| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
1 . Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. 그분, 복되신 분, 아라한, 완전히 깨달으신 분께 예경 올립니다. Aṅguttaranikāyo 앙굿따라 니까야 Tikanipātapāḷi 세 권의 모음 (띠까 니빠따) 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ 1. 첫 번째 50개 경전 묶음 (빠따마-빤나사까) 1. Bālavaggo 1. 어리석은 자의 품 (발라-왁가) 1. Bhayasuttaṃ 1. 공포 경 (바야-숫따) 1. Evaṃ [Pg.99] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante ’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 1. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 사왓띠의 제따 숲 급고독원에 머물고 계셨다. 그때 세존께서는 "비구들이여"라고 비구들을 부르셨다. 비구들은 "세존이시여"라고 응답했다. 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. ‘‘Yāni kānici, bhikkhave, bhayāni uppajjanti sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upasaggā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Seyyathāpi, bhikkhave, naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni; evamevaṃ kho, bhikkhave, yāni kānici bhayāni uppajjanti sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upasaggā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. "비구들이여, 일어나는 어떤 종류의 공포라도 그것은 모두 어리석은 자로부터 일어나는 것이지, 현자로부터 일어나는 것이 아니다. 어떤 재앙이 일어나든 그것은 모두 어리석은 자로부터 일어나는 것이지, 현자로부터 일어나는 것이 아니다. 어떤 불운이 일어나든 그것은 모두 어리석은 자로부터 일어나는 것이지, 현자로부터 일어나는 것이 아니다. 비구들이여, 예를 들어 갈대 집이나 풀 집에서 일어난 불이 안팎으로 회칠을 하고 바람을 막으며 문 빗장을 단단히 채우고 창문을 닫은 뾰족 지붕 집들까지 태워버리는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 일어나는 어떤 공포라도 그것은 모두 어리석은 자로부터 일어나는 것이지 현자로부터 일어나는 것이 아니며, 어떤 재앙이나 불운이라도 모두 어리석은 자로부터 일어나는 것이지 현자로부터 일어나는 것이 아니다." ‘‘Iti [Pg.100] kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito. Natthi, bhikkhave, paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo, natthi paṇḍitato upasaggo. "이와 같이 비구들이여, 어리석은 자는 공포를 동반하지만 현자는 공포가 없다. 어리석은 자는 재앙을 동반하지만 현자는 재앙이 없다. 어리석은 자는 불운을 동반하지만 현자는 불운이 없다. 비구들이여, 현자로부터는 공포가 없고, 현자로부터는 재앙이 없으며, 현자로부터는 불운이 없다." ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yehi tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo te tayo dhamme abhinivajjetvā, yehi tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo te tayo dhamme samādāya vattissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Paṭhamaṃ. "비구들이여, 그러므로 그대들은 이와 같이 수행해야 한다. '어리석은 자로 알려지게 하는 이 세 가지 법을 갖춘 자를 멀리하고, 현자로 알려지게 하는 이 세 가지 법을 갖춘 자를 받아들여 행하리라'고. 비구들이여, 그대들은 이와 같이 수행해야 한다." 첫 번째 경이 끝났다. 2. Lakkhaṇasuttaṃ 2. 특징 경 (락카나-숫따) 2. ‘‘Kammalakkhaṇo, bhikkhave, bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito, apadānasobhanī paññāti. Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Kāyaduccaritena, vacīduccaritena, manoduccaritena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo. 2. "비구들이여, 어리석은 자는 자신의 행위가 특징이며, 현자 또한 자신의 행위가 특징이다. 지혜는 행실로 인해 빛나는 법이다. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자를 어리석은 자로 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 몸의 잘못된 행위, 말의 잘못된 행위, 마음의 잘못된 행위이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자를 어리석은 자로 알아야 한다." ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Katamehi tīhi? Kāyasucaritena, vacīsucaritena, manosucaritena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자를 현자로 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 몸의 바른 행위, 말의 바른 행위, 마음의 바른 행위이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자를 현자로 알아야 한다." ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yehi tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo te tayo dhamme abhinivajjetvā, yehi tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo te tayo dhamme samādāya vattissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dutiyaṃ. "그러므로 비구들이여, 여기에서 이와 같이 수행해야 한다. '어리석은 자로 알려지게 하는 이 세 가지 법을 갖춘 자를 멀리하고, 현자로 알려지게 하는 이 세 가지 법을 갖춘 자를 받아들여 행하리라'고. 비구들이여, 그대들은 이와 같이 수행해야 한다." 두 번째 경이 끝났다. 3. Cintīsuttaṃ 3. 생각 경 (찐띠-숫따) 3. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca. No cedaṃ, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca abhavissa dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca, kena naṃ paṇḍitā jāneyyuṃ – ‘bālo ayaṃ bhavaṃ asappuriso’ti? Yasmā [Pg.101] ca kho, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca tasmā naṃ paṇḍitā jānanti – ‘bālo ayaṃ bhavaṃ asappuriso’ti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni. 3. "비구들이여, 어리석은 자에게는 어리석은 자임을 나타내는 세 가지 특징과 표지와 행실이 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 여기 어리석은 자는 잘못된 생각을 하고, 잘못된 말을 하며, 잘못된 행위를 한다. 비구들이여, 만약 어리석은 자가 잘못된 생각을 하지 않고, 잘못된 말을 하지 않으며, 잘못된 행위를 하지 않는다면, 현자들이 어떻게 '이 사람은 어리석은 자요, 옳지 못한 사람이다'라고 알 수 있겠는가? 비구들이여, 어리석은 자는 잘못된 생각을 하고 잘못된 말을 하며 잘못된 행위를 하기 때문에 현자들은 '이 사람은 어리석은 자요, 옳지 못한 사람이다'라고 아는 것이다. 비구들이여, 이것이 어리석은 자의 세 가지 특징과 표지와 행실이다." ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca. No cedaṃ, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca abhavissa subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca, kena naṃ paṇḍitā jāneyyuṃ – ‘paṇḍito ayaṃ bhavaṃ sappuriso’ti? Yasmā ca kho, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca tasmā naṃ paṇḍitā jānanti – ‘paṇḍito ayaṃ bhavaṃ sappuriso’ti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni. Tasmātiha…. Tatiyaṃ. "비구들이여, 현자에게는 현자임을 나타내는 세 가지 특징과 표지와 행실이 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 여기 현자는 올바른 생각을 하고, 올바른 말을 하며, 올바른 행위를 한다. 비구들이여, 만약 현자가 올바른 생각을 하지 않고, 올바른 말을 하지 않으며, 올바른 행위를 하지 않는다면, 현자들이 어떻게 '이 사람은 현자요, 바른 사람이다'라고 알 수 있겠는가? 비구들이여, 현자는 올바른 생각을 하고 올바른 말을 하며 올바른 행위를 하기 때문에 현자들은 '이 사람은 현자요, 바른 사람이다'라고 아는 것이다. 비구들이여, 이것이 현자의 세 가지 특징과 표지와 행실이다. 그러므로... 세 번째 경이 끝났다." 4. Accayasuttaṃ 4. 허물 경 (앗짜야-숫따) 4. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Accayaṃ accayato na passati, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ nappaṭikaroti, parassa kho pana accayaṃ desentassa yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo. 4. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자를 어리석은 자로 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 자신의 허물을 허물로 보지 않고, 허물을 허물로 보고서도 법에 맞게 고치지 않으며, 다른 사람이 허물을 고백할 때 법에 맞게 받아들이지 않는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자를 어리석은 자로 알아야 한다." ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Katamehi tīhi? Accayaṃ accayato passati, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, parassa kho pana accayaṃ desentassa yathādhammaṃ paṭiggaṇhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Tasmātiha…. Catutthaṃ. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자를 현자로 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 자신의 허물을 허물로 보고, 허물을 허물로 보고서 법에 맞게 고치며, 다른 사람이 허물을 고백할 때 법에 맞게 받아들이는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자를 현자로 알아야 한다. 그러므로... 네 번째 경이 끝났다." 5. Ayonisosuttaṃ 5. 부적절 경 (아요니소-숫따) 5. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Ayoniso pañhaṃ kattā hoti, ayoniso pañhaṃ vissajjetā hoti, parassa kho pana yoniso pañhaṃ vissajjitaṃ parimaṇḍalehi [Pg.102] padabyañjanehi siliṭṭhehi upagatehi nābbhanumoditā hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo. 5. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자를 어리석은 자로 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 이치에 맞지 않게 질문을 하고, 이치에 맞지 않게 질문에 답하며, 다른 이가 조화롭고 매끄러우며 이치에 닿는 문구와 표현으로 적절하게 답변한 것에 대해 기뻐하며 찬탄하지 않는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자를 어리석은 자로 알아야 한다." ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Katamehi tīhi? Yoniso pañhaṃ kattā hoti, yoniso pañhaṃ vissajjetā hoti, parassa kho pana yoniso pañhaṃ vissajjitaṃ parimaṇḍalehi padabyañjanehi siliṭṭhehi upagatehi abbhanumoditā hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Tasmātiha…. Pañcamaṃ. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 이를 현자라고 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 이치에 맞게 질문을 하고, 이치나 근거를 들어 질문에 답하며, 다른 이가 이치나 근거를 들어 원만하고 유창하며 조리 있게 답변한 것에 대해 기뻐하는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 이를 현자라고 알아야 한다. 그러므로 [이와 같이 공부해야 한다]... 다섯 번째 경. 6. Akusalasuttaṃ 6. 해로운 법의 경 6. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Akusalena kāyakammena, akusalena vacīkammena, akusalena manokammena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo. 6. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 이를 어리석은 자라고 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 해로운 신업(몸의 행위)과 해로운 구업(말의 행위), 해로운 의업(마음의 행위)이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 이를 어리석은 자라고 알아야 한다. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Katamehi tīhi? Kusalena kāyakammena, kusalena vacīkammena, kusalena manokammena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Tasmātiha…. Chaṭṭhaṃ. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 이를 현자라고 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 유익한 신업과 유익한 구업, 유익한 의업이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 이를 현자라고 알아야 한다. 그러므로 [이와 같이 공부해야 한다]... 여섯 번째 경. 7. Sāvajjasuttaṃ 7. 허물이 있는 법의 경 7. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Sāvajjena kāyakammena, sāvajjena vacīkammena, sāvajjena manokammena…pe… anavajjena kāyakammena, anavajjena vacīkammena, anavajjena manokammena…pe…. Sattamaṃ. 7. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 이를 어리석은 자라고 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 허물이 있는 신업과 허물이 있는 구업, 허물이 있는 의업이다. ... 허물이 없는 신업과 허물이 없는 구업, 허물이 없는 의업이다. ... 일곱 번째 경. 8. Sabyābajjhasuttaṃ 8. 고통이 따르는 법의 경 8. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Sabyābajjhena kāyakammena, sabyābajjhena vacīkammena, sabyābajjhena manokammena…pe… abyābajjhena kāyakammena, abyābajjhena vacīkammena[Pg.103], abyābajjhena manokammena. Imehi, kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. 8. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 이를 어리석은 자라고 알아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 고통을 수반하는 신업과 고통을 수반하는 구업, 고통을 수반하는 의업이다. ... 고통을 수반하지 않는 신업과 고통을 수반하지 않는 구업, 고통을 수반하지 않는 의업이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 이를 현자라고 알아야 한다. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yehi tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo te tayo dhamme abhinivajjetvā, yehi tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo te tayo dhamme samādāya vattissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Aṭṭhamaṃ. 비구들이여, 그러므로 이와 같이 공부해야 한다. '어리석은 자라고 알려지게 하는 세 가지 법은 멀리하고, 현자라고 알려지게 하는 세 가지 법을 받들어 행하리라'고. 비구들이여, 이와 같이 그대들은 공부해야 한다. 여덟 번째 경. 9. Khatasuttaṃ 9. 훼손됨의 경 9. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Kāyaduccaritena, vacīduccaritena, manoduccaritena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. 9. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 어리석고 서투르며 선하지 못한 자는 (자신의 공덕을) 파헤치고 훼손하며 자신을 이끌어가니, 허물이 있고 지혜로운 이들에게 비난을 받으며 많은 부덕을 쌓게 된다. 무엇이 그 세 가지인가? 신악행(몸의 악행), 구악행(말의 악행), 의악행(마음의 악행)이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 어리석고 서투르며 선하지 못한 자는 (자신의 공덕을) 파헤치고 훼손하며 자신을 이끌어가니, 허물이 있고 지혜로운 이들에게 비난을 받으며 많은 부덕을 쌓게 된다. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Kāyasucaritena, vacīsucaritena, manosucaritena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti. Navamaṃ. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 현명하고 숙련된 선한 자는 (자신의 공덕을) 파헤치지 않고 훼손하지 않으며 자신을 이끌어가니, 허물이 없고 지혜로운 이들에게 비난받지 않으며 많은 공덕을 쌓게 된다. 무엇이 그 세 가지인가? 신선행(몸의 선행), 구선행(말의 선행), 의선행(마음의 선행)이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 현명하고 숙련된 선한 자는 (자신의 공덕을) 파헤치지 않고 훼손하지 않으며 자신을 이끌어가니, 허물이 없고 지혜로운 이들에게 비난받지 않으며 많은 공덕을 쌓게 된다. 아홉 번째 경. 10. Malasuttaṃ 10. 때의 경 10. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato tayo male appahāya yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi tīhi? Dussīlo ca hoti, dussīlyamalañcassa appahīnaṃ hoti; issukī ca hoti, issāmalañcassa appahīnaṃ hoti; maccharī ca hoti, maccheramalañcassa appahīnaṃ hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato ime tayo male appahāya yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. 10. 비구들이여, 세 가지 법을 갖추어 이 세 가지 때를 버리지 못한 자는 마치 가져다 던져진 것처럼 그렇게 지옥에 떨어진다. 무엇이 그 세 가지인가? 계를 지키지 않으면서 실계의 때를 버리지 못한 자, 시기하면서 시기의 때를 버리지 못한 자, 인색하면서 인색함의 때를 버리지 못한 자이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖추어 이 세 가지 때를 버리지 못한 자는 마치 가져다 던져진 것처럼 그렇게 지옥에 떨어진다. ‘‘Tīhi[Pg.104], bhikkhave, dhammehi samannāgato tayo male pahāya yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi tīhi? Sīlavā ca hoti, dussīlyamalañcassa pahīnaṃ hoti; anissukī ca hoti, issāmalañcassa pahīnaṃ hoti; amaccharī ca hoti, maccheramalañcassa pahīnaṃ hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato ime tayo male pahāya yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Dasamaṃ. 비구들이여, 세 가지 법을 갖추어 이 세 가지 때를 버린 자는 마치 가져다 놓인 것처럼 그렇게 천상에 태어난다. 무엇이 그 세 가지인가? 계를 지키면서 실계의 때를 버린 자, 시기하지 않으면서 시기의 때를 버린 자, 인색하지 않으면서 인색함의 때를 버린 자이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖추어 이 세 가지 때를 버린 자는 마치 가져다 놓인 것처럼 그렇게 천상에 태어난다. 열 번째 경. Bālavaggo paṭhamo. 어리석은 자의 품, 첫 번째가 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 품의 요약은 이러하다. Bhayaṃ lakkhaṇacintī ca, accayañca ayoniso; Akusalañca sāvajjaṃ, sabyābajjhakhataṃ malanti. 공포, 특징, 사유, 적절하지 못함, 불선, 허물, 고통, 훼손됨, 때가 그것이다. 2. Rathakāravaggo 2. 수레 만드는 이의 품 1. Ñātasuttaṃ 1. 알려진 자의 경 11. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato ñāto bhikkhu bahujanaahitāya paṭipanno hoti bahujanadukkhāya, bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Ananulomike kāyakamme samādapeti, ananulomike vacīkamme samādapeti, ananulomikesu dhammesu samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato ñāto bhikkhu bahujanaahitāya paṭipanno hoti bahujanadukkhāya, bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. 11. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 유명한 비구는 많은 사람의 불이익과 고통을 위해, 대중의 무익함과 천신과 인간의 불이익과 고통을 위해 수행하는 자이다. 무엇이 그 세 가지인가? (가르침에) 부합하지 않는 신업을 권장하고, 부합하지 않는 구업을 권장하며, 부합하지 않는 법들을 권장하는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 유명한 비구는 많은 사람의 불이익과 고통을 위해, 대중의 무익함과 천신과 인간의 불이익과 고통을 위해 수행하는 자이다. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato ñāto bhikkhu bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya, bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Anulomike kāyakamme samādapeti, anulomike vacīkamme samādapeti, anulomikesu dhammesu samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato ñāto bhikkhu bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya, bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. Paṭhamaṃ. 비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 유명한 비구는 많은 사람의 이익과 행복을 위해, 대중의 유익함과 천신과 인간의 이익과 행복을 위해 수행하는 자이다. 무엇이 그 세 가지인가? (가르침에) 부합하는 신업을 권장하고, 부합하는 구업을 권장하며, 부합하는 법들을 권장하는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 유명한 비구는 많은 사람의 이익과 행복을 위해, 대중의 유익함과 천신과 인간의 이익과 행복을 위해 수행하는 자이다. 첫 번째 경. 2. Sāraṇīyasuttaṃ 2. 기억해야 할 장소의 경 12. ‘‘Tīṇimāni[Pg.105], bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyāni bhavanti. Katamāni tīṇi? Yasmiṃ, bhikkhave, padese rājā khattiyo muddhāvasitto jāto hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti. 12. 비구들이여, 머리에 물을 부어 즉위한 찰제리 왕에게는 평생토록 기억해야 할 세 가지 장소가 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 머리에 물을 부어 즉위한 찰제리 왕이 태어난 장소이다. 비구들이여, 이것이 머리에 물을 부어 즉위한 찰제리 왕에게 평생토록 기억해야 할 첫 번째 장소이다. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ padese rājā khattiyo muddhāvasitto hoti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti. "비구들이여, 다시 다른 하나는 관정(灌頂)을 받은 크샤트리아 왕이 관정을 받은 바로 그 장소이다. 비구들이여, 이것이 관정을 받은 크샤트리아 왕이 평생토록 잊지 못하고 기억해야 할 두 번째 장소이다." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ padese rājā khattiyo muddhāvasitto saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyāni bhavanti. "비구들이여, 다시 다른 하나는 관정을 받은 크샤트리아 왕이 전쟁에서 승리하여 승전지(勝戰地)가 된 그 전장(戰場)을 통치하고 머무는 장소이다. 비구들이여, 이것이 관정을 받은 크샤트리아 왕이 평생토록 잊지 못하고 기억해야 할 세 번째 장소이다. 비구들이여, 관정을 받은 크샤트리아 왕에게는 이 세 가지 장소가 평생토록 기억해야 할 장소들이다." ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīṇimāni bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyāni bhavanti. Katamāni tīṇi? Yasmiṃ, bhikkhave, padese bhikkhu kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti. "비구들이여, 이와 마찬가지로 비구에게도 평생토록 기억해야 할 세 가지 장소가 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 비구가 머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고 집에서 나와 집 없는 상태로 출가한 바로 그 장소이다. 비구들이여, 이것이 비구가 평생토록 잊지 못하고 기억해야 할 첫 번째 장소이다." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ padese bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti. "비구들이여, 다시 다른 하나는 비구가 '이것이 괴로움이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, '이것이 괴로움의 일어남이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, '이것이 괴로움의 소멸이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, '이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 아는 바로 그 장소이다. 비구들이여, 이것이 비구가 평생토록 잊지 못하고 기억해야 할 두 번째 장소이다." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ padese bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyāni bhavantī’’ti. Dutiyaṃ. "비구들이여, 다시 다른 하나는 비구가 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지(洞察智)를 통한 해탈을 현생에서 스스로 높은 지혜로 증득하고 성취하여 머무는 바로 그 장소이다. 비구들이여, 이것이 비구가 평생토록 잊지 못하고 기억해야 할 세 번째 장소이다. 비구들이여, 비구에게는 이 세 가지 장소가 평생토록 기억해야 할 장소들이다." [두 번째 경이 끝났다.] 3. Āsaṃsasuttaṃ 3. 희망 경 (Āsaṃsa-sutta) 13. ‘‘Tayome[Pg.106], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Nirāso, āsaṃso, vigatāso. Katamo ca, bhikkhave puggalo nirāso? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti, caṇḍālakule vā venakule vā nesādakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bavhābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So suṇāti – ‘itthannāmo kira khattiyo khattiyehi khattiyābhisekena abhisitto’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma mampi khattiyā khattiyābhisekena abhisiñcissantī’ti! Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo nirāso. 13. "비구들이여, 세상에는 세 부류의 사람이 존재한다. 어떤 셋인가? 희망이 없는 사람, 희망을 품은 사람, 희망을 떨쳐버린 사람이다. 비구들이여, 그러면 어떤 사람이 희망이 없는 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 천민(旃陀羅)의 가문이나 대나무 세공인의 가문이나 사냥꾼의 가문이나 수레 만드는 이의 가문이나 청소부의 가문 등, 먹을 것과 마실 것이 부족하고 생계가 어려워 간신히 입에 풀칠을 하며 사는 비천한 가문에서 태어난다. 그는 용모가 추하고 보기 흉하며, 왜소하고 병이 많으며, 눈이 멀었거나 손이 굽었거나 다리를 절거나 반신불수이기도 하며, 음식과 음료와 옷과 탈것과 꽃과 향과 연고와 침상과 숙소와 등불을 얻지 못한다. 그는 '어떤 이름의 크샤트리아가 왕들에 의해 크샤트리아의 관정식으로 관정을 받았다더라'는 소식을 듣는다. 하지만 그에게는 '언제쯤 나도 왕들에 의해 크샤트리아의 관정식으로 관정을 받게 될까?'라는 생각이 들지 않는다. 비구들이여, 이런 사람을 일러 희망이 없는 사람이라 한다." ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo āsaṃso? Idha, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto hoti ābhiseko anabhisitto acalappatto. So suṇāti – ‘itthannāmo kira khattiyo khattiyehi khattiyābhisekena abhisitto’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma mampi khattiyā khattiyābhisekena abhisiñcissantī’ti! Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo āsaṃso. "비구들이여, 그러면 어떤 사람이 희망을 품은 사람인가? 비구들이여, 여기 관정을 받은 크샤트리아 왕의 맏아들이 있는데, 그는 관정을 받을 자격이 있고 아직 관정을 받지 않았으며 성년(成年)에 이르렀다. 그는 '어떤 이름의 크샤트리아가 왕들에 의해 크샤트리아의 관정식으로 관정을 받았다더라'는 소식을 듣는다. 그러면 그에게는 '언제쯤 나도 왕들에 의해 크샤트리아의 관정식으로 관정을 받게 될까?'라는 생각이 든다. 비구들이여, 이런 사람을 일러 희망을 품은 사람이라 한다." ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo vigatāso? Idha, bhikkhave, rājā hoti khattiyo muddhāvasitto. So suṇāti – ‘itthannāmo kira khattiyo khattiyehi khattiyābhisekena abhisitto’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma mampi khattiyā khattiyābhisekena abhisiñcissantī’ti! Taṃ kissa hetu? Yā hissa, bhikkhave, pubbe anabhisittassa abhisekāsā sā paṭippassaddhā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo vigatāso. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. "비구들이여, 그러면 어떤 사람이 희망을 떨쳐버린 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람이 이미 관정을 받은 크샤트리아 왕이다. 그는 '어떤 이름의 크샤트리아가 왕들에 의해 크샤트리아의 관정식으로 관정을 받았다더라'는 소식을 듣는다. 하지만 그에게는 '언제쯤 나도 왕들에 의해 크샤트리아의 관정식으로 관정을 받게 될까?'라는 생각이 들지 않는다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 그가 관정을 받기 전부터 품어왔던 관정에 대한 희망이 이미 가라앉았기 때문이다. 비구들이여, 이런 사람을 일러 희망을 떨쳐버린 사람이라 한다. 비구들이여, 세상에는 이러한 세 부류의 사람이 존재한다." ‘‘Evamevaṃ [Pg.107] kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame tayo? Nirāso, āsaṃso, vigatāso. Katamo ca, bhikkhave, puggalo nirāso? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. So suṇāti – ‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma ahampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’ti! Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo nirāso. "비구들이여, 이와 마찬가지로 비구들 사이에도 세 부류의 사람이 존재한다. 어떤 셋인가? 희망이 없는 사람, 희망을 품은 사람, 희망을 떨쳐버린 사람이다. 비구들이여, 그러면 어떤 사람이 희망이 없는 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 계를 지키지 않고, 사악한 법을 지녔으며, 행실이 불결하고, 의심스러운 행동을 하며, 자신의 행위를 숨기고, 사문이 아니면서 사문이라 자칭하며, 청정한 수행을 하지 않으면서 수행을 한다고 자칭하고, 속은 썩어 있고 탐욕 등에 젖어 있으며 번뇌의 쓰레기 같은 자이다. 그는 '어떤 이름의 비구가 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지를 통한 해탈을 현생에서 스스로 높은 지혜로 증득하고 성취하여 머문다더라'는 소식을 듣는다. 하지만 그에게는 '언제쯤 나도 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지를 통한 해탈을 현생에서 스스로 높은 지혜로 증득하고 성취하여 머물게 될까?'라는 생각이 들지 않는다. 비구들이여, 이런 사람을 일러 희망이 없는 사람이라 한다." ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo āsaṃso? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti kalyāṇadhammo. So suṇāti āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma ahampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’ti! Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo āsaṃso. "비구들이여, 그러면 어떤 사람이 희망을 품은 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 비구는 계를 지키고 선한 법을 지녔다. 그는 '어떤 이름의 비구가 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지를 통한 해탈을 현생에서 스스로 높은 지혜로 증득하고 성취하여 머문다더라'는 소식을 듣는다. 그러면 그에게는 '언제쯤 나도 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지를 통한 해탈을 현생에서 스스로 높은 지혜로 증득하고 성취하여 머물게 될까?'라는 생각이 든다. 비구들이여, 이런 사람을 일러 희망을 품은 사람이라 한다." ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo vigatāso? Idha, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti khīṇāsavo. So suṇāti – ‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma ahampi āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharissāmī’ti! Taṃ kissa hetu? Yā hissa, bhikkhave, pubbe avimuttassa vimuttāsā sā paṭippassaddhā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo vigatāso. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsū’’ti. Tatiyaṃ. “비구들이여, 갈망이 사라진 사람이란 누구인가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 번뇌가 다한 아라한이다. 그는 ‘이름을 가진 어떤 비구가 번뇌의 멸진을 통해 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 수증하여 구족하고 머문다’라는 소식을 듣는다. 그러나 그에게는 ‘나도 언제쯤 번뇌의 멸진을 통해 … (중략) … 수증하여 구족하고 머물게 될 것인가!’라는 생각이 들지 않는다. 그것은 무슨 이유 때문인가? 비구들이여, 해탈하지 못한 자가 이전에 가졌던 해탈에 대한 갈망이 이미 가라앉았기 때문이다. 비구들이여, 이 사람을 갈망이 사라진 사람이라 한다. 비구들이여, 이 세 부류의 사람들이 비구들 가운데 실제로 존재한다.” 세 번째 수트라. 4. Cakkavattisuttaṃ 4. 전륜성왕 경 14. ‘‘Yopi so, bhikkhave, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā sopi na arājakaṃ cakkaṃ vattetī’’ti. Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca [Pg.108] – ‘‘ko pana, bhante, rañño cakkavattissa dhammikassa dhammarañño rājā’’ti ? ‘‘Dhammo, bhikkhū’’ti bhagavā avoca – ‘‘idha, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati antojanasmiṃ’’. 14. “비구들이여, 법답고 법의 왕인 전륜성왕이라 할지라도 왕(의지처) 없이는 법의 바퀴를 굴리지 못한다.” 이렇게 말씀하시자, 어떤 비구가 세존께 이와 같이 여쭈었다. “세존이시여, 법답고 법의 왕인 전륜성왕의 왕은 누구입니까?” 세존께서 말씀하셨다. “비구여, 그것은 바로 법(Dhamma)이다. 비구여, 여기 법답고 법의 왕인 전륜성왕은 오직 법에 의지하고, 법을 공경하며, 법을 존중하고, 법을 받들며, 법을 깃발로 삼고, 법을 표지로 삼으며, 법을 최고권위로 삼아 궁궐 사람들에게 법다운 보호와 방어와 수호를 베푼다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati khattiyesu, anuyantesu, balakāyasmiṃ, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu. Sa kho so bhikkhu rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā antojanasmiṃ, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā khattiyesu, anuyantesu, balakāyasmiṃ, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, dhammeneva cakkaṃ vatteti. Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā. “비구여, 또한 법답고 법의 왕인 전륜성왕은 법에 의지하고, 법을 공경하며, 법을 존중하고, 법을 받들며, 법을 깃발로 삼고, 법을 표지로 삼으며, 법을 최고권위로 삼아 왕족들에게, 종자들에게, 군대에게, 브라만과 거사들에게, 성읍과 지방의 사람들에게, 사문과 브라만들에게, 짐승과 새들에게 법다운 보호와 방어와 수호를 베푼다. 비구여, 법답고 법의 왕인 그 전륜성왕은 법에 의지하고, 법을 공경하며, 법을 존중하고, 법을 받들며, 법을 깃발로 삼고, 법을 표지로 삼으며, 법을 최고권위로 삼아 궁궐 사람들에게 법다운 보호와 방어와 수호를 베풀고, 왕족들과 종자들과 군대와 브라만과 거사들과 성읍과 지방 사람들과 사문과 브라만들과 짐승과 새들에게 법다운 보호와 방어와 수호를 베푼 뒤에 오직 법으로써 바퀴를 굴린다. 그 바퀴는 적대적인 어떤 인간 존재에 의해서도 되돌려질 수 없다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati kāyakammasmiṃ – ‘evarūpaṃ kāyakammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ kāyakammaṃ na sevitabba’’’nti. “비구여, 그와 같이 공양받아 마땅하며 바르게 깨달으신 분(정등각자)이시고 법다우며 법의 왕이신 여래께서도 오직 법에 의지하고, 법을 공경하며, 법을 존중하고, 법을 받들며, 법을 깃발로 삼고, 법을 표지로 삼으며, 법을 최고권위로 삼아 신체적 행위에 대하여 ‘이러한 신체적 행위는 닦아야 하고, 이러한 신체적 행위는 닦지 말아야 한다’라고 법다운 보호와 방어와 수호를 베푸신다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati vacīkammasmiṃ – ‘evarūpaṃ vacīkammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ vacīkammaṃ na sevitabba’nti…pe… manokammasmiṃ – ‘evarūpaṃ manokammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ manokammaṃ na sevitabba’’’nti. “또한 비구여, 여래, 아라한, 정등각자이시며 법다우며 법의 왕이신 세존께서는 오직 법에 의지하고, 법을 공경하며, 법을 존중하고, 법을 받들며, 법을 깃발로 삼고, 법을 표지로 삼으며, 법을 최고권위로 삼아 언어적 행위에 대하여 ‘이러한 언어적 행위는 닦아야 하고, 이러한 언어적 행위는 닦지 말아야 한다’라고 법다운 보호와 방어와 수호를 베푸신다. … (중략) … 정신적 행위에 대하여 ‘이러한 정신적 행위는 닦아야 하고, 이러한 정신적 행위는 닦지 말아야 한다’라고 법다운 보호와 방어와 수호를 베푸신다.” ‘‘Sa [Pg.109] kho so, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā kāyakammasmiṃ, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā vacīkammasmiṃ, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā manokammasmiṃ, dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti. Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. Catutthaṃ. “비구여, 법다우며 법의 왕이신 그 여래, 아라한, 정등각자께서는 오직 법에 의지하고, 법을 공경하며, 법을 존중하고, 법을 받들며, 법을 깃발로 삼고, 법을 표지로 삼으며, 법을 최고권위로 삼아 신체적 행위에 대해 법다운 보호와 방어와 수호를 베푸시고, 언어적 행위에 대해 법다운 보호와 방어와 수호를 베푸시고, 정신적 행위에 대해 법다운 보호와 방어와 수호를 베푸신 뒤에 법으로써 위없는 법의 바퀴(법륜)를 굴리신다. 그 법의 바퀴는 세상의 어떤 사문이나 브라만이나 천신이나 마라나 범천이나 그 누구에 의해서도 되돌려질 수 없다.” 네 번째 수트라. 5. Sacetanasuttaṃ 5. 의도 경 15. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 15. 한때 세존께서는 바라나시의 이시파타나에 있는 미가다야(녹야원)에 머무셨다. 거기서 세존께서는 비구들을 “비구들이여”라고 부르셨다. 그 비구들은 “세존이시여”라고 세존께 응답했다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā ahosi sacetano nāma. Atha kho, bhikkhave, rājā sacetano rathakāraṃ āmantesi – ‘ito me, samma rathakāra, channaṃ māsānaṃ accayena saṅgāmo bhavissati. Sakkhissasi me, samma rathakāra, navaṃ cakkayugaṃ kātu’nti? ‘Sakkomi devā’ti kho, bhikkhave, rathakāro rañño sacetanassa paccassosi. Atha kho, bhikkhave, rathakāro chahi māsehi chārattūnehi ekaṃ cakkaṃ niṭṭhāpesi. Atha kho, bhikkhave, rājā sacetano rathakāraṃ āmantesi – ‘ito me, samma rathakāra, channaṃ divasānaṃ accayena saṅgāmo bhavissati, niṭṭhitaṃ navaṃ cakkayuga’nti? ‘Imehi kho, deva, chahi māsehi chārattūnehi ekaṃ cakkaṃ niṭṭhita’nti. ‘Sakkhissasi pana me, samma rathakāra, imehi chahi divasehi dutiyaṃ cakkaṃ niṭṭhāpetu’nti? ‘Sakkomi devā’ti kho, bhikkhave, rathakāro chahi divasehi dutiyaṃ cakkaṃ niṭṭhāpetvā navaṃ cakkayugaṃ ādāya yena rājā sacetano tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ sacetanaṃ etadavoca – ‘idaṃ te, deva, navaṃ cakkayugaṃ niṭṭhita’nti. ‘Yañca te idaṃ, samma rathakāra, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi yañca te idaṃ cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ, imesaṃ kiṃ nānākaraṇaṃ? Nesāhaṃ kiñci nānākaraṇaṃ passāmī’ti. ‘Atthesaṃ, deva, nānākaraṇaṃ. Passatu devo nānākaraṇa’’’nti. “비구들이여, 옛날에 사체타나(Sacetana)라는 왕이 있었다. 비구들이여, 그때 사체타나 왕은 수레 제작공을 불러 이렇게 말했다. ‘여보게 수레 제작공아, 이제부터 6개월이 지나면 나에게 전쟁이 일어날 것이네. 여보게 수레 제작공아, 나를 위해 새 수레바퀴 한 쌍을 만들어 줄 수 있겠는가?’ 비구들이여, 수레 제작공은 ‘대왕이시여, 그렇게 하겠습니다’라고 사체타나 왕에게 대답했다. 비구들이여, 그 후 수레 제작공은 엿새가 모자라는 6개월 동안 바퀴 하나를 완성했다. 비구들이여, 그때 사체타나 왕은 수레 제작공을 불러 이렇게 말했다. ‘여보게 수레 제작공아, 이제부터 엿새가 지나면 나에게 전쟁이 일어날 것이네. 새 수레바퀴 한 쌍이 완성되었는가?’ ‘대왕이시여, 이 엿새가 모자라는 6개월 동안 바퀴 하나가 완성되었습니다.’ ‘여보게 수레 제작공아, 그렇다면 자네는 이 남은 엿새 동안 두 번째 바퀴를 완성할 수 있겠는가?’ 비구들이여, 수레 제작공은 ‘대왕이시여, 그렇게 하겠습니다’라고 대답하고, 엿새 동안 두 번째 바퀴를 완성하여 새 수레바퀴 한 쌍을 가지고 사체타나 왕이 있는 곳으로 갔다. 가서 사체타나 왕에게 이렇게 말했다. ‘대왕이시여, 당신을 위한 새 수레바퀴 한 쌍이 완성되었습니다.’ ‘여보게 수레 제작공아, 자네가 엿새가 모자라는 6개월 동안 완성한 저 바퀴와 엿새 동안 완성한 저 바퀴 사이에 무슨 차이가 있는가? 나는 이 둘 사이에 아무런 차이도 보이지 않네.’ ‘대왕이시여, 이들 사이에는 차이가 있습니다. 대왕께서는 그 차이를 보십시오.’” ‘‘Atha [Pg.110] kho, bhikkhave, rathakāro yaṃ taṃ cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ taṃ pavattesi. Taṃ pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā ciṅgulāyitvā bhūmiyaṃ papati. Yaṃ pana taṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi taṃ pavattesi. Taṃ pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsi. “비구들이여, 그때 수레 제작공은 엿새 동안 완성한 그 바퀴를 굴렸다. 그 바퀴는 굴려지자 추진력이 있는 만큼만 굴러가다가, 비틀거리며 땅에 쓰러졌다. 비구들이여, 그러나 엿새가 모자라는 6개월 동안 완성한 그 바퀴를 굴리자, 그 바퀴는 굴려졌을 때 추진력이 있는 만큼 굴러가다가 마치 차축에 끼워진 것처럼 (똑바로) 멈추어 섰다.” ‘‘‘Ko nu kho, samma rathakāra, hetu ko paccayo yamidaṃ cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ taṃ pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā ciṅgulāyitvā bhūmiyaṃ papati? Ko pana, samma rathakāra, hetu ko paccayo yamidaṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi taṃ pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’ti? ‘Yamidaṃ, deva, cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ tassa nemipi savaṅkā sadosā sakasāvā, arāpi savaṅkā sadosā sakasāvā, nābhipi savaṅkā sadosā sakasāvā. Taṃ nemiyāpi savaṅkattā sadosattā sakasāvattā, arānampi savaṅkattā sadosattā sakasāvattā, nābhiyāpi savaṅkattā sadosattā sakasāvattā pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā ciṅgulāyitvā bhūmiyaṃ papati. Yaṃ pana taṃ, deva, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi tassa nemipi avaṅkā adosā akasāvā, arāpi avaṅkā adosā akasāvā, nābhipi avaṅkā adosā akasāvā. Taṃ nemiyāpi avaṅkattā adosattā akasāvattā, arānampi avaṅkattā adosattā akasāvattā, nābhiyāpi avaṅkattā adosattā akasāvattā pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’’’ti. “‘여보게 수레 제작공아, 엿새 동안 완성한 저 바퀴는 굴려졌을 때 추진력이 있는 만큼만 굴러가다가 비틀거리며 땅에 쓰러지는 원인은 무엇이고 조건은 무엇인가? 또한 수레 제작공아, 엿새가 모자라는 6개월 동안 완성한 저 바퀴는 굴려졌을 때 추진력이 있는 만큼 굴러가다가 마치 차축에 끼워진 것처럼 멈추어 서는 원인은 무엇이고 조건은 무엇인가?’ ‘대왕이시여, 엿새 동안 완성한 저 바퀴는 테(nemi)도 굽어 있고 흠이 있고 결이 거칠며, 살(arā)도 굽어 있고 흠이 있고 결이 거칠며, 축(nābhi)도 굽어 있고 흠이 있고 결이 거칠기 때문입니다. 테도 굽고 흠이 있고 결이 거칠며, 살도 굽고 흠이 있고 결이 거칠며, 축도 굽고 흠이 있고 결이 거친 까닭에, 굴려졌을 때 추진력이 있는 만큼만 굴러가다가 비틀거리며 땅에 쓰러지는 것입니다. 그러나 대왕이시여, 엿새가 모자라는 6개월 동안 완성한 저 바퀴는 테도 굽지 않고 흠이 없으며 결이 깨끗하고, 살도 굽지 않고 흠이 없으며 결이 깨끗하고, 축도 굽지 않고 흠이 없으며 결이 깨끗합니다. 테도 굽지 않고 흠이 없으며 결이 깨끗하고, 살도 굽지 않고 흠이 없으며 결이 깨끗하며, 축도 굽지 않고 흠이 없으며 결이 깨끗한 까닭에, 굴려졌을 때 추진력이 있는 만큼 굴러가다가 마치 차축에 끼워진 것처럼 멈추어 서는 것입니다.’” ‘‘Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘añño nūna tena samayena so rathakāro ahosī’ti! Na kho panetaṃ, bhikkhave, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ tena samayena so rathakāro ahosiṃ. Tadāhaṃ, bhikkhave, kusalo dāruvaṅkānaṃ dārudosānaṃ dārukasāvānaṃ. Etarahi kho panāhaṃ, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho kusalo kāyavaṅkānaṃ kāyadosānaṃ [Pg.111] kāyakasāvānaṃ, kusalo vacīvaṅkānaṃ vacīdosānaṃ vacīkasāvānaṃ, kusalo manovaṅkānaṃ manodosānaṃ manokasāvānaṃ. Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā kāyavaṅko appahīno kāyadoso kāyakasāvo, vacīvaṅko appahīno vacīdoso vacīkasāvo, manovaṅko appahīno manodoso manokasāvo, evaṃ papatitā te, bhikkhave, imasmā dhammavinayā, seyyathāpi taṃ cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ. “비구들이여, 그대들에게 ‘그 당시에 그 수레 제작공은 다른 사람이었을 것이다’라는 생각이 들 수도 있을 것이다. 비구들이여, 그러나 그렇게 보아서는 안 된다. 내가 바로 그 당시에 그 수레 제작공이었다. 비구들이여, 그때 나는 나무의 굽음과 나무의 흠과 나무의 거친 결에 능숙했다. 비구들이여, 그러나 지금 아라한이며 정등각자인 나는 몸의 굽음(신체적 부도덕)과 몸의 흠과 몸의 거친 결에 능숙하고, 말의 굽음과 말의 흠과 말의 거친 결에 능숙하며, 마음의 굽음과 마음의 흠과 마음의 거친 결에 능숙하다. 비구들이여, 어떤 비구든 비구니든 몸의 굽음과 몸의 흠과 몸의 거친 결을 버리지 못하고, 말의 굽음과 말의 흠과 말의 거친 결을 버리지 못하며, 마음의 굽음과 마음의 흠과 마음의 거친 결을 버리지 못한다면, 그들은 마치 엿새 동안 완성한 저 바퀴처럼 이 법과 율(Dhammavinaya)에서 타락하게 된다.” ‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā kāyavaṅko pahīno kāyadoso kāyakasāvo, vacīvaṅko pahīno vacīdoso vacīkasāvo, manovaṅko pahīno manodoso manokasāvo, evaṃ patiṭṭhitā te, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye, seyyathāpi taṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi. “비구들이여, 어떤 비구든 비구니든 몸의 굽음과 몸의 흠과 몸의 거친 결을 버리고, 말의 굽음과 말의 흠과 말의 거친 결을 버리며, 마음의 굽음과 마음의 흠과 마음의 거친 결을 버린다면, 그들은 마치 엿새가 모자라는 6개월 동안 완성한 저 바퀴처럼 이 법과 율에 굳건히 서게 된다.” ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kāyavaṅkaṃ pajahissāma kāyadosaṃ kāyakasāvaṃ, vacīvaṅkaṃ pajahissāma vacīdosaṃ vacīkasāvaṃ, manovaṅkaṃ pajahissāma manodosaṃ manokasāva’nti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Pañcamaṃ. “비구들이여, 그러므로 그대들은 이와 같이 수행해야 한다. ‘우리는 몸의 굽음과 몸의 흠과 몸의 거친 결을 버릴 것이요, 말의 굽음과 말의 흠과 말의 거친 결을 버릴 것이요, 마음의 굽음과 마음의 흠과 마음의 거친 결을 버릴 것이다’라고. 비구들이여, 그대들은 이와 같이 수행해야 한다.” (다섯 번째 경이 끝났다.) 6. Apaṇṇakasuttaṃ 6. 아빤나까 경(어긋남 없는 수행의 경) 16. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāya. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti, jāgariyaṃ anuyutto hoti. 16. “비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 비구는 어긋남 없는 수행(apaṇṇakapaṭipada)을 실천하는 자이며, 번뇌를 소멸하기 위한 토대를 닦은 자이다. 어떤 세 가지인가? 비구들이여, 여기 이 법과 율에서 비구는 감각의 대문을 잘 지키고(indriyesu guttadvāro), 음식을 먹을 때 적절한 양을 알며(bhojane mattaññū), 깨어 있음에 전념한다(jāgariyaṃ anuyutto).” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ [Pg.112] manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti. “비구들이여, 어떻게 비구가 감각 기관의 문을 잘 지키는가? 비구들이여, 여기 비구는 눈으로 형상을 보고 그 표상을 취하지 않으며 세세한 특징을 취하지 않는다. 만일 그가 안근(眼根)을 단속하지 않은 채 머물면, 탐욕과 불만족이라는 악하고 해로운 법들이 그에게 흘러들어올 것이기에, 그는 안근을 단속하기 위해 수행하며 안근을 수호하고 안근의 단속을 성취한다. 귀로 소리를 듣고... 코로 냄새를 맡고... 혀로 맛을 보고... 몸으로 감촉을 느끼고... 의근(意根)으로 법(法)을 인식하고서 그 표상을 취하지 않으며 세세한 특징을 취하지 않는다. 만일 그가 마노의 감각 기관[意根]을 단속하지 않은 채 머물면, 탐욕과 불만족이라는 악하고 해로운 법들이 그에게 흘러들어올 것이기에, 그는 마노의 감각 기관을 단속하기 위해 수행하며 마노의 감각 기관을 수호하고 마노의 감각 기관의 단속을 성취한다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 감각 기관의 문을 잘 지키는 자가 된다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti. “비구들이여, 어떻게 비구가 음식에 대해 적당한 양을 아는가? 비구들이여, 여기 비구는 지혜롭게 반조하여 음식을 섭취하니, ‘장난을 위해서도 아니요, 취하기 위해서도 아니요, 몸을 단장하기 위해서도 아니요, 장식하기 위해서도 아니다. 오직 이 몸을 유지하고 지탱하며, 배고픔의 고통을 멈추고 청정범행(淸淨梵行)을 돕기 위해서이다. 이렇게 하여 나는 이전의 느낌(갈증과 배고픔)을 제거하고 새로운 느낌(과식의 고통)을 일으키지 않을 것이며, 나의 존속과 무구함과 안온한 머묾이 있을 것이다’라고 반조하며 먹는다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 음식에 대해 적당한 양을 아는 자가 된다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti. Chaṭṭhaṃ. “비구들이여, 어떻게 비구가 깨어 있음에 전념하는가? 비구들이여, 여기 비구는 낮 동안 경행(經行)과 좌선(坐禪)으로 장애가 되는 법들로부터 마음을 청정하게 한다. 밤의 초경(初更)에도 경행과 좌선으로 장애가 되는 법들로부터 마음을 청정하게 한다. 밤의 중경(中更)에는 마음을 챙기고 알아차리며 일어날 때를 마음속에 새긴 뒤, 오른쪽 옆구리로 사자가 누워 자는 모습[獅子臥像]으로 한 발을 다른 발 위에 포개어 눕는다. 밤의 종경(終更)에는 일찍 일어나 경행과 좌선으로 장애가 되는 법들로부터 마음을 청정하게 한다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 깨어 있음에 전념하는 자가 된다. 비구들이여, 참으로 이 세 가지 법을 갖춘 비구는 어긋남 없는 수행을 실천하는 자이며, 번뇌를 소멸하기 위해 근거가 되는 노력을 시작한 자이다.”라고 말씀하셨다. 여섯 번째 경이 끝났다. 7. Attabyābādhasuttaṃ 7. 자기 가해 경(Attabyābādhasuttaṃ) 17. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā attabyābādhāyapi saṃvattanti, parabyābādhāyapi saṃvattanti, ubhayabyābādhāyapi saṃvattanti. Katame tayo? Kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā attabyābādhāyapi saṃvattanti, parabyābādhāyapi saṃvattanti, ubhayabyābādhāyapi saṃvattanti. 17. “비구들이여, 이 세 가지 법은 자신을 해롭게 하고, 타인을 해롭게 하며, 자신과 타인 모두를 해롭게 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 몸으로 짓는 악행(身惡行), 말로 짓는 악행(口惡行), 마음으로 짓는 악행(意惡行)이다. 비구들이여, 참으로 이 세 가지 법은 자신을 해롭게 하고, 타인을 해롭게 하며, 자신과 타인 모두를 해롭게 한다.” ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā nevattabyābādhāyapi saṃvattanti, na parabyābādhāyapi saṃvattanti, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattanti. Katame tayo? Kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ. Ime kho, bhikkhave, tayo [Pg.113] dhammā nevattabyābādhāyapi saṃvattanti, na parabyābādhāyapi saṃvattanti, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattantī’’ti. Sattamaṃ. “비구들이여, 이 세 가지 법은 자신을 해롭게 하지 않고, 타인을 해롭게 하지 않으며, 자신과 타인 모두를 해롭게 하지 않는다. 무엇이 그 세 가지인가? 몸으로 짓는 선행(身善行), 말로 짓는 선행(口善행), 마음으로 짓는 선행(意善行)이다. 비구들이여, 참으로 이 세 가지 법은 자신을 해롭게 하지 않고, 타인을 해롭게 하지 않으며, 자신과 타인 모두를 해롭게 하지 않는다.”라고 말씀하셨다. 일곱 번째 경이 끝났다. 8. Devalokasuttaṃ 8. 천상 경(Devalokasuttaṃ) 18. ‘‘Sace vo, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘devalokūpapattiyā, āvuso, samaṇe gotame brahmacariyaṃ vussathā’ti? Nanu tumhe, bhikkhave, evaṃ puṭṭhā aṭṭīyeyyātha harāyeyyātha jiguccheyyāthā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kira tumhe, bhikkhave, dibbena āyunā aṭṭīyatha harāyatha jigucchatha, dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbenādhipateyyena aṭṭīyatha harāyatha jigucchatha; pageva kho pana, bhikkhave, tumhehi kāyaduccaritena aṭṭīyitabbaṃ harāyitabbaṃ jigucchitabbaṃ, vacīduccaritena… manoduccaritena aṭṭīyitabbaṃ harāyitabbaṃ jigucchitabba’’nti. Aṭṭhamaṃ. 18. “비구들이여, 만일 다른 가르침을 믿는 유행자(遊行者)들이 그대들에게 ‘도우반들이여, 고타마 사문의 문하에서는 천상에 태어나기 위해 청정범행을 닦습니까?’라고 묻는다면, 비구들이여, 그대들은 그렇게 질문을 받았을 때 괴로워하고 부끄러워하며 혐오감을 느끼지 않겠는가?” “그러할 것입니다, 세존이시여.” “비구들이여, 참으로 그대들이 천상의 수명에 대해 괴로워하고 부끄러워하며 혐오감을 느낀다면, 또한 천상의 외모, 천상의 즐거움, 천상의 명성, 천상의 권세에 대해 괴로워하고 부끄러워하며 혐오감을 느낀다면, 비구들이여, 하물며 그대들은 몸의 악행에 대해 마땅히 괴로워하고 부끄러워하며 혐오해야 하지 않겠는가? 말의 악행에 대해서도... 마음의 악행에 대해서도 마땅히 괴로워하고 부끄러워하며 혐오해야 한다.” 여덟 번째 경이 끝났다. 9. Paṭhamapāpaṇikasuttaṃ 9. 첫 번째 상인 경(Paṭhamapāpaṇikasuttaṃ) 19. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato pāpaṇiko abhabbo anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti, majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti, sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato pāpaṇiko abhabbo anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. 19. “비구들이여, 세 가지 요소를 갖춘 상인은 얻지 못한 재물을 얻거나, 이미 얻은 재물을 늘릴 수 없다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 여기 상인이 아침 시간에 성실히 업무를 관리하지 않고, 낮 시간에 성실히 업무를 관리하지 않으며, 저녁 시간에 성실히 업무를 관리하지 않는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 요소를 갖춘 상인은 얻지 못한 재물을 얻거나 이미 얻은 재물을 늘릴 수 없다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti, majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti, sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ. “비구들이여, 이와 마찬가지로 세 가지 법을 갖춘 비구는 얻지 못한 유익한 법(善法)을 얻거나, 이미 얻은 유익한 법을 늘릴 수 없다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 여기 비구가 아침 시간에 성실히 삼매의 표상(定相)을 닦지 않고, 낮 시간에 성실히 삼매의 표상을 닦지 않으며, 저녁 시간에 성실히 삼매의 표상을 닦지 않는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 비구는 얻지 못한 유익한 법을 얻거나 이미 얻은 유익한 법을 늘릴 수 없다.” ‘‘Tīhi[Pg.114], bhikkhave, aṅgehi samannāgato pāpaṇiko bhabbo anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko pubbaṇhasamayaṃ sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti, majjhanhikasamayaṃ…pe… sāyanhasamayaṃ sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato pāpaṇiko bhabbo anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. “비구들이여, 세 가지 요소를 갖춘 상인은 얻지 못한 재물을 얻거나, 이미 얻은 재물을 늘릴 수 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 여기 상인이 아침 시간에 성실히 업무를 관리하고, 낮 시간에... (중략) ...저녁 시간에 성실히 업무를 관리하는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 요소를 갖춘 상인은 얻지 못한 재물을 얻거나 이미 얻은 재물을 늘릴 수 있다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti, majjhanhikasamayaṃ…pe… sāyanhasamayaṃ sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātu’’nti. Navamaṃ. "비구들이여, 이와 같이 세 가지 법을 구비한 비구는 아직 얻지 못한 유익한 법을 얻을 수 있고, 이미 얻은 유익한 법을 더욱 증장시킬 수 있다. 어떤 세 가지인가? 비구들이여, 여기 비구는 오전 시간에 정성껏 삼매의 표상을 확립하고, 정오 시간에 정성껏 삼매의 표상을 확립하며, 저녁 시간에 정성껏 삼매의 표상을 확립한다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 구비한 비구는 아직 얻지 못한 유익한 법을 얻을 수 있고, 이미 얻은 유익한 법을 더욱 증장시킬 수 있다." 10. Dutiyapāpaṇikasuttaṃ 10. 두 번째 시장 상인 경 20. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato pāpaṇiko nacirasseva mahattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti bhogesu. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko cakkhumā ca hoti vidhuro ca nissayasampanno ca. Kathañca, bhikkhave, pāpaṇiko cakkhumā hoti? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko paṇiyaṃ jānāti – ‘idaṃ paṇiyaṃ evaṃ kītaṃ, evaṃ vikkayamānaṃ, ettakaṃ mūlaṃ bhavissati, ettako udayo’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpaṇiko cakkhumā hoti. 20. "비구들이여, 세 가지 요소를 구비한 시장 상인은 머지않아 재물에 있어서 원대함과 풍요로움을 얻게 된다. 어떤 세 가지인가? 비구들이여, 여기 시장 상인은 안목이 있고, 근면하며, 조력자를 갖추고 있다. 비구들이여, 시장 상인이 어떻게 안목이 있는가? 비구들이여, 여기 시장 상인은 상품에 대해 ‘이 상품은 이렇게 샀으니 이렇게 팔면, 이만큼의 원금이 들고 이만큼의 이윤이 남을 것이다’라고 안다. 비구들이여, 이와 같이 시장 상인은 안목이 있다." ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpaṇiko vidhuro hoti? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko kusalo hoti paṇiyaṃ ketuñca vikketuñca. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpaṇiko vidhuro hoti. "비구들이여, 어떻게 시장 상인이 근면한가? 비구들이여, 여기 시장 상인은 상품을 사고파는 데 숙련되어 있다. 비구들이여, 이와 같이 시장 상인은 근면하다." ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpaṇiko nissayasampanno hoti? Idha bhikkhave, pāpaṇikaṃ ye te gahapatī vā gahapatiputtā vā aḍḍhā mahaddhanā mahābhogā te evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ pāpaṇiko cakkhumā vidhuro [Pg.115] ca paṭibalo puttadārañca posetuṃ, amhākañca kālena kālaṃ anuppadātu’nti. Te naṃ bhogehi nipatanti – ‘ito, samma pāpaṇika, bhoge karitvā puttadārañca posehi, amhākañca kālena kālaṃ anuppadehī’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpaṇiko nissayasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato pāpaṇiko nacirasseva mahattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti bhogesu. "비구들이여, 어떻게 시장 상인이 조력자를 갖추고 있는가? 비구들이여, 여기 부유하고 많은 재산과 자산을 가진 장자들이나 장자의 아들들이 시장 상인을 이렇게 안다. ‘이 시장 상인은 안목이 있고 근면하며, 처자식을 부양할 능력이 있고 우리에게도 때맞춰 이익을 돌려줄 능력이 있다.’ 그들은 그에게 재물을 맡기며 권한다. ‘벗이여 시장 상인이여, 이 재물로 사업을 하여 처자식을 부양하고, 우리에게도 때맞춰 이익을 돌려주게.’ 비구들이여, 이와 같이 시장 상인은 조력자를 갖추고 있다. 비구들이여, 이러한 세 가지 요소를 구비한 시장 상인은 머지않아 재물에 있어서 원대함과 풍요로움을 얻게 된다." ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva mahattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti kusalesu dhammesu. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhumā ca hoti vidhuro ca nissayasampanno ca. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu cakkhumā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu cakkhumā hoti. "비구들이여, 이와 같이 세 가지 법을 구비한 비구는 머지않아 유익한 법들에 있어서 원대함과 풍요로움을 얻게 된다. 어떤 세 가지인가? 비구들이여, 여기 비구는 안목이 있고, 근면하며, 조력자를 갖추고 있다. 비구들이여, 어떻게 비구가 안목이 있는가? 비구들이여, 여기 비구는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 안목이 있다." ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vidhuro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vidhuro hoti. "비구들이여, 어떻게 비구가 근면한가? 비구들이여, 여기 비구는 해로운 법들을 버리고 유익한 법들을 구족하기 위해 정진을 일으켜 머문다. 그는 유익한 법들에 대해 굳건한 용기와 지치지 않는 노력으로 책무를 내려놓지 않는다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 근면하다." ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu nissayasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu nissayasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva mahattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti kusalesu dhammesū’’ti. Dasamaṃ. "비구들이여, 어떻게 비구가 조력자를 갖추고 있는가? 비구들이여, 여기 비구는 널리 배우고 전승된 경전을 지니며 법을 수지하고 율을 수지하며 마띠까를 수지한 비구들에게 때맞춰 다가가 묻고 질문한다. ‘존자시여, 이 말씀은 어떻게 됩니까? 이것의 의미는 무엇입니까?’ 그러면 그 존자들은 밝혀지지 않은 것을 밝혀주고, 명확하지 않은 것을 명확하게 해주며, 여러 가지 의문스러운 법들에 대해 의심을 풀어준다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 조력자를 갖추고 있다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 구비한 비구는 머지않아 유익한 법들에 있어서 원대함과 풍요로움을 얻게 된다." Rathakāravaggo dutiyo. 두 번째 수레 만드는 사람의 품 끝. Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito. 첫 번째 암송 단락 끝. Tassuddānaṃ – 그 요약 게송: Ñāto [Pg.116] sāraṇīyo bhikkhu, cakkavattī sacetano; Apaṇṇakattā devo ca, duve pāpaṇikena cāti. 알려진 비구, 기억해야 할 법, 비구, 전륜성왕, 사쩨따나 왕, 확실한 실천, 천상에 태어남, 그리고 두 가지 시장 상인에 관한 경이다. 3. Puggalavaggo 3. 인간의 품 1. Samiddhasuttaṃ 1. 사밋다 경 21. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā ca samiddho āyasmā ca mahākoṭṭhiko yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ samiddhaṃ āyasmā sāriputto etadavoca – 21. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 사왓티의 제따 숲에 있는 아나따삔디까 승원에 머무셨다. 그때 사밋다 존자와 마하꼿띠까 존자가 사리뿟따 존자가 있는 곳으로 다가갔다. 다가가서 사리뿟따 존자와 함께 반갑게 인사를 나누었다. 즐겁고 기억할 만한 인사를 나누고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 사밋다 존자에게 사리뿟따 존자가 이와 같이 말했다. ‘‘Tayome, āvuso samiddha, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo khamati abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? “사밋다 도반이여, 세상에는 실제로 존재하며 나타나는 세 부류의 인간이 있습니다. 어떤 세 부류입니까? 신증(身證), 견득(見得), 신해탈(信解脫)입니다. 사밋다 도반이여, 세상에는 이러한 세 부류의 인간이 실제로 존재하며 나타납니다. 사밋다 도반이여, 이 세 부류의 인간 중에서 당신은 어떤 사람이 더 마음에 들고, 더 뛰어나고 수승하다고 생각합니까?” ‘‘Tayome, āvuso sāriputta, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo saddhāvimutto, ayaṃ me puggalo khamati imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Imassa, āvuso, puggalassa saddhindriyaṃ adhimatta’’nti. "사리뿟따 도반이여, 세상에는 실제로 존재하며 나타나는 세 부류의 인간이 있습니다. 어떤 세 부류입니까? 신증, 견득, 신해탈입니다. 사리뿟따 도반이여, 세상에는 이러한 세 부류의 인간이 실제로 존재하며 나타납니다. 이 세 부류의 인간 중에서 신해탈인 사람이 저에게는 더 좋아 보이며, 이 세 부류 중에서 더 뛰어나고 수승합니다. 그것은 무슨 이유 때문입니까? 도반이여, 이 사람은 믿음의 기능이 뛰어나기 때문입니다." Atha kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘tayome, āvuso koṭṭhika, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ[Pg.117]. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo khamati abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? 그러자 사리뿟따 존자는 마하꼿띠까 존자에게 이와 같이 말했다. "꼿띠까 도반이여, 세상에는 실제로 존재하며 나타나는 세 부류의 인간이 있습니다. 어떤 세 부류입니까? 신증, 견득, 신해탈입니다. 도반이여, 세상에는 이러한 세 부류의 인간이 실제로 존재하며 나타납니다. 이 세 부류의 인간 중에서 당신은 어떤 사람이 더 좋아 보이며, 더 뛰어나고 수승하다고 생각합니까?" ‘‘Tayome, āvuso sāriputta, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo kāyasakkhī, ayaṃ me puggalo khamati imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Imassa, āvuso, puggalassa samādhindriyaṃ adhimatta’’nti. “도반 사리뿟따여, 세상에는 세 부류의 사람이 실재하며 나타납니다. 어떤 셋입니까? 신증(身證, Kāyasakkhī), 견도(見到, Diṭṭhippatto), 신해탈(信解脫, Saddhāvimutto)입니다. 도반이여, 세상에는 이러한 세 부류의 사람이 실재하며 나타납니다. 도반이여, 이 세 부류의 사람 중에서 저는 신증인 사람이 마음에 듭니다. 이 사람이 이들 세 부류 중에서 더 뛰어나고 더 수승합니다. 그것은 무슨 이유 때문입니까? 도반이여, 이 사람은 삼매의 기능[삼매근]이 탁월하기 때문입니다.” Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘tayome, āvuso sāriputta, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo khamati abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti? 그때 존자 마하코딯따가 존자 사리뿟따에게 이렇게 말했습니다. “도반 사리뿟따여, 세상에는 세 부류의 사람이 실재하며 나타납니다. 어떤 셋입니까? 신증, 견도, 신해탈입니다. 도반이여, 세상에는 이러한 세 부류의 사람이 실재하며 나타납니다. 도반이여, 이 세 부류의 사람 중에서 그대는 어떤 사람이 마음에 듭니까? 누가 이들 세 부류 중에서 더 뛰어나고 더 수승합니까?” ‘‘Tayome, āvuso koṭṭhika, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo diṭṭhippatto, ayaṃ me puggalo khamati imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Imassa, āvuso, puggalassa paññindriyaṃ adhimatta’’nti. “도반 꼬딯따여, 세상에는 세 부류의 사람이 실재하며 나타납니다. 어떤 셋입니까? 신증, 견도, 신해탈입니다. 도반이여, 세상에는 이러한 세 부류의 사람이 실재하며 나타납니다. 도반이여, 이 세 부류의 사람 중에서 저는 견도인 사람이 마음에 듭니다. 이 사람이 이들 세 부류 중에서 더 뛰어나고 더 수승합니다. 그것은 무슨 이유 때문입니까? 도반이여, 이 사람은 통찰지의 기능[혜근]이 탁월하기 때문입니다.” Atha kho āyasmā sāriputto āyasmantañca samiddhaṃ āyasmantañca mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso, amhehi sabbeheva yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Āyāmāvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocessāma. Yathā no bhagavā byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā ca samiddho āyasmā ca mahākoṭṭhiko āyasmato sāriputtassa [Pg.118] paccassosuṃ. Atha kho āyasmā ca sāriputto āyasmā ca samiddho āyasmā ca mahākoṭṭhiko yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto yāvatako ahosi āyasmatā ca samiddhena āyasmatā ca mahākoṭṭhikena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. 그때 존자 사리뿟따가 존자 사미다와 존자 마하코딯따에게 이렇게 말했습니다. “도반들이여, 우리 모두는 각자의 영감[지견]에 따라 답변했습니다. 도반들이여, 갑시다. 세존께서 계신 곳으로 다가가서, 다가간 뒤에 세존께 이 일을 여쭈어봅시다. 세존께서 우리에게 답변해 주시는 대로 그것을 기억합시다.” “도반이여, 좋습니다.”라고 존자 사미다와 존자 마하코딯따는 존자 사리뿟따에게 대답했습니다. 그리하여 존자 사리뿟따와 존자 사미다와 존자 마하코딯따는 세존께서 계신 곳으로 다가갔습니다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한쪽에 앉았습니다. 한쪽에 앉은 존자 사리뿟따는 존자 사미다 및 존자 마하코딯따와 함께 나누었던 대화의 전부를 세존께 아뢰었습니다. ‘‘Na khvettha, sāriputta, sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ – ‘ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’ti. Ṭhānañhetaṃ, sāriputta, vijjati yvāyaṃ puggalo saddhāvimutto svāssa arahattāya paṭipanno, yvāyaṃ puggalo kāyasakkhī svāssa sakadāgāmī vā anāgāmī vā, yo cāyaṃ puggalo diṭṭhippatto sopassa sakadāgāmī vā anāgāmī vā. “사리뿟따여, 여기서 ‘이 사람이 이들 세 부류 중에서 더 뛰어나고 더 수승하다’라고 단정적으로 답변하기는 쉽지 않다. 사리뿟따여, 신해탈인 어떤 사람이 아라한과를 얻기 위해 수행 중일 수 있고, 신증인 어떤 사람은 일래자(사다함)이거나 불환자(아나함)일 수 있으며, 견도인 어떤 사람도 일래자이거나 불환자일 수 있는 경우가 있기 때문이다.” ‘‘Na khvettha, sāriputta, sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ – ‘ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’ti. Ṭhānañhetaṃ, sāriputta, vijjati yvāyaṃ puggalo kāyasakkhī svāssa arahattāya paṭipanno, yvāyaṃ puggalo saddhāvimutto svāssa sakadāgāmī vā anāgāmī vā, yo cāyaṃ puggalo diṭṭhippatto sopassa sakadāgāmī vā anāgāmī vā. “사리뿟따여, 여기서 ‘이 사람이 이들 세 부류 중에서 더 뛰어나고 더 수승하다’라고 단정적으로 답변하기는 쉽지 않다. 사리뿟따여, 신증인 어떤 사람은 아라한과를 얻기 위해 수행 중일 수 있고, 신해탈인 어떤 사람은 일래자이거나 불환자일 수 있으며, 견도인 어떤 사람도 일래자이거나 불환자일 수 있는 경우가 있기 때문이다.” ‘‘Na khvettha, sāriputta, sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ – ‘ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’ti. Ṭhānañhetaṃ, sāriputta, vijjati yvāyaṃ puggalo diṭṭhippatto svāssa arahattāya paṭipanno, yvāyaṃ puggalo saddhāvimutto svāssa sakadāgāmī vā anāgāmī vā, yo cāyaṃ puggalo kāyasakkhī sopassa sakadāgāmī vā anāgāmī vā. “사리뿟따여, 여기서 ‘이 사람이 이들 세 부류 중에서 더 뛰어나고 더 수승하다’라고 단정적으로 답변하기는 쉽지 않다. 사리뿟따여, 견도인 어떤 사람은 아라한과를 얻기 위해 수행 중일 수 있고, 신해탈인 어떤 사람은 일래자이거나 불환자일 수 있으며, 신증인 어떤 사람도 일래자이거나 불환자일 수 있는 경우가 있기 때문이다.” ‘‘Na khvettha, sāriputta, sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ – ‘ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’’ti. Paṭhamaṃ. “사리뿟따여, 여기서 ‘이 사람이 이들 세 부류 중에서 더 뛰어나고 더 수승하다’라고 단정적으로 답변하기는 쉽지 않다.” (세존께서 이렇게) 말씀하셨다. 첫 번째 경. 2. Gilānasuttaṃ 2. 병자 경 22. ‘‘Tayome, bhikkhave, gilānā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, bhikkhave, ekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā [Pg.119] patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā. 22. “비구들이여, 세상에는 세 부류의 병자가 실재하며 나타난다. 어떤 셋인가? 비구들이여, 여기 어떤 병자는 적절한 음식물을 얻든 얻지 못하든, 적절한 약을 얻든 얻지 못하든, 적절한 간병인을 얻든 얻지 못하든 그 병에서 결코 회복되지 못한다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ vuṭṭhāti tamhā ābādhā. “비구들이여, 또한 여기 어떤 병자는 적절한 음식물을 얻든 얻지 못하든, 적절한 약을 얻든 얻지 못하든, 적절한 간병인을 얻든 얻지 못하든 그 병에서 회복된다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco gilāno labhantova sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhantova sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhantova patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto vuṭṭhāti tamhā ābādhā. “비구들이여, 또한 여기 어떤 병자는 적절한 음식물을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못하며, 적절한 약을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못하며, 적절한 간병인을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못한다.” ‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ gilāno labhantova sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhantova sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhantova patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto vuṭṭhāti tamhā ābādhā, imaṃ kho, bhikkhave, gilānaṃ paṭicca gilānabhattaṃ anuññātaṃ gilānabhesajjaṃ anuññātaṃ gilānupaṭṭhāko anuññāto. Imañca pana, bhikkhave, gilānaṃ paṭicca aññepi gilānā upaṭṭhātabbā. Ime kho, bhikkhave, tayo gilānā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. “비구들이여, 그중에서 적절한 음식물을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못하며, 적절한 약을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못하며, 적절한 간병인을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못하는 병자가 있다. 비구들이여, 바로 이 병자를 위하여 병자를 위한 음식(환자식)이 허용되고, 병자를 위한 약이 허용되고, 간병인이 허용된 것이다. 비구들이여, 또한 이 병자를 의거하여 다른 병자들도 간병해주어야 한다. 비구들이여, 이러한 세 부류의 병자가 세상에 실재하며 나타난다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tayome gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya neva okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. "비구들이여, 이와 같이 세상에는 환자와 비유될 수 있는 세 부류의 사람들이 존재한다. 어떤 셋인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 여래를 친견하든 친견하지 못하든, 여래가 설한 법과 율을 듣든 듣지 못하든, 유익한 법들에 있어서 결정적인 정해진 법도(正性決定)에 들어서지 못한다." ‘‘Idha, pana, bhikkhave, ekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. "비구들이여, 여기 어떤 사람은 여래를 친견하든 친견하지 못하든, 여래가 설한 법과 율을 듣든 듣지 못하든, 유익한 법들에 있어서 결정적인 정해진 법도에 들어선다." ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo labhantova tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhantova tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya no alabhanto okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. "비구들이여, 여기 어떤 사람은 오직 여래를 친견해야만 하고 친견하지 못하면 안 되며, 오직 여래가 설한 법과 율을 들어야만 하고 듣지 못하면 안 되는 경우에만, 유익한 법들에 있어서 결정적인 정해진 법도에 들어선다." ‘‘Tatra[Pg.120], bhikkhave, yvāyaṃ puggalo labhantova tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhantova tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya no alabhanto okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, imaṃ kho bhikkhave, puggalaṃ paṭicca dhammadesanā anuññātā. Imañca pana, bhikkhave, puggalaṃ paṭicca aññesampi dhammo desetabbo. ‘‘Ime kho, bhikkhave, tayo gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dutiyaṃ. "비구들이여, 그들 중 여래를 친견해야만 하고 여래가 설한 법과 율을 들어야만 유익한 법들에 있어서 결정적인 정해진 법도에 들어서는 이 사람 때문에 법을 설하는 것이 허용되었다. 비구들이여, 이 사람을 의지하여 다른 이들에게도 법을 설해야 한다. 비구들이여, 이러한 세 부류의 환자와 같은 사람들이 세상에 존재한다." 이것이 두 번째 경이다. 3. Saṅkhārasuttaṃ 3. 상카라 경 (형성 경) 23. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhā phassā phusanti. So sabyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhaṃ vedanaṃ vedayati ekantadukkhaṃ, seyyathāpi sattā nerayikā. 23. "비구들이여, 이 세 부류의 사람들이 세상에 존재한다. 어떤 셋인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 괴로움이 있는 신행(身行)을 짓고, 괴로움이 있는 구행(口行)을 짓고, 괴로움이 있는 의행(意行)을 짓는다. 그는 괴로움이 있는 신행과 구행과 의행을 지어 괴로운 세상에 태어난다. 괴로운 세상에 태어난 그에게 괴로움이 수반된 감촉들이 닿는다. 그는 괴로운 감촉들에 닿아 전적으로 괴로운 느낌을 겪으니, 마치 지옥의 중생들과 같다." ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā abyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ abyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ abyābajjhā phassā phusanti. So abyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno abyābajjhaṃ vedanaṃ vedayati ekantasukhaṃ, seyyathāpi devā subhakiṇhā. "비구들이여, 여기 어떤 사람은 괴로움이 없는 신행을 짓고, 괴로움이 없는 구행을 짓고, 괴로움이 없는 의행을 짓는다. 그는 괴로움이 없는 신행과 구행과 의행을 지어 괴로움이 없는 세상에 태어난다. 괴로움이 없는 세상에 태어난 그에게 괴로움이 없는 감촉들이 닿는다. 그는 괴로움이 없는 감촉들에 닿아 전적으로 즐거운 느낌을 겪으니, 마치 수하기나(遍淨天)의 신들과 같다." ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ [Pg.121] upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhāpi abyābajjhāpi phassā phusanti. So sabyābajjhehipi abyābajjhehipi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhampi abyābajjhampi vedanaṃ vedayati vokiṇṇasukhadukkhaṃ, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ. "비구들이여, 여기 어떤 사람은 괴로움이 있기도 하고 없기도 한 신행을 짓고, 괴로움이 있기도 하고 없기도 한 구행을 짓고, 괴로움이 있기도 하고 없기도 한 의행을 짓는다. 그는 괴로움이 있기도 하고 없기도 한 신행과 구행과 의행을 지어 괴로움이 있기도 하고 없기도 한 세상에 태어난다. 괴로움이 있기도 하고 없기도 한 세상에 태어난 그에게 괴로움이 있기도 하고 없기도 한 감촉들이 닿는다. 그는 그러한 감촉들에 닿아 즐거움과 괴로움이 섞인 느낌을 겪으니, 마치 인간들이나 일부 신들이나 일부 타락한 이들(비니파티카)과 같다. 비구들이여, 이러한 세 부류의 사람들이 세상에 존재한다." 이것이 세 번째 경이다. 4. Bahukārasuttaṃ 4. 바후카라 경 (도움이 되는 분 경) 24. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā puggalassa bahukārā. Katame tayo? Yaṃ, bhikkhave, puggalaṃ āgamma puggalo buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti; ayaṃ, bhikkhave, puggalo imassa puggalassa bahukāro. 24. "비구들이여, 이 세 부류의 사람은 다른 사람에게 큰 도움이 된다. 어떤 셋인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람을 의지하여 다른 사람이 부처님을 귀의처로 삼게 되고, 가르침을 귀의처로 삼게 되고, 승가를 귀의처로 삼게 된다. 비구들이여, 이 사람은 그 다른 사람에게 큰 도움이 된다." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yaṃ puggalaṃ āgamma puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ayaṃ, bhikkhave, puggalo imassa puggalassa bahukāro. "또한 비구들이여, 어떤 사람을 의지하여 다른 사람이 ‘이것은 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것은 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것은 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것은 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알게 된다. 비구들이여, 이 사람은 그 다른 사람에게 큰 도움이 된다." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yaṃ puggalaṃ āgamma puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati; ayaṃ, bhikkhave, puggalo imassa puggalassa bahukāro. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā puggalassa bahukārā. "또한 비구들이여, 어떤 사람을 의지하여 다른 사람이 번뇌들이 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머물게 된다. 비구들이여, 이 사람은 그 다른 사람에게 큰 도움이 된다. 비구들이여, 이 세 부류의 사람은 다른 사람에게 큰 도움이 된다." ‘‘Imehi ca pana, bhikkhave, tīhi puggalehi imassa puggalassa natthañño puggalo bahukāroti vadāmi. Imesaṃ pana, bhikkhave, tiṇṇaṃ puggalānaṃ iminā puggalena na suppatikāraṃ vadāmi, yadidaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammacīvarapiṇḍapātasenāsana-gilānapaccayabhesajjaparikkhārānuppadānenā’’ti. Catutthaṃ. "비구들이여, 나는 이 세 부류의 사람들보다 그 사람에게 더 큰 도움이 되는 다른 사람은 없다고 말한다. 비구들이여, 나는 이 세 부류의 사람들에게 예배하고, 일어서서 맞이하고, 합장하고, 공경을 표하고, 가사·공양물·처소·병자를 위한 약과 필수품을 공양 올리는 것으로는 충분히 은혜를 갚기란 쉽지 않다고 말한다." 이것이 네 번째 경이다. 5. Vajirūpamasuttaṃ 5. 와지루파마 경 (금강유 경) 25. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Arukūpamacitto puggalo, vijjūpamacitto puggalo, vajirūpamacitto puggalo. Katamo ca, bhikkhave, arukūpamacitto puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo appampi [Pg.122] vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi, bhikkhave, duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyosomattāya āsavaṃ deti ; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, arukūpamacitto puggalo. 25. “비구들이여, 세상에는 세 부류의 사람이 존재한다. 어떤 셋인가? 종기와 같은 마음을 가진 사람, 번개와 같은 마음을 가진 사람, 금강석과 같은 마음을 가진 사람이다. 비구들이여, 어떤 사람이 종기와 같은 마음을 가진 사람인가? 여기 어떤 사람은 화를 잘 내고 원망이 많아서, 조금만 말을 들어도 화를 내고 노하며 분개하고 고집을 피우며 노여움과 원한과 불만을 드러낸다. 비구들이여, 마치 오래된 종기가 나무 막대기나 옹기 조각에 부딪히면 더욱 심하게 진물을 흘리는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 여기 어떤 사람은 화를 잘 내고 원망이 많아서 조금만 말을 들어도 화를 내고 노하며 분개하고 고집을 피우며 노여움과 원한과 불만을 드러낸다. 비구들이여, 이를 종기와 같은 마음을 가진 사람이라 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, vijjūpamacitto puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Seyyathāpi bhikkhave, cakkhumā puriso rattandhakāratimisāyaṃ vijjantarikāya rūpāni passeyya; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vijjūpamacitto puggalo. “비구들이여, 어떤 사람이 번개와 같은 마음을 가진 사람인가? 여기 어떤 사람은 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 마치 눈 있는 사람이 칠흑같이 어두운 밤에 번개가 번쩍이는 찰나에 형상들을 보는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 여기 어떤 사람은 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며… (중략) … ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 이를 번개와 같은 마음을 가진 사람이라 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, vajirūpamacitto puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Seyyathāpi, bhikkhave, vajirassa natthi kiñci abhejjaṃ maṇi vā pāsāṇo vā; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vajirūpamacitto puggalo. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti. Pañcamaṃ. “비구들이여, 어떤 사람이 금강석과 같은 마음을 가진 사람인가? 여기 어떤 사람은 번뇌가 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 체득하여 성취하고 머문다. 비구들이여, 마치 금강석이 뚫지 못할 보석이나 바위가 없는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 여기 어떤 사람은 번뇌가 다하여… (중략) … 성취하고 머문다. 비구들이여, 이를 금강석과 같은 마음을 가진 사람이라 한다. 비구들이여, 이러한 세 부류의 사람이 세상에 존재한다.” 다섯 번째 경이 끝났다. 6. Sevitabbasuttaṃ 6. 친근해야 함의 경 26. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Atthi, bhikkhave, puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Atthi, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Atthi, bhikkhave, puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Katamo ca, bhikkhave, puggalo [Pg.123] na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo hīno hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo, bhikkhave, puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo aññatra anuddayā aññatra anukampā. 26. “비구들이여, 세상에는 세 부류의 사람이 존재한다. 어떤 셋인가? 비구들이여, 가까이 해서도 안 되고 사귀어서도 안 되고 모셔서도 안 될 사람이 있다. 비구들이여, 가까이 해야 하고 사귀어야 하고 모셔야 할 사람이 있다. 비구들이여, 공경하고 존중하며 가까이 해야 하고 사귀어야 하고 모셔야 할 사람이 있다. 비구들이여, 어떤 사람이 가까이 해서도 안 되고 사귀어서도 안 되고 모셔서도 안 될 사람인가? 여기 어떤 사람은 계행과 삼매와 지혜가 자기보다 열등하다. 비구들이여, 이런 부류의 사람은 가련히 여기거나 가엾게 여기는 경우를 제외하고는, 가까이 해서도 안 되고 사귀어서도 안 되고 모셔서도 안 된다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sadiso hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Sīlasāmaññagatānaṃ sataṃ sīlakathā ca no bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati. Samādhisāmaññagatānaṃ sataṃ samādhikathā ca no bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati. Paññāsāmaññagatānaṃ sataṃ paññākathā ca no bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati, sā ca no phāsu bhavissatīti. Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. “비구들이여, 어떤 사람이 가까이 해야 하고 사귀어야 하고 모셔야 할 사람인가? 여기 어떤 사람은 계행과 삼매와 지혜가 자기와 대등하다. 비구들이여, 이런 부류의 사람은 가까이 해야 하고 사귀어야 하고 모셔야 한다. 그것은 무슨 이유 때문인가? 계행이 대등한 이들에게는 계행에 관한 대화가 있을 것이고, 그 대화는 중단되지 않을 것이며, 그 대화는 우리에게 안락함이 될 것이기 때문이다. 삼매가 대등한 이들에게는 삼매에 관한 대화가 있을 것이고, 그 대화는 중단되지 않을 것이며, 그 대화는 우리에게 안락함이 될 것이기 때문이다. 지혜가 대등한 이들에게는 지혜에 관한 대화가 있을 것이고, 그 대화는 중단되지 않을 것이며, 그 대화는 우리에게 안락함이 될 것이기 때문이다. 그러므로 이런 부류의 사람은 가까이 해야 하고 사귀어야 하고 모셔야 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo adhiko hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo, bhikkhave, puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Iti aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā paññākkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmīti. Tasmā evarūpo puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. “비구들이여, 어떤 사람이 공경하고 존중하며 가까이 해야 하고 사귀어야 하고 모셔야 할 사람인가? 여기 어떤 사람은 계행과 삼매와 지혜가 자기보다 뛰어나다. 비구들이여, 이런 부류의 사람은 공경하고 존중하며 가까이 해야 하고 사귀어야 하고 모셔야 한다. 그것은 무슨 이유 때문인가? ‘이와 같이 함으로써 아직 구족하지 못한 계의 무더기를 구족하게 할 것이고, 이미 구족한 계의 무더기는 여기저기서 지혜로써 돕게 될 것이다. 아직 구족하지 못한 삼매의 무더기를 구족하게 할 것이고, 이미 구족한 삼매의 무더기는 여기저기서 지혜로써 돕게 될 것이다. 아직 구족하지 못한 지혜의 무더기를 구족하게 할 것이고, 이미 구족한 지혜의 무더기는 여기저기서 지혜로써 돕게 될 것이다’라고 생각하기 때문이다. 그러므로 이런 부류의 사람은 공경하고 존중하며 가까이 해야 하고 사귀어야 하고 모셔야 한다. 비구들이여, 이러한 세 부류의 사람이 세상에 존재한다.” ‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī; Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttariṃ bhajethā’’ti. chaṭṭhaṃ; “자기보다 못한 사람과 사귀는 자는 쇠퇴하고, 대등한 사람과 사귀는 자는 결코 줄어들지 않네. 자기보다 뛰어난 사람을 존경하며 따르는 자는 신속하게 향상하리니, 그러므로 자기보다 나은 이와 사귀어야 하리.” 여섯 번째 경이 끝났다. 7. Jigucchitabbasuttaṃ 7. 혐오해야 함의 경 27. ‘‘Tayome[Pg.124], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Atthi, bhikkhave, puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Atthi, bhikkhave, puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Atthi, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Katamo ca, bhikkhave, puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto, assamaṇo samaṇapaṭiñño, abrahmacārī brahmacāripaṭiñño, antopūti avassuto kasambujāto. Evarūpo, bhikkhave, puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi, bhikkhave, evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, ahi gūthagato kiñcāpi na daṃsati, atha kho naṃ makkheti; evamevaṃ kho, bhikkhave, kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’ti. Tasmā evarūpo puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. 27. “비구들이여, 세상에는 이 세 종류의 사람들이 나타나 존재한다. 어떤 셋인가? 비구들이여, 혐오해야 하고 친근히 하지 말아야 하며 사귀지 말아야 하고 가까이 모시지 말아야 할 사람이 있다. 비구들이여, 평온하게 대해야 하고 친근히 하지 말아야 하며 사귀지 말아야 하고 가까이 모시지 말아야 할 사람이 있다. 비구들이여, 친근히 해야 하고 사귀어야 하며 가까이 모셔야 할 사람이 있다. 비구들이여, 어떤 사람이 혐오해야 하고 친근히 하지 말아야 하며 사귀지 말아야 하고 가까이 모시지 말아야 할 사람인가? 여기 비구들이여, 어떤 사람은 계를 지키지 않고 악한 성품을 지녔으며, 불결하고 의심스러운 행실을 하며, 행위가 은밀하고, 사문이 아니면서 사문이라 자칭하며, 청정범행을 닦지 않으면서 청정범행을 닦는다고 자칭하며, 안으로는 썩어 있고 탐욕에 젖어 있으며 쓰레기 더미와 같다. 비구들이여, 이런 사람을 혐오해야 하고 친근히 하지 말아야 하며 사귀지 말아야 하고 가까이 모시지 말아야 할 사람이라고 한다. 그 이유는 무엇인가? 비구들이여, 비록 이런 사람의 행실을 따르지는 않더라도, ‘그는 나쁜 친구를 두었고, 나쁜 동료를 두었으며, 나쁜 무리와 어울린다’라는 나쁜 소문이 퍼지기 때문이다. 비구들이여, 예를 들어 똥통에 빠진 뱀은 비록 물지는 않더라도 (그를 건드리는 자를) 오물로 더럽히는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 비록 이런 사람의 행실을 따르지는 않더라도, ‘그는 나쁜 친구를 두었고, 나쁜 동료를 두었으며, 나쁜 무리와 어울린다’라는 나쁜 소문이 퍼지기 때문이다. 그러므로 이런 사람은 혐오해야 하고 친근히 하지 말아야 하며 사귀지 말아야 하고 가까이 모시지 말아야 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi, bhikkhave, duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyosomattāya āsavaṃ deti; evamevaṃ kho, bhikkhave…pe… seyyathāpi, bhikkhave, tindukālātaṃ kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭitaṃ bhiyyosomattāya cicciṭāyati ciṭiciṭāyati; evamevaṃ kho bhikkhave…pe… seyyathāpi, bhikkhave, gūthakūpo kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyosomattāya duggandho hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo [Pg.125] kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Evarūpo, bhikkhave, puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Akkoseyyapi maṃ paribhāseyyapi maṃ anatthampi maṃ kareyyāti. Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. “비구들이여, 어떤 사람이 평온하게 대해야 하고 친근히 하지 말아야 하며 사귀지 말아야 하고 가까이 모시지 말아야 할 사람인가? 여기 비구들이여, 어떤 사람은 화를 잘 내고 절망이 많아서, 아주 조금만 말을 들어도 화를 내고 노여워하며 분개하고 고집을 부리며, 분노와 원한과 불만을 드러낸다. 비구들이여, 예를 들어 악성 종기는 막대기나 기와 조각에 닿으면 더욱더 고름을 흘리는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로… (중략)… 비구들이여, 예를 들어 불타는 숯은 막대기나 기와 조각에 닿으면 더욱더 지직거리며 소리를 내는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로… (중략)… 비구들이여, 예를 들어 변소의 구덩이는 막대기나 기와 조각으로 휘저으면 더욱더 악취를 풍기는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 여기 비구들이여, 어떤 사람은 화를 잘 내고 절망이 많아서, 조금만 말을 들어도 화를 내고 노여워하며 분개하고 고집을 부리며, 분노와 원한과 불만을 드러낸다. 비구들이여, 이런 사람을 평온하게 대해야 하고 친근히 하지 말아야 하며 사귀지 말아야 하고 가까이 모시지 말아야 할 사람이라고 한다. 그 이유는 무엇인가? ‘그가 나를 욕하거나 비방하거나 혹은 나에게 해를 끼칠 수도 있다’는 생각 때문이다. 그러므로 이런 사람은 평온하게 대해야 하고 친근히 하지 말아야 하며 사귀지 말아야 하고 가까이 모시지 말아야 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo. Evarūpo, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi, bhikkhave, evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati – ‘kalyāṇamitto purisapuggalo kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko’ti. Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti. “비구들이여, 어떤 사람이 친근히 해야 하고 사귀어야 하며 가까이 모셔야 할 사람인가? 여기 비구들이여, 어떤 사람은 계를 잘 지키고 선한 법을 갖추었다. 비구들이여, 이런 사람을 친근히 해야 하고 사귀어야 하며 가까이 모셔야 할 사람이라고 한다. 그 이유는 무엇인가? 비구들이여, 비록 이런 사람의 행실을 따르지는 않더라도, ‘그는 좋은 친구를 두었고, 좋은 동료를 두었으며, 선한 무리와 어울린다’라는 좋은 명성이 퍼지기 때문이다. 그러므로 이런 사람은 친근히 해야 하고 사귀어야 하며 가까이 모셔야 한다. 비구들이여, 참으로 이러한 세 종류의 사람들이 세상에 나타나 존재한다.” ‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī; Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttariṃ bhajethā’’ti. sattamaṃ; “자기보다 못한 사람과 사귀는 자는 퇴보하고, 자기와 대등한 자와 사귀는 자는 결코 쇠퇴하지 않으며, 자기보다 훌륭한 자에게 다가가는 자는 신속히 향상된다. 그러므로 자기보다 뛰어난 자를 가까이해야 하리라.” (일곱 번째 경이 끝났다.) 8. Gūthabhāṇīsuttaṃ 8. 구타바니 경(분변과 같이 말하는 자의 경) 28. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Gūthabhāṇī, pupphabhāṇī, madhubhāṇī. Katamo ca, bhikkhave, puggalo gūthabhāṇī? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’ti. So ajānaṃ vā āha ‘jānāmī’ti, jānaṃ vā āha ‘na jānāmī’ti, apassaṃ vā āha ‘passāmī’ti, passaṃ vā āha ‘na [Pg.126] passāmī’ti ; iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo gūthabhāṇī. 28. “비구들이여, 세상에는 이 세 종류의 사람들이 나타나 존재한다. 어떤 셋인가? 분변과 같이 말하는 자, 꽃과 같이 말하는 자, 꿀과 같이 말하는 자이다. 비구들이여, 어떤 사람이 분변과 같이 말하는 자인가? 여기 비구들이여, 어떤 사람이 집회에 갔거나 회중에 갔거나 친지들 가운데 갔거나 모임의 한가운데 갔거나 왕실의 한가운데 갔을 때, 증인으로 불려 나와 ‘이보시오, 당신이 아는 바를 말해보시오’라는 질문을 받는다. 그는 알지 못하면서 ‘안다’고 말하고, 알면서 ‘모른다’고 말하며, 보지 못했으면서 ‘보았다’고 말하고, 보았으면서 ‘보지 못했다’고 말한다. 이와 같이 자기 자신을 위해서나 타인을 위해서나 혹은 사소한 이익을 위해서 알고서도 거짓말을 한다. 비구들이여, 이런 사람을 분변과 같이 말하는 자라고 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo pupphabhāṇī? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘ehambho purisa, yaṃ pajānāsi taṃ vadehī’ti, so ajānaṃ vā āha ‘na jānāmī’ti, jānaṃ vā āha ‘jānāmī’ti, apassaṃ vā āha ‘na passāmī’ti, passaṃ vā āha ‘passāmī’ti; iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā na sampajānamusā bhāsitā hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo pupphabhāṇī. “비구들이여, 어떤 사람이 꽃과 같이 말하는 자인가? 여기 비구들이여, 어떤 사람이 집회에 갔거나 회중에 갔거나 친지들 가운데 갔거나 모임의 한가운데 갔거나 왕실의 한가운데 갔을 때, 증인으로 불려 나와 ‘이보시오, 당신이 아는 바를 말해보시오’라는 질문을 받는다. 그는 알지 못할 때는 ‘모른다’고 말하고, 알 때는 ‘안다’고 말하며, 보지 못했을 때는 ‘보지 못했다’고 말하고, 보았을 때는 ‘보았다’고 말한다. 이와 같이 자기 자신을 위해서나 타인을 위해서나 혹은 사소한 이익을 위해서 알고서 거짓말을 하지 않는다. 비구들이여, 이런 사람을 꽃과 같이 말하는 자라고 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo madhubhāṇī? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo madhubhāṇī. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ. “비구들이여, 어떤 사람이 꿀과 같이 말하는 자인가? 여기 비구들이여, 어떤 사람은 거친 말을 버리고 거친 말로부터 멀리 여읜다. 그는 허물이 없고, 귀에 즐거우며, 사랑스럽고, 가슴에 와닿으며, 정중하고, 많은 이들이 좋아하고, 많은 이들의 마음에 드는 그런 말을 한다. 비구들이여, 이런 사람을 꿀과 같이 말하는 자라고 한다. 비구들이여, 참으로 이러한 세 종류의 사람들이 세상에 나타나 존재한다.” (여덟 번째 경이 끝났다.) 9. Andhasuttaṃ 9. 안다 경(맹인의 경) 29. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Andho, ekacakkhu, dvicakkhu. Katamo ca, bhikkhave, puggalo andho? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya ; tathārūpampissa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo andho. 29. "비구들이여, 세상에는 이러한 세 부류의 사람이 존재한다. 세 부류란 무엇인가? 맹인과 같은 사람, 한쪽 눈만 가진 사람, 두 눈을 가진 사람이다. 비구들이여, 어떤 사람이 맹인과 같은 사람인가? 비구들이여, 이 세상의 어떤 사람은 아직 얻지 못한 재물을 얻거나 이미 얻은 재물을 늘릴 수 있는 그러한 안목을 갖지 못했다. 또한 유익한 법과 해로운 법을 알고, 허물이 있는 법과 허물이 없는 법을 알며, 저열한 법과 고귀한 법을 알고, 흑과 백의 대조되는 법을 알 수 있는 그러한 안목도 갖지 못했다. 비구들이여, 이러한 사람을 맹인과 같은 사람이라 한다." ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ekacakkhu? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ [Pg.127] adhigaccheyya adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpaṃ panassa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ekacakkhu. "비구들이여, 어떤 사람이 한쪽 눈만 가진 사람인가? 비구들이여, 이 세상의 어떤 사람은 아직 얻지 못한 재물을 얻거나 이미 얻은 재물을 늘릴 수 있는 그러한 안목은 갖추고 있다. 그러나 유익한 법과 해로운 법을 알고, 허물이 있는 법과 허물이 없는 법을 알며, 저열한 법과 고귀한 법을 알고, 흑과 백의 대조되는 법을 알 수 있는 그러한 안목은 갖지 못했다. 비구들이여, 이러한 사람을 한쪽 눈만 가진 사람이라 한다." ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo dvicakkhu? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya; sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo dvicakkhu. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti. "비구들이여, 어떤 사람이 두 눈을 가진 사람인가? 비구들이여, 이 세상의 어떤 사람은 아직 얻지 못한 재물을 얻거나 이미 얻은 재물을 늘릴 수 있는 그러한 안목을 갖추고 있다. 또한 유익한 법과 해로운 법을 알고, 허물이 있는 법과 허물이 없는 법을 알며, 저열한 법과 고귀한 법을 알고, 흑과 백의 대조되는 법을 알 수 있는 그러한 안목도 갖추고 있다. 비구들이여, 이러한 사람을 두 눈을 가진 사람이라 한다. 비구들이여, 이와 같이 세 부류의 사람이 세상에 존재한다." ‘‘Na ceva bhogā tathārūpā, na ca puññāni kubbati; Ubhayattha kaliggāho, andhassa hatacakkhuno. "안목을 잃어버린 맹인에게는 그러한 재물도 생기지 않고 공덕도 쌓지 못한다. 그는 현세와 내세 양쪽 모두에서 손실을 보게 된다." ‘‘Athāparāyaṃ akkhāto, ekacakkhu ca puggalo; Dhammādhammena saṭhoso, bhogāni pariyesati. "다음으로 한쪽 눈만 가진 사람이라 일컬어지는 자는 옳고 그름을 가리지 않고 기만적인 방법으로 재물을 구한다." ‘‘Theyyena kūṭakammena, musāvādena cūbhayaṃ; Kusalo hoti saṅghātuṃ, kāmabhogī ca mānavo; Ito so nirayaṃ gantvā, ekacakkhu vihaññati. "도둑질이나 사기, 또는 거짓말 등 온갖 수단으로 재물을 모으는 데 능숙하며, 감각적 쾌락을 즐기는 이 한쪽 눈만 가진 사람은 이 세상에서 죽어 지옥에 떨어져 고통을 겪는다." ‘‘Dvicakkhu pana akkhāto, seṭṭho purisapuggalo; Dhammaladdhehi bhogehi, uṭṭhānādhigataṃ dhanaṃ. "반면에 두 눈을 가진 사람은 훌륭한 사람이라 일컬어진다. 그는 법답게 얻은 재물, 즉 스스로 노력하여 얻은 부를 소유한다." ‘‘Dadāti seṭṭhasaṅkappo, abyaggamānaso naro; Upeti bhaddakaṃ ṭhānaṃ, yattha gantvā na socati. "고귀한 생각을 품고 흔들림 없는 마음을 가진 그 사람은 보시를 행한다. 그리하여 그는 그곳에 가면 슬픔이 없는 행복한 곳에 이르게 된다." ‘‘Andhañca ekacakkhuñca, ārakā parivajjaye; Dvicakkhuṃ pana sevetha, seṭṭhaṃ purisapuggala’’nti. navamaṃ; "맹인과 같은 사람과 한쪽 눈만 가진 사람은 멀리 피해야 한다. 그러나 훌륭한 사람인 두 눈을 가진 사람과는 가까이 지내며 의지해야 한다. (아홉 번째 수타가 끝났다.)" 10. Avakujjasuttaṃ 10. 아와꿋자 경 (뒤집힌 항아리의 경) 30. ‘‘Tayome[Pg.128], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Avakujjapañño puggalo, ucchaṅgapañño puggalo, puthupañño puggalo. Katamo ca, bhikkhave, avakujjapañño puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti; vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi, bhikkhave, kumbho nikkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ vivaṭṭati, no saṇṭhāti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti; vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya nevādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, avakujjapañño puggalo. 30. "비구들이여, 세상에는 이러한 세 부류의 사람이 존재한다. 세 부류란 무엇인가? 뒤집힌 항아리와 같은 지혜를 가진 사람, 무릎 위의 지혜를 가진 사람, 넓고 큰 지혜를 가진 사람이다. 비구들이여, 어떤 사람이 뒤집힌 항아리와 같은 지혜를 가진 사람인가? 비구들이여, 이 세상의 어떤 사람은 법을 듣기 위해 사원을 자주 찾아 비구들을 방문한다. 비구들은 그에게 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 문채를 갖추고, 원만하고 청정한 범행을 밝히는 법을 설해준다. 그러나 그는 설법을 듣는 자리에 앉아 있으면서도 그 설법의 처음도 마음에 새기지 않고, 중간도 마음에 새기지 않으며, 끝도 마음에 새기지 않는다. 그 자리에서 일어난 뒤에도 그 설법의 처음도 마음에 새기지 않고, 중간도 마음에 새기지 않으며, 끝도 마음에 새기지 않는다. 비구들이여, 마치 뒤집힌 항아리에 물을 부으면 물이 쏟아져 버리고 담기지 않는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 이 세상의 어떤 사람은 법을 듣기 위해 자주 비구들을 방문하고, 비구들은 그에게 훌륭한 법을 설해주지만, 그는 자리에 앉아 있을 때나 일어난 뒤에나 그 법의 처음과 중간과 끝을 전혀 마음에 새기지 않는다. 비구들이여, 이러한 사람을 뒤집힌 항아리와 같은 지혜를 가진 사람이라 한다." ‘‘Katamo ca, bhikkhave, ucchaṅgapañño puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti; vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya nevādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi, bhikkhave, purisassa ucchaṅge nānākhajjakāni ākiṇṇāni – tilā taṇḍulā modakā badarā. So tamhā āsanā vuṭṭhahanto satisammosā pakireyya[Pg.129]. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti; vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ucchaṅgapañño puggalo. “비구들이여, 무릎 지혜를 가진 사람이란 누구인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위해 정기적으로 비구들에게 간다. 비구들은 그에게 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 문체(문구)를 갖추고 전적으로 원만하고 청정한 범행을 드러내는 법을 설한다. 그는 그 자리에 앉아 그 설법의 처음도 마음에 새기고 중간도 마음에 새기고 끝도 마음에 새긴다. 그러나 그 자리에서 일어난 뒤에는 그 설법의 처음도 마음에 새기지 않고 중간도 마음에 새기지 않고 끝도 마음에 새기지 않는다. 비구들이여, 마치 어떤 사람의 무릎(품 안)에 깨, 쌀, 과자, 대추 등 여러 가지 먹을거리가 가득 담겨 있는데, 그가 그 자리에서 일어나면서 부주의함으로 그것들을 다 쏟아버리는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위해 정기적으로 비구들에게 간다. 비구들은 그에게 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 문체를 갖추고 전적으로 원만하고 청정한 범행을 드러내는 법을 설한다. 그는 그 자리에 앉아 그 설법의 처음도 마음에 새기고 중간도 마음에 새기고 끝도 마음에 새긴다. 그러나 그 자리에서 일어난 뒤에는 그 설법의 처음도 마음에 새기지 않고 중간도 마음에 새기지 않고 끝도 마음에 새기지 않는다. 비구들이여, 이 사람을 무릎 지혜를 가진 사람이라 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puthupañño puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti; vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Seyyathāpi, bhikkhave, kumbho ukkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ saṇṭhāti no vivaṭṭati; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti; vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puthupañño puggalo. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti. “비구들이여, 광대한 지혜를 가진 사람이란 누구인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위해 정기적으로 비구들에게 간다. 비구들은 그에게 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 문체를 갖추고 전적으로 원만하고 청정한 범행을 드러내는 법을 설한다. 그는 그 자리에 앉아 그 설법의 처음도 마음에 새기고 중간도 마음에 새기고 끝도 마음에 새긴다. 그 자리에서 일어난 뒤에도 그는 그 설법의 처음도 마음에 새기고 중간도 마음에 새기고 끝도 마음에 새긴다. 비구들이여, 마치 똑바로 세워진 항아리에 물을 부으면 물이 고여 있고 쏟아지지 않는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위해 정기적으로 비구들에게 간다. 비구들은 그에게 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 문체를 갖추고 전적으로 원만하고 청정한 범행을 드러내는 법을 설한다. 그는 그 자리에 앉아 그 설법의 처음도 마음에 새기고 중간도 마음에 새기고 끝도 마음에 새긴다. 그 자리에서 일어난 뒤에도 그는 그 설법의 처음도 마음에 새기고 중간도 마음에 새기고 끝도 마음에 새긴다. 비구들이여, 이 사람을 광대한 지혜를 가진 사람이라 한다. 비구들이여, 이와 같은 세 부류의 사람들이 세상에 존재한다.” ‘‘Avakujjapañño puriso, dummedho avicakkhaṇo; Abhikkhaṇampi ce hoti, gantā bhikkhūna santike. “지혜가 없고 통찰력이 없는, 엎어놓은 항아리 같은 지혜를 가진 사람은 비록 자주 비구들에게 갈지라도,” ‘‘Ādiṃ kathāya majjhañca, pariyosānañca tādiso; Uggahetuṃ na sakkoti, paññā hissa na vijjati. “그와 같은 자는 설법의 처음과 중간과 끝을 이해할 수 없으니, 참으로 그에게는 지혜가 없기 때문이다.” ‘‘Ucchaṅgapañño [Pg.130] puriso, seyyo etena vuccati; Abhikkhaṇampi ce hoti, gantā bhikkhūna santike. “무릎 지혜를 가진 사람이 앞의 사람보다 낫다고 불리니, 그 또한 비록 자주 비구들에게 갈지라도,” ‘‘Ādiṃ kathāya majjhañca, pariyosānañca tādiso; Nisinno āsane tasmiṃ, uggahetvāna byañjanaṃ; Vuṭṭhito nappajānāti, gahitaṃ hissa mussati. “그와 같은 자는 그 자리에 앉아 설법의 처음과 중간과 끝의 문구를 파악하지만, 자리에서 일어난 뒤에는 그것을 깨닫지 못하니, 그가 파악한 것을 잊어버리기 때문이다.” ‘‘Puthupañño ca puriso, seyyo etehi vuccati; Abhikkhaṇampi ce hoti, gantā bhikkhūna santike. “광대한 지혜를 가진 사람이 이들보다 수승하다고 불리니, 그가 비록 자주 비구들에게 갈지라도,” ‘‘Ādiṃ kathāya majjhañca, pariyosānañca tādiso; Nisinno āsane tasmiṃ, uggahetvāna byañjanaṃ. “그와 같은 자는 그 자리에 앉아 설법의 처음과 중간과 끝의 문구를 파악하고,” ‘‘Dhāreti seṭṭhasaṅkappo, abyaggamānaso naro; Dhammānudhammappaṭipanno, dukkhassantakaro siyā’’ti. dasamaṃ; “훌륭한 사유를 지닌 흔들림 없는 마음의 소유자인 그는 그것을 호지한다. 법에 수순하는 법을 닦아 그는 괴로움의 끝을 낸다. (열 번째 경)” Puggalavaggo tatiyo. 제3 인격품이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약은 다음과 같다. Samiddha -gilāna-saṅkhārā, bahukārā vajirena ca; Sevi-jiguccha-gūthabhāṇī, andho ca avakujjatāti. 사밋다, 병자, 상카라, 많은 도움, 그리고 금강저, 친근함, 혐오, 똥 같은 말을 하는 자, 눈먼 자, 그리고 엎어놓은 항아리. 4. Devadūtavaggo 4. 데와두따 품(천사품) 1.Sabrahmakasuttaṃ 1. 사브라흐마까 경(범천과 함께함 경) 31. ‘‘Sabrahmakāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. Sapubbācariyakāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. Sāhuneyyāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. ‘Brahmā’ti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. ‘Pubbācariyā’ti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. ‘Āhuneyyā’ti[Pg.131], bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Taṃ kissa hetu? Bahukārā, bhikkhave, mātāpitaro puttānaṃ, āpādakā posakā, imassa lokassa dassetāroti. 31. “비구들이여, 자식들이 집안에서 부모를 공경하여 모시는 가문은 범천과 함께하는 가문이다. 비구들이여, 자식들이 집안에서 부모를 공경하여 모시는 가문은 첫 번째 스승과 함께하는 가문이다. 비구들이여, 자식들이 집안에서 부모를 공경하여 모시는 가문은 공양받을 만한 분과 함께하는 가문이다. 비구들이여, ‘범천’이라는 말은 부모를 일컫는 명칭이다. ‘첫 번째 스승’이라는 말은 부모를 일컫는 명칭이다. ‘공양받을 만한 분’이라는 말은 부모를 일컫는 명칭이다. 그것은 무슨 이유 때문인가? 비구들이여, 부모는 자식들에게 많은 도움을 주며, 자식들을 길러주고 먹여주며, 이 세상을 보여주는 분들이기 때문이다.” ‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare; Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā. “부모는 범천이라 불리고 첫 번째 스승이라 불리며, 자식들에게 공양받을 만한 분이자 자손들을 가엾게 여기는 분들이다.” ‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito; Annena atha pānena, vatthena sayanena ca; Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca. “그러므로 지혜로운 자는 부모님께 절하고 공경해야 한다. 음식과 음료, 옷과 침상, 그리고 향 바르기, 목욕시켜드리기, 발 씻겨드림으로써 공경해야 한다.” ‘‘Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā; Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. paṭhamaṃ; “부모님께 이와 같이 봉양함으로 인해 지혜로운 이들은 바로 현세에서 그를 칭찬하고, 그는 죽어서 천상에서 기뻐한다. (첫 번째 경)” 2. Ānandasuttaṃ 2. 아난다 경 32. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – 32. 그때 존자 아난다는 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한 곁에 앉았다. 한 곁에 앉은 존자 아난다는 세존께 이와 같이 여쭈었다.” ‘‘Siyā nu kho, bhante, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu; yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu; yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja vihareyyā’’ti. “세존이시여, 비구에게 이와 같은 삼매의 성취가 있을 수 있겠습니까? 즉, 의식이 있는 이 몸에 대해서도 ‘나’라는 생각(ahaṅkāra), ‘나의 것’이라는 생각(mamaṅkāra), 자만의 잠재성향(mānānusaya)이 생기지 않고, 외부의 모든 표상(sabbanimittesu)들에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않으며, 심해탈(cetovimutti)과 혜해탈(paññāvimutti)을 구족하여 머무는 이에게 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않게 하는 그러한 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머물게 되는 그러한 삼매의 성취가 있을 수 있겠습니까?” “아난다여, 비구에게 그러한 삼매의 성취가 있을 수 있느니라. 즉, 의식이 있는 이 몸에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않고, 외부의 모든 표상들에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않으며, 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머무는 이에게 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않게 하는 그러한 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머물게 되는 그러한 삼매의 성취가 있을 수 있느니라.” ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā [Pg.132] nāssu; yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja vihareyyā’’ti? “세존이시여, 비구에게 어떻게 그러한 삼매의 성취가 있을 수 있겠습니까? 즉, 의식이 있는 이 몸에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않고, 외부의 모든 표상들에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않으며, 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머무는 이에게 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않게 하는 그러한 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머물게 되는 그러한 삼매의 성취가 어떻게 가능하겠습니까?” ‘‘Idhānanda, bhikkhuno evaṃ hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, ānanda, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu; yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja vihareyyā’’ti. “아난다여, 여기 비구에게 이와 같은 마음이 일어난다. ‘이것은 고요하고 이것은 수승하다. 즉, 모든 형성된 것의 가라앉음(sabbasaṅkhārasamatho), 모든 집착 근거의 놓아버림(sabbūpadhipaṭinissaggo), 갈애의 소멸, 탐욕의 빛바램(virāgo), 소멸, 니르바나이다.’ 아난다여, 이와 같이 비구에게 그러한 삼매의 성취가 있을 수 있느니라. 즉, 의식이 있는 이 몸에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않고, 외부의 모든 표상들에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않으며, 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머무는 이에게 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않게 하는 그러한 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머물게 되는 그러한 삼매의 성취가 있을 수 있느니라.” ‘‘Idañca pana metaṃ, ānanda, sandhāya bhāsitaṃ pārāyane puṇṇakapañhe – “아난다여, 바로 이것을 목적으로 하여 [파라야나]의 푼나카의 질문(Puṇṇakapañhe)에 대하여 다음과 같이 설해진 것이니라.” ‘‘Saṅkhāya lokasmiṃ paroparāni,Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke; Santo vidhūmo anīgho nirāso,Atāri so jātijaranti brūmī’’ti. dutiyaṃ; “세상의 높고 낮음을 [지혜로써] 헤아려, 세상 어디에도 동요함이 없는 자, 고요하고 번뇌의 연기 없으며 괴로움 없고 갈망이 없는 자, 그는 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말하노라.” (두 번째 경이 끝남) 3. Sāriputtasuttaṃ 3. 사리풋타 경 33. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ sāriputtaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saṃkhittenapi kho ahaṃ, sāriputta, dhammaṃ deseyyaṃ; vitthārenapi kho ahaṃ, sāriputta, dhammaṃ deseyyaṃ; saṃkhittavitthārenapi kho ahaṃ, sāriputta, dhammaṃ deseyyaṃ; aññātāro ca dullabhā’’ti. ‘‘Etassa, bhagavā, kālo, etassa, sugata, kālo yaṃ bhagavā saṃkhittenapi dhammaṃ deseyya, vitthārenapi dhammaṃ deseyya, saṃkhittavitthārenapi dhammaṃ deseyya. Bhavissanti dhammassa aññātāro’’ti. 33. 그때 존자 사리풋타가 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 존자 사리풋타에게 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. “사리풋타여, 나는 요약해서도 법을 설할 수 있고, 상세하게도 법을 설할 수 있으며, 요약과 상세함 모두로도 법을 설할 수 있다. 그러나 [법을] 깨닫는 자들은 얻기가 어렵구나.” “세존이시여, 지금이 바로 그때입니다. 선서여, 지금이 바로 세존께서 요약해서도 법을 설하시고, 상세하게도 법을 설하시며, 요약과 상세함 모두로도 법을 설하실 때입니다. 법을 깨닫는 자들이 있을 것입니다.” ‘‘Tasmātiha, sāriputta, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na bhavissanti, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na bhavissanti, yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ [Pg.133] upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharissāmā’ti. Evañhi kho, sāriputta, sikkhitabbaṃ. “사리풋타여, 그러므로 이와 같이 닦아야 한다. ‘의식이 있는 이 몸에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않을 것이며, 외부의 모든 표상들에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않을 것이다. 그리고 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머무는 이에게 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않게 하는 그러한 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머물 것이다’라고. 사리풋타여, 이와 같이 닦아야 하느니라.” ‘‘Yato ca kho, sāriputta, bhikkhuno imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti, yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharati; ayaṃ vuccati, sāriputta – ‘bhikkhu acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassa’. Idañca pana metaṃ, sāriputta, sandhāya bhāsitaṃ pārāyane udayapañhe – “사리풋타여, 비구가 의식이 있는 이 몸에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않고, 외부의 모든 표상들에 대해서도 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않으며, 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머무는 이에게 ‘나’라는 생각, ‘나의 것’이라는 생각, 자만의 잠재성향이 생기지 않게 하는 그러한 심해탈과 혜해탈을 구족하여 머물 때, 사리풋타여, 이 비구를 가리켜 ‘갈애를 끊었고, 결박을 벗어던졌으며, 자만을 바르게 깨달아 괴로움의 끝을 냈다’고 하느니라. 사리풋타여, 이것은 또한 [파라야나]의 우다야의 질문(Udayapañhe)에 대하여 다음과 같이 설해진 것이니라.” ‘‘Pahānaṃ kāmasaññānaṃ, domanassāna cūbhayaṃ; Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ. “감각적 욕망에 대한 지각들과 불만족을 모두 버리고, 혼침(thina)을 물리치며, 후회(kukkucca)의 장애를 차단하고,” ‘‘Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ, dhammatakkapurejavaṃ; Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedana’’nti. tatiyaṃ; “평온과 사념으로 청정하며, 진리에 대한 사유가 앞서가는, 구경의 지혜로 해탈함(aññāvimokkha)과 무명을 타파함에 대해 나는 설하노라.” (세 번째 경이 끝남) 4. Nidānasuttaṃ 4. 원인 경 34. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, doso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, moho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. 34. “비구들이여, 업의 발생(samudaya)에는 세 가지 원인(nidāna)이 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 탐욕(lobha)이 업 발생의 원인이고, 성냄(dosa)이 업 발생의 원인이며, 어리석음(moha)이 업 발생의 원인이다.” ‘‘Yaṃ, bhikkhave, lobhapakataṃ kammaṃ lobhajaṃ lobhanidānaṃ lobhasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye. “비구들이여, 탐욕에 의해 행해진 업, 탐욕에서 생긴 업, 탐욕을 근거로 한 업, 탐욕을 원인으로 한 업은, 그 [행위자의] 자아(attabhāvo)가 생겨나는 곳에서 그 업이 익는다. 그 업이 익는 곳에서 그는 그 업의 과보를 경험하나니, 그것은 현세이거나, 다음 생이거나, 혹은 그다음 연속된 생에서이다.” ‘‘Yaṃ[Pg.134], bhikkhave, dosapakataṃ kammaṃ dosajaṃ dosanidānaṃ dosasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye. “비구들이여, 성냄에 의해 행해진 업, 성냄에서 생긴 업, 성냄을 근거로 한 업, 성냄을 원인으로 한 업은, 그 [행위자의] 자아가 생겨나는 곳에서 그 업이 익는다. 그 업이 익는 곳에서 그는 그 업의 과보를 경험하나니, 그것은 현세이거나, 다음 생이거나, 혹은 그다음 연속된 생에서이다.” ‘‘Yaṃ, bhikkhave, mohapakataṃ kammaṃ mohajaṃ mohanidānaṃ mohasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye. “비구들이여, 어리석음에 의해 행해진 업, 어리석음에서 생긴 업, 어리석음을 근거로 한 업, 어리석음을 원인으로 한 업은, 그 [행위자의] 자아가 생겨나는 곳에서 그 업이 익는다. 그 업이 익는 곳에서 그는 그 업의 과보를 경험하나니, 그것은 현세이거나, 다음 생이거나, 혹은 그다음 연속된 생에서이다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni sukhette suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni. Devo ca sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Evassu tāni, bhikkhave, bījāni vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyuṃ. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yaṃ lobhapakataṃ kammaṃ lobhajaṃ lobhanidānaṃ lobhasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye. “비구들이여, 예를 들어 부서지거나 썩지 않고, 바람과 햇볕에 상하지 않았으며, 알곡이고, 잘 갈무리된 씨앗들이 좋은 논의 잘 일궈진 땅에 뿌려졌다고 하자. 그리고 하늘이 제때에 비를 충분히 내린다고 하자. 비구들이여, 이럴 때 그 씨앗들은 자라나고 번성하고 창성하게 될 것이다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 탐욕으로 지어진 업, 탐욕에서 생긴 업, 탐욕을 원인으로 하는 업, 탐욕을 근원으로 하는 업은 그 사람의 자아(Attabhāva, 존재 상태)가 생겨나는 바로 그곳에서 그 업이 익게 된다. 그 업이 익는 그곳에서 그는 현세에서나, 내세에서나, 혹은 그 이후의 생에서나 그 업의 과보를 경험하게 된다.” ‘‘Yaṃ dosapakataṃ kammaṃ…pe… yaṃ mohapakataṃ kammaṃ mohajaṃ mohanidānaṃ mohasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāya. “진심(성냄)으로 지어진 업... 미혹(어리석음)으로 지어진 업, 미혹에서 생기고 미혹을 원인으로 하며 미혹을 근원으로 하는 업은 그 사람의 자아가 생겨나는 바로 그곳에서 그 업이 익게 된다. 그 업이 익는 그곳에서 그는 현세에서나, 내세에서나, 혹은 그 이후의 생에서나 그 업의 과보를 경험하게 된다. 비구들이여, 이것들이 업이 생겨나게 하는 세 가지 원인이다.” ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, adoso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, amoho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. “비구들이여, 업이 일어나는 세 가지 원인이 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 무탐(탐욕 없음)이 업이 일어나는 원인이고, 무진(성냄 없음)이 업이 일어나는 원인이며, 무치(어리석음 없음)가 업이 일어나는 원인이다.” ‘‘Yaṃ, bhikkhave, alobhapakataṃ kammaṃ alobhajaṃ alobhanidānaṃ alobhasamudayaṃ, lobhe vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. “비구들이여, 무탐으로 지어진 업, 무탐에서 생기고 무탐을 원인으로 하며 무탐을 근원으로 하는 업은 탐욕이 사라졌을 때 그 업은 제거되고, 뿌리가 뽑히고, 마치 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 성질의 것이 된다.” ‘‘Yaṃ, bhikkhave, adosapakataṃ kammaṃ adosajaṃ adosanidānaṃ adosasamudayaṃ, dose vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. “비구들이여, 무진으로 지어진 업, 무진에서 생기고 무진을 원인으로 하며 무진을 근원으로 하는 업은 진심(성냄)이 사라졌을 때 그 업은 제거되고, 뿌리가 뽑히고, 마치 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 성질의 것이 된다.” ‘‘Yaṃ[Pg.135], bhikkhave, amohapakataṃ kammaṃ amohajaṃ amohanidānaṃ amohasamudayaṃ, mohe vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. “비구들이여, 무치로 지어진 업, 무치에서 생기고 무치를 원인으로 하며 무치를 근원으로 하는 업은 미혹이 사라졌을 때 그 업은 제거되고, 뿌리가 뽑히고, 마치 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 성질의 것이 된다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni. Tāni puriso agginā ḍaheyya. Agginā ḍahitvā masiṃ kareyya. Masiṃ karitvā mahāvāte vā ophuṇeyya nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya. Evassu tāni, bhikkhave, bījāni ucchinnamūlāni tālāvatthukatāni anabhāvaṅkatāni āyatiṃ anuppādadhammāni. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yaṃ alobhapakataṃ kammaṃ alobhajaṃ alobhanidānaṃ alobhasamudayaṃ, lobhe vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. “비구들이여, 예를 들어 부서지거나 썩지 않고, 바람과 햇볕에 상하지 않았으며, 알곡이고, 잘 갈무리된 씨앗들이 있다고 하자. 어떤 사람이 그것들을 불에 태워 재로 만들고, 그 재를 강한 바람에 날려 보내거나 물살이 빠른 강물에 떠내려 보낸다고 하자. 비구들이여, 그러면 그 씨앗들은 뿌리가 뽑히고 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 성질의 것이 될 것이다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 무탐으로 지어진 업, 무탐에서 생기고 무탐을 원인으로 하며 무탐을 근원으로 하는 업은 탐욕이 사라졌을 때 그 업은 제거되고, 뿌리가 뽑히고, 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 성질의 것이 된다.” ‘‘Yaṃ adosapakataṃ kammaṃ…pe… yaṃ amohapakataṃ kammaṃ amohajaṃ amohanidānaṃ amohasamudayaṃ, mohe vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti…pe… āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāyā’’ti. “무진으로 지어진 업... 무치로 지어진 업, 무치에서 생기고 무치를 원인으로 하며 무치를 근원으로 하는 업은 미혹이 사라졌을 때 그 업은 제거되고... 미래에 다시는 생겨나지 않는 성질의 것이 된다. 비구들이여, 이것들이 업이 일어나는 [해로운 업을 끝내는] 세 가지 원인이다.”라고 말씀하셨다. ‘‘Lobhajaṃ dosajañceva, mohajañcāpaviddasu; Yaṃ tena pakataṃ kammaṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ; Idheva taṃ vedaniyaṃ, vatthu aññaṃ na vijjati. “어리석은 자가 탐욕에서 생긴 업이나 진심에서 생긴 업, 혹은 미혹에서 생긴 업을 짓나니, 그가 지은 업이 적든 많든 바로 이 자아(존재 상태)에서 그 과보를 받아야 하며, 그 과보를 받을 다른 곳이란 존재하지 않는다.” ‘‘Tasmā lobhañca dosañca, mohajañcāpi viddasu; Vijjaṃ uppādayaṃ bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. catutthaṃ; “그러므로 탐욕과 진심과 미혹에서 생긴 업을 알게 된 지혜로운 비구는 그러한 업을 짓지 않으며, 명지(Vijja)를 일으켜 모든 악도를 버리게 된다.” 이것이 네 번째 경이다. 5. Hatthakasuttaṃ 5. 하타까 경 35. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati gomagge siṃsapāvane paṇṇasanthare. Atha kho hatthako āḷavako jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno addasa bhagavantaṃ gomagge siṃsapāvane paṇṇasanthare nisinnaṃ. Disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho hatthako āḷavako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kacci, bhante, bhagavā sukhamasayitthā’’ti? ‘‘Evaṃ[Pg.136], kumāra, sukhamasayitthaṃ. Ye ca pana loke sukhaṃ senti, ahaṃ tesaṃ aññataro’’ti. 35. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 알라위의 소들이 다니는 길가 심사빠 숲의 낙엽 깔개 위에 머물고 계셨다. 그때 알라위의 하타까 왕자가 산책하며 거닐다가 소들이 다니는 길가 심사빠 숲의 낙엽 깔개 위에 앉아 계신 세존을 뵙게 되었다. 뵙고 나서 세존께 다가가 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 하타까 왕자는 세존께 이렇게 여쭈었다. “세존이시여, 편안하게 주무셨습니까?” 세존께서 말씀하셨다. “그러하다, 왕자여. 나는 편안하게 잤노라. 세상에서 편안하게 잠드는 사람들 중에 나도 그중 한 사람이다.” ‘‘Sītā, bhante, hemantikā ratti, antaraṭṭhako himapātasamayo, kharā gokaṇṭakahatā bhūmi, tanuko paṇṇasantharo, viraḷāni rukkhassa pattāni, sītāni kāsāyāni vatthāni, sīto ca verambho vāto vāyati. Atha ca pana bhagavā evamāha – ‘evaṃ, kumāra, sukhamasayitthaṃ. Ye ca pana loke sukhaṃ senti, ahaṃ tesaṃ aññataro’’’ti. “세존이시여, 겨울밤은 매우 춥고, 눈이 내리는 한겨울(Antaraṭṭhaka)이며, 땅은 소 발자국으로 거칠고, 낙엽 깔개는 얇으며 나무 잎사귀는 성깁니다. 가사도 차갑고 사방에서 찬바람이 불어옵니다. 그런데도 세존께서는 ‘왕자여, 나는 편안하게 잤노라. 세상에서 편안하게 잠드는 사람들 중에 나도 그중 한 사람이다’라고 말씀하십니까?” ‘‘Tena hi, kumāra, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, kumāra, idhassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā kūṭāgāraṃ ullittāvalittaṃ nivātaṃ phusitaggaḷaṃ pihitavātapānaṃ. Tatrassa pallaṅko gonakatthato paṭikatthato paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhato lohitakūpadhāno; telappadīpo cettha jhāyeyya ; catasso ca pajāpatiyo manāpāmanāpena paccupaṭṭhitā assu. Taṃ kiṃ maññasi, kumāra, sukhaṃ vā so sayeyya no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Sukhaṃ so, bhante, sayeyya. Ye ca pana loke sukhaṃ senti, so tesaṃ aññataro’’ti. “왕자여, 그렇다면 이 점에 대해 그대에게 되물으리니, 그대의 생각에 합당한 대로 답해 보아라. 왕자여, 어떻게 생각하느냐? 여기 어떤 장자나 장자의 아들이 안팎으로 잘 단장되고 바람이 통하지 않으며 문을 잘 걸어 잠그고 창문을 닫은 다락방을 가졌다고 하자. 그곳에는 긴 털을 가진 양털 이불과 흰 모직 담요, 꽃무늬가 있는 양모 이불, 귀한 영양 가죽 깔개와 천장을 덮는 붉은 휘장이 있고 양옆에는 붉은 베개가 놓인 침상이 있다. 그곳에 등불을 켜두고 네 명의 매력적인 아내들이 온갖 정성을 다해 그를 시중든다고 하자. 왕자여, 어떻게 생각하느냐? 그 사람은 편안하게 잠을 자겠느냐, 그렇지 않겠느냐? 그대의 생각은 어떠하냐?” “세존이시여, 그는 편안하게 잘 것입니다. 세상에서 편안하게 잠드는 사람들 중에 그도 그중 한 사람일 것입니다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kumāra, api nu tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā uppajjeyyuṃ rāgajā pariḷāhā kāyikā vā cetasikā vā yehi so rāgajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. “왕자여, 어떻게 생각하느냐? 그 장자나 장자의 아들에게 탐욕에서 비롯된 육체적 또는 정신적 열병이 생겨서, 그 탐욕의 열병으로 인해 고통스럽게 잠을 자는 일은 없겠느냐?” “세존이시여, 그럴 수 있습니다.” ‘‘Yehi kho so, kumāra, gahapati vā gahapatiputto vā rāgajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyya, so rāgo tathāgatassa pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tasmāhaṃ sukhamasayitthaṃ. “왕자여, 그 장자나 장자의 아들이 탐욕의 열병으로 인해 고통스럽게 잠들게 하는 그 탐욕은 여래에게서는 이미 제거되었고, 뿌리가 뽑혔으며, 밑동이 잘린 야자수처럼 되어 더 이상 존재하지 않으며 미래에 다시는 생겨나지 않는 성질의 것이 되었다. 그러므로 나는 편안하게 잤노라.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kumāra, api nu tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā uppajjeyyuṃ dosajā pariḷāhā…pe… mohajā pariḷāhā kāyikā vā cetasikā vā yehi so mohajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. "왕자여, 그대는 어떻게 생각합니까? 그 장자나 장자의 아들에게 분노로 인한 괴로움이... [중략]... 어리석음으로 인한 괴로움이 육체적으로나 정신적으로 일어나서, 그 어리석음으로 인한 괴로움에 불타며 고통스럽게 잠들지 않겠습니까?" "그렇습니다, 세존이시여." ‘‘Ye [Pg.137] hi kho so, kumāra, gahapati vā gahapatiputto vā mohajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyya, so moho tathāgatassa pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tasmāhaṃ sukhamasayittha’’nti. "왕자여, 그 장자나 장자의 아들이 어리석음으로 인한 괴로움에 불타며 고통스럽게 잠들게 하는 그 어리석음을 여래는 이미 제거했고, 뿌리를 끊었으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 만들었고, 멸절시켜서 미래에 다시는 일어나지 않게 했습니다. 그러므로 나는 행복하게 잠든 것입니다." ‘‘Sabbadā ve sukhaṃ seti, brāhmaṇo parinibbuto; Yo na limpati kāmesu, sītibhūto nirūpadhi. "번뇌가 완전히 소멸하여 평온에 이른 바라문(아라한)은 항상 행복하게 잠듭니다. 그는 감각적 욕망에 물들지 않으며, 열기가 식어 시원해졌고 집착의 근거(유포디)가 없습니다." ‘‘Sabbā āsattiyo chetvā, vineyya hadaye daraṃ; Upasanto sukhaṃ seti, santiṃ pappuyya cetaso’’ti. pañcamaṃ; "모든 집착을 끊고 마음속의 고뇌를 제거하여, 고요해진 이는 마음의 평안에 이르러 행복하게 잠듭니다." 이것이 다섯 번째 경이다. 6. Devadūtasuttaṃ 6. 천사의 사자 경 (Devadūtasuttaṃ) 36. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, devadūtāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, ekacco kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā nānābāhāsu gahetvā yamassa rañño dassenti – ‘ayaṃ, deva, puriso amatteyyo apetteyyo asāmañño abrahmañño, na kule jeṭṭhāpacāyī. Imassa devo daṇḍaṃ paṇetū’’’ti. 36. "비구들이여, 세 가지 천사의 사자가 있습니다. 무엇이 그 세 가지입니까? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르고, 마음으로 악행을 저지릅니다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지른 까닭에 몸이 무너져 죽은 뒤에 괴로운 곳, 나쁜 곳, 파멸의 처소인 지옥에 태어납니다. 비구들이여, 지옥의 간수들이 그의 팔을 붙잡고 야마 왕에게 데려가서 이렇게 말합니다. '대왕이시여, 이 자는 어머니를 공경하지 않고, 아버지를 공경하지 않고, 사문을 공경하지 않고, 바라문을 공경하지 않았으며, 집안의 어른들을 존중하지 않았습니다. 대왕께서 이 자에게 벌을 내리소서.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho, purisa, na tvaṃ addasa manussesu paṭhamaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’’’ti. "비구들이여, 그러면 야마 왕은 그에게 첫 번째 천사의 사자에 대해 묻고 추궁하고 문책합니다. '이봐라 인간아, 너는 사람들 가운데 나타난 첫 번째 천사의 사자를 보지 못했느냐?' 그는 이렇게 대답합니다. '보지 못했습니다, 대왕이시여.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā āsītikaṃ vā nāvutikaṃ vā vassasatikaṃ vā jātiyā jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyaṇaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ gatayobbanaṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ vilūnaṃ khallitasiraṃ valitaṃ tilakāhatagatta’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 그에게 이렇게 말합니다. '이봐라 인간아, 너는 사람들 가운데 나이가 여든이나 아흔 혹은 백 살이 되어, 늙어서 서까래처럼 굽고 허리가 휘고 지팡이에 의지한 채 부들부들 떨며 걷고, 병들고 젊음은 가버리고 이빨은 빠지고 머리카락은 희어지거나 빠져서 대머리가 되고 주름이 지고 몸에는 검버섯이 핀 노파나 노인을 보지 못했느냐?' 그는 이렇게 대답합니다. '보았습니다, 대왕이시여.'" ‘‘Tamenaṃ[Pg.138], bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho, purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi jarādhammo jaraṃ anatīto, handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi, kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante. Pamādassaṃ, bhante’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 그에게 이렇게 말합니다. '이봐라 인간아, 너는 지각이 있고 나이도 먹었으면서 이런 생각이 들지 않았더냐? 나 또한 늙기 마련인 존재이고 늙음을 피할 수 없다. 그러니 이제 나는 몸과 말과 마음으로 선행을 닦아야겠다라고 말이다.' 그는 이렇게 대답합니다. '대왕이시여, 저는 할 수 없었습니다. 방일했기 때문입니다, 대왕이시여.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho, purisa, pamādatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ; atha kho tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 그에게 이렇게 말합니다. '이봐라 인간아, 너는 방일했기 때문에 몸과 말과 마음으로 선행을 닦지 않았다. 이봐라 인간아, 네가 방일했던 만큼 확실히 그들이 네게 응당한 처벌을 내릴 것이다. 그런데 네가 지은 이 악업은 어머니가 지은 것도 아니요, 아버지가 지은 것도 아니요, 형제가 지은 것도 아니요, 자매가 지은 것도 아니요, 친구와 동료가 지은 것도 아니요, 친지와 혈육이 지은 것도 아니요, 천신들이 지은 것도 아니요, 사문이나 바라문들이 지은 것도 아니다. 오직 네가 이 악업을 지었으니, 네가 직접 그 결과를 겪어야 할 것이다.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā, dutiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu dutiyaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’ti. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ, sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ, aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ, aññehi saṃvesiyamāna’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 첫 번째 천사의 사자에 대해 묻고 추궁하고 문책한 뒤, 두 번째 천사의 사자에 대해 묻고 추궁하고 문책합니다. '이봐라 인간아, 너는 사람들 가운데 나타난 두 번째 천사의 사자를 보지 못했느냐?' 그는 '보지 못했습니다, 대왕이시여'라고 대답합니다. 비구들이여, 야마 왕은 그에게 이렇게 말합니다. '이봐라 인간아, 너는 사람들 가운데 병들고 고통스러워하며 중병에 걸려 자신의 오물 속에 누워 있고, 남이 일으켜 세워주어야 하고 남이 눕혀주어야 하는 병든 여인이나 남자를 보지 못했느냐?' 그는 이렇게 대답합니다. '보았습니다, 대왕이시여.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi byādhidhammo byādhiṃ anatīto, handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante. Pamādassaṃ, bhante’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 그에게 이렇게 말합니다. '이봐라 인간아, 너는 지각이 있고 나이도 먹었으면서 이런 생각이 들지 않았더냐? 나 또한 병들기 마련인 존재이고 병듦을 피할 수 없다. 그러니 이제 나는 몸과 말과 마음으로 선행을 닦아야겠다라고 말이다.' 그는 이렇게 대답합니다. '대왕이시여, 저는 할 수 없었습니다. 방일했기 때문입니다, 대왕이시여.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi [Pg.139] kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ; atha kho tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ. Tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 그에게 이렇게 말합니다. '이봐라 인간아, 너는 방일했기 때문에 몸과 말과 마음으로 선행을 닦지 않았다. 이봐라 인간아, 네가 방일했던 만큼 확실히 그들이 네게 응당한 처벌을 내릴 것이다. 그런데 네가 지은 이 악업은 어머니가 지은 것도 아니요, 아버지가 지은 것도 아니요, 형제가 지은 것도 아니요, 자매가 지은 것도 아니요, 친구와 동료가 지은 것도 아니요, 친지와 혈육이 지은 것도 아니요, 천신들이 지은 것도 아니요, 사문이나 바라문들이 지은 것도 아니다. 오직 네가 이 악업을 지었으니, 네가 직접 그 결과를 겪어야 할 것이다.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā dutiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā, tatiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu tatiyaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 두 번째 천사의 사자에 대해 묻고 추궁하고 문책한 뒤, 세 번째 천사의 사자에 대해 묻고 추궁하고 문책합니다. '이봐라 인간아, 너는 사람들 가운데 나타난 세 번째 천사의 사자를 보지 못했느냐?' 그는 이렇게 대답합니다. '보지 못했습니다, 대왕이시여.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajāta’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 그에게 이렇게 말합니다. '이봐라 인간아, 너는 사람들 가운데 죽은 지 하루나 이틀 혹은 사흘이 지나 부어오르고 시퍼렇게 변하고 고름이 흘러나오는 여인이나 남자의 시신을 보지 못했느냐?' 그는 이렇게 대답합니다. '보았습니다, 대왕이시여.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto, handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante. Pamādassaṃ, bhante’’’ti. "비구들이여, 야마 왕은 그에게 이렇게 말합니다. '이봐라 인간아, 너는 지각이 있고 나이도 먹었으면서 이런 생각이 들지 않았더냐? 나 또한 죽기 마련인 존재이고 죽음을 피할 수 없다. 그러니 이제 나는 몸과 말과 마음으로 선행을 닦아야겠다라고 말이다.' 그는 이렇게 대답합니다. '대왕이시여, 저는 할 수 없었습니다. 방일했기 때문입니다, 대왕이시여.'" ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ; atha kho tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ. Tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti. 비구들이여, 그 사람에게 야마 왕은 이렇게 말한다. '이보게 사람이여, 그대는 방일함 때문에 몸과 말과 마음으로 선한 일을 하지 않았구나. 이보게 사람이여, 그대가 방일했던 대로 그들은 반드시 그대에게 행할 것이다. 그대의 그 악행은 어머니가 한 것도 아니요, 아버지가 한 것도 아니요, 형제가 한 것도 아니요, 자매가 한 것도 아니요, 친구와 동료가 한 것도 아니요, 친족과 혈연이 한 것도 아니요, 천신들이 한 것도 아니요, 사문이나 바라문들이 한 것도 아니다. 오직 그대 자신에 의해 그 악행이 저질러졌으니, 그대 자신이 그 과보를 겪어야 할 것이다.' ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā tatiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā tuṇhī hoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kāraṇaṃ karonti. Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamenti. Tattaṃ ayokhilaṃ dutiyasmiṃ hatthe gamenti. Tattaṃ ayokhilaṃ pāde gamenti. Tattaṃ ayokhilaṃ dutiyasmiṃ pāde gamenti. Tattaṃ ayokhilaṃ majjhe urasmiṃ gamenti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vediyati, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. 비구들이여, 야마 왕은 그 사람에게 세 번째 저승사자에 대해 문책하고 조사하고 심문한 뒤 침묵한다. 비구들이여, 그러면 지옥의 간수들이 그에게 '다섯 가지 결박'이라 불리는 형벌을 가한다. 벌겋게 달궈진 쇠꼬챙이를 한쪽 손에 박고, 다른 쪽 손에도 박고, 한쪽 발에 박고, 다른 쪽 발에도 박고, 가슴 한복판에도 박는다. 그는 그곳에서 극심하고 격렬하며 거칠고 쓰라린 고통을 겪는다. 그러나 그 악행이 다할 때까지 그는 결코 죽지 않는다. ‘‘Tamenaṃ[Pg.140], bhikkhave, nirayapālā saṃvesetvā kudhārīhi tacchanti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vediyati, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. 비구들이여, 지옥의 간수들은 그를 눕혀놓고 도끼로 깎아낸다. 그는 그곳에서 극심하고 격렬하며 거칠고 쓰라린 고통을 겪는다. 그러나 그 악행이 다할 때까지 그는 결코 죽지 않는다. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchanti…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā rathe yojetvā ādittāya bhūmiyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti, ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṃ gacchati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vediyati, na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā mahāniraye pakkhipanti. So kho pana, bhikkhave, mahānirayo – 비구들이여, 지옥의 간수들은 그의 발을 위로, 머리를 아래로 잡아 거꾸로 매달고 자귀로 깎아낸다... 비구들이여, 지옥의 간수들은 그를 수레에 매달아 불타오르고 활활 타며 불꽃이 치솟는 땅 위에서 앞뒤로 끌고 다닌다... 비구들이여, 지옥의 간수들은 불타오르고 활활 타며 불꽃이 치솟는 거대한 숯더미 산으로 그를 올렸다 내렸다 한다... 비구들이여, 지옥의 간수들은 그를 거꾸로 잡아 불타오르고 활활 타며 불꽃이 치솟는 벌겋게 달궈진 구리 솥에 던져 넣는다. 그는 그 솥 안에서 거품을 내뿜으며 삶아지면서, 한 번은 위로 올라오고, 한 번은 아래로 가라앉고, 한 번은 옆으로 휩쓸린다. 그는 그곳에서 극심하고 격렬하며 거칠고 쓰라린 고통을 겪는다. 그러나 그 악행이 다할 때까지 그는 결코 죽지 않는다. 비구들이여, 지옥의 간수들은 그를 대지옥에 던져 넣는다. 비구들이여, 그 대지옥은 다음과 같다. ‘‘Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito; Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito. 네 모퉁이와 네 개의 문이 있고, 구역이 나누어져 잘 측정되어 있다. 철벽으로 둘러싸여 있으며, 철판으로 덮여 있다. ‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā; Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’ti. 그 바닥은 철로 되어 있어 타오르는 열기로 가득하며, 사방 백 유순에 걸쳐 불꽃이 퍼져서 항상 머물러 있다. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, yamassa rañño etadahosi – ‘ye kira, bho, loke pāpakāni kammāni karonti te evarūpā vividhā kammakāraṇā karīyanti. Aho vatāhaṃ manussattaṃ labheyyaṃ, tathāgato ca loke uppajjeyya arahaṃ sammāsambuddho, tañcāhaṃ bhagavantaṃ payirupāseyyaṃ. So ca me bhagavā dhammaṃ deseyya, tassa cāhaṃ bhagavato dhammaṃ ājāneyya’nti. Taṃ kho panāhaṃ, bhikkhave, na aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā sutvā evaṃ vadāmi, api ca kho, bhikkhave, yadeva me sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadevāhaṃ vadāmī’’ti. 비구들이여, 옛적에 야마 왕에게 이런 생각이 들었다. '아, 세상에서 악한 업을 짓는 사람들은 이처럼 다양하고 가혹한 형벌을 받는구나. 오, 나도 인간의 몸을 얻고, 세상에 공양받아 마땅하며 바르게 깨달으신 여래께서 출현하시어, 내가 그 세존을 받들어 모실 수 있다면 얼마나 좋을까. 그 세존께서 내게 법을 설해주시고, 내가 그분의 법을 깨달을 수 있다면 얼마나 좋을까.' 비구들이여, 나는 이것을 다른 사문이나 바라문에게 들어서 말하는 것이 아니다. 비구들이여, 오직 내가 스스로 알고, 스스로 보고, 스스로 깨달은 것만을 말하는 것이다. ‘‘Coditā [Pg.141] devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā; Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā. 저승사자들의 경고를 받고도 방일한 사람들은, 비천한 몸에 떨어져 오랜 세월 동안 슬퍼하게 되리라. ‘‘Ye ca kho devadūtehi, santo sappurisā idha; Coditā nappamajjanti, ariyadhamme kudācanaṃ. 그러나 이곳에서 저승사자들의 경고를 받은 평온한 선인들은, 성스러운 법 안에서 결코 방일하지 않는다. ‘‘Upādāne bhayaṃ disvā, jātimaraṇasambhave; Anupādā vimuccanti, jātimaraṇasaṅkhaye. 태어남과 죽음을 일으키는 집착에서 두려움을 보고, 집착 없이 태어남과 죽음이 소멸한 열반에서 해탈한다. ‘‘Te appamattā sukhino, diṭṭhadhammābhinibbutā; Sabbaverabhayātītā, sabbadukkhaṃ upaccagu’’nti. chaṭṭhaṃ; 그들은 방일하지 않아 행복하고 현생에서 번뇌가 꺼져 평온하며, 모든 원한과 두려움을 초월하여 모든 괴로움을 넘어섰다. 7. Catumahārājasuttaṃ 7. 사대천왕 경 37. ‘‘Aṭṭhamiyaṃ, bhikkhave, pakkhassa catunnaṃ mahārājānaṃ amaccā pārisajjā imaṃ lokaṃ anuvicaranti – ‘kacci bahū manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’ti. Cātuddasiṃ, bhikkhave, pakkhassa catunnaṃ mahārājānaṃ puttā imaṃ lokaṃ anuvicaranti – ‘kacci bahū manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’ti. Tadahu, bhikkhave, uposathe pannarase cattāro mahārājāno sāmaññeva imaṃ lokaṃ anuvicaranti – ‘kacci bahū manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’’’ti. 37. 비구들이여, 매달 8일에 사대천왕의 신하들과 권속들이 이 세상을 돌아다니며 살핀다. '사람들 중에 어머니를 잘 모시고, 아버지를 잘 모시고, 사문을 잘 받들고, 바라문을 잘 받들고, 가문의 어른들을 공경하며, 포살을 지키고, 계행을 닦으며 공덕을 쌓는 자가 얼마나 되는가?' 비구들이여, 매달 14일에는 사대천왕의 아들들이 이 세상을 돌아다니며 살핀다. '사람들 중에 어머니를 잘 모시고, 아버지를 잘 모시고, 사문을 잘 받들고, 바라문을 잘 받들고, 가문의 어른들을 공경하며, 포살을 지키고, 계행을 닦으며 공덕을 쌓는 자가 얼마나 되는가?' 비구들이여, 매달 15일 포살일에는 사대천왕들이 직접 이 세상을 돌아다니며 살핀다. '사람들 중에 어머니를 잘 모시고, 아버지를 잘 모시고, 사문을 잘 받들고, 바라문을 잘 받들고, 가문의 어른들을 공경하며, 포살을 지키고, 계행을 닦으며 공덕을 쌓는 자가 얼마나 되는가?' ‘‘Sace, bhikkhave, appakā honti manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karonti. Tamenaṃ, bhikkhave, cattāro mahārājāno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sudhammāya sabhāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ārocenti – ‘appakā kho, mārisā, manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’ti. Tena kho, bhikkhave[Pg.142], devā tāvatiṃsā anattamanā honti – ‘dibbā vata, bho, kāyā parihāyissanti, paripūrissanti asurakāyā’’’ti. 비구들이여, 만약 사람들 중에 어머니와 아버지를 잘 모시고, 사문과 바라문을 받들며, 가문의 어른들을 공경하고 포살을 지키며 공덕을 쌓는 이들이 적으면, 사대천왕들은 수담마 법당에 모여 있는 삼십삼천의 천신들에게 보고한다. '천신들이여, 인간들 중에 부모를 공경하고 공덕을 쌓는 이들이 참으로 적습니다.' 비구들이여, 그 말을 듣고 삼십삼천의 천신들은 기뻐하지 않으며 이렇게 말한다. '아, 천상의 무리들은 줄어들고, 아수라의 무리들만 가득 차겠구나.' ‘‘Sace pana, bhikkhave, bahū honti manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karonti. Tamenaṃ, bhikkhave, cattāro mahārājāno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sudhammāya sabhāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ārocenti – ‘bahū kho, mārisā, manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’ti. Tena, bhikkhave, devā tāvatiṃsā attamanā honti – ‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrissanti, parihāyissanti asurakāyā’’’ti. 비구들이여, 만일 인간들 가운데 어머니를 잘 봉양하고, 아버지를 잘 봉양하며, 수행자들을 잘 공경하고, 바라문들을 잘 공경하며, 가문의 어른들을 존중하고, 포살을 지키며, 깨어있는 마음으로 공덕을 쌓는 사람들이 많다면, 비구들이여, 사천왕들은 수담마 회당에 모여 앉아 있는 삼십삼천의 신들에게 이와 같이 보고한다. '도반들이여, 인간들 가운데 어머니를 잘 봉양하고, 아버지를 잘 봉양하며, 수행자들을 잘 공경하고, 바라문들을 잘 공경하며, 가문의 어른들을 존중하고, 포살을 지키며, 깨어있는 마음으로 공덕을 쌓는 사람들이 참으로 많습니다.' 비구들이여, 그 소식을 듣고 삼십삼천의 신들은 '참으로 천상의 무리들은 가득 찰 것이고, 아수라의 무리들은 줄어들겠구나!'라고 하며 기뻐한다. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo deve tāvatiṃse anunayamāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – 비구들이여, 옛적에 신들의 왕 사카는 삼십삼천의 신들을 권면하며 그 당시에 이 게송을 읊었다. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ; Uposathaṃ upavaseyya, yopissa mādiso naro’’ti. 한 달의 14일과 15일, 그리고 보름의 8일과 특별한 포살 기간에, 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지켜야 한다, 나와 같은 사람이라면 누구나. ‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthā duggītā na sugītā dubbhāsitā na subhāsitā. Taṃ kissa hetu? Sakko hi, bhikkhave, devānamindo avītarāgo avītadoso avītamoho. 비구들이여, 신들의 왕 사카가 읊은 이 게송은 잘못 읊어진 것이지 잘 읊어진 것이 아니며, 잘못 설해진 것이지 잘 설해진 것이 아니다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 신들의 왕 사카는 탐욕을 떠나지 못했고, 성냄을 떠나지 못했으며, 어리석음을 떠나지 못했기 때문이다. ‘‘Yo ca kho so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā brahmacariyo katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, tassa kho etaṃ, bhikkhave, bhikkhuno kallaṃ vacanāya – 비구들이여, 번뇌를 다하고 수행을 완성했으며, 할 일을 다 마치고 짐을 내려놓았으며, 스스로의 목적을 달성하고 존재의 결박을 끊었으며, 바른 지혜로 해탈한 아라한 비구라면, 비구들이여, 그러한 비구가 다음과 같이 말하는 것이 마땅하다. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ; Uposathaṃ upavaseyya, yopissa mādiso naro’’ti. 한 달의 14일과 15일, 그리고 보름의 8일과 특별한 포살 기간에, 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지켜야 한다, 나와 같은 사람이라면 누구나. ‘‘Taṃ [Pg.143] kissa hetu? So hi, bhikkhave, bhikkhu vītarāgo vītadoso vītamoho’’ti. Sattamaṃ. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 그 비구는 탐욕을 떠났고, 성냄을 떠났으며, 어리석음을 떠났기 때문이다. 일곱 번째 경이 끝났다. 8. Dutiyacatumahārājasuttaṃ 8. 두 번째 사천왕 경 38. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo deve tāvatiṃse anunayamāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – 38. 비구들이여, 옛적에 신들의 왕 사카는 삼십삼천의 신들을 권면하며 그 당시에 이 게송을 읊었다. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ; Uposathaṃ upavaseyya, yopissa mādiso naro’’ti. 한 달의 14일과 15일, 그리고 보름의 8일과 특별한 포살 기간에, 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지켜야 한다, 나와 같은 사람이라면 누구나. ‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthā duggītā na sugītā dubbhāsitā na subhāsitā. Taṃ kissa hetu? Sakko hi, bhikkhave, devānamindo aparimutto jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, aparimutto dukkhasmāti vadāmi. 비구들이여, 신들의 왕 사카가 읊은 이 게송은 잘못 읊어진 것이지 잘 읊어진 것이 아니며, 잘못 설해진 것이지 잘 설해진 것이 아니다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 신들의 왕 사카는 태어남, 늙음, 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망으로부터 벗어나지 못했으니, 나는 그가 괴로움으로부터 벗어나지 못했다고 말한다. ‘‘Yo ca kho so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, tassa kho etaṃ, bhikkhave, bhikkhuno kallaṃ vacanāya – 비구들이여, 번뇌를 다하고 수행을 완성했으며, 할 일을 다 마치고 짐을 내려놓았으며, 스스로의 목적을 달성하고 존재의 결박을 끊었으며, 바른 지혜로 해탈한 아라한 비구라면, 비구들이여, 그러한 비구가 다음과 같이 말하는 것이 마땅하다. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ; Uposathaṃ upavaseyya, yopissa mādiso naro’’ti. 한 달의 14일과 15일, 그리고 보름의 8일과 특별한 포살 기간에, 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지켜야 한다, 나와 같은 사람이라면 누구나. ‘‘Taṃ kissa hetu? So hi, bhikkhave, bhikkhu parimutto jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimutto dukkhasmāti vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 그 비구는 태어남, 늙음, 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망으로부터 벗어났으니, 나는 그가 괴로움으로부터 벗어났다고 말한다. 여덟 번째 경이 끝났다. 9. Sukhumālasuttaṃ 9. 섬세함의 경 39. ‘‘Sukhumālo ahaṃ, bhikkhave, paramasukhumālo accantasukhumālo. Mama sudaṃ, bhikkhave, pitu nivesane pokkharaṇiyo kāritā honti. Ekattha sudaṃ, bhikkhave, uppalaṃ vappati, ekattha padumaṃ, ekattha puṇḍarīkaṃ, yāvadeva mamatthāya. Na kho panassāhaṃ, bhikkhave, akāsikaṃ candanaṃ dhāremi. Kāsikaṃ[Pg.144], bhikkhave, su me taṃ veṭhanaṃ hoti, kāsikā kañcukā, kāsikaṃ nivāsanaṃ, kāsiko uttarāsaṅgo. Rattindivaṃ kho pana me su taṃ, bhikkhave, setacchattaṃ dhārīyati – ‘mā naṃ phusi sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā ussāvo vā’’’ti. 39. 비구들이여, 나는 섬세했고, 매우 섬세했으며, 지극히 섬세했다. 비구들이여, 내 아버지의 궁전에는 오직 나만을 위하여 연못들이 조성되어 있었다. 그중 한 곳에는 청연화가 심어졌고, 한 곳에는 홍연화가, 다른 한 곳에는 백연화가 심어졌다. 비구들이여, 나는 오직 카시(Kāsi)산 전단향만을 사용하였다. 비구들이여, 나의 머리싸개도 카시산이었고, 속옷과 상의와 겉옷도 모두 카시산 천이었다. 비구들이여, '추위나 더위, 풀이나 먼지나 이슬이 그에게 닿지 않게 하라'며 밤낮으로 나에게 흰 우산이 받쳐졌다. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, tayo pāsādā ahesuṃ – eko hemantiko, eko gimhiko, eko vassiko. So kho ahaṃ, bhikkhave, vassike pāsāde vassike cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṃ orohāmi. Yathā kho pana, bhikkhave, aññesaṃ nivesane dāsakammakaraporisassa kaṇājakaṃ bhojanaṃ dīyati bilaṅgadutiyaṃ, evamevassu me, bhikkhave, pitu nivesane dāsakammakaraporisassa sālimaṃsodano dīyati. 비구들이여, 나에게는 세 채의 궁전이 있었으니, 하나는 겨울용이었고, 하나는 여름용이었으며, 하나는 우기용이었다. 비구들이여, 나는 우기용 궁전에서 우기 네 달 동안 여인들로만 구성된 악단에게 둘러싸여 즐거움을 누리며 궁전 아래로 내려오지 않았다. 비구들이여, 다른 이들의 집에서는 하인들과 일꾼들에게 겨가 섞인 밥과 신 김칫국 같은 음식을 주지만, 비구들이여, 내 아버지의 궁전에서는 하인들과 일꾼들에게도 고기가 섞인 훌륭한 쌀밥을 주었다. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, evarūpāya iddhiyā samannāgatassa evarūpena ca sukhumālena etadahosi – ‘assutavā kho puthujjano attanā jarādhammo samāno jaraṃ anatīto paraṃ jiṇṇaṃ disvā aṭṭīyati harāyati jigucchati attānaṃyeva atisitvā, ahampi khomhi jarādhammo jaraṃ anatīto. Ahañceva kho pana jarādhammo samāno jaraṃ anatīto paraṃ jiṇṇaṃ disvā aṭṭīyeyyaṃ harāyeyyaṃ jiguccheyyaṃ na metaṃ assa patirūpa’nti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, iti paṭisañcikkhato yo yobbane yobbanamado so sabbaso pahīyi. 비구들이여, 이러한 풍요로움을 갖추고 이와 같은 섬세함을 누리던 나에게 이런 생각이 들었다. '배운 것 없는 범부는 자신도 늙기 마련이고 늙음을 피할 수 없으면서도, 다른 이가 늙은 것을 보면 자신의 처지는 잊은 채 괴로워하고 부끄러워하며 혐오한다. 나 또한 늙기 마련이고 늙음을 피할 수 없는 존재다. 내가 늙음을 피할 수 없으면서 다른 이가 늙은 것을 보고 혐오한다면 그것은 나에게 합당하지 않다.' 비구들이여, 내가 이와 같이 숙고했을 때, 젊음에 도취하여 생기는 젊음의 자만이 모두 사라졌다. ‘‘Assutavā kho puthujjano attanā byādhidhammo samāno byādhiṃ anatīto paraṃ byādhitaṃ disvā aṭṭīyati harāyati jigucchati attānaṃyeva atisitvā – ‘ahampi khomhi byādhidhammo byādhiṃ anatīto, ahañceva kho pana byādhidhammo samāno byādhiṃ anatīto paraṃ byādhikaṃ disvā aṭṭīyeyyaṃ harāyeyyaṃ jiguccheyyaṃ, na metaṃ assa patirūpa’nti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, iti paṭisañcikkhato yo ārogye ārogyamado so sabbaso pahīyi. 배운 것 없는 범부는 자신도 병들기 마련이고 병듦을 피할 수 없으면서도, 다른 이가 병든 것을 보면 자신의 처지는 잊은 채 괴로워하고 부끄러워하며 혐오한다. '나 또한 병들기 마련이고 병듦을 피할 수 없는 존재다. 내가 병듦을 피할 수 없으면서 다른 이가 병든 것을 보고 혐오한다면 그것은 나에게 합당하지 않다.' 비구들이여, 내가 이와 같이 숙고했을 때, 건강에 도취하여 생기는 건강의 자만이 모두 사라졌다. ‘‘Assutavā kho puthujjano attanā maraṇadhammo samāno maraṇaṃ anatīto paraṃ mataṃ disvā aṭṭīyati harāyati jigucchati attānaṃyeva atisitvā – ‘ahampi khomhi maraṇadhammo, maraṇaṃ anatīto, ahaṃ ceva kho pana [Pg.145] maraṇadhammo samāno maraṇaṃ anatīto paraṃ mataṃ disvā aṭṭīyeyyaṃ harāyeyyaṃ jiguccheyyaṃ, na metaṃ assa patirūpa’nti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, iti paṭisañcikkhato yo jīvite jīvitamado so sabbaso pahīyī’’ti. “비구들이여, 배움이 없는 범부는 자신도 죽기 마련인 존재이며 죽음을 넘어설 수 없으면서도, 죽은 다른 사람을 보고는 자신을 돌아보지 않은 채 괴로워하고 부끄러워하며 혐오한다. ‘나 또한 죽기 마련인 존재이며 죽음을 넘어설 수 없다. 죽기 마련이며 죽음을 넘어설 수 없는 내가 죽은 다른 사람을 보고 괴로워하고 부끄러워하며 혐오한다면 그것은 나에게 합당하지 않을 것이다’라고 (생각했다). 비구들이여, 이와 같이 성찰하는 나에게 삶에 대한 오만인 생의 교만(jīvitamada)이 완전히 사라졌다.” ‘‘Tayome, bhikkhave, madā. Katame tayo? Yobbanamado, ārogyamado, jīvitamado. Yobbanamadamatto vā, bhikkhave, assutavā puthujjano kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ārogyamadamatto vā, bhikkhave, assutavā puthujjano…pe… jīvitamadamatto vā, bhikkhave, assutavā puthujjano kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. “비구들이여, 세 가지 교만(mada)이 있다. 무엇이 세 가지인가? 젊음의 교만(yobbanamada), 건강의 교만(ārogyamada), 생의 교만(jīvitamada)이다. 비구들이여, 젊음의 교만에 취한 배움이 없는 범부는 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르며, 마음으로 악행을 저지른다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 태어난다. 비구들이여, 건강의 교만에 취한 배움이 없는 범부도... (중략) ... 비구들이여, 생의 교만에 취한 배움이 없는 범부는 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르며, 마음으로 악행을 저지른다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 태어난다.” ‘‘Yobbanamadamatto vā, bhikkhave, bhikkhu sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ārogyamadamatto vā, bhikkhave, bhikkhu…pe… jīvitamadamatto vā, bhikkhave, bhikkhu sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī’’ti. “비구들이여, 젊음의 교만에 취한 비구는 학습(sikkha)을 포기하고 낮은 삶(속세)으로 돌아간다. 비구들이여, 건강의 교만에 취한 비구는... (중략) ... 비구들이여, 생의 교만에 취한 비구는 학습을 포기하고 낮은 삶으로 돌아간다.” ‘‘Byādhidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino; Yathādhammā tathāsantā, jigucchanti puthujjanā. “병들기 마련이고 늙기 마련이며 또한 죽기 마련인 법인데, 범부들은 그러한 성질을 지니고 있으면서도 (똑같은 성질의) 타인을 혐오한다.” ‘‘Ahañce taṃ jiguccheyyaṃ, evaṃdhammesu pāṇisu; Na metaṃ patirūpassa, mama evaṃ vihārino. “이와 같은 성질을 가진 중생들에 대해 내가 만약 혐오한다면, 이와 같이 머무는 나에게 그것은 합당하지 않을 것이다.” ‘‘Sohaṃ evaṃ viharanto, ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ; Ārogye yobbanasmiñca, jīvitasmiñca ye madā. “그처럼 머물며 집착의 근거(upadhi)가 없는 법(열반)을 알고서, 건강과 젊음과 삶에 대해 가졌던 교만들을,” ‘‘Sabbe made abhibhosmi, nekkhamme daṭṭhu khemataṃ; Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato. “모든 교만을 극복하였으니, 출리(nekkhamme, 열반)에서 평온함을 보았기 때문이다. 열반을 통찰하는 나에게 정진의 노력이 일어났다.” ‘‘Nāhaṃ bhabbo etarahi, kāmāni paṭisevituṃ; Anivatti bhavissāmi, brahmacariyaparāyaṇo’’ti. navamaṃ; “이제 나는 감각적 욕망들을 누릴 수 없으며, 물러남 없이 청정범행(brahmacariya)을 최고의 목표로 삼으리라.” (아홉 번째 수타) 10. Ādhipateyyasuttaṃ 10. 증상(增上) 경 40. ‘‘Tīṇimāni[Pg.146], bhikkhave, ādhipateyyāni. Katamāni tīṇi? Attādhipateyyaṃ, lokādhipateyyaṃ, dhammādhipateyyaṃ. Katamañca, bhikkhave, attādhipateyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Na piṇḍapātahetu, na senāsanahetu, na itibhavābhavahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Api ca khomhi otiṇṇo jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto. Appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti. Ahañceva kho pana yādisake kāme ohāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito tādisake vā kāme pariyeseyyaṃ tato vā pāpiṭṭhatare, na metaṃ patirūpa’nti. So iti paṭisañcikkhati – ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti. So attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, attādhipateyyaṃ. 40. “비구들이여, 세 가지 증상(增上, ādhipateyya)이 있다. 무엇이 세 가지인가? 자신을 증상으로 삼음(attādhipateyya), 세상을 증상으로 삼음(lokādhipateyya), 법을 증상으로 삼음(dhammādhipateyya)이다. 비구들이여, 무엇이 자신을 증상으로 삼음인가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 숲이나 나무 아래나 빈 집으로 가서 이와 같이 성찰한다. ‘나는 가사 때문이나 공양 때문이나 처소 때문이나 혹은 이런저런 생존의 성취(itibhavābhava) 때문에 집을 떠나 출가한 것이 아니다. 참으로 나는 태어남과 늙음과 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망에 휩싸여 있으며, 고통에 빠져 있고 고통에 짓눌려 있다. 어떻게든 이 모든 고통의 무리의 끝을 알 수 있지 않을까(해서 출가했다). 그런데 내가 버리고 떠나온 그러한 감각적 욕망들이나 혹은 그보다 더 저열한 욕망들을 다시 구한다면 그것은 나에게 합당하지 않을 것이다.’ 그는 이와 같이 성찰한다. ‘나의 정진은 꺾이지 않고 일어날 것이며, 마음 챙김(sati)은 망각 없이 확립될 것이고, 몸은 평온하여 흥분되지 않을 것이며, 마음은 삼매에 들어 일념(ekagga)이 될 것이다.’ 그는 자기 자신을 주권자로 삼아 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아 자신을 순결하게 유지한다. 비구들이여, 이를 자신을 증상으로 삼음이라 한다.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, lokādhipateyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Na piṇḍapātahetu, na senāsanahetu, na itibhavābhavahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Api ca khomhi otiṇṇo jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto. Appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. Ahañceva kho pana evaṃ pabbajito samāno kāmavitakkaṃ vā vitakkeyyaṃ, byāpādavitakkaṃ vā vitakkeyyaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakkeyyaṃ, mahā kho panāyaṃ lokasannivāso. Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno. Te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti. Tepi maṃ evaṃ jāneyyuṃ – ‘passatha, bho, imaṃ kulaputtaṃ [Pg.147] saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. Devatāpi kho santi iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo. Tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ jānanti. Tāpi maṃ evaṃ jāneyyuṃ – ‘passatha, bho, imaṃ kulaputtaṃ saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. So iti paṭisañcikkhati – ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti. So lokaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, lokādhipateyyaṃ. “비구들이여, 무엇이 세상을 증상으로 삼음인가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 숲이나 나무 아래나 빈 집으로 가서 이와 같이 성찰한다. ‘나는 가사 때문이나 공양 때문이나 처소 때문이나 혹은 이런저런 생존의 성취 때문에 집을 떠나 출가한 것이 아니다. 참으로 나는 태어남과 늙음과 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망에 휩싸여 있으며, 고통에 빠져 있고 고통에 짓눌려 있다. 어떻게든 이 모든 고통의 무리의 끝을 알 수 있지 않을까(해서 출가했다). 그런데 내가 이와 같이 출가하였음에도 감각적 욕망에 대한 생각이나 악의에 찬 생각이나 해치려는 생각을 일으킨다면 (어떠하겠는가). 참으로 이 세상은 넓다. 이 넓은 세상에는 신통력이 있고 천안(dibbacakkhu)을 가졌으며 타심통(paracittavidu)이 있는 사문들과 바라문들이 있다. 그들은 멀리서도 보고 가까이 있어도 보이지 않으며 마음으로 (타인의) 마음을 안다. 그들도 나에 대해 이와 같이 알 것이다. “보라, 이 선남자를. 믿음으로 집을 떠나 출가했음에도 불구하고 사악하고 해로운 법들과 섞여 지내고 있구나”라고 말이다. 또한 신통력이 있고 천안을 가졌으며 타심통이 있는 신(devatā)들도 있다. 그들도 멀리서 보고 가깝게는 보이지 않으며 마음으로 마음을 안다. 그들도 나에 대해 이와 같이 알 것이다. “보라, 이 선남자를. 믿음으로 집을 떠나 출가했음에도 불구하고 사악하고 해로운 법들과 섞여 지내고 있구나”라고 말이다.’ 그는 이와 같이 성찰한다. ‘나의 정진은 꺾이지 않고 일어날 것이며, 마음 챙김은 망각 없이 확립될 것이고, 몸은 평온하여 흥분되지 않을 것이며, 마음은 삼매에 들어 일념이 될 것이다.’ 그는 세상을 주권자로 삼아 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아 자신을 순결하게 유지한다. 비구들이여, 이를 세상을 증상으로 삼음이라 한다.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammādhipateyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Na piṇḍapātahetu, na senāsanahetu, na itibhavābhavahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Api ca khomhi otiṇṇo jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto. Appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti. Svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Santi kho pana me sabrahmacārī jānaṃ passaṃ viharanti. Ahañceva kho pana evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajito samāno kusīto vihareyyaṃ pamatto, na metaṃ assa patirūpa’nti. So iti paṭisañcikkhati – ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti. So dhammaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammādhipateyyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi ādhipateyyānī’’ti. “비구들이여, 법을 우두머리로 삼음(법의 지배, dhammādhipateyya)이란 무엇인가? 여기 비구들이여, 비구는 숲이나 나무 아래나 빈 집에 가서 이와 같이 성찰한다. ‘나는 가사 때문에 집에서 나와 출가한 것이 아니다. 탁발 음식 때문에, 거처 때문에, 혹은 이런저런 존재의 번영을 위해 집에서 나와 출가한 것이 아니다. 실로 나는 태어남, 늙음, 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망에 빠져 있으며, 고통에 휩싸이고 고통에 짓눌려 있다. 어떻게든 이 모든 고통의 무리의 끝을 알 수 있다면 좋겠다’라고. ‘세존에 의해 법은 잘 설해졌고, 스스로 보아 알 수 있으며, 시간이 걸리지 않고, 와서 보라는 것이며, 향상으로 인도하고, 지혜로운 이들이 저마다 스스로 깨달아 아는 것이다. 나에게는 이 법을 알고 보며 머무는 동료 수행자들이 있다. 내가 이와 같이 잘 설해진 법과 율에서 출가하였음에도 불구하고 게으르고 방종하게 머문다면, 그것은 나에게 합당하지 않을 것이다’라고. 그는 이와 같이 성찰한다. ‘나의 정진은 굳건하여 꺾이지 않을 것이며, 마음챙김은 확립되어 잊어버리지 않을 것이며, 몸은 평온하여 흥분하지 않을 것이며, 마음은 삼매에 들어 일념이 될 것이다’라고. 그는 법만을 우두머리로 삼아 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물 있는 것을 버리고 허물 없는 것을 닦아 자신을 청정하게 유지한다. 비구들이여, 이것을 법을 우두머리로 삼음이라 한다. 비구들이여, 이것이 세 가지의 우두머리로 삼음이다.” ‘‘Natthi loke raho nāma, pāpakammaṃ pakubbato; Attā te purisa jānāti, saccaṃ vā yadi vā musā. “세상에는 악행을 저지르는 자에게 비밀이란 없다. 오 사람아, 그대의 자아는 그것이 진실인지 혹은 거짓인지 알고 있다.” ‘‘Kalyāṇaṃ [Pg.148] vata bho sakkhi, attānaṃ atimaññasi; Yo santaṃ attani pāpaṃ, attānaṃ parigūhasi. “참으로 그대는 목격자인 자아를 업신여기고 있구나. 그대 안에 있는 악을 숨기려고 하는구나.” ‘‘Passanti devā ca tathāgatā ca,Lokasmiṃ bālaṃ visamaṃ carantaṃ; Tasmā hi attādhipateyyako ca,Lokādhipo ca nipako ca jhāyī. “신들과 여래들은 세상에서 그릇되게 행하는 어리석은 자를 지켜본다. 그러므로 자신을 우두머리로 삼고 세상을 우두머리로 삼으며, 슬기롭게 명상하라.” ‘‘Dhammādhipo ca anudhammacārī,Na hīyati saccaparakkamo muni; Pasayha māraṃ abhibhuyya antakaṃ,Yo ca phusī jātikkhayaṃ padhānavā; So tādiso lokavidū sumedho,Sabbesu dhammesu atammayo munī’’ti. dasamaṃ; “법을 우두머리로 삼고 법에 따라 행하며 진실한 정진을 하는 현자는 퇴보하지 않는다. 마라를 제압하고 죽음의 신을 이겨내어 태어남의 소멸에 도달한 정진하는 자, 그는 세상의 이치를 알고 뛰어난 지혜를 갖추었으며, 모든 법(현상)에 대해 갈애가 없는 현자이다. 그러한 비구는 결코 타락하지 않는다.” (열 번째 경 끝) Devadūtavaggo catuttho. 네 번째 천사의 사자 품(Devadūtavagga)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약(Udāna)은 다음과 같다. Brahma ānanda sāriputto, nidānaṃ hatthakena ca; Dūtā duve ca rājāno, sukhumālādhipateyyena cāti. 범천, 아난다, 사리붓다, 원인, 핫타카, 사자, 두 명의 왕, 유연함, 우두머리 경이다. 5. Cūḷavaggo 5. 소품(Cūḷavagga) 1. Sammukhībhāvasuttaṃ 1. 현전함 경(Sammukhībhāvasuttaṃ) 41. ‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave, sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Saddhāya, bhikkhave, sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Deyyadhammassa, bhikkhave, sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Dakkhiṇeyyānaṃ, bhikkhave, sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavatī’’ti. Paṭhamaṃ. 41. “비구들이여, 세 가지가 현전할 때 신심 있는 명문가 자제는 많은 공덕을 쌓는다. 무엇이 세 가지인가? 비구들이여, 믿음이 현전할 때, 보시물이 현전할 때, 그리고 보시받을 만한 분들이 현전할 때이다. 비구들이여, 실로 이 세 가지가 현전할 때 신심 있는 명문가 자제는 많은 공덕을 쌓는다.” (첫 번째 경 끝) 2. Tiṭhānasuttaṃ 2. 세 가지 경우 경(Tiṭhānasuttaṃ) 42. ‘‘Tīhi[Pg.149], bhikkhave, ṭhānehi saddho pasanno veditabbo. Katamehi tīhi? Sīlavantānaṃ dassanakāmo hoti, saddhammaṃ sotukāmo hoti, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Imehi kho, bhikkhave, tīhi ṭhānehi saddho pasanno veditabbo’’. 42. “비구들이여, 세 가지 경우를 통해 신심 있고 청정한 믿음을 가진 자임을 알 수 있다. 무엇이 세 가지인가? 계를 갖춘 이들을 친견하고자 하고, 바른 법을 듣고자 하며, 인색함의 때가 없는 마음으로 집에서 머물며, 아낌없이 베풀고, 손은 깨끗이 씻겨 있으며, 버림을 즐기고, 요청을 들어줄 준비가 되어 있으며, 보시하고 나누는 것을 즐긴다. 비구들이여, 이러한 세 가지 경우를 통해 신심 있고 청정한 믿음을 가진 자임을 알 수 있다.” ‘‘Dassanakāmo sīlavataṃ, saddhammaṃ sotumicchati; Vinaye maccheramalaṃ, sa ve saddhoti vuccatī’’ti. dutiyaṃ; “계를 갖춘 이들을 친견하고자 하고, 바른 법을 듣기를 원하며, 인색함의 때를 없애는 자, 그를 참으로 신심 있는 자라 부른다.” (두 번째 경 끝) 3. Atthavasasuttaṃ 3. 이익의 근거 경(Atthavasasuttaṃ) 43. ‘‘Tayo, bhikkhave, atthavase sampassamānena alameva paresaṃ dhammaṃ desetuṃ. Katame tayo? Yo dhammaṃ deseti so atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Yo dhammaṃ suṇāti so atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Yo ceva dhammaṃ deseti yo ca dhammaṃ suṇāti ubho atthappaṭisaṃvedino ca honti dhammappaṭisaṃvedino ca. Ime kho, bhikkhave, tayo atthavase sampassamānena alameva paresaṃ dhammaṃ desetu’’nti. Tatiyaṃ. 43. “비구들이여, 세 가지 이익의 근거를 잘 관찰하는 자는 다른 이들에게 법을 설하기에 충분하다. 무엇이 세 가지인가? 법을 설하는 자가 의미를 체득하고 법을 체득하는 것이다. 법을 듣는 자가 의미를 체득하고 법을 체득하는 것이다. 법을 설하는 자와 듣는 자 모두가 의미를 체득하고 법을 체득하는 것이다. 비구들이여, 실로 이 세 가지 이익의 근거를 잘 관찰하는 자는 다른 이들에게 법을 설하기에 충분하다.” (세 번째 경 끝) 4. Kathāpavattisuttaṃ 4. 대화의 전개 경(Kathāpavattisuttaṃ) 44. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi kathā pavattinī hoti. Katamehi tīhi? Yo dhammaṃ deseti so atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Yo dhammaṃ suṇāti so atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Yo ceva dhammaṃ deseti yo ca dhammaṃ suṇāti ubho atthappaṭisaṃvedino ca honti dhammappaṭisaṃvedino ca. Imehi kho, bhikkhave, tīhi ṭhānehi kathā pavattinī hotī’’ti. Catutthaṃ. 44. “비구들이여, 세 가지 경우로 대화가 전개된다. 무엇이 세 가지인가? 법을 설하는 자가 의미를 체득하고 법을 체득하는 것이다. 법을 듣는 자가 의미를 체득하고 법을 체득하는 것이다. 법을 설하는 자와 듣는 자 모두가 의미를 체득하고 법을 체득하는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 경우로 대화가 전개된다.” (네 번째 경 끝) 5. Paṇḍitasuttaṃ 5. 현자 경(Paṇḍitasuttaṃ) 45. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitapaññattāni sappurisapaññattāni. Katamāni tīṇi? Dānaṃ, bhikkhave, paṇḍitapaññattaṃ sappurisapaññattaṃ. Pabbajjā, bhikkhave[Pg.150], paṇḍitapaññattā sappurisapaññattā. Mātāpitūnaṃ, bhikkhave, upaṭṭhānaṃ paṇḍitapaññattaṃ sappurisapaññattaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṇḍitapaññattāni sappurisapaññattānī’’ti. 45. “비구들이여, 이 세 가지는 현자들이 제정하고 선한 사람들이 제정한 것이다. 무엇이 세 가지인가? 비구들이여, 보시는 현자가 제정하고 선한 사람이 제정한 것이다. 출가는 현자가 제정하고 선한 사람이 제정한 것이다. 부모를 봉양함은 현자가 제정하고 선한 사람이 제정한 것이다. 비구들이여, 실로 이 세 가지는 현자들이 제정하고 선한 사람들이 제정한 것이다.” ‘‘Sabbhi dānaṃ upaññattaṃ, ahiṃsā saṃyamo damo; Mātāpitu upaṭṭhānaṃ, santānaṃ brahmacārinaṃ. “현자들은 보시와 불살생, 절제, 감각의 제어를 권장하였다. 또한 거룩한 삶을 사는 이들에게 부모를 봉양함은 권장된 도리이다.” ‘‘Sataṃ etāni ṭhānāni, yāni sevetha paṇḍito; Ariyo dassanasampanno, sa lokaṃ bhajate siva’’nti. pañcamaṃ; “현자는 선한 이들의 이러한 도리들을 닦아야 한다. 지혜로운 안목을 갖춘 고귀한 자는 평온한 천상 세계를 얻는다.” (다섯 번째 경 끝) 6. Sīlavantasuttaṃ 6. 계를 갖춘 자 경(Sīlavantasuttaṃ) 46. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, sīlavanto pabbajitā gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharanti. Tattha manussā tīhi ṭhānehi bahuṃ puññaṃ pasavanti. Katamehi tīhi? Kāyena, vācāya, manasā. Yaṃ, bhikkhave, sīlavanto pabbajitā gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharanti. Tattha manussā imehi tīhi ṭhānehi bahuṃ puññaṃ pasavantī’’ti. Chaṭṭhaṃ. 46. “비구들이여, 계를 갖춘 출가자들이 어떤 마을이나 성읍을 의지하여 머물 때, 그곳의 사람들은 세 가지 경우로 많은 공덕을 쌓는다. 무엇이 세 가지인가? 몸과 말과 마음으로 그러하다. 비구들이여, 계를 갖춘 출가자들이 어떤 마을이나 성읍을 의지하여 머물 때, 그곳의 사람들은 이 세 가지 경우로 많은 공덕을 쌓는다.” (여섯 번째 경 끝) 7. Saṅkhatalakkhaṇasuttaṃ 7. 형성된 것의 특징 경(Saṅkhatalakkhaṇasuttaṃ) 47. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti. Sattamaṃ. 47. “비구들이여, 유위(有爲)의 유위다운 특징에는 세 가지가 있다. 무엇이 세 가지인가? 일어남이 나타나고, 사라짐이 나타나고, 머물고 있는 것의 변함이 나타난다. 비구들이여, 이것들이 유위의 유위다운 세 가지 특징이다.” 일곱 번째. 8. Asaṅkhatalakkhaṇasuttaṃ 8. 무위 특징 경 48. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Na uppādo paññāyati, na vayo paññāyati, na ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇānī’’ti. Aṭṭhamaṃ. 48. “비구들이여, 무위(無爲)의 무위다운 특징에는 세 가지가 있다. 무엇이 세 가지인가? 일어남이 나타나지 않고, 사라짐이 나타나지 않으며, 머물고 있는 것의 변함이 나타나지 않는다. 비구들이여, 이것들이 무위의 무위다운 세 가지 특징이다.” 여덟 번째. 9. Pabbatarājasuttaṃ 9. 산들의 왕 경 49. ‘‘Himavantaṃ, bhikkhave, pabbatarājaṃ nissāya mahāsālā tīhi vaḍḍhīhi vaḍḍhanti. Katamāhi tīhi? Sākhāpattapalāsena vaḍḍhanti, tacapapaṭikāya vaḍḍhanti[Pg.151], pheggusārena vaḍḍhanti. Himavantaṃ, bhikkhave, pabbatarājaṃ nissāya mahāsālā imāhi tīhi vaḍḍhīhi vaḍḍhanti. 49. “비구들이여, 산들의 왕인 히말라야를 의지하여 거대한 살라 나무들은 세 가지 성장을 통해 성장한다. 어떤 세 가지인가? 가지와 잎과 싹으로 성장하고, 겉껍질과 속껍질로 성장하며, 변재(邊材)와 심재(心材)로 성장한다. 비구들이여, 산들의 왕인 히말라야를 의지하여 거대한 살라 나무들은 이 세 가지 성장을 통해 성장한다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, saddhaṃ kulapatiṃ nissāya anto jano tīhi vaḍḍhīhi vaḍḍhati. Katamāhi tīhi? Saddhāya vaḍḍhati, sīlena vaḍḍhati, paññāya vaḍḍhati. Saddhaṃ, bhikkhave, kulapatiṃ nissāya anto jano imāhi tīhi vaḍḍhīhi vaḍḍhatī’’ti. “비구들이여, 이와 같이 믿음이 있는 가문의 주인을 의지하여 집안 사람들은 세 가지 성장을 통해 성장한다. 어떤 세 가지인가? 믿음으로 성장하고, 계율로 성장하며, 지혜로 성장한다. 비구들이여, 믿음이 있는 가문의 주인을 의지하여 집안 사람들은 이 세 가지 성장을 통해 성장한다.”라고 말씀하셨다. ‘‘Yathāpi pabbato selo, araññasmiṃ brahāvane; Taṃ rukkhā upanissāya, vaḍḍhante te vanappatī. “숲속의 거대한 삼림에 바위산이 있듯이, 나무들은 그 산을 의지하여 숲의 제왕들로 자라난다. ‘‘Tatheva sīlasampannaṃ, saddhaṃ kulapatiṃ idha; Upanissāya vaḍḍhanti, puttadārā ca bandhavā; Amaccā ñātisaṅghā ca, ye cassa anujīvino. 이와 같이 이곳에서 계율을 갖추고 믿음이 있는 가문의 주인을 의지하여, 처자와 친지들, 신하들과 친족들, 그리고 그에게 의탁하여 사는 이들이 성장한다. ‘‘Tyāssa sīlavato sīlaṃ, cāgaṃ sucaritāni ca; Passamānānukubbanti, attamatthaṃ vicakkhaṇā. 자신의 이익을 멀리 내다보는 현명한 이들은 계를 지키는 그 주인의 계와 베풂과 선행을 보고 그를 본받는다. ‘‘Idha dhammaṃ caritvāna, maggaṃ sugatigāminaṃ; Nandino devalokasmiṃ, modanti kāmakāmino’’ti. navamaṃ; 이곳에서 선처로 이끄는 길인 가르침을 실천하고서, 감각적 즐거움을 누리는 이들은 천상 세계에서 기뻐하며 즐거워한다.” 아홉 번째. 10. Ātappakaraṇīyasuttaṃ 10. 정진을 해야 할 경 50. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi ātappaṃ karaṇīyaṃ. Katamehi tīhi? Anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya ātappaṃ karaṇīyaṃ, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya ātappaṃ karaṇīyaṃ, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsanāya ātappaṃ karaṇīyaṃ. Imehi tīhi, bhikkhave, ṭhānehi ātappaṃ karaṇīyaṃ. 50. “비구들이여, 세 가지 경우에 정진을 해야 한다. 어떤 세 가지인가? 아직 일어나지 않은 악하고 불선한 법들이 일어나지 않게 하기 위해 정진해야 하고, 아직 일어나지 않은 선한 법들이 일어나게 하기 위해 정진해야 하며, 몸에 일어난 날카롭고 거칠고 고통스럽고 불쾌하고 마음에 들지 않고 생명을 앗아가는 고통스러운 느낌들을 견뎌내기 위해 정진해야 한다. 비구들이여, 이 세 가지 경우에 정진을 해야 한다.” ‘‘Yato kho, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya ātappaṃ karoti, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya ātappaṃ karoti, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsanāya ātappaṃ [Pg.152] karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ātāpī nipako sato sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Dasamaṃ. “비구들이여, 비구가 아직 일어나지 않은 악하고 불선한 법들이 일어나지 않게 하기 위해 정진하고, 아직 일어나지 않은 선한 법들이 일어나게 하기 위해 정진하며, 몸에 일어난 날카롭고 거칠고 고통스럽고 불쾌하고 마음에 들지 않고 생명을 앗아가는 고통스러운 느낌들을 견뎌내기 위해 정진할 때, 비구들이여, 이 비구를 일러 괴로움의 끝을 내기 위해 바르게 정진하고 현명하며 마음 챙기는 비구라 한다.” 열 번째. 11. Mahācorasuttaṃ 11. 대도둑 경 51. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mahācoro sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, mahācoro visamanissito ca hoti, gahananissito ca hoti, balavanissito ca hoti. Kathañca, bhikkhave, mahācoro visamanissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro nadīviduggaṃ vā nissito hoti pabbatavisamaṃ vā. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro visamanissito hoti. 51. “비구들이여, 세 가지 요소를 갖춘 대도둑은 담을 뚫기도 하고, 약탈하기도 하고, 외딴집을 털기도 하고, 길목에서 기다리기도 한다. 어떤 세 가지인가? 비구들이여, 여기 대도둑은 험한 곳을 의지하고, 우거진 숲을 의지하며, 힘 있는 자를 의지한다. 비구들이여, 어떻게 대도둑이 험한 곳을 의지하는가? 비구들이여, 여기 대도둑은 건너기 어려운 강이나 험준한 산을 의지한다. 비구들이여, 이와 같이 대도둑은 험한 곳을 의지한다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro gahananissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro tiṇagahanaṃ vā nissito hoti, rukkhagahanaṃ vā rodhaṃ vā mahāvanasaṇḍaṃ vā. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro gahananissito hoti. 비구들이여, 어떻게 대도둑이 우거진 숲을 의지하는가? 비구들이여, 여기 대도둑은 풀숲이나 나무 숲, 덤불이나 울창한 삼림을 의지한다. 비구들이여, 이와 같이 대도둑은 우거진 숲을 의지한다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro balavanissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro rājānaṃ vā rājamahāmattānaṃ vā nissito hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ime me rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tyāssa rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro balavanissito hoti. Ime kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato mahācoro sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati. 비구들이여, 어떻게 대도둑이 힘 있는 자를 의지하는가? 비구들이여, 여기 대도둑은 왕이나 왕의 대신들을 의지한다. 그는 ‘누가 나에 대해 무엇이라 말하더라도, 이 왕들이나 왕의 대신들이 변호하여 나의 이익을 위해 말해줄 것이다’라고 생각한다. 만약 누가 그에 대해 무엇이라 말하면, 왕들이나 대신들이 그를 위해 변호하며 그의 이익을 위해 말해준다. 비구들이여, 이와 같이 대도둑은 힘 있는 자를 의지한다. 비구들이여, 이 세 가지 요소를 갖춘 대도둑은 담을 뚫기도 하고, 약탈하기도 하고, 외딴집을 털기도 하고, 길목에서 기다리기도 한다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato pāpabhikkhu khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito ca hoti gahananissito ca balavanissito ca. “비구들이여, 이와 같이 세 가지 요소를 갖춘 악한 비구는 자기 자신을 (공덕을 파냄으로써) 파헤쳐지고 (덕성을 해침으로써) 훼손된 채로 지탱하며, 비난을 면치 못하고 지혜로운 이들에게 문책을 당하며 많은 비공덕을 쌓는다. 어떤 세 가지인가? 비구들이여, 여기 악한 비구는 험한 곳을 의지하고, 우거진 숲을 의지하며, 힘 있는 자를 의지한다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu visamena kāyakammena samannāgato hoti, visamena vacīkammena [Pg.153] samannāgato hoti, visamena manokammena samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito hoti. 비구들이여, 어떻게 악한 비구가 험한 곳을 의지하는가? 비구들이여, 여기 악한 비구는 조화롭지 못한 신체적 행위를 갖추고, 조화롭지 못한 언어적 행위를 갖추고, 조화롭지 못한 정신적 행위를 갖춘다. 비구들이여, 이와 같이 악한 비구는 험한 곳을 의지한다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu gahananissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu micchādiṭṭhiko hoti, antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu gahananissito hoti. 비구들이여, 어떻게 악한 비구가 우거진 숲을 의지하는가? 비구들이여, 여기 악한 비구는 그릇된 견해를 가지고 극단적인 견해를 갖춘다. 비구들이여, 이와 같이 악한 비구는 우거진 숲을 의지한다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu balavanissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu rājānaṃ vā rājamahāmattānaṃ vā nissito hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ime me rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tyāssa rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu balavanissito hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato pāpabhikkhu khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti. Ekādasamaṃ. 비구들이여, 어떻게 사악한 비구가 권력자에게 의지하는가? 비구들이여, 여기 사악한 비구는 왕이나 왕의 대신들에게 의지한다. 그는 ‘만일 누군가 나에게 무언가(허물)를 말한다면, 이 왕들이나 왕의 대신들이 [허물을] 덮어주고 나를 위해 변호해 줄 것이다’라고 생각한다. 만일 누군가 그에게 무언가를 말하면, 그 왕들이나 왕의 대신들이 실제로 [허물을] 덮어주고 그를 위해 변호한다. 비구들이여, 이와 같이 사악한 비구는 권력자에게 의지하는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 사악한 비구는 [자신의 공덕을] 파내고 훼손된 자기를 지니게 되며, 비난받아 마땅하고 지혜로운 이들에게 질책을 받으며, 많은 불선업을 쌓게 된다. (제11번째 경) Cūḷavaggo pañcamo. 제5 소품(Cūḷavagga)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 품의 요약(uddāna)은 다음과 같다. Sammukhī ṭhānatthavasaṃ, pavatti paṇḍita sīlavaṃ; Saṅkhataṃ pabbatātappaṃ, mahācorenekādasāti. 목전(Sammukhī), 근거(Ṭhāna), 설법(Pavatti), 타인(Paresa), 현자(Paṇḍita), 계행(Sīlava), 유위(Saṅkhata), 산(Pabbata), 정진(Ātappa), 대도(Mahācora) 등 열한 가지이다. Paṭhamo paṇṇāsako samatto. 첫 번째 50개 경들의 묶음(제1 오십번역, Paṭhama-paṇṇāsaka)이 끝났다. 2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ 2. 두 번째 50개 경들의 묶음(제2 오십번역, Dutiya-paṇṇāsaka) (6) 1. Brāhmaṇavaggo (6) 1. 바라문 품(Brāhmaṇavagga) 1. Paṭhamadvebrāhmaṇasuttaṃ 1. 첫 번째 '두 바라문 경'(Paṭhamadvebrāhmaṇasutta) 52. Atha [Pg.154] kho dve brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te brāhmaṇā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā; te camhā akatakalyāṇā akatakusalā akatabhīruttāṇā. Ovadatu no bhavaṃ gotamo, anusāsatu no bhavaṃ gotamo yaṃ amhākaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. 52. 그때 늙고 노쇠하고 나이 많고 길을 다 가고 노년에 이른, 태어난 지 백이십 세 된 두 명의 바라문이 세존께 다가갔다. 다가가서 세존과 함께 환담을 나누었다. 유쾌하고 기억할 만한 이야기를 나누고 한쪽 곁에 앉았다. 한쪽 곁에 앉은 그 바라문들은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘고타마 존자시여, 저희는 늙고 노쇠하고 나이 많고 길을 다 가고 노년에 이른, 태어난 지 백이십 세 된 바라문들입니다. 그런데 저희는 선한 일을 하지 못했고, 유익한 업을 짓지 못했으며, [악처의] 공포로부터 보호해 줄 공덕을 쌓지 못했습니다. 고타마 존자께서는 저희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 수 있도록 저희를 훈계해 주시고 가르쳐 주십시오.’ ‘‘Taggha tumhe, brāhmaṇā, jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā; te cattha akatakalyāṇā akatakusalā akatabhīruttāṇā. Upanīyati kho ayaṃ, brāhmaṇā, loko jarāya byādhinā maraṇena. Evaṃ upanīyamāne kho, brāhmaṇā, loke jarāya byādhinā maraṇena, yo idha kāyena saṃyamo vācāya saṃyamo manasā saṃyamo, taṃ tassa petassa tāṇañca leṇañca dīpañca saraṇañca parāyaṇañcā’’ti. “바라문들이여, 참으로 그대들은 늙고 노쇠하고 나이 많고 길을 다 가고 노년에 이른, 태어난 지 백이십 세 된 자들이다. 그대들은 선한 일을 하지 못했고, 유익한 업을 짓지 못했으며, 공포로부터 보호해 줄 공덕을 쌓지 못했다. 바라문들이여, 실로 이 세상은 늙음과 병듦과 죽음에 의해 끌려가고 있다. 바라문들이여, 이와 같이 세상이 늙음과 병듦과 죽음에 의해 끌려가고 있을 때, 여기서 몸으로 절제하고 말로 절제하고 마음으로 절제하는 것, 그것이야말로 저세상으로 떠난 그 사람에게 보호처가 되고 피난처가 되고 섬이 되고 의지처가 되고 최종적인 귀의처가 된다.” ‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu,Jarūpanītassa na santi tāṇā; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Puññāni kayirātha sukhāvahāni. “목숨은 끌려가고 수명은 짧으니, 늙음에 끌려가는 자에게 보호처는 없다. 죽음에 이와 같은 공포가 있음을 살피는 자는 행복을 가져다주는 공덕을 쌓아야 하리.” ‘‘Yodha kāyena saṃyamo, vācāya uda cetasā; Taṃ tassa petassa sukhāya hoti,Yaṃ jīvamāno pakaroti puñña’’nti. paṭhamaṃ; “여기서 몸으로 절제하고 말로 절제하며 또한 마음으로 절제하는 것, 살아생전 짓는 그 공덕은 저세상으로 떠난 그 사람에게 행복이 된다.” (첫 번째 경) 2. Dutiyadvebrāhmaṇasuttaṃ 2. 두 번째 '두 바라문 경'(Dutiyadvebrāhmaṇasutta) 53. Atha [Pg.155] kho dve brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te brāhmaṇā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā; te camhā akatakalyāṇā akatakusalā akatabhīruttāṇā. Ovadatu no bhavaṃ gotamo, anusāsatu no bhavaṃ gotamo yaṃ amhākaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. 53. 그때 늙고 노쇠하고 나이 많고 길을 다 가고 노년에 이른, 태어난 지 백이십 세 된 두 명의 바라문이 세존께 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한쪽 곁에 앉았다. 한쪽 곁에 앉은 그 바라문들은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘고타마 존자시여, 저희는 늙고 노쇠하고 나이 많고 길을 다 가고 노년에 이른, 태어난 지 백이십 세 된 바라문들입니다. 그런데 저희는 선한 일을 하지 못했고, 유익한 업을 짓지 못했으며, [악처의] 공포로부터 보호해 줄 공덕을 쌓지 못했습니다. 고타마 존자께서는 저희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 수 있도록 저희를 훈계해 주시고 가르쳐 주십시오.’ ‘‘Taggha tumhe, brāhmaṇā, jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā; te cattha akatakalyāṇā akatakusalā akatabhīruttāṇā. Āditto kho ayaṃ, brāhmaṇā, loko jarāya byādhinā maraṇena. Evaṃ āditte kho, brāhmaṇā, loke jarāya byādhinā maraṇena, yo idha kāyena saṃyamo vācāya saṃyamo manasā saṃyamo, taṃ tassa petassa tāṇañca leṇañca dīpañca saraṇañca parāyaṇañcā’’ti. “바라문들이여, 참으로 그대들은 늙고 노쇠하고 나이 많고 길을 다 가고 노년에 이른, 태어난 지 백이십 세 된 자들이다. 그대들은 선한 일을 하지 못했고, 유익한 업을 짓지 못했으며, 공포로부터 보호해 줄 공덕을 쌓지 못했다. 바라문들이여, 실로 이 세상은 늙음과 병듦과 죽음이라는 불에 타고 있다. 바라문들이여, 이와 같이 세상이 늙음과 병듦과 죽음이라는 불에 타고 있을 때, 여기서 몸으로 절제하고 말로 절제하고 마음으로 절제하는 것, 그것이야말로 저세상으로 떠난 그 사람에게 보호처가 되고 피난처가 되고 섬이 되고 의지처가 되고 최종적인 귀의처가 된다.” ‘‘Ādittasmiṃ agārasmiṃ, yaṃ nīharati bhājanaṃ; Taṃ tassa hoti atthāya, no ca yaṃ tattha ḍayhati. “집에 불이 났을 때 밖으로 꺼낸 기물은 그 사람에게 쓸모가 있으나, 그 안에서 타버린 것은 그렇지 않다.” ‘‘Evaṃ āditto kho loko, jarāya maraṇena ca; Nīharetheva dānena, dinnaṃ hoti sunīhataṃ. “이와 같이 세상은 늙음과 죽음의 불에 타고 있으니, 보시를 통해 [재물을] 밖으로 꺼내야 한다. 보시한 것이야말로 잘 꺼내 놓은 것이다.” ‘‘Yodha kāyena saṃyamo, vācāya uda cetasā; Taṃ tassa petassa sukhāya hoti,Yaṃ jīvamāno pakaroti puñña’’nti. dutiyaṃ; “여기서 몸으로 절제하고 말로 절제하며 또한 마음으로 절제하는 것, 살아생전 짓는 그 공덕은 저세상으로 떠난 그 사람에게 행복이 된다.” (두 번째 경) 3. Aññatarabrāhmaṇasuttaṃ 3. 어떤 바라문 경(Aññatarabrāhmaṇasutta) 54. Atha kho aññataro brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi…pe… ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇo [Pg.156] bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhiko dhammo sandiṭṭhiko dhammo’ti, bho gotama, vuccati. Kittāvatā nu kho, bho gotama, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti? 54. 그때 어떤 바라문이 세존께 다가갔다. 다가가서 세존과 함께 환담을 나누었다. ... 한쪽 곁에 앉은 그 바라문은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘고타마 존자시여, 사람들은 “스스로 보아 알 수 있는 법(sandiṭṭhiko dhammo), 스스로 보아 알 수 있는 법”이라고 말합니다. 고타마 존자시여, 어떻게 법은 스스로 보아 알 수 있고, 시간이 걸리지 않고(akāliko), 와서 보라고 할 수 있고(ehipassiko), 내면으로 인도하며(opanayiko), 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 하는 것(paccattaṃ veditabbo viññūhi)이 됩니까?’ ‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Rāge pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. (Ratto kho…pe… kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. Rāge pahīnā neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati. Ratto kho…pe… attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti. Rāge pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti.) Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe…. “바라문이여, 참으로 탐욕에 물든 자는 탐욕에 압도되고 마음이 사로잡혀서 자신을 해치려고 궁리하고, 타인을 해치려고 궁리하며, 양자 모두를 해치려고 궁리합니다. 또한 정신적인 고통과 슬픔을 겪습니다. 탐욕이 버려지면 자신을 해치려고 궁리하지 않고, 타인을 해치려고 궁리하지 않으며, 양자 모두를 해치려고 궁리하지 않습니다. 또한 정신적인 고통과 슬픔을 겪지 않습니다. (탐욕에 물든 자는... 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르며, 마음으로 악행을 저지릅니다. 탐욕이 버려지면 몸으로 악행을 저지르지 않고, 말로 악행을 저지르지 않으며, 마음으로 악행을 저지르지 않습니다. 탐욕에 물든 자는... 자신의 이익을 있는 그대로 알지 못하고, 타인의 이익을 있는 그대로 알지 못하며, 양자 모두의 이익을 있는 그대로 알지 못합니다. 탐욕이 버려지면 자신의 이익을 있는 그대로 알고, 타인의 이익을 있는 그대로 알며, 양자 모두의 이익을 있는 그대로 압니다.) 바라문이여, 이와 같이 법은 스스로 보아 알 수 있는 것입니다... (이하 생략)” ‘‘Duṭṭho kho, brāhmaṇa, dosena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Dose pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe…. "브라만여, 진심(瞋心, 분노)에 압도되고 마음을 빼앗긴, 화가 난 사람은 자신을 해치려고 생각하고, 타인을 해치려고 생각하며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하고, 마음의 고통과 근심을 겪습니다. 진심을 버렸을 때는 자신을 해치려고 생각하지 않고, 타인을 해치려고 생각하지 않으며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하지 않고, 마음의 고통과 근심도 겪지 않습니다. 브라만여, 이와 같이 법은 스스로 보아 알 수 있는 것입니다... (중략)..." ‘‘Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mohe pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti[Pg.157]. Evaṃ kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti. "브라만여, 치심(痴心, 어리석음)에 압도되고 마음을 빼앗긴, 미혹된 사람은 자신을 해치려고 생각하고, 타인을 해치려고 생각하며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하고, 마음의 고통과 근심을 겪습니다. 치심을 버렸을 때는 자신을 해치려고 생각하지 않고, 타인을 해치려고 생각하지 않으며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하지 않고, 마음의 고통과 근심도 겪지 않습니다. 브라만여, 이와 같이 법은 스스로 보아 알 수 있는 것이고, 시간이 걸리지 않는 것이며, 와서 보라고 할 만한 것이고, 향상으로 인도하는 것이며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 하는 것입니다." ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Tatiyaṃ. "경이롭습니다, 고타마 존자시여! 경이롭습니다, 고타마 존자시여! 고타마 존자시여, 마치 넘어진 것을 일으켜 세우듯, 가려진 것을 열어 보이듯, 길을 잃은 이에게 길을 가리켜 주듯, 어둠 속에 등불을 들어 올려 '눈 있는 자들은 형상을 보라'고 하듯, 고타마 존자께서는 이처럼 여러 가지 방법으로 법을 밝혀 주셨습니다. 저는 이제 고타마 존자께 귀의하고 법과 비구 승가에 귀의합니다. 고타마 존자께서는 저를 오늘부터 생명이 다할 때까지 귀의한 재가신자로 받아 주소서." 세 번째 경. 4. Paribbājakasuttaṃ 4. 유행자 경 55. Atha kho aññataro brāhmaṇaparibbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇaparibbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhiko dhammo sandiṭṭhiko dhammo’ti, bho gotama, vuccati. Kittāvatā nu kho, bho gotama, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti? 55. 그때 어떤 브라만 유행자가 세존께서 계신 곳으로 다가갔습니다. 다가가서... 한편에 앉은 그 브라만 유행자는 세존께 이와 같이 말씀드렸습니다. "'스스로 보아 알 수 있는 법, 스스로 보아 알 수 있는 법'이라고들 합니다, 고타마 존자시여. 고타마 존자시여, 어느 정도라야 법이 스스로 보아 알 수 있는 것이고, 시간이 걸리지 않는 것이며, 와서 보라고 할 만한 것이고, 향상으로 인도하는 것이며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 하는 것입니까?" ‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Rāge pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. "브라만여, 탐욕에 압도되고 마음을 빼앗긴, 탐착하는 사람은 자신을 해치려고 생각하고, 타인을 해치려고 생각하며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하고, 마음의 고통과 근심을 겪습니다. 탐욕을 버렸을 때는 자신을 해치려고 생각하지 않고, 타인을 해치려고 생각하지 않으며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하지 않고, 마음의 고통과 근심도 겪지 않습니다. ‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. Rāge pahīne neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati. 브라만여, 탐욕에 압도되고 마음을 빼앗긴, 탐착하는 사람은 몸으로 나쁜 행위를 하고, 말로 나쁜 행위를 하며, 마음으로 나쁜 행위를 합니다. 탐욕을 버렸을 때는 몸으로 나쁜 행위를 하지 않고, 말로 나쁜 행위를 하지 않으며, 마음으로 나쁜 행위를 하지 않습니다. ‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti. Rāge pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti[Pg.158], paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe…. 브라만여, 탐욕에 압도되고 마음을 빼앗긴, 탐착하는 사람은 자신의 이익을 있는 그대로 알지 못하고, 타인의 이익을 있는 그대로 알지 못하며, 양쪽 모두의 이익을 있는 그대로 알지 못합니다. 탐욕을 버렸을 때는 자신의 이익을 있는 그대로 알고, 타인의 이익을 있는 그대로 알며, 양쪽 모두의 이익을 있는 그대로 압니다. 브라만여, 이와 같이 법은 스스로 보아 알 수 있는 것입니다... (중략)..." ‘‘Duṭṭho kho, brāhmaṇa, dosena…pe… mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mohe pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. "브라만여, 진심(분노)에 압도되고... (중략)... 브라만여, 치심(어리석음)에 압도되고 마음을 빼앗긴, 미혹된 사람은 자신을 해치려고 생각하고, 타인을 해치려고 생각하며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하고, 마음의 고통과 근심을 겪습니다. 치심을 버렸을 때는 자신을 해치려고 생각하지 않고, 타인을 해치려고 생각하지 않으며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하지 않고, 마음의 고통과 근심도 겪지 않습니다. ‘‘Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto, kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. Mohe pahīne neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati. 브라만여, 치심에 압도되고 마음을 빼앗긴, 미혹된 사람은 몸으로 나쁜 행위를 하고, 말로 나쁜 행위를 하며, 마음으로 나쁜 행위를 합니다. 치심을 버렸을 때는 몸으로 나쁜 행위를 하지 않고, 말로 나쁜 행위를 하지 않으며, 마음으로 나쁜 행위를 하지 않습니다. ‘‘Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti. Mohe pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti. 브라만여, 치심에 압도되고 마음을 빼앗긴, 미혹된 사람은 자신의 이익을 있는 그대로 알지 못하고, 타인의 이익을 있는 그대로 알지 못하며, 양쪽 모두의 이익을 있는 그대로 알지 못합니다. 치심을 버렸을 때는 자신의 이익을 있는 그대로 알고, 타인의 이익을 있는 그대로 알며, 양쪽 모두의 이익을 있는 그대로 압니다. 브라만여, 이와 같이 법은 스스로 보아 알 수 있는 것이고, 시간이 걸리지 않는 것이며, 와서 보라고 할 만한 것이고, 향상으로 인도하는 것이며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 하는 것입니다." ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Catutthaṃ. "경이롭습니다, 고타마 존자시여... (중략)... 고타마 존자께서는 저를 오늘부터 생명이 다할 때까지 귀의한 재가신자로 받아 주소서." 네 번째 경. 5. Nibbutasuttaṃ 5. 니부따(열반) 경 56. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ sandiṭṭhikaṃ nibbāna’nti, bho gotama, vuccati. Kittāvatā nu kho, bho gotama, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ hoti akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhī’’ti? 56. 그때 자눗소니 브라만이 세존께서 계신 곳으로 다가갔습니다. 다가가서 세존께 인사를 드리고 한편에 앉았습니다. 한편에 앉은 자눗소니 브라만은 세존께 이와 같이 말씀드렸습니다. "'스스로 보아 알 수 있는 열반, 스스로 보아 알 수 있는 열반'이라고들 합니다, 고타마 존자시여. 고타마 존자시여, 어느 정도라야 열반이 스스로 보아 알 수 있는 것이고, 시간이 걸리지 않는 것이며, 와서 보라고 할 만한 것이고, 향상으로 인도하는 것이며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 하는 것입니까?" ‘‘Ratto [Pg.159] kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Rāge pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ hoti. "브라만여, 탐욕에 압도되고 마음을 빼앗긴, 탐착하는 사람은 자신을 해치려고 생각하고, 타인을 해치려고 생각하며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하고, 마음의 고통과 근심을 겪습니다. 탐욕을 버렸을 때는 자신을 해치려고 생각하지 않고, 타인을 해치려고 생각하지 않으며, 자신과 타인 모두를 해치려고 생각하지 않고, 마음의 고통과 근심도 겪지 않습니다. 브라만여, 이와 같이 열반은 스스로 보아 알 수 있는 것입니다." ‘‘Duṭṭho kho, brāhmaṇa…pe… mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mohe pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ hoti. “바라문이여, 미혹된 자는 미혹에 압도되고 그 마음이 사로잡혀서 자신의 괴로움을 꾀하고, 타인의 괴로움을 꾀하며, 자신과 타인 모두의 괴로움을 꾀하기도 하며, 마음의 고통과 근심을 겪습니다. 그러나 미혹이 제거되면 자신의 괴로움도 꾀하지 않고, 타인의 괴로움도 꾀하지 않으며, 자신과 타인 모두의 괴로움도 꾀하지 않고, 마음의 고통과 근심도 겪지 않습니다. 바라문이여, 이와 같이 열반은 현생에서 스스로 보아 알 수 있는 것입니다.” ‘‘Yato kho ayaṃ, brāhmaṇa, anavasesaṃ rāgakkhayaṃ paṭisaṃvedeti, anavasesaṃ dosakkhayaṃ paṭisaṃvedeti, anavasesaṃ mohakkhayaṃ paṭisaṃvedeti; evaṃ kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ hoti akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhī’’ti. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Pañcamaṃ. “바라문이여, 참으로 그가 탐욕이 남김없이 다함을 경험하고, 성냄이 남김없이 다함을 경험하며, 미혹이 남김없이 다함을 경험할 때, 이와 같이 바라문이여, 열반은 현생에서 스스로 볼 수 있는 것이며, 때를 기다리지 않는 것이고, 와서 보라고 할 수 있는 것이며, 향상으로 인도하는 것이고, 지혜로운 이들이 각자 스스로 깨달아 알아야 하는 것입니다.” “경이롭습니다, 고타마 존자시여! … 오늘부터 생명이 다할 때까지 고타마 존자께 귀의한 우바새로 저를 받아주소서.” 다섯 번째 경. 6. Palokasuttaṃ 6. 파멸의 경 57. Atha kho aññataro brāhmaṇamahāsālo yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇamahāsālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, pubbakānaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘pubbe sudaṃ ayaṃ loko avīci maññe phuṭo ahosi manussehi, kukkuṭasaṃpātikā gāmanigamarājadhāniyo’ti. Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo yenetarahi manussānaṃ khayo hoti, tanuttaṃ paññāyati, gāmāpi [Pg.160] agāmā honti, nigamāpi anigamā honti, nagarāpi anagarā honti, janapadāpi ajanapadā hontī’’ti? 57. 그때 어떤 거부 바라문이 세존께 다가갔습니다. … 한 곁에 앉은 그 거부 바라문은 세존께 이와 같이 여쭈었습니다. “고타마 존자시여, 저는 옛 바라문들, 즉 덕망 높고 원로이신 스승의 스승들로부터 이런 말을 들었습니다. ‘옛날에 이 세상은 마치 아비지옥처럼 사람들로 가득 찼고, 마을과 도시와 왕도들은 닭이 날아서 건너갈 수 있을 정도로 조밀했다’라고 말입니다. 고타마 존자시여, 그런데 지금은 무슨 이유로, 무슨 원인으로 사람들이 줄어들고 희귀해지며, 마을은 마을이 아니게 되고, 읍은 읍이 아니게 되며, 도시는 도시가 아니게 되고, 지방은 지방이 아니게 되는 것입니까?” ‘‘Etarahi, brāhmaṇa, manussā adhammarāgarattā visamalobhābhibhūtā micchādhammaparetā. Te adhammarāgarattā visamalobhābhibhūtā micchādhammaparetā tiṇhāni satthāni gahetvā aññamaññaṃ jīvitā voropenti, tena bahū manussā kālaṃ karonti. Ayampi kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo yenetarahi manussānaṃ khayo hoti, tanuttaṃ paññāyati, gāmāpi agāmā honti, nigamāpi anigamā honti, nagarāpi anagarā honti, janapadāpi ajanapadā honti. “바라문이여, 지금 사람들은 비법적인 탐욕에 물들어 있고, 불의한 욕심에 압도되어 있으며, 그릇된 법에 사로잡혀 있습니다. 비법적인 탐욕에 물들고 불의한 욕심에 압도되며 그릇된 법에 사로잡힌 그들은 날카로운 무기를 들고 서로의 생명을 빼앗습니다. 그로 인해 많은 사람이 죽습니다. 바라문이여, 이것이 바로 지금 사람들이 줄어들고 희귀해지며, 마을은 마을이 아니게 되고, 읍은 읍이 아니게 되며, 도시는 도시가 아니게 되고, 지방은 지방이 아니게 되는 이유이자 원인입니다.” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, etarahi manussā adhammarāgarattā visamalobhābhibhūtā micchādhammaparetā. Tesaṃ adhammarāgarattānaṃ visamalobhābhibhūtānaṃ micchādhammaparetānaṃ devo na sammādhāraṃ anuppavecchati. Tena dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ setaṭṭhikaṃ salākāvuttaṃ. Tena bahū manussā kālaṃ karonti. Ayampi kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo yenetarahi manussānaṃ khayo hoti, tanuttaṃ paññāyati, gāmāpi agāmā honti, nigamāpi anigamā honti, nagarāpi anagarā honti, janapadāpi ajanapadā honti. “바라문이여, 또한 지금 사람들은 비법적인 탐욕에 물들어 있고, 불의한 욕심에 압도되어 있으며, 그릇된 법에 사로잡혀 있습니다. 비법적인 탐욕에 물들고 불의한 욕심에 압도되며 그릇된 법에 사로잡힌 그들에게 하늘은 제때 비를 내리지 않습니다. 그로 인해 흉년이 들고 곡식이 제대로 자라지 않으며, 병충해가 생기고 이삭만 남게 됩니다. 그로 인해 많은 사람이 죽습니다. 바라문이여, 이것 또한 지금 사람들이 줄어들고 희귀해지며, 마을은 마을이 아니게 되고, 읍은 읍이 아니게 되며, 도시는 도시가 아니게 되고, 지방은 지방이 아니게 되는 이유이자 원인입니다.” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, etarahi manussā adhammarāgarattā visamalobhābhibhūtā micchādhammaparetā. Tesaṃ adhammarāgarattānaṃ visamalobhābhibhūtānaṃ micchādhammaparetānaṃ yakkhā vāḷe amanusse ossajjanti, tena bahū manussā kālaṃ karonti. Ayampi kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo yenetarahi manussānaṃ khayo hoti, tanuttaṃ paññāyati, gāmāpi agāmā honti, nigamāpi anigamā honti, nagarāpi anagarā honti, janapadāpi ajanapadā hontī’’ti. “바라문이여, 또한 지금 사람들은 비법적인 탐욕에 물들어 있고, 불의한 욕심에 압도되어 있으며, 그릇된 법에 사로잡혀 있습니다. 비법적인 탐욕에 물들고 불의한 욕심에 압도되며 그릇된 법에 사로잡힌 그들에게 야차들은 사나운 비인간들을 풀어놓습니다. 그로 인해 많은 사람이 죽습니다. 바라문이여, 이것 또한 지금 사람들이 줄어들고 희귀해지며, 마을은 마을이 아니게 되고, 읍은 읍이 아니게 되며, 도시는 도시가 아니게 되고, 지방은 지방이 아니게 되는 이유이자 원인입니다.”라고 세존께서 말씀하셨습니다. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Chaṭṭhaṃ. “경이롭습니다, 고타마 존자시여! … 오늘부터 생명이 다할 때까지 고타마 존자께 귀의한 우바새로 저를 받아주소서.” 여섯 번째 경. 7. Vacchagottasuttaṃ 7. 왓차곳따의 경 58. Atha [Pg.161] kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, samaṇo gotamo evamāha – ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ dānaṃ dātabbaṃ; mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ; mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ; mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti. Ye te, bho gotama, evamāhaṃsu ‘samaṇo gotamo evamāha mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ dānaṃ dātabbaṃ. Mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ. Mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ. Mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti. Kacci te bhoto gotamassa vuttavādino ca bhavantaṃ gotamaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānupāto gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati? Anabbhakkhātukāmā hi mayaṃ bhavantaṃ gotama’’nti. 58. 그때 왓차곳따 유행자가 세존께 다가갔습니다. 다가가서 세존과 함께 유쾌하게 인사를 나누었습니다. 유쾌하고 기억할 만한 인사를 나누고 한 곁에 앉았습니다. 한 곁에 앉은 왓차곳따 유행자는 세존께 이와 같이 여쭈었습니다. “고타마 존자시여, 저는 이런 말을 들었습니다. ‘수행자 고타마는 오직 나에게만 보시해야 하고 다른 이들에게는 보시하지 말아야 하며, 오직 나의 제자들에게만 보시해야 하고 다른 이들의 제자들에게는 보시하지 말아야 한다. 오직 나에게 보시한 것만이 큰 결실이 있고 다른 이들에게 보시한 것은 큰 결실이 없으며, 오직 나의 제자들에게 보시한 것만이 큰 결실이 있고 다른 이들의 제자들에게 보시한 것은 큰 결실이 없다’라고 말입니다. 고타마 존자시여, 그렇게 말하는 사람들은 고타마 존자께서 말씀하신 대로 전하는 것입니까? 혹시 사실이 아닌 것으로 고타마 존자를 모함하는 것은 아닙니까? 그들은 가르침에 부합하게 설명하고 있으며, 그들의 주장 중에서 비난받을 만한 근거는 없는 것입니까? 저희는 결코 고타마 존자를 모함하고 싶지 않습니다.” ‘‘Ye te, vaccha, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo evamāha – mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… nāññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti na me te vuttavādino. Abbhācikkhanti ca pana maṃ asatā abhūtena. Yo kho, vaccha, paraṃ dānaṃ dadantaṃ vāreti so tiṇṇaṃ antarāyakaro hoti, tiṇṇaṃ pāripanthiko. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Dāyakassa puññantarāyakaro hoti, paṭiggāhakānaṃ lābhantarāyakaro hoti, pubbeva kho panassa attā khato ca hoti upahato ca. Yo kho, vaccha, paraṃ dānaṃ dadantaṃ vāreti so imesaṃ tiṇṇaṃ antarāyakaro hoti, tiṇṇaṃ pāripanthiko. “왓차여, 그렇게 말하는 사람들은 내가 말한 대로 전하는 자들이 아니다. 그들은 사실이 아닌 것으로 나를 모함하는 것이다. 왓차여, 참으로 남이 보시하려는 것을 가로막는 자는 세 가지에 장애를 일으키고 세 가지를 방해하는 것이다. 어떤 세 가지인가? 보시자의 공덕을 가로막고, 받는 자들의 이득을 가로막으며, 가로막기 전부터 이미 자기 자신은 공덕을 깎아 먹고 해를 입게 된다. 왓차여, 남이 보시하려는 것을 가로막는 자는 이 세 가지에 장애를 일으키고 세 가지를 방해하는 것이다.” ‘‘Ahaṃ kho pana, vaccha, evaṃ vadāmi – ye hi te candanikāya vā oligalle vā pāṇā, tatrapi yo thālidhovanaṃ vā sarāvadhovanaṃ vā chaḍḍeti – ye [Pg.162] tattha pāṇā te tena yāpentūti, tato nidānampāhaṃ, vaccha, puññassa āgamaṃ vadāmi. Ko pana vādo manussabhūte! Api cāhaṃ, vaccha, sīlavato dinnaṃ mahapphalaṃ vadāmi, no tathā dussīlassa, so ca hoti pañcaṅgavippahīno pañcaṅgasamannāgato. “왓차여, 나는 참으로 이렇게 말한다. 하수구나 오물 덩어리 속에 사는 생명들이 있을 때, '거기에 있는 생명들이 이것으로 살아가기를'이라고 생각하며 그릇을 씻은 물이나 잔을 씻은 물을 버리더라도, 왓차여, 나는 그로 인해 공덕이 생긴다고 말한다. 하물며 사람에게 보시하는 경우에 대해서는 말해 무엇하겠는가! 그러나 왓차여, 나는 계를 지키는 자에게 드리는 보시가 큰 결실이 있다고 말하며, 계를 어기는 자에게 드리는 보시가 그와 같다고는 말하지 않는다. 그리고 그 보시를 받는 자는 다섯 가지 요소를 버리고 다섯 가지 요소를 갖춘 자여야 한다.” ‘‘Katamāni pañcaṅgāni pahīnāni honti? Kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti. Imāni pañcaṅgāni vippahīnāni honti. “어떤 다섯 가지 요소를 버려야 하는가? 감각적 욕망을 버려야 하고, 악의를 버려야 하며, 해태와 혼침을 버려야 하고, 들뜸과 후회를 버려야 하며, 의심을 버려야 한다. 이 다섯 가지 요소가 버려진 것이다.” ‘‘Katamehi pañcahi aṅgehi samannāgato hoti? Asekkhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekkhena samādhikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena paññākkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti; imehi pañcahi aṅgehi samannāgato hoti. Iti pañcaṅgavippahīne pañcaṅgasamannāgate dinnaṃ mahapphalanti vadāmī’’ti. “어떤 다섯 가지 요소를 갖추어야 하는가? 무학(無學)의 계온(戒蘊)을 갖추어야 하고, 무학의 정온(定蘊)을 갖추어야 하며, 무학의 혜온(慧蘊)을 갖추어야 하고, 무학의 해탈온(解脫蘊)을 갖추어야 하며, 무학의 해탈지견온(解脫知見蘊)을 갖추어야 한다. 이 다섯 가지 요소를 갖춘 것이다. 이와 같이 다섯 가지 요소를 버리고 다섯 가지 요소를 갖춘 이에게 드리는 보시는 큰 결실이 있다고 나는 말한다.” ‘‘Iti kaṇhāsu setāsu, rohiṇīsu harīsu vā; Kammāsāsu sarūpāsu, gosu pārevatāsu vā. “이와 같이 검은 소, 흰 소, 붉은 소, 노란 소, 얼룩무늬 소, 한결같은 색의 소, 비둘기색 소들이 있을 때,” ‘‘Yāsu kāsuci etāsu, danto jāyati puṅgavo; Dhorayho balasampanno, kalyāṇajavanikkamo; Tameva bhāre yuñjanti, nāssa vaṇṇaṃ parikkhare. “그 소들 가운데 어떤 것이든 잘 길들여지고 짐을 끌 수 있으며, 힘이 넘치고 발걸음이 빠른 황소가 태어난다면, 사람들은 짐을 실을 때 그 소만을 부리며 그 소의 색깔이 어떠한가는 따지지 않는다.” ‘‘Evamevaṃ manussesu, yasmiṃ kasmiñci jātiye; Khattiye brāhmaṇe vesse, sudde caṇḍālapukkuse. “이와 마찬가지로 사람들 가운데서도 크샤트리야, 브라만, 바이샤, 수드라, 찬달라, 푸쿠사 등 어떠한 가문에서 태어났을지라도,” ‘‘Yāsu kāsuci etāsu, danto jāyati subbato; Dhammaṭṭho sīlasampanno, saccavādī hirīmano. “누구든 잘 길들여지고 행실이 바르며, 법에 머물고 계행을 갖추었으며, 진실을 말하고 부끄러움을 아는 마음을 가졌으며,” ‘‘Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī; Pannabhāro visaṃyutto, katakicco anāsavo. “태어남과 죽음을 버리고 거룩한 삶을 완성했으며, 무거운 짐을 내려놓고 번뇌에서 벗어났으며, 해야 할 일을 다 마치고 번뇌가 없는 이라면,” ‘‘Pāragū sabbadhammānaṃ, anupādāya nibbuto; Tasmiṃyeva viraje khette, vipulā hoti dakkhiṇā. “모든 법의 피안에 도달하여 집착 없이 평온에 든 이라면, 번뇌의 먼지가 없는 그 복전(福田)에 드리는 보시는 풍성한 결실을 맺는다.” ‘‘Bālā [Pg.163] ca avijānantā, dummedhā assutāvino; Bahiddhā denti dānāni, na hi sante upāsare. “어리석고 지혜 없으며 배움이 적은 자들은 가르침 밖에서 보시를 행하며, 참된 성자들을 가까이하지 않는다.” ‘‘Ye ca sante upāsanti, sappaññe dhīrasammate; Saddhā ca nesaṃ sugate, mūlajātā patiṭṭhitā. “그러나 지혜롭고 현자들에게 존경받는 성자들을 가까이하는 이들은 부처님께 대한 믿음이 뿌리 깊게 확립되어 있다.” ‘‘Devalokañca te yanti, kule vā idha jāyare; Anupubbena nibbānaṃ, adhigacchanti paṇḍitā’’ti. sattamaṃ; “그들은 천상 세계에 태어나거나 이 세상의 고귀한 가문에 태어난다. 그리하여 현명한 이들은 점차적으로 열반에 이르게 된다.” 8. Tikaṇṇasuttaṃ 8. “티깐나 경” 59. Atha kho tikaṇṇo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ…pe… ekamantaṃ nisinno kho tikaṇṇo brāhmaṇo bhagavato sammukhā tevijjānaṃ sudaṃ brāhmaṇānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘evampi tevijjā brāhmaṇā, itipi tevijjā brāhmaṇā’’ti. 59. 그때 티깐나 바라문이 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존과 함께 인사를 나누고 한쪽에 앉은 티깐나 바라문은 세존 앞에서 세 가지 명지(明知)를 갖춘 바라문들의 찬사를 이렇게 늘어놓았다. “세 가지 명지를 갖춘 바라문들은 이와 같으며, 이러한 이유로 그들은 지혜로운 자들이라 불립니다.” ‘‘Yathā kathaṃ pana, brāhmaṇa, brāhmaṇā brāhmaṇaṃ tevijjaṃ paññāpentī’’ti? ‘‘Idha, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, ajjhāyako, mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayoti. Evaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā tevijjaṃ paññāpentī’’ti. “바라문이여, 바라문들은 어떻게 바라문이 세 가지 명지를 갖추었다고 규정하는가?” “고타마 존자시여, 여기 바라문은 부모 양쪽으로 태생이 훌륭하여 모태로부터 깨끗하고, 7대 조상에 이르기까지 혈통에 대해 비난받거나 책잡힐 일이 없습니다. 또한 베다를 암송하고 만트라를 수지하며, 니간두(어휘 사전)와 케투바(의례서) 및 음운 분석을 포함한 세 가지 베다에 정통하고, 다섯 번째인 이티하사(역사 서사시)에 통달했습니다. 자구에 능통하고 문법을 잘 알며, 순세파의 학설과 대인상(大人相)에 결함이 없습니다. 고타마 존자시여, 바라문들은 이와 같이 세 가지 명지를 갖추었다고 규정합니다.” ‘‘Aññathā kho, brāhmaṇa, brāhmaṇā brāhmaṇaṃ tevijjaṃ paññapenti, aññathā ca pana ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bho gotama, ariyassa vinaye tevijjo hoti? Sādhu me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu yathā ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho tikaṇṇo brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – “바라문이여, 바라문들이 규정하는 세 가지 명지는 이와 같으나, 성스러운 가르침 안에서의 세 가지 명지는 그와 다르다.” “고타마 존자시여, 그러면 성스러운 가르침 안에서의 세 가지 명지는 어떠한 것입니까? 고타마 존자께서는 부디 저에게 성스러운 가르침 안에서 어떻게 세 가지 명지를 갖추게 되는지에 대해 법을 설해 주십시오.” “바라문이여, 그렇다면 잘 듣고 마음에 깊이 새겨라. 내가 말하리라.” “알겠습니다, 존자시여.” 티깐나 바라문은 세존께 이와 같이 응답했다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Idha, brāhmaṇa, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā [Pg.164] ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. “바라문이여, 여기 수행자는 감각적 욕망을 멀리하고 해로운 법들을 멀리하여, 일으킨 생각(위딱까)과 지속적 고찰(위짜라)이 있고 멀리함에서 생긴 희열(삐띠)과 행복(수까)이 있는 초선(初禪)에 들어 머문다. 또한 일으킨 생각과 지속적 고찰을 가라앉힘으로써 내적인 평온과 마음의 한곳 집중을 이루고, 일으킨 생각과 지속적 고찰은 없으며 삼매에서 생긴 희열과 행복이 있는 제2선에 들어 머문다. 희열이 사라졌기에 평온하게 머물며, 마음을 챙기고(사띠) 바르게 알아차리며(삼빠자냐), 몸으로 행복을 경험한다. 성자들이 ‘평온하고 마음 챙기며 행복하게 머문다’고 찬탄하는 제3선에 들어 머문다. 행복도 버리고 괴로움도 버려, 이미 기쁨과 슬픔이 사라졌기에 괴롭지도 즐겁지도 않으며, 평온으로 인해 마음 챙김이 청정한 제4선에 들어 머문다.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi, anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ. Tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Ayamassa paṭhamā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. 그 비구는 이와 같이 마음이 안정되고, 청정하며, 깨끗하고, 흠집이 없으며, 번뇌가 사라지고, 유연하며, 일을 하기에 적합하고, 확립되어 동요가 없는 상태에서 전생을 기억하는 지혜(숙명통)로 마음을 향하게 합니다. 그는 여러 종류의 전생의 거처를 기억해 내니, 즉 한 번의 태어남, 두 번, 세 번, 네 번, 다섯 번, 열 번, 스무 번, 서른 번, 마흔 번, 쉰 번, 백 번, 천 번, 십만 번의 태어남과 여러 번의 수축하는 겁(劫), 여러 번의 팽창하는 겁, 여러 번의 수축하고 팽창하는 겁에 이르기까지 기억합니다. ‘저곳에서 나는 이러한 이름을 가졌고, 이러한 성(姓)을 가졌으며, 이러한 용모를 가졌고, 이러한 음식을 먹었으며, 이러한 즐거움과 괴로움을 겪었고, 이러한 수명의 한계가 있었다. 그곳에서 죽어 저곳에서 다시 태어났다. 그곳에서도 나는 이러한 이름을 가졌고, 이러한 성을 가졌으며, 이러한 용모를 가졌고, 이러한 음식을 먹었으며, 이러한 즐거움과 괴로움을 겪었고, 이러한 수명의 한계가 있었다. 그곳에서 죽어 여기에서 다시 태어났다’라고 말입니다. 이와 같이 그는 형상과 특징을 갖춘 여러 종류의 전생의 거처를 기억합니다. 이것이 그가 얻은 첫 번째 명지(明知)입니다. 방일하지 않고 부지런히 노력하며 스스로를 다스리며 머무는 자에게 무명(無明)은 사라지고 명지가 생겨나며, 어둠은 사라지고 빛이 생겨나는 것과 같습니다. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā…pe… manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā, vacīsucaritena samannāgatā, manosucaritena samannāgatā [Pg.165] ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. Ayamassa dutiyā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. 그 비구는 이와 같이 마음이 안정되고, 청정하며, 깨끗하고, 흠집이 없으며, 번뇌가 사라지고, 유연하며, 일을 하기에 적합하고, 확립되어 동요가 없는 상태에서 중생들의 죽음과 다시 태어남을 아는 지혜(천안통)로 마음을 향하게 합니다. 그는 청정하고 인간의 눈을 넘어선 천안(天眼)으로 중생들이 죽고 태어나는 것을 보며, 비천한 자와 고귀한 자, 아름다운 자와 못생긴 자, 행복한 곳에 간 자와 불행한 곳에 간 자 등 중생들이 업에 따라 가는 것을 분명히 압니다. ‘이 중생들은 참으로 몸으로 악한 행위를 하고, 말로 악한 행위를 하며, 마음으로 악한 행위를 하였구나. 성자들을 비방하고 그릇된 견해를 가졌으며 그릇된 견해에 따른 업을 쌓았구나. 그들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 불행한 곳, 타락한 곳, 파멸의 처소인 지옥에 태어났다. 그러나 이 중생들은 몸으로 선한 행위를 하고, 말로 선한 행위를 하며, 마음으로 선한 행위를 하였구나. 성자들을 비방하지 않고 바른 견해를 가졌으며 바른 견해에 따른 업을 쌓았구나. 그들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 행복한 곳인 천상 세계에 태어났다’라고 압니다. 이와 같이 청정하고 인간의 눈을 넘어선 천안으로 중생들이 죽고 태어나는 것을 보며 중생들이 업에 따라 가는 것을 분명히 압니다. 이것이 그가 얻은 두 번째 명지입니다. 방일하지 않고 부지런히 노력하며 스스로를 다스리며 머무는 자에게 무명은 사라지고 명지가 생겨나며, 어둠은 사라지고 빛이 생겨나는 것과 같습니다. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayamassa tatiyā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato’’ti. 그 비구는 이와 같이 마음이 안정되고, 청정하며, 깨끗하고, 흠집이 없으며, 번뇌가 사라지고, 유연하며, 일을 하기에 적합하고, 확립되어 동요가 없는 상태에서 번뇌를 소멸하는 지혜(누진통)로 마음을 향하게 합니다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 알고, ‘이것이 괴로움의 원인이다’라고 있는 그대로 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다’라고 있는 그대로 압니다. 또한 ‘이것들이 번뇌들이다’라고 있는 그대로 알고, ‘이것이 번뇌의 원인이다’라고 있는 그대로 알며, ‘이것이 번뇌의 소멸이다’라고 있는 그대로 알고, ‘이것이 번뇌의 소멸로 인도하는 길이다’라고 있는 그대로 압니다. 이와 같이 알고 이와 같이 보는 그의 마음은 감각적 욕망의 번뇌(욕루)로부터 해탈하고, 존재의 번뇌(유루)로부터 해탈하며, 무명의 번뇌(무명루)로부터 해탈합니다. 해탈했을 때 ‘해탈했다’는 지혜가 생깁니다. 그리고 ‘태어남은 다했다. 청정 범행은 성취되었다. 할 일을 다 마쳤다. 다시는 이러한 존재로 돌아오지 않는다’라고 분명히 압니다. 이것이 그가 얻은 세 번째 명지입니다. 방일하지 않고 부지런히 노력하며 스스로를 다스리며 머무는 자에게 무명은 사라지고 명지가 생겨나며, 어둠은 사라지고 빛이 생겨나는 것과 같다고 말씀하셨습니다. ‘‘Anuccāvacasīlassa, nipakassa ca jhāyino; Cittaṃ yassa vasībhūtaṃ, ekaggaṃ susamāhitaṃ. 결코 흔들림 없는 계율을 갖추고, 슬기롭게 명상하는 자, 그의 마음은 잘 길들여져 한곳으로 집중되고 잘 안정되었네. ‘‘Taṃ ve tamonudaṃ dhīraṃ, tevijjaṃ maccuhāyinaṃ; Hitaṃ devamanussānaṃ, āhu sabbappahāyinaṃ. 어둠을 물리친 견고한 분, 세 가지 명지를 갖추고 죽음을 극복한 분, 신과 인간의 이익을 도모하며 모든 악을 버린 분이라 부르네. ‘‘Tīhi vijjāhi sampannaṃ, asammūḷhavihārinaṃ; Buddhaṃ antimadehinaṃ, taṃ namassanti gotamaṃ. 세 가지 명지를 구족하고 미혹됨 없이 머물며, 최후의 몸을 가진 깨달은 분, 그 고타마 부처님께 제자들이 경배하네. ‘‘Pubbenivāsaṃ [Pg.166] yo vedī, saggāpāyañca passati; Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni. 과거 전생의 거처를 알고 천상과 지옥을 보며, 태어남의 소멸에 이르러 수승한 지혜로 완성한 성자(muni). ‘‘Etāhi tīhi vijjāhi, tevijjo hoti brāhmaṇo; Tamahaṃ vadāmi tevijjaṃ, nāññaṃ lapitalāpana’’nti. 이러한 세 가지 명지를 갖추어야 바라문이라 하니, 나는 그를 참된 세 가지 명지를 갖춘 자(tevijja)라 부를 뿐, 남의 말을 흉내 내는 자를 그렇게 부르지 않네. ‘‘Evaṃ kho, brāhmaṇa, ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Aññathā, bho gotama, brāhmaṇānaṃ tevijjo, aññathā ca pana ariyassa vinaye tevijjo hoti. Imassa ca pana, bho gotama, ariyassa vinaye tevijjassa brāhmaṇānaṃ tevijjo kalaṃ nāgghati soḷasiṃ’’. “바라문이여, 성스러운 가르침(vinaya) 안에서 세 가지 명지를 갖춘 자란 이와 같습니다.” “고타마 존자시여, 바라문들이 말하는 세 가지 명지를 갖춘 자와 성스러운 가르침 안에서의 세 가지 명지를 갖춘 자는 서로 다릅니다. 고타마 존자시여, 성스러운 가르침 안에서 세 가지 명지를 갖춘 자에 비하면 바라문들이 말하는 세 가지 명지를 갖춘 자는 그 16분의 1에도 미치지 못합니다.” ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Aṭṭhamaṃ. “놀랍습니다, 고타마 존자시여! (중략) 저를 오늘부터 생명이 다할 때까지 귀의한 재가신자(upāsaka)로 받아주소서.” 여덟 번째 수타. 9. Jāṇussoṇisuttaṃ 9. 자눗소니 경 60. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ…pe… ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yassassu, bho gotama, yañño vā saddhaṃ vā thālipāko vā deyyadhammaṃ vā, tevijjesu brāhmaṇesu dānaṃ dadeyyā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, brāhmaṇa, brāhmaṇā tevijjaṃ paññapentī’’ti? ‘‘Idha kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayoti. Evaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā tevijjaṃ paññapentī’’ti. 60. 그때 자눗소니 바라문이 세존께서 계신 곳으로 다가갔습니다. 다가가서 세존과 함께 인사를 나누고 (중략) 한 곁에 앉은 자눗소니 바라문은 세존께 이와 같이 말씀드렸습니다. “고타마 존자시여, 제물을 바치거나, 죽은 이를 위한 음식을 올리거나, 정성껏 지은 밥을 올리거나, 그 밖의 보시물을 올릴 때, 세 가지 명지를 갖춘 바라문들에게 보시해야 합니다.” “바라문이여, 그렇다면 바라문들은 어떤 자를 세 가지 명지를 갖춘 자라고 합니까?” “고타마 존자시여, 이 세상에서 바라문은 어머니 쪽으로나 아버지 쪽으로나 양쪽 모두 가문이 좋고, 7대 조상에 이르기까지 모태가 청정하여 태생에 대해 비난받거나 업신여김을 당하지 않아야 합니다. 또한 베다를 암송하고 만트라를 간직하며, 주해와 수사학, 음운론과 어원학, 그리고 다섯 번째인 역사서(Itihāsa)를 포함한 세 가지 베다에 정통하고, 문장과 문법에 능통하며, 인도의 자연철학(Lokāyata)과 대인상(Mahāpurisalakkhaṇa)에도 막힘이 없어야 합니다. 고타마 존자시여, 이와 같은 자를 바라문들은 세 가지 명지를 갖춘 자라고 합니다.” ‘‘Aññathā kho, brāhmaṇa, brāhmaṇā brāhmaṇaṃ tevijjaṃ paññapenti, aññathā ca pana ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bho gotama, ariyassa vinaye tevijjo hoti? Sādhu me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu yathā ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti[Pg.167]. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – 세존께서 말씀하셨습니다. “브라만여, 참으로 브라만들이 브라만을 ‘세 가지 지혜를 갖춘 자(삼명자)’라고 정의하는 방식은 따로 있고, 성스러운 법과 율(성스러운 가르침)에서 ‘세 가지 지혜를 갖춘 자’가 되는 방식은 또 따로 있습니다.” “고타마 존자시여, 그러면 어떻게 성스러운 가르침에서 ‘세 가지 지혜를 갖춘 자’가 됩니까? 고타마 존자시여, 성스러운 가르침에서 어떻게 세 가지 지혜를 갖춘 자가 되는지 제게 그 법을 설해주십시오. 간곡히 청합니다.” “브라만여, 그렇다면 듣고 잘 새기십시오. 내가 말하겠습니다.” 자눗소니 브라만은 “그러겠습니다, 존자시여”라고 세존께 응답했습니다. 세존께서는 이렇게 말씀하셨습니다. ‘‘Idha pana, brāhmaṇa, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. “브라만여, 여기 이 가르침에서 비구는 감각적 욕망을 멀리하고 불선법들을 멀리하여... (중략) ... 제4선에 들어 머뭅니다. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Ayamassa paṭhamā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. 그는 이와 같이 마음이 집중되고, 청정하고, 깨끗하며, 흠이 없고, 오염원이 사라지고, 부드러우며, 일하기에 적절하고, 안정되고, 흔들림 없는 상태에 이르렀을 때, 전생을 기억하는 지혜(숙명통)로 마음을 향하게 합니다. 그는 여러 전생의 삶들을 기억해 냅니다. 즉, 한 생, 두 생... (중략) ... 이와 같이 형태와 상세한 내용과 함께 여러 전생을 기억합니다. 이것이 그가 얻은 첫 번째 지혜입니다. 무명이 제거되고 지혜가 생겨났으며, 어둠이 사라지고 빛이 생겨났으니, 이는 방일하지 않고 열성적으로 스스로를 제어하며 머무는 이에게 일어나는 일과 같습니다. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti. Ayamassa dutiyā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. 그는 이와 같이 마음이 집중되고, 청정하고, 깨끗하며, 흠이 없고, 오염원이 사라지고, 부드러우며, 일하기에 적절하고, 안정되고, 흔들림 없는 상태에 이르렀을 때, 중생들의 죽음과 태어남을 아는 지혜(천안통)로 마음을 향하게 합니다. 그는 청정하고 인간의 눈을 넘어선 천상의 눈으로... (중략) ... 업에 따라 가는 중생들을 꿰뚫어 압니다. 이것이 그가 얻은 두 번째 지혜입니다. 무명이 제거되고 지혜가 생겨났으며, 어둠이 사라지고 빛이 생겨났으니, 이는 방일하지 않고 열성적으로 스스로를 제어하며 머무는 이에게 일어나는 일과 같습니다. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayamassa tatiyā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato[Pg.168], āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato’’ti. 그는 이와 같이 마음이 집중되고, 청정하고, 깨끗하며, 흠이 없고, 오염원이 사라지고, 부드러우며, 일하기에 적절하고, 안정되고, 흔들림 없는 상태에 이르렀을 때, 번뇌를 소멸하는 지혜(누진통)로 마음을 향하게 합니다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 압니다... (중략) ... ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 압니다. ‘이것이 번뇌들이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 압니다... (중략) ... ‘이것이 번뇌의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 압니다. 그가 이와 같이 알고 이와 같이 볼 때, 그의 마음은 감각적 욕망의 번뇌로부터 해탈하고, 존재의 번뇌로부터 해탈하며, 무명의 번뇌로부터 해탈합니다. 해탈했을 때 ‘해탈했다’는 지혜가 생깁니다. ‘태어남은 다했다. 성스러운 삶(범행)은 완성되었다. 할 일은 다 마쳤다. 다시는 이런 상태로 돌아오지 않는다’라고 꿰뚫어 압니다. 이것이 그가 얻은 세 번째 지혜입니다. 무명이 제거되고 지혜가 생겨났으며, 어둠이 사라지고 빛이 생겨났으니, 이는 방일하지 않고 열성적으로 스스로를 제어하며 머무는 이에게 일어나는 일과 같습니다.” ‘‘Yo sīlabbatasampanno, pahitatto samāhito; Cittaṃ yassa vasībhūtaṃ, ekaggaṃ susamāhitaṃ. “계행과 의무를 구족하고, 열성적이며 삼매에 들고, 마음이 자재로워져 일념으로 잘 집중된 사람, ‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedī, saggāpāyañca passati; Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni. 전생을 알고, 천상과 지옥을 보며, 태어남의 소멸에 이르러 높은 지혜로 성취를 이룬 성자(무니), ‘‘Etāhi tīhi vijjāhi, tevijjo hoti brāhmaṇo; Tamahaṃ vadāmi tevijjaṃ, nāññaṃ lapitalāpana’’nti. 이 세 가지 지혜를 통해 브라만은 ‘세 가지 지혜를 갖춘 자(삼명자)’가 됩니다. 나는 그를 ‘세 가지 지혜를 갖춘 자’라 부르지, 다른 이들이 말하는 말장난에 불과한 자를 그렇게 부르지 않습니다.” 세존께서 이렇게 말씀하셨습니다. ‘‘Evaṃ kho, brāhmaṇa, ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Aññathā, bho gotama, brāhmaṇānaṃ tevijjo, aññathā ca pana ariyassa vinaye tevijjo hoti. Imassa ca, bho gotama, ariyassa vinaye tevijjassa brāhmaṇānaṃ tevijjo kalaṃ nāgghati soḷasiṃ’’. “브라만여, 이와 같이 성스러운 가르침에서 ‘세 가지 지혜를 갖춘 자’가 됩니다.” “고타마 존자시여, 브라만들의 삼명자와 성스러운 가르침에서의 삼명자는 참으로 다릅니다. 고타마 존자시여, 브라만들의 삼명자는 성스러운 가르침에서의 이 삼명자에 비하면 16분의 1조차 미치지 못합니다.” ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Navamaṃ. “경이롭습니다, 고타마 존자시여! ... (중략) ... 고타마 존자께서는 저를 오늘부터 목숨이 다할 때까지 귀의한 우바새로 기억해 주십시오.” 제9경 끝. 10. Saṅgāravasuttaṃ 10. 상가라와 경 61. Atha kho saṅgāravo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho saṅgāravo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā nāma. Yaññaṃ yajāmapi yajāpemapi. Tatra, bho gotama, yo ceva yajati yo ca yajāpeti sabbe te anekasārīrikaṃ puññappaṭipadaṃ paṭipannā honti, yadidaṃ yaññādhikaraṇaṃ. Yo panāyaṃ, bho gotama, yassa vā tassa vā kulā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito ekamattānaṃ dameti, ekamattānaṃ sameti, ekamattānaṃ parinibbāpeti, evamassāyaṃ ekasārīrikaṃ puññappaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yadidaṃ pabbajjādhikaraṇa’’nti. 61. 그때 상가라와 브라만이 세존께 다가갔습니다. 다가가서 세존과 함께 환담을 나누었습니다. 유쾌하고 기억할 만한 대화를 마친 뒤 한쪽에 앉았습니다. 한쪽에 앉은 상가라와 브라만은 세존께 이렇게 말씀드렸습니다. “고타마 존자시여, 저희 브라만들은 제사(야냐)를 지냅니다. 직접 제사를 지내기도 하고, 남에게 제사를 지내게 하기도 합니다. 고타마 존자시여, 그 제사에 있어 직접 제사를 지내는 자나 남에게 지내게 하는 자는 모두 제사라는 원인 때문에 많은 사람에게 이익이 되는 공덕의 도를 실천하는 것입니다. 그러나 고타마 존자시여, 이 집 저 집 가문에서 나와 집 없는 곳으로 출가한 사람은 오직 자기 자신만을 길들이고, 자기 자신만을 평온하게 하며, 자기 자신만을 번뇌에서 식히니, 그는 출가라는 원인 때문에 오직 한 사람에게만 이익이 되는 공덕의 도를 실천하는 것입니다.” ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, idha tathāgato loke [Pg.169] uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So evamāha – ‘ethāyaṃ maggo ayaṃ paṭipadā yathāpaṭipanno ahaṃ anuttaraṃ brahmacariyogadhaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedemi; etha, tumhepi tathā paṭipajjatha, yathāpaṭipannā tumhepi anuttaraṃ brahmacariyogadhaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Iti ayañceva satthā dhammaṃ deseti, pare ca tathatthāya paṭipajjanti, tāni kho pana honti anekānipi satāni anekānipi sahassāni anekānipi satasahassāni. “브라만여, 그렇다면 그 점에 대해 당신에게 되물어보겠습니다. 당신이 생각하는 대로 대답해 보십시오. 브라만여, 이를 어떻게 생각합니까? 여기 이 세상에 여래, 아라한, 정등각자, 명행족, 선서, 세간해, 무상사 조어장부, 천인사, 불, 세존이 출현하십니다. 그분은 이렇게 말씀하십니다. ‘오라, 이것이 길이며 이것이 도다. 내가 스스로 높은 지혜로 증득하여 실현한 뒤 선포하는, 비길 데 없는 범행(성스러운 수행)의 토대이다. 오라, 그대들도 이와 같이 실천하라. 그대들도 이와 같이 실천하면 그대들 역시 스스로 높은 지혜로 증득하고 실현하여 그 경지에 머물게 될 것이다.’ 이와 같이 스승은 스스로 법을 설하고, 다른 이들도 그 목적을 위해 실천합니다. 그렇게 실천하는 이들이 수백, 수천, 수십만 명에 달합니다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, iccāyaṃ evaṃ sante ekasārīrikā vā puññappaṭipadā hoti anekasārīrikā vā, yadidaṃ pabbajjādhikaraṇa’’nti? ‘‘Iccāyampi, bho gotama, evaṃ sante anekasārīrikā puññappaṭipadā hoti, yadidaṃ pabbajjādhikaraṇa’’nti. “브라만여, 이를 어떻게 생각합니까? 상황이 이와 같다면, 출가라는 원인에 의한 이 도는 한 사람만을 위한 공덕의 도입니까, 아니면 많은 사람을 위한 공덕의 도입니까?” “고타마 존자시여, 상황이 이와 같다면 출가라는 이 도 역시 많은 사람을 위한 공덕의 도입니다.” Evaṃ vutte āyasmā ānando saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘imāsaṃ te, brāhmaṇa, dvinnaṃ paṭipadānaṃ katamā paṭipadā khamati appatthatarā ca appasamārambhatarā ca mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā cā’’ti? Evaṃ vutte saṅgāravo brāhmaṇo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi bhavaṃ gotamo bhavaṃ cānando. Ete me pujjā, ete me pāsaṃsā’’ti. 이와 같이 말했을 때, 존자 아난다는 상가라와 바라문에게 이와 같이 말했습니다. "바라문이여, 이 두 가지 실천 중에서 그대는 어떤 실천이 마음에 듭니까? 더 적은 번거로움과 더 적은 노력이 들면서도, 더 큰 결과와 더 큰 공덕이 있는 것은 무엇입니까?" 이와 같이 말했을 때, 상가라와 바라문은 존자 아난다에게 이와 같이 대답했습니다. "고타마 존자님과 아난다 존자님 같은 분들이 계십니다. 저는 이분들을 공경하며, 이분들을 찬탄합니다." Dutiyampi kho āyasmā ānando saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘na kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, evaṃ pucchāmi – ‘ke vā te pujjā ke vā te pāsaṃsā’ti? Evaṃ kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, pucchāmi – ‘imāsaṃ te, brāhmaṇa, dvinnaṃ paṭipadānaṃ katamā paṭipadā khamati appatthatarā ca appasamārambhatarā ca mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā cā’’’ti? Dutiyampi kho saṅgāravo brāhmaṇo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi bhavaṃ gotamo bhavaṃ cānando. Ete me pujjā, ete me pāsaṃsā’’ti. 두 번째로 존자 아난다는 상가라와 바라문에게 이와 같이 말했습니다. "바라문이여, 나는 그대에게 '그대가 누구를 공경하고 누구를 찬탄하는가'라고 묻는 것이 아닙니다. 바라문이여, 나는 그대에게 이렇게 묻고 있습니다. '바라문이여, 이 두 가지 실천 중에서 그대는 어떤 실천이 마음에 듭니까? 더 적은 번거로움과 더 적은 노력이 들면서도, 더 큰 결과와 더 큰 공덕이 있는 것은 무엇입니까?'" 두 번째로 상가라와 바라문은 존자 아난다에게 이와 같이 대답했습니다. "고타마 존자님과 아난다 존자님 같은 분들이 계십니다. 저는 이분들을 공경하며, 이분들을 찬탄합니다." Tatiyampi kho āyasmā ānando saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘na kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, evaṃ pucchāmi – ‘ke vā te pujjā ke vā te pāsaṃsā’ti? Evaṃ kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, pucchāmi – ‘imāsaṃ te, brāhmaṇa, dvinnaṃ paṭipadānaṃ katamā paṭipadā khamati appatthatarā ca appasamārambhatarā ca mahapphalatarā [Pg.170] ca mahānisaṃsatarā cā’’’ti? Tatiyampi kho saṅgāravo brāhmaṇo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi bhavaṃ gotamo bhavaṃ cānando. Ete me pujjā, ete me pāsaṃsā’’ti. 세 번째로 존자 아난다는 상가라와 바라문에게 이와 같이 말했습니다. "바라문이여, 나는 그대에게 '그대가 누구를 공경하고 누구를 찬탄하는가'라고 묻는 것이 아닙니다. 바라문이여, 나는 그대에게 이렇게 묻고 있습니다. '바라문이여, 이 두 가지 실천 중에서 그대는 어떤 실천이 마음에 듭니까? 더 적은 번거로움과 더 적은 노력이 들면서도, 더 큰 결과와 더 큰 공덕이 있는 것은 무엇입니까?'" 세 번째로 상가라와 바라문은 존자 아난다에게 이와 같이 대답했습니다. "고타마 존자님과 아난다 존자님 같은 분들이 계십니다. 저는 이분들을 공경하며, 이분들을 찬탄합니다." Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘yāva tatiyampi kho saṅgāravo brāhmaṇo ānandena sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho saṃsādeti no vissajjeti. Yaṃnūnāhaṃ parimoceyya’’nti. Atha kho bhagavā saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘kā nvajja, brāhmaṇa, rājantepure rājapurisānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ antarākathā udapādī’’ti? ‘‘Ayaṃ khvajja, bho gotama, rājantepure rājapurisānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ antarākathā udapādi – ‘pubbe sudaṃ appatarā ceva bhikkhū ahesuṃ bahutarā ca uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassesuṃ; etarahi pana bahutarā ceva bhikkhū appatarā ca uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassentī’ti. Ayaṃ khvajja, bho gotama, rājantepure rājapurisānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ antarākathā udapādī’’ti. 그때 세존께서는 '상가라와 바라문이 아난다가 법에 합당한 질문을 했음에도 세 번이나 회피하며 대답하지 않는구나. 내가 이 두 사람을 이 번거로움에서 벗어나게 해 주어야겠다'라고 생각하셨습니다. 그리하여 세존께서는 상가라와 바라문에게 이와 같이 말씀하셨습니다. "바라문이여, 오늘 왕궁에서 신하들이 모여 앉아 함께 나눈 이야기 중에 어떤 이야기가 있었습니까?" "고타마 존자님이시여, 오늘 왕궁에서 신하들이 모여 앉아 함께 나눈 이야기 중에 이런 이야기가 있었습니다. '예전에는 비구들이 수는 적었지만, 인간의 도덕적 법(십선업)을 넘어선 신통의 기적을 보여주는 이들은 많았습니다. 그러나 지금은 비구들의 수는 많아졌으나, 인간의 도덕적 법을 넘어선 신통의 기적을 보여주는 이들은 적습니다.' 고타마 존자님이시여, 이것이 오늘 왕궁에서 신하들이 모여 앉아 함께 나눈 이야기입니다." ‘‘Tīṇi kho imāni, brāhmaṇa, pāṭihāriyāni. Katamāni tīṇi? Iddhipāṭihāriyaṃ, ādesanāpāṭihāriyaṃ, anusāsanīpāṭihāriyaṃ. Katamañca, brāhmaṇa, iddhipāṭihāriyaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ‘ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasati parimajjati, yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti’. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, iddhipāṭihāriyaṃ. “바라문이여, 세 가지 기적이 있습니다. 무엇이 그 세 가지입니까? 신통의 기적(Iddhi-pāṭihāriya), 마음 읽기의 기적(Ādesanā-pāṭihāriya), 가르침의 기적(Anusāsanī-pāṭihāriya)입니다. 바라문이여, 무엇이 신통의 기적입니까? 바라문이여, 여기 어떤 사람은 여러 가지 신통을 경험합니다. 한 몸이었다가 여러 몸이 되기도 하고, 여러 몸이었다가 다시 한 몸이 되기도 합니다. 나타나기도 하고 사라지기도 하며, 벽이나 담장이나 산을 마치 허공인 듯 아무런 장애 없이 통과합니다. 땅속에서도 물속인 듯 솟아오르거나 잠기기도 하고, 물 위에서도 땅 위인 듯 빠지지 않고 걷기도 합니다. 허공에서도 날개 달린 새처럼 가부좌를 틀고 날아다니기도 합니다. 이와 같이 큰 신통과 큰 위력을 가진 저 달과 해도 손으로 만지고 쓰다듬으며, 심지어 범천의 세상까지도 몸으로 자유자재하게 다스립니다. 바라문이여, 이를 신통의 기적이라 합니다.” ‘‘Katamañca, brāhmaṇa, ādesanāpāṭihāriyaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco nimittena ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. “바라문이여, 무엇이 마음 읽기의 기적입니까? 바라문이여, 여기 어떤 사람은 징조를 보고 ‘그대의 마음은 이러이러하고, 그대의 생각은 저러저러하며, 그대의 심중은 이러하다’라고 알아맞힙니다. 그가 아무리 많이 알아맞혀도 말한 그대로이며 틀림이 없습니다.” ‘‘Idha [Pg.171] pana, brāhmaṇa, ekacco na heva kho nimittena ādisati, api ca kho manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. “바라문이여, 여기 또 어떤 사람은 징조를 보고 알아맞히는 것이 아니라, 사람이나 비인간(귀신)이나 천신들의 소리를 듣고 ‘그대의 마음은 이러이러하고, 그대의 생각은 저러저러하며, 그대의 심중은 이러하다’라고 알아맞힙니다. 그가 아무리 많이 알아맞혀도 말한 그대로이며 틀림이 없습니다.” ‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco na heva kho nimittena ādisati napi manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati, api ca kho vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. “바라문이여, 여기 또 어떤 사람은 징조를 보고 알아맞히는 것도 아니고, 사람이나 비인간이나 천신의 소리를 듣고 알아맞히는 것도 아닙니다. 다만 생각하고 숙고하는 자의 생각의 진동 소리를 듣고 ‘그대의 마음은 이러이러하고, 그대의 생각은 저러저러하며, 그대의 심중은 이러하다’라고 알아맞힙니다. 그가 아무리 많이 알아맞혀도 말한 그대로이며 틀림이 없습니다.” ‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco na heva kho nimittena ādisati, napi manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati, napi vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati, api ca kho avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāti – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā imassa cittassa anantarā amuṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti. So bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, ādesanāpāṭihāriyaṃ. “바라문이여, 여기 또 어떤 사람은 징조를 보고 알아맞히는 것도 아니고, 소리를 듣는 것도 아니며, 생각의 진동 소리를 듣고 알아맞히는 것도 아닙니다. 다만 일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없는 삼매에 든 자의 마음을 자신의 마음으로 읽어 ‘이 존자가 심행(心行)을 이와 같이 두었으니, 이 마음 바로 다음에 이러한 생각을 일으킬 것이다’라고 꿰뚫어 압니다. 그가 아무리 많이 알아맞혀도 말한 그대로이며 틀림이 없습니다. 바라문이여, 이를 마음 읽기의 기적이라 합니다.” ‘‘Katamañca, brāhmaṇa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco evamanusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha; evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākattha; idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’ti. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ. Imāni kho, brāhmaṇa, tīṇi pāṭihāriyāni. Imesaṃ te, brāhmaṇa, tiṇṇaṃ pāṭihāriyānaṃ katamaṃ pāṭihāriyaṃ khamati abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti? “바라문이여, 무엇이 가르침의 기적입니까? 바라문이여, 여기 어떤 사람이 이와 같이 가르칩니다. ‘이와 같이 생각하고, 저와 같이 생각하지 마십시오. 이와 같이 마음을 기울이고, 저와 같이 마음을 기울이지 마십시오. 이것을 버리고, 저것을 성취하여 머무십시오.’ 바라문이여, 이를 가르침의 기적이라 합니다. 바라문이여, 이것이 바로 세 가지 기적입니다. 바라문이여, 이 세 가지 기적 중에서 그대는 어떤 기적이 더 훌륭하고 더 수승하다고 생각합니까?” ‘‘Tatra, bho gotama, yadidaṃ pāṭihāriyaṃ idhekacco anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti…pe… yāva brāhmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti, idaṃ, bho gotama, pāṭihāriyaṃ yova naṃ karoti sova naṃ paṭisaṃvedeti, yova naṃ karoti tasseva taṃ hoti. Idaṃ me, bho gotama, pāṭihāriyaṃ māyāsahadhammarūpaṃ viya khāyati. “고타마 존자시여, 그 세 가지 기적 중에서 여기 어떤 사람은 여러 가지 신통의 변화를 경험합니다. ... 범천의 세상에 이르기까지 몸으로 자재함을 부립니다. 고타마 존자시여, 이 기적은 그것을 행하는 자만이 그것을 느끼고, 행하는 자에게만 그것이 일어납니다. 고타마 존자시여, 이 신통의 기적은 저에게 마치 마술과 같은 성질의 것으로 보입니다.” ‘‘Yampidaṃ[Pg.172], bho gotama, pāṭihāriyaṃ idhekacco nimittena ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti, so bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. Idha pana, bho gotama, ekacco na heva kho nimittena ādisati, api ca kho manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati…pe… napi manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati, api ca kho vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati…pe… napi vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati, api ca kho avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāti – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā imassa cittassa anantarā amhaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti, so bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. Idampi, bho gotama, pāṭihāriyaṃ yova naṃ karoti sova naṃ paṭisaṃvedeti, yova naṃ karoti tasseva taṃ hoti. Idampi me, bho gotama, pāṭihāriyaṃ māyāsahadhammarūpaṃ viya khāyati. “고타마 존자시여, 또한 여기 어떤 사람은 표식으로써 ‘그대의 마음은 이러하고, 그대의 마음은 저러하며, 그대의 마음은 이와 같다’라고 알아맞힙니다. 그가 많이 말하더라도 그것은 말한 그대로이지 다르게 되지 않습니다. 고타마 존자시여, 또한 여기 어떤 사람은 표식으로써 말하는 것이 아니라, 인간이나 비인간 혹은 신들의 소리를 듣고 알아맞힙니다. ... 또한 인간이나 비인간 혹은 신들의 소리를 듣고 말하는 것이 아니라, 생각하고 고찰하는 자의 생각의 진동 소리를 듣고 알아맞힙니다. ... 또한 생각하고 고찰하는 자의 생각의 진동 소리를 듣고 말하는 것이 아니라, 생각도 없고 고찰도 없는 삼매에 든 자의 마음을 자신의 마음으로 파악하여 ‘이 존자의 심행(心行)이 이와 같이 설정되어 있으니, 이 마음 다음에는 이러한 생각이 일어날 것이다’라고 압니다. 그가 많이 말하더라도 그것은 말한 그대로이지 다르게 되지 않습니다. 고타마 존자시여, 이 기적 또한 그것을 행하는 자만이 그것을 느끼고, 행하는 자에게만 그것이 일어납니다. 고타마 존자시여, 이 기적 또한 저에게 마치 마술과 같은 성질의 것으로 보입니다.” ‘‘Yañca kho idaṃ, bho gotama, pāṭihāriyaṃ idhekacco evaṃ anusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha; evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākattha; idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’ti. Idameva, bho gotama, pāṭihāriyaṃ khamati imesaṃ tiṇṇaṃ pāṭihāriyānaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. “고타마 존자시여, 또한 여기 어떤 사람은 이와 같이 훈계합니다. ‘이와 같이 생각하십시오, 이와 같이 생각하지 마십시오. 이와 같이 마음을 기울이십시오, 이와 같이 마음을 기울이지 마십시오. 이것을 버리십시오, 이것을 성취하여 머무십시오.’ 고타마 존자시여, 이 훈계의 기적이야말로 이 세 가지 기적 중에서 저의 마음에 들고, 다른 것들보다 더 뛰어나고 수승한 것입니다.” ‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāvasubhāsitamidaṃ bhotā gotamena imehi ca mayaṃ tīhi pāṭihāriyehi samannāgataṃ bhavantaṃ gotamaṃ dhārema. Bhavañhi gotamo anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti, bhavañhi gotamo avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāti – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā imassa cittassa anantarā amuṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti. Bhavañhi gotamo evamanusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha; evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākattha; idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’’ti. “경이롭습니다, 고타마 존자시여! 놀랍습니다, 고타마 존자시여! 고타마 존자께서 이 말씀을 참으로 잘 하셨습니다. 저희는 고타마 존자께서 이 세 가지 기적을 모두 갖추고 계신 분이라고 생각합니다. 참으로 고타마 존자께서는 여러 가지 신통의 변화를 경험하십니다. ... 범천의 세상에 이르기까지 몸으로 자재함을 부리십니다. 참으로 고타마 존자께서는 생각도 없고 고찰도 없는 삼매에 든 자의 마음을 자신의 마음으로 파악하여 ‘이 존자의 심행이 이와 같이 설정되어 있으니, 이 마음 다음에는 이러한 생각이 일어날 것이다’라고 아십니다. 참으로 고타마 존자께서는 ‘이와 같이 생각하십시오, 이와 같이 생각하지 마십시오. 이와 같이 마음을 기울이십시오, 이와 같이 마음을 기울이지 마십시오. 이것을 버리십시오, 이것을 성취하여 머무십시오’라고 훈계하십니다.” ‘‘Addhā [Pg.173] kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, āsajja upanīya vācā bhāsitā; api ca tyāhaṃ byākarissāmi. Ahañhi, brāhmaṇa, anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhomi…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattemi. Ahañhi, brāhmaṇa, avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā, imassa cittassa anantarā amuṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti. Ahañhi, brāhmaṇa, evamanusāsāmi – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha; evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākattha; idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’’ti. “바라문이여, 그대는 참으로 나를 겨냥하여 나의 덕성을 이끌어 말을 하는구나. 그러나 내가 그대에게 답변해주겠노라. 바라문이여, 참으로 나는 여러 가지 신통의 변화를 경험한다. ... 범천의 세상에 이르기까지 몸으로 자재함을 부린다. 바라문이여, 참으로 나는 생각도 없고 고찰도 없는 삼매에 든 자의 마음을 자신의 마음으로 파악하여 ‘이 존자의 심행이 이와 같이 설정되어 있으니, 이 마음 다음에는 이러한 생각이 일어날 것이다’라고 안다. 바라문이여, 참으로 나는 ‘이와 같이 생각하십시오, 이와 같이 생각하지 마십시오. 이와 같이 마음을 기울이십시오, 이와 같이 마음을 기울이지 마십시오. 이것을 버리십시오, 이것을 성취하여 머무십시오’라고 훈계하노라.” ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño ekabhikkhupi yo imehi tīhi pāṭihāriyehi samannāgato, aññatra bhotā gotamenā’’ti? ‘‘Na kho, brāhmaṇa, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova, ye bhikkhū imehi tīhi pāṭihāriyehi samannāgatā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana, bho gotama, etarahi te bhikkhū viharantī’’ti? ‘‘Imasmiṃyeva kho, brāhmaṇa, bhikkhusaṅghe’’ti. “고타마 존자시여, 고타마 존자 외에 이 세 가지 기적을 갖춘 다른 한 명의 비구라도 있습니까?” “바라문이여, 백 명뿐이 아니요, 이백 명, 삼백 명, 사백 명, 오백 명뿐이 아니라, 이 세 가지 기적을 갖춘 비구들은 참으로 그보다 훨씬 더 많다.” “고타마 존자시여, 지금 그 비구들은 어디에 머물고 있습니까?” “바라문이여, 바로 이 비구 승가 안에 머물고 있느니라.” ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dasamaṃ. “훌륭합니다, 고타마 존자시여! 훌륭합니다, 고타마 존자시여! 고타마 존자시여, 마치 넘어진 것을 일으켜 세우듯, 가려진 것을 열어 보이듯, 길 잃은 자에게 길을 가리켜 주듯, 눈 있는 자들이 형색을 보라고 어둠 속에서 등불을 들어 올리듯, 고타마 존자께서는 이와 같이 여러 가지 방법으로 법을 밝혀 주셨습니다. 저는 고타마 존자께 귀의하며, 법과 비구 승가에 귀의합니다. 고타마 존자께서는 저를 오늘부터 생명이 다할 때까지 귀의한 우바새로 받아주소서.” 열 번째 경이 끝났다. Brāhmaṇavaggo paṭhamo. 첫 번째 바라문 품이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 품의 요약(우다나)은 다음과 같다. Dve brāhmaṇā caññataro, paribbājakena nibbutaṃ; Palokavaccho tikaṇṇo, soṇi saṅgāravena cāti. 두 바라문 경과 다른 바라문 경, 유행자 경, 니부따 경, 빨로까 경, 왓차 경, 띠깐나 경, 소니 경, 그리고 상가라와 경이다. (7) 2. Mahāvaggo (7) 2. 대품(Mahāvaggo) 1. Titthāyatanādisuttaṃ 1. 외도들의 처소 경 등 62. ‘‘Tīṇimāni[Pg.174], bhikkhave, titthāyatanāni yāni paṇḍitehi samanuyuñjiyamānāni samanugāhiyamānāni samanubhāsiyamānāni parampi gantvā akiriyāya saṇṭhahanti. Katamāni tīṇi? Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ issaranimmānahetū’ti. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ ahetuappaccayā’’’ti. 62. “비구들이여, 현명한 이들이 따져 묻고 조사하고 논의할 때, 비록 스승의 전승에 따라 가더라도 결국 아무것도 하지 않음(무작, 無作)에 머물게 되는 세 가지 외도들의 견해(처소)가 있다. 그 세 가지는 무엇인가? 비구들이여, 어떤 사문·바라문들은 ‘이 사람이 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 것을 느끼는 것은 그 무엇이든 모두 과거에 지은 바를 원인으로 한다’라고 이와 같이 말하고 이와 같은 견해를 가진다. 비구들이여, 어떤 사문·바라문들은 ‘이 사람이 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 것을 느끼는 것은 그 무엇이든 모두 자재신의 창조를 원인으로 한다’라고 이와 같이 말하고 이와 같은 견해를 가진다. 비구들이여, 어떤 사문·바라문들은 ‘이 사람이 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 것을 느끼는 것은 그 무엇이든 모두 원인도 없고 조건도 없다’라고 이와 같이 말하고 이와 같은 견해를 가진다.” ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tenahāyasmanto pāṇātipātino bhavissanti pubbekatahetu, adinnādāyino bhavissanti pubbekatahetu, abrahmacārino bhavissanti pubbekatahetu, musāvādino bhavissanti pubbekatahetu, pisuṇavācā bhavissanti pubbekatahetu, pharusavācā bhavissanti pubbekatahetu, samphappalāpino bhavissanti pubbekatahetu, abhijjhāluno bhavissanti pubbekatahetu, byāpannacittā bhavissanti pubbekatahetu, micchādiṭṭhikā bhavissanti pubbekatahetu’’’. “비구들이여, 그들 중에 ‘이 사람이 느끼는 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌은 무엇이든 모두 숙세에 지은 업(宿業)을 원인으로 한다’고 이와 같이 말하고 이와 같이 주장하는 사문·바라문들이 있다. 나는 그들에게 다가가 이와 같이 말한다. ‘존자들이여, 당신들은 참으로 이 사람이 느끼는 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌은 무엇이든 모두 숙세에 지은 업을 원인으로 한다고 말하고 주장한다는 것이 사실인가?’ 내가 이렇게 물으면 그들은 ‘그렇다’고 인정한다. 그러면 나는 그들에게 이와 같이 말한다. ‘존자들이여, 그렇다면 당신들의 주장에 따를 때, 사람을 죽이는 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 주지 않는 것을 가지는 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 청정하지 못한 범행을 닦는 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 거짓말을 하는 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 이간질하는 말을 하는 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 거친 말을 하는 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 꾸며내는 말을 하는 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 탐욕스러운 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 악의를 품은 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이요, 사된 견해를 가진 자가 되는 것도 숙세의 업 때문일 것이다.’” ‘‘Pubbekataṃ kho pana, bhikkhave, sārato paccāgacchataṃ na hoti chando vā vāyāmo vā idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti. Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāne muṭṭhassatīnaṃ anārakkhānaṃ viharataṃ na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādo[Pg.175]. Ayaṃ kho me, bhikkhave, tesu samaṇabrāhmaṇesu evaṃvādīsu evaṃdiṭṭhīsu paṭhamo sahadhammiko niggaho hoti. “비구들이여, 진실로 숙세의 업만을 본질로 여기는 자들에게는 ‘이것은 해야 할 일이다, 이것은 하지 말아야 할 일이다’라는 의욕(chanda)이나 노력(vāyāmo)도 생겨나지 않는다. 이와 같이 해야 할 일과 하지 말아야 할 일을 진실로, 확고하게 찾을 수 없을 때, 마음 챙김을 잃고 감각기관을 보호하지 않은 채 머무는 자들에게는 스스로가 정당한 사문의 도라고 할 만한 것이 존재하지 않게 된다. 비구들이여, 이것이 이와 같이 말하고 주장하는 사문·바라문들에 대한 나의 첫 번째 정당한 논박이다.” ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ issaranimmānahetū’ti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evadiṭṭhino – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ issaranimmānahetū’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tenahāyasmanto pāṇātipātino bhavissanti issaranimmānahetu, adinnādāyino bhavissanti issaranimmānahetu, abrahmacārino bhavissanti issaranimmānahetu, musāvādino bhavissanti issaranimmānahetu, pisuṇavācā bhavissanti issaranimmānahetu, pharusavācā bhavissanti issaranimmānahetu, samphappalāpino bhavissanti issaranimmānahetu, abhijjhāluno bhavissanti issaranimmānahetu, byāpannacittā bhavissanti issaranimmānahetu, micchādiṭṭhikā bhavissanti issaranimmānahetu’’’. “비구들이여, 그들 중에 ‘이 사람이 느끼는 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌은 무엇이든 모두 최고신(Issara)의 창조를 원인으로 한다’고 이와 같이 말하고 이와 같이 주장하는 사문·바라문들이 있다. 나는 그들에게 다가가 이와 같이 말한다. ‘존자들이여, 당신들은 참으로 이 사람이 느끼는 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌은 무엇이든 모두 최고신의 창조를 원인으로 한다고 말하고 주장한다는 것이 사실인가?’ 내가 이렇게 물으면 그들은 ‘그렇다’고 인정한다. 그러면 나는 그들에게 이와 같이 말한다. ‘존자들이여, 그렇다면 당신들의 주장에 따를 때, 사람을 죽이는 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 주지 않는 것을 가지는 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 청정하지 못한 범행을 닦는 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 거짓말을 하는 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 이간질하는 말을 하는 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 거친 말을 하는 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 꾸며내는 말을 하는 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 탐욕스러운 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 악의를 품은 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이요, 사된 견해를 가진 자가 되는 것도 최고신의 창조 때문일 것이다.’” ‘‘Issaranimmānaṃ kho pana, bhikkhave, sārato paccāgacchataṃ na hoti chando vā vāyāmo vā idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti. Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāne muṭṭhassatīnaṃ anārakkhānaṃ viharataṃ na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādo. Ayaṃ kho me, bhikkhave, tesu samaṇabrāhmaṇesu evaṃvādīsu evaṃdiṭṭhīsu dutiyo sahadhammiko niggaho hoti. “비구들이여, 진실로 최고신의 창조만을 본질로 여기는 자들에게는 ‘이것은 해야 할 일이다, 이것은 하지 말아야 할 일이다’라는 의욕이나 노력도 생겨날 수 없다. 이와 같이 해야 할 일과 하지 말아야 할 일을 진실로, 확고하게 찾을 수 없을 때, 마음 챙김을 잃고 감각기관을 보호하지 않은 채 머무는 자들에게는 스스로가 정당한 사문의 도라고 할 만한 것이 존재하지 않게 된다. 비구들이여, 이것이 이와 같이 말하고 주장하는 사문·바라문들에 대한 나의 두 번째 정당한 논박이다.” ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiṃ cāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ ahetuappaccayā’ti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – yaṃ kiṃ cāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ ahetuappaccayā’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tenahāyasmanto pāṇātipātino bhavissanti ahetuappaccayā…pe… micchādiṭṭhikā bhavissanti ahetuappaccayā’’’. “비구들이여, 그들 중에 ‘이 사람이 느끼는 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌은 무엇이든 모두 원인도 없고 조건도 없이 일어난다’고 이와 같이 말하고 이와 같이 주장하는 사문·바라문들이 있다. 나는 그들에게 다가가 이와 같이 말한다. ‘존자들이여, 당신들은 참으로 이 사람이 느끼는 즐거움이나 괴로움이나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌은 무엇이든 모두 원인도 없고 조건도 없이 일어난다고 말하고 주장한다는 것이 사실인가?’ 내가 이렇게 물으면 그들은 ‘그렇다’고 인정한다. 그러면 나는 그들에게 이와 같이 말한다. ‘존자들이여, 그렇다면 당신들의 주장에 따를 때, 사람을 죽이는 자가 되는 것도 원인과 조건 없이 될 것이요, ... (중략) ... 사된 견해를 가진 자가 되는 것도 원인과 조건 없이 될 것이다.’” ‘‘Ahetuappaccayaṃ [Pg.176] kho pana, bhikkhave, sārato paccāgacchataṃ na hoti chando vā vāyāmo vā idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti. Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāne muṭṭhassatīnaṃ anārakkhānaṃ viharataṃ na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādo. Ayaṃ kho me, bhikkhave, tesu samaṇabrāhmaṇesu evaṃvādīsu evaṃdiṭṭhīsu tatiyo sahadhammiko niggaho hoti. “비구들이여, 진실로 원인도 없고 조건도 없다는 것만을 본질로 여기는 자들에게는 ‘이것은 해야 할 일이다, 이것은 하지 말아야 할 일이다’라는 의욕이나 노력도 생겨날 수 없다. 이와 같이 해야 할 일과 하지 말아야 할 일을 진실로, 확고하게 찾을 수 없을 때, 마음 챙김을 잃고 감각기관을 보호하지 않은 채 머무는 자들에게는 스스로가 정당한 사문의 도라고 할 만한 것이 존재하지 않게 된다. 비구들이여, 이것이 이와 같이 말하고 주장하는 사문·바라문들에 대한 나의 세 번째 정당한 논박이다.” ‘‘Imāni kho, bhikkhave, tīṇi titthāyatanāni yāni paṇḍitehi samanuyuñjiyamānāni samanugāhiyamānāni samanubhāsiyamānāni parampi gantvā akiriyāya saṇṭhahanti. “비구들이여, 참으로 이러한 세 가지 외도의 근거지(titthāyatanāni)는 현자들이 묻고 따지고 논의해 보면, 결국 아무런 행위도 하지 않는 무작론(akiriyā)에 머물게 된다.” ‘‘Ayaṃ kho pana, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamo ca, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi? Imā cha dhātuyoti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Imāni cha phassāyatanānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Ime aṭṭhārasa manopavicārāti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Imāni cattāri ariyasaccānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. “비구들이여, 그러나 내가 설한 이 법은 지혜로운 사문·바라문들이 논박할 수 없고, 더럽혀질 수 없으며, 비난받지 않고, 배척당하지 않는다. 비구들이여, 지혜로운 사문·바라문들이 논박할 수 없고, 더럽혀질 수 없으며, 비난받지 않고, 배척당하지 않는 내가 설한 법이란 무엇인가? 비구들이여, ‘이것은 여섯 가지 요소(dhātuyo)이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문·바라문들이 논박하거나 더럽히거나 비난하거나 배척할 수 없다. ‘이것은 여섯 가지 접촉의 장소(phassāyatanāni)이다’라고 내가 설한 법은 ... 논박하거나 배척할 수 없다. ‘이것은 열여덟 가지 마음의 운용(manopavicārā)이다’라고 내가 설한 법은 ... 논박하거나 배척할 수 없다. ‘이것은 네 가지 성스러운 진리(ariyasaccāni)이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문·바라문들이 논박하거나 더럽히거나 비난하거나 배척할 수 없다.” ‘‘Imā cha dhātuyoti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Chayimā, bhikkhave, dhātuyo – pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu. Imā cha dhātuyoti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “비구들이여, ‘이것들은 여섯 가지 요소들이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 억눌릴 수 없고, 오염될 수 없으며, 비난받을 수 없고, 배척될 수 없다. 그렇게 말한 것은 무엇을 연유로 하여 말한 것인가? 비구들이여, 여섯 가지 요소란 지계, 수계, 화계, 풍계, 공계, 식계이다. ‘비구들이여, 이것들은 여섯 가지 요소들이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 억눌릴 수 없고, 오염될 수 없으며, 비난받을 수 없고, 배척될 수 없다. 그렇게 말한 것은 바로 이것을 연유로 하여 말한 것이다.” ‘‘Imāni [Pg.177] cha phassāyatanānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Chayimāni, bhikkhave, phassāyatanāni – cakkhu phassāyatanaṃ, sotaṃ phassāyatanaṃ, ghānaṃ phassāyatanaṃ, jivhā phassāyatanaṃ, kāyo phassāyatanaṃ, mano phassāyatanaṃ. Imāni cha phassāyatanānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “비구들이여, ‘이것들은 여섯 가지 감촉의 장소들이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 억눌릴 수 없고, 오염될 수 없으며, 비난받을 수 없고, 배척될 수 없다. 그렇게 말한 것은 무엇을 연유로 하여 말한 것인가? 비구들이여, 여섯 가지 감촉의 장소란 안촉의 장소, 이촉의 장소, 비촉의 장소, 설촉의 장소, 신촉의 장소, 의촉의 장소이다. ‘비구들이여, 이것들은 여섯 가지 감촉의 장소들이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 억눌릴 수 없고, 오염될 수 없으며, 비난받을 수 없고, 배척될 수 없다. 그렇게 말한 것은 바로 이것을 연유로 하여 말한 것이다.” ‘‘Ime aṭṭhārasa manopavicārāti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati domanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati upekkhāṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati, sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya somanassaṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati domanassaṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati upekkhāṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati. Ime aṭṭhārasa manopavicārāti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “비구들이여, ‘이것들은 열여덟 가지 마음의 운용들이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 억눌릴 수 없고, 오염될 수 없으며, 비난받을 수 없고, 배척될 수 없다. 그렇게 말한 것은 무엇을 연유로 하여 말한 것인가? 눈으로 형색을 보고 즐거움의 근거가 되는 형색을 마음으로 살피고, 괴로움의 근거가 되는 형색을 마음으로 살피고, 평온의 근거가 되는 형색을 마음으로 살핀다. 귀로 소리를 듣고... 코로 냄새를 맡고... 혀로 맛을 보고... 몸으로 감촉을 느끼고... 의로 법을 알아차려 즐거움의 근거가 되는 법을 마음으로 살피고, 괴로움의 근거가 되는 법을 마음으로 살피고, 평온의 근거가 되는 법을 마음으로 살핀다. ‘비구들이여, 이것들은 열여덟 가지 마음의 운용들이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 억눌릴 수 없고, 오염될 수 없으며, 비난받을 수 없고, 배척될 수 없다. 그렇게 말한 것은 바로 이것을 연유로 하여 말한 것이다.” ‘‘Imāni cattāri ariyasaccānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Channaṃ, bhikkhave, dhātūnaṃ upādāya gabbhassāvakkanti hoti; okkantiyā sati nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā. Vediyamānassa kho panāhaṃ, bhikkhave, idaṃ dukkhanti paññapemi, ayaṃ dukkhasamudayoti paññapemi, ayaṃ dukkhanirodhoti paññapemi, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti paññapemi. “비구들이여, ‘이것들은 네 가지 성스러운 진리들이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 억눌릴 수 없고, 오염될 수 없으며, 비난받을 수 없고, 배척될 수 없다. 그렇게 말한 것은 무엇을 연유로 하여 말한 것인가? 비구들이여, 여섯 가지 요소에 의지하여 모태에 들어감이 있고, 모태에 들어감이 있을 때 명색이 있으며, 명색을 조건으로 여섯 감각장소가 있고, 여섯 감각장소를 조건으로 접촉이 있으며, 접촉을 조건으로 느낌이 있다. 비구들이여, 참으로 느낌을 느끼는 자에게 ‘이것이 괴로움이다’라고 나는 천명하고, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 천명하며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 천명하고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 수행이다’라고 나는 천명한다.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, ( ) maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, (appiyehi [Pg.178] sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho,) yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. “비구들이여, 괴로움의 성스러운 진리란 무엇인가? 태어남도 괴로움이고, 늙음도 괴로움이며, 죽음도 괴로움이고, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망도 괴로움이다. 원하는 것을 얻지 못하는 것도 괴로움이다. 요약하면 다섯 가지 취착의 무리(오취온)가 괴로움이다. 비구들이여, 이것을 괴로움의 성스러운 진리라 한다.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ. “비구들이여, 괴로움의 일어남의 성스러운 진리란 무엇인가? 무명을 조건으로 의도적 행위들이 생겨나고, 의도적 행위들을 조건으로 알음알이가 생겨나며, 알음알이를 조건으로 명색이 생겨나고, 명색을 조건으로 여섯 감각장소가 생겨나며, 여섯 감각장소를 조건으로 접촉이 생겨나고, 접촉을 조건으로 느낌이 생겨나며, 느낌을 조건으로 갈애가 생겨나고, 갈애를 조건으로 취착이 생겨나며, 취착을 조건으로 존재가 생겨나고, 존재를 조건으로 태어남이 생겨나며, 태어남을 조건으로 늙음과 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망이 생겨난다. 이와 같이 이 모든 괴로움의 무리가 일어난다. 비구들이여, 이것을 괴로움의 일어남의 성스러운 진리라 한다.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ? Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ. “비구들이여, 괴로움의 소멸의 성스러운 진리란 무엇인가? 무명이 남김없이 빛바래어 소멸함으로써 의도적 행위들이 소멸하고, 의도적 행위들이 소멸함으로써 알음알이가 소멸하며, 알음알이가 소멸함으로써 명색이 소멸하고, 명색이 소멸함으로써 여섯 감각장소가 소멸하며, 여섯 감각장소가 소멸함으로써 접촉이 소멸하고, 접촉이 소멸함으로써 느낌이 소멸하며, 느낌이 소멸함으로써 갈애가 소멸하고, 갈애가 소멸함으로써 취착이 소멸하며, 취착이 소멸함으로써 존재가 소멸하고, 존재가 소멸함으로써 태어남이 소멸하며, 태어남이 소멸함으로써 늙음과 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망이 소멸한다. 이와 같이 이 모든 괴로움의 무리가 소멸한다. 비구들이여, 이것을 괴로움의 소멸의 성스러운 진리라 한다.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. ‘Imāni cattāri ariyasaccānī’ti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vutta’’nti. Paṭhamaṃ. “비구들이여, 괴로움의 소멸로 인도하는 수행의 성스러운 진리란 무엇인가? 그것은 바로 이 여덟 가지 구성 요소를 가진 성스러운 길(팔정도)이니, 즉 바른 견해, 바른 사유, 바른 말, 바른 행위, 바른 생계, 바른 정진, 바른 마음챙김, 바른 삼매이다. 비구들이여, 이것을 괴로움의 소멸로 인도하는 수행의 성스러운 진리라 한다. ‘비구들이여, 이것들은 네 가지 성스러운 진리들이다’라고 내가 설한 법은 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 억눌릴 수 없고, 오염될 수 없으며, 비난받을 수 없고, 배척될 수 없다. 그렇게 말한 것은 바로 이것을 연유로 하여 말한 것이다. 첫 번째 경.”}]```of steps and the actual results of using current, simpler 3D printer designs. While the potential for the 3D printer in a remote and hostile lunar environment is revolutionary, it’s going to be some time until they are really in common use. Until then, standard prefabricated modules will be the most practical and comfortable option. 39. What is the text about? A. How a lunar base will function. B. Some challenges of living on the Moon. C. Future possibilities for Moon habitation. D. The pros and cons of building on the Moon. 40. According to paragraph 1, what is the major concern for human life on the Moon? A. The low gravity of the Moon. B. The presence of micrometeorites. C. High levels of cosmic radiation. D. Exposure to the extreme temperatures. 41. How does regolith contribute to the construction of lunar modules? A. By acting as a thick thermal layer. B. By being 3D-printed into building blocks. C. By forming inflatable domes around the base. D. By protecting the base from high radiation and heat. 42. What does the word 63. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, amātāputtikāni bhayānīti assutavā puthujjano bhāsati. Katamāni tīṇi? Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ [Pg.179] mahāaggiḍāho vuṭṭhāti. Mahāaggiḍāhe kho pana, bhikkhave, vuṭṭhite tena gāmāpi ḍayhanti nigamāpi ḍayhanti nagarāpi ḍayhanti. Gāmesupi ḍayhamānesu nigamesupi ḍayhamānesu nagaresupi ḍayhamānesu tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhati, puttopi mātaraṃ nappaṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati. 63. “비구들이여, ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는(amātāputtikāni) 세 가지 두려움이 있다’라고 배우지 못한 범부는 말한다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 큰 불이 일어나는 때가 있다. 비구들이여, 큰 불이 일어났을 때 그 불은 마을도 태우고, 시정도 태우고, 도시도 태운다. 마을이 타고 시정이 타고 도시가 탈 때, 거기서 어머니는 아들을 찾지 못하고 아들도 어머니를 찾지 못한다. 비구들이여, 이것을 배우지 못한 범부는 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 첫 번째 두려움’이라고 말한다. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ mahāmegho vuṭṭhāti. Mahāmeghe kho pana, bhikkhave, vuṭṭhite mahāudakavāhako sañjāyati. Mahāudakavāhake kho pana, bhikkhave, sañjāyante tena gāmāpi vuyhanti nigamāpi vuyhanti nagarāpi vuyhanti. Gāmesupi vuyhamānesu nigamesupi vuyhamānesu nagaresupi vuyhamānesu tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhati, puttopi mātaraṃ nappaṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati. “다시 또 비구들이여, 큰 비가 내리는 때가 있다. 비구들이여, 큰 비가 내릴 때 큰 홍수가 일어난다. 비구들이여, 큰 홍수가 일어날 때 그것은 마을도 휩쓸어가고, 시정도 휩쓸어가고, 도시도 휩쓸어간다. 마을이 휩쓸려가고 시정이 휩쓸려가고 도시가 휩쓸려갈 때, 거기서 어머니는 아들을 찾지 못하고 아들도 어머니를 찾지 못한다. 비구들이여, 이것을 배우지 못한 범부는 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 두 번째 두려움’이라고 말한다. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo, cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyanti. Bhaye kho pana, bhikkhave, sati aṭavisaṅkope cakkasamāruḷhesu jānapadesu pariyāyantesu tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhati, puttopi mātaraṃ nappaṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi amātāputtikāni bhayānīti assutavā puthujjano bhāsati. “다시 또 비구들이여, 숲의 도적들이 창궐하여(aṭavisaṅkopo) 두려움이 생기고, 지방 사람들이 수레에 올라 사방으로 흩어지는 때가 있다. 비구들이여, 도적들의 창궐로 두려움이 있고 지방 사람들이 수레에 올라 사방으로 흩어질 때, 거기서 어머니는 아들을 찾지 못하고 아들도 어머니를 찾지 못한다. 비구들이여, 이것을 배우지 못한 범부는 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 세 번째 두려움’이라고 말한다. 비구들이여, 이 세 가지를 배우지 못한 범부는 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 두려움’이라고 말한다. ‘‘Tāni kho panimāni, bhikkhave, tīṇi samātāputtikāniyeva bhayāni amātāputtikāni bhayānīti assutavā puthujjano bhāsati. Katamāni tīṇi? Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ mahāaggiḍāho vuṭṭhāti. Mahāaggiḍāhe kho pana, bhikkhave, vuṭṭhite tena gāmāpi ḍayhanti nigamāpi ḍayhanti nagarāpi ḍayhanti. Gāmesupi ḍayhamānesu nigamesupi ḍayhamānesu nagaresupi ḍayhamānesu hoti so samayo yaṃ kadāci karahaci mātāpi puttaṃ paṭilabhati, puttopi mātaraṃ paṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ samātāputtikaṃyeva bhayaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati. “비구들이여, 그러나 배우지 못한 범부가 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 두려움’이라고 말하는 이 세 가지는 실상 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 있는(samātāputtikāni)’ 두려움들이다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 큰 불이 일어나는 때가 있다. 비구들이여, 큰 불이 일어났을 때 그 불은 마을도 태우고 시정도 태우고 도시도 태운다. 마을이 타고 시정이 타고 도시가 탈 때, 때로는 어머니가 아들을 찾기도 하고 아들이 어머니를 찾기도 하는 그런 때가 있다. 비구들이여, 배우지 못한 범부는 어머니와 아들이 서로를 구할 수도 있는 이 첫 번째 두려움을 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 두려움’이라고 말한다. ‘‘Puna [Pg.180] caparaṃ, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ mahāmegho vuṭṭhāti. Mahāmeghe kho pana, bhikkhave, vuṭṭhite mahāudakavāhako sañjāyati. Mahāudakavāhake kho pana, bhikkhave, sañjāte tena gāmāpi vuyhanti nigamāpi vuyhanti nagarāpi vuyhanti. Gāmesupi vuyhamānesu nigamesupi vuyhamānesu nagaresupi vuyhamānesu hoti so samayo yaṃ kadāci karahaci mātāpi puttaṃ paṭilabhati, puttopi mātaraṃ paṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ samātāputtikaṃyeva bhayaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati. “다시 또 비구들이여, 큰 비가 내리는 때가 있다. 비구들이여, 큰 비가 내릴 때 큰 홍수가 일어난다. 비구들이여, 큰 홍수가 일어날 때 그것은 마을도 휩쓸어가고 시정도 휩쓸어가고 도시도 휩쓸어간다. 마을이 휩쓸려가고 시정이 휩쓸려가고 도시가 휩쓸려갈 때, 때로는 어머니가 아들을 찾기도 하고 아들이 어머니를 찾기도 하는 그런 때가 있다. 비구들이여, 배우지 못한 범부는 어머니와 아들이 서로를 구할 수도 있는 이 두 번째 두려움을 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 두려움’이라고 말한다. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo, cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyanti. Bhaye kho pana, bhikkhave, sati aṭavisaṅkope cakkasamāruḷhesu jānapadesu pariyāyantesu hoti so samayo yaṃ kadāci karahaci mātāpi puttaṃ paṭilabhati, puttopi mātaraṃ paṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ samātāputtikaṃyeva bhayaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati. ‘‘Imāni kho, bhikkhave, tīṇi samātāputtikāniyeva bhayāni amātāputtikāni bhayānīti assutavā puthujjano bhāsati’’. “다시 또 비구들이여, 숲의 도적들이 창궐하여 두려움이 생기고 지방 사람들이 수레에 올라 사방으로 흩어지는 때가 있다. 비구들이여, 도적들의 창궐로 두려움이 있고 지방 사람들이 수레에 올라 사방으로 흩어질 때, 때로는 어머니가 아들을 찾기도 하고 아들이 어머니를 찾기도 하는 그런 때가 있다. 비구들이여, 배우지 못한 범부는 어머니와 아들이 서로를 구할 수도 있는 이 세 번째 두려움을 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 두려움’이라고 말한다. 비구들이여, 실로 배우지 못한 범부는 어머니와 아들이 서로를 구할 수 있는 이 세 가지를 ‘어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 두려움’이라고 말한다.” ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, amātāputtikāni bhayāni. Katamāni tīṇi? Jarābhayaṃ, byādhibhayaṃ, maraṇabhayanti. Na, bhikkhave, mātā puttaṃ jīramānaṃ evaṃ labhati – ‘ahaṃ jīrāmi, mā me putto jīrī’ti; putto vā pana mātaraṃ jīramānaṃ na evaṃ labhati – ‘ahaṃ jīrāmi, mā me mātā jīrī’’’ti. “비구들이여, 어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 두려움에는 이 세 가지가 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 늙음의 두려움, 병듦의 두려움, 죽음의 두려움이다. 비구들이여, 어머니는 늙어가는 아들에 대해 ‘내가 대신 늙을 테니 내 아들은 늙지 마라’라고 하여 구할 수 없으며, 아들 또한 늙어가는 어머니에 대해 ‘내가 대신 늙을 테니 내 어머니는 늙지 마소서’라고 하여 구할 수 없다. ‘‘Na, bhikkhave, mātā puttaṃ byādhiyamānaṃ evaṃ labhati – ‘ahaṃ byādhiyāmi, mā me putto byādhiyī’ti; putto vā pana mātaraṃ byādhiyamānaṃ na evaṃ labhati – ‘ahaṃ byādhiyāmi, mā me mātā byādhiyī’’’ti. “비구들이여, 어머니는 병든 아들에 대해 ‘내가 대신 아플 테니 내 아들은 병들지 마라’라고 하여 구할 수 없으며, 아들 또한 병든 어머니에 대해 ‘내가 대신 아플 테니 내 어머니는 병들지 마소서’라고 하여 구할 수 없다. ‘‘Na, bhikkhave, mātā puttaṃ mīyamānaṃ evaṃ labhati – ‘ahaṃ mīyāmi, mā me putto mīyī’ti; putto vā pana mātaraṃ mīyamānaṃ na evaṃ labhati – ‘ahaṃ mīyāmi, mā me mātā mīyī’ti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi amātāputtikāni bhayānī’’ti. “비구들이여, 어머니는 죽어가는 아들에 대해 ‘내가 대신 죽을 테니 내 아들은 죽지 마라’라고 하여 구할 수 없으며, 아들 또한 죽어가는 어머니에 대해 ‘내가 대신 죽을 테니 내 어머니는 죽지 마소서’라고 하여 구할 수 없다. 비구들이여, 이것들이 진실로 어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 세 가지 두려움이다.” ‘‘Atthi, bhikkhave, maggo atthi paṭipadā imesañca tiṇṇaṃ samātāputtikānaṃ bhayānaṃ imesañca tiṇṇaṃ amātāputtikānaṃ bhayānaṃ pahānāya samatikkamāya saṃvattati. Katamo ca, bhikkhave, maggo katamā ca paṭipadā [Pg.181] imesañca tiṇṇaṃ samātāputtikānaṃ bhayānaṃ imesañca tiṇṇaṃ amātāputtikānaṃ bhayānaṃ pahānāya samatikkamāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkapo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Ayaṃ kho, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā imesañca tiṇṇaṃ samātāputtikānaṃ bhayānaṃ imesañca tiṇṇaṃ amātāputtikānaṃ bhayānaṃ pahānāya samatikkamāya saṃvattatī’’ti. Dutiyaṃ. “비구들이여, 어머니와 아들이 서로를 구할 수 있는 이 세 가지 두려움과 어머니와 아들이 서로를 구할 수 없는 이 세 가지 두려움을 버리고 뛰어넘기 위한 길이 있고 실천이 있다. 비구들이여, 그 길은 무엇이며 실천은 무엇인가? 그것은 바로 여덟 가지 구성 요소를 가진 성스러운 길(팔정도)이니, 곧 바른 견해, 바른 사유, 바른 말, 바른 행위, 바른 생계, 바른 정진, 바른 마음챙김, 바른 삼매이다. 비구들이여, 이것이 바로 서로 구할 수 있는 이 세 가지 두려움과 서로 구할 수 없는 이 세 가지 두려움을 버리고 뛰어넘기 위한 길이며 실천이다.” 제2수타(두 번째 경)가 끝났다. 3. Venāgapurasuttaṃ 3. 웨나가푸라 경(Venāgapurasuttaṃ) 64. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena venāgapuraṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho venāgapurikā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito venāgapuraṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. 64. 한때 세존께서는 많은 비구 승가와 함께 코살라국에서 유행하시다가 베나가푸라라고 하는 코살라 사람들의 바라문 마을에 도착하셨습니다. 베나가푸라의 바라문 거사들은 다음과 같이 들었습니다. "동료들이여, 석가족의 아들이자 석가족에서 출가한 사문 고타마께서 베나가푸라에 도착하셨다고 하오. 그 고타마 존자에 대해서는 이와 같이 좋은 명성이 널리 퍼져 있소. '그분 세존께서는 아라한이시며, 정등각자이시고, 명지와 덕행을 갖추신 분(명행족)이시며, 잘 가시는 분(선서)이시고, 세상을 아는 분(세간해)이시며, 더할 나위 없이 사람을 잘 길들이시는 분(무상사조어장부)이시고, 신들과 인간들의 스승(천인사)이시며, 깨달은 분(불)이시고, 세존이시다.' 그분은 신들과 마라들과 범천들을 포함한 신의 세상과 사문·바라문들과 왕들과 사람들을 포함한 인간 세상에서 스스로 수승한 지혜로 알고 실현하여 가르치신다. 그분은 시작도 훌륭하고 중간도 훌륭하며 끝도 훌륭한 법을 설하시며, 의미와 문장을 갖추고 전적으로 완벽하며 청정한 범행(성스러운 삶)을 드러내신다. 그러한 아라한들을 뵙는 것은 참으로 유익한 일이다"라고 말입니다. Atha kho venāgapurikā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho venāgapuriko vacchagotto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – 그때 베나가푸라의 바라문 거사들은 세존께서 계신 곳으로 다가갔습니다. 가서 어떤 이들은 세존께 절을 올리고 한쪽 곁에 앉았고, 어떤 이들은 세존과 함께 유쾌하고 기억할 만한 대화를 나눈 뒤 한쪽 곁에 앉았습니다. 어떤 이들은 세존께서 계신 방향으로 합장하고 한쪽 곁에 앉았으며, 어떤 이들은 자신의 이름과 가문을 알리고 한쪽 곁에 앉았습니다. 또 어떤 이들은 침묵을 지키며 한쪽 곁에 앉았습니다. 한쪽 곁에 앉은 베나가푸라의 왓차곳타 바라문이 세존께 이와 같이 말씀드렸습니다. ‘‘Acchariyaṃ[Pg.182], bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāvañcidaṃ bhoto gotamassa vippasannāni indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Seyyathāpi, bho gotama, sāradaṃ badarapaṇḍuṃ parisuddhaṃ hoti pariyodātaṃ; evamevaṃ bhoto gotamassa vippasannāni indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Seyyathāpi, bho gotama, tālapakkaṃ sampati bandhanā pamuttaṃ parisuddhaṃ hoti pariyodātaṃ; evamevaṃ bhoto gotamassa vippasannāni indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Seyyathāpi, bho gotama, nekkhaṃ jambonadaṃ dakkhakammāraputtasuparikammakataṃ ukkāmukhe sukusalasampahaṭṭhaṃ paṇḍukambale nikkhittaṃ bhāsate ca tapate ca virocati ca; evamevaṃ bhoto gotamassa vippasannāni indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Yāni tāni, bho gotama, uccāsayanamahāsayanāni, seyyathidaṃ – āsandi pallaṅko gonako cittako paṭikā paṭalikā tūlikā vikatikā uddalomī ekantalomī kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇī kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ, evarūpānaṃ nūna bhavaṃ gotamo uccāsayanamahāsayanānaṃ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti. "경이롭습니다, 고타마 존자시여! 놀랍습니다, 고타마 존자시여! 고타마 존자의 감관은 참으로 맑고, 피부색은 청정하며 빛이 나십니다. 고타마 존자시여, 마치 가을철의 잘 익은 대추가 청정하고 빛나는 것과 같습니다. 이와 같이 고타마 존자의 감관은 맑고 피부색은 청정하고 빛이 나십니다. 고타마 존자시여, 마치 방금 꼭지에서 떨어진 잘 익은 다라수(야자) 열매가 청정하고 빛나는 것과 같습니다. 이와 같이 고타마 존자의 감관은 맑고 피부색은 청정하고 빛이 나십니다. 고타마 존자시여, 마치 솜씨 좋은 금세공사가 잘 다듬고 제련하여 붉은 담요 위에 놓아둔 잠부 강의 정금이 빛나고 광채를 내며 찬란하게 반짝이는 것과 같습니다. 이와 같이 고타마 존자의 감관은 맑고 피부색은 청정하고 빛이 나십니다. 고타마 존자시여, 높고 큰 평상들이 있으니, 즉 높고 긴 안락의자, 사자나 호랑이 발 모양을 한 평상, 털이 긴 양털 카펫, 수놓은 카펫, 흰 양털 요, 꽃무늬 요, 솜을 넣은 침구, 짐승 무늬 카펫, 양면에 털이 있는 털이불, 단면의 털이불, 보석을 박은 비단 이불, 비단 침구, 넓은 양털 카펫, 코끼리 등 가리개, 말 등 가리개, 마차 덮개, 영양 가죽 침구, 노루 가죽 침구, 붉은 닫집이 있고 양쪽에 붉은 베개가 있는 침상 등입니다. 고타마 존자께서는 이와 같이 높고 큰 평상들을 원하시는 대로 어려움 없이 수월하게 얻으시지 않습니까?" ‘‘Yāni kho pana tāni, brāhmaṇa, uccāsayanamahāsayanāni, seyyathidaṃ – āsandi pallaṅko gonako cittako paṭikā paṭalikā tūlikā vikatikā uddalomī ekantalomī kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇī kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ. Dullabhāni tāni pabbajitānaṃ laddhā ca pana na kappanti. "바라문이여, 그 높고 큰 평상들이란, 즉 높고 긴 안락의자, 사자나 호랑이 발 모양을 한 평상, 털이 긴 양털 카펫, 수놓은 카펫, 흰 양털 요, 꽃무늬 요, 솜을 넣은 침구, 짐승 무늬 카펫, 양면에 털이 있는 털이불, 단면의 털이불, 보석을 박은 비단 이불, 비단 침구, 넓은 양털 카펫, 코끼리 등 가리개, 말 등 가리개, 마차 덮개, 영양 가죽 침구, 노루 가죽 침구, 붉은 닫집이 있고 양쪽에 붉은 베개가 있는 침상 등입니다. 그것들은 출가한 사람들이 얻기 어려우며, 설령 얻는다 하더라도 허용되지 않는 것들입니다." ‘‘Tīṇi kho, imāni, brāhmaṇa, uccāsayanamahāsayanāni, yesāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. Katamāni tīṇi? Dibbaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, brahmaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, ariyaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ. Imāni kho, brāhmaṇa, tīṇi uccāsayanamahāsayanāni, yesāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti. "바라문이여, 내가 지금 원하시는 대로 어려움 없이 수월하게 얻는 세 가지 높고 큰 평상이 있습니다. 무엇이 그 세 가지입니까? 천상의 높고 큰 평상, 범천의 높고 큰 평상, 성스러운 높고 큰 평상입니다. 바라문이여, 이것들이 내가 지금 원하시는 대로 어려움 없이 수월하게 얻는 세 가지 높고 큰 평상입니다." ‘‘Katamaṃ [Pg.183] pana taṃ, bho gotama, dibbaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassa bhavaṃ gotamo etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, brāhmaṇa, yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharāmi, so pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisāmi. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vanantaññeva pavisāmi. So yadeva tattha honti tiṇāni vā paṇṇāni vā tāni ekajjhaṃ saṅgharitvā nisīdāmi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharāmi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto caṅkamāmi, dibbo me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto tiṭṭhāmi, dibbaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye ṭhānaṃ hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto nisīdāmi, dibbaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye āsanaṃ hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto seyyaṃ kappemi, dibbaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye uccāsayanamahāsayanaṃ hoti. Idaṃ kho, brāhmaṇa, dibbaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti. “고타마 존자시여, 고타마 존자께서 지금 원하는 대로, 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻으시는 그 천상의 높고 큰 침상이란 도대체 어떤 것입니까?” “바라문이여, 나는 어떤 마을이나 읍락을 의지하여 머물 때, 오전 중에 가사를 입고 발우와 가사를 챙겨 바로 그 마을이나 읍락으로 탁발을 하러 들어간다. 나는 공양을 마치고 탁발을 나갔던 마을에서 돌아와 숲속으로 들어간다. 거기서 풀이나 잎사귀들을 한데 모아 자리를 만들고, 가부좌를 틀고 몸을 곧게 세워 전면에 마음을 챙겨 앉는다. 나는 감각적 욕망을 멀리하고 해로운 법들을 멀리한 채, 일으킨 생각(위딱까)과 지속적인 고찰(위짜라)이 있고, 떨쳐버림에서 생긴 희열(삐띠)과 행복(쑤카)이 있는 초선(제1선정)에 들어 머문다. 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 가라앉음으로써 내면의 평온과 마음의 한결같음을 얻고, 일으킨 생각과 지속적인 고찰은 없으며, 삼매에서 생긴 희열과 행복이 있는 이선(제2선정)에 들어 머문다. 희열이 빛바램으로써 평온하게 머물고, 마음을 챙기고 알아차리며 몸으로 행복을 경험하니, 성자들이 ‘평온하고 마음 챙기며 행복하게 머문다’고 말하는 삼선(제3선정)에 들어 머문다. 행복도 버리고 괴로움도 버려, 이미 기쁨과 슬픔이 사라졌으므로, 괴롭지도 즐겁지도 않으며 평온으로 인해 마음 챙김이 청정한 사선(제4선정)에 들어 머문다. 바라문이여, 이러한 상태에 있는 내가 만약 거닌다면, 그때 나의 거님은 천상의 거님이 된다. 바라문이여, 이러한 상태에 있는 내가 만약 서 있다면, 그때 나의 서 있음은 천상의 서 있음이 된다. 바라문이여, 이러한 상태에 있는 내가 만약 앉아 있다면, 그때 나의 앉음은 천상의 앉음이 된다. 바라문이여, 이러한 상태에 있는 내가 만약 눕는다면, 그때 나의 눕는 자리는 천상의 높고 큰 침상이 된다. 바라문이여, 이것이 바로 내가 지금 원하는 대로, 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻는 천상의 높고 큰 침상이다.” ‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Ko cañño evarūpassa dibbassa uccāsayanamahāsayanassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī, aññatra bhotā gotamena! “경이롭습니다, 고타마 존자시여. 놀랍습니다, 고타마 존자시여! 고타마 존자를 제외하고 그 누가 이와 같은 천상의 높고 큰 침상을 원하는 대로, 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻을 수 있겠습니까!” ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, brahmaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassa bhavaṃ gotamo etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, brāhmaṇa, yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharāmi, so pubbaṇhasamayaṃ [Pg.184] nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisāmi. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vanantaññeva pavisāmi. So yadeva tattha honti tiṇāni vā paṇṇāni vā tāni ekajjhaṃ saṅgharitvā nisīdāmi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharāmi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharāmi. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharāmi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharāmi. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto caṅkamāmi, brahmā me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto tiṭṭhāmi…pe… nisīdāmi…pe… seyyaṃ kappemi, brahmaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye uccāsayanamahāsayanaṃ hoti. Idaṃ kho, brāhmaṇa, brahmaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti. “고타마 존자시여, 고타마 존자께서 지금 원하는 대로, 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻으시는 그 범천의 높고 큰 침상이란 도대체 어떤 것입니까?” “바라문이여, 나는 어떤 마을이나 읍락을 의지하여 머물 때, 오전 중에 가사를 입고 발우와 가사를 챙겨 바로 그 마을이나 읍락으로 탁발을 하러 들어간다. 나는 공양을 마치고 탁발을 나갔던 마을에서 돌아와 숲속으로 들어간다. 거기서 풀이나 잎사귀들을 한데 모아 자리를 만들고, 가부좌를 틀고 몸을 곧게 세워 전면에 마음을 챙겨 앉는다. 나는 자애(메따)가 함께한 마음으로 한 방향을 가득 채워 머물고, 이와 같이 둘째 방향을, 셋째 방향을, 넷째 방향을 가득 채워 머문다. 이처럼 위로, 아래로, 옆으로, 모든 곳에서, 모든 중생을 자신처럼 여기며, 광대하고 고귀하며 무량하고 원한 없으며 고통 없는 자애가 함께한 마음으로 온 세상을 가득 채워 머문다. 연민(까루나)이 함께한 마음으로… (중략) … 기쁨(무디따)이 함께한 마음으로… (중략) … 평온(우뻬까)이 함께한 마음으로 한 방향을 가득 채워 머물고, 이와 같이 둘째 방향을, 셋째 방향을, 넷째 방향을 가득 채워 머문다. 이처럼 위로, 아래로, 옆으로, 모든 곳에서, 모든 중생을 자신처럼 여기며, 광대하고 고귀하며 무량하고 원한 없으며 고통 없는 평온이 함께한 마음으로 온 세상을 가득 채워 머문다. 바라문이여, 이러한 상태에 있는 내가 만약 거닌다면, 그때 나의 거님은 범천의 거님이 된다. 바라문이여, 이러한 상태에 있는 내가 만약 서 있거나… 앉아 있거나… 눕는다면, 그때 나의 눕는 자리는 범천의 높고 큰 침상이 된다. 바라문이여, 이것이 바로 내가 지금 원하는 대로, 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻는 범천의 높고 큰 침상이다.” ‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Ko cañño evarūpassa brahmassa uccāsayanamahāsayanassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī, aññatra bhotā gotamena! “경이롭습니다, 고타마 존자시여. 놀랍습니다, 고타마 존자시여! 고타마 존자를 제외하고 그 누가 이와 같은 범천의 높고 큰 침상을 원하는 대로, 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻을 수 있겠습니까!” ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, ariyaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassa bhavaṃ gotamo etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, brāhmaṇa, yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharāmi, so pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisāmi. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vanantaññeva pavisāmi. So yadeva tattha honti tiṇāni vā paṇṇāni vā tāni ekajjhaṃ saṅgharitvā nisīdāmi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So evaṃ jānāmi – ‘rāgo me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo; doso me pahīno ucchinnamūlo [Pg.185] tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo; moho me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo’. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto caṅkamāmi, ariyo me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto tiṭṭhāmi…pe… nisīdāmi…pe… seyyaṃ kappemi, ariyaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye uccāsayanamahāsayanaṃ hoti. Idaṃ kho, brāhmaṇa, ariyaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti. “고타마 존자시여, 고타마 존자께서 지금 원하는 대로, 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻으시는 그 성스러운(아리야) 높고 큰 침상이란 도대체 어떤 것입니까?” “바라문이여, 나는 어떤 마을이나 읍락을 의지하여 머물 때, 오전 중에 가사를 입고 발우와 가사를 챙겨 바로 그 마을이나 읍락으로 탁발을 하러 들어간다. 나는 공양을 마치고 탁발을 나갔던 마을에서 돌아와 숲속으로 들어간다. 거기서 풀이나 잎사귀들을 한데 모아 자리를 만들고, 가부좌를 틀고 몸을 곧게 세워 전면에 마음을 챙겨 앉는다. 나는 이와 같이 안다. ‘나에게 탐욕(라가)은 버려졌고, 뿌리가 뽑혔으며, 밑동이 잘린 야자수처럼 되었고, 존재하지 않게 되었으며, 미래에 다시는 생겨나지 않는 법이 되었다. 나에게 성냄(도사)은 버려졌고, 뿌리가 뽑혔으며, 밑동이 잘린 야자수처럼 되었고, 존재하지 않게 되었으며, 미래에 다시는 생겨나지 않는 법이 되었다. 나에게 어리석음(모하)은 버려졌고, 뿌리가 뽑혔으며, 밑동이 잘린 야자수처럼 되었고, 존재하지 않게 되었으며, 미래에 다시는 생겨나지 않는 법이 되었다.’ 바라문이여, 이러한 상태에 있는 내가 만약 거닌다면, 그때 나의 거님은 성스러운 거님이 된다. 바라문이여, 이러한 상태에 있는 내가 만약 서 있거나… 앉아 있거나… 눕는다면, 그때 나의 눕는 자리는 성스러운 높고 큰 침상이 된다. 바라문이여, 이것이 바로 내가 지금 원하는 대로, 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻는 성스러운 높고 큰 침상이다.” ‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Ko cañño evarūpassa ariyassa uccāsayanamahāsayanassa nikāmalāmī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī, aññatra bhotā gotamena! “존귀하신 고타마시여, 경이롭습니다. 존귀하신 고타마시여, 놀랍습니다. 존귀하신 고타마를 제외하고 다른 그 누가 이와 같은 성자들의 높고 큰 침상을 원하는 대로 얻으며, 힘들지 않게 얻고, 어려움 없이 얻겠습니까!” ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ kho bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti. Tatiyaṃ. “존귀하신 고타마시여, 정말 훌륭하십니다. 존귀하신 고타마시여, 정말 훌륭하십니다. 존귀하신 고타마시여, 마치 넘어진 것을 일으켜 세우듯, 가려진 것을 열어 보이듯, 길을 잃은 자에게 길을 가리켜 주듯, 혹은 눈 있는 자들이 형상을 보게 하려고 어둠 속에 등불을 들어 올리듯, 존귀하신 고타마께서는 여러 가지 방편으로 법을 밝혀 주셨습니다. 저희는 존귀하신 고타마와 법과 비구 승가에 귀의합니다. 존귀하신 고타마께서는 저희를 오늘부터 목숨이 다할 때까지 귀의한 재가 신자로 받아 주소서.” (제3의 경전 끝) 4. Sarabhasuttaṃ 4. 사라바 경 65. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena sarabho nāma paribbājako acirapakkanto hoti imasmā dhammavinayā. So rājagahe parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo. Aññāya ca panāhaṃ samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammaṃ evāhaṃ tasmā dhammavinayā apakkanto’’ti. Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Assosuṃ kho te bhikkhū sarabhassa paribbājakassa rājagahe parisati evaṃ vācaṃ bhāsamānassa [Pg.186] – ‘‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo. Aññāya ca panāhaṃ samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammaṃ evāhaṃ tasmā dhammavinayā apakkanto’’ti. 65. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 라자가하의 영축산에 머물고 계셨다. 그때 사라바라는 이름의 유행자가 이 법과 율에서 떠난 지 얼마 되지 않았을 때였다. 그는 라자가하의 대중 가운데서 이와 같이 말하고 다녔다. '나는 사카야 아들인 수행자들의 법을 알았다. 사카야 아들인 수행자들의 법을 알았기에 나는 그 법과 율에서 떠난 것이다.' 그때 많은 비구들이 오전에 가사를 다스려 입고 바루와 가사를 들고 라자가하로 탁발하러 들어갔다. 비구들은 사라바 유행자가 라자가하의 대중 가운데서 '나는 사카야 아들인 수행자들의 법을 알았다. 사카야 아들인 수행자들의 법을 알았기에 나는 그 법과 율에서 떠난 것이다'라고 말하는 것을 들었다. Atha kho te bhikkhū rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sarabho nāma, bhante, paribbājako acirapakkanto imasmā dhammavinayā. So rājagahe parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo. Aññāya ca panāhaṃ samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammaṃ evāhaṃ tasmā dhammavinayā apakkanto’ti. Sādhu bhante, bhagavā yena sippinikātīraṃ paribbājakārāmo yena sarabho paribbājako tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. 그 후 비구들은 라자가하에서 탁발을 마치고 공양을 끝낸 뒤 탁발을 다녀온 길에서 돌아와 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 비구들은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. '세존이시여, 사라바라는 이름의 유행자가 이 법과 율에서 떠난 지 얼마 되지 않았습니다. 그는 라자가하의 대중 가운데서 “나는 사카야 아들인 수행자들의 법을 알았다. 사카야 아들인 수행자들의 법을 알았기에 나는 그 법과 율에서 떠난 것이다”라고 말하고 다녔습니다. 세존이시여, 세존께서 자비로운 마음으로 십피니카 강변의 유행자 정사에 있는 사라바 유행자가 있는 곳으로 가 주시면 좋겠습니다.' 세존께서는 침묵으로 승낙하셨다. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena sippinikātīraṃ paribbājakārāmo yena sarabho paribbājako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, sarabha, evaṃ vadesi – ‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo. Aññāya ca panāhaṃ samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammaṃ evāhaṃ tasmā dhammavinayā apakkanto’’’ti? Evaṃ vutte sarabho paribbājako tuṇhī ahosi. 그 후 세존께서는 저녁 무렵 홀로 명상에서 일어나 십피니카 강변의 유행자 정사에 있는 사라바 유행자가 있는 곳으로 가셨다. 가셔서 마련된 자리에 앉으셨다. 자리에 앉으신 세존께서는 사라바 유행자에게 이와 같이 말씀하셨다. '사라바여, 그대가 “나는 사카야 아들인 수행자들의 법을 알았다. 사카야 아들인 수행자들의 법을 알았기에 나는 그 법과 율에서 떠난 것이다”라고 말했다는 것이 정말인가?' 이렇게 말씀하시자 사라바 유행자는 침묵하였다. Dutiyampi kho, bhagavā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘vadehi, sarabha, kinti te aññāto samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo? Sace te aparipūraṃ bhavissati, ahaṃ paripūressāmi. Sace pana te paripūraṃ bhavissati, ahaṃ anumodissāmī’’ti. Dutiyampi kho sarabho paribbājako tuṇhī ahosi. 세존께서는 두 번째로 사라바 유행자에게 말씀하셨다. '사라바여, 말해 보시오. 그대가 아는 사카야 아들인 수행자들의 법이란 무엇이오? 만약 그대의 앎이 불완전하다면 내가 채워 줄 것이며, 만약 완전하다면 내가 기뻐해 주겠소.' 두 번째로도 사라바 유행자는 침묵하였다. Tatiyampi kho bhagavā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavoca – (‘‘yo kho sarabha paññāyati samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo) ‘‘vadehi, sarabha, kinti te aññāto samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo? Sace te aparipūraṃ [Pg.187] bhavissati, ahaṃ paripūressāmi. Sace pana te paripūraṃ bhavissati, ahaṃ anumodissāmī’’ti. Tatiyampi kho sarabho paribbājako tuṇhī ahosi. 세존께서는 세 번째로 사라바 유행자에게 말씀하셨다. '(사라바여, 사카야 아들인 수행자들의 법으로 알려진 것이 무엇인지) 사라바여, 말해 보시오. 그대가 아는 사카야 아들인 수행자들의 법이란 무엇이오? 만약 그대의 앎이 불완전하다면 내가 채워 줄 것이며, 만약 완전하다면 내가 기뻐해 주겠소.' 세 번째로도 사라바 유행자는 침묵하였다. Atha kho te paribbājakā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavocuṃ – ‘‘yadeva kho tvaṃ, āvuso sarabha, samaṇaṃ gotamaṃ yāceyyāsi tadeva te samaṇo gotamo pavāreti. Vadehāvuso sarabha, kinti te aññāto samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo? Sace te aparipūraṃ bhavissati, samaṇo gotamo paripūressati. Sace pana te paripūraṃ bhavissati, samaṇo gotamo anumodissatī’’ti. Evaṃ vutte sarabho paribbājako tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi. 그러자 유행자들이 사라바 유행자에게 이와 같이 말했다. '도반 사라바여, 그대가 수행자 고타마에게 요청해야 할 바로 그 일을 수행자 고타마께서 그대에게 제안하고 계시네. 도반 사라바여, 말해 보게. 그대가 아는 사카야 아들인 수행자들의 법이란 무엇인가? 만약 그대의 앎이 불완전하다면 수행자 고타마께서 채워 주실 것이고, 만약 완전하다면 수행자 고타마께서 기뻐해 주실 것이네.' 이렇게 말하자 사라바 유행자는 침묵한 채, 기가 죽어 어깨를 늘어뜨리고 고개를 숙이고 생각에 잠겨 아무런 대답도 하지 못하고 앉아 있었다. Atha kho bhagavā sarabhaṃ paribbājakaṃ tuṇhībhūtaṃ maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā te paribbājake etadavoca – 그러자 세존께서는 사라바 유행자가 침묵하며 기가 죽어 어깨를 늘어뜨리고 고개를 숙이고 생각에 잠겨 대답을 못 하고 있는 것을 아시고, 유행자들에게 이와 같이 말씀하셨다. ‘‘Yo kho maṃ, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’ti, tamahaṃ tattha sādhukaṃ samanuyuñjeyyaṃ samanugāheyyaṃ samanubhāseyyaṃ. So vata mayā sādhukaṃ samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ nāññataraṃ ṭhānaṃ nigaccheyya, aññena vā aññaṃ paṭicarissati, bahiddhā kathaṃ apanāmessati, kopañca dosañca appaccayañca pātukarissati, tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdissati, seyyathāpi sarabho paribbājako. “유행자들이여, 만약 어떤 이가 나에게 ‘당신은 스스로 바르게 깨달은 자(정등각자)라고 선언하지만, 이러한 법들은 깨닫지 못했다’라고 말한다면, 나는 그에 대해 철저히 따져 묻고 끝까지 추궁하며 논박할 것이오. 만약 그가 나의 철저한 질문과 추궁과 논박을 받는다면, 그가 다음 세 가지 상황 중 하나에 처하지 않는 것은 불가능하오. 다른 말로 말을 돌리거나, 엉뚱한 화제를 끌어들여 질문을 회피하거나, 화를 내고 증오와 불만을 드러내거나, 혹은 지금 사라바 유행자처럼 침묵하며 기가 죽어 어깨를 늘어뜨리고 고개를 숙이고 생각에 잠겨 아무런 대답도 하지 못한 채 앉아 있게 될 것이오.” ‘‘Yo kho maṃ, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘khīṇāsavassa te paṭijānato ime āsavā aparikkhīṇā’ti, tamahaṃ tattha sādhukaṃ samanuyuñjeyyaṃ samanugāheyyaṃ samanubhāseyyaṃ. So vata mayā sādhukaṃ samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ nāññataraṃ ṭhānaṃ nigaccheyya, aññena vā aññaṃ paṭicarissati, bahiddhā kathaṃ apanāmessati, kopañca dosañca appaccayañca [Pg.188] pātukarissati, tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdissati, seyyathāpi sarabho paribbājako. “유행자들이여, 누군가 나에게 ‘번뇌를 모두 소멸했다고 공언하시는 당신에게도 아직 이러한 번뇌들이 남아 있습니다’라고 말한다면, 나는 그 문제에 관하여 그를 철저히 추궁하고 문책하며 논박할 것이다. 그가 나에 의해 철저히 추궁받고 문책받으며 논박당할 때, 그가 다음의 세 가지 상황 중 하나에 처하지 않을 가능성은 전혀 없다. 즉, 그는 딴소리로 말을 돌려 가리거나, 주제 밖의 화제를 끌어들여 회피하거나, 분노와 원망과 불만을 노골적으로 드러낼 것이다. 그렇지 않으면 사라바 유행자처럼 침묵한 채 당황하여 어깨를 늘어뜨리고 고개를 숙인 채 멍하니 할 말을 잃고 앉아 있을 것이다.” ‘‘Yo kho maṃ, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti, tamahaṃ tattha sādhukaṃ samanuyuñjeyyaṃ samanugāheyyaṃ samanubhāseyyaṃ. So vata mayā sādhukaṃ samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ nāññataraṃ ṭhānaṃ nigaccheyya, aññena vā aññaṃ paṭicarissati, bahiddhā kathaṃ apanāmessati, kopañca dosañca appaccayañca pātukarissati, tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdissati, seyyathāpi sarabho paribbājako’’ti. Atha kho bhagavā sippinikātīre paribbājakārāme tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā vehāsaṃ pakkāmi. “유행자들이여, 누군가 나에게 ‘당신이 가르친 그 법은 그것을 실천하는 자를 완전한 괴로움의 소멸로 바르게 인도하지 못한다’라고 말한다면, 나는 그 문제에 관하여 그를 철저히 추궁하고 문책하며 논박할 것이다. 그가 나에 의해 철저히 추궁받고 문책받으며 논박당할 때, 그가 다음의 세 가지 상황 중 하나에 처하지 않을 가능성은 전혀 없다. 즉, 그는 딴소리로 말을 돌려 가리거나, 주제 밖의 화제를 끌어들여 회피하거나, 분노와 원망과 불만을 노골적으로 드러낼 것이다. 그렇지 않으면 사라바 유행자처럼 침묵한 채 당황하여 어깨를 늘어뜨리고 고개를 숙인 채 멍하니 할 말을 잃고 앉아 있을 것이다.” 이렇게 말씀하신 뒤 세존께서는 십피니강 기슭의 유행자 정사에서 세 번 사자후를 토하시고 허공으로 떠나셨다. Atha kho te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato sarabhaṃ paribbājakaṃ samantato vācāyasannitodakena sañjambharimakaṃsu – ‘‘seyyathāpi, āvuso sarabha, brahāraññe jarasiṅgālo ‘sīhanādaṃ nadissāmī’ti siṅgālakaṃyeva nadati, bheraṇḍakaṃyeva nadati ; evamevaṃ kho tvaṃ, āvuso sarabha, aññatreva samaṇena gotamena ‘sīhanādaṃ nadissāmī’ti siṅgālakaṃyeva nadasi bheraṇḍakaṃyeva nadasi. Seyyathāpi, āvuso sarabha, ambukasañcarī ‘purisakaravitaṃ ravissāmī’ti ambukasañcariravitaṃyeva ravati; evamevaṃ kho tvaṃ, āvuso sarabha, aññatreva samaṇena gotamena ‘purisakaravitaṃ ravissāmī’ti, ambukasañcariravitaṃyeva ravasi. Seyyathāpi, āvuso sarabha, usabho suññāya gosālāya gambhīraṃ naditabbaṃ maññati; evamevaṃ kho tvaṃ, āvuso sarabha, aññatreva samaṇena gotamena gambhīraṃ naditabbaṃ maññasī’’ti. Atha kho te paribbājakā sarabhaṃ paribbājakaṃ [Pg.189] samantato vācāyasannitodakena sañjambharimakaṃsūti. Catutthaṃ. 그 후 그 유행자들은 세존께서 떠나신 지 얼마 되지 않아 사라바 유행자를 사방에서 말의 가시로 찔러대며 괴롭혔다. “도반 사라바여, 마치 깊은 숲속의 늙은 여우가 ‘나는 사자후를 토하리라’고 마음먹었지만 결국 여우 소리만 내고 깽깽거리는 소리만 낼 뿐인 것과 같소. 도반 사라바여, 그대 또한 이와 같이 사문 고타마가 없는 곳에서만 ‘나는 사자후를 토하리라’고 하지만 여우 소리만 내고 깽깽거리는 소리만 낼 뿐이었소. 도반 사라바여, 마치 어린 암탉이 ‘나는 수탉의 우렁찬 울음소리를 내리라’고 마음먹었지만 결국 암탉 소리만 낼 뿐인 것과 같소. 도반 사라바여, 그대 또한 이와 같이 사문 고타마가 없는 곳에서만 ‘나는 수탉의 울음소리를 내리라’고 하지만 암탉 소리만 낼 뿐이었소. 도반 사라바여, 마치 황소가 우두머리 소가 없는 텅 빈 외양간에서 자신이 깊은 포효를 할 수 있다고 착각하는 것과 같소. 도반 사라바여, 그대 또한 이와 같이 사문 고타마가 없는 곳에서만 자신이 깊은 포효를 할 수 있다고 착각했소.” 이와 같이 그 유행자들은 사라바 유행자를 사방에서 말의 가시로 찔러대며 괴롭혔다. 네 번째 경이 끝났다. 5. Kesamuttisuttaṃ 5. 케사뭇티 경 (Kālāma Sutta) 66. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena kesamuttaṃ nāma kālāmānaṃ nigamo tadavasari. Assosuṃ kho kesamuttiyā kālāmā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kesamuttaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā…pe… sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti. 66. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 코살라국에서 많은 비구 승가와 함께 유행하시다가 케사뭇티라고 하는 칼라마인들의 마을에 이르셨다. 케사뭇티의 칼라마인들은 다음과 같이 들었다. “석가족의 아들로서 석가문중에서 출가한 사문 고타마께서 케사뭇티에 오셨다. 그분 고타마 존자에게는 이와 같은 좋은 명성이 자자하다. ‘그분 세존께서는 공양받을 만한 분(아라한)이시며, 바르게 깨달으신 분이시며… (중략) …그러한 아라한들을 뵙는 것은 참으로 유익한 일이다’라고.” Atha kho kesamuttiyā kālāmā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te kesamuttiyā kālāmā bhagavantaṃ etadavocuṃ – 그 후 케사뭇티의 칼라마인들이 세존께 다가갔다. 어떤 이들은 세존께 절을 올리고 한곁에 앉았고, 어떤 이들은 세존과 함께 안부를 나누고 반갑고 기억할 만한 대화를 나눈 뒤 한곁에 앉았다. 어떤 이들은 세존을 향해 합장하고 한곁에 앉았으며, 어떤 이들은 이름과 가문을 밝히고 한곁에 앉았고, 어떤 이들은 침묵한 채 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 케사뭇티의 칼라마인들은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Santi, bhante, eke samaṇabrāhmaṇā kesamuttaṃ āgacchanti. Te sakaṃyeva vādaṃ dīpenti jotenti, parappavādaṃ pana khuṃsenti vambhenti paribhavanti omakkhiṃ karonti. Aparepi, bhante, eke samaṇabrāhmaṇā kesamuttaṃ āgacchanti. Tepi sakaṃyeva vādaṃ dīpenti jotenti, parappavādaṃ pana khuṃsenti vambhenti paribhavanti omakkhiṃ karonti. Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ hoteva kaṅkhā hoti vicikicchā – ‘ko su nāma imesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ āha, ko musā’’’ti? ‘‘Alañhi vo, kālāmā, kaṅkhituṃ alaṃ vicikicchituṃ. Kaṅkhanīyeva pana vo ṭhāne vicikicchā uppannā’’. “세존이시여, 어떤 사문과 바라문들이 케사뭇티에 옵니다. 그들은 오직 자신의 견해만을 드러내고 밝히며, 다른 이들의 견해는 비난하고 경멸하고 무시하고 헐뜯습니다. 세존이시여, 또 다른 사문과 바라문들이 케사뭇티에 옵니다. 그들 역시 오직 자신의 견해만을 드러내고 밝히며, 다른 이들의 견해는 비난하고 경멸하고 무시하고 헐뜯습니다. 세존이시여, 저희에게는 이 존경하는 사문 바라문들 중에 ‘과연 누가 진실을 말하고 누가 거짓을 말하는가?’ 하는 의심과 회의가 생깁니다.” “칼라마인들이여, 그대들이 의심하는 것은 당연하며 회의를 느끼는 것도 당연하다. 의심할 만한 상황에서 그대들에게 회의가 생긴 것이다.” ‘‘Etha tumhe, kālāmā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena[Pg.190], mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, kālāmā, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’’’ti, atha tumhe, kālāmā, pajaheyyātha. “칼라마인들이여, 오라. 전해 들은 소문에 의존하지 말고, 대대로 내려오는 전통에 의존하지 말고, ‘그렇다더라’ 하는 전언에 의존하지 말고, 성전의 기록에 의존하지 말고, 추론에 의존하지 말고, 논리에 의존하지 말고, 외양을 따져보는 것에 의존하지 말고, 사유하여 납득한 견해에 의존하지 말고, 능력이 있어 보인다는 것에 의존하지 말고, ‘이 사문은 우리의 스승이다’라는 생각에 의존하지 말라. 칼라마인들이여, 그대들이 스스로 ‘이 법들은 해로운 것이며, 이 법들은 비난받을 만한 것이며, 이 법들은 지혜로운 이들에게 비판받는 것이며, 이 법들을 완전히 수용하여 실천하면 해로움과 고통을 초래한다’라고 알게 될 때, 칼라마인들이여, 그때 그것들을 버려라.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, lobho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti? “칼라마인들이여, 그대들은 어떻게 생각하는가? 사람의 내면에 탐욕(lobha)이 일어날 때, 그것이 이익을 위해 일어나는가 아니면 해로움을 위해 일어나는가?” ‘‘Ahitāya, bhante’’. “세존이시여, 해로움을 위해 일어납니다.” ‘‘Luddho panāyaṃ, kālāmā, purisapuggalo lobhena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “칼라마인들이여, 탐욕에 빠진 사람은 탐욕에 압도되고 마음이 사로잡혀서 생명을 죽이고, 주지 않은 것을 가지고, 남의 아내와 간음하며, 거짓말을 하고, 다른 사람에게도 그와 같이 하도록 권한다. 이것이 그에게 오랜 세월 해로움과 고통이 되지 않겠는가?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그러합니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, doso purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti? “칼라마인들이여, 그대들은 어떻게 생각하는가? 사람의 내면에 성냄(dosa)이 일어날 때, 그것이 이익을 위해 일어나는가 아니면 해로움을 위해 일어나는가?” ‘‘Ahitāya, bhante’’. “세존이시여, 해로움을 위해 일어납니다.” ‘‘Duṭṭho panāyaṃ, kālāmā, purisapuggalo dosena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “카라마 사람들이여, 분노에 압도되고 마음에 사로잡혀 화가 난 사람은 생명을 죽이고, 주지 않은 것을 취하고, 남의 아내를 범하고, 거짓말을 하며, 타인에게도 그렇게 하도록 권합니다. 이것이 그에게 오랫동안 해로움과 고통이 되지 않겠습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, moho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti? “카라마 사람들이여, 이를 어떻게 생각합니까? 사람의 내면에서 어리석음(모하)이 일어날 때, 그것은 이익을 위해 일어납니까, 아니면 해로움을 위해 일어납니까?” ‘‘Ahitāya, bhante’’. “해로움을 위해 일어납니다, 세존이시여.” ‘‘Mūḷho panāyaṃ, kālāmā, purisapuggalo mohena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “카라마 사람들이여, 어리석음에 압도되고 마음에 사로잡혀 미혹된 사람은 생명을 죽이고, 주지 않은 것을 취하고, 남의 아내를 범하고, 거짓말을 하며, 타인에게도 그렇게 하도록 권합니다. 이것은 그에게 오랜 세월 해로움과 고통이 됩니다.” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti? “카라마 사람들이여, 이를 어떻게 생각합니까? 이 법들은 유익한 것입니까, 아니면 해로운 것입니까?” ‘‘Akusalā, bhante’’. “해로운 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti? “비난받을 만한 것입니까, 아니면 비난받지 않을 것입니까?” ‘‘Sāvajjā, bhante’’. “비난받을 만한 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti? “지혜로운 이들이 꾸짖는 것입니까, 아니면 지혜로운 이들이 찬탄하는 것입니까?” ‘‘Viññugarahitā, bhante’’. “지혜로운 이들이 꾸짖는 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti[Pg.191]? “그것들을 완전히 받아들여 실천하면 해로움과 고통으로 인도합니까, 그렇지 않습니까? 여기에 대해 어떻게 생각합니까?” ‘‘Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti. Evaṃ no ettha hotī’’ti. “세존이시여, 그것들을 완전히 받아들여 실천하면 해로움과 고통으로 인도합니다. 저희는 이와 같이 생각합니다.” ‘‘Iti kho, kālāmā, yaṃ taṃ avocumhā – ‘etha tumhe, kālāmā! Mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe kālāmā attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti, atha tumhe, kālāmā, pajaheyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “카라마 사람들이여, 이와 같이 ‘오너라, 카라마 사람들이여. 전해 들은 말이라고 해서, 대대로 내려오는 전통이라고 해서, 그렇다더라는 소문이라고 해서, 성전의 권위라고 해서, 추론에 의한 것이라고 해서, 논리적인 것이라고 해서, 겉모양을 검토해 보았다고 해서, 자신들의 견해와 일치한다고 해서, 그럴듯해 보인다고 해서, 혹은 이 수행자는 우리의 스승이라고 해서 그대로 받아들이지 마십시오. 카라마 사람들이여, 여러분이 스스로 ‘이 법들은 해로운 것이고, 이 법들은 비난받을 만한 것이며, 이 법들은 지혜로운 이들이 꾸짖는 것이고, 이 법들을 완전히 받아들여 실천하면 해로움과 고통으로 인도한다’고 알게 되었을 때, 카라마 사람들이여, 그때 그것들을 버리십시오’라고 말한 것은 바로 이것을 근거로 하여 말한 것입니다.” ‘‘Etha tumhe, kālāmā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, kālāmā, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantī’ti, atha tumhe, kālāmā, upasampajja vihareyyātha. “오너라, 카라마 사람들이여. 전해 들은 말이라고 해서, 대대로 내려오는 전통이라고 해서, 그렇다더라는 소문이라고 해서, 성전의 권위라고 해서, 추론에 의한 것이라고 해서, 논리적인 것이라고 해서, 겉모양을 검토해 보았다고 해서, 자신들의 견해와 일치한다고 해서, 그럴듯해 보인다고 해서, 혹은 이 수행자는 우리의 스승이라고 해서 그대로 받아들이지 마십시오. 카라마 사람들이여, 여러분이 스스로 ‘이 법들은 유익한 것이고, 이 법들은 비난받지 않을 것이며, 이 법들은 지혜로운 이들이 찬탄하는 것이고, 이 법들을 완전히 받아들여 실천하면 이익과 행복으로 인도한다’고 알게 되었을 때, 카라마 사람들이여, 그때 그것들을 구족하여 머무십시오.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, alobho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti? “카라마 사람들이여, 이를 어떻게 생각합니까? 사람의 내면에서 탐욕 없음(아로바)이 일어날 때, 그것은 이익을 위해 일어납니까, 아니면 해로움을 위해 일어납니까?” ‘‘Hitāya, bhante’’. “이익을 위해 일어납니다, 세존이시여.” ‘‘Aluddho panāyaṃ, kālāmā, purisapuggalo lobhena anabhibhūto apariyādinnacitto neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, na parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. “카라마 사람들이여, 탐욕에 압도되지 않고 마음에 사로잡히지 않아 탐욕이 없는 사람은 생명을 죽이지 않고, 주지 않은 것을 취하지 않으며, 남의 아내를 범하지 않고, 거짓말을 하지 않으며, 타인에게도 그렇게 하도록 권합니다. 이것이 그에게 오랫동안 이익과 행복이 되지 않겠습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, adoso purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati…pe… amoho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati…pe… hitāya sukhāyā’’ti. “카라마 사람들이여, 이를 어떻게 생각합니까? 사람의 내면에서 분노 없음(아도사)이 일어날 때... 사람의 내면에서 어리석음 없음(아모하)이 일어날 때... 그것은 이익과 행복을 위해 일어납니까?” ‘‘Evaṃ bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti? “카라마 사람들이여, 이를 어떻게 생각합니까? 이 법들은 유익한 것입니까, 아니면 해로운 것입니까?” ‘‘Kusalā, bhante’’. “유익한 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti? “비난받을 만한 것입니까, 아니면 비난받지 않을 것입니까?” ‘‘Anavajjā, bhante’’. “비난받지 않을 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti? “지혜로운 이들이 꾸짖는 것입니까, 아니면 지혜로운 이들이 찬탄하는 것입니까?” ‘‘Viññuppasatthā, bhante’’. “지혜로운 이들이 찬탄하는 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Samattā samādinnā [Pg.192] hitāya sukhāya saṃvattanti no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti? “그것들을 완전히 받아들여 실천하면 이익과 행복으로 인도합니까, 그렇지 않습니까? 여기에 대해 어떻게 생각합니까?” ‘‘Samattā, bhante, samādinnā hitāya sukhāya saṃvattanti. Evaṃ no ettha hotī’’ti. “세존이시여, 그것들을 완전히 받아들여 실천하면 이익과 행복으로 인도합니다. 저희는 이와 같이 생각합니다.” ‘‘Iti kho, kālāmā, yaṃ taṃ avocumhā – ‘etha tumhe, kālāmā! Mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, kālāmā, attanāva jāneyyātha – ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantīti, atha tumhe, kālāmā, upasampajja vihareyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “칼라마 사람들이여, 내가 ‘칼라마 사람들이여, 오십시오. 들어서 안다고 해서(전승), 대대로 전해 내려온다고 해서(전통), 소문에 그렇다고 해서(보도), 성전에 기록되어 있다고 해서(성전), 논리적이라고 해서(사유), 추론에 의한 것이라고 해서(방식), 겉모양을 보고 생각해서(추론), 우리가 미리 가졌던 견해와 일치한다고 해서(견해), 말하는 사람이 믿음직해 보인다고 해서(신뢰), 혹은 이 수행자가 우리의 스승이라고 해서(존경) 그것을 받아들이지 마십시오. 칼라마 사람들이여, 그대들이 스스로 ‘이 법들은 유익하고, 이 법들은 비난받을 일이 없으며, 이 법들은 지혜로운 이들에게 칭송받고, 이 법들을 원만하게 갖추고 실천하면 이익과 행복으로 인도한다’고 알게 될 때, 그때 칼라마 사람들이여, 그것을 구족하여 머무십시오’라고 말한 것은 바로 이것을 근거로 하여 말한 것입니다.” ‘‘Sa kho so, kālāmā, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno patissato mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati. “칼라마 사람들이여, 참으로 그 고귀한 제자는 이와 같이 탐욕이 없고, 악의가 없으며, 미혹되지 않고, 분명한 지혜를 갖추고 마음을 챙기어, 자애(mettā)가 함께한 마음으로 한 방향을 가득 채워 머뭅니다. 그와 같이 두 번째 방향을, 그와 같이 세 번째 방향을, 그와 같이 네 번째 방향을 가득 채웁니다. 이와 같이 위로, 아래로, 옆으로, 모든 곳에서 모든 이들을 자기 자신처럼 여기며, 광대하고 수승하며 무량하고 원한이 없으며 괴로움이 없는 자애가 함께한 마음으로 온 세상을 가득 채워 머뭅니다. 연민(karuṇā)이 함께한 마음으로… (중략) … 기쁨(muditā)이 함께한 마음으로… (중략) … 평온(upekkhā)이 함께한 마음으로 한 방향을 가득 채워 머뭅니다. 그와 같이 두 번째 방향을, 그와 같이 세 번째 방향을, 그와 같이 네 번째 방향을 가득 채웁니다. 이와 같이 위로, 아래로, 옆으로, 모든 곳에서 모든 이들을 자기 자신처럼 여기며, 광대하고 수승하며 무량하고 원한이 없으며 괴로움이 없는 평온이 함께한 마음으로 온 세상을 가득 채워 머뭅니다.” ‘‘Sa kho so, kālāmā, ariyasāvako evaṃ averacitto evaṃ abyāpajjhacitto evaṃ asaṃkiliṭṭhacitto evaṃ visuddhacitto. Tassa diṭṭheva dhamme cattāro assāsā adhigatā honti. ‘Sace kho pana atthi paro loko, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, athāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti, ayamassa paṭhamo assāso adhigato hoti. “칼라마 사람들이여, 참으로 그 고귀한 제자는 이와 같이 원한이 없는 마음, 악의가 없는 마음, 오염되지 않은 마음, 청정한 마음을 가집니다. 그에게는 지금 여기에서 네 가지 안심(安心)이 얻어집니다. ‘만일 내생이 있고, 선행과 악행에 대한 과보와 결과가 있다면, 나는 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳인 천상 세계에 태어날 것이다’라는 이것이 그가 얻은 첫 번째 안심입니다.” ‘‘‘Sace [Pg.193] kho pana natthi paro loko, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, athāhaṃ diṭṭheva dhamme averaṃ abyāpajjhaṃ anīghaṃ sukhiṃ attānaṃ pariharāmī’ti, ayamassa dutiyo assāso adhigato hoti. “‘만일 내생이 없고, 선행과 악행에 대한 과보와 결과가 없다 하더라도, 나는 지금 여기에서 원한이 없고 악의가 없으며 괴로움이 없는 행복한 상태로 나 자신을 지켜 나갈 것이다’라는 이것이 그가 얻은 두 번째 안심입니다.” ‘‘‘Sace kho pana karoto karīyati pāpaṃ, na kho panāhaṃ kassaci pāpaṃ cetemi. Akarontaṃ kho pana maṃ pāpakammaṃ kuto dukkhaṃ phusissatī’ti, ayamassa tatiyo assāso adhigato hoti. “‘만일 악행을 저지르는 자에게 과보가 따른다 하더라도, 나는 결코 누구에게도 악한 마음을 품지 않으니, 악행을 저지르지 않는 나에게 어떻게 괴로움이 닥치겠는가’라는 이것이 그가 얻은 세 번째 안심입니다.” ‘‘‘Sace kho pana karoto na karīyati pāpaṃ, athāhaṃ ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmī’ti, ayamassa catuttho assāso adhigato hoti. “‘만일 악행을 저지르는 자에게 과보가 따르지 않는다 하더라도, 나는 양쪽 모두의 경우(악행을 하지 않았고 결과도 없음)에서 청정한 나 자신을 본다’라는 이것이 그가 얻은 네 번째 안심입니다.” ‘‘Sa kho so, kālāmā, ariyasāvako evaṃ averacitto evaṃ abyāpajjhacitto evaṃ asaṃkiliṭṭhacitto evaṃ visuddhacitto. Tassa diṭṭheva dhamme ime cattāro assāsā adhigatā hontī’’ti. “칼라마 사람들이여, 참으로 그 고귀한 제자는 이와 같이 원한이 없는 마음, 악의가 없는 마음, 오염되지 않은 마음, 청정한 마음을 가집니다. 그에게는 지금 여기에서 이러한 네 가지 안심이 얻어집니다.” ‘‘Evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata! Sa kho so, bhante, ariyasāvako evaṃ averacitto evaṃ abyāpajjhacitto evaṃ asaṃkiliṭṭhacitto evaṃ visuddhacitto. Tassa diṭṭheva dhamme cattāro assāsā adhigatā honti. ‘Sace kho pana atthi paro loko, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, athāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti, ayamassa paṭhamo assāso adhigato hoti. “세존이시여, 그렇습니다. 선서(善逝)시여, 그렇습니다! 세존이시여, 참으로 그 고귀한 제자는 이와 같이 원한이 없는 마음, 악의가 없는 마음, 오염되지 않은 마음, 청정한 마음을 가집니다. 그에게는 지금 여기에서 네 가지 안심이 얻어집니다. ‘만일 내생이 있고, 선행과 악행에 대한 과보와 결과가 있다면, 나는 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳인 천상 세계에 태어날 것이다’라는 이것이 그가 얻은 첫 번째 안심입니다.” ‘‘‘Sace kho pana natthi paro loko, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, athāhaṃ diṭṭheva dhamme averaṃ abyāpajjhaṃ anīghaṃ sukhiṃ attānaṃ pariharāmī’ti, ayamassa dutiyo assāso adhigato hoti. “‘만일 내생이 없고, 선행과 악행에 대한 과보와 결과가 없다 하더라도, 나는 지금 여기에서 원한이 없고 악의가 없으며 괴로움이 없는 행복한 상태로 나 자신을 지켜 나갈 것이다’라는 이것이 그가 얻은 두 번째 안심입니다.” ‘‘Sace kho pana karoto karīyati pāpaṃ, na kho panāhaṃ – kassaci pāpaṃ cetemi, akarontaṃ kho pana maṃ pāpakammaṃ kuto dukkhaṃ phusissatī’ti, ayamassa tatiyo assāso adhigato hoti. “‘만일 악행을 저지르는 자에게 과보가 따른다 하더라도, 나는 누구에게도 악한 마음을 품지 않으니, 악행을 저지르지 않는 나에게 어떻게 괴로움이 닥치겠습니까’라는 이것이 그가 얻은 세 번째 안심입니다.” ‘‘‘Sace [Pg.194] kho pana karoto na karīyati pāpaṃ, athāhaṃ ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmī’ti, ayamassa catuttho assāso adhigato hoti. “‘만일 악행을 저지르는 자에게 과보가 따르지 않는다 하더라도, 나는 양쪽 모두의 경우에서 청정한 나 자신을 봅니다’라는 이것이 그가 얻은 네 번째 안심입니다.” ‘‘Sa kho so, bhante, ariyasāvako evaṃ averacitto evaṃ abyāpajjhacitto evaṃ asaṃkiliṭṭhacitto evaṃ visuddhacitto. Tassa diṭṭheva dhamme ime cattāro assāsā adhigatā honti. “세존이시여, 참으로 그 고귀한 제자는 이와 같이 원한이 없는 마음, 악의가 없는 마음, 오염되지 않은 마음, 청정한 마음을 가집니다. 그에게는 지금 여기에서 이러한 네 가지 안심이 얻어집니다.” ‘‘Abhikkantaṃ, bhante…pe… ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti. Pañcamaṃ. “세존이시여, 경이롭습니다! … (중략) … 세존이시여, 저희들은 세존께 귀의하고 법과 비구 승가에 귀의합니다. 세존께서는 저희들을 오늘부터 생명이 다할 때까지 귀의한 재가신자로 받아 주소서.” 다섯 번째 경이 끝났다. 6. Sāḷhasuttaṃ 6. 살라 경 (Sāḷhasutta) 67. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā nandako sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho sāḷho ca migāranattā sāṇo ca sekhuniyanattā yenāyasmā nandako tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nandakaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sāḷhaṃ migāranattāraṃ āyasmā nandako etadavoca – 67. 이와 같이 내가 들었다. 한때 존자 난다카는 사왓티의 미가라마투 저택(동원 녹자모 강당)에 머물고 있었다. 그때 미가라의 손자 살라와 세쿠니야의 손자 사나가 존자 난다카가 있는 곳으로 찾아왔다. 찾아와서 존자 난다카에게 절을 올린 뒤 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 미가라의 손자 살라에게 존자 난다카는 이렇게 말했다. ‘‘Etha tumhe, sāḷhā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, sāḷhā, attanāva jāneyyātha ‘ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’ti, atha tumhe sāḷhā pajaheyyātha. “살라여, 그대들은 오십시오. 들어서 안다고 해서, 대대로 전해 내려온다고 해서, 소문에 그렇다고 해서, 성전에 기록되어 있다고 해서, 논리적이라고 해서, 추론에 의한 것이라고 해서, 겉모양을 보고 생각해서, 우리가 미리 가졌던 견해와 일치한다고 해서, 말하는 사람이 믿음직해 보인다고 해서, 혹은 이 수행자가 우리의 스승이라고 해서 그것을 받아들이지 마십시오. 살라여, 그대들이 스스로 ‘이 법들은 해롭고, 이 법들은 비난받을 만하며, 이 법들은 지혜로운 이들에게 비판받고, 이 법들을 원만하게 갖추고 실천하면 이익이 안 되고 괴로움으로 인도한다’고 알게 될 때, 그때 살라여, 그것들을 버리십시오.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi lobho’’ti? “살라여, 그대들은 어떻게 생각합니까? 탐욕(lobha)이라는 것이 있습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 존자시여.” ‘‘Abhijjhāti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Luddho kho ayaṃ, sāḷhā, abhijjhālu pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “살라여, 나는 이러한 의미를 ‘간탐(abhijjhā)’이라고 부릅니다. 살라여, 이와 같이 탐욕스럽고 간탐에 빠진 사람은 생명을 해치고, 주지 않은 것을 취하며, 남의 아내를 범하고, 거짓말을 하며, 타인에게도 그와 같이 하도록 권하니, 그것이 그에게 오랜 세월 불이익과 고통이 되지 않겠습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ [Pg.195] kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi doso’’ti? “살라여, 그대들은 어떻게 생각합니까? ‘분노(dosa)’라는 것이 있습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Byāpādoti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Duṭṭho kho ayaṃ, sāḷhā, byāpannacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “살라여, 나는 이러한 의미를 ‘악의(byāpāda)’라고 부릅니다. 살라여, 이와 같이 분노에 가득 차고 악의를 품은 사람은 생명을 해치고, 주지 않은 것을 취하며, 남의 아내를 범하고, 거짓말을 하며, 타인에게도 그와 같이 하도록 권하니, 그것이 그에게 오랜 세월 불이익과 고통이 되지 않겠습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi moho’’ti? “살라여, 그대들은 어떻게 생각합니까? ‘어리석음(moho)’이라는 것이 있습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Avijjāti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Mūḷho kho ayaṃ, sāḷhā, avijjāgato pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “살라여, 나는 이러한 의미를 ‘무명(avijjā)’이라고 부릅니다. 살라여, 이와 같이 어리석고 무명에 빠진 사람은 생명을 해치고, 주지 않은 것을 취하며, 남의 아내를 범하고, 거짓말을 하며, 타인에게도 그와 같이 하도록 권하니, 그것이 그에게 오랜 세월 불이익과 고통이 되지 않겠습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti? “살라여, 그대들은 어떻게 생각합니까? 이러한 법들은 유익한 것입니까, 해로운 것입니까?” ‘‘Akusalā, bhante’’. “해로운 법들입니다, 세존이시여.” ‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti? “비난받을 만한 것입니까, 비난받지 않을 것입니까?” ‘‘Sāvajjā, bhante’’. “비난받을 만한 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti? “지혜로운 이들에게 비난받는 것입니까, 지혜로운 이들에게 칭송받는 것입니까?” ‘‘Viññugarahitā, bhante’’. “지혜로운 이들에게 비난받는 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti? “이러한 법들을 완전히 받아들여 실천하면 불이익과 고통으로 인도합니까, 그렇지 않습니까? 이에 대해 어떻게 생각합니까?” ‘‘Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti. Evaṃ no ettha hotī’’ti. “세존이시여, ‘이러한 법들을 완전히 받아들여 실천하면 불이익과 고통으로 인도한다’라고 저희는 생각합니다.” ‘‘Iti kho, sāḷhā, yaṃ taṃ avocumhā – ‘etha tumhe, sāḷhā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, sāḷhā, attanāva jāneyyātha – ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti, atha tumhe, sāḷhā, pajaheyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “살라여, 그래서 내가 ‘살라여, 오십시오. 전해 들은 소문에 의존하지 말고, 전승에 의존하지 말고, ~라더라는 말에 의존하지 말고, 경전의 권위에 의존하지 말고, 논리적 추론에 의존하지 말고, 이치에 의존하지 말고, 겉모양을 따지는 생각에 의존하지 말고, 자신이 받아들인 견해에 대한 확신에 의존하지 말고, 사람의 됨됨이에 의존하지 말고, 이 수행자는 우리의 스승이다라는 생각에 의존하지 마십시오. 살라여, 여러분이 스스로 이러한 법들은 해롭고, 비난받을 만하며, 지혜로운 이들에게 비난받고, 완전히 받아들여 실천하면 불이익과 고통으로 인도한다라고 알게 되었을 때, 살라여, 그때 그것들을 버리십시오’라고 말한 것은 바로 이것을 근거로 말한 것입니다.” ‘‘Etha tumhe, sāḷhā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, sāḷhā, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā [Pg.196] samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantī’ti, atha tumhe, sāḷhā, upasampajja vihareyyātha. “살라여, 오십시오. 전해 들은 소문에 의존하지 말고, 전승에 의존하지 말고, ~라더라는 말에 의존하지 말고, 경전의 권위에 의존하지 말고, 논리적 추론에 의존하지 말고, 이치에 의존하지 말고, 겉모양을 따지는 생각에 의존하지 말고, 자신이 받아들인 견해에 대한 확신에 의존하지 말고, 사람의 됨됨이에 의존하지 말고, 이 수행자는 우리의 스승이다라는 생각에 의존하지 마십시오. 살라여, 여러분이 스스로 이러한 법들은 유익하고, 비난받지 않으며, 지혜로운 이들에게 칭송받고, 완전히 받아들여 실천하면 이익과 행복으로 인도한다라고 알게 되었을 때, 살라여, 그때 그것들을 성취하여 머무십시오.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi alobho’’ti? “살라여, 그대들은 어떻게 생각합니까? ‘탐욕 없음(alobho)’이라는 것이 있습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Anabhijjhāti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Aluddho kho ayaṃ, sāḷhā, anabhijjhālu neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, parampi na tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. “살라여, 나는 이러한 의미를 ‘간탐 없음(anabhijjhā)’이라고 부릅니다. 살라여, 이와 같이 탐욕이 없고 간탐하지 않는 사람은 생명을 해치지 않고, 주지 않은 것을 취하지 않으며, 남의 아내를 범하지 않고, 거짓말을 하지 않으며, 타인에게도 그와 같이 하도록 권하지 않으니, 그것이 그에게 오랜 세월 이익과 행복이 되지 않겠습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi adoso’’ti? “살라여, 그대들은 어떻게 생각합니까? ‘분노 없음(adoso)’이라는 것이 있습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Abyāpādoti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Aduṭṭho kho ayaṃ, sāḷhā, abyāpannacitto neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, parampi na tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. “살라여, 나는 이러한 의미를 ‘악의 없음(abyāpāda)’이라고 부릅니다. 살라여, 이와 같이 분노가 없고 악의가 없는 사람은 생명을 해치지 않고, 주지 않은 것을 취하지 않으며, 남의 아내를 범하지 않고, 거짓말을 하지 않으며, 타인에게도 그와 같이 하도록 권하지 않으니, 그것이 그에게 오랜 세월 이익과 행복이 되지 않겠습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi amoho’’ti? “살라여, 그대들은 어떻게 생각합니까? ‘어리석음 없음(amoho)’이라는 것이 있습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Vijjāti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Amūḷho kho ayaṃ, sāḷhā, vijjāgato neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, parampi na tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. “살라여, 나는 이 의미(불치, amoha)를 ‘명지(vijjā)’라고 부릅니다. 살라여, 미혹되지 않고 명지에 도달한 사람은 살아있는 생명을 죽이지 않고, 주지 않은 것을 가지지 않으며, 남의 아내를 범하지 않고, 거짓말을 하지 않으며, 다른 사람에게도 그러한 행위를 하도록 권하지 않으니, 그것은 오랜 세월 그에게 이익과 행복이 되지 않겠습니까?” ‘‘Evaṃ, bhante’’. “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti? “살라여, 이를 어떻게 생각합니까? 이 법들은 유익한 것입니까, 해로운 것입니까?” ‘‘Kusalā, bhante’’. “유익한 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti? “비난받을 만한 것입니까, 비난받지 않을 것입니까?” ‘‘Anavajjā, bhante’’. “비난받지 않을 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti? “현자들에게 책망받을 것입니까, 현자들에게 칭송받을 것입니까?” ‘‘Viññuppasatthā, bhante’’. “현자들에게 칭송받을 것입니다, 세존이시여.” ‘‘Samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattanti, no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti? “이것들을 완전히 구족하고 받아들이면 이익과 행복이 됩니까, 되지 않습니까? 여기에서 그대들의 생각은 어떠합니까?” ‘‘Samattā, bhante, samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantīti. Evaṃ no ettha hotī’’ti. “세존이시여, 이것들을 완전히 구족하고 받아들이면 이익과 행복이 됩니다. 저희의 생각은 이와 같습니다.” ‘‘Iti kho, sāḷhā, yaṃ taṃ avocumhā – ‘etha tumhe, sāḷhā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, sāḷhā, attanāva jāneyyātha – ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā samādinnā [Pg.197] dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti, atha tumhe, sāḷhā, upasampajja vihareyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “살라여, 그래서 내가 ‘살라여, 전해 들은 말이라고 해서, 대대로 내려오는 전통이라고 해서, 그렇다더라는 소문이라고 해서, 성전에 기록되어 있다고 해서, 논리적 추론이라고 해서, 방법론적 타당성이라고 해서, 외견상의 타당성을 보고서, 우리가 미리 가졌던 견해와 일치한다고 해서, 말하는 이의 유능함 때문에, 혹은 이 수행자는 우리의 스승이다라는 생각만으로 받아들이지 마십시오. 살라여, 그대들이 스스로 알게 될 때, 즉 이 법들은 유익하고, 이 법들은 비난받지 않으며, 이 법들은 현자들에게 칭송받고, 이 법들을 완전히 구족하고 받아들이면 오랜 세월 이익과 행복이 된다고 알게 될 때, 그때 그것을 구족하여 머무십시오’라고 말한 것은 바로 이것을 인연하여 말한 것입니다.” ‘‘Sa kho so, sāḷhā, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno patissato mettāsahagatena cetasā…pe… karuṇā…pe… muditā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati. So evaṃ pajānāti – ‘atthi idaṃ, atthi hīnaṃ, atthi paṇītaṃ, atthi imassa saññāgatassa uttari nissaraṇa’nti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. “살라여, 참으로 그 성스러운 제자는 이와 같이 탐욕(abhijjhā)이 사라지고, 악의(byāpāda)가 사라지며, 미혹되지 않고 분명한 알아차림과 마음챙김을 갖추어, 자애가 함께한 마음으로… (중략) …연민… 기쁨… 평온이 함께한 마음으로 한 방향을 가득 채워 머물고, 그와 같이 두 번째, 세 번째, 네 번째 방향도, 위로도 아래로도 옆으로도, 모든 곳에서 모든 중생을 자기 자신처럼 대하며, 모든 세상에 평온이 함께한 마음으로 광대하고 고귀하며 무량하고 원한 없으며 고통 없는 마음으로 가득 채워 머뭅니다. 그는 이와 같이 꿰뚫어 압니다. ‘이것(고제)이 있고, 저열한 것(집제)이 있으며, 수승한 것(도제)이 있고, 이 인식의 영역 너머에 벗어남(멸제)이 있다’라고. 이와 같이 알고 이와 같이 보는 그의 마음은 감각적 욕망의 번뇌로부터 해탈하고, 존재의 번뇌로부터 해탈하며, 무명의 번뇌로부터 해탈합니다. 해탈했을 때 ‘해탈했다’는 지혜가 생깁니다. ‘태어남은 다했다. 청정한 범행은 완성되었다. 할 일을 다 마쳤다. 다시는 이러한 상태로 돌아오지 않는다’라고 꿰뚫어 압니다.” ‘‘So evaṃ pajānāti – ‘ahu pubbe lobho, tadahu akusalaṃ, so etarahi natthi, iccetaṃ kusalaṃ; ahu pubbe doso…pe… ahu pubbe moho, tadahu akusalaṃ, so etarahi natthi, iccetaṃ kusala’nti. So diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “그는 이와 같이 꿰뚫어 압니다. ‘이전에는 내게 탐욕이 있었고 그것은 해로운 것이었으나, 이제는 그것이 없으니 이는 유익한 것이다. 이전에는 내게 성냄이 있었고… 이전에는 내게 어리석음이 있었고 그것은 해로운 것이었으나, 이제는 그것이 없으니 이는 유익한 것이다’라고. 그는 지금 여기에서 갈증이 없고, 번뇌가 가라앉아 식었으며, 평온을 느끼며 수승한 자가 되어 스스로 머뭅니다.” 여섯 번째 경이 끝났다. 7. Kathāvatthusuttaṃ 7. 담론의 주제 경 68. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kathāvatthūni. Katamāni tīṇi? Atītaṃ vā, bhikkhave, addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ ahosi atītamaddhāna’nti. Anāgataṃ vā, bhikkhave, addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ bhavissati anāgatamaddhāna’nti. Etarahi vā, bhikkhave, paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ hoti etarahi paccuppannamaddhāna’’’nti. 68. “비구들이여, 담론의 주제에는 이 세 가지가 있다. 무엇이 세 가지인가? 비구들이여, 과거의 시간을 주제로 하여 ‘과거에는 이러했다’라고 말할 수 있다. 비구들이여, 미래의 시간을 주제로 하여 ‘미래에는 이러할 것이다’라고 말할 수 있다. 비구들이여, 현재의 시간을 주제로 하여 ‘현재에는 이러하다’라고 말할 수 있다.” ‘‘Kathāsampayogena, bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā kaccho yadi vā akacchoti. Sacāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno ekaṃsabyākaraṇīyaṃ [Pg.198] pañhaṃ na ekaṃsena byākaroti, vibhajjabyākaraṇīyaṃ pañhaṃ na vibhajja byākaroti, paṭipucchābyākaraṇīyaṃ pañhaṃ na paṭipucchā byākaroti, ṭhapanīyaṃ pañhaṃ na ṭhapeti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno ekaṃsabyākaraṇīyaṃ pañhaṃ ekaṃsena byākaroti, vibhajjabyākaraṇīyaṃ pañhaṃ vibhajja byākaroti, paṭipucchābyākaraṇīyaṃ pañhaṃ paṭipucchā byākaroti, ṭhapanīyaṃ pañhaṃ ṭhapeti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo kaccho hoti. “비구들이여, 대화를 나누어 봄으로써 어떤 사람이 대화할 만한 사람인지 아닌지를 알 수 있다. 비구들이여, 만약 어떤 사람이 질문을 받았을 때, 단정적으로 답해야 할 질문에 단정적으로 답하지 않고, 분석적으로 답해야 할 질문에 분석적으로 답하지 않으며, 되물어서 답해야 할 질문에 되물어서 답하지 않고, 제쳐두어야 할 질문을 제쳐두지 않는다면, 비구들이여, 그런 사람은 대화할 만한 사람이 아니다. 비구들이여, 반면에 질문을 받았을 때, 단정적으로 답해야 할 질문에 단정적으로 답하고, 분석적으로 답해야 할 질문에 분석적으로 답하며, 되물어서 답해야 할 질문에 되물어서 답하고, 제쳐두어야 할 질문을 제쳐둔다면, 비구들이여, 그런 사람은 대화할 만한 사람이다.” ‘‘Kathāsampayogena, bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā kaccho yadi vā akacchoti. Sacāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno ṭhānāṭhāne na saṇṭhāti parikappe na saṇṭhāti aññātavāde na saṇṭhāti paṭipadāya na saṇṭhāti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno ṭhānāṭhāne saṇṭhāti parikappe saṇṭhāti aññātavāde saṇṭhāti paṭipadāya saṇṭhāti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo kaccho hoti. “비구들이여, 대화를 나누어 봄으로써 어떤 사람이 대화할 만한 사람인지 아닌지를 알 수 있다. 비구들이여, 만약 어떤 사람이 질문을 받았을 때, 정당한 근거에 머물지 않고, 가설에 머물지 않으며, 알려진 견해에 머물지 않고, 대화의 규칙에 머물지 않는다면, 비구들이여, 그런 사람은 대화할 만한 사람이 아니다. 비구들이여, 반면에 질문을 받았을 때, 정당한 근거에 머물고, 가설에 머물며, 알려진 견해에 머물고, 대화의 규칙에 머문다면, 비구들이여, 그런 사람은 대화할 만한 사람이다.” ‘‘Kathāsampayogena, bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā kaccho yadi vā akacchoti. Sacāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno na aññenaññaṃ paṭicarati na bahiddhā kathaṃ apanāmeti, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo kaccho hoti. “비구들이여, 대화를 나누어 봄으로써 어떤 사람이 대화할 만한 사람인지 아닌지를 알 수 있다. 비구들이여, 만약 어떤 사람이 질문을 받았을 때, 딴소리로 말을 돌리거나, 주제 밖의 이야기를 꺼내어 본래의 말을 회피하거나, 화와 노여움과 불만을 드러낸다면, 비구들이여, 그런 사람은 대화할 만한 사람이 아니다. 비구들이여, 반면에 질문을 받았을 때, 딴소리로 말을 돌리지 않고, 주제 밖의 이야기를 꺼내어 본래의 말을 회피하지 않으며, 화와 노여움과 불만을 드러내지 않는다면, 비구들이여, 그런 사람은 대화할 만한 사람이다.” ‘‘Kathāsampayogena, bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā kaccho yadi vā akacchoti. Sacāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno abhiharati abhimaddati anupajagghati khalitaṃ gaṇhāti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno nābhiharati nābhimaddati na anupajagghati na khalitaṃ gaṇhāti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo kaccho hoti. 비구들이여, 대화를 나누어 봄으로써 그 사람이 토론할 만한 사람인지 아닌지를 알 수 있다. 비구들이여, 만일 어떤 사람이 질문을 받았을 때 (경전을 인용하여 상대방을) 압도하려 하고, (이유를 대며) 짓누르려 하고, 비웃으며, 사소한 실수를 꼬투리 잡는다면, 비구들이여, 그러한 사람은 토론하기에 적합하지 않은 사람이다. 그러나 비구들이여, 만일 어떤 사람이 질문을 받았을 때 압도하려 하지 않고, 짓누르려 하지 않고, 비웃지 않으며, 사소한 실수를 꼬투리 잡지 않는다면, 비구들이여, 그러한 사람은 토론하기에 적합한 사람이다. ‘‘Kathāsampayogena[Pg.199], bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā saupaniso yadi vā anupanisoti. Anohitasoto, bhikkhave, anupaniso hoti, ohitasoto saupaniso hoti. So saupaniso samāno abhijānāti ekaṃ dhammaṃ, parijānāti ekaṃ dhammaṃ, pajahati ekaṃ dhammaṃ, sacchikaroti ekaṃ dhammaṃ. So abhijānanto ekaṃ dhammaṃ, parijānanto ekaṃ dhammaṃ, pajahanto ekaṃ dhammaṃ, sacchikaronto ekaṃ dhammaṃ sammāvimuttiṃ phusati. Etadatthā, bhikkhave, kathā; etadatthā mantanā; etadatthā upanisā; etadatthaṃ sotāvadhānaṃ, yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti. 비구들이여, 대화를 나누어 봄으로써 그 사람이 의지처가 있는 사람인지 의지처가 없는 사람인지를 알 수 있다. 비구들이여, 귀를 기울이지 않는 사람은 의지처가 없는 사람이고, 귀를 기울이는 사람은 의지처가 있는 사람이다. 의지처가 있는 사람은 (성스러운 도라는) 하나의 법을 특별한 지혜로써 알고, (고성제라는) 하나의 법을 철저히 알며, (모든 불선법이라는) 하나의 법을 버리고, (아라한과라는) 하나의 법을 직접 실현한다. 그는 하나의 법을 특별한 지혜로써 알고, 하나의 법을 철저히 알며, 하나의 법을 버리고, 하나의 법을 직접 실현하여 바른 해탈에 이른다. 비구들이여, 대화와 토론과 의지처와 귀를 기울여 듣는 것은 바로 취착 없는 마음의 해탈을 목적으로 하는 것이다. ‘‘Ye viruddhā sallapanti, viniviṭṭhā samussitā; Anariyaguṇamāsajja, aññoññavivaresino. 대립하여 대화하고, 그릇되게 마음을 쓰며, 자만심에 부풀어 성스러운 이의 덕을 해치고, 서로의 허물을 찾으려 하는 자들이 있다. ‘‘Dubbhāsitaṃ vikkhalitaṃ, sampamohaṃ parājayaṃ; Aññoññassābhinandanti, tadariyo kathanācare. 그들은 상대방의 잘못된 말과 실수, 혼란에 빠진 모습과 패배를 기뻐하나, 성스러운 이는 그러한 대화를 하지 않는다. ‘‘Sace cassa kathākāmo, kālamaññāya paṇḍito; Dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttā, yā ariyacaritā kathā. 만약 지혜로운 이가 대화를 원한다면, 때를 알아서 법에 굳게 서서 법과 연관된 성스러운 이들의 대화를 나누어야 한다. ‘‘Taṃ kathaṃ kathaye dhīro, aviruddho anussito; Anunnatena manasā, apaḷāso asāhaso. 현명한 이는 대립하지 않고 자만하지 않으며, 들뜨지 않은 마음으로 남과 경쟁하지 않고 강압적이지 않게 말해야 한다. ‘‘Anusūyāyamāno so, sammadaññāya bhāsati; Subhāsitaṃ anumodeyya, dubbhaṭṭhe nāpasādaye. 그는 시기하지 않고 바르게 알아서 말하며, 잘 말해진 것에는 기뻐하고 잘못 말해진 것에는 비난하지 않아야 한다. ‘‘Upārambhaṃ na sikkheyya, khalitañca na gāhaye ; Nābhihare nābhimadde, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe. 남을 몰아붙이는 법을 배우지 말고 사소한 실수를 들추지 말아야 하며, 압도하거나 짓누르려 하지 말고 거짓이 섞인 말을 하지 말아야 한다. ‘‘Aññātatthaṃ pasādatthaṃ, sataṃ ve hoti mantanā; Evaṃ kho ariyā mantenti, esā ariyāna mantanā; Etadaññāya medhāvī, na samusseyya mantaye’’ti. sattamaṃ; 참된 이들의 토론은 진정으로 법을 알고 청정함을 얻기 위한 것이니, 이것이 바로 성스러운 이들의 토론 방식이다. 현명한 이는 이를 알아 자만하지 않고 성스럽게 대화해야 한다. 8. Aññatitthiyasuttaṃ 8. 이교도 경 (안냐띳띠야 숫따) 69. ‘‘Sace, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘tayome, āvuso, dhammā. Katame tayo? Rāgo, doso, moho [Pg.200] – ime kho, āvuso, tayo dhammā. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ dhammānaṃ ko viseso ko adhippayāso kiṃ nānākaraṇa’nti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ kinti byākareyyāthā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 69. 비구들이여, 만약 다른 가르침을 믿는 유행자들이 '벗들이여, 탐욕(rāgo), 성냄(doso), 어리석음(moho)이라는 세 가지 법이 있습니다. 이 세 가지 법의 차이는 무엇이며, 특징은 무엇이고, 다른 점은 무엇입니까?'라고 묻는다면, 비구들이여, 너희는 그들에게 어떻게 답하겠느냐? (비구들이 대답했다.) '세존이시여, 저희에게 법은 세존을 근본으로 하고 세존을 인도자로 하며 세존을 의지처로 합니다. 세존이시여, 바라옵건대 세존께서 직접 그 의미를 밝혀 주십시오. 비구들은 세존의 말씀을 듣고 그것을 마음속에 간직할 것입니다.' (세존께서 말씀하셨다.) '비구들이여, 그렇다면 자세히 듣고 잘 새기거라. 내가 말하리라.' 비구들이 '세존이시여, 그렇게 하겠습니다'라고 대답하자, 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Sace, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘tayome, āvuso, dhammā. Katame tayo? Rāgo, doso, moho – ime kho, āvuso, tayo dhammā; imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ dhammānaṃ ko viseso ko adhippayāso kiṃ nānākaraṇa’nti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha – ‘rāgo kho, āvuso, appasāvajjo dandhavirāgī, doso mahāsāvajjo khippavirāgī, moho mahāsāvajjo dandhavirāgī’’’ ti. 비구들이여, 만약 다른 가르침을 믿는 유행자들이 탐욕, 성냄, 어리석음의 차이와 특징과 다른 점을 묻는다면, 너희는 그들에게 이렇게 대답해야 한다. '벗들이여, 탐욕은 죄는 작으나 사라지는 것은 더디고, 성냄은 죄는 크나 사라지는 것은 빠르며, 어리석음은 죄도 크고 사라지는 것도 더딥니다.' ‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno vā rāgo uppajjati uppanno vā rāgo bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’ti? ‘Subhanimittantissa vacanīyaṃ. Tassa subhanimittaṃ ayoniso manasi karoto anuppanno vā rāgo uppajjati uppanno vā rāgo bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno vā rāgo uppajjati uppanno vā rāgo bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’’’ti. '벗들이여, 아직 생기지 않은 탐욕이 생기게 하고 이미 생긴 탐욕이 더욱 늘어나고 번창하게 하는 원인과 조건은 무엇입니까?'라고 묻는다면, '그것은 아름다운 대상(subhanimitta)이다'라고 말해야 한다. 아름다운 대상을 지혜롭지 못하게 생각(ayoniso manasikāra)할 때, 아직 생기지 않은 탐욕이 생겨나고 이미 생긴 탐욕은 더욱 늘어나고 번창하게 된다. 벗들이여, 이것이 바로 탐욕이 생겨나고 번창하게 되는 원인과 조건이다. ‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno vā doso uppajjati uppanno vā doso bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’ti? ‘Paṭighanimittaṃ tissa vacanīyaṃ. Tassa paṭighanimittaṃ ayoniso manasi karoto anuppanno vā doso uppajjati uppanno vā doso bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno vā doso uppajjati uppanno vā doso bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’’’ti. '벗들이여, 아직 생기지 않은 성냄이 생기게 하고 이미 생긴 성냄이 더욱 늘어나고 번창하게 하는 원인과 조건은 무엇입니까?'라고 묻는다면, '그것은 반발하는 대상(paṭighanimitta)이다'라고 말해야 한다. 반발하는 대상을 지혜롭지 못하게 생각할 때, 아직 생기지 않은 성냄이 생겨나고 이미 생긴 성냄은 더욱 늘어나고 번창하게 된다. 벗들이여, 이것이 바로 성냄이 생겨나고 번창하게 되는 원인과 조건이다. ‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno vā moho uppajjati uppanno vā moho bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’ti? ‘Ayoniso manasikāro tissa vacanīyaṃ. Tassa ayoniso manasi karoto anuppanno vā moho uppajjati uppanno vā moho bhiyyobhāvāya [Pg.201] vepullāya saṃvattati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno vā moho uppajjati uppanno vā moho bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’’’ti. '벗들이여, 아직 생기지 않은 어리석음이 생기게 하고 이미 생긴 어리석음이 더욱 늘어나고 번창하게 하는 원인과 조건은 무엇입니까?'라고 묻는다면, '그것은 지혜롭지 못한 마음가짐(ayoniso manasikāra)이다'라고 말해야 한다. 지혜롭지 못한 마음가짐으로 대할 때, 아직 생기지 않은 어리석음이 생겨나고 이미 생긴 어리석음은 더욱 늘어나고 번창하게 된다. 벗들이여, 이것이 바로 어리석음이 생겨나고 번창하게 되는 원인과 조건이다. ‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno ceva rāgo nuppajjati uppanno ca rāgo pahīyatī’ti? ‘Asubhanimittantissa vacanīyaṃ. Tassa asubhanimittaṃ yoniso manasi karoto anuppanno ceva rāgo nuppajjati uppanno ca rāgo pahīyati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno ceva rāgo nuppajjati uppanno ca rāgo pahīyatī’’’ti. '벗들이여, 아직 생기지 않은 탐욕이 생기지 않게 하고 이미 생긴 탐욕을 버리게 하는 원인과 조건은 무엇입니까?'라고 묻는다면, '그것은 아름답지 않은 대상(asubhanimitta)이다'라고 말해야 한다. 아름답지 않은 대상을 지혜롭게 생각(yoniso manasikāra)할 때, 아직 생기지 않은 탐욕은 생기지 않고 이미 생긴 탐욕은 사라진다. 벗들이여, 이것이 바로 탐욕이 생기지 않고 사라지게 하는 원인과 조건이다. ‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno ceva doso nuppajjati uppanno ca doso pahīyatī’ti? ‘Mettā cetovimuttī tissa vacanīyaṃ. Tassa mettaṃ cetovimuttiṃ yoniso manasi karoto anuppanno ceva doso nuppajjati uppanno ca doso pahīyati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno ceva doso nuppajjati uppanno ca doso pahīyatī’’’ti. “벗들이여, 아직 생겨나지 않은 성냄이 생겨나지 않고 이미 생겨난 성냄이 제거되게 하는 원인은 무엇이고 조건은 무엇입니까? ‘자애로운 마음의 해탈(자심해탈)이다’라고 말해야 합니다. 그 자애로운 마음의 해탈을 올바르게 마음에 잡도리하는(여리작의하는) 이에게는 아직 생겨나지 않은 성냄이 생겨나지 않고 이미 생겨난 성냄은 제거됩니다. 벗들이여, 이것이 바로 아직 생겨나지 않은 성냄이 생겨나지 않고 이미 생겨난 성냄이 제거되게 하는 원인이요 조건입니다.” ‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno ceva moho nuppajjati uppanno ca moho pahīyatī’ti? ‘Yonisomanasikāro tissa vacanīyaṃ. Tassa yoniso manasi karoto anuppanno ceva moho nuppajjati uppanno ca moho pahīyati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno vā moho nuppajjati uppanno ca moho pahīyatī’’’ti. Aṭṭhamaṃ. “벗들이여, 아직 생겨나지 않은 어리석음이 생겨나지 않고 이미 생겨난 어리석음이 제거되게 하는 원인은 무엇이고 조건은 무엇입니까? ‘올바른 마음가짐(여리작의)이다’라고 말해야 합니다. 올바르게 마음에 잡도리하는 이에게는 아직 생겨나지 않은 어리석음이 생겨나지 않고 이미 생겨난 어리석음은 제거됩니다. 벗들이여, 이것이 바로 아직 생겨나지 않은 어리석음이 생겨나지 않고 이미 생겨난 어리석음이 제거되게 하는 원인이요 조건입니다.” (여덟 번째 경) 9. Akusalamūlasuttaṃ 9. 불선근경 70. ‘‘Tīṇimāni[Pg.202], bhikkhave, akusalamūlāni. Katamāni tīṇi? Lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. 70. “비구들이여, 세 가지 불선근(해로운 뿌리)이 있다. 무엇이 세 가지인가? 탐욕이라는 불선근, 성냄이라는 불선근, 어리석음이라는 불선근이다.” ‘‘Yadapi, bhikkhave, lobho tadapi akusalamūlaṃ ; yadapi luddho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ ; yadapi luddho lobhena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi akusalaṃ. Itissame lobhajā lobhanidānā lobhasamudayā lobhapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. “비구들이여, 탐욕이 있다면 그것도 불선근이다. 탐욕에 물든 자가 몸과 말과 마음으로 짓는 행위(업)도 불선이다. 탐욕에 휩싸여 마음을 빼앗긴 탐욕스러운 자가 ‘나는 힘이 있고 권력이 있다’고 말하며, 사실이 아닌 것으로 남을 죽이거나 묶거나 재산을 몰수하거나 비난하거나 추방함으로써 타인에게 고통을 주는 것도 불선이다. 이와 같이 탐욕에서 생겨나고, 탐욕을 원인으로 하고, 탐욕을 근원으로 하고, 탐욕을 조건으로 하여 수많은 사악하고 해로운 법들이 생겨난다.” ‘‘Yadapi, bhikkhave, doso tadapi akusalamūlaṃ; yadapi duṭṭho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ; yadapi duṭṭho dosena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi akusalaṃ. Itissame dosajā dosanidānā dosasamudayā dosapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. “비구들이여, 성냄이 있다면 그것도 불선근이다. 성냄에 사로잡힌 자가 몸과 말과 마음으로 짓는 행위도 불선이다. 성냄에 휩싸여 마음을 빼앗긴 성난 자가 ‘나는 힘이 있고 권력이 있다’고 말하며, 사실이 아닌 것으로 남을 죽이거나 묶거나 재산을 몰수하거나 비난하거나 추방함으로써 타인에게 고통을 주는 것도 불선이다. 이와 같이 성냄에서 생겨나고, 성냄을 원인으로 하고, 성냄을 근원으로 하고, 성냄을 조건으로 하여 수많은 사악하고 해로운 법들이 생겨난다.” ‘‘Yadapi, bhikkhave, moho tadapi akusalamūlaṃ; yadapi mūḷho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ; yadapi mūḷho mohena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi akusalaṃ. Itissame mohajā mohanidānā mohasamudayā mohapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Evarūpo cāyaṃ, bhikkhave, puggalo vuccati akālavādītipi, abhūtavādītipi, anatthavādītipi, adhammavādītipi, avinayavādītipi. “비구들이여, 어리석음이 있다면 그것도 불선근이다. 어리석음에 빠진 자가 몸과 말과 마음으로 짓는 행위도 불선이다. 어리석음에 휩싸여 마음을 빼앗긴 어리석은 자가 ‘나는 힘이 있고 권력이 있다’고 말하며, 사실이 아닌 것으로 남을 죽이거나 묶거나 재산을 몰수하거나 비난하거나 추방함으로써 타인에게 고통을 주는 것도 불선이다. 이와 같이 어리석음에서 생겨나고, 어리석음을 원인으로 하고, 어리석음을 근원으로 하고, 어리석음을 조건으로 하여 수많은 사악하고 해로운 법들이 생겨난다. 비구들이여, 이러한 사람은 때가 아닐 때 말하는 자, 사실이 아닌 것을 말하는 자, 무익한 것을 말하는 자, 법이 아닌 것을 말하는 자, 율이 아닌 것을 말하는 자라고 불린다.” ‘‘Kasmā [Pg.203] cāyaṃ, bhikkhave, evarūpo puggalo vuccati akālavādītipi, abhūtavādītipi, anatthavādītipi, adhammavādītipi, avinayavādītipi? Tathāhāyaṃ, bhikkhave, puggalo parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi. Bhūtena kho pana vuccamāno avajānāti, no paṭijānāti; abhūtena vuccamāno na ātappaṃ karoti, tassa nibbeṭhanāya itipetaṃ atacchaṃ itipetaṃ abhūtanti. Tasmā evarūpo puggalo vuccati akālavādītipi, abhūtavādītipi, anatthavādītipi, adhammavādītipi, avinayavādītipi. “비구들이여, 왜 이러한 사람을 때가 아닐 때 말하는 자, 사실이 아닌 것을 말하는 자, 무익한 것을 말하는 자, 법이 아닌 것을 말하는 자, 율이 아닌 것을 말하는 자라고 부르는가? 비구들이여, 이 사람은 사실이 아닌 것으로 남을 죽이거나 묶거나 재산을 몰수하거나 비난하거나 추방함으로써 타인에게 고통을 주고 ‘나는 힘이 있고 권력이 있다’고 말하기 때문이다. 또한 그는 사실인 말을 들어도 부정하고 인정하지 않으며, 사실이 아닌 말을 들어도 그 말을 해명하기 위해 ‘이것은 이런 이유로 사실이 아니고 저것은 허위다’라고 노력조차 하지 않는다. 그러므로 이러한 사람을 때가 아닐 때 말하는 자, 사실이 아닌 것을 말하는 자, 무익한 것을 말하는 자, 법이 아닌 것을 말하는 자, 율이 아닌 것을 말하는 자라고 부른다.” ‘‘Evarūpo, bhikkhave, puggalo lobhajehi pāpakehi akusalehi dhammehi abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati, savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ. Kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā. “비구들이여, 탐욕에서 생긴 사악하고 해로운 법들에 압도되어 마음을 빼앗긴 이러한 사람은 현재의 삶에서도 고통과 고뇌, 절망과 번민 속에 머물며 괴롭게 살게 된다. 그리고 몸이 무너져 죽은 뒤에는 악처에 떨어질 것이 분명하다.” ‘‘Dosajehi…pe… mohajehi pāpakehi akusalehi dhammehi abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati, savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ. Kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā. Seyyathāpi, bhikkhave, sālo vā dhavo vā phandano vā tīhi māluvālatāhi uddhasto pariyonaddho anayaṃ āpajjati, byasanaṃ āpajjati, anayabyasanaṃ āpajjati; evamevaṃ kho, bhikkhave, evarūpo puggalo lobhajehi pāpakehi akusalehi dhammehi abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati, savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ. Kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā. “성냄에서 생긴... (중략) ...어리석음에서 생긴 사악하고 해로운 법들에 압도되어 마음을 빼앗긴 이러한 사람은 현재의 삶에서도 고통과 고뇌, 절망과 번민 속에 머물며 괴롭게 살게 된다. 그리고 몸이 무너져 죽은 뒤에는 악처에 떨어질 것이 분명하다. 비구들이여, 마치 살라나무나 다와나무나 판다나나무가 세 가닥의 마루와 덩굴에 휘감기고 뒤덮여 파멸과 재앙에 이르는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 탐욕에서 생긴 사악하고 해로운 법들에 압도되어 마음을 빼앗긴 이러한 사람은 현재의 삶에서도 고통과 고뇌, 절망과 번민 속에 머물며 괴롭게 살게 되고, 몸이 무너져 죽은 뒤에는 악처에 떨어질 것이 분명하다.” ‘‘Dosajehi…pe… mohajehi pāpakehi akusalehi dhammehi abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ. Kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi akusalamūlānīti. “성냄에서 생긴... (중략) ...어리석음에서 생긴 사악하고 해로운 법들에 압도되어 마음을 빼앗긴 이러한 사람은 현재의 삶에서도 고통과 고뇌, 절망과 번민 속에 머물며 괴롭게 살게 된다. 그리고 몸이 무너져 죽은 뒤에는 악처에 떨어질 것이 분명하다. 비구들이여, 이것이 바로 세 가지 불선근이다.” ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kusalamūlāni. Katamāni tīṇi? Alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ. “비구들이여, 세 가지 선근(유익한 뿌리)이 있다. 무엇이 세 가지인가? 무탐(탐욕 없음)이라는 선근, 무진(성냄 없음)이라는 선근, 무치(어리석음 없음)이라는 선근이다.” ‘‘Yadapi[Pg.204], bhikkhave, alobho tadapi kusalamūlaṃ ; yadapi aluddho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi kusalaṃ ; yadapi aluddho lobhena anabhibhūto apariyādinnacitto na parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi kusalaṃ. Itissame alobhajā alobhanidānā alobhasamudayā alobhapaccayā aneke kusalā dhammā sambhavanti. “비구들이여, 무탐이 있다면 그것도 선근이다. 탐욕이 없는 자가 몸과 말과 마음으로 짓는 행위도 선(유익함)이다. 탐욕에 압도되지 않고 마음을 빼앗기지 않은 자가 ‘나는 힘이 있고 권력이 있다’고 말하며, 남을 죽이거나 묶거나 재산을 몰수하거나 비난하거나 추방함으로써 사실이 아닌 것으로 타인에게 고통을 주지 않는 것도 선이다. 이와 같이 무탐에서 생겨나고, 무탐을 원인으로 하고, 무탐을 근원으로 하고, 무탐을 조건으로 하여 수많은 유익한 법들이 생겨난다.” ‘‘Yadapi, bhikkhave, adoso tadapi kusalamūlaṃ; yadapi aduṭṭho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi kusalaṃ; yadapi aduṭṭho dosena anabhibhūto apariyādinnacitto na parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi kusalaṃ. Itissame adosajā adosanidānā adosasamudayā adosapaccayā aneke kusalā dhammā sambhavanti. 비구들이여, 성냄 없음(무진) 또한 유익한 뿌리입니다. 성내지 않는 자가 몸과 말과 마음으로 의도하여 행하는 것 또한 유익한 것입니다. 성내지 않는 자, 즉 성냄에 압도되지 않고 그 마음에 지배되지 않는 자는 '나는 힘이 있다, 나는 권세가 있다'라고 말하면서도, 살생이나 포박이나 재산의 몰수나 비방이나 추방으로써 사실이 아닌 근거로 타인에게 고통을 주지 않습니다. 이 또한 유익한 것입니다. 이와 같이 성냄 없음에서 생겨나고, 성냄 없음을 원인으로 하며, 성냄 없음에서 일어나고, 성냄 없음을 조건으로 하는 수많은 유익한 법들이 발생합니다. ‘‘Yadapi, bhikkhave, amoho tadapi kusalamūlaṃ; yadapi amūḷho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi kusalaṃ; yadapi amūḷho mohena anabhibhūto apariyādinnacitto na parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi kusalaṃ. Itissame amohajā amohanidānā amohasamudayā amohapaccayā aneke kusalā dhammā sambhavanti. Evarūpo cāyaṃ, bhikkhave, puggalo vuccati kālavādītipi, bhūtavādītipi, atthavādītipi, dhammavādītipi, vinayavādītipi. 비구들이여, 어리석음 없음(무치) 또한 유익한 뿌리입니다. 어리석지 않은 자가 몸과 말과 마음으로 의도하여 행하는 것 또한 유익한 것입니다. 어리석지 않은 자, 즉 어리석음에 압도되지 않고 그 마음에 지배되지 않는 자는 '나는 힘이 있다, 나는 권세가 있다'라고 말하면서도, 살생이나 포박이나 재산의 몰수나 비방이나 추방으로써 사실이 아닌 근거로 타인에게 고통을 주지 않습니다. 이 또한 유익한 것입니다. 이와 같이 어리석음 없음에서 생겨나고, 어리석음 없음을 원인으로 하며, 어리석음 없음에서 일어나고, 어리석음 없음을 조건으로 하는 수많은 유익한 법들이 발생합니다. 비구들이여, 이러한 사람은 때에 맞춰 말하는 자, 사실을 말하는 자, 유익한 것을 말하는 자, 법을 말하는 자, 율을 말하는 자라고 불립니다. ‘‘Kasmā cāyaṃ, bhikkhave, evarūpo puggalo vuccati kālavādītipi, bhūtavādītipi, atthavādītipi, dhammavādītipi, vinayavādītipi? Tathāhāyaṃ, bhikkhave, puggalo na parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi. Bhūtena kho pana vuccamāno paṭijānāti no avajānāti; abhūtena vuccamāno ātappaṃ karoti tassa nibbeṭhanāya – ‘itipetaṃ atacchaṃ, itipetaṃ abhūta’nti[Pg.205]. Tasmā evarūpo puggalo vuccati kālavādītipi, atthavādītipi, dhammavādītipi, vinayavādītipi. 비구들이여, 왜 이러한 사람을 때에 맞춰 말하는 자, 사실을 말하는 자, 유익한 것을 말하는 자, 법을 말하는 자, 율을 말하는 자라고 부릅니까? 비구들이여, 이 사람은 '나는 힘이 있다, 나는 권세가 있다'라고 하면서도 타인에게 살생이나 포박, 재산 몰수, 비방, 추방 등 사실이 아닌 근거로 고통을 주지 않기 때문입니다. 또한 사실인 것을 말할 때는 그것을 인정하고 부인하지 않으며, 사실이 아닌 것을 말할 때는 '이것은 이런 이유로 사실이 아니고, 이것은 이런 이유로 허위이다'라고 그것을 해명하기 위해 노력하기 때문입니다. 그러므로 이러한 사람을 때에 맞춰 말하는 자, 유익한 것을 말하는 자, 법을 말하는 자, 율을 말하는 자라고 부릅니다. ‘‘Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa lobhajā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ. Diṭṭheva dhamme parinibbāyati. 비구들이여, 이러한 사람에게는 탐욕에서 생긴 악하고 해로운 법들이 제거되고, 뿌리가 뽑혔으며, 밑동만 남은 야자나무처럼 되어 다시는 생겨나지 않게 되었습니다. 그는 현생에서 괴로움 없이, 고뇌 없이, 열기 없이 행복하게 머뭅니다. 그는 현생에서 완전한 평온에 듭니다. ‘‘Dosajā…pe… parinibbāyati. Mohajā…pe… parinibbāyati. Seyyathāpi bhikkhave, sālo vā dhavo vā phandano vā tīhi māluvālatāhi uddhasto pariyonaddho. Atha puriso āgaccheyya kuddāla-piṭakaṃ ādāya. So taṃ māluvālataṃ mūle chindeyya, mūle chetvā palikhaṇeyya, palikhaṇitvā mūlāni uddhareyya, antamaso usīranāḷimattānipi. So taṃ māluvālataṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya, khaṇḍākhaṇḍikaṃ chetvā phāleyya, phāletvā sakalikaṃ sakalikaṃ kareyya, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā vātātape visoseyya, vātātape visosetvā agginā ḍaheyya, agginā ḍahitvā masiṃ kareyya, masiṃ karitvā mahāvāte vā ophuṇeyya nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya. Evamassa tā, bhikkhave, māluvālatā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, evarūpassa puggalassa lobhajā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ. Diṭṭheva dhamme parinibbāyati. 성냄에서 생긴 것... (중략) ...평온에 듭니다. 어리석음에서 생긴 것... (중략) ...평온에 듭니다. 비구들이여, 마치 살라 나무나 다바 나무나 판다나 나무가 세 가지 말루와 덩굴에 의해 위쪽이 파괴되고 완전히 뒤덮여 얽히게 된 것과 같습니다. 그때 어떤 사람이 괭이와 바구니를 들고 와서 그 말루와 덩굴의 뿌리를 자르고, 파헤쳐서 아주 작은 뿌리까지 모두 뽑아버린다고 합시다. 그가 그 말루와 덩굴을 토막 내고, 쪼개고, 조각내어 바람과 햇볕에 말린 뒤 불에 태워 재를 만들고, 그 재를 강풍에 날려 보내거나 급류가 흐르는 강물에 흘려보낸다면, 비구들이여, 그 말루와 덩굴은 뿌리가 뽑혀 밑동만 남은 야자나무처럼 되어 다시는 생겨나지 않을 것입니다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 이러한 사람에게 탐욕에서 생긴 악하고 해로운 법들은 제거되고 뿌리가 뽑혀 밑동만 남은 야자나무처럼 되어 다시는 생겨나지 않게 됩니다. 그는 현생에서 괴로움 없이, 고뇌 없이, 열기 없이 행복하게 머물며 현생에서 완전한 평온에 듭니다. ‘‘Dosajā …pe… mohajā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ. Diṭṭheva dhamme parinibbāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi kusalamūlānī’’ti. Navamaṃ. 성냄에서 생긴... (중략) ...어리석음에서 생긴 악하고 해로운 법들이 제거되고 뿌리가 뽑히고 밑동만 남은 야자나무처럼 되어 다시는 생겨나지 않게 되었습니다. 그는 현생에서 괴로움 없이 고뇌 없이 열기 없이 행복하게 머물며 현생에서 완전한 평온에 듭니다. 비구들이여, 이것이 참으로 세 가지 유익한 뿌리입니다. (아홉 번째 경이 끝났다.) 10. Uposathasuttaṃ 10. 포살 경 71. Evaṃ [Pg.206] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho visākhā migāramātā tadahuposathe yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho visākhaṃ migāramātaraṃ bhagavā etadavoca – ‘‘handa kuto nu tvaṃ, visākhe, āgacchasi divā divassā’’ti? ‘‘Uposathāhaṃ, bhante, ajja upavasāmī’’ti. 71. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 사왓티의 미가라 마타 저택인 동쪽 원림(부바라마)에 머무셨다. 그때 미가라 마타 위사카는 포살일에 세존께서 계신 곳으로 나아가 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 미가라 마타 위사카에게 세존께서 이렇게 말씀하셨다. '위사카여, 한낮에 어디서 오는 길인가?' '세존이시여, 오늘 저는 포살을 지키고 있습니다.' ‘‘Tayo khome, visākhe, uposathā. Katame tayo? Gopālakuposatho, nigaṇṭhuposatho, ariyuposatho. Kathañca, visākhe, gopālakuposatho hoti? Seyyathāpi, visākhe, gopālako sāyanhasamaye sāmikānaṃ gāvo niyyātetvā iti paṭisañcikkhati – ‘ajja kho gāvo amukasmiñca amukasmiñca padese cariṃsu, amukasmiñca amukasmiñca padese pānīyāni piviṃsu; sve dāni gāvo amukasmiñca amukasmiñca padese carissanti, amukasmiñca amukasmiñca padese pānīyāni pivissantī’ti; evamevaṃ kho, visākhe, idhekacco uposathiko iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khvajja idañcidañca khādanīyaṃ khādiṃ, idañcidañca bhojanīyaṃ bhuñjiṃ; sve dānāhaṃ idañcidañca khādanīyaṃ khādissāmi, idaṃ cidañca bhojanīyaṃ bhuñjissāmī’ti. So tena abhijjhāsahagatena cetasā divasaṃ atināmeti. Evaṃ kho visākhe, gopālakuposatho hoti. Evaṃ upavuttho kho, visākhe, gopālakuposatho na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro. 위사카여, 포살에는 세 종류가 있다. 무엇이 세 종류인가? 소몰이꾼의 포살, 니간타의 포살, 성스러운 포살이다. 위사카여, 소몰이꾼의 포살이란 무엇인가? 마치 소몰이꾼이 저녁때 주인에게 소들을 돌려주고 나서 '오늘 소들이 여기저기서 풀을 뜯고 여기저기서 물을 마셨다. 내일은 여기저기서 풀을 뜯고 여기저기서 물을 마실 것이다'라고 생각하는 것과 같다. 위사카여, 이와 마찬가지로 여기 어떤 포살 수행자는 '오늘 나는 이런저런 음식을 먹었고 이런저런 음식을 먹었다. 내일은 이런저런 음식을 먹을 것이고 이런저런 음식을 먹을 것이다'라고 생각한다. 그는 탐욕과 함께하는 마음으로 하루를 보낸다. 위사카여, 이것이 소몰이꾼의 포살이다. 위사카여, 이렇게 지키는 소몰이꾼의 포살은 큰 과보도 없고 큰 이익도 없으며 큰 광채도 없고 큰 위력도 없다. ‘‘Kathañca, visākhe, nigaṇṭhuposatho hoti? Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātikā. Te sāvakaṃ evaṃ samādapenti – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, ye puratthimāya disāya pāṇā paraṃ yojanasataṃ tesu daṇḍaṃ nikkhipāhi; ye pacchimāya disāya pāṇā paraṃ yojanasataṃ tesu daṇḍaṃ nikkhipāhi; ye uttarāya disāya pāṇā paraṃ yojanasataṃ tesu daṇḍaṃ nikkhipāhi; ye dakkhiṇāya disāya pāṇā paraṃ yojanasataṃ tesu daṇḍaṃ nikkhipāhī’ti. Iti ekaccānaṃ pāṇānaṃ anuddayāya anukampāya samādapenti, ekaccānaṃ pāṇānaṃ nānuddayāya nānukampāya samādapenti. Te tadahuposathe sāvakaṃ evaṃ samādapenti – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, sabbacelāni [Pg.207] nikkhipitvā evaṃ vadehi – nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani katthaci kiñcanatatthī’ti. Jānanti kho panassa mātāpitaro – ‘ayaṃ amhākaṃ putto’ti; sopi jānāti – ‘ime mayhaṃ mātāpitaro’ti. Jānāti kho panassa puttadāro – ‘ayaṃ mayhaṃ bhattā’ti; sopi jānāti – ‘ayaṃ mayhaṃ puttadāro’ti. Jānanti kho panassa dāsakammakaraporisā – ‘ayaṃ amhākaṃ ayyo’ti; sopi jānāti – ‘ime mayhaṃ dāsakammakaraporisā’ti. Iti yasmiṃ samaye sacce samādapetabbā musāvāde tasmiṃ samaye samādapenti. Idaṃ tassa musāvādasmiṃ vadāmi. So tassā rattiyā accayena bhoge adinnaṃyeva paribhuñjati. Idaṃ tassa adinnādānasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, visākhe, nigaṇṭhuposatho hoti. Evaṃ upavuttho kho, visākhe, nigaṇṭhuposatho na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro. “위사카여, 니간타의 포살(nigaṇṭhuposatho)이란 어떠한 것인가? 위사카여, 니간타라 불리는 사문들이 있다. 그들은 제자에게 이와 같이 권한다. ‘이보게, 동쪽으로 백 유순 너머에 있는 중생들에 대해서는 몽둥이를 내려놓아라(불살생을 지켜라). 서쪽으로 백 유순 너머에 있는 중생들에 대해서는 몽둥이를 내려놓아라. 북쪽으로 백 유순 너머에 있는 중생들에 대해서는 몽둥이를 내려놓아라. 남쪽으로 백 유순 너머에 있는 중생들에 대해서는 몽둥이를 내려놓아라.’ 이와 같이 그들은 어떤 중생들에 대해서는 자애와 연민을 가지게 하고, 어떤 중생들에 대해서는 자애와 연민을 가지지 않게 한다. 그들은 포살일에 제자에게 이와 같이 권한다. ‘이보게, 모든 옷을 벗어 던지고 이와 같이 말하라. 나는 어디에서도 누구의 소유도 아니며, 나의 소유인 것은 어디에도 아무것도 없다.’ 그러나 실로 그의 부모는 ‘이 아이는 우리의 아들이다’라고 알고 있으며, 그 역시 ‘이분들은 나의 부모님이다’라고 알고 있다. 그의 아내와 자식들도 ‘이분은 나의 남편(아버지)이다’라고 알고 있으며, 그 역시 ‘이들은 나의 아내와 자식이다’라고 알고 있다. 그의 하인과 일꾼들도 ‘이분은 우리의 주인이다’라고 알고 있으며, 그 역시 ‘이들은 나의 하인과 일꾼이다’라고 알고 있다. 이와 같이 진실에 머물게 해야 할 때에 그들은 거짓을 말하게 하니, 나는 이것을 그의 거짓말(musāvāda)이라고 말한다. 그는 그 밤이 지난 뒤에 재물들을 주어지지 않은 채로 마음대로 사용하니, 나는 이것을 그의 주어지지 않은 것을 취함(adinnādāna)이라고 말한다. 위사카여, 이와 같이 니간타의 포살이 이루어진다. 위사카여, 이와 같이 지켜진 니간타의 포살은 큰 과보도 없고, 큰 공덕도 없으며, 큰 광채도 없고, 큰 위력도 없다.” ‘‘Kathañca, visākhe, ariyuposatho hoti? Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tassa tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati. Ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa sīsassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 성스러운 포살(ariyuposatho)이란 어떠한 것인가? 위사카여, 더럽혀진 마음을 방편(upakkama)으로써 깨끗하게 하는 것이다. 위사카여, 어떻게 더럽혀진 마음을 방편으로써 깨끗하게 하는가? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 여래를 이와 같이 새긴다. ‘그분 세존께서는 공양받아 마땅한 분(Arahaṃ)이시며, 바르게 스스로 깨달으신 분(Sammāsambuddho)이시며, 명지와 덕행을 갖추신 분(Vijjācaraṇasampanno)이시며, 잘 가시는 분(Sugato)이시며, 세상을 잘 아시는 분(Lokavidū)이시며, 길들여야 할 사람을 더할 나위 없이 잘 길들이시는 분(Anuttaro purisadammasārathi)이시며, 신과 인간의 스승(Satthā devamanussānaṃ)이시며, 깨달으신 분(Buddho)이시며, 복되신 분(Bhagavā)이시다.’ 그가 여래를 새길 때 그의 마음은 맑아지고 희열이 생긴다. 마음의 번뇌들이 사라지니, 위사카여, 마치 더럽혀진 머리를 방편으로써 깨끗하게 하는 것과 같다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa sīsassa upakkamena pariyodapanā hoti? Kakkañca paṭicca mattikañca paṭicca udakañca paṭicca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca, evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa sīsassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 더럽혀진 머리를 방편으로써 깨끗하게 하는가? 열매 가루와 진흙과 물, 그리고 그에 합당한 사람의 노력을 통해 더럽혀진 머리를 깨끗하게 한다. 위사카여, 이와 같이 더럽혀진 머리를 방편으로써 깨끗하게 하듯이, 위사카여, 이와 같이 더럽혀진 마음도 방편으로써 깨끗하게 된다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati – ‘itipi so [Pg.208] bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tassa tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe – ‘ariyasāvako brahmuposathaṃ upavasati, brahmunā saddhiṃ saṃvasati, brahmañcassa ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 더럽혀진 마음을 방편으로써 깨끗하게 하는가? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 여래를 이와 같이 새긴다. ‘그분 세존께서는 공양받아 마땅한 분이시며, 바르게 스스로 깨달으신 분이시며, 명지와 덕행을 갖추신 분이시며, 잘 가시는 분이시며, 세상을 잘 아시는 분이시며, 길들여야 할 사람을 더할 나위 없이 잘 길들이시는 분이시며, 신과 인간의 스승이시며, 깨달으신 분이시며, 복되신 분이시다.’ 그가 여래를 새길 때 그의 마음은 맑아지고 희열이 생기며, 마음의 번뇌들이 사라진다. 위사카여, 이를 일러 ‘성스러운 제자가 범천의 포살(brahmuposatha)을 행하며, 범천(부처님)과 함께 머물고, 범천을 의지하여 마음이 맑아지고 희열이 생기며, 마음의 번뇌들이 사라진다’고 한다. 위사카여, 이와 같이 더럽혀진 마음을 방편으로써 깨끗하게 한다.” ‘‘Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako dhammaṃ anussarati – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Tassa dhammaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa kāyassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 더럽혀진 마음을 방편으로써 깨끗하게 하는 것이다. 위사카여, 어떻게 더럽혀진 마음을 방편으로써 깨끗하게 하는가? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 법을 이와 같이 새긴다. ‘세존에 의해 법은 잘 설해졌으며(svākkhāto), 스스로 보아 알 수 있고(sandiṭṭhiko), 시간이 걸리지 않고(akāliko), 와서 보라고 할 수 있고(ehipassiko), 향상으로 인도하며(opaneyyiko), 지혜로운 이들이 각자 스스로 알 수 있는 것(paccattaṃ veditabbo viññūhi)이다.’ 그가 법을 새길 때 그의 마음은 맑아지고 희열이 생긴다. 마음의 번뇌들이 사라지니, 위사카여, 마치 더럽혀진 몸을 방편으로써 깨끗하게 하는 것과 같다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa kāyassa upakkamena pariyodapanā hoti? Sottiñca paṭicca, cuṇṇañca paṭicca, udakañca paṭicca, purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa kāyassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 더럽혀진 몸을 방편으로써 깨끗하게 하는가? 문지르는 도구(sotti)와 가루와 물, 그리고 그에 합당한 사람의 노력을 통해 더럽혀진 몸을 깨끗하게 한다. 위사카여, 이와 같이 더럽혀진 몸을 깨끗하게 하듯이, 위사카여, 이와 같이 더럽혀진 마음도 방편으로써 깨끗하게 된다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako dhammaṃ anussarati – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Tassa dhammaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe, ‘ariyasāvako dhammuposathaṃ upavasati, dhammena saddhiṃ saṃvasati, dhammañcassa ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 더럽혀진 마음을 방편으로써 깨끗하게 하는가? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 법을 이와 같이 새긴다. ‘세존에 의해 법은 잘 설해졌으며, 스스로 보아 알 수 있고, 시간이 걸리지 않고, 와서 보라고 할 수 있고, 향상으로 인도하며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알 수 있는 것이다.’ 그가 법을 새길 때 그의 마음은 맑아지고 희열이 생기며, 마음의 번뇌들이 사라진다. 위사카여, 이를 일러 ‘성스러운 제자가 법의 포살(dhammuposatha)을 행하며, 법과 함께 머물고, 법을 의지하여 마음이 맑아지고 희열이 생기며, 마음의 번뇌들이 사라진다’고 한다. 위사카여, 이와 같이 더럽혀진 마음을 방편으로써 깨끗하게 한다.” ‘‘Upakkiliṭṭhassa[Pg.209], visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako saṅghaṃ anussarati – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Tassa saṅghaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa vatthassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 오염된 마음은 노력을 통해 깨끗해질 수 있습니다. 위사카여, 어떻게 오염된 마음이 노력을 통해 깨끗해집니까? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 승가(상가)의 공덕을 다음과 같이 계속해서 생각(수념)합니다. ‘세존의 제자 승가는 잘 수행하고, 세존의 제자 승가는 바르게 수행하며, 세존의 제자 승가는 참되게 수행하고, 세존의 제자 승가는 합당하게 수행한다. 곧 네 쌍의 대인, 여덟 단계의 성자들이신 이들이 세존의 제자 승가이니, 공양받을 만하고, 환대받을 만하며, 보시받을 만하고, 합장받을 만하며, 세상의 위없는 복밭이다’라고. 그가 이와 같이 승가를 수념할 때 마음은 맑아지고 기쁨이 일어나며, 마음의 오염원(번뇌)들은 사라집니다. 위사카여, 마치 더러워진 옷이 노력을 통해 깨끗해지는 것과 같습니다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa vatthassa upakkamena pariyodapanā hoti? Usmañca paṭicca, khārañca paṭicca, gomayañca paṭicca, udakañca paṭicca, purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa vatthassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 더러워진 옷이 노력을 통해 깨끗해집니까? 증기를 의지하고, 잿물을 의지하고, 소똥을 의지하고, 물을 의지하며, 사람의 적절한 노력을 의지함으로써 깨끗해집니다. 위사카여, 이와 같이 더러워진 옷은 노력을 통해 깨끗해집니다. 위사카여, 이와 같이 오염된 마음도 노력을 통해 깨끗해질 수 있습니다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako saṅghaṃ anussarati – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Tassa saṅghaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe, ‘ariyasāvako saṅghuposathaṃ upavasati, saṅghena saddhiṃ saṃvasati, saṅghañcassa ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 오염된 마음이 노력을 통해 깨끗해집니까? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 승가의 공덕을 다음과 같이 수념합니다. ‘세존의 제자 승가는 잘 수행하고…(중략)… 세상의 위없는 복밭이다’라고. 그가 승가를 수념할 때 마음은 맑아지고 기쁨이 일어나며, 마음의 오염원들은 사라집니다. 위사카여, 이를 두고 ‘성스러운 제자가 승가에 근거한 포살(승가포살)을 지키며, 승가와 함께 머물고, 승가를 의지하여 마음이 맑아지고 기쁨이 일어나며 마음의 오염원들이 사라진다’고 합니다. 위사카여, 이와 같이 오염된 마음은 노력을 통해 깨끗해집니다.” ‘‘Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako attano sīlāni anussarati akhaṇḍāni [Pg.210] acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni. Tassa sīlaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa ādāsassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 오염된 마음은 노력을 통해 깨끗해질 수 있습니다. 위사카여, 어떻게 오염된 마음이 노력을 통해 깨끗해집니까? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 자신의 계행(계)들을 다음과 같이 수념합니다. ‘깨어지지 않고, 뚫리지 않고, 얼룩지지 않고, 이지러지지 않았으며, (갈애로부터) 자유롭고, 현자들이 찬탄하며, 잘못된 견해로 집착되지 않고, 삼매로 이끄는 것들이다’라고. 그가 계를 수념할 때 마음은 맑아지고 기쁨이 일어나며, 마음의 오염원들은 사라집니다. 위사카여, 마치 흐려진 거울이 노력을 통해 깨끗해지는 것과 같습니다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa ādāsassa upakkamena pariyodapanā hoti? Telañca paṭicca, chārikañca paṭicca, vālaṇḍupakañca paṭicca, purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa ādāsassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 흐려진 거울이 노력을 통해 깨끗해집니까? 기름을 의지하고, 재를 의지하고, 말총 묶음을 의지하며, 사람의 적절한 노력을 의지함으로써 깨끗해집니다. 위사카여, 이와 같이 흐려진 거울은 노력을 통해 깨끗해집니다. 위사카여, 이와 같이 오염된 마음도 노력을 통해 깨끗해집니다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako attano sīlāni anussarati akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikāni. Tassa sīlaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe, ‘ariyasāvako sīluposathaṃ upavasati, sīlena saddhiṃ saṃvasati, sīlañcassa ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 오염된 마음이 노력을 통해 깨끗해집니까? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 자신의 계행들을 다음과 같이 수념합니다. ‘깨어지지 않고…(중략)… 삼매로 이끄는 것들이다’라고. 그가 계를 수념할 때 마음은 맑아지고 기쁨이 일어나며, 마음의 오염원들은 사라집니다. 위사카여, 이를 두고 ‘성스러운 제자가 계에 근거한 포살(계포살)을 지키며, 계와 함께 머물고, 계를 의지하여 마음이 맑아지고 기쁨이 일어나며 마음의 오염원들이 사라진다’고 합니다. 위사카여, 이와 같이 오염된 마음은 노력을 통해 깨끗해집니다.” ‘‘Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha visākhe, ariyasāvako devatā anussarati – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā, santi devā yāmā, santi devā tusitā, santi devā nimmānaratino, santi devā paranimmitavasavattino, santi devā brahmakāyikā, santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpaṃ sīlaṃ saṃvijjati. Yathārūpena sutena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpaṃ sutaṃ saṃvijjati. Yathārūpena cāgena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpo cāgo saṃvijjati. Yathārūpāya paññāya [Pg.211] samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Tassa attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa jātarūpassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 오염된 마음은 노력을 통해 깨끗해질 수 있습니다. 위사카여, 어떻게 오염된 마음이 노력을 통해 깨끗해집니까? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 천신(데와)들을 다음과 같이 수념합니다. ‘사대왕천의 천신들이 있고, 삼십삼천의 천신들이 있고, 야마천의 천신들이 있고, 도솔천의 천신들이 있고, 화락천의 천신들이 있고, 타화자재천의 천신들이 있고, 범중천의 천신들이 있으며, 그보다 높은 곳의 천신들이 있다. 그 천신들은 이러한 믿음을 갖추어 이곳에서 죽어 저 천상 세계에 태어났는데, 나에게도 그와 같은 믿음이 있다. 그 천신들은 이러한 계행을 갖추어… 나에게도 그와 같은 계행이 있다. 그 천신들은 이러한 배움을 갖추어… 나에게도 그와 같은 배움이 있다. 그 천신들은 이러한 베풂을 갖추어… 나에게도 그와 같은 베풂이 있다. 그 천신들은 이러한 지혜를 갖추어 이곳에서 죽어 저 천상 세계에 태어났는데, 나에게도 그와 같은 지혜가 있다’라고. 그가 자신과 저 천신들의 믿음, 계행, 배움, 베풂, 지혜를 수념할 때 그의 마음은 맑아지고 기쁨이 일어나며, 마음의 오염원들은 사라집니다. 위사카여, 마치 불순물이 섞인 금이 노력을 통해 깨끗해지는 것과 같습니다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa jātarūpassa upakkamena pariyodapanā hoti? Ukkañca paṭicca, loṇañca paṭicca, gerukañca paṭicca, nāḷikasaṇḍāsañca paṭicca, purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa jātarūpassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 어떻게 불순물이 섞인 금이 노력을 통해 깨끗해집니까? 화덕을 의지하고, 소금흙을 의지하고, 붉은 흙 분말을 의지하고, 불어넣는 관과 집게를 의지하며, 사람의 적절한 노력을 의지함으로써 깨끗해집니다. 위사카여, 이와 같이 불순물이 섞인 금은 노력을 통해 깨끗해집니다. 위사카여, 이와 같이 오염된 마음도 노력을 통해 깨끗해집니다.” ‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako devatā anussarati – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā…pe… santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena…pe… sutena…pe… cāgena…pe… paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Tassa attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe, ‘ariyasāvako devatuposathaṃ upavasati, devatāhi saddhiṃ saṃvasati, devatā ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. “위사카여, 오염된 마음을 노력을 통해 어떻게 깨끗하게 합니까? 위사카여, 여기 성스러운 제자는 천신들을 다음과 같이 회상합니다. ‘사왕천의 천신들이 있고, 삼십삼천의 천신들이 있으며… (중략) …그보다 더 높은 곳의 천신들이 있다. 그 천신들은 이와 같은 믿음(saddhā)을 갖추어 이 세상에서 죽은 뒤 그곳에 태어났는데, 나에게도 그와 같은 믿음이 있다. 그 천신들이 이와 같은 계행(sīla)… 배움(suta)… 보시(cāga)… 지혜(paññā)를 갖추어 이 세상에서 죽은 뒤 그곳에 태어났는데, 나에게도 그와 같은 지혜가 있다’라고 회상합니다. 이처럼 자신과 그 천신들의 믿음과 계행과 배움과 보시와 지혜를 회상하는 제자의 마음은 맑아지고 기쁨이 생기며, 마음의 오염원들이 사라집니다. 위사카여, 이를 일러 ‘성스러운 제자가 천신들과 관련된 포살(devatuposatha)을 지키며, 천신들과 함께 머물고, 천신들을 반연하여 마음이 맑아지고 기쁨이 생기며 마음의 오염원들이 사라진다’고 합니다. 위사카여, 이와 같이 오염된 마음을 노력을 통해 깨끗하게 합니다.” ‘‘Sa kho so, visākhe, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yāvajīvaṃ arahanto pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratā nihitadaṇḍā nihitasatthā lajjī dayāpannā sabbapāṇabhūtahitānukampī viharanti; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī [Pg.212] viharāmi. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati. “위사카여, 그 성스러운 제자는 이와 같이 숙고합니다. ‘아라한들은 평생토록 살아있는 생명을 죽이는 일을 버리고 살생으로부터 멀리 떠나 계신다. 그분들은 몽둥이를 내려놓고 무기를 내려놓으셨으며, 부끄러움을 알고 자애로우며 모든 생명체의 이익을 위해 연민하며 지내신다. 나 또한 오늘 이 밤과 이 낮 동안 살생을 버리고 살생으로부터 멀리 떠나, 몽둥이를 내려놓고 무기를 내려놓고 부끄러움을 알며 자애로운 마음으로 모든 생명체의 이익을 위해 연민하며 지내리라. 이 항목으로써 나도 아라한들을 본받을 것이며, 나의 포살은 실천될 것이다’라고 숙고합니다.” ‘‘Yāvajīvaṃ arahanto adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭiviratā dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharanti; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharāmi. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati. “‘아라한들은 평생토록 주지 않는 것을 가지는 일을 버리고 주지 않는 것을 가지는 일로부터 멀리 떠나 계신다. 그분들은 주시는 것만을 받으며 주시는 것만을 바라며, 훔치지 않는 청정한 자신으로 지내신다. 나 또한 오늘 이 밤과 이 낮 동안 주지 않는 것을 가지는 일을 버리고 주지 않는 것을 가지는 일로부터 멀리 떠나, 주시는 것만을 받고 주시는 것만을 바라며 훔치지 않는 청정한 자신으로 지내리라. 이 항목으로써 나도 아라한들을 본받을 것이며, 나의 포살은 실천될 것이다’라고 숙고합니다.” ‘‘Yāvajīvaṃ arahanto abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī ārācārī viratā methunā gāmadhammā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī ārācārī virato methunā gāmadhammā. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati. “‘아라한들은 평생토록 청정하지 못한 행위를 버리고 청정하게 수행하며 고귀하게 행하고, 마을 사람들의 습속인 음욕의 행위에서 멀리 떠나 계신다. 나 또한 오늘 이 밤과 이 낮 동안 청정하지 못한 행위를 버리고 청정하게 수행하며 고귀하게 행하고, 음욕의 행위에서 멀리 떠나 지내리라. 이 항목으로써 나도 아라한들을 본받을 것이며, 나의 포살은 실천될 것이다’라고 숙고합니다.” ‘‘Yāvajīvaṃ arahanto musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭiviratā saccavādī saccasandhā thetā paccayikā avisaṃvādakā lokassa; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati. “‘아라한들은 평생토록 거짓말을 버리고 거짓말로부터 멀리 떠나 계신다. 그분들은 진실만을 말씀하시고 진실에 부합하며 굳건하고 신뢰할 수 있으며 세상을 속이지 않으신다. 나 또한 오늘 이 밤과 이 낮 동안 거짓말을 버리고 거짓말로부터 멀리 떠나, 진실만을 말하고 진실에 부합하며 굳건하고 신뢰할 수 있으며 세상을 속이지 않고 지내리라. 이 항목으로써 나도 아라한들을 본받을 것이며, 나의 포살은 실천될 것이다’라고 숙고합니다.” ‘‘Yāvajīvaṃ arahanto surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati. “‘아라한들은 평생토록 방일의 원인이 되는 술과 약물로부터 멀리 떠나 계신다. 나 또한 오늘 이 밤과 이 낮 동안 방일의 원인이 되는 술과 약물을 버리고 그것으로부터 멀리 떠나 지내리라. 이 항목으로써 나도 아라한들을 본받을 것이며, 나의 포살은 실천될 것이다’라고 숙고합니다.” ‘‘Yāvajīvaṃ arahanto ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ ekabhattiko rattūparato virato vikālabhojanā. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati. “‘아라한들은 평생토록 하루에 한 끼만 드시며 밤에 먹는 것을 쉬고 때 아닌 때에 먹는 일(비시식)로부터 멀리 떠나 계신다. 나 또한 오늘 이 밤과 이 낮 동안 하루에 한 끼만 먹고 밤에 먹는 것을 쉬며 때 아닌 때에 먹는 일로부터 멀리 떠나 지내리라. 이 항목으로써 나도 아라한들을 본받을 것이며, 나의 포살은 실천될 것이다’라고 숙고합니다.” ‘‘Yāvajīvaṃ arahanto naccagītavāditavisūkadassanamālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭiviratā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ naccagītavāditavisūkadassanamālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato[Pg.213]. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati. “‘아라한들은 평생토록 춤과 노래, 연주와 구경거리, 꽃과 향료, 화장품으로 단장하고 꾸미는 일로부터 멀리 떠나 계신다. 나 또한 오늘 이 밤과 이 낮 동안 춤, 노래, 연주, 구경거리, 꽃과 향료, 화장품으로 단장하고 꾸미는 일로부터 멀리 떠나 지내리라. 이 항목으로써 나도 아라한들을 본받을 것이며, 나의 포살은 실천될 것이다’라고 숙고합니다.” ‘‘Yāvajīvaṃ arahanto uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭiviratā nīcaseyyaṃ kappenti mañcake vā tiṇasanthārake vā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭivirato nīcaseyyaṃ kappemi mañcake vā tiṇasanthārake vā. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’’ti. “‘아라한들은 평생토록 높고 큰 침상을 버리고 높고 큰 침상에 눕는 일로부터 멀리 떠나, 낮은 평상이나 풀 깔개에서 잠자리를 마련하신다. 나 또한 오늘 이 밤과 이 낮 동안 높고 큰 침상을 버리고 높고 큰 침상으로부터 멀리 떠나, 낮은 평상이나 풀 깔개에서 잠자리를 마련하리라. 이 항목으로써 나도 아라한들을 본받을 것이며, 나의 포살은 실천될 것이다’라고 숙고합니다.” ‘‘Evaṃ kho, visākhe, ariyuposatho hoti. Evaṃ upavuttho kho, visākhe, ariyuposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro’’. “위사카여, 이것이 바로 성스러운 포살(ariyuposatha)입니다. 위사카여, 이와 같이 실천한 성스러운 포살은 큰 과보가 있고, 큰 공덕이 있으며, 큰 광휘가 있고, 큰 위력이 있습니다.” ‘‘Kīvamahapphalo hoti kīvamahānisaṃso kīvamahājutiko kīvamahāvipphāro’’? ‘‘Seyyathāpi, visākhe, yo imesaṃ soḷasannaṃ mahājanapadānaṃ pahūtarattaratanānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreyya, seyyathidaṃ – aṅgānaṃ, magadhānaṃ, kāsīnaṃ, kosalānaṃ, vajjīnaṃ, mallānaṃ, cetīnaṃ, vaṅgānaṃ, kurūnaṃ, pañcālānaṃ, macchānaṃ, sūrasenānaṃ, assakānaṃ, avantīnaṃ, gandhārānaṃ, kambojānaṃ, aṭṭhaṅgasamannāgatassa uposathassa etaṃ kalaṃ nāgghati soḷasiṃ. Taṃ kissa hetu? Kapaṇaṃ, visākhe, mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’. “그 과보와 공덕과 광휘와 위력이 어느 정도입니까? 위사카여, 비유하자면 어떤 사람이 보물이 가득한 16대국, 즉 앙가, 마가다, 까시, 꼬살라, 왓지, 말라, 쩨띠, 웡가, 꾸루, 빤짤라, 맛차, 수라세나, 앗사까, 아완띠, 간다라, 깜보자 나라를 통치하며 왕권을 휘두른다 할지라도, 그것은 여덟 가지 요소를 갖춘 포살의 16분의 1만큼의 가치에도 미치지 못합니다. 그것은 무슨 이유 때문입니까? 위사카여, 천상의 행복에 비하면 인간의 왕권은 보잘것없기 때문입니다.” ‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni paññāsa vassāni, cātumahārājikānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni pañca vassasatāni cātumahārājikānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’. “비사카여, 인간의 50년은 사왕천(四王天) 신들의 하루낮 하룻밤입니다. 그 밤으로 30일이 한 달이 되고, 그 달로 12개월이 일년이 됩니다. 그 일년으로 천상의 500년이 사왕천 신들의 수명입니다. 비사카여, 이 세상의 어떤 여인이나 남자가 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지키고 몸이 무너져 죽은 뒤에 사왕천 신들의 일원이 되는 것은 가능한 일입니다. 비사카여, ‘천상의 행복에 비하면 인간의 왕권은 보잘것없다’는 말은 바로 이것을 의도하여 설해진 것입니다.” ‘‘Yaṃ[Pg.214], visākhe, mānusakaṃ vassasataṃ, tāvatiṃsānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbaṃ vassasahassaṃ tāvatiṃsānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’. “비사카여, 인간의 100년은 도리천(忉利天) 신들의 하루낮 하룻밤입니다. 그 밤으로 30일이 한 달이 되고, 그 달로 12개월이 일년이 됩니다. 그 일년으로 천상의 1,000년이 도리천 신들의 수명입니다. 비사카여, 이 세상의 어떤 여인이나 남자가 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지키고 몸이 무너져 죽은 뒤에 도리천 신들의 일원이 되는 것은 가능한 일입니다. 비사카여, ‘천상의 행복에 비하면 인간의 왕권은 보잘것없다’는 말은 바로 이것을 의도하여 설해진 것입니다.” ‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni dve vassasatāni, yāmānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni dve vassasahassāni yāmānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’. “비사카여, 인간의 200년은 야마천(夜摩天) 신들의 하루낮 하룻밤입니다. 그 밤으로 30일이 한 달이 되고, 그 달로 12개월이 일년이 됩니다. 그 일년으로 천상의 2,000년이 야마천 신들의 수명입니다. 비사카여, 이 세상의 어떤 여인이나 남자가 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지키고 몸이 무너져 죽은 뒤에 야마천 신들의 일원이 되는 것은 가능한 일입니다. 비사카여, ‘천상의 행복에 비하면 인간의 왕권은 보잘것없다’는 말은 바로 이것을 의도하여 설해진 것입니다.” ‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni cattāri vassasatāni, tusitānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni cattāri vassasahassāni tusitānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’. “비사카여, 인간의 400년은 도솔천(兜率天) 신들의 하루낮 하룻밤입니다. 그 밤으로 30일이 한 달이 되고, 그 달로 12개월이 일년이 됩니다. 그 일년으로 천상의 4,000년이 도솔천 신들의 수명입니다. 비사카여, 이 세상의 어떤 여인이나 남자가 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지키고 몸이 무너져 죽은 뒤에 도솔천 신들의 일원이 되는 것은 가능한 일입니다. 비사카여, ‘천상의 행복에 비하면 인간의 왕권은 보잘것없다’는 말은 바로 이것을 의도하여 설해진 것입니다.” ‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni aṭṭha vassasatāni, nimmānaratīnaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni aṭṭha vassasahassāni nimmānaratīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ [Pg.215] upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’. “비사카여, 인간의 800년은 화락천(化樂天) 신들의 하루낮 하룻밤입니다. 그 밤으로 30일이 한 달이 되고, 그 달로 12개월이 일년이 됩니다. 그 일년으로 천상의 8,000년이 화락천 신들의 수명입니다. 비사카여, 이 세상의 어떤 여인이나 남자가 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지키고 몸이 무너져 죽은 뒤에 화락천 신들의 일원이 되는 것은 가능한 일입니다. 비사카여, ‘천상의 행복에 비하면 인간의 왕권은 보잘것없다’는 말은 바로 이것을 의도하여 설해진 것입니다.” ‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni soḷasa vassasatāni, paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni soḷasa vassasahassāni paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāyā’’’ti. “비사카여, 인간의 1,600년은 타화자재천(他化自在天) 신들의 하루낮 하룻밤입니다. 그 밤으로 30일이 한 달이 되고, 그 달로 12개월이 일년이 됩니다. 그 일년으로 천상의 16,000년이 타화자재천 신들의 수명입니다. 비사카여, 이 세상의 어떤 여인이나 남자가 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지키고 몸이 무너져 죽은 뒤에 타화자재천 신들의 일원이 되는 것은 가능한 일입니다. 비사카여, ‘천상의 행복에 비하면 인간의 왕권은 보잘것없다’는 말은 바로 이것을 의도하여 설해진 것입니다.” ‘‘Pāṇaṃ na haññe na cadinnamādiye,Musā na bhāse na ca majjapo siyā; Abrahmacariyā virameyya methunā,Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ. “생명을 죽이지 말아야 하고, 주지 않은 것을 가지지 말아야 하며, 거짓을 말하지 말고, 술을 마시는 자가 되지 말아야 한다. 음행과 성관계에서 멀리 여의고, 밤에는 먹지 말며 때 아닌 때의 식사를 하지 말아야 한다.” ‘‘Mālaṃ na dhāre na ca gandhamācare,Mañce chamāyaṃ va sayetha santhate; Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ,Buddhena dukkhantagunā pakāsitaṃ. “꽃다발을 걸지 말고 향수를 바르지 말며, 침대나 땅 위 혹은 풀을 깐 자리에서 자야 한다. 이것이 바로 괴로움의 끝을 보신 부처님께서 밝히신 여덟 가지 요소를 갖춘 포살이다.” ‘‘Cando ca sūriyo ca ubho sudassanā,Obhāsayaṃ anupariyanti yāvatā; Tamonudā te pana antalikkhagā,Nabhe pabhāsanti disāvirocanā. “보기 좋은 달과 해, 두 빛나는 것들이 비추며 돌고 있는 곳까지, 하늘을 날아다니며 어둠을 몰아내는 그들은 방방곡곡을 찬란하게 비추며 하늘에서 빛난다.” ‘‘Etasmiṃ yaṃ vijjati antare dhanaṃ,Muttā maṇi veḷuriyañca bhaddakaṃ; Siṅgī suvaṇṇaṃ atha vāpi kañcanaṃ,Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati. “그 해와 달이 비추는 사이에 존재하는 재물들, 즉 진주, 보석, 상서로운 청옥(베루리야), 그리고 싱기 황금이나 칸차나 황금, 하타카라고 불리는 황금들이 있다 하더라도,” ‘‘Aṭṭhaṅgupetassa [Pg.216] uposathassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ; Candappabhā tāragaṇā ca sabbe.‘‘Tasmā hi nārī ca naro ca sīlavā,Aṭṭhaṅgupetaṃ upavassuposathaṃ; Puññāni katvāna sukhudrayāni,Aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti. dasamaṃ; “그것들은 모두 여덟 가지 요소를 갖춘 포살의 16분의 1 조각에도 미치지 못한다. 마치 달빛에 비하면 모든 별무리가 그러하듯이. 그러므로 계행을 갖춘 여인과 남자는 여덟 가지 요소를 갖춘 포살을 지키고, 행복을 가져다주는 공덕을 쌓아, 비난받지 않고 천상의 세계에 이른다.” 이와 같이 말씀하셨다. 열 번째 경이 끝났다. Mahāvaggo sattamo. 대품(Mahāvaggo) 제7권이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약(우다나)은 다음과 같다. Titthabhayañca venāgo, sarabho kesamuttiyā; Sāḷho cāpi kathāvatthu, titthiyamūluposathoti. 외도의 견해와 두려움, 웨나고, 사라보, 케사뭇티의 칼라마들, 살호와 또한 설사(說事), 외도들, 불선뿌리, 포살이 그것이다. (8) 3. Ānandavaggo (8) 3. 아난다 품(Ānandavaggo) 1. Channasuttaṃ 1. 찬나 경(Channasuttaṃ) 72. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho channo paribbājako yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho channo paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘tumhepi, āvuso ānanda, rāgassa pahānaṃ paññāpetha, dosassa pahānaṃ paññāpetha, mohassa pahānaṃ paññāpethāti. Mayaṃ kho, āvuso, rāgassa pahānaṃ paññāpema, dosassa pahānaṃ paññāpema, mohassa pahānaṃ paññapemā’’ti. 72. 한때 세존께서는 사왓티의 제타 숲, 아나타삔디까 승원에 머무셨습니다. 그때 찬나 유행자가 아난다 존자를 찾아갔습니다. 찾아가서 아난다 존자와 함께 기쁘게 인사를 나누고, 안부를 묻는 대화를 마친 뒤 한쪽에 앉았습니다. 한쪽에 앉은 찬나 유행자는 아난다 존자에게 이렇게 말했습니다. ‘도반 아난다여, 그대들도 탐욕의 버림을 천명하고, 성냄의 버림을 천명하고, 어리석음의 버림을 천명합니까?’ ‘도반이여, 우리는 참으로 탐욕의 버림을 천명하고, 성냄의 버림을 천명하고, 어리석음의 버림을 천명합니다.’ ‘‘Kiṃ pana tumhe, āvuso, rāge ādīnavaṃ disvā rāgassa pahānaṃ paññāpetha, kiṃ dose ādīnavaṃ disvā dosassa pahānaṃ paññāpetha, kiṃ mohe ādīnavaṃ disvā mohassa pahānaṃ paññāpethā’’ti? ‘도반 아난다여, 그런데 그대들은 탐욕에서 어떠한 재난을 보았기에 탐욕의 버림을 천명하며, 성냄에서 어떠한 재난을 보았기에 성냄의 버림을 천명하며, 어리석음에서 어떠한 재난을 보았기에 어리석음의 버림을 천명합니까?’ ‘‘Ratto [Pg.217] kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; rāge pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati; rāge pahīne neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati. Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti; rāge pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti. Rāgo kho, āvuso, andhakaraṇo acakkhukaraṇo aññāṇakaraṇo paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṃvattaniko. ‘도반이여, 탐욕에 물든 사람은 탐욕에 압도되고 마음을 빼앗겨서, 자신을 해치려고 마음먹고, 타인을 해치려고 마음먹으며, 양쪽 모두를 해치려고 마음먹습니다. 또한 마음의 고통과 근심을 겪습니다. 그러나 탐욕이 버려지면 자신을 해치려고 마음먹지 않고, 타인을 해치려고 마음먹지 않으며, 양쪽 모두를 해치려고 마음먹지 않습니다. 또한 마음의 고통과 근심을 겪지 않습니다. 도반이여, 탐욕에 물든 사람은 탐욕에 압도되고 마음을 빼앗겨서, 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르고, 마음으로 악행을 저지릅니다. 탐욕이 버려지면 몸으로도, 말로도, 마음으로도 악행을 저지르지 않습니다. 도반이여, 탐욕에 물든 사람은 탐욕에 압도되고 마음을 빼앗겨서, 자신의 이익을 있는 그대로 알지 못하고, 타인의 이익을 있는 그대로 알지 못하며, 양쪽의 이익을 있는 그대로 알지 못합니다. 탐욕이 버려지면 자신의 이익도, 타인의 이익도, 양쪽의 이익도 있는 그대로 압니다. 도반이여, 진실로 탐욕은 눈을 멀게 하고, 지혜의 눈이 없게 하며, 무지하게 만들고, 통찰지를 소멸시키며, 고통의 편에 있게 하고, 열반으로 인도하지 않습니다.’ ‘‘Duṭṭho kho, āvuso, dosena…pe… mūḷho kho, āvuso, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; mohe pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mūḷho kho, āvuso, mohena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati; mohe pahīne neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati. Mūḷho kho, āvuso, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti; mohe pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti. Moho kho, āvuso, andhakaraṇo acakkhukaraṇo aññāṇakaraṇo paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṃvattaniko. Idaṃ kho mayaṃ, āvuso, rāge ādīnavaṃ disvā rāgassa pahānaṃ [Pg.218] paññāpema. Idaṃ dose ādīnavaṃ disvā dosassa pahānaṃ paññāpema. Idaṃ mohe ādīnavaṃ disvā mohassa pahānaṃ paññāpemā’’ti. ‘도반이여, 성냄에 불타는 사람은 성냄에 압도되고… (중략) … 도반이여, 어리석음에 빠진 사람은 어리석음에 압도되고 마음을 빼앗겨서, 자신을 해치려고 마음먹고, 타인을 해치려고 마음먹으며, 양쪽 모두를 해치려고 마음먹습니다. 또한 마음의 고통과 근심을 겪습니다. 어리석음이 버려지면 자신을 해치려고 마음먹지 않고, 타인을 해치려고 마음먹지 않으며, 양쪽 모두를 해치려고 마음먹지 않습니다. 또한 마음의 고통과 근심을 겪지 않습니다. 도반이여, 어리석음에 빠진 사람은 어리석음에 압도되고 마음을 빼앗겨서, 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르고, 마음으로 악행을 저지릅니다. 어리석음이 버려지면 몸으로도, 말로도, 마음으로도 악행을 저지르지 않습니다. 도반이여, 어리석음에 빠진 사람은 어리석음에 압도되고 마음을 빼앗겨서, 자신의 이익을 있는 그대로 알지 못하고, 타인의 이익을 있는 그대로 알지 못하며, 양쪽의 이익을 있는 그대로 알지 못합니다. 어리석음이 버려지면 자신의 이익도, 타인의 이익도, 양쪽의 이익도 있는 그대로 압니다. 도반이여, 진실로 어리석음은 눈을 멀게 하고, 지혜의 눈이 없게 하며, 무지하게 만들고, 통찰지를 소멸시키며, 고통의 편에 있게 하고, 열반으로 인도하지 않습니다. 도반이여, 우리는 탐욕에서 이러한 재난을 보았기에 탐욕의 버림을 천명합니다. 성냄에서 이러한 재난을 보았기에 성냄의 버림을 천명합니다. 어리석음에서 이러한 재난을 보았기에 어리석음의 버림을 천명합니다.’ ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti? ‘‘Atthāvuso, maggo atthi paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti? ‘‘Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti. ‘‘Bhaddako kho, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāya. Alañca panāvuso ānanda, appamādāyā’’ti. Paṭhamaṃ. ‘도반이여, 그렇다면 그 탐욕과 성냄과 어리석음을 버리기 위한 길이나 수행 방법이 있습니까?’ ‘도반이여, 그 탐욕과 성냄과 어리석음을 버리기 위한 길과 수행 방법이 있습니다.’ ‘도반이여, 그 탐욕과 성냄과 어리석음을 버리기 위한 길은 무엇이며 수행 방법은 무엇입니까?’ ‘그것은 바로 여덟 가지 성스러운 길(팔정도)이니, 즉 바른 견해… (중략) … 바른 삼매입니다. 도반이여, 이것이 바로 탐욕과 성냄과 어리석음을 버리기 위한 길이요 수행 방법입니다.’ ‘도반 아난다여, 탐욕과 성냄과 어리석음을 버리기 위한 그 길은 참으로 훌륭하고 그 수행 방법은 참으로 훌륭합니다. 도반 아난다여, 방일하지 않기에 충분합니다. 방일하지 마십시오.’ (첫 번째 경이 끝남) 2. Ājīvakasuttaṃ 2. 아지바까의 제자 경 73. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho aññataro ājīvakasāvako gahapati yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so ājīvakasāvako gahapati āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – 73. 한때 아난다 존자가 꼬삼비의 고시따 승원에 머물렀습니다. 그때 어떤 아지바까의 제자인 거사가 아난다 존자를 찾아왔습니다. 찾아와서 아난다 존자에게 절을 올린 뒤 한쪽에 앉았습니다. 한쪽에 앉은 그 아지바까의 제자인 거사는 아난다 존자에게 이렇게 말했습니다. ‘‘Kesaṃ no, bhante ānanda, dhammo svākkhāto? Ke loke suppaṭipannā? Ke loke sukatā’’ti ? ‘‘Tena hi, gahapati, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, ye rāgassa pahānāya dhammaṃ desenti, dosassa pahānāya dhammaṃ desenti, mohassa pahānāya dhammaṃ desenti, tesaṃ dhammo svākkhāto no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Ye, bhante, rāgassa pahānāya dhammaṃ desenti, dosassa pahānāya dhammaṃ desenti, mohassa pahānāya dhammaṃ desenti, tesaṃ dhammo svākkhāto. Evaṃ me ettha hotī’’ti. ‘아난다 존자시여, 누구의 법이 잘 설해진 것입니까? 세상에서 누가 잘 실천하는 자들입니까? 세상에서 누가 잘 성취한 자들입니까?’ ‘거사여, 그렇다면 이 점에 대해 그대에게 다시 묻겠으니, 그대가 생각하는 대로 답변해 보십시오. 거사여, 이를 어떻게 생각하십니까? 어떤 사람들이 탐욕을 버리기 위해 법을 설하고, 성냄을 버리기 위해 법을 설하고, 어리석음을 버리기 위해 법을 설한다면, 그들의 법은 잘 설해진 것입니까, 아닙니까? 이에 대해 그대는 어떻게 생각하십니까?’ ‘존자시여, 탐욕을 버리기 위해 법을 설하고, 성냄을 버리기 위해 법을 설하고, 어리석음을 버리기 위해 법을 설하는 사람들, 그들의 법은 잘 설해진 것입니다. 이에 대해 저는 이렇게 생각합니다.’ ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, ye rāgassa pahānāya paṭipannā, dosassa pahānāya paṭipannā, mohassa pahānāya paṭipannā, te loke suppaṭipannā [Pg.219] no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Ye, bhante, rāgassa pahānāya paṭipannā, dosassa pahānāya paṭipannā, mohassa pahānāya paṭipannā, te loke suppaṭipannā. Evaṃ me ettha hotī’’ti. ‘거사여, 이를 어떻게 생각하십니까? 어떤 사람들이 탐욕을 버리기 위해 실천하고, 성냄을 버리기 위해 실천하고, 어리석음을 버리기 위해 실천한다면, 그들은 세상에서 잘 실천하는 자들입니까, 아닙니까? 이에 대해 그대는 어떻게 생각하십니까?’ ‘존자시여, 탐욕을 버리기 위해 실천하고, 성냄을 버리기 위해 실천하고, 어리석음을 버리기 위해 실천하는 사람들, 그들은 세상에서 잘 실천하는 자들입니다. 이에 대해 저는 이렇게 생각합니다.’ ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, yesaṃ rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, yesaṃ doso pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, yesaṃ moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, te loke sukatā no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Yesaṃ, bhante, rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, yesaṃ doso pahīno…pe… yesaṃ moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, te loke sukatā. Evaṃ me ettha hotī’’ti. “거사여, 이를 어떻게 생각하십니까? 탐욕이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 사람들, 성냄이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 사람들, 어리석음이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 사람들, 그런 사람들은 세상에서 잘 행한 자들입니까, 아닙니까? 이 점에 대해 그대는 어떻게 생각하십니까?” “존자시여, 탐욕이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 사람들, 성냄이 버려졌고... 어리석음이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 사람들, 그런 사람들은 세상에서 잘 행한 자들입니다. 제게는 이 점에 대해 이와 같이 생각됩니다.” ‘‘Iti kho, gahapati, tayāvetaṃ byākataṃ – ‘ye, bhante, rāgassa pahānāya dhammaṃ desenti, dosassa pahānāya dhammaṃ desenti, mohassa pahānāya dhammaṃ desenti, tesaṃ dhammo svākkhāto’ti. Tayāvetaṃ byākataṃ – ‘ye, bhante, rāgassa pahānāya paṭipannā, dosassa pahānāya paṭipannā, mohassa pahānāya paṭipannā, te loke suppaṭipannā’ti. Tayāvetaṃ byākataṃ – ‘yesaṃ, bhante, rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, yesaṃ doso pahīno…pe… yesaṃ moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, te loke sukatā’’’ti. “거사여, 이와 같이 그대는 다음과 같이 대답했습니다. ‘존자시여, 탐욕을 버리기 위해, 성냄을 버리기 위해, 어리석음을 버리기 위해 법을 설하는 사람들, 그들의 법은 잘 설해진 것입니다.’ 또한 그대는 다음과 같이 대답했습니다. ‘존자시여, 탐욕을 버리기 위해, 성냄을 버리기 위해, 어리석음을 버리기 위해 실천하는 사람들, 그들은 세상에서 잘 실천하는 자들입니다.’ 또한 그대는 다음과 같이 대답했습니다. ‘존자시여, 탐욕이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 사람들, 성냄이 버려졌고... 어리석음이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 사람들, 그런 사람들은 세상에서 잘 행한 자들입니다.’” ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Na ceva nāma sadhammukkaṃsanā bhavissati, na ca paradhammāpasādanā. Āyataneva dhammadesanā, attho ca vutto, attā ca anupanīto. Tumhe, bhante ānanda, rāgassa pahānāya dhammaṃ desetha, dosassa…pe… mohassa pahanāya dhammaṃ desetha. Tumhākaṃ, bhante ānanda, dhammo svākkhāto. Tumhe, bhante ānanda, rāgassa pahānāya [Pg.220] paṭipannā, dosassa…pe… mohassa pahānāya paṭipannā. Tumhe, bhante, loke suppaṭipannā. Tumhākaṃ, bhante ānanda, rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, tumhākaṃ doso pahīno…pe… tumhākaṃ moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tumhe loke sukatā. “경이롭습니다, 존자시여! 놀랍습니다, 존자시여! 자신의 가르침을 치켜세우는 일도 없고, 다른 사람의 가르침을 폄하하는 일도 결코 없습니다. 오직 합당한 근거에 따라서만 법이 설해졌고, 그 의미가 밝혀졌으며, 자신을 내세우지도 않으셨습니다. 존자 아난다여, 당신들께서는 탐욕을 버리기 위해, 성냄을 버리기 위해, 어리석음을 버리기 위해 법을 설하십니다. 존자 아난다여, 당신들의 법은 잘 설해진 것입니다. 존자 아난다여, 당신들께서는 탐욕을 버리기 위해, 성냄을 버리기 위해, 어리석음을 버리기 위해 실천하십니다. 존자 아난다여, 당신들께서는 세상에서 잘 실천하는 분들입니다. 존자 아난다여, 당신들께서는 탐욕이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 분들입니다. 당신들의 성냄이 버려졌고... 당신들의 어리석음이 버려졌고, 그 뿌리가 끊어졌으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 존재하지 않게 되었고, 장래에 다시는 일어나지 않을 성질의 것인 분들입니다. 당신들은 세상에서 잘 행한 분들입니다.” ‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ ayyena ānandena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante ānanda, taṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ ayyo ānando dhāretu, ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dutiyaṃ. “훌륭합니다, 존자시여! 훌륭합니다, 존자시여! 존자시여, 마치 넘어진 것을 일으켜 세우는 것처럼, 숨겨진 것을 드러내 보이는 것처럼, 길 잃은 자에게 길을 가르쳐 주는 것처럼, 혹은 ‘눈 있는 자는 형상을 보리라’ 하며 어둠 속에 등불을 비춰 주는 것처럼, 존자 아난다께서는 여러 가지 방편으로 법을 밝혀 주셨습니다. 존자 아난다여, 저는 그분 세존께 귀의하고, 법에 귀의하며, 비구 승가에 귀의합니다. 존자 아난다께서는 저를 오늘부터 생명이 다할 때까지 귀의한 우바새로 받아주소서.” 제2장의 끝. 3. Mahānāmasakkasuttaṃ 3. 마하나마 사꺄 경 74. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena bhagavā gilānāvuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dīgharattāhaṃ, bhante, bhagavatā evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘samāhitassa ñāṇaṃ, no asamāhitassā’ti. Samādhi nu kho, bhante, pubbe, pacchā ñāṇaṃ; udāhu ñāṇaṃ pubbe, pacchā samādhī’’ti? Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘bhagavā kho gilānavuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā. Ayañca mahānāmo sakko bhagavantaṃ atigambhīraṃ pañhaṃ pucchati. Yaṃnūnāhaṃ mahānāmaṃ sakkaṃ ekamantaṃ apanetvā dhammaṃ deseyya’’nti. 74. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 사꺄 국 까빨라와투의 니그로다 원림에 머물고 계셨다. 그때 세존께서는 병에서 회복하신 지 얼마 되지 않으셨다. 그러자 사꺄족 마하나마가 세존께 다가가서 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 사꺄족 마하나마는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. “존자시여, 저는 오랫동안 세존께서 설하신 법, 즉 ‘삼매에 든 자에게 지혜가 있고, 삼매에 들지 못한 자에게는 지혜가 없다’는 가르침을 알고 있습니다. 존자시여, 삼매가 먼저 있고 나중에 지혜가 생기는 것입니까, 아니면 지혜가 먼저 있고 나중에 삼매가 생기는 것입니까?” 그때 존자 아난다에게 이런 생각이 들었다. ‘세존께서는 병에서 회복하신 지 얼마 되지 않으셨다. 그런데 이 사꺄족 마하나마는 세존께 매우 깊은 질문을 하고 있다. 내가 마하나마를 한쪽으로 데려가서 법을 설해주는 것이 좋겠다.’ Atha kho āyasmā ānando mahānāmaṃ sakkaṃ bāhāyaṃ gahetvā ekamantaṃ apanetvā mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘sekhampi kho, mahānāma, sīlaṃ vuttaṃ bhagavatā, asekhampi sīlaṃ vuttaṃ bhagavatā; sekhopi samādhi vutto bhagavatā, asekhopi samādhi vutto bhagavatā; sekhāpi paññā vuttā bhagavatā, asekhāpi paññā vuttā bhagavatā. Katamañca, mahānāma[Pg.221], sekhaṃ sīlaṃ? Idha, mahānāma, bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Idaṃ vuccati, mahānāma, sekhaṃ sīlaṃ’’. 그러자 존자 아난다는 사꺄족 마하나마의 팔을 잡고 한쪽으로 데려가서 그에게 이와 같이 말했다. “마하나마여, 세존께서는 유학(sekha)의 계에 대해서도 말씀하셨고, 무학(asekha)의 계에 대해서도 말씀하셨습니다. 유학의 삼매에 대해서도, 무학의 삼매에 대해서도 말씀하셨습니다. 유학의 통찰지에 대해서도, 무학의 통찰지에 대해서도 말씀하셨습니다. 마하나마여, 무엇이 유학의 계입니까? 여기 마하나마여, 비구는 계를 지키며, 빠띰옥카의 단속으로 단속하며 머뭅니다... 학습 계율들을 받아들여 수행합니다. 마하나마여, 이것을 유학의 계라고 합니다.” ‘‘Katamo ca, mahānāma, sekho samādhi? Idha, mahānāma, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, sekho samādhi. “마하나마여, 무엇이 유학의 삼매입니까? 여기 마하나마여, 비구는 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 제4선에 들어 머뭅니다. 마하나마여, 이것을 유학의 삼매라고 합니다.” ‘‘Katamā ca, mahānāma, sekhā paññā? Idha, mahānāma, bhikkhu idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, mahānāma, sekhā paññā. “마하나마여, 무엇이 유학의 통찰지입니까? 여기 마하나마여, 비구는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 압니다... ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 실천도이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 압니다. 마하나마여, 이것을 유학의 통찰지라고 합니다.” ‘‘Sa kho so, mahānāma, ariyasāvako evaṃ sīlasampanno evaṃ samādhisampanno evaṃ paññāsampanno āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ kho, mahānāma, sekhampi sīlaṃ vuttaṃ bhagavatā, asekhampi sīlaṃ vuttaṃ bhagavatā; sekhopi samādhi vutto bhagavatā, asekhopi samādhi vutto bhagavatā; sekhāpi paññā vuttā bhagavatā, asekhāpi paññā vuttā bhagavatā’’ti. Tatiyaṃ. “마하나마여, 그 성스러운 제자는 이와 같이 계를 구족하고, 이와 같이 삼매를 구족하고, 이와 같이 통찰지를 구족하여, 번뇌들이 다함으로 인해 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 체득하여 구족하여 머뭅니다. 마하나마여, 이와 같이 세존께서는 유학의 계에 대해서도 말씀하셨고 무학의 계에 대해서도 말씀하셨으며, 유학의 삼매와 무학의 삼매, 유학의 통찰지와 무학의 통찰지에 대해서도 말씀하셨습니다.” 제3장의 끝. 4. Nigaṇṭhasuttaṃ 4. 니간타 경 75. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho abhayo ca licchavi paṇḍitakumārako ca licchavi yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho abhayo licchavi āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti – ‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti. So purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvaṃ paññapeti navānaṃ kammānaṃ akaraṇā setughātaṃ. Iti kammakkhayā dukkhakkhayo, dukkhakkhayā vedanākkhayo, vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissati – evametissā sandiṭṭhikāya nijjarāya [Pg.222] visuddhiyā samatikkamo hoti. Idha, bhante, bhagavā kimāhā’’ti? 75. 한때 존자 아난다는 웨살리 시의 마하와나에 있는 꾸따가라 살라(중각강당)에 머물고 있었습니다. 그때 리차위 족의 아바야와 리차위 족의 빤디따꾸마라까가 존자 아난다가 계신 곳으로 찾아왔습니다. 다가가서 존자 아난다께 절을 올린 뒤 한쪽에 앉았습니다. 한쪽에 앉은 리차위 족의 아바야가 존자 아난다께 이렇게 말씀드렸습니다. “존자시여, 니간타 나타뿟따는 일체지자이며 일체견자로서, ‘걷고 있을 때나 서 있을 때나 잠들어 있을 때나 깨어 있을 때나 항상 쉬지 않고 끊임없이 지견(知見)이 확립되어 있다’라고 하며 남김없는 지견을 자처합니다. 그는 고행으로써 과거의 업을 소멸시키고, 새로운 업을 짓지 않음으로써 그 원인을 차단한다고 선언합니다. 이와 같이 업의 소멸을 통해 괴로움이 소멸하고, 괴로움의 소멸을 통해 느낌이 소멸하며, 느낌의 소멸을 통해 모든 괴로움이 다해 없어질 것이라고 합니다. 그리하여 이 현세에 직접 볼 수 있는 소멸(nijjarā)과 청정을 통해 [윤회의 괴로움을] 뛰어넘게 된다고 설합니다. 존자시여, 이에 대해 세존께서는 무엇이라 말씀하십니까?” ‘‘Tisso kho imā, abhaya, nijjarā visuddhiyo tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya. Katamā tisso? Idha, abhaya, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhīti. “아바야여, 알고 보시며 아라한이시고 정등각자이신 그 세존께서는 중생들의 청정과 근심·비탄의 초월, 고통·불만족의 소멸, 성스러운 도의 성취, 그리고 열반의 실현을 위하여, 번뇌를 소멸시키는 세 가지 청정한 수행(nijjarā visuddhi)을 바르게 설하셨습니다. 그 세 가지는 무엇입니까? 아바야여, 여기 이 가르침 안에서 비구는 계를 갖추고... (중략) ...학처들을 받아 지녀 수행합니다. 그는 새로운 업을 짓지 않으며, 과거의 업은 거듭 접촉하며 경험함으로써 소멸시킵니다. 이것이 바로 현세에 직접 볼 수 있고, 시간이 걸리지 않으며, ‘와서 보라’고 할 만하고, 자기 내면에 인도하여 들일 만하며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 할 ‘소멸의 수행’입니다.” ‘‘Sa kho so, abhaya, bhikkhu evaṃ sīlasampanno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhīti. “아바야여, 이와 같이 계를 갖춘 비구는 감각적 욕망을 멀리하고 해로운 법들을 멀리한 뒤, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 있고 원리리에서 생긴 기쁨과 행복이 있는 초선에 들어 머뭅니다. 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉아 내면의 평온과 마음의 한곳 집중을 이루고, 일으킨 생각과 지속적 고찰은 없으며 삼매에서 생긴 기쁨과 행복이 있는 제2선에 들어 머뭅니다. 기쁨이 빛바래어 평온하게 머물고 마음을 챙기며 바르게 알아차리며 몸으로 행복을 느낍니다. 성자들이 ‘평온하고 마음 챙기며 행복하게 머문다’라고 칭송하는 제3선에 들어 머뭅니다. 즐거움도 버리고 괴로움도 버려, 이미 기쁨과 슬픔이 사라진 뒤, 괴롭지도 즐겁지도 않으며 평온에 의한 마음 챙김의 청정함이 있는 제4선에 들어 머뭅니다. 그는 새로운 업을 짓지 않으며, 과거의 업은 거듭 접촉하며 경험함으로써 소멸시킵니다. 이것이 바로 현세에 직접 볼 수 있고, 시간이 걸리지 않으며, ‘와서 보라’고 할 만하고, 자기 내면에 인도하여 들일 만하며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 할 ‘소멸의 수행’입니다.” ‘‘Sa kho so, abhaya, bhikkhu evaṃ samādhisampanno āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhīti. Imā kho, abhaya, tisso nijjarā visuddhiyo tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti. “아바야여, 이와 같이 삼매를 갖춘 비구는 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈(심해탈)과 지혜를 통한 해탈(혜해탈)을 현세에서 스스로 증득하고 성취하여 머뭅니다. 그는 새로운 업을 짓지 않으며, 과거의 업은 거듭 접촉하며 경험함으로써 소멸시킵니다. 이것이 바로 현세에 직접 볼 수 있고, 시간이 걸리지 않으며, ‘와서 보라’고 할 만하고, 자기 내면에 인도하여 들일 만하며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 할 ‘소멸의 수행’입니다. 아바야여, 이것들이 바로 알고 보시며 아라한이시고 정등각자이신 그 세존께서 중생들의 청정과 근심·비탄의 초월, 고통·불만족의 소멸, 성스러운 도의 성취, 그리고 열반의 실현을 위하여 바르게 설하신 세 가지 ‘소멸을 통한 청정의 수행’입니다.” Evaṃ vutte paṇḍitakumārako licchavi abhayaṃ licchaviṃ etadavoca – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, samma abhaya, āyasmato ānandassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodasī’’ti? ‘‘Kyāhaṃ, samma paṇḍitakumāraka, āyasmato ānandassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodissāmi! Muddhāpi tassa vipateyya yo āyasmato ānandassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti. Catutthaṃ. 이와 같이 말씀하시자 리차위 족의 빤디따꾸마라까가 리차위 족의 아바야에게 이렇게 말했습니다. “벗 아바야여, 당신은 왜 존자 아난다의 훌륭한 말씀을 훌륭한 말씀으로서 찬탄하지 않습니까?” [아바야가 대답했습니다.] “벗 빤디따꾸마라까여, 내가 어찌 존자 아난다의 훌륭한 말씀을 훌륭한 말씀으로서 찬탄하지 않겠습니까! 존자 아난다의 훌륭한 말씀을 훌륭한 말씀으로서 찬탄하지 않는 자가 있다면, 그의 머리가 쪼개져 떨어질 것입니다.” 네 번째 수타(아바야 수타)가 끝났습니다. 5. Nivesakasuttaṃ 5. 니웨사까 수타(Nivesakasuttaṃ, 확립의 경) 76. Atha [Pg.223] kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – 76. 그 후 존자 아난다는 세존께서 계신 곳으로 찾아갔습니다. 다가가서 세존께 절을 올린 뒤 한쪽에 앉았습니다. 한쪽에 앉아 있는 존자 아난다에게 세존께서는 이렇게 말씀하셨습니다. ‘‘Ye, ānanda, anukampeyyātha ye ca sotabbaṃ maññeyyuṃ mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā te vo, ānanda, tīsu ṭhānesu samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā. Katamesu tīsu? Buddhe aveccappasāde samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi; satthā devamanussānaṃ, buddho bhagavā’ti, dhamme aveccappasāde samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti, saṅghe aveccappasāde samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’’ti. “아난다여, 그대들이 연민히 여겨야 할 이들이나 그대들의 말을 귀담아들어야 한다고 생각하는 친구들, 동료들, 친지들, 혈육들이 있다면, 아난다여, 그대들은 그들을 세 가지 사항에 확립시키고 인도하고 안주시켜야 한다. 그 세 가지란 무엇인가? 첫째, 부처님에 대한 흔들림 없는 청정한 믿음(aveccappasāda)에 확립시켜야 한다. ‘이와 같이 그 세존께서는 아라한이시며, 정등각자이시고, 명행족을 구족하셨으며, 선서이시고, 세상의 일을 다 아시는 분이시며, 위없이 높으신 분으로 길들여야 할 사람들을 잘 길들이는 분이시고, 신들과 인간들의 스승이시며, 깨달으신 분인 세존이시다’라고 부처님에 대한 믿음에 확립시켜야 한다. 둘째, 가르침(법)에 대한 흔들림 없는 청정한 믿음에 확립시켜야 한다. ‘세존에 의해 법은 잘 설해졌으며, 스스로 보아 알 수 있고, 시간이 걸리지 않으며, 와서 보라고 할 만하고, 내면으로 인도하여 들일 만하며, 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 하는 것이다’라고 가르침에 대한 믿음에 확립시켜야 한다. 셋째, 승가에 대한 흔들림 없는 청정한 믿음에 확립시켜야 한다. ‘세존의 제자 승가는 잘 수행하고, 바르게 수행하며, 이치를 따라 수행하고, 합당하게 수행하니, 곧 네 쌍의 인간이며 여덟 단계의 성자들이다. 이러한 세존의 제자 승가는 공양받아 마땅하고, 대접받아 마땅하며, 보시받아 마땅하고, 합장 공경받아 마땅한, 세상의 위없는 복밭이다’라고 승가에 대한 믿음에 확립시켜야 한다.” ‘‘Siyā, ānanda, catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññathattaṃ – pathavīdhātuyā āpodhātuyā tejodhātuyā vāyodhātuyā, na tveva buddhe aveccappasādena samannāgatassa ariyasāvakassa siyā aññathattaṃ tatridaṃ aññathattaṃ. So vatānanda, buddhe aveccappasādena samannāgato ariyasāvako nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “아난다여, 지(地)·수(水)·화(火)·풍(風)의 사대(四大)에는 변화가 있을 수 있겠으나, 부처님에 대한 흔들림 없는 청정한 믿음을 갖춘 성스러운 제자에게는 결코 변화가 있을 수 없다. 여기서 변화란 믿음의 변질이나 상태의 변화를 말한다. 아난다여, 부처님에 대한 흔들림 없는 청정한 믿음을 갖춘 성스러운 제자가 지옥이나 축생의 모태나 아귀계에 태어난다는 것, 그러한 일은 결코 있을 수 없다.” ‘‘Siyā, ānanda, catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññathattaṃ – pathavīdhātuyā āpodhātuyā tejodhātuyā vāyodhātuyā, na tveva dhamme…pe… na tveva saṅghe aveccappasādena samannāgatassa ariyasāvakassa siyā aññathattaṃ tatridaṃ aññathattaṃ. So vatānanda, saṅghe aveccappasādena samannāgato [Pg.224] ariyasāvako nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. 아난다여, 지(地), 수(水), 화(火), 풍(風)의 네 가지 근본 요소(사대)가 변하는 일은 있을지언정, 법에... 상가에 대해 요지부동의 깨끗한 믿음을 갖춘 성스러운 제자에게 변함이 생기는 일은 결코 있을 수 없다. 아난다여, 상가에 대해 요지부동의 깨끗한 믿음을 갖춘 그 성스러운 제자가 지옥이나 축생의 모태나 아귀계에 태어난다는 것은 결코 있을 수 없는 일이다. ‘‘Ye, ānanda, anukampeyyātha ye ca sotabbaṃ maññeyyuṃ mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā te vo, ānanda, imesu tīsu ṭhānesu samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā’’ti. Pañcamaṃ. 아난다여, 그대들이 연민히 여기거나 혹은 그대들의 말을 들을 만한 가치가 있다고 생각하는 친구들이나 동료들이나 친척들이나 혈육들이 있다면, 아난다여, 그대들은 그들을 이 세 가지 처소(불·법·승에 대한 확신)에 들게 하고 안주하게 하고 확립시켜야 한다. (제5 소경) 6. Paṭhamabhavasuttaṃ 6. 첫 번째 태어남의 경 (Paṭhamabhavasuttaṃ) 77. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhavo, bhavoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhavo hotī’’ti? 77. 그때 존자 아난다가 세존께 다가가서 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 존자 아난다는 세존께 이렇게 여쭈었다. "세존이시여, '태어남(존재), 태어남'이라고 합니다. 세존이시여, 어느 정도까지가 태어남이 있는 것입니까?" ‘‘Kāmadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho kāmabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ hīnāya dhātuyā viññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti. ( ) "아난다여, 만약 감각적 욕망의 요소(욕계)에서 과보를 가져오는 업이 없다면, 욕계의 태어남(욕유)이 나타나겠느냐?" "그렇지 않습니다, 세존이시여." "아난다여, 이와 같이 업은 밭이요, 식(識)은 씨앗이며, 갈애는 수분이다. 무명에 덮이고 갈애에 묶인 중생들의 식이 저열한 요소(욕계)에 머물 때, 이와 같이 미래에 다시 태어남의 발생이 있게 된다." ‘‘Rūpadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho rūpabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ majjhimāya dhātuyā viññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti. ( ) "아난다여, 만약 색의 요소(색계)에서 과보를 가져오는 업이 없다면, 색계의 태어남(색유)이 나타나겠느냐?" "그렇지 않습니다, 세존이시여." "아난다여, 이와 같이 업은 밭이요, 식은 씨앗이며, 갈애는 수분이다. 무명에 덮이고 갈애에 묶인 중생들의 식이 중간의 요소(색계)에 머물 때, 이와 같이 미래에 다시 태어남의 발생이 있게 된다." ‘‘Arūpadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho arūpabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ paṇītāya dhātuyā viññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti. Evaṃ kho, ānanda, bhavo hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ. "아난다여, 만약 무색의 요소(무색계)에서 과보를 가져오는 업이 없다면, 무색계의 태어남(무색유)이 나타나겠느냐?" "그렇지 않습니다, 세존이시여." "아난다여, 이와 같이 업은 밭이요, 식은 씨앗이며, 갈애는 수분이다. 무명에 덮이고 갈애에 묶인 중생들의 식이 승묘한 요소(무색계)에 머물 때, 이와 같이 미래에 다시 태어남의 발생이 있게 된다. 아난다여, 이와 같이 태어남이 있게 되는 것이다." (제6 소경) 7. Dutiyabhavasuttaṃ 7. 두 번째 태어남의 경 (Dutiyabhavasuttaṃ) 78. Atha [Pg.225] kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhavo, bhavoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhavo hotī’’ti? 78. 그때 존자 아난다가 세존께 다가가서... 세존께 이렇게 여쭈었다. "세존이시여, '태어남, 태어남'이라고 합니다. 세존이시여, 어느 정도까지가 태어남이 있는 것입니까?" ‘‘Kāmadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho kāmabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ hīnāya dhātuyā cetanā patiṭṭhitā patthanā patiṭṭhitā evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti’’. "아난다여, 만약 감각적 욕망의 요소(욕계)에서 과보를 가져오는 업이 없다면, 욕계의 태어남이 나타나겠느냐?" "그렇지 않습니다, 세존이시여." "아난다여, 이와 같이 업은 밭이요, 식은 씨앗이며, 갈애는 수분이다. 무명에 덮이고 갈애에 묶인 중생들의 의도(cetanā)가 머물고 서원(patthanā)이 머물 때, 이와 같이 미래에 다시 태어남의 발생이 있게 된다." ‘‘Rūpadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho rūpabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ majjhimāya dhātuyā cetanā patiṭṭhitā patthanā patiṭṭhitā evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti’’. "아난다여, 만약 색의 요소(색계)에서 과보를 가져오는 업이 없다면, 색계의 태어남이 나타나겠느냐?" "그렇지 않습니다, 세존이시여." "아난다여, 이와 같이 업은 밭이요, 식은 씨앗이며, 갈애는 수분이다. 무명에 덮이고 갈애에 묶인 중생들의 의도와 서원이 중간의 요소(색계)에 머물 때, 이와 같이 미래에 다시 태어남의 발생이 있게 된다." ‘‘Arūpadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho arūpabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ paṇītāya dhātuyā cetanā patiṭṭhitā patthanā patiṭṭhitā evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti. Evaṃ kho, ānanda, bhavo hotī’’ti. Sattamaṃ. "아난다여, 만약 무색의 요소(무색계)에서 과보를 가져오는 업이 없다면, 무색계의 태어남이 나타나겠느냐?" "그렇지 않습니다, 세존이시여." "아난다여, 이와 같이 업은 밭이요, 식은 씨앗이며, 갈애는 수분이다. 무명에 덮이고 갈애에 묶인 중생들의 의도와 서원이 승묘한 요소(무색계)에 머물 때, 이와 같이 미래에 다시 태어남의 발생이 있게 된다. 아난다여, 이와 같이 태어남이 있게 되는 것이다." (제7 소경) 8. Sīlabbatasuttaṃ 8. 계행과 서원의 경 (Sīlabbatasuttaṃ) 79. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘sabbaṃ nu kho, ānanda, sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ saphala’’nti? ‘‘Na khvettha, bhante, ekaṃsenā’’ti. ‘‘Tena hānanda, vibhajassū’’ti. 79. 그때 존자 아난다가 세존께 다가가서 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 존자 아난다에게 세존께서 이렇게 말씀하셨다. "아난다여, 모든 계행과 서원, 삶, 청정범행, 봉사를 위주로 함이 결실이 있느냐?" "세존이시여, 그것에 대해서는 한결같이(단정적으로) 대답해서는 안 됩니다." "아난다여, 그렇다면 그것을 분석해서 말해 보아라." ‘‘Yañhissa, bhante, sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ sīlabbataṃ jīvitaṃ [Pg.226] brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ aphalaṃ. Yañca khvāssa, bhante, sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ saphala’’nti. Idamavoca āyasmā ānando; samanuñño satthā ahosi. "세존이시여, 어떤 계행과 서원, 삶, 청정범행, 봉사를 위주로 함을 닦을 때 해로운 법들이 늘어나고 유익한 법들이 줄어든다면, 그러한 종류의 계행과 서원 등은 결실이 없습니다. 그러나 세존이시여, 어떤 계행과 서원 등을 닦을 때 해로운 법들이 줄어들고 유익한 법들이 늘어난다면, 그러한 종류의 계행과 서원 등은 결실이 있습니다." 존자 아난다가 이렇게 말하자, 스승께서는 이를 찬동하셨다. Atha kho āyasmā ānando ‘‘samanuñño me satthā’’ti, uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho bhagavā acirapakkante āyasmante ānande bhikkhū āmantesi – ‘‘sekho, bhikkhave, ānando; na ca panassa sulabharūpo samasamo paññāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ. 그때 존자 아난다는 '스승께서 나에게 찬동하셨다'라고 생각하며, 자리에서 일어나 세존께 절을 올리고 오른쪽으로 돌아 경의를 표한 뒤 물러갔다. 그때 세존께서는 존자 아난다가 떠난 지 얼마 되지 않아 비구들을 불러 말씀하셨다. "비구들이여, 아난다는 유학(sekha)이다. 그러나 그와 지혜가 대등한 자를 찾기란 쉽지 않을 것이다." (제8 소경) 9. Gandhajātasuttaṃ 9. 향기의 종류 경 (Gandhajātasuttaṃ) 80. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – 80. 그때 존자 아난다가 세존께 다가가서 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 존자 아난다는 세존께 이렇게 여쭈었다. ‘‘Tīṇimāni, bhante, gandhajātāni, yesaṃ anuvātaṃyeva gandho gacchati, no paṭivātaṃ. Katamāni tīṇi? Mūlagandho, sāragandho, pupphagandho – imāni kho, bhante, tīṇi gandhajātāni, yesaṃ anuvātaṃyeva gandho gacchati, no paṭivātaṃ. Atthi nu kho, bhante, kiñci gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti? “세존이시여, 바람을 따라서만 향기가 가고 바람을 거슬러서는 가지 않는 세 가지 종류의 향이 있습니다. 무엇이 그 세 가지입니까? 뿌리 향, 심재(心材) 향, 꽃 향입니다. 세존이시여, 이것이 바람을 따라서만 향기가 가고 바람을 거슬러서는 가지 않는 세 가지 종류의 향입니다. 세존이시여, 바람을 따라서도 향기가 가고, 바람을 거슬러서도 향기가 가며, 바람을 따르기도 하고 거슬러서도 향기가 가는 그러한 향이 혹시 있습니까?” ‘‘Atthānanda, kiñci gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti. ‘‘Katamañca pana, bhante, gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti? “아난다여, 바람을 따라서도 향기가 가고, 바람을 거슬러서도 향기가 가며, 바람을 따르기도 하고 거슬러서도 향기가 가는 그러한 향이 있다.” “세존이시여, 바람을 따라서도 향기가 가고, 바람을 거슬러서도 향기가 가며, 바람을 따르기도 하고 거슬러서도 향기가 가는 그러한 향이란 어떤 것입니까?” ‘‘Idhānanda, yasmiṃ gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti[Pg.227], sīlavā hoti kalyāṇadhammo, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. “아난다여, 여기 어떤 마을이나 도시에 어떤 여인이나 남자가 있어 부처님께 귀의하고, 가르침에 귀의하고, 승가에 귀의하며, 살생을 멀리하고, 도둑질을 멀리하고, 음행을 멀리하고, 거짓말을 멀리하고, 방일의 근본이 되는 술과 취하는 것들을 멀리한다. 그는 계를 지키고 선한 법을 갖추어, 인색함의 때를 벗겨낸 마음으로 집에서 머물며, 아낌없이 베풀고, 손은 항상 깨끗이 씻어 보시할 준비가 되어 있으며, 버리는 것을 즐거워하고, 청하는 이들의 요구에 부응하며, 보시하고 나누어 주는 것을 즐거워한다.” ‘‘Tassa disāsu samaṇabrāhmaṇā vaṇṇaṃ bhāsanti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, sīlavā hoti kalyāṇadhammo, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’’’ti. “사문과 바라문들은 여러 방향에서 그의 명성을 칭송한다. ‘어느 마을이나 도시에 어떤 여인이나 남자가 있어 부처님께 귀의하고, 가르침에 귀의하고, 승가에 귀의하며, 살생을 멀리하고, 도둑질을 멀리하고, 음행을 멀리하고, 거짓말을 멀리하고, 방일의 근본이 되는 술과 취하는 것들을 멀리한다. 그는 계를 지키고 선한 법을 갖추어, 인색함의 때를 벗겨낸 마음으로 집에서 머물며, 아낌없이 베풀고, 손은 항상 깨끗이 씻어 보시할 준비가 되어 있으며, 버리는 것을 즐거워하고, 청하는 이들의 요구에 부응하며, 보시하고 나누어 주는 것을 즐거워한다’라고.” ‘‘Devatāpissa vaṇṇaṃ bhāsanti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, sīlavā hoti kalyāṇadhammo, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Idaṃ kho taṃ, ānanda, gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti. “천신들 또한 그의 명성을 칭송한다. ‘어느 마을이나 도시에 어떤 여인이나 남자가 있어 부처님께 귀의하고, 가르침에 귀의하고, 승가에 귀의하며, 살생을 멀리하고…(중략)… 방일의 근본이 되는 술과 취하는 것들을 멀리한다. 그는 계를 지키고 선한 법을 갖추어, 인색함의 때를 벗겨낸 마음으로 집에서 머물며, 아낌없이 베풀고, 손은 항상 깨끗이 씻어 보시할 준비가 되어 있으며, 버리는 것을 즐거워하고, 청하는 이들의 요구에 부응하며, 보시하고 나누어 주는 것을 즐거워한다’라고. 아난다여, 이것이 바로 바람을 따라서도 향기가 가고, 바람을 거슬러서도 향기가 가며, 바람을 따르기도 하고 거슬러서도 향기가 가는 그러한 향이다.” ‘‘Na pupphagandho paṭivātameti,Na candanaṃ tagaramallikā vā; Satañca gandho paṭivātameti,Sabbā disā sappuriso pavāyatī’’ti. navamaṃ; “꽃 향기는 바람을 거슬러가지 못하고, 산달향이나 따가라나 말리카 향도 그러하네. 그러나 참된 이들의 향기는 바람을 거슬러가니, 선한 이는 모든 방향으로 그 향기를 풍기네.” 아홉 번째 경이 끝났다. 10. Cūḷanikāsuttaṃ 10. 주라니까 경 (소천세계의 경) 81. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sammukhāmetaṃ, bhante, bhagavato [Pg.228] sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘bhagavato, ānanda, sikhissa abhibhū nāma sāvako brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesī’ti. Bhagavā pana, bhante, arahaṃ sammāsambuddho kīvatakaṃ pahoti sarena viññāpetu’’nti? ‘‘Sāvako so, ānanda, appameyyā tathāgatā’’ti. 81. 그때 아난다 존자가 세존께 다가가서 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 아난다 존자는 세존께 이렇게 말씀드렸다. “세존이시여, 저는 세존의 면전에서 직접 이렇게 듣고 배웠습니다. ‘아난다여, 시키 세존의 제자인 아비부라는 수행자는 범천의 세상에 머물면서 천 개의 세계(소천세계)에 자신의 목소리를 알릴 수 있었다’라고. 세존이시여, 그렇다면 아라한이시며 정등각자이신 세존께서는 어느 정도까지 목소리를 알리실 수 있습니까?” “아난다여, 그는 제자일 뿐이다. 여래들은 헤아릴 수 없느니라.” Dutiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘bhagavato, ānanda, sikhissa abhibhū nāma sāvako brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesī’ti. Bhagavā pana, bhante, arahaṃ sammāsambuddho kīvatakaṃ pahoti sarena viññāpetu’’nti? ‘‘Sāvako so, ānanda, appameyyā tathāgatā’’ti. 두 번째로 아난다 존자는 세존께 이렇게 말씀드렸다. “세존이시여, 저는 세존의 면전에서 직접 이렇게 듣고 배웠습니다. ‘아난다여, 시키 세존의 제자인 아비부라는 수행자는 범천의 세상에 머물면서 천 개의 세계에 자신의 목소리를 알릴 수 있었다’라고. 세존이시여, 그렇다면 아라한이시며 정등각자이신 세존께서는 어느 정도까지 목소리를 알리실 수 있습니까?” “아난다여, 그는 제자일 뿐이다. 여래들은 헤아릴 수 없느니라.” Tatiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sammukhāmetaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘bhagavato, ānanda, sikhissa abhibhū nāma sāvako brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesī’ti. Bhagavā pana, bhante, arahaṃ sammāsambuddho kīvatakaṃ pahoti sarena viññāpetu’’nti? ‘‘Sutā te, ānanda, sahassī cūḷanikā lokadhātū’’ti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo! Yaṃ bhagavā bhāseyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tenahānanda, suṇāhi sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – 세 번째로 아난다 존자는 세존께 이렇게 말씀드렸다. “세존이시여, 저는 세존의 면전에서 직접 이렇게 듣고 배웠습니다. ‘아난다여, 시키 세존의 제자인 아비부라는 수행자는 범천의 세상에 머물면서 천 개의 세계에 자신의 목소리를 알릴 수 있었다’라고. 세존이시여, 그렇다면 아라한이시며 정등각자이신 세존께서는 어느 정도까지 목소리를 알리실 수 있습니까?” “아난다여, 너는 천 개의 세계로 이루어진 소천세계(小千世界)에 대해 들어본 적이 있느냐?” “세존이시여, 지금이 바로 그때입니다. 선서여, 지금이 바로 그것을 말씀해주실 때입니다! 세존께서 말씀하시면 비구들은 세존으로부터 듣고 그것을 수지할 것입니다.” “아난다여, 그렇다면 잘 듣고 마음속으로 깊이 새겨라. 내가 말하리라.” “그렇게 하겠습니다, 세존이시여.” 아난다 존자는 세존께 응답했다. 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Yāvatā, ānanda, candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocanā, tāva sahassadhā loko. Tasmiṃ sahassadhā loke sahassaṃ candānaṃ, sahassaṃ sūriyānaṃ, sahassaṃ sinerupabbatarājānaṃ, sahassaṃ jambudīpānaṃ, sahassaṃ aparagoyānānaṃ, sahassaṃ uttarakurūnaṃ, sahassaṃ pubbavidehānaṃ, cattāri mahāsamuddasahassāni, cattāri mahārājasahassāni, sahassaṃ cātumahārājikānaṃ, sahassaṃ tāvatiṃsānaṃ, sahassaṃ yāmānaṃ, sahassaṃ tusitānaṃ, sahassaṃ nimmānaratīnaṃ, sahassaṃ paranimmitavasavattīnaṃ, sahassaṃ brahmalokānaṃ – ayaṃ vuccatānanda, sahassī cūḷanikā lokadhātu. “아난다여, 달과 해가 운행하며 사방을 비추고 광명을 발하는 영역이 천 배가 되는 곳을 천 개의 세계라 한다. 그 천 개의 세계에는 천 개의 달, 천 개의 해, 천 개의 시네루 산왕, 천 개의 점부주, 천 개의 구타니주, 천 개의 구루주, 천 개의 비제하주가 있고, 사천 개의 대해, 사천 개의 대왕, 천 개의 사천왕천, 천 개의 삼십삼천, 천 개의 야마천, 천 개의 도솔천, 천 개의 화락천, 천 개의 타화자재천, 천 개의 범천의 세상이 있다. 아난다여, 이것을 일컬어 천 개의 세계로 이루어진 소천세계(小千世界)라 한다.” ‘‘Yāvatānanda[Pg.229], sahassī cūḷanikā lokadhātu tāva sahassadhā loko. Ayaṃ vuccatānanda, dvisahassī majjhimikā lokadhātu. “아난다여, 소천세계가 천 배가 되는 영역이 있다. 아난다여, 이것을 일컬어 이천 개의 세계로 이루어진 중천세계(中千世界)라 한다.” ‘‘Yāvatānanda, dvisahassī majjhimikā lokadhātu tāva sahassadhā loko. Ayaṃ vuccatānanda, tisahassī mahāsahassī lokadhātu. “아난다여, 중천세계가 천 배가 되는 영역이 있다. 아난다여, 이것을 일컬어 삼천 개의 세계로 이루어진 대천세계(大千世界)라 한다.” ‘‘Ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti. "아난다여, 여래는 원한다면 삼천대천세계를 소리로 알릴 수 있으며, 원하는 만큼 어디든 소리로 알릴 수 있다." ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, bhagavā tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti? ‘‘Idhānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ obhāsena phareyya. Yadā te sattā taṃ ālokaṃ sañjāneyyuṃ, atha tathāgato ghosaṃ kareyya saddamanussāveyya. Evaṃ kho, ānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti. "세존이시여, 여래께서는 어떻게 삼천대천세계를 소리로 알리시며, 어떻게 원하는 만큼 어디든 소리로 알리실 수 있습니까?" "아난다여, 여기 여래는 먼저 삼천대천세계를 빛으로 가득 채운다. 중생들이 그 빛을 인지했을 때, 여래는 소리를 내어 음성을 듣게 한다. 아난다여, 이와 같이 여래는 삼천대천세계를 소리로 알릴 수 있으며, 원하는 만큼 어디든 소리로 알릴 수 있다." Evaṃ vutte āyasmā ānando (āyasmantaṃ udāyiṃ) etadavoca – ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me satthā evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’’ti. Evaṃ vutte āyasmā udāyī āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ tuyhettha, āvuso ānanda, yadi te satthā evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’’ti? Evaṃ vutte bhagavā āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘mā hevaṃ, udāyi, mā hevaṃ, udāyi. Sace, udāyi, ānando avītarāgo kālaṃ kareyya, tena cittappasādena sattakkhattuṃ devesu devarajjaṃ kāreyya, sattakkhattuṃ imasmiṃyeva jambudīpe mahārajjaṃ kāreyya. Api ca, udāyi, ānando diṭṭheva dhamme parinibbāyissatī’’ti. Dasamaṃ. 이와 같이 말씀하시자 존자 아난다는 존자 우다이에게 이렇게 말했다. "나에게 참으로 큰 이익이 있고 나에게 참으로 큰 축복이로다. 나의 스승께서 이와 같이 큰 신통력과 큰 위력을 지니셨으니!" 이렇게 말하자 존자 우다이는 존자 아난다에게 이렇게 말했다. "도반 아난다여, 그대의 스승께서 이와 같이 큰 신통력과 큰 위력을 지니셨다고 해서 그대에게 무슨 이익이 있소?" 그러자 세존께서 존자 우다이에게 이렇게 말씀하셨다. "우다이야, 그렇게 말하지 마라. 우다이야, 그렇게 말하지 마라. 우다이야, 만약 아난다가 탐욕을 다 여의지 못한 채 죽는다 하더라도, (여래에 대한) 그 마음의 청정한 믿음으로 인해 천상 세계에서 일곱 번 신들의 왕이 될 것이며, 이 점부주(염부제)에서 일곱 번 위대한 전륜성왕이 될 것이다. 그러나 우다이야, 아난다는 바로 이번 생에 반열반에 들 것이다." 제10 소경 끝. Ānandavaggo tatiyo. 제3 아난다 품이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 품의 요약(우다나): Channo ājīvako sakko, nigaṇṭho ca nivesako; Duve bhavā sīlabbataṃ, gandhajātañca cūḷanīti. 찬나, 아지바카, 사카, 니간타, 니베사카(교화자), 두 가지의 태어남(바바), 계와 금기(실랍바따), 향기, 그리고 소천세계(쭐라니)이다. (9) 4. Samaṇavaggo (9) 4. 사문 품 1. Samaṇasuttaṃ 1. 사문 경 82. ‘‘Tīṇimāni[Pg.230], bhikkhave, samaṇassa samaṇiyāni samaṇakaraṇīyāni. Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ, adhipaññāsikkhāsamādānaṃ – imāni kho, bhikkhave, tīṇi samaṇassa samaṇiyāni samaṇakaraṇīyāni. 82. "비구들이여, 사문에게는 사문의 본분으로서 행해야 할 세 가지 임무가 있다. 세 가지란 무엇인가? 증상계학(더 높은 도덕의 훈련)을 닦는 것, 증상심학(더 높은 마음의 훈련)을 닦는 것, 증상혜학(더 높은 지혜의 훈련)을 닦는 것이다. 비구들이여, 이것이 사문에게 사문의 본분으로서 행해야 할 세 가지 임무이다." ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbo no chando bhavissati adhisīlasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhicittasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhipaññāsikkhāsamādāne’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Paṭhamaṃ. "비구들이여, 그러므로 그대들은 이와 같이 수행해야 한다. '우리는 증상계학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이며, 증상심학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이며, 증상혜학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이다.' 비구들이여, 이와 같이 수행해야 한다." 제1 소경 끝. 2. Gadrabhasuttaṃ 2. 나귀 경 83. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gadrabho gogaṇaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti – ‘ahampi dammo, ahampi dammo’ti. Tassa na tādiso vaṇṇo hoti seyyathāpi gunnaṃ, na tādiso saro hoti seyyathāpi gunnaṃ, na tādisaṃ padaṃ hoti seyyathāpi gunnaṃ. So gogaṇaṃyeva piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti – ‘ahampi dammo, ahampi dammo’’’ti. 83. "비구들이여, 예를 들어 나귀가 소 떼의 뒤를 바짝 따르며 '나도 황소다, 나도 황소다'라고 외친다고 하자. 그러나 그 나귀는 소와 같은 색깔도 없고, 소와 같은 목소리도 없으며, 소와 같은 발자국도 없다. 그럼에도 그 나귀는 소 떼의 뒤를 졸졸 따르며 '나도 황소다, 나도 황소다'라고 말할 뿐이다." ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu bhikkhusaṅghaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti – ‘ahampi bhikkhu, ahampi bhikkhū’ti. Tassa na tādiso chando hoti adhisīlasikkhāsamādāne seyyathāpi aññesaṃ bhikkhūnaṃ, na tādiso chando hoti adhicittasikkhāsamādāne seyyathāpi aññesaṃ bhikkhūnaṃ, na tādiso chando hoti adhipaññāsikkhāsamādāne seyyathāpi aññesaṃ bhikkhūnaṃ. So bhikkhusaṅghaṃyeva piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti – ‘ahampi bhikkhu, ahampi bhikkhū’’’ti. "비구들이여, 이와 마찬가지로 여기 어떤 비구는 비구 승가의 뒤를 따르며 '나도 비구다, 나도 비구다'라고 말한다. 그러나 그에게는 다른 비구들이 증상계학을 닦을 때 가지는 것과 같은 열의도 없고, 다른 비구들이 증상심학을 닦을 때 가지는 것과 같은 열의도 없으며, 다른 비구들이 증상혜학을 닦을 때 가지는 것과 같은 열의도 없다. 그는 그저 비구 승가의 뒤를 따르며 '나도 비구다, 나도 비구다'라고 말할 뿐이다." ‘‘Tasmātiha[Pg.231], bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbo no chando bhavissati adhisīlasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhicittasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhipaññāsikkhāsamādāne’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dutiyaṃ. "비구들이여, 그러므로 그대들은 이와 같이 수행해야 한다. '우리는 증상계학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이며, 증상심학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이며, 증상혜학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이다.' 비구들이여, 이와 같이 수행해야 한다." 제2 소경 끝. 3. Khettasuttaṃ 3. 밭 경 84. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kassakassa gahapatissa pubbe karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, kassako gahapati paṭikacceva khettaṃ sukaṭṭhaṃ karoti sumatikataṃ. Paṭikacceva khettaṃ sukaṭṭhaṃ karitvā sumatikataṃ kālena bījāni patiṭṭhāpeti. Kālena bījāni patiṭṭhāpetvā samayena udakaṃ abhinetipi apanetipi. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi kassakassa gahapatissa pubbe karaṇīyāni. 84. "비구들이여, 농부인 가주에게는 먼저 행해야 할 세 가지 일이 있다. 세 가지란 무엇인가? 비구들이여, 여기 농부인 가주는 먼저 밭을 잘 갈아 평탄하게 고른다. 먼저 밭을 잘 갈아 평탄하게 고른 뒤에 적절한 때에 씨앗을 뿌린다. 적절한 때에 씨앗을 뿌린 뒤에 제때에 물을 대기도 하고 빼기도 한다. 비구들이여, 이것이 농부인 가주가 먼저 행해야 할 세 가지 일이다." ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīṇimāni bhikkhussa pubbe karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ, adhipaññāsikkhāsamādānaṃ – imāni kho, bhikkhave, tīṇi bhikkhussa pubbe karaṇīyāni. "비구들이여, 이와 마찬가지로 비구에게도 먼저 행해야 할 세 가지 임무가 있다. 세 가지란 무엇인가? 증상계학을 닦는 것, 증상심학을 닦는 것, 증상혜학을 닦는 것이다. 비구들이여, 이것이 비구가 먼저 행해야 할 세 가지 임무이다." ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbo no chando bhavissati adhisīlasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhicittasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhipaññāsikkhāsamādāne’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Tatiyaṃ. "비구들이여, 그러므로 그대들은 이와 같이 수행해야 한다. '우리는 증상계학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이며, 증상심학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이며, 증상혜학을 닦는 데 간절한 열의를 가질 것이다.' 비구들이여, 이와 같이 수행해야 한다." 제3 소경 끝. 4. Vajjiputtasuttaṃ 4. 밧지붓따 경 85. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho aññataro vajjiputtako bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so vajjiputtako bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhikamidaṃ, bhante, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati. Nāhaṃ[Pg.232], bhante, ettha sakkomi sikkhitu’’nti. ‘‘Sakkhissasi pana tvaṃ, bhikkhu, tīsu sikkhāsu sikkhituṃ – adhisīlasikkhāya, adhicittasikkhāya adhipaññāsikkhāyā’’ti? ‘‘Sakkomahaṃ, bhante, tīsu sikkhāsu sikkhituṃ – adhisīlasikkhāya, adhicittasikkhāya, adhipaññāsikkhāyā’’ti. ‘‘Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, tīsu sikkhāsu sikkhassu – adhisīlasikkhāya, adhicittasikkhāya, adhipaññāsikkhāya’’. 85. 한때 세존께서는 베살리 시의 마하와나에 있는 꾸따가라살라에 머무셨다. 그때 어떤 밧지족 비구가 세존께서 계신 곳으로 다가가 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 그 밧지족 비구는 세존께 이렇게 여쭈었다. "세존이시여, 보름마다 암송되는 백오십 개가 넘는 학습 계율들이 있습니다. 세존이시여, 저는 이 계율들을 다 수행할 능력이 없습니다." "비구여, 그렇다면 그대는 증상계학, 증상심학, 증상혜학이라는 세 가지 학습은 수행할 수 있겠느냐?" "세존이시여, 그 세 가지 학습은 수행할 수 있습니다." "비구여, 그러므로 그대는 이 증상계학, 증상심학, 증상혜학의 세 가지 학습을 수행하도록 하라." ‘‘Yato kho tvaṃ, bhikkhu, adhisīlampi sikkhissasi, adhicittampi sikkhissasi, adhipaññampi sikkhissasi, tassa tuyhaṃ bhikkhu adhisīlampi sikkhato adhicittampi sikkhato adhipaññampi sikkhato rāgo pahīyissati, doso pahīyissati, moho pahīyissati. So tvaṃ rāgassa pahānā dosassa pahānā mohassa pahānā yaṃ akusalaṃ na taṃ karissasi, yaṃ pāpaṃ na taṃ sevissasī’’ti. “비구여, 참으로 그대가 증상계(adhisīla)를 공부하고, 증상심(adhicitta)을 공부하고, 증상혜(adhipaññā)를 공부하게 되면, 증상계와 증상심과 증상혜를 공부하는 그대에게 탐욕이 사라지고, 성냄이 사라지고, 어리석음이 사라질 것이다. 그대는 탐욕과 성냄과 어리석음을 버림으로써 불선을 행하지 않을 것이며, 악을 가까이하지 않을 것이다.” Atha kho so bhikkhu aparena samayena adhisīlampi sikkhi, adhicittampi sikkhi, adhipaññampi sikkhi. Tassa adhisīlampi sikkhato adhicittampi sikkhato adhipaññampi sikkhato rāgo pahīyi, doso pahīyi, moho pahīyi. So rāgassa pahānā dosassa pahānā mohassa pahānā yaṃ akusalaṃ taṃ nākāsi, yaṃ pāpaṃ taṃ na sevīti. Catutthaṃ. 그 후 그 비구는 나중에 증상계와 증상심과 증상혜를 실제로 공부하였다. 증상계와 증상심과 증상혜를 공부하는 그에게 탐욕이 사라졌고, 성냄이 사라졌고, 어리석음이 사라졌다. 그는 탐욕과 성냄과 어리석음을 버림으로써 불선을 행하지 않았으며, 악을 가까이하지 않았다. (네 번째 경이 끝났다.) 5. Sekkhasuttaṃ 5. 유학자(sekha)의 경 86. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – 86. 그때 어떤 비구가 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 그 비구는 세존께 이와 같이 여쭈었다. ‘‘‘Sekho, sekho’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, sekho hotī’’ti? ‘‘Sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati. Sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccatī’’ti. “세존이시여, ‘유학자, 유학자’라고 합니다. 세존이시여, 어느 정도라야 유학자라고 부를 수 있습니까?” “비구여, 공부하기(sikkhati) 때문에 유학자라고 부른다. 무엇을 공부하는가? 증상계를 공부하고, 증상심을 공부하고, 증상혜를 공부한다. 비구여, 이처럼 공부하기 때문에 유학자라고 부르는 것이다.” ‘‘Sekhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino; Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā. “바른 길을 따라 공부하며 수행하는 유학자에게, 번뇌를 소멸하는 마음에 먼저 지혜가 생기고, 그 직후에 구경의 지혜(아라한 과의 지혜)가 생긴다. ‘‘Tato aññāvimuttassa, ñāṇaṃ ve hoti tādino; Akuppā me vimuttīti, bhavasaṃyojanakkhaye’’ti. pañcamaṃ; ( ) 그 뒤에 구경의 지혜로 해탈한 요부동(tādin)의 님에게, ‘나의 해탈은 흔들림이 없다’라는 반조의 지혜가 참으로 생기니, 이는 존재의 결박이 다한 곳에서이다.” (다섯 번째 경이 끝났다.) 6. Paṭhamasikkhāsuttaṃ 6. 첫 번째 공부의 경 87. ‘‘Sādhikamidaṃ[Pg.233], bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, yattha attakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā, bhikkhave, sikkhā yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā – imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā, yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. 87. “비구들이여, 보름마다 150여 가지의 학습 계목(sikkhāpada)이 낭송되는데, 자기 자신의 이익을 바라는 선남자들은 여기서 공부한다. 비구들이여, 이 모든 것이 포함되는 세 가지 공부(sikkhā)가 있다. 무엇이 세 가지인가? 증상계학, 증상심학, 증상혜학이다. 비구들이여, 이 세 가지 공부에 이 모든 학습 계목이 포함된다.” ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ mattaso kārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. “비구들이여, 여기 어떤 비구는 계(sīla)에 있어서는 완전히 실천하지만, 삼매(samādhi)와 통찰지(paññā)에 있어서는 어느 정도만 실천한다. 그는 사소하고 세세한 학습 계목들을 범하기도 하고 거기서 벗어나기도 한다. 그것은 왜 그러한가? 비구들이여, 나는 이러한 사소한 범함과 그로부터의 복구가 성자에게 불가능하다고 말하지 않았기 때문이다. 그러나 성스러운 삶의 토대가 되고 성스러운 삶에 적합한 학습 계목들에 대해서는 계를 굳게 지키고 확립하여, 학습 계목들을 수지하여 공부한다. 그는 세 가지 결박이 다했으므로 예류자가 되어, 악처에 떨어지지 않는 법을 지녔고 깨달음으로 나아가게 결정되어 있다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ mattaso kārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. “비구들이여, 여기 어떤 비구는 계에 있어서는 완전히 실천하지만, 삼매와 통찰지에 있어서는 어느 정도만 실천한다. 그는 사소하고 세세한 학습 계목들을 범하기도 하고 거기서 벗어나기도 한다. 그것은 왜 그러한가? 비구들이여, 나는 이러한 범함과 복구가 성자에게 불가능하다고 말하지 않았기 때문이다. 그러나 성스러운 삶의 토대가 되고 성스러운 삶에 적합한 학습 계목들에 대해서는 계를 굳게 지키고 확립하여 공부한다. 그는 세 가지 결박이 다하고 탐욕과 성냄과 어리석음이 엷어졌으므로 일래자가 되어, 단 한 번 이 세상에 돌아와 괴로움의 끝을 낸다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ [Pg.234] saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. “비구들이여, 여기 어떤 비구는 계와 삼매에 있어서는 완전히 실천하지만, 통찰지에 있어서는 어느 정도만 실천한다. 그는 사소하고 세세한 학습 계목들을 범하기도 하고 거기서 벗어나기도 한다. 그것은 왜 그러한가? 비구들이여, 나는 이러한 범함과 복구가 성자에게 불가능하다고 말하지 않았기 때문이다. 그러나 성스러운 삶의 토대가 되고 성스러운 삶에 적합한 학습 계목들에 대해서는 계를 굳게 지키고 확립하여 공부한다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박이 다했으므로 화생하는 자가 되어, 그곳에서 완전한 열반에 들어 다시는 이 세상으로 돌아오지 않는다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. “비구들이여, 여기 어떤 비구는 계와 삼매와 통찰지에 있어서 모두 완전히 실천한다. 그는 사소하고 세세한 학습 계목들을 범하기도 하고 거기서 벗어나기도 한다. 그것은 왜 그러한가? 비구들이여, 나는 이러한 범함과 복구가 성자에게 불가능하다고 말하지 않았기 때문이다. 그러나 성스러운 삶의 토대가 되고 성스러운 삶에 적합한 학습 계목들에 대해서는 계를 굳게 지키고 확립하여 공부한다. 그는 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지를 통한 해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 신통으로 알고 증득하여 머문다.” ‘‘Iti kho, bhikkhave, padesaṃ padesakārī ārādheti paripūraṃ paripūrakārī. Avañjhāni tvevāhaṃ, bhikkhave, sikkhāpadāni vadāmī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “비구들이여, 이와 같이 부분적으로 실천하는 자는 부분적인 성취를 이루고, 완전히 실천하는 자는 완전한 성취를 이룬다. 비구들이여, 나는 학습 계목들이 결코 헛되지 않다고 말한다.” (여섯 번째 경이 끝났다.) 7. Dutiyasikkhāsuttaṃ 7. 두 번째 공부의 경 88. ‘‘Sādhikamidaṃ, bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati yattha attakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā, bhikkhave, sikkhā yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā – imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. 88. “비구들이여, 보름마다 150여 가지의 학습 계목이 낭송되는데, 자기 자신의 이익을 바라는 선남자들은 여기서 공부한다. 비구들이여, 이 모든 것이 포함되는 세 가지 공부가 있다. 무엇이 세 가지인가? 증상계학, 증상심학, 증상혜학이다. 비구들이여, 이 세 가지 공부에 이 모든 학습 계목이 포함된다.” ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ mattaso kārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sattakkhattuparamo hoti. Sattakkhattuparamaṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā kolaṃkolo hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. So tiṇṇaṃ [Pg.235] saṃyojanānaṃ parikkhayā ekabījī hoti, ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. 비구들이여, 여기 어떤 비구는 계(戒)에 있어서는 원만하게 행하지만, 삼매(三昧)에 있어서는 어느 정도만 행하고, 통찰지(般若)에 있어서는 어느 정도만 행합니다. 그는 작고 미세한 학습규정들을 범하기도 하고 거기서 벗어나기도 합니다. 그것은 무슨 까닭입니까? 비구들이여, 참으로 이에 대해서는 [성자가 된 이에게] 불가능함이 설해지지 않았기 때문입니다. 그러나 청정한 삶의 시작이며 청정한 삶에 합당한 그러한 학습규정들에 대해서는 견고한 계를 지니고 확고한 계를 지니며, 학습규정들을 수지하여 공부합니다. 그는 세 가지 결박[結, saṃyojana]이 멸진했기에 일곱 번의 환생이 최대인 자[七來者]가 됩니다. 일곱 번 천상과 인간계를 치달리고 윤회한 뒤 괴로움의 끝을 만듭니다. 그는 세 가지 결박이 멸진했기에 가문에서 가문으로 이르는 자[家門者]가 되어, 두 번이나 세 번의 가문을 거치며 치달리고 윤회한 뒤 괴로움의 끝을 만듭니다. 그는 세 가지 결박이 멸진했기에 일종자(一種子)가 되어, 단 한 번 인간의 생을 받은 뒤 괴로움의 끝을 만듭니다. 그는 세 가지 결박이 멸진하고 탐욕·성냄·어리석음이 희박해졌기에 일래자(一來者)가 되어, 단 한 번 이 세상에 돌아와 괴로움의 끝을 만듭니다. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upahaccaparinibbāyī hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. 비구들이여, 또한 여기 어떤 비구는 계에 있어서는 원만하게 행하고 삼매에 있어서도 원만하게 행하지만, 통찰지에 있어서는 어느 정도만 행합니다. 그는 작고 미세한 학습규정들을 범하기도 하고 거기서 벗어나기도 합니다. 그것은 무슨 까닭입니까? 비구들이여, 참으로 이에 대해서는 불가능함이 설해지지 않았기 때문입니다. 그러나 청정한 삶의 시작이며 청정한 삶에 합당한 그러한 학습규정들에 대해서는 견고한 계를 지니고 확고한 계를 지니며, 학습규정들을 수지하여 공부합니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박[五下分結]이 멸진했기에 상류로 흘러가 아까니타(색구경천)에 이르는 자가 됩니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박이 멸진했기에 유행반열반자(有行般涅槃者)가 됩니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박이 멸진했기에 무행반열반자(無行般涅槃者)가 됩니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박이 멸진했기에 유해반열반자(有害般涅槃者)가 됩니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박이 멸진했기에 중반열반자(中般涅槃者)가 됩니다. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya paripūrakārī. So yāni tāni dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. 비구들이여, 또한 여기 어떤 비구는 계에 있어서도 원만하게 행하고 삼매에 있어서도 원만하게 행하며 통찰지에 있어서도 원만하게 행합니다. 그는 [위와 같이] 견고한 계를 지니고 확고한 계를 지니며 학습규정들을 수지하여 공부합니다. 그는 번뇌들이 다했기에 번뇌가 없는 심해탈(心解脫)과 혜해탈(慧解脫)을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머뭅니다. ‘‘Iti kho, bhikkhave, padesaṃ padesakārī ārādheti, paripūraṃ paripūrakārī, avañjhāni tvevāhaṃ, bhikkhave, sikkhāpadāni vadāmī’’ti. Sattamaṃ. 비구들이여, 이와 같이 일부를 행하는 자는 일부를 성취하고, 전부를 원만하게 행하는 자는 전부를 성취합니다. 비구들이여, 나는 학습규정들이 결코 헛되지 않다고 말합니다. (일곱 번째 경이 끝났다.) 8. Tatiyasikkhāsuttaṃ 8. 세 번째 학습 경 89. ‘‘Sādhikamidaṃ, bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati yattha attakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā, bhikkhave, sikkhā [Pg.236] yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā – imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. 89. 비구들이여, 150개가 넘는 이 학습규정들이 보름마다 암송을 위해 전해 내려오며, 여기에서 자신들의 이익을 원하는 선남자들은 공부합니다. 비구들이여, 이 모든 것이 포함되는 세 가지 학습이 있습니다. 무엇이 셋입니까? 증상계학(增上戒學), 증상심학(增上心學), 증상혜학(增上慧學)입니다. 비구들이여, 참으로 이 세 가지 학습 안에 이 모든 학습규정이 포함됩니다. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upahaccaparinibbāyī hoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā, rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā ekabījī hoti, ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā kolaṃkolo hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sattakkhattuparamo hoti, sattakkhattuparamaṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. 비구들이여, 여기 어떤 비구는 계에 있어서 원만하게 행하고 삼매에 있어서도 원만하게 행하며 통찰지에 있어서도 원만하게 행합니다. 그는 작고 미세한 학습규정들을 범하기도 하고 벗어나기도 하는데, 그것은 참으로 이에 대해 불가능함이 설해지지 않았기 때문입니다. 그러나 성스러운 도의 시작이자 도에 적합한 학습규정들에 대해서는 확고하게 수지하여 공부합니다. 그는 번뇌가 다하여 아라한과를 성취하여 머뭅니다. 만일 그것을 성취하지 못하고 꿰뚫어 알지 못한다면, 다섯 가지 낮은 단계의 결박이 멸진하여 중반열반자가 됩니다. 혹은 유해반열반자가 됩니다. 혹은 무행반열반자가 됩니다. 혹은 유행반열반자가 됩니다. 혹은 상류로 흘러가 아까니타천에 이르는 자가 됩니다. 혹은 그것을 성취하지 못하고 꿰뚫어 알지 못한다면, 세 가지 결박이 멸진하고 탐·진·치가 희박해져서 일래자가 되어 단 한 번 이 세상에 돌아와 괴로움의 끝을 만듭니다. 혹은 세 가지 결박이 멸진하여 일종자가 되어 단 한 번 인간의 생을 받은 뒤 괴로움의 끝을 만듭니다. 혹은 세 가지 결박이 멸진하여 가문자가 되어 두세 번의 가문을 거친 뒤 괴로움의 끝을 만듭니다. 혹은 세 가지 결박이 멸진하여 칠래자가 되어 최대 일곱 번 인간과 천상을 오가며 윤회한 뒤 괴로움의 끝을 만듭니다. ‘‘Iti kho, bhikkhave, paripūraṃ paripūrakārī ārādheti padesaṃ padesakārī. Avañjhānitvevāhaṃ, bhikkhave, sikkhāpadāni vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ. 비구들이여, 이와 같이 전부를 원만하게 행하는 자는 전부를 성취하고, 일부를 행하는 자는 일부를 성취합니다. 비구들이여, 나는 학습규정들이 결코 헛되지 않다고 말합니다. (여덟 번째 경이 끝났다.) 9. Paṭhamasikkhattayasuttaṃ 9. 첫 번째 세 가지 학습 경 90. ‘‘Tisso [Pg.237] imā, bhikkhave, sikkhā. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. 90. 비구들이여, 세 가지 학습이 있습니다. 무엇이 셋입니까? 증상계학, 증상심학, 증상혜학입니다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhisīlasikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhisīlasikkhā. 비구들이여, 증상계학(增上戒學)이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 비구가 계를 잘 갖추고 계목의 단속으로 단속되어 머물며, ... 학습 규범들을 수지하여 학습한다. 비구들이여, 이것을 증상계학이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhicittasikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhicittasikkhā. 비구들이여, 증상심학(增上心學)이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 비구가 감각적 욕망들을 멀리하고 ... 제4선에 들어 머문다. 비구들이여, 이것을 증상심학이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhipaññāsikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhipaññāsikkhā. Imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā’’ti. Navamaṃ. 비구들이여, 증상혜학(增上慧學)이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 비구가 '이것이 괴로움이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고 ... '이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 이것을 증상혜학이라 한다. 비구들이여, 이것이 참으로 세 가지 학습이다. 아홉 번째. 10. Dutiyasikkhattayasuttaṃ 10. 제2 학습의 세 가지 경 91. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, sikkhā. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. 91. 비구들이여, 이 세 가지 학습이 있다. 무엇이 세 가지인가? 증상계학, 증상심학, 증상혜학이다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhisīlasikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhisīlasikkhā. 비구들이여, 증상계학이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 비구가 계를 잘 갖추고 ... 학습 규범들을 수지하여 학습한다. 비구들이여, 이것을 증상계학이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhicittasikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhicittasikkhā. 비구들이여, 증상심학이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 비구가 감각적 욕망들을 멀리하고 ... 제4선에 들어 머문다. 비구들이여, 이것을 증상심학이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhipaññāsikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhipaññā sikkhā. Imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā’’ti. 비구들이여, 증상혜학이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 비구가 번뇌가 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 이 법에서 스스로 최상의 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머문다. 비구들이여, 이것을 증상혜학이라 한다. 비구들이여, 이것이 참으로 세 가지 학습이다. ‘‘Adhisīlaṃ [Pg.238] adhicittaṃ, adhipaññañca vīriyavā; Thāmavā dhitimā jhāyī, sato guttindriyo care. 정진하고 힘 있으며 지혜롭고 선정에 들고 마음 챙기며 감관을 수호하는 이는 증상계와 증상심과 증상혜를 닦아야 한다. ‘‘Yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure; Yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho. 이전처럼 이후에도, 이후처럼 이전에도, 아래처럼 위로도, 위처럼 아래로도 (관찰하며), ‘‘Yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā; Abhibhuyya disā sabbā, appamāṇasamādhinā. 낮처럼 밤에도, 밤처럼 낮에도, 무량한 삼매로 모든 방향을 압도하며 (닦아야 한다). ‘‘Tamāhu sekhaṃ paṭipadaṃ, atho saṃsuddhacāriyaṃ ; Tamāhu loke sambuddhaṃ, dhīraṃ paṭipadantaguṃ. 그를 유학(有學)의 도닦음을 하는 자라 하며 또한 청정한 행실을 지닌 자라 한다. 그를 세상에서 깨달은 분, 도닦음의 끝에 도달한 지혜로운 분이라 한다. ‘‘Viññāṇassa nirodhena, taṇhākkhayavimuttino; Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho hoti cetaso’’ti. dasamaṃ; 알음알이가 소멸하고 가래가 다하여 해탈한 이에게, 등불이 꺼지듯 마음의 해탈이 일어난다. 열 번째. 11. Saṅkavāsuttaṃ 11. 상카바 경 92. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena saṅkavā nāma kosalānaṃ nigamo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā saṅkavāyaṃ viharati. Tena kho pana samayena kassapagotto nāma bhikkhu saṅkavāyaṃ āvāsiko hoti. Tatra sudaṃ bhagavā sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Atha kho kassapagottassa bhikkhuno bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’’ti. Atha kho bhagavā saṅkavāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena rājagahaṃ tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena rājagahaṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā rājagahe viharati. 92. 한때 세존께서 코살라 국에서 많은 비구 승가와 함께 유행하시다가 상카바라고 하는 코살라의 마을에 이르셨다. 거기서 세존께서는 상카바에 머무셨다. 그때 카사파곳타라는 비구가 상카바의 사찰 거주승이었다. 거기서 세존께서는 학습 규범에 관한 법담으로 비구들을 가르치고 권면하고 고무하고 기쁘게 하셨다. 그때 카사파곳타 비구는 세존께서 학습 규범에 관한 법담으로 비구들을 가르치고 권면하고 고무하고 기쁘게 하실 때, '이 사문은 너무나 철저하게만 깎아내려고 하는구나'라며 용납하지 못하고 불만족스러워했다. 그 후 세존께서는 상카바에서 원하시는 만큼 머무신 뒤 라자가하를 향해 유행을 떠나셨다. 차례로 유행하시어 라자가하에 이르셨다. 거기서 세존께서는 라자가하에 머무셨다. Atha kho kassapagottassa bhikkhuno acirapakkantassa bhagavato ahudeva kukkuccaṃ ahu vippaṭisāro – ‘‘alābhā vata me, na vata me lābhā[Pg.239]; dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ; yassa me bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Yaṃnūnāhaṃ yena bhagavā tenupasaṅkameyyaṃ; upasaṅkamitvā bhagavato santike accayaṃ accayato deseyya’’nti. Atha kho kassapagotto bhikkhu senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena rājagahaṃ tena pakkāmi. Anupubbena yena rājagahaṃ yena gijjhakūṭo pabbato yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho kassapagotto bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – 그 후 카사파곳타 비구에게 세존께서 떠나신 지 얼마 되지 않아 후회와 뉘우침이 생겼다. '아, 나에게 참으로 손실이로구나, 나에게 이익이 아니로구나. 아, 나에게 잘못된 얻음이로구나, 나에게 잘된 얻음이 아니로구나. 세존께서 학습 규범에 관한 법담으로 비구들을 가르치고 권면하고 고무하고 기쁘게 하실 때, 내가 "이 사문은 너무나 철저하게만 깎아내려고 하는구나"라며 용납하지 못하고 불만족스러워했으니. 내가 세존께서 계신 곳으로 가서, 가서 세존 곁에서 내 허물을 허물로 고백하는 것이 좋겠다.' 그리하여 카사파곳타 비구는 거처를 정리하고 발우와 가사를 챙겨 라자가하를 향해 떠났다. 차례로 나아가 라자가하의 기사굴 산에 계신 세존께 다가가서, 세존께 절을 올리고 한 곁에 앉았다. 한 곁에 앉은 카사파곳타 비구는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā saṅkavāyaṃ viharati, saṅkavā nāma kosalānaṃ nigamo. Tatra, bhante, bhagavā sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Tassa mayhaṃ bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Atha kho bhagavā saṅkavāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena rājagahaṃ tena cārikaṃ pakkāmi. ( ) Tassa mayhaṃ, bhante, acirapakkantassa bhagavato ahudeva kukkuccaṃ ahu vippaṭisāro – alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ; yassa me bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Yaṃnūnāhaṃ yena bhagavā tenupasaṅkameyyaṃ; upasaṅkamitvā bhagavato santike accayaṃ accayato deseyyanti. Accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ yassa me bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Tassa [Pg.240] me, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu, āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. 세존이시여, 한때 세존께서는 코살라국의 상카와라고 하는 마을에 머무셨습니다. 세존이시여, 그곳에서 세존께서는 학습계율(학처)과 관련된 법문으로 비구들에게 가르침을 주시고, 실천하도록 권면하시고, 분발하도록 격려하시고, 기쁘게 하셨습니다. 세존이시여, 세존께서 비구들에게 학습계율과 관련된 법문으로 가르치고 권면하고 격려하고 기쁘게 하실 때, 저에게는 '이 사문은 너무나도 엄격하게만 하는구나'라는 생각과 함께 참을 수 없는 마음과 불만이 생겨났습니다. 그 후 세존께서는 상카와에서 머무시고자 하는 만큼 머무시다가 라자가하를 향해 유행을 떠나셨습니다. 세존이시여, 세존께서 떠나신 지 얼마 되지 않아 저에게는 참으로 후회와 번민이 생겨났습니다. '나에게는 참으로 이익이 없구나, 참으로 손해로다. 나에게는 참으로 잘못된 얻음이며, 결코 잘 얻은 것이 아니로다. 세존께서 비구들에게 학습계율과 관련된 법문으로 가르치고 권면하고 격려하고 기쁘게 하실 때, 내가 '이 사문은 너무나도 엄격하게만 하는구나'라며 참을 수 없어 하고 불만을 가졌으니 말이다. 내가 이제 세존께 나아가, 나아간 뒤에 세존 앞에서 나의 허물을 허물로써 고백한다면 참으로 좋겠구나'라는 생각이 들었습니다. 세존이시여, 어리석고 미혹하며 서툴렀기에 저에게 허물이 생겼습니다. 세존께서 비구들에게 학습계율과 관련된 법문으로 가르치고 권면하고 격려하고 기쁘게 하실 때, 제가 '이 사문은 너무나도 엄격하게만 하는구나'라며 참을 수 없어 하고 불만을 가졌기 때문입니다. 세존이시여, 세존께서는 저의 이러한 허물을 장래의 단속을 위하여 허물로서 받아주십시오. ‘‘Taggha taṃ, kassapa, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yassa te mayi sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Yato ca kho tvaṃ, kassapa, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhihesā, kassapa, ariyassa vinaye yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjati. 카사파여, 참으로 어리석고 미혹하며 서툴렀기에 그대에게 허물이 생겼다. 내가 비구들에게 학습계율과 관련된 법문으로 가르치고 권면하고 격려하고 기쁘게 할 때, 그대에게 '이 사문은 너무나도 엄격하게만 하는구나'라는 참을 수 없는 마음과 불만이 생겼었기 때문이다. 카사파여, 그러나 그대가 허물을 허물로 보고 법답게 고쳐 참회하므로 우리는 그것을 받아들인다. 카사파여, 허물을 허물로 보고 법답게 고쳐 참회하고 장래에 단속하는 것, 이것이야말로 성스러운 율의 가르침 안에서 성장하는 길이다. ‘‘Thero cepi, kassapa, bhikkhu hoti na sikkhākāmo na sikkhāsamādānassa vaṇṇavādī, ye caññe bhikkhū na sikkhākāmā te ca na sikkhāya samādapeti, ye caññe bhikkhū sikkhākāmā tesañca na vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, evarūpassāhaṃ, kassapa, therassa bhikkhuno na vaṇṇaṃ bhaṇāmi. Taṃ kissa hetu? Satthā hissa vaṇṇaṃ bhaṇatīti aññe naṃ bhikkhū bhajeyyuṃ, ye naṃ bhajeyyuṃ tyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ, yyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Tasmāhaṃ, kassapa, evarūpassa therassa bhikkhuno na vaṇṇaṃ bhaṇāmi. 카사파여, 만약 어떤 장로 비구가 학습(계·정·혜)을 원하지 않고, 학습의 수지 및 실천을 찬탄하지도 않으며, 학습을 원하지 않는 다른 비구들에게 학습을 권하지도 않고, 학습을 원하는 다른 비구들의 공덕을 때에 맞춰 사실대로 칭찬하지도 않는다면, 카사파여, 나는 그러한 장로 비구를 찬탄하지 않는다. 그 이유는 무엇인가? 만약 스승이 그러한 자를 찬탄한다면, 다른 비구들이 '스승께서 저 비구를 찬탄하신다'고 생각하며 그를 친하게 지낼 것이고, 그를 친하게 지내는 자들은 그의 태도를 본받게 될 것이며, 그의 태도를 본받는 것은 그들에게 오랜 세월 해로움과 고통이 될 것이기 때문이다. 그러므로 카사파여, 나는 그러한 장로 비구를 찬탄하지 않는다. ‘‘Majjhimo cepi, kassapa, bhikkhu hoti…pe… navo cepi, kassapa, bhikkhu hoti na sikkhākāmo na sikkhāsamādānassa vaṇṇavādī, ye caññe bhikkhū na sikkhākāmā te ca na sikkhāya samādapeti, ye caññe bhikkhū sikkhākāmā tesañca na vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, evarūpassāhaṃ, kassapa, navassa bhikkhuno na vaṇṇaṃ bhaṇāmi. Taṃ kissa hetu? Satthā hissa vaṇṇaṃ bhaṇatīti aññe naṃ bhikkhū bhajeyyuṃ, ye naṃ bhajeyyuṃ tyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ, yyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Tasmāhaṃ, kassapa, evarūpassa navassa bhikkhuno na vaṇṇaṃ bhaṇāmi. 카사파여, 만약 어떤 중견 비구가... (중략) ...또는 어떤 신참 비구가 학습을 원하지 않고, 학습의 실천을 찬탄하지도 않으며, 학습을 원하지 않는 다른 비구들에게 학습을 권하지도 않고, 학습을 원하는 다른 비구들의 공덕을 때에 맞춰 사실대로 칭찬하지도 않는다면, 카사파여, 나는 그러한 신참 비구를 찬탄하지 않는다. 그 이유는 무엇인가? 스승이 그러한 자를 찬탄하면 다른 비구들이 그를 친하게 지내고 그의 태도를 본받게 되어, 그들에게 오랜 세월 해로움과 고통이 될 것이기 때문이다. 그러므로 카사파여, 나는 그러한 신참 비구를 찬탄하지 않는다. ‘‘Thero [Pg.241] cepi, kassapa, bhikkhu hoti sikkhākāmo sikkhāsamādānassa vaṇṇavādī, ye caññe bhikkhū na sikkhākāmā te ca sikkhāya samādapeti, ye caññe bhikkhū sikkhākāmā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, evarūpassāhaṃ, kassapa, therassa bhikkhuno vaṇṇaṃ bhaṇāmi. Taṃ kissa hetu? Satthā hissa vaṇṇaṃ bhaṇatīti aññe naṃ bhikkhū bhajeyyuṃ, ye naṃ bhajeyyuṃ tyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ, yyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Tasmāhaṃ, kassapa, evarūpassa therassa bhikkhuno vaṇṇaṃ bhaṇāmi. 카사파여, 만약 어떤 장로 비구가 학습을 원하고, 학습의 실천을 찬탄하며, 학습을 원하지 않는 다른 비구들에게 학습을 권면하고, 학습을 원하는 다른 비구들의 공덕을 때에 맞춰 사실대로 찬탄한다면, 카사파여, 나는 그러한 장로 비구를 찬탄한다. 그 이유는 무엇인가? 스승이 그러한 비구를 찬탄하면 다른 비구들이 그를 친하게 지낼 것이고, 그를 친하게 지내는 자들은 그의 태도를 본받게 될 것이며, 그의 올바른 태도를 본받는 것은 그들에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이기 때문이다. 그러므로 카사파여, 나는 그러한 장로 비구를 찬탄한다. ‘‘Majjhimo cepi, kassapa, bhikkhu hoti sikkhākāmo…pe… navo cepi, kassapa, bhikkhu hoti sikkhākāmo sikkhāsamādānassa vaṇṇavādī, ye caññe bhikkhū na sikkhākāmā te ca sikkhāya samādapeti, ye caññe bhikkhū sikkhākāmā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, evarūpassāhaṃ, kassapa, navassa bhikkhuno vaṇṇaṃ bhaṇāmi. Taṃ kissa hetu? Satthā hissa vaṇṇaṃ bhaṇatīti aññe naṃ bhikkhū bhajeyyuṃ, ye naṃ bhajeyyuṃ tyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ, yyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Tasmāhaṃ, kassapa, evarūpassa navassa bhikkhuno vaṇṇaṃ bhaṇāmī’’ti. Ekādasamaṃ. 카사파여, 만약 어떤 중견 비구가... (중략) ...또는 어떤 신참 비구가 학습을 원하고, 학습의 실천을 찬탄하며, 학습을 원하지 않는 다른 비구들에게 학습을 권면하고, 학습을 원하는 다른 비구들의 공덕을 때에 맞춰 사실대로 찬탄한다면, 카사파여, 나는 그러한 신참 비구를 찬탄한다. 그 이유는 무엇인가? 스승이 그러한 비구를 찬탄하면 다른 비구들이 그를 친하게 지내고 그의 태도를 본받게 되어, 그들에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이기 때문이다. 그러므로 카사파여, 나는 그러한 신참 비구를 찬탄한다라고 세존께서 말씀하셨다. 열한 번째 경이 끝났다. Samaṇavaggo navamo. 아홉 번째 사문 품(Samaṇavagga)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약된 게송(Udāna)은 다음과 같다. Samaṇo gadrabho khettaṃ, vajjiputto ca sekkhakaṃ; Tayo ca sikkhanā vuttā, dve sikkhā saṅkavāya cāti. 사문, 당나귀, 밭, 밧지푸타, 학습 중인 자(세카), 그리고 학습(sikkhana)에 대해 설해진 세 가지 경, 그리고 두 가지 학습 경과 상카와 경이다. (10) 5. Loṇakapallavaggo (10) 5. 로나카팔라 품(Loṇakapallavagga) 1. Accāyikasuttaṃ 1. 긴박한 경(Accāyikasuttaṃ) 93. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kassakassa gahapatissa accāyikāni karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, kassako gahapati sīghaṃ sīghaṃ khettaṃ sukaṭṭhaṃ karoti sumatikataṃ. Sīghaṃ sīghaṃ khettaṃ sukaṭṭhaṃ karitvā [Pg.242] sumatikataṃ sīghaṃ sīghaṃ bījāni patiṭṭhāpeti. Sīghaṃ sīghaṃ bījāni patiṭṭhāpetvā sīghaṃ sīghaṃ udakaṃ abhinetipi apanetipi. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi kassakassa gahapatissa accāyikāni karaṇīyāni. Tassa kho taṃ, bhikkhave, kassakassa gahapatissa natthi sā iddhi vā ānubhāvo vā – ‘ajjeva me dhaññāni jāyantu, sveva gabbhīni hontu, uttarasveva paccantū’ti. Atha kho, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ tassa kassakassa gahapatissa tāni dhaññāni utupariṇāmīni jāyantipi gabbhīnipi honti paccantipi. 93. 비구들이여, 농부인 거사에게는 서둘러 행해야 할 세 가지 일이 있다. 무엇이 세 가지인가? 비구들이여, 여기 농부인 거사는 서둘러 밭을 잘 갈고 흙을 잘 고른다. 서둘러 밭을 잘 갈고 흙을 잘 고른 뒤에는 서둘러 씨앗을 심는다. 서둘러 씨앗을 심은 뒤에는 서둘러 물을 대기도 하고 빼기도 한다. 비구들이여, 이것이 농부인 거사에게 서둘러 행해야 할 세 가지 일이다. 비구들이여, 그 농부인 거사에게 ‘오늘 당장 내 곡식이 싹트고, 내일은 이삭이 패고, 모레는 익어라’라고 바라는 대로 이루어지게 하는 그런 신통력이나 위력은 없다. 비구들이여, 다만 그 농부인 거사의 곡식이 기후의 변화를 얻어 싹트고 이삭이 패고 익게 되는 그런 때가 있는 것이다. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīṇimāni bhikkhussa accāyikāni karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ, adhipaññāsikkhāsamādānaṃ – imāni kho, bhikkhave, tīṇi bhikkhussa accāyikāni karaṇīyāni. Tassa kho taṃ, bhikkhave, bhikkhuno natthi sā iddhi vā anubhāvo vā – ‘ajjeva me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatu sve vā uttarasve vā’ti. Atha kho, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ tassa bhikkhuno adhisīlampi sikkhato adhicittampi sikkhato adhipaññampi sikkhato anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. 비구들이여, 이와 같이 비구에게는 서둘러 행해야 할 세 가지 일이 있다. 무엇이 세 가지인가? 증상계학(增上戒學)을 닦는 것, 증상심학(增上心學)을 닦는 것, 증상혜학(增上慧學)을 닦는 것이다. 비구들이여, 이것이 비구에게 서둘러 행해야 할 세 가지 일이다. 비구들이여, 그 비구에게 ‘오늘 당장이나 내일이나 혹은 모레에 내 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하기를’ 하고 바라는 대로 이루어지게 하는 그런 신통력이나 위력은 없다. 비구들이여, 다만 증상계학을 닦고 증상심학을 닦고 증상혜학을 닦는 그 비구의 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하게 되는 그런 때가 있는 것이다. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbo no chando bhavissati adhisīlasikkhāsamādāne, tibbo chando bhavissati adhicittasikkhāsamādāne, tibbo chando bhavissati adhipaññāsikkhāsamādāne’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Paṭhamaṃ. 비구들이여, 그러므로 여기에서 그대들은 이와 같이 수행해야 한다. ‘우리는 증상계학을 닦는 데 강한 의욕을 가질 것이며, 증상심학을 닦는 데 강한 의욕을 가질 것이며, 증상혜학을 닦는 데 강한 의욕을 가질 것이다’라고. 비구들이여, 그대들은 이와 같이 수행해야 한다. (첫 번째 경) 2. Pavivekasuttaṃ 2. 적정(寂靜) 경 94. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā pavivekāni paññāpenti. Katamāni tīṇi? Cīvarapavivekaṃ, piṇḍapātapavivekaṃ, senāsanapavivekaṃ. 94. 비구들이여, 외도의 유행자들은 세 가지 적정(떨쳐버림)을 천명한다. 무엇이 세 가지인가? 의복의 적정, 탁발 음식의 적정, 처소의 적정이다. ‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā cīvarapavivekasmiṃ paññāpenti, sāṇānipi dhārenti, masāṇānipi dhārenti, chavadussānipi dhārenti, paṃsukūlānipi dhārenti, tirīṭānipi dhārenti, ajinampi dhārenti, ajinakkhipampi dhārenti, kusacīrampi dhārenti, vākacīrampi dhārenti, phalakacīrampi dhārenti, kesakambalampi dhārenti, vālakambalampi dhārenti, ulūkapakkhikampi [Pg.243] dhārenti. Idaṃ kho, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā cīvarapavivekasmiṃ paññāpenti. 비구들이여, 거기서 외도의 유행자들은 의복의 적정에 대하여 이와 같이 천명한다. 그들은 삼베옷을 입거나, 여러 재료를 섞어 짠 옷을 입거나, 시체를 감쌌던 옷을 입거나, 분소의(누더기 옷)를 입거나, 나무껍질 옷을 입거나, 영양 가죽 옷을 입거나, 영양 가죽을 이어 만든 옷을 입거나, 띠풀로 만든 옷을 입거나, 나무 섬유로 만든 옷을 입거나, 나무 판자로 만든 옷을 입거나, 사람의 머리카락으로 만든 옷을 입거나, 동물의 털로 만든 옷을 입거나, 올빼미의 깃털로 만든 옷을 입는다. 비구들이여, 이것이 외도의 유행자들이 의복의 적정에 대하여 천명하는 것이다. ‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā piṇḍapātapavivekasmiṃ paññāpenti. Sākabhakkhāpi honti, sāmākabhakkhāpi honti, nīvārabhakkhāpi honti, daddulabhakkhāpi honti, haṭabhakkhāpi honti, kaṇabhakkhāpi honti, ācāmabhakkhāpi honti, piññākabhakkhāpi honti, tiṇabhakkhāpi honti, gomayabhakkhāpi honti, vanamūlaphalāhārā yāpenti pavattaphalabhojī. Idaṃ kho, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā piṇḍapātapavivekasmiṃ paññāpenti. 비구들이여, 거기서 외도의 유행자들은 탁발 음식의 적정에 대하여 이와 같이 천명한다. 그들은 채소를 먹거나, 수수를 먹거나, 야생 쌀을 먹거나, 가죽 부스러기를 먹거나, 이끼를 먹거나, 쌀겨를 먹거나, 누룽지를 먹거나, 깻묵을 먹거나, 풀을 먹거나, 소똥을 먹기도 하며, 숲의 뿌리와 열매를 먹고 살거나 절로 떨어진 열매만을 먹기도 한다. 비구들이여, 이것이 외도의 유행자들이 탁발 음식의 적정에 대하여 천명하는 것이다. ‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā senāsanapavivekasmiṃ paññāpenti araññaṃ rukkhamūlaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ bhusāgāraṃ. Idaṃ kho, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā senāsanapavivekasmiṃ paññāpenti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi aññatitthiyā paribbājakā pavivekāni paññāpenti. 비구들이여, 거기서 외도의 유행자들은 처소의 적정에 대하여 이와 같이 천명한다. 그들은 숲, 나무 아래, 묘지, 밀림, 노지(露地), 볏짚 가리, 들판의 오두막을 처소로 천명한다. 비구들이여, 이것이 외도의 유행자들이 처소의 적정에 대하여 천명하는 것이다. 비구들이여, 외도의 유행자들은 이러한 세 가지 적정을 천명한다. ‘‘Tīṇi kho panimāni, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye bhikkhuno pavivekāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā ca hoti, dussīlyañcassa pahīnaṃ hoti, tena ca vivitto hoti; sammādiṭṭhiko ca hoti, micchādiṭṭhi cassa pahīnā hoti, tāya ca vivitto hoti; khīṇāsavo ca hoti, āsavā cassa pahīnā honti, tehi ca vivitto hoti. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, dussīlyañcassa pahīnaṃ hoti, tena ca vivitto hoti; sammādiṭṭhiko ca hoti, micchādiṭṭhi cassa pahīnā hoti, tāya ca vivitto hoti; khīṇāsavo ca hoti, āsavā cassa pahīnā honti, tehi ca vivitto hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu aggappatto sārappatto suddho sāre patiṭṭhito’’’. 비구들이여, 그러나 이 법과 율에서 비구에게는 세 가지 적정이 있다. 무엇이 세 가지인가? 비구들이여, 여기 비구는 계를 갖추고, 부도덕함을 버렸으며, 그로부터 벗어나(적정하여) 있다. 바른 견해를 갖추고, 그릇된 견해를 버렸으며, 그로부터 벗어나 있다. 번뇌를 소멸하고, 번뇌들을 버렸으며, 그들로부터 벗어나 있다. 비구들이여, 비구가 계를 갖추어 부도덕함에서 벗어나 있고, 바른 견해를 갖추어 그릇된 견해에서 벗어나 있으며, 번뇌를 소멸하여 번뇌들로부터 벗어나 있을 때, 비구들이여, 이 비구를 ‘정점에 도달한 자, 정수에 도달한 자, 깨끗한 자, 정수에 확립된 자’라고 부른다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kassakassa gahapatissa sampannaṃ sālikkhettaṃ. Tamenaṃ kassako gahapati sīghaṃ sīghaṃ lavāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ lavāpetvā sīghaṃ sīghaṃ saṅgharāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ saṅgharāpetvā sīghaṃ sīghaṃ [Pg.244] ubbahāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ ubbahāpetvā sīghaṃ sīghaṃ puñjaṃ kārāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ puñjaṃ kārāpetvā sīghaṃ sīghaṃ maddāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ maddāpetvā sīghaṃ sīghaṃ palālāni uddharāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ palālāni uddharāpetvā sīghaṃ sīghaṃ bhusikaṃ uddharāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ bhusikaṃ uddharāpetvā sīghaṃ sīghaṃ opunāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ opunāpetvā sīghaṃ sīghaṃ atiharāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ atiharāpetvā sīghaṃ sīghaṃ koṭṭāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ koṭṭāpetvā sīghaṃ sīghaṃ thusāni uddharāpeyya. Evamassu tāni, bhikkhave, kassakassa gahapatissa dhaññāni aggappattāni sārappattāni suddhāni sāre patiṭṭhitāni. 비구들이여, 예를 들어 농부인 거사의 벼가 잘 익었을 때, 농부인 거사는 그것을 서둘러 베게 한다. 서둘러 베게 한 뒤에는 서둘러 모으게 하고, 서둘러 실어 나르게 하며, 서둘러 쌓게 하고, 서둘러 타작하게 하며, 서둘러 짚을 걷어내게 하고, 서둘러 쭉정이를 걷어내게 하며, 서둘러 키질하게 하고, 서둘러 들여놓게 하며, 서둘러 찧게 하고, 서둘러 겨를 제거하게 한다. 비구들이여, 이와 같이 할 때 그 농부인 거사의 곡식은 정점에 도달하고 정수에 도달하며 깨끗해져서 정수에 확립되는 것과 같다. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yato bhikkhu sīlavā ca hoti, dussīlyañcassa pahīnaṃ hoti, tena ca vivitto hoti; sammādiṭṭhiko ca hoti, micchādiṭṭhi cassa pahīnā hoti, tāya ca vivitto hoti; khīṇāsavo ca hoti, āsavā cassa pahīnā honti, tehi ca vivitto hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu aggappatto sārappatto suddho sāre patiṭṭhito’’’ti. Dutiyaṃ. 비구들이여, 이와 같이 비구가 계를 구족하고 계 없음(파계)을 버려 그것으로부터 멀리 벗어나 있으며, 바른 견해를 갖추고 그릇된 견해를 버려 그것으로부터 멀리 벗어나 있으며, 번뇌를 다하고 번뇌들을 버려 그것들로부터 멀리 벗어나 있을 때, 비구들이여, 이 비구를 '최고에 이른 자, 핵심에 이른 자, 깨끗한 자, 핵심에 머무는 자'라고 부른다. (제2수타가 끝났다.) 3. Saradasuttaṃ 3. 가을 경 (사라다 수타) 95. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṃ abbhussakkamāno sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocati ca. 95. 비구들이여, 마치 가을철에 구름이 걷히고 맑게 갠 하늘에서 태양이 허공으로 솟아오르며 허공에 가득한 모든 어둠을 물리치고 빛나고 타오르고 찬란하게 광채를 내는 것과 같다. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yato ariyasāvakassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ uppajjati, saha dassanuppādā, bhikkhave, ariyasāvakassa tīṇi saṃyojanāni pahīyanti – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso. 비구들이여, 이와 같이 성스러운 제자에게 티끌 없고 때 없는 법의 눈(법안)이 생겨날 때, 비구들이여, 보는 지혜(견도)의 일어남과 함께 성스러운 제자에게는 세 가지 결박(상요자나)이 끊어지니, 곧 유신견, 의심, 계율과 의례에 대한 집착이다. ‘‘Athāparaṃ dvīhi dhammehi niyyāti abhijjhāya ca byāpādena ca. So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tasmiṃ ce, bhikkhave, samaye ariyasāvako kālaṃ kareyya, natthi taṃ saṃyojanaṃ yena [Pg.245] saṃyojanena saṃyutto ariyasāvako puna imaṃ lokaṃ āgaccheyyā’’ti. Tatiyaṃ. 그 후 그는 탐욕(아빗자)과 악의(뱌파다)라는 두 가지 법으로부터 벗어난다. 그는 감각적 욕망을 멀리하고 해로운 법들을 멀리하여, 일으킨 생각(위탁카)과 지속적인 고찰(위차라)이 있고, 떨쳐버림에서 생긴 기쁨(피티)과 행복(수카)이 있는 초선(제1선정)에 들어 머문다. 비구들이여, 만일 그때 성스러운 제자가 죽음을 맞이한다면, 그 성스러운 제자를 다시 이 세상으로 돌아오게 할 그 어떤 결박도 존재하지 않는다. (제3수타가 끝났다.) 4. Parisāsuttaṃ 4. 회중 경 (파리사 수타) 96. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, parisā. Katamā tisso? Aggavatī parisā, vaggā parisā, samaggā parisā. 96. 비구들이여, 이러한 세 부류의 회중이 있다. 무엇이 그 셋인가? 뛰어난 회중(최상 회중), 분열된 회중, 화합하는 회중이다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, aggavatī parisā? Idha, bhikkhave, yassaṃ parisāyaṃ therā bhikkhū na bāhulikā honti na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā, vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Sāpi hoti na bāhulikā na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā, vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, aggavatī parisā. 비구들이여, 무엇이 뛰어난 회중인가? 여기 비구들이여, 어떤 회중에서 장로 비구들이 사치스럽지 않고, 계행이 느슨하지 않으며, 타락의 길로 향하는 짐을 내려놓고, 멀리 여읨(원리)을 앞세우며, 아직 도달하지 못한 것에 도달하고, 얻지 못한 것을 얻고, 깨닫지 못한 것을 깨닫기 위해 정진을 시작한다. 그러면 그들의 후배들도 선배들의 본을 따른다. 그들 또한 사치스럽지 않고, 계행이 느슨하지 않으며, 타락의 길로 향하는 짐을 내려놓고, 멀리 여읨을 앞세우며, 아직 도달하지 못한 것에 도달하고, 얻지 못한 것을 얻고, 깨닫지 못한 것을 깨닫기 위해 정진을 시작한다. 비구들이여, 이를 일컬어 뛰어난 회중이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, vaggā parisā? Idha, bhikkhave, yassaṃ parisāyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, vaggā parisā. 비구들이여, 무엇이 분열된 회중인가? 여기 비구들이여, 어떤 회중에서 비구들이 다투고 분쟁하며 논쟁에 빠져, 서로 입이라는 창(설창)으로 찌르며 지내는 것이다. 비구들이여, 이를 일컬어 분열된 회중이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, samaggā parisā? Idha, bhikkhave, yassaṃ parisāyaṃ bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, samaggā parisā. 비구들이여, 무엇이 화합하는 회중인가? 여기 비구들이여, 어떤 회중에서 비구들이 화합하고 기뻐하며 다투지 않고, 우유와 물이 섞이듯 서로 사랑스러운 눈빛으로 바라보며 지내는 것이다. 비구들이여, 이를 일컬어 화합하는 회중이라 한다. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, bahuṃ, bhikkhave, bhikkhū tasmiṃ samaye puññaṃ pasavanti. Brahmaṃ, bhikkhave, vihāraṃ tasmiṃ samaye bhikkhū viharanti, yadidaṃ muditāya cetovimuttiyā. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. 비구들이여, 비구들이 화합하고 기뻐하며 다투지 않고 우유와 물이 섞이듯 서로 사랑스러운 눈빛으로 바라보며 지낼 때, 비구들이여, 그때 비구들은 많은 공덕을 쌓게 된다. 비구들이여, 그때 비구들은 더불어 기뻐함(무디타)을 통한 심해탈이라는 거룩한 머묾(범주)으로 머문다. 기뻐하는 자에게 희열(피티)이 생기고, 희열을 느끼는 자의 몸은 경안(편안)해지며, 몸이 경안해진 자는 행복(수카)을 느끼고, 행복한 자의 마음은 삼매에 든다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, uparipabbate thullaphusitake deve vassante taṃ udakaṃ yathāninnaṃ pavattamānaṃ pabbatakandarapadarasākhā paripūreti, pabbatakandarapadarasākhā paripūrā kusobbhe paripūrenti, kusobbhā paripūrā mahāsobbhe [Pg.246] paripūrenti, mahāsobbhā paripūrā kunnadiyo paripūrenti, kunnadiyo paripūrā mahānadiyo paripūrenti, mahānadiyo paripūrā samuddaṃ paripūrenti. 비구들이여, 마치 산마루에 굵은 빗방울의 비가 내릴 때, 그 물이 낮은 곳으로 흘러내려 산의 골짜기와 갈라진 틈과 도랑을 가득 채우고, 산의 골짜기와 갈라진 틈과 도랑이 가득 차면 작은 웅덩이들을 채우고, 작은 웅덩이들이 가득 차면 큰 연못들을 채우고, 큰 연못들이 가득 차면 작은 강들을 채우고, 작은 강들이 가득 차면 큰 강들을 채우고, 큰 강들이 가득 차면 대양(바다)을 가득 채우는 것과 같다. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, bahuṃ, bhikkhave, bhikkhū tasmiṃ samaye puññaṃ pasavanti. Brahmaṃ, bhikkhave, vihāraṃ tasmiṃ samaye bhikkhū viharanti, yadidaṃ muditāya cetovimuttiyā. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Imā kho, bhikkhave, tisso parisā’’ti. Catutthaṃ. 비구들이여, 이와 마찬가지로 비구들이 화합하고 기뻐하며 다투지 않고 우유와 물이 섞이듯 서로 사랑스러운 눈빛으로 바라보며 지낼 때, 비구들이여, 그때 비구들은 많은 공덕을 쌓게 된다. 비구들이여, 그때 비구들은 더불어 기뻐함(무디타)을 통한 심해탈이라는 거룩한 머묾(범주)으로 머문다. 기뻐하는 자에게 희열이 생기고, 희열을 느끼는 자의 몸은 경안해지며, 몸이 경안해진 자는 행복을 느끼고, 행복한 자의 마음은 삼매에 든다. 비구들이여, 이것이 세 부류의 회중이다. (제4수타가 끝났다.) 5. Paṭhamaājānīyasuttaṃ 5. 첫 번째 아자니야 경 (훌륭한 군마의 경) 97. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. 97. 비구들이여, 세 가지 요건을 갖춘 왕의 훌륭한 군마는 왕에게 어울리고 왕이 부릴 만하며, 왕의 상징으로 여겨진다. 어떤 세 가지인가? 여기 비구들이여, 왕의 훌륭한 군마는 용색(생김새)을 갖추었고, 힘을 갖추었고, 속도(민첩함)를 갖추었다. 비구들이여, 이러한 세 가지 요건을 갖춘 왕의 훌륭한 군마는 왕에게 어울리고 왕이 부릴 만하며, 왕의 상징으로 여겨진다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 세 가지 법을 갖춘 비구는 공양받아 마땅하고, 환대받아 마땅하고, 보시받아 마땅하고, 합장받아 마땅하며, 세상의 위없는 복밭(복전)이 된다. 어떤 세 가지인가? 여기 비구들이여, 비구가 용색을 갖추고, 힘을 갖추고, 속도를 갖춘 것이다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti. 비구들이여, 어떻게 비구가 용색(생김새)을 갖추게 되는가? 여기 비구들이여, 비구가 계를 지키고, 계목(파티목카)의 단속으로 단속하며 머물고, 바른 행실(아차라)과 머무는 곳(고차라)을 구족하며, 아주 작은 허물에서도 두려움을 보며, 학습계율(식카파다)을 받아 지니고 닦는 것이다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 용색을 갖추게 된다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ [Pg.247] upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti. 비구들이여, 어떻게 비구가 힘을 갖추게 되는가? 여기 비구들이여, 비구가 해로운 법들을 버리고 유익한 법들을 구족하기 위해 정진을 시작하여 머물고, 꿋꿋하며 굳건한 노력으로 유익한 법들에 대해 책임을 놓지 않는 것이다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 힘을 갖추게 된다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Pañcamaṃ. “비구들이여, 어떻게 비구가 빠른 속도(통찰력)를 구족한 자가 되는가? 여기 비구들이여, 비구는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 빠른 속도를 구족한 자가 된다. 비구들이여, 참으로 이러한 세 가지 법을 구족한 비구는 멀리서 가져온 공양을 받을 만하고, 환대받을 만하고, 보시받을 만하고, 합장받을 만하며, 세상의 위없는 복밭이 된다.” 다섯 번째 경. 6. Dutiyaājānīyasuttaṃ 6. 제2 아자니야 경 (길들여진 말의 경) 98. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhayaṃ gacchati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. 98. “비구들이여, 세 가지 요소를 구족한 왕의 훌륭한 군마는 왕에게 어울리고 왕의 전용물이 되며, 왕의 상징이라고 불린다. 무엇이 세 가지인가? 여기 비구들이여, 왕의 훌륭한 군마는 용모를 구족하고, 힘을 구족하며, 빠른 속도를 구족한다. 비구들이여, 참으로 이러한 세 가지 요소를 구족한 왕의 훌륭한 군마는 왕에게 어울리고 왕의 전용물이 되며, 왕의 상징이라 불린다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 세 가지 법을 구족한 비구는 공양받아 마땅하며... 세상의 위없는 복밭이 된다. 무엇이 세 가지인가? 여기 비구들이여, 비구는 용모를 구족하고, 힘을 구족하며, 빠른 속도를 구족한다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti. “비구들이여, 어떻게 비구가 용모를 구족한 자가 되는가? 여기 비구들이여, 비구는 계를 지키며... 학습 계목들을 수지하여 공부한다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 용모를 구족한 자가 된다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti. “비구들이여, 어떻게 비구가 힘을 구족한 자가 되는가? 여기 비구들이여, 비구는 해로운 법들을 버리고 유익한 법들을 구족하기 위해 정진을 시작하여 머물며, 지혜의 힘을 지니고 견고하고 굳센 용맹정진을 하며, 유익한 법들에 대해 책임을 놓지 않고 머문다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 힘을 구족한 자가 된다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī [Pg.248] anāvattidhammo tasmā lokā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Chaṭṭhaṃ. “비구들이여, 어떻게 비구가 빠른 속도를 구족한 자가 되는가? 여기 비구들이여, 비구는 다섯 가지 낮은 단계의 결박(오하분결)을 완전히 소멸했기에 화생(化生)하고, 그곳에서 완전한 열반에 들어 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 빠른 속도를 구족한 자가 된다. 비구들이여, 참으로 이러한 세 가지 법을 구족한 비구는 공양받아 마땅하며... 세상의 위없는 복밭이 된다.” 여섯 번째 경. 7. Tatiyaājānīyasuttaṃ 7. 제3 아자니야 경 (길들여진 말의 경) 99. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhayaṃ gacchati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. 99. “비구들이여, 세 가지 요소를 구족한 왕의 훌륭한 군마는 왕에게 어울리고 왕의 전용물이 되며, 왕의 상징이라 불린다. 무엇이 세 가지인가? 여기 비구들이여, 왕의 훌륭한 군마는 용모를 구족하고, 힘을 구족하며, 빠른 속도를 구족한다. 비구들이여, 참으로 이러한 세 가지 요소를 구족한 왕의 훌륭한 군마는 왕에게 어울리고 왕의 전용물이 되며, 왕의 상징이라 불린다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 세 가지 법을 구족한 비구는 공양받아 마땅하고, 환대받아 마땅하고, 보시받아 마땅하고, 합장받아 마땅하며, 세상의 위없는 복밭이 된다. 무엇이 세 가지인가? 여기 비구들이여, 비구는 용모를 구족하고, 힘을 구족하며, 빠른 속도를 구족한다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti. “비구들이여, 어떻게 비구가 용모를 구족한 자가 되는가? 여기 비구들이여, 비구는 계를 지키며, 파티목카의 단속으로 단속하며 머물고, 바른 행실과 사귐의 영역을 갖추며, 아주 작은 허물에서도 두려움을 보고, 학습 계목들을 수지하여 공부한다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 용모를 구족한 자가 된다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti. “비구들이여, 어떻게 비구가 힘을 구족한 자가 되는가? 여기 비구들이여, 비구는 해로운 법들을 버리고 유익한 법들을 구족하기 위해 정진을 시작하여 머문다. (중략) 지혜의 힘을 지니고 견고하고 굳센 용맹정진을 하며, 유익한 법들에 대해 책임을 놓지 않는다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 힘을 구족한 자가 된다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Sattamaṃ. “비구들이여, 어떻게 비구가 빠른 속도를 구족한 자가 되는가? 여기 비구들이여, 비구는 번뇌들이 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 빠른 속도를 구족한 자가 된다. 비구들이여, 참으로 이러한 세 가지 법을 구족한 비구는 공양받아 마땅하며... 세상의 위없는 복밭이 된다.” 일곱 번째 경. 8. Potthakasuttaṃ 8. 포타카 경 (거친 천의 경) 100. ‘‘Navopi[Pg.249], bhikkhave, potthako dubbaṇṇo ca hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca; majjhimopi, bhikkhave, potthako dubbaṇṇo ca hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca; jiṇṇopi, bhikkhave, potthako dubbaṇṇo ca hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca. Jiṇṇampi, bhikkhave, potthakaṃ ukkhaliparimajjanaṃ vā karonti saṅkārakūṭe vā naṃ chaḍḍenti. 100. “비구들이여, 새 거친 천이라도 색깔이 나쁘고 감촉이 거칠며 값이 싸다. 비구들이여, 중간 정도 된 거친 천이라도 색깔이 나쁘고 감촉이 거칠며 값이 싸다. 비구들이여, 헌 거친 천이라도 색깔이 나쁘고 감촉이 거칠며 값이 싸다. 비구들이여, 사람들은 헌 거친 천을 솥을 닦는 데 쓰거나 쓰레기 더미에 내버린다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, navo cepi bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo. Idamassa dubbaṇṇatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako dubbaṇṇo tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako dukkhasamphasso tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako appaggho tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Majjhimo cepi, bhikkhave, bhikkhu hoti…pe… thero cepi, bhikkhave, bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo, idamassa dubbaṇṇatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako dubbaṇṇo tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako dukkhasamphasso tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako appaggho tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. “비구들이여, 이와 마찬가지로 비구가 비록 신참(新參)일지라도 계행이 없고 악한 성품을 가졌다면, 나는 이를 그 비구의 ‘나쁜 색깔’이라고 말한다. 비구들이여, 마치 그 삼베 옷이 색깔이 나쁜 것과 같이, 나는 이 사람을 그 삼베 옷에 비유하여 말한다. 그를 가까이하고 사귀고 받들며 그의 행실을 본받는 자들에게 그것은 오랜 세월 동안 불이익과 고통이 된다. 나는 이를 그 비구의 ‘거친 감촉’이라고 말한다. 비구들이여, 마치 그 삼베 옷의 감촉이 거친 것과 같이, 나는 이 사람을 그 삼베 옷에 비유하여 말한다. 또한 그가 받는 가사, 공양물, 거처, 병고를 다스리는 약과 필수품들은 그것을 보시하는 자들에게 큰 결실이나 큰 공덕이 되지 않는다. 나는 이를 그 비구의 ‘적은 가치’라고 말한다. 비구들이여, 마치 그 삼베 옷이 값이 싼 것과 같이, 나는 이 사람을 그 삼베 옷에 비유하여 말한다. 비구들이여, 만약 중간급 비구일지라도… (내용 동일) … 비구들이여, 만약 장로(長老) 비구일지라도 계행이 없고 악한 성품을 가졌다면, 나는 이를 그 비구의 ‘나쁜 색깔’이라고 말한다. 비구들이여, 마치 그 삼베 옷이 색깔이 나쁜 것과 같이, 나는 이 사람을 그 삼베 옷에 비유하여 말한다. 그를 가까이하고 사귀고 받들며 그의 행실을 본받는 자들에게 그것은 오랜 세월 동안 불이익과 고통이 된다. 나는 이를 그 비구의 ‘거친 감촉’이라고 말한다. 비구들이여, 마치 그 삼베 옷의 감촉이 거친 것과 같이, 나는 이 사람을 그 삼베 옷에 비유하여 말한다. 또한 그가 받는 가사, 공양물, 거처, 병고를 다스리는 약과 필수품들은 그것을 보시하는 자들에게 큰 결실이나 큰 공덕이 되지 않는다. 나는 이를 그 비구의 ‘적은 가치’라고 말한다. 비구들이여, 마치 그 삼베 옷이 값이 싼 것과 같이, 나는 이 사람을 그 삼베 옷에 비유하여 말한다.” ‘‘Evarūpo cāyaṃ, bhikkhave, thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati. Tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññasī’ti! So kupito anattamano tathārūpiṃ vācaṃ nicchāreti [Pg.250] yathārūpāya vācāya saṅgho taṃ ukkhipati, saṅkārakūṭeva naṃ potthakaṃ. “비구들이여, 이러한 부류의 장로 비구가 승가 한가운데서 말을 하면, 비구들은 그에게 이렇게 말한다. ‘어리석고 미숙한 그대의 말이 무슨 소용이 있겠는가? 그대 같은 자가 감히 말을 해야 한다고 생각하는가!’라고. 그는 화가 나고 마음이 상하여, 승가가 마치 쓰레기 더미 위에 그 해진 삼베 옷을 던져버리듯 그를 내쫓게 만드는 그런 말을 내뱉는다.” ‘‘Navampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca; majjhimampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca; jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca. Jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ ratanapaliveṭhanaṃ vā karoti gandhakaraṇḍake vā naṃ pakkhipanti. “비구들이여, 카시 산의 새 천은 색깔이 아름답고 감촉이 부드러우며 값이 매우 비싸다. 비구들이여, 카시 산의 중간쯤 된 천도 색깔이 아름답고 감촉이 부드러우며 값이 매우 비싸다. 비구들이여, 카시 산의 오래된 천이라도 색깔이 아름답고 감촉이 부드러우며 값이 매우 비싸다. 비구들이여, 심지어 낡은 카시 산의 천일지라도 보물을 싸는 데 사용하거나 향 상자 안에 넣어 보관하기도 한다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, navo cepi bhikkhu hoti sīlavā kalyāṇadhammo, idamassa suvaṇṇatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantaṃ tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Idamassa sukhasamphassatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ sukhasamphassaṃ tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ mahagghaṃ tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Majjhimo cepi, bhikkhave, bhikkhu hoti…pe… thero cepi, bhikkhave, bhikkhu hoti…pe… puggalaṃ vadāmi. “비구들이여, 이와 마찬가지로 비구가 비록 신참일지라도 계행을 갖추고 선한 성품을 가졌다면, 나는 이를 그 비구의 ‘아름다운 색깔’이라고 말한다. 비구들이여, 마치 카시 산의 천이 색깔이 아름다운 것과 같이, 나는 이 사람을 그 카시 산의 천에 비유하여 말한다. 그를 가까이하고 사귀고 받들며 그의 행실을 본받는 자들에게 그것은 오랜 세월 동안 이익과 행복이 된다. 나는 이를 그 비구의 ‘부드러운 감촉’이라고 말한다. 비구들이여, 마치 그 카시 산의 천이 감촉이 부드러운 것과 같이, 나는 이 사람을 그 카시 산의 천에 비유하여 말한다. 또한 그가 받는 가사, 공양물, 거처, 병고를 다스리는 약과 필수품들은 그것을 보시하는 자들에게 큰 결실과 큰 공덕이 된다. 나는 이를 그 비구의 ‘값진 가치’라고 말한다. 비구들이여, 마치 그 카시 산의 천이 값이 비싼 것과 같이, 나는 이 사람을 그 카시 산의 천에 비유하여 말한다. 비구들이여, 만약 중간급 비구일지라도… (내용 동일) … 장로 비구일지라도… (내용 동일) … 나는 이 사람을 비유하여 말한다.” ‘‘Evarūpo cāyaṃ, bhikkhave, thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati. Tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘appasaddā āyasmanto hotha, thero bhikkhu dhammañca vinayañca bhaṇatī’ti. Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kāsikavatthūpamā bhavissāma, na potthakūpamā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Aṭṭhamaṃ. “비구들이여, 이러한 부류의 장로 비구가 승가 한가운데서 말을 하면, 비구들은 그에게 이렇게 말한다. ‘존자들께서는 조용히 하십시오. 장로 비구께서 법과 율을 설하고 계십니다’라고. 비구들이여, 그러므로 이 법 안에서 ‘우리는 카시 산의 천과 같은 자가 되고, 삼베 옷과 같은 자는 되지 않으리라’고 이와 같이 닦아야 한다. 비구들이여, 그대들은 이와 같이 닦아야 한다.” 여덟 번째 경. 9. Loṇakapallasuttaṃ 9. 소금 덩어리의 경 (Loṇakapalla Sutta) 101. ‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘yathā yathāyaṃ puriso kammaṃ karoti tathā tathā taṃ paṭisaṃvediyatī’ti, evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso na hoti, okāso na paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya[Pg.251]. Yo ca kho, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘yathā yathā vedanīyaṃ ayaṃ puriso kammaṃ karoti tathā tathāssa vipākaṃ paṭisaṃvediyatī’ti, evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso hoti, okāso paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya. Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. Idha pana, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nā’ṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. 101. “비구들이여, 만약 누군가가 ‘사람이 업을 짓는 그대로 그 결과를 겪는다’고 말한다면, 비구들이여, 그렇게 될 경우 거룩한 삶(범행)을 닦는 것이 불가능해지며, 괴로움을 올바르게 끝낼 기회가 보이지 않게 된다. 그러나 비구들이여, ‘사람이 결과를 겪게 될 업을 짓는 그대로 그 업의 과보를 겪는다’고 말한다면, 비구들이여, 그렇게 될 때 거룩한 삶을 닦는 것이 가능해지며, 괴로움을 올바르게 끝낼 기회가 보이게 된다. 비구들이여, 여기 어떤 사람에게는 아주 작은 악업을 지었을지라도 그것이 그를 지옥으로 이끌기도 한다. 그러나 비구들이여, 여기 어떤 사람에게는 그와 똑같은 정도의 작은 악업을 지었을지라도 그것이 현생에 겪어야 할 과보가 되어, (다음 생에는) 아주 작은 과보조차 나타나지 않는데, 하물며 큰 과보가 나타나겠는가?” ‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti? Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo abhāvitakāyo hoti abhāvitasīlo abhāvitacitto abhāvitapañño paritto appātumo appadukkhavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. “비구들이여, 어떤 부류의 사람이 아주 작은 악업을 지었을 때 그것이 그를 지옥으로 이끄는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦지 않고, 계행을 닦지 않고, 마음을 닦지 않고, 지혜를 닦지 않아서, 덕성이 보잘것없고 자아(공덕)가 작으며, 아주 작은 악행으로도 고통스럽게 머무는 자이다. 비구들이여, 이와 같은 부류의 사람은 아주 작은 악업을 지었을지라도 그것이 그를 지옥으로 이끈다.” ‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nā’ṇupi khāyati, kiṃ bahudeva? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. “비구들이여, 어떤 성격의 사람에게 이와 같이 지은 아주 미미한 악행이 현생에서 그 과보를 받게 되어 [다음 생에는] 아주 조금도 나타나지 않는데, 어찌 많이 나타나겠는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦았고, 계를 닦았으며, 마음을 닦았고, 지혜를 닦았다. 그는 [덕성이] 편협하지 않고 위대하며 무량하게 머무는 자이다. 비구들이여, 이러한 성격의 사람에게는 이와 같이 지은 아주 미미한 악행이 현생에서 그 과보를 받게 되어 아주 조금도 나타나지 않는데, 어찌 많이 나타나겠는가?” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso loṇakapallaṃ paritte udakamallake pakkhipeyya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu taṃ parittaṃ udakaṃ amunā loṇakapallena loṇaṃ assa apeyya’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Aduñhi, bhante, parittaṃ udakakapallake udakaṃ, taṃ amunā loṇakapallena loṇaṃ assa apeyya’’nti. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso loṇakapallakaṃ gaṅgāya nadiyā pakkhipeyya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu sā gaṅgā nadī amunā loṇakapallena loṇaṃ assa apeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Asu hi, bhante, gaṅgāya nadiyā mahā udakakkhandho so amunā loṇakapallena loṇo na assa apeyyo’’ti. “비구들이여, 예를 들어 어떤 사람이 소금 덩어리를 작은 물그릇에 넣는다고 하자. 비구들이여, 이를 어떻게 생각하는가? 그 작은 물그릇의 물이 이 소금 덩어리 때문에 짜져서 마실 수 없게 되겠는가?” “그렇습니다, 세존이시여.” “그 이유는 무엇인가?” “세존이시여, 그 물그릇의 물은 적기 때문입니다. 그래서 그 소금 덩어리 때문에 짜져서 마실 수 없게 되는 것입니다.” “비구들이여, 예를 들어 어떤 사람이 소금 덩어리를 갠지스 강에 넣는다고 하자. 비구들이여, 이를 어떻게 생각하는가? 그 갠지스 강이 이 소금 덩어리 때문에 짜져서 마실 수 없게 되겠는가?” “그렇지 않습니다, 세존이시여.” “그 이유는 무엇인가?” “세존이시여, 갠지스 강의 물덩어리는 거대하기 때문입니다. 그래서 그 소금 덩어리 때문에 그 물이 짜져서 마실 수 없게 되지 않는 것입니다.” ‘‘Evamevaṃ [Pg.252] kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. “비구들이여, 이와 마찬가지로 여기 어떤 사람에게는 아주 미미하게 지은 악행이라도 그를 지옥으로 인도한다. 비구들이여, [반면] 여기 어떤 사람에게는 이와 같이 지은 아주 미미한 악행이 현생에서 그 과보를 받게 되어 아주 조금도 나타나지 않는데, 어찌 많이 나타나겠는가?” ‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhāvitakāyo hoti abhāvitasīlo abhāvitacitto abhāvitapañño paritto appātumo appadukkhavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. “비구들이여, 어떤 성격의 사람에게 지은 아주 미미한 악행이 그를 지옥으로 인도하는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦지 않았고, 계를 닦지 않았으며, 마음을 닦지 않았고, 지혜를 닦지 않았다. 그는 [덕성이] 편협하고 보잘것없으며 아주 작은 악행으로도 고통스럽게 머무는 자이다. 비구들이여, 이러한 성격의 사람에게는 지은 아주 미미한 악행이 그를 지옥으로 인도한다.” ‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. “비구들이여, 어떤 성격의 사람에게 이와 같이 지은 아주 미미한 악행이 현생에서 그 과보를 받게 되어 아주 조금도 나타나지 않는데, 어찌 많이 나타나겠는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦았고, 계를 닦았으며, 마음을 닦았고, 지혜를 닦았다. 그는 편협하지 않고 위대하며 무량하게 머무는 자이다. 비구들이여, 이러한 성격의 사람에게는 이와 같이 지은 아주 미미한 악행이 현생에서 그 과보를 받게 되어 아주 조금도 나타나지 않는데, 어찌 많이 나타나겠는가?” ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco aḍḍhakahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi bandhanaṃ nigacchati. Idha, bhikkhave, ekacco aḍḍhakahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi na bandhanaṃ nigacchati. “비구들이여, 여기 어떤 사람은 반 카하빠나 때문에도 투옥되고, 1 카하빠나 때문에도 투옥되며, 100 카하빠나 때문에도 투옥된다. 비구들이여, 여기 어떤 사람은 반 카하빠나 때문에도 투옥되지 않고, 1 카하빠나 때문에도 투옥되지 않으며, 100 카하빠나 때문에도 투옥되지 않는다.” ‘‘Kathaṃrūpo, bhikkhave, aḍḍhakahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi bandhanaṃ nigacchati? Idha, bhikkhave, ekacco daliddo hoti appassako appabhogo. Evarūpo, bhikkhave, aḍḍhakahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi bandhanaṃ nigacchati. “비구들이여, 어떤 성격의 사람이 반 카하빠나 때문에도 투옥되고, 1 카하빠나 때문에도 투옥되며, 100 카하빠나 때문에도 투옥되는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 가난하고 가진 것이 없으며 재산이 적다. 비구들이여, 이러한 성격의 사람은 반 카하빠나 때문에도 투옥되고, 1 카하빠나 때문에도 투옥되며, 100 카하빠나 때문에도 투옥된다.” ‘‘Kathaṃrūpo, bhikkhave, aḍḍhakahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi na bandhanaṃ nigacchati? Idha, bhikkhave, ekacco aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo. Evarūpo, bhikkhave, aḍḍhakahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi na bandhanaṃ nigacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ. Tamenaṃ nirayaṃ upaneti. Idha[Pg.253], bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. “비구들이여, 어떤 성격의 사람이 반 카하빠나 때문에도 투옥되지 않고, 1 카하빠나 때문에도 투옥되지 않으며, 100 카하빠나 때문에도 투옥되지 않는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 부유하고 많은 재산과 큰 자산이 있다. 비구들이여, 이러한 성격의 사람은 반 카하빠나 때문에도 투옥되지 않고, 1 카하빠나 때문에도 투옥되지 않으며, 100 카하빠나 때문에도 투옥되지 않는다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 여기 어떤 사람에게는 아주 미미하게 지은 악행이라도 그를 지옥으로 인도한다. 비구들이여, [반면] 여기 어떤 사람에게는 이와 같이 지은 아주 미미한 악행이 현생에서 그 과보를 받게 되어 아주 조금도 나타나지 않는데, 어찌 많이 나타나겠는가?” ‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tamenaṃ nirayaṃ upaneti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhāvitakāyo hoti abhāvitasīlo abhāvitacitto abhāvitapañño paritto appātumo appadukkhavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. “비구들이여, 어떤 성격의 사람에게 지은 아주 미미한 악행이 그를 지옥으로 인도하는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦지 않았고, 계를 닦지 않았으며, 마음을 닦지 않았고, 지혜를 닦지 않았다. 그는 편협하고 보잘것없으며 아주 작은 악행으로도 고통스럽게 머무는 자이다. 비구들이여, 이러한 성격의 사람에게는 이와 같이 지은 아주 미미한 악행이 그를 지옥으로 인도한다.” ‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. “비구들이여, 어떤 종류의 사람에게는 그와 같은 아주 사소한 악행이 현생에서 과보를 받게 되어 [다음 생에는] 아주 미세한 것도 나타나지 않는데, 하물며 많은 것이겠는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦았고, 계를 닦았으며, 마음을 닦았고, 지혜를 닦았다. 그는 덕이 적지 않고 위대하며 무량하게 머무는 자이다. 비구들이여, 이러한 종류의 사람에게는 그와 같은 아주 사소한 악행이 현생에서 과보를 받게 되어 아주 미세한 것도 나타나지 않는데, 하물며 많은 것이겠는가?” ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. Seyyathāpi, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā appekaccaṃ urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ pahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ, appekaccaṃ urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ nappahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ. “비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦았고, 계를 닦았으며, 마음을 닦았고, 지혜를 닦았다. 그는 덕이 적지 않고 위대하며 무량하게 머무는 자이다. 비구들이여, 이러한 종류의 사람에게는 그와 같은 아주 사소한 악행이 현생에서 과보를 받게 되어 아주 미세한 것도 나타나지 않는데, 하물며 많은 것이겠는가? 비구들이여, 예를 들어 양 주인이나 양 도살자가 어떤 사람이 주지 않은 양을 가져갔을 때, 어떤 이에게는 그를 죽이거나 묶거나 재산을 몰수하거나 원하는 대로 처분할 수 있지만, 어떤 이에게는 주지 않은 양을 가져갔을지라도 그를 죽이거나 묶거나 재산을 몰수하거나 원하는 대로 처분할 수 없는 것과 같다.” ‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ pahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ? Idha, bhikkhave, ekacco daliddo hoti appassako appabhogo. Evarūpaṃ, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ pahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ. “비구들이여, 양 주인이나 양 도살자가 어떤 종류의 사람에 대하여, 그가 주지 않은 양을 가져갔을 때 그를 죽이거나 결박하거나 재산을 몰수하거나 원하는 대로 처분할 수 있겠는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 가난하고 자기 재산이 없으며 소유물이 적다. 비구들이여, 이와 같은 종류의 사람에 대해서는 양 주인이나 양 도살자가 그가 주지 않은 양을 가져갔을 때 그를 죽이거나 결박하거나 재산을 몰수하거나 원하는 대로 처분할 수 있다.” ‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ nappahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ[Pg.254]. Idha, bhikkhave, ekacco aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo rājā vā rājamahāmatto vā. Evarūpaṃ, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ nappahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ. Aññadatthu pañjalikova naṃ yācati – ‘dehi me, mārisa, urabbhaṃ vā urabbhadhanaṃ vā’ti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. Idha pana, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. “비구들이여, 양 주인이나 양 도살자가 어떤 종류의 사람에 대하여, 그가 주지 않은 양을 가져갔을 때 그를 죽이거나 결박하거나 재산을 몰수하거나 원하는 대로 처분할 수 없겠는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 부유하고 큰 재산과 많은 소유물을 가진 왕이나 왕의 대신이다. 비구들이여, 이와 같은 종류의 사람에 대해서는 양 주인이나 양 도살자가 그가 주지 않은 양을 가져갔을 때 그를 죽이거나 결박하거나 재산을 몰수하거나 원하는 대로 처분할 수 없다. 오히려 합장하고 ‘어르신, 저에게 그 양이나 양의 값을 주십시오’라고 그에게 간청할 뿐이다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 여기 어떤 사람에게는 그와 같은 아주 작은 악행이 지어졌을지라도 그것이 그를 지옥으로 이끈다. 그러나 비구들이여, 여기 어떤 사람에게는 그와 같은 아주 작은 악행이 지어졌을지라도 그것은 현생에서 과보를 받게 되어 아주 미세한 것도 나타나지 않는데, 하물며 많은 것이겠는가?” ‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhāvitakāyo hoti abhāvitasīlo abhāvitacitto abhāvitapañño paritto appātumo appadukkhavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. “비구들이여, 어떤 종류의 사람의 경우 아주 작은 악행이 지어졌을지라도 그것이 그를 지옥으로 이끄는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦지 않았고, 계를 닦지 않았고, 마음을 닦지 않았고, 지혜를 닦지 않았으며, 덕이 적고 보잘것없으며 아주 작은 악행으로도 괴롭게 머무는 자이다. 비구들이여, 이러한 종류의 사람에게는 아주 작은 악행이 지어졌을지라도 그것이 그를 지옥으로 이끈다.” ‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. “비구들이여, 어떤 종류의 사람의 경우 그와 같은 아주 작은 악행이 지어졌을지라도 그것은 현생에서 과보를 받게 되어 아주 미세한 것도 나타나지 않는데, 하물며 많은 것이겠는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 몸을 닦았고, 계를 닦았고, 마음을 닦았고, 지혜를 닦았으며, 덕이 적지 않고 위대하며 무량하게 머무는 자이다. 비구들이여, 이러한 종류의 사람에게는 그와 같은 아주 작은 악행이 지어졌을지라도 그것은 현생에서 과보를 받게 되어 아주 미세한 것도 나타나지 않는데, 하물며 많은 것이겠는가?” ‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘yathā yathāyaṃ puriso kammaṃ karoti tathā tathā taṃ paṭisaṃvedetī’ti, evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso na hoti, okāso na paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya. Yo ca kho, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘yathā yathā vedanīyaṃ ayaṃ puriso kammaṃ karoti tathā tathā tassa vipākaṃ paṭisaṃvedetī’ti, evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso hoti, okāso paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Navamaṃ. “비구들이여, 만약 어떤 사람이 ‘사람은 업을 짓는 방식 그대로 그 결과를 경험한다’라고 말한다면, 비구들이여, 그러할 경우 청정범행을 닦는 삶은 불가능하며, 괴로움을 올바르게 끝낼 기회도 보이지 않는다. 비구들이여, 그러나 만약 어떤 사람이 ‘사람은 경험되어야 할 업을 짓는 방식 그대로 그 업의 과보를 경험한다’라고 말한다면, 비구들이여, 그러할 경우 청정범행을 닦는 삶이 가능하며, 괴로움을 올바르게 끝낼 기회가 보인다.” 이것이 아홉 번째 경이다. 10. Paṃsudhovakasuttaṃ 10. 금 씻는 자의 경 102. ‘‘Santi[Pg.255], bhikkhave, jātarūpassa oḷārikā upakkilesā paṃsuvālukā sakkharakaṭhalā. Tamenaṃ paṃsudhovako vā paṃsudhovakantevāsī vā doṇiyaṃ ākiritvā dhovati sandhovati niddhovati. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate santi jātarūpassa majjhimasahagatā upakkilesā sukhumasakkharā thūlavālukā. Tamenaṃ paṃsudhovako vā paṃsudhovakantevāsī vā dhovati sandhovati niddhovati. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate santi jātarūpassa sukhumasahagatā upakkilesā sukhumavālukā kāḷajallikā. Tamenaṃ paṃsudhovako vā paṃsudhovakantevāsī vā dhovati sandhovati niddhovati. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate athāparaṃ suvaṇṇasikatāvasissanti. Tamenaṃ suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā jātarūpaṃ mūsāyaṃ pakkhipitvā dhamati sandhamati niddhamati. Taṃ hoti jātarūpaṃ dhantaṃ sandhantaṃ niddhantaṃ aniddhantakasāvaṃ, na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ, na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca, na ca sammā upeti kammāya. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ dhamati sandhamati niddhamati. Taṃ hoti jātarūpaṃ dhantaṃ sandhantaṃ niddhantaṃ niddhantakasāvaṃ, mudu ca hoti kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca pilandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi paṭṭikāya, yadi kuṇḍalāya, yadi gīveyyake, yadi suvaṇṇamālāya – tañcassa atthaṃ anubhoti. 102. “비구들이여, 금에는 흙과 모래, 자갈과 옹기 조각과 같은 거친 오염원들이 있다. 그러면 금을 씻는 자나 그의 제자가 그것을 구덩이에 넣고 씻고, 거듭 씻고, 깨끗이 씻어낸다. 그것들이 제거되고 사라졌을 때, 금에는 미세한 자갈과 거친 모래와 같은 중간 정도의 오염원들이 남아 있다. 그러면 금을 씻는 자나 그의 제자가 그것을 씻고, 거듭 씻고, 깨끗이 씻어낸다. 그것들이 제거되고 사라졌을 때, 금에는 미세한 모래와 검은 먼지와 같은 미세한 오염원들이 남아 있다. 그러면 금을 씻는 자나 그의 제자가 그것을 씻고, 거듭 씻고, 깨끗이 씻어낸다. 그것들이 제거되고 사라진 뒤에 비로소 순수한 금가루만이 남는다. 그러면 금 세공사나 그의 제자가 그 금을 도가니에 넣고 불어서 녹이고, 거듭 불어서 녹이고, 완전히 불어서 녹인다. 그렇게 불어서 녹이고, 거듭 불어서 녹이고, 완전히 불어서 녹였으나 아직 불순물이 다 제거되지 않은 그 금은 부드럽지 않고 가공하기에 적당하지 않으며, 광채가 나지 않고 잘 부서지며, 세공 작업에 적합하게 도달하지 못한다. 비구들이여, 그러나 금 세공사나 그의 제자가 그 금을 불어서 녹이고 거듭 불어서 녹이고 완전히 불어서 녹이는 때가 있다. 그렇게 불어서 녹이고 거듭 불어서 녹이고 완전히 불어서 녹여 불순물이 다 제거된 그 금은 부드럽고 가공하기에 적당하며 광채가 나고, 잘 부서지지 않으며 세공 작업에 적합하게 도달한다. 그리하여 금띠나 귀걸이나 목걸이나 금화관 등 어떤 장신구의 종류를 만들고자 원하든, 그는 그 목적을 달성할 수 있게 된다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, santi adhicittamanuyuttassa bhikkhuno oḷārikā upakkilesā kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ, tamenaṃ sacetaso bhikkhu dabbajātiko pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate santi adhicittamanuyuttassa bhikkhuno majjhimasahagatā upakkilesā kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko, tamenaṃ sacetaso bhikkhu dabbajātiko pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Tasmiṃ [Pg.256] pahīne tasmiṃ byantīkate santi adhicittamanuyuttassa bhikkhuno sukhumasahagatā upakkilesā ñātivitakko janapadavitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko, tamenaṃ sacetaso bhikkhu dabbajātiko pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate athāparaṃ dhammavitakkāvasissati. So hoti samādhi na ceva santo na ca paṇīto nappaṭippassaddhaladdho na ekodibhāvādhigato sasaṅkhāraniggayhavāritagato hoti. So, bhikkhave, samayo yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattaṃyeva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. So hoti samādhi santo paṇīto paṭippassaddhiladdho ekodibhāvādhigato na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Yassa yassa ca abhiññā sacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññā sacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. 비구들이여, 이와 같이 드높은 마음(증상심, adhicitta)을 닦는 데 전념하는 비구에게는 몸의 악행, 말의 악행, 마음의 악행이라는 거친 오염원들이 있다. 지혜롭고 총명한 비구는 그것을 버리고 물리치고 없애서 다시는 일어나지 않게 한다. 그것이 버려지고 없어졌을 때, 드높은 마음을 닦는 비구에게는 감각적 욕망에 관한 사유, 악의에 관한 사유, 해코지에 관한 사유라는 중간 정도의 오염원들이 있다. 지혜롭고 총명한 비구는 그것을 버리고 물리치고 없애서 다시는 일어나지 않게 한다. 그것이 버려지고 없어졌을 때, 드높은 마음을 닦는 비구에게는 친지에 관한 사유, 지방에 관한 사유, 멸시받지 않으려는 욕구와 관련된 사유라는 미세한 오염원들이 있다. 지혜롭고 총명한 비구는 그것을 버리고 물리치고 없애서 다시는 일어나지 않게 한다. 그것이 버려지고 없어졌을 때 그 뒤에는 법에 관한 사유(dhammavitakka)가 남는다. 그 삼매는 아직 고요하지 않고 수승하지 않으며, 오염원이 가라앉아 얻은 것도 아니고, 일경성(한 대상에 집중됨)에 도달한 것도 아니며, 의도적인 노력으로 번뇌를 억제하여 유지되는 것이다. 비구들이여, 그러나 그 마음이 안으로만 머물고 정착되어 일경성을 이루고 삼매에 드는 때가 있다. 그때의 삼매는 고요하고 수승하며 오염원이 가라앉아 얻은 것이고, 일경성에 도달한 것이며, 더 이상 의도적인 노력으로 억제하여 유지되는 것이 아니다. 그는 특별한 지혜로 실현해야 할 어떤 법에 대해서든 마음을 기울여 특별한 지혜로 실현하고자 하며, 그 원인이 갖추어졌을 때 해당 영역에서 실현할 수 있는 상태에 이른다. ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ, bahudhāpi hutvā eko assaṃ; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gaccheyyaṃ, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ kareyyaṃ, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gaccheyyaṃ, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kameyyaṃ, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimaseyyaṃ parimajjeyyaṃ; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. 그가 만약 '나는 여러 가지 신통의 변화를 경험하고 싶다. 한 몸이었다가 여러 몸이 되고, 여러 몸이었다가 다시 한 몸이 되고 싶다. 나타나기도 하고 사라지기도 하며, 벽이나 담장이나 산을 아무런 걸림 없이 마치 허공에서처럼 통과하고 싶다. 땅속에서도 마치 물속에서처럼 솟아올랐다 잠겼다 하고 싶다. 물 위에서도 마치 땅 위에서처럼 빠지지 않고 걷고 싶다. 허공에서도 마치 날개 달린 새처럼 가부좌를 틀고 날아가고 싶다. 이처럼 큰 신통력과 위력을 가진 저 달과 해도 손으로 만지고 쓰다듬고 싶다. 범천의 세상까지도 몸으로 자유자재하게 다루고 싶다'라고 원한다면, 그 원인이 갖추어졌을 때 해당 영역에서 실현할 수 있는 상태에 이른다. ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. 그가 만약 '나는 청정하고 인간을 뛰어넘는 천이통(dibbā-sotadhātu)으로 천상의 소리와 인간의 소리, 멀리 있는 소리와 가까이 있는 소리 모두를 듣고 싶다'라고 원한다면, 그 원인이 갖추어졌을 때 해당 영역에서 실현할 수 있는 상태에 이른다. ‘‘So [Pg.257] sace ākaṅkhati – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ; sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ; samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajāneyyaṃ; saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ; mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ; sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ; samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ; vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajāneyyaṃ, avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. 그가 만약 '나는 다른 중생들이나 다른 사람들의 마음을 나의 마음으로 읽어서 알고 싶다. 탐욕이 있는 마음은 탐욕이 있는 마음이라고 알고, 탐욕이 없는 마음은 탐욕이 없는 마음이라고 알고 싶다. 성냄이 있는 마음은 성냄이 있는 마음이라고 알고, 성냄이 없는 마음은 성냄이 없는 마음이라고 알고 싶다. 미혹함이 있는 마음은 미혹함이 있는 마음이라고 알고, 미혹함이 없는 마음은 미혹함이 없는 마음이라고 알고 싶다. 위축된 마음은 위축된 마음이라고 알고, 흩어진 마음은 흩어진 마음이라고 알고 싶다. 고귀한 마음(mahaggata)은 고귀한 마음이라고 알고, 고귀하지 않은 마음은 고귀하지 않은 마음이라고 알고 싶다. 위가 있는 마음은 위가 있는 마음이라고 알고, 위가 없는 마음(anuttara)은 위가 없는 마음이라고 알고 싶다. 집중된 마음은 집중된 마음이라고 알고, 집중되지 않은 마음은 집중되지 않은 마음이라고 알고 싶다. 해탈한 마음은 해탈한 마음이라고 알고, 해탈하지 못한 마음은 해탈하지 못한 마음이라고 알고 싶다'라고 원한다면, 그 원인이 갖추어졌을 때 해당 영역에서 실현할 수 있는 상태에 이른다. ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. 그가 만약 '나는 여러 가지 전생의 삶을 기억하고 싶다. 즉, 한 생, 두 생, 세 생, 네 생, 다섯 생, 열 생, 스무 생, 서른 생, 마흔 생, 쉰 생, 백 생, 천 생, 백천 생, 그리고 여러 번의 수축하는 겁(공겁)과 여러 번의 팽창하는 겁(성겁), 여러 번의 수축하고 팽창하는 겁 동안을 기억하고 싶다. 저곳에서 나는 이러이러한 이름, 이러이러한 가문, 이러이러한 용모, 이러이러한 음식, 이러이러한 즐거움과 괴로움의 경험, 이러이러한 수명의 한계를 가졌었다. 그곳에서 죽어 저곳에서 태어났다. 그곳에서도 나는 이러이러한 이름, 이러이러한 가문, 이러이러한 용모, 이러이러한 음식, 이러이러한 즐거움과 괴로움의 경험, 이러이러한 수명의 한계를 가졌었다. 그곳에서 죽어 여기에 태어났다라고 이와 같이 구체적인 모습과 상세한 내용과 함께 여러 가지 전생의 삶을 기억하고 싶다라고 원한다면, 그 원인이 갖추어졌을 때 해당 영역에서 실현할 수 있는 상태에 이른다. ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyyaṃ – ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā[Pg.258], te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti, iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. “그가 만약 원한다면—‘청정하고 인간의 눈을 넘어선 천안(天眼)으로 죽어가는 중생들과 태어나는 중생들, 비천한 자와 고귀한 자, 아름다운 자와 못생긴 자, 행복한 곳에 간 자와 불행한 곳에 간 자들을 보고, 업에 따라 가는 중생들을 알고자 하노라. 아, 참으로 이 중생들은 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고 성자들을 비방하며 그릇된 견해를 가지고 그릇된 견해에 따른 업을 쌓아, 몸이 무너져 죽은 뒤에 괴로운 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 태어났구나. 반면에 이 중생들은 몸과 말과 마음으로 선행을 닦고 성자들을 비방하지 않으며 바른 견해를 가지고 바른 견해에 따른 업을 쌓아, 몸이 무너져 죽은 뒤에 행복한 곳인 천상 세계에 태어났구나’라고—이와 같이 청정하고 인간의 눈을 넘어선 천안으로 중생들을 보고, 죽어가는 중생들과 태어나는 중생들, 비천한 자와 고귀한 자, 아름다운 자와 못생긴 자, 행복한 곳에 간 자와 불행한 곳에 간 자들을 보며, 업에 따라 가는 중생들을 알고자 한다면, 그 원인이 갖추어졌을 때 그 각각의 경우마다 증득할 수 있는 상태에 이른다.” ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’ti. Dasamaṃ. “그가 만약 원한다면—‘번뇌들이 다함으로 인해 번뇌가 없는 마음의 해탈과 지혜의 해탈을 바로 이 생에서 스스로 특별한 지혜로 알고 실현하여 성취하고 머물고자 하노라’라고—그 원인이 갖추어졌을 때 그 각각의 경우마다 증득할 수 있는 상태에 이른다.” 열 번째 경 끝. 11. Nimittasuttaṃ 11. 니밋타 경(표상 경) 103. ‘‘Adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni – kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi karoti, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi karoti, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karoti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. 103. “비구들이여, 높은 마음(증상심)을 닦는 비구는 세 가지 표상을 때에 맞추어 마음에 잡아야 한다. 때에 맞추어 삼매의 표상을 마음에 잡아야 하고, 때에 맞추어 정진의 표상을 마음에 잡아야 하며, 때에 맞추어 평온의 표상을 마음에 잡아야 한다. 비구들이여, 높은 마음을 닦는 비구가 만약 오로지 삼매의 표상만을 마음에 잡는다면, 그 마음은 게으름으로 흐르기 쉽다. 비구들이여, 만약 높은 마음을 닦는 비구가 오로지 정진의 표상만을 마음에 잡는다면, 그 마음은 들뜸으로 흐르기 쉽다. 비구들이여, 만약 높은 마음을 닦는 비구가 오로지 평온의 표상만을 마음에 잡는다면, 그 마음은 번뇌를 소멸하기 위해 바르게 집중되지 못할 것이다. 비구들이여, 높은 마음을 닦는 비구가 때에 맞추어 삼매의 표상을 마음에 잡고, 때에 맞추어 정진의 표상을 마음에 잡으며, 때에 맞추어 평온의 표상을 마음에 잡을 때, 그 마음은 부드럽고 다루기 쉬우며 빛나고 부서지지 않으며 번뇌를 소멸하기 위해 바르게 집중된다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyya, ukkāmukhaṃ ālimpetvā saṇḍāsena [Pg.259] jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya, ukkāmukhe pakkhipitvā kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ ḍaheyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāpeyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya. Yato ca kho, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati, taṃ hoti jātarūpaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca pilandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi paṭṭikāya, yadi kuṇḍalāya, yadi gīveyyake, yadi suvaṇṇamālāya – tañcassa atthaṃ anubhoti. “비구들이여, 마치 금 세공사나 그 제자가 화덕을 마련하고, 화덕의 입구에 불을 지피고, 집게로 금을 집어 화덕 입구에 넣은 뒤에, 때에 맞추어 바람을 불어넣고, 때에 맞추어 물을 뿌리고, 때에 맞추어 지켜보는 것과 같다. 비구들이여, 만약 금 세공사나 그 제자가 그 금에 오로지 바람만 불어넣는다면 그 금은 타버릴 것이다. 비구들이여, 만약 금 세공사나 그 제자가 그 금에 오로지 물만 뿌린다면 그 금은 식어버릴 것이다. 비구들이여, 만약 금 세공사나 그 제자가 그 금을 오로지 지켜보기만 한다면 그 금은 충분히 제련되지 못할 것이다. 비구들이여, 금 세공사나 그 제자가 그 금에 때에 맞추어 바람을 불어넣고, 때에 맞추어 물을 뿌리고, 때에 맞추어 지켜볼 때, 그 금은 부드럽고 다루기 쉬우며 빛나고 부서지지 않아 작업을 하기에 적합하게 된다. 그리하여 그가 머리띠든, 귀걸이든, 목걸이든, 금목걸이든 어떤 종류의 장신구를 만들고자 원하더라도 그 목적을 달성하게 된다.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, adhicittamanuyuttena bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni – kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi karoti, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi karoti, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karoti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane. “비구들이여, 이와 마찬가지로 높은 마음을 닦는 비구는 세 가지 표상을 때에 맞추어 마음에 잡아야 한다. 때에 맞추어 삼매의 표상을 마음에 잡아야 하고, 때에 맞추어 정진의 표상을 마음에 잡아야 하며, 때에 맞추어 평온의 표상을 마음에 잡아야 한다. 비구들이여, 높은 마음을 닦는 비구가 오로지 삼매의 표상만을 마음에 잡는다면 그 마음은 게으름으로 흐르기 쉽고, 오로지 정진의 표상만을 마음에 잡는다면 그 마음은 들뜸으로 흐르기 쉽고, 오로지 평온의 표상만을 마음에 잡는다면 그 마음은 번뇌를 소멸하기 위해 바르게 집중되지 못한다. 비구들이여, 높은 마음을 닦는 비구가 때에 맞추어 삼매의 표상을 마음에 잡고, 때에 맞추어 정진의 표상을 마음에 잡으며, 때에 맞추어 평온의 표상을 마음에 잡을 때, 그 마음은 부드럽고 다루기 쉬우며 빛나고 부서지지 않으며 번뇌를 소멸하기 위해 바르게 집중된다. 그리하여 특별한 지혜로 실현해야 할 어떤 법에 대해서든 특별한 지혜로 실현하기 위해 마음을 기울이면, 그 원인이 갖추어졌을 때 그 각각의 경우마다 증득할 수 있는 상태에 이른다.” ‘‘So [Pg.260] sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ…pe… (cha abhiññā vitthāretabbā) āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’ti. Ekādasamaṃ. “그가 만약 원한다면—‘여러 가지 신통의 종류를 경험하고자 하노라... (중략) ...번뇌의 소멸을 통해... 실현하고 성취하여 머물고자 하노라’라고—그 원인이 갖추어졌을 때 그 각각의 경우마다 증득할 수 있는 상태에 이른다.” 열한 번째 경 끝. Loṇakapallavaggo pañcamo. 제5 론나까빨라 품(소금 덩어리 품)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 품의 요약(우다나)은 다음과 같다. Accāyikaṃ pavivekaṃ, sarado parisā tayo; Ājānīyā potthako ca, loṇaṃ dhovati nimittānīti. 긴급함, 은둔, 가을, 세 부류의 회중, 아자니야 말, 삼베옷, 소금, 세탁, 그리고 니밋따이다. Dutiyo paṇṇāsako samatto. 두 번째 오십 개 경전 묶음(중판나사)이 끝났다. 3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ 3. 세 번째 오십 개 경전 묶음(후판나사) (11) 1. Sambodhavaggo (11) 1. 깨달음의 품(삼보디왁가) 1. Pubbevasambodhasuttaṃ 1. 깨달음 이전의 경 104. ‘‘Pubbeva [Pg.261] me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘ko nu kho loke assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yaṃ kho lokaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ loke assādo. Yaṃ loko anicco dukkho vipariṇāmadhammo, ayaṃ loke ādīnavo. Yo loke chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ loke nissaraṇa’nti. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, evaṃ lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, evaṃ lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Paṭhamaṃ. 104. “비구들이여, 내가 깨닫기 전, 아직 바른 깨달음을 얻지 못한 보살이었을 때, 내게 이런 생각이 들었다. ‘세상에서 달콤함(assādo)은 무엇이며, 재난(ādīnavo)은 무엇이며, 벗어남(nissaraṇaṃ)은 무엇인가?’ 비구들이여, 내게 이런 생각이 들었다. ‘세상을 연하여 일어나는 즐거움과 기쁨, 이것이 세상의 달콤함이다. 세상이 무상하고 고통스러우며 변하기 마련인 성질을 가진 것, 이것이 세상의 재난이다. 세상에 대한 욕탐을 조절하고 욕탐을 버리는 것, 이것이 세상에서의 벗어남이다.’ 비구들이여, 내가 이와 같이 세상의 달콤함을 달콤함으로, 재난을 재난으로, 벗어남을 벗어남으로 있는 그대로 알지 못하는 동안에는, 비구들이여, 나는 신들과 마라와 범천의 세상에서, 사문과 바라문과 신과 인간을 포함한 이 세대에서 ‘위없는 바른 깨달음을 깨달았다’고 선언하지 않았다. 비구들이여, 내가 이와 같이 세상의 달콤함을 달콤함으로, 재난을 재난으로, 벗어남을 벗어남으로 있는 그대로 알게 되었을 때, 비구들이여, 비로소 나는 신들과 마라와 범천의 세상에서, 사문과 바라문과 신과 인간을 포함한 이 세대에서 ‘위없는 바른 깨달음을 깨달았다’고 선언하였다. 또한 내게 ‘나의 해탈은 요동함이 없으며, 이것이 마지막 태어남이다. 이제 다시 태어남은 없다’라는 지견이 일어났다.” 첫 번째 경. 2. Paṭhamaassādasuttaṃ 2. 달콤함에 대한 첫 번째 경 105. ‘‘Lokassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo loke assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatako loke assādo, paññāya me so sudiṭṭho. Lokassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ[Pg.262]. Yo loke ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatako loke ādīnavo, paññāya me so sudiṭṭho. Lokassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ loke nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatakaṃ loke nissaraṇaṃ, paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Dutiyaṃ. 105. “비구들이여, 나는 세상의 달콤함을 찾아 다녔다. 세상에서 달콤함을 발견했다. 세상에 있는 달콤함을 지혜로 잘 보았다. 비구들이여, 나는 세상의 재난을 찾아 다녔다. 세상에서 재난을 발견했다. 세상에 있는 재난을 지혜로 잘 보았다. 비구들이여, 나는 세상의 벗어남을 찾아 다녔다. 세상에서 벗어남을 발견했다. 세상에 있는 벗어남을 지혜로 잘 보았다. 비구들이여, 내가 이와 같이 세상의 달콤함을 달콤함으로, 재난을 재난으로, 벗어남을 벗어남으로 있는 그대로 알지 못하는 동안에는, 비구들이여, 나는 신들과 마라와 범천의 세상에서, 사문과 바라문과 신과 인간을 포함한 이 세대에서 ‘위없는 바른 깨달음을 깨달았다’고 선언하지 않았다. 비구들이여, 내가 이와 같이 세상의 달콤함을 달콤함으로, 재난을 재난으로, 벗어남을 벗어남으로 있는 그대로 알게 되었을 때, 비구들이여, 비로소 나는 신들과 마라와 범천의 세상에서, 사문과 바라문과 신과 인간을 포함한 이 세대에서 ‘위없는 바른 깨달음을 깨달았다’고 선언하였다. 또한 내게 ‘나의 해탈은 요동함이 없으며, 이것이 마지막 태어남이다. 이제 다시 태어남은 없다’라는 지견이 일어났다.” 두 번째 경. 3. Dutiyaassādasuttaṃ 3. 달콤함에 대한 두 번째 경 106. ‘‘No cedaṃ, bhikkhave, loke assādo abhavissa, nayidaṃ sattā loke sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi loke assādo, tasmā sattā loke sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, loke ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā loke nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi loke ādīnavo, tasmā sattā loke nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, loke nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā lokamhā nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi loke nissaraṇaṃ, tasmā sattā lokamhā nissaranti. Yāvakīvañca, bhikkhave, sattā lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsuṃ, neva tāva, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā vihariṃsu. Yato ca kho, bhikkhave, sattā lokassa [Pg.263] assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsuṃ, atha, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā viharantī’’ti. Tatiyaṃ. 106. “비구들이여, 만약 세상에 달콤함이 없다면 중생들은 세상에 집착하지 않을 것이다. 비구들이여, 세상에 달콤함이 있기에 중생들은 세상에 집착한다. 비구들이여, 만약 세상에 재난이 없다면 중생들은 세상에 대해 염오하지 않을 것이다. 비구들이여, 세상에 재난이 있기에 중생들은 세상에 대해 염오한다. 비구들이여, 만약 세상에 벗어남이 없다면 중생들은 세상에서 벗어나지 못할 것이다. 비구들이여, 세상에 벗어남이 있기에 중생들은 세상에서 벗어난다. 비구들이여, 중생들이 세상의 달콤함을 달콤함으로, 재난을 재난으로, 벗어남을 벗어남으로 있는 그대로 알지 못하는 동안에는, 비구들이여, 중생들은 신들과 마라와 범천의 세상에서, 사문과 바라문과 신과 인간을 포함한 이 세대에서 벗어나거나 벗어나 있거나 해방되어 한계를 벗어난 마음으로 머물지 못한다. 비구들이여, 중생들이 세상의 달콤함을 달콤함으로, 재난을 재난으로, 벗어남을 벗어남으로 있는 그대로 알게 되었을 때, 비구들이여, 비로소 중생들은 신들과 마라와 범천의 세상에서, 사문과 바라문과 신과 인간을 포함한 이 세대에서 벗어나고 벗어나 있고 해방되어 한계를 벗어난 마음으로 머문다.” 세 번째 경. 4. Samaṇabrāhmaṇasuttaṃ 4. 사문·바라문 경 107. ‘‘Ye keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nappajānanti, na me te, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ pajānanti, te kho, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Catutthaṃ. 107. “비구들이여, 어떤 사문들이나 바라문들이든 세상의 달콤함을 달콤함으로, 재난을 재난으로, 벗어남을 벗어남으로 있는 그대로 알지 못한다면, 비구들이여, 나는 그 사문들이나 바라문들을 사문들 중에 사문으로 인정하지 않고 바라문들 중에 바라문으로 인정하지 않는다. 또한 그 존자들은 사문의 가치나 바라문의 가치를 현재의 삶에서 스스로 수승한 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머물지 못한다. 비구들이여, 어떤 사문들이나 바라문들이든 세상의 달콤함을 달콤함으로, 재난을 재난으로, 벗어남을 벗어남으로 있는 그대로 안다면, 비구들이여, 나는 그 사문들이나 바라문들을 사문들 중에 사문으로 인정하고 바라문들 중에 바라문으로 인정한다. 또한 그 존자들은 사문의 가치와 바라문의 가치를 현재의 삶에서 스스로 수승한 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다.” 네 번째 경. 5. Ruṇṇasuttaṃ 5. 울음 경 108. ‘‘Ruṇṇamidaṃ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṃ gītaṃ. Ummattakamidaṃ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṃ naccaṃ. Komārakamidaṃ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṃ ativelaṃ dantavidaṃsakahasitaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, setughāto gīte, setughāto nacce, alaṃ vo dhammappamoditānaṃ sataṃ sitaṃ sitamattāyā’’ti. Pañcamaṃ. 108. “비구들이여, 성자의 율에서 이 노래라고 하는 것은 우는 것이라 한다. 비구들이여, 성자의 율에서 이 춤이라고 하는 것은 미친 짓이라 한다. 비구들이여, 성자의 율에서 이 지나치게 치아를 드러내며 웃는 것은 어린아이의 장난이라 한다. 비구들이여, 그러므로 여기서 노래의 원인을 제거하고, 춤의 원인을 제거해야 한다. 법에 기뻐하며 평온함을 유지하는 그대들에게는 그저 미소 짓는 것만으로도 충분하다.” 다섯 번째 수다. 6. Atittisuttaṃ 6. 불만족 경 109. ‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave, paṭisevanāya natthi titti. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Soppassa, bhikkhave, paṭisevanāya natthi titti. Surāmerayapānassa, bhikkhave, paṭisevanāya [Pg.264] natthi titti. Methunadhammasamāpattiyā, bhikkhave, paṭisevanāya natthi titti. Imesaṃ, bhikkhave, tiṇṇaṃ paṭisevanāya natthi tittī’’ti. Chaṭṭhaṃ. 109. “비구들이여, 세 가지를 탐닉함에 있어서는 만족함이 없다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 잠을 탐닉함에 있어서는 만족함이 없다. 비구들이여, 술과 취하게 하는 음료를 마시는 것을 탐닉함에 있어서는 만족함이 없다. 비구들이여, 음행을 탐닉함에 있어서는 만족함이 없다. 비구들이여, 이 세 가지를 탐닉함에 있어서는 만족함이 없느니라.” 여섯 번째 수다. 7. Arakkhitasuttaṃ 7. 보호되지 않음 경 110. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘citte, gahapati, arakkhite kāyakammampi arakkhitaṃ hoti, vacīkammampi arakkhitaṃ hoti, manokammampi arakkhitaṃ hoti. Tassa arakkhitakāyakammantassa arakkhitavacīkammantassa arakkhitamanokammantassa kāyakammampi avassutaṃ hoti, vacīkammampi avassutaṃ hoti, manokammampi avassutaṃ hoti. Tassa avassutakāyakammantassa avassutavacīkammantassa avassutamanokammantassa kāyakammampi pūtikaṃ hoti, vacīkammampi pūtikaṃ hoti, manokammampi pūtikaṃ hoti. Tassa pūtikāyakammantassa pūtivacīkammantassa pūtimanokammantassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālaṅkiriyā. 110. 그때 아나타삔디까 장자가 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한편에 앉았다. 한편에 앉은 아나타삔디까 장자에게 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. “장자여, 마음이 보호되지 않으면 신체적 업도 보호되지 않고, 언어적 업도 보호되지 않으며, 정신적 업도 보호되지 않는다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 보호되지 않는 사람에게는 신체적 업도 번뇌에 젖게 되고, 언어적 업도 번뇌에 젖게 되며, 정신적 업도 번뇌에 젖게 된다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 번뇌에 젖어 있는 사람에게는 신체적 업도 부패하게 되고, 언어적 업도 부패하게 되며, 정신적 업도 부패하게 된다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 부패한 사람에게는 죽음도 상서롭지 못하고 임종도 상서롭지 못하다. ‘‘Seyyathāpi, gahapati, kūṭāgāre ducchanne kūṭampi arakkhitaṃ hoti, gopānasiyopi arakkhitā honti, bhittipi arakkhitā hoti; kūṭampi avassutaṃ hoti, gopānasiyopi avassutā honti, bhittipi avassutā hoti; kūṭampi pūtikaṃ hoti, gopānasiyopi pūtikā honti, bhittipi pūtikā hoti. 장자여, 예를 들어 지붕이 잘못 이어져 있는 첨탑 집은 그 꼭대기도 보호되지 않고 서까래들도 보호되지 않으며 벽도 보호되지 않는다. 꼭대기도 빗물에 젖게 되고 서까래들도 젖게 되며 벽도 젖게 된다. 꼭대기도 부패하게 되고 서까래들도 부패하게 되며 벽도 부패하게 된다. ‘‘Evamevaṃ kho, gahapati, citte arakkhite kāyakammampi arakkhitaṃ hoti, vacīkammampi arakkhitaṃ hoti, manokammampi arakkhitaṃ hoti. Tassa arakkhitakāyakammantassa arakkhitavacīkammantassa arakkhitamanokammantassa kāyakammampi avassutaṃ hoti, vacīkammampi avassutaṃ hoti, manokammampi avassutaṃ hoti. Tassa avassutakāyakammantassa avassutavacīkammantassa avassutamanokammantassa kāyakammampi pūtikaṃ hoti, vacīkammampi pūtikaṃ hoti, manokammampi pūtikaṃ hoti. Tassa pūtikāyakammantassa pūtivacīkammantassa pūtimanokammantassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālaṅkiriyā. 장자여, 그와 마찬가지로 마음이 보호되지 않으면 신체적 업도 보호되지 않고, 언어적 업도 보호되지 않으며, 정신적 업도 보호되지 않는다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 보호되지 않는 사람에게는 신체적 업도 번뇌에 젖게 되고, 언어적 업도 번뇌에 젖게 되며, 정신적 업도 번뇌에 젖게 된다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 번뇌에 젖어 있는 사람에게는 신체적 업도 부패하게 되고, 언어적 업도 부패하게 되며, 정신적 업도 부패하게 된다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 부패한 사람에게는 죽음도 상서롭지 못하고 임종도 상서롭지 못하다. ‘‘Citte[Pg.265], gahapati, rakkhite kāyakammampi rakkhitaṃ hoti, vacīkammampi rakkhitaṃ hoti, manokammampi rakkhitaṃ hoti. Tassa rakkhitakāyakammantassa rakkhitavacīkammantassa rakkhitamanokammantassa kāyakammampi anavassutaṃ hoti, vacīkammampi anavassutaṃ hoti, manokammampi anavassutaṃ hoti. Tassa anavassutakāyakammantassa anavassutavacīkammantassa anavassutamanokammantassa kāyakammampi apūtikaṃ hoti, vacīkammampi apūtikaṃ hoti, manokammampi apūtikaṃ hoti. Tassa apūtikāyakammantassa apūtivacīkammantassa apūtimanokammantassa bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālaṅkiriyā. 장자여, 마음이 보호되면 신체적 업도 보호되고, 언어적 업도 보호되며, 정신적 업도 보호된다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 보호되는 사람에게는 신체적 업도 번뇌에 젖지 않고, 언어적 업도 번뇌에 젖지 않으며, 정신적 업도 번뇌에 젖지 않는다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 번뇌에 젖지 않은 사람에게는 신체적 업도 부패하지 않고, 언어적 업도 부패하지 않으며, 정신적 업도 부패하지 않는다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 부패하지 않은 사람에게는 죽음도 상서롭고 임종도 상서롭다. ‘‘Seyyathāpi, gahapati, kūṭāgāre succhanne kūṭampi rakkhitaṃ hoti, gopānasiyopi rakkhitā honti, bhittipi rakkhitā hoti; kūṭampi anavassutaṃ hoti, gopānasiyopi anavassutā honti, bhittipi anavassutā hoti; kūṭampi apūtikaṃ hoti, gopānasiyopi apūtikā honti, bhittipi apūtikā hoti. 장자여, 예를 들어 지붕이 잘 이어져 있는 첨탑 집은 꼭대기도 보호되고 서까래들도 보호되며 벽도 보호된다. 꼭대기도 빗물에 젖지 않고 서까래들도 젖지 않으며 벽도 젖지 않는다. 꼭대기도 부패하지 않고 서까래들도 부패하지 않으며 벽도 부패하지 않는다. Evamevaṃ kho, gahapati, citte rakkhite kāyakammampi rakkhitaṃ hoti, vacīkammampi rakkhitaṃ hoti, manokammampi rakkhitaṃ hoti. Tassa rakkhitakāyakammantassa rakkhitavacīkammantassa rakkhitamanokammantassa kāyakammampi anavassutaṃ hoti, vacīkammampi anavassutaṃ hoti, manokammampi anavassutaṃ hoti. Tassa anavassutakāyakammantassa anavassutavacīkammantassa anavassutamanokammantassa kāyakammampi apūtikaṃ hoti, vacīkammampi apūtikaṃ hoti, manokammampi apūtikaṃ hoti. Tassa apūtikāyakammantassa apūtivacīkammantassa apūtimanokammantassa bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālaṅkiriyā’’ti. Sattamaṃ. 장자여, 이와 같이 마음이 보호되면 신체적 업도 보호되고, 언어적 업도 보호되며, 정신적 업도 보호된다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 보호되는 사람에게는 신체적 업도 번뇌에 젖지 않고, 언어적 업도 번뇌에 젖지 않으며, 정신적 업도 번뇌에 젖지 않는다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 번뇌에 젖지 않은 사람에게는 신체적 업도 부패하지 않고, 언어적 업도 부패하지 않으며, 정신적 업도 부패하지 않는다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 부패하지 않은 사람에게는 죽음도 상서롭고 임종도 상서롭다.” 일곱 번째 수다. 8. Byāpannasuttaṃ 8. 타락함 경 111. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘citte, gahapati, byāpanne kāyakammampi byāpannaṃ hoti, vacīkammampi byāpannaṃ hoti, manokammampi byāpannaṃ hoti. Tassa byāpannakāyakammantassa byāpannavacīkammantassa byāpannamanokammantassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālaṅkiriyā. Seyyathāpi, gahapati, kūṭāgāre ducchanne kūṭampi byāpannaṃ hoti, gopānasiyopi byāpannā honti, bhittipi byāpannā [Pg.266] hoti; evamevaṃ kho, gahapati, citte byāpanne kāyakammampi byāpannaṃ hoti, vacīkammampi byāpannaṃ hoti, manokammampi byāpannaṃ hoti. Tassa byāpannakāyakammantassa byāpannavacīkammantassa byāpannamanokammantassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālaṅkiriyā. 111. 한편에 앉은 아나타삔디까 장자에게 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. “장자여, 마음이 타락하면 신체적 업도 타락하고, 언어적 업도 타락하며, 정신적 업도 타락한다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 타락한 사람에게는 죽음도 상서롭지 못하고 임종도 상서롭지 못하다. 장자여, 예를 들어 지붕이 잘못 이어져 있는 첨탑 집은 꼭대기도 타락하고 서까래들도 타락하며 벽도 타락하는 것과 같다. 장자여, 그와 마찬가지로 마음이 타락하면 신체적 업도 타락하고, 언어적 업도 타락하며, 정신적 업도 타락한다. 신체적 업과 언어적 업과 정신적 업이 타락한 사람에게는 죽음도 상서롭지 못하고 임종도 상서롭지 못하느니라.” ‘‘Citte, gahapati, abyāpanne kāyakammampi abyāpannaṃ hoti, vacīkammampi abyāpannaṃ hoti, manokammampi abyāpannaṃ hoti. Tassa abyāpannakāyakammantassa abyāpannavacīkammantassa abyāpannamanokammantassa bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālaṅkiriyā. Seyyathāpi, gahapati, kūṭāgāre succhanne kūṭampi abyāpannaṃ hoti, gopānasiyopi abyāpannā honti, bhittipi abyāpannā hoti; evamevaṃ kho, gahapati, citte abyāpanne kāyakammampi abyāpannaṃ hoti, vacīkammampi abyāpannaṃ hoti, manokammampi abyāpannaṃ hoti. Tassa abyāpannakāyakammantassa…pe… abyāpannamanokammantassa bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālaṅkiriyā’’ti. Aṭṭhamaṃ. “장자여, 마음이 오염되지 않으면 신업(身業)도 오염되지 않고, 구업(口業)도 오염되지 않으며, 의업(意業)도 오염되지 않습니다. 신업과 구업과 의업이 오염되지 않은 사람에게는 죽음이 상서롭고, 임종이 상서롭습니다. 장자여, 예를 들어 잘 덮인 첨탑 가옥은 그 꼭대기도 비바람에 상하지 않고 서래도 상하지 않으며 벽도 상하지 않는 것과 같습니다. 장자여, 이와 같이 마음이 오염되지 않으면 신업도 오염되지 않고, 구업도 오염되지 않으며, 의업도 오염되지 않습니다. 신업과... (중략) ...의업이 오염되지 않은 사람에게는 죽음이 상서롭고, 임종이 상서롭습니다.” 제8장. 9. Paṭhamanidānasuttaṃ 9. 첫 번째 원인 경 112. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, doso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, moho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Yaṃ, bhikkhave, lobhapakataṃ kammaṃ lobhajaṃ lobhanidānaṃ lobhasamudayaṃ, taṃ kammaṃ akusalaṃ taṃ kammaṃ sāvajjaṃ taṃ kammaṃ dukkhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati. Yaṃ, bhikkhave, dosapakataṃ kammaṃ dosajaṃ dosanidānaṃ dosasamudayaṃ, taṃ kammaṃ akusalaṃ taṃ kammaṃ sāvajjaṃ taṃ kammaṃ dukkhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati. Yaṃ, bhikkhave, mohapakataṃ kammaṃ mohajaṃ mohanidānaṃ mohasamudayaṃ, taṃ kammaṃ akusalaṃ taṃ kammaṃ sāvajjaṃ taṃ kammaṃ dukkhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāya. 112. “비구들이여, 업의 발생에 대한 세 가지 원인이 있다. 무엇이 세 가지인가? 탐욕이 업의 발생의 원인이고, 성냄이 업의 발생의 원인이며, 어리석음이 업의 발생의 원인이다. 비구들이여, 탐욕으로 행해지고, 탐욕에서 생겨나고, 탐욕을 원인으로 하고, 탐욕을 근원으로 하는 업은 해로운 것이며, 비난받을 만한 것이며, 괴로운 과보를 가져온다. 그 업은 업의 발생으로 이끌며, 업의 소멸로 이끌지 않는다. 비구들이여, 성냄으로 행해지고, 성냄에서 생겨나고, 성냄을 원인으로 하고, 성냄을 근원으로 하는 업은 해로운 것이며, 비난받을 만한 것이며, 괴로운 과보를 가져온다. 그 업은 업의 발생으로 이끌며, 업의 소멸로 이끌지 않는다. 비구들이여, 어리석음으로 행해지고, 어리석음에서 생겨나고, 어리석음을 원인으로 하고, 어리석음을 근원으로 하는 업은 해로운 것이며, 비난받을 만한 것이며, 괴로운 과보를 가져온다. 그 업은 업의 발생으로 이끌며, 업의 소멸로 이끌지 않는다. 비구들이여, 이것들이 업의 발생에 대한 세 가지 원인이다.” ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, adoso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, amoho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Yaṃ, bhikkhave, alobhapakataṃ kammaṃ alobhajaṃ alobhanidānaṃ alobhasamudayaṃ, taṃ [Pg.267] kammaṃ kusalaṃ taṃ kammaṃ anavajjaṃ taṃ kammaṃ sukhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati. Yaṃ, bhikkhave, adosapakataṃ kammaṃ adosajaṃ adosanidānaṃ adosasamudayaṃ, taṃ kammaṃ kusalaṃ taṃ kammaṃ anavajjaṃ taṃ kammaṃ sukhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati. Yaṃ, bhikkhave, amohapakataṃ kammaṃ amohajaṃ amohanidānaṃ amohasamudayaṃ, taṃ kammaṃ kusalaṃ taṃ kammaṃ anavajjaṃ taṃ kammaṃ sukhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāyā’’ti. Navamaṃ. “비구들이여, 업의 발생에 대한 세 가지 원인이 있다. 무엇이 세 가지인가? 무탐(탐욕 없음)이 업의 발생의 원인이고, 무진(성냄 없음)이 업의 발생의 원인이며, 무치(어리석음 없음)가 업의 발생의 원인이다. 비구들이여, 무탐으로 행해지고, 무탐에서 생겨나고, 무탐을 원인으로 하고, 무탐을 근원으로 하는 업은 유익한 것이며, 허물이 없으며, 즐거운 과보를 가져온다. 그 업은 업의 소멸로 이끌며, 업의 발생으로 이끌지 않는다. 비구들이여, 무진으로 행해지고, 무진에서 생겨나고, 무진을 원인으로 하고, 무진을 근원으로 하는 업은 유익한 것이며, 허물이 없으며, 즐거운 과보를 가져온다. 그 업은 업의 소멸로 이끌며, 업의 발생으로 이끌지 않는다. 비구들이여, 무치로 행해지고, 무치에서 생겨나고, 무치를 원인으로 하고, 무치를 근원으로 하는 업은 유익한 것이며, 허물이 없으며, 즐거운 과보를 가져온다. 그 업은 업의 소멸로 이끌며, 업의 발생으로 이끌지 않는다. 비구들이여, 이것들이 업의 발생에 대한 세 가지 원인이다.” 제9장. 10. Dutiyanidānasuttaṃ 10. 두 번째 원인 경 113. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Atīte, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati; anāgate, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati; paccuppanne, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati. Kathañca, bhikkhave, atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati? Atīte, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakketi anuvicāreti. Tassa atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakkayato anuvicārayato chando jāyati. Chandajāto tehi dhammehi saṃyutto hoti. Etamahaṃ, bhikkhave, saṃyojanaṃ vadāmi yo cetaso sārāgo. Evaṃ kho, bhikkhave, atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati. 113. “비구들이여, 업의 발생에 대한 세 가지 원인이 있다. 무엇이 세 가지인가? 비구들이여, 과거의 욕탐(欲貪)의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨나고, 미래의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨나고, 현재의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨난다. 비구들이여, 어떻게 과거의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨나는가? 비구들이여, 과거의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 마음으로 거듭 생각하고 거듭 고찰한다. 과거의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 마음으로 거듭 생각하고 고찰하는 자에게 욕망이 생겨난다. 욕망이 생겨난 자는 그 법들에 결박된다. 비구들이여, 마음의 강한 탐착을 나는 족쇄라고 부른다. 비구들이여, 이와 같이 과거의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨난다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati? Anāgate, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakketi anuvicāreti. Tassa anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakkayato anuvicārayato chando jāyati. Chandajāto tehi dhammehi saṃyutto hoti. Etamahaṃ, bhikkhave, saṃyojanaṃ vadāmi yo cetaso sārāgo. Evaṃ kho, bhikkhave, anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati. “비구들이여, 어떻게 미래의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨나는가? 비구들이여, 미래의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 마음으로 거듭 생각하고 거듭 고찰한다. 미래의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 마음으로 거듭 생각하고 고찰하는 자에게 욕망이 생겨난다. 욕망이 생겨난 자는 그 법들에 결박된다. 비구들이여, 마음의 강한 탐착을 나는 족쇄라고 부른다. 비구들이여, 이와 같이 미래의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨난다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati? Paccuppanne, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakketi [Pg.268] anuvicāreti. Tassa paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakkayato anuvicārayato chando jāyati. Chandajāto tehi dhammehi saṃyutto hoti. Etamahaṃ, bhikkhave, saṃyojanaṃ vadāmi yo cetaso sārāgo. Evaṃ kho, bhikkhave, paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāya. “비구들이여, 어떻게 현재의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨나는가? 비구들이여, 현재의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 마음으로 거듭 생각하고 거듭 고찰한다. 현재의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 마음으로 거듭 생각하고 고찰하는 자에게 욕망이 생겨난다. 욕망이 생겨난 자는 그 법들에 결박된다. 비구들이여, 마음의 강한 탐착을 나는 족쇄라고 부른다. 비구들이여, 이와 같이 현재의 욕탐의 대상이 되는 법들을 연하여 욕망이 생겨난다. 비구들이여, 이것들이 업의 발생에 대한 세 가지 원인이다.” ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Atīte, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati; anāgate bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati; paccuppanne, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati. Kathañca, bhikkhave, atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati? Atītānaṃ, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ āyatiṃ vipākaṃ pajānāti. Āyatiṃ vipākaṃ viditvā tadabhinivatteti. Tadabhinivattetvā cetasā abhinivijjhitvā paññāya ativijjha passati. Evaṃ kho, bhikkhave, atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati. “비구들이여, 업이 발생하게 되는 세 가지 근원이 있다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 과거의 강한 욕탐(欲貪)의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않으며, 미래의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않으며, 현재의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않는다. 비구들이여, 어떻게 과거의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않는가? 비구들이여, 과거의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들의 미래의 과보를 꿰뚫어 안다. 미래의 과보를 알고서 그것을 물리친다. 그것을 물리치고 마음으로 꿰뚫고 지혜로써 통찰하여 본다. 비구들이여, 이와 같이 과거의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않는다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati? Anāgatānaṃ, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ āyatiṃ vipākaṃ pajānāti. Āyatiṃ vipākaṃ viditvā tadabhinivatteti. Tadabhinivattetvā cetasā abhinivijjhitvā paññāya ativijjha passati. Evaṃ kho, bhikkhave, anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati. “비구들이여, 어떻게 미래의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않는가? 비구들이여, 미래의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들의 미래의 과보를 꿰뚫어 안다. 미래의 과보를 알고서 그것을 물리친다. 그것을 물리치고 마음으로 꿰뚫고 지혜로써 통찰하여 본다. 비구들이여, 이와 같이 미래의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않는다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati? Paccuppannānaṃ, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ āyatiṃ vipākaṃ pajānāti, āyatiṃ vipākaṃ viditvā tadabhinivatteti, tadabhinivattetvā cetasā abhinivijjhitvā paññāya ativijjha passati. Evaṃ kho, bhikkhave, paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāyā’’ti. Dasamaṃ. “비구들이여, 어떻게 현재의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않는가? 비구들이여, 현재의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들의 미래의 과보를 꿰뚫어 안다. 미래의 과보를 알고서 그것을 물리친다. 그것을 물리치고 마음으로 꿰뚫고 지혜로써 통찰하여 본다. 비구들이여, 이와 같이 현재의 강한 욕탐의 토대가 되는 법들을 인연하여 욕구가 일어나지 않는다. 비구들이여, 이것들이 업의 발생을 위한 세 가지 근원이다.” 열 번째 경이 끝났다. Sambodhavaggo paṭhamo. 첫 번째 깨달음의 품(Sambodhavagga)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 품의 요약(Udāna)은 다음과 같다. Pubbeva [Pg.269] duve assādā, samaṇo ruṇṇapañcamaṃ; Atitti dve ca vuttāni, nidānāni apare duveti. 이전(Pubba)과 두 개의 달콤함(Assāda), 사문(Samaṇa)과 다섯 번째인 울음(Ruṇṇa), 만족함이 없음(Atitti)과 설해진 두 가지(Vutta), 그리고 다른 두 가지의 근원(Nidāna)이다. (12) 2. Āpāyikavaggo (12) 2. 악도품(惡道品, Āpāyikavagga) 1. Āpāyikasuttaṃ 1. 악도 경(Āpāyikasutta) 114. ‘‘Tayome, bhikkhave, āpāyikā nerayikā idamappahāya. Katame tayo? Yo ca abrahmacārī brahmacāripaṭiñño, yo ca suddhaṃ brahmacariyaṃ carantaṃ amūlakena abrahmacariyena anuddhaṃseti, yo cāyaṃ evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘natthi kāmesu doso’ti, so tāya kāmesu pātabyataṃ āpajjati. Ime kho, bhikkhave, tayo āpāyikā nerayikā idamappahāyā’’ti. Paṭhamaṃ. 114. “비구들이여, 이것들을 버리지 못해 악도에 떨어지고 지옥에 가는 세 부류의 사람들이 있다. 무엇이 그 세 부류인가? 청정범행을 닦지 않으면서 ‘나는 청정범행을 닦는 자다’라고 공언하는 자와, 청정하게 범행을 닦는 자를 근거 없는 비방으로 중상모략하는 자와, ‘감각적 욕망에는 아무런 허물이 없다’라고 말하고 그런 견해를 가져서 그러한 견해로 감각적 욕망을 즐김에 빠지는 자이다. 비구들이여, 이것들을 버리지 못해 악도에 떨어지고 지옥에 가는 세 부류의 사람들이 바로 이들이다.” 첫 번째 경이 끝났다. 2. Dullabhasuttaṃ 2. 얻기 어려움 경(Dullabhasutta) 115. ‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave, pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desetā puggalo dullabho lokasmiṃ, kataññū katavedī puggalo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti. Dutiyaṃ. 115. “비구들이여, 세상에서 세 부류의 출현은 얻기 어렵다. 무엇이 그 세 부류인가? 세상에서 아라한이시며 정등각자이신 여래의 출현은 얻기 어렵고, 세상에서 여래가 설하신 법과 율을 가르치는 사람은 얻기 어려우며, 세상에서 은혜를 알고 그 은혜를 갚는(知恩報恩) 사람은 얻기 어렵다. 비구들이여, 세상에서 이 세 부류의 출현은 얻기 어렵다.” 두 번째 경이 끝났다. 3. Appameyyasuttaṃ 3. 헤아릴 수 없음 경(Appameyyasutta) 116. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Suppameyyo, duppameyyo, appameyyo. Katamo ca, bhikkhave, puggalo suppameyyo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo uddhato hoti unnaḷo capalo mukharo vikiṇṇavāco muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo suppameyyo. 116. “비구들이여, 세상에는 세 부류의 사람들이 존재하고 나타나 있다. 무엇이 그 세 부류인가? 헤아리기 쉬운 사람, 헤아리기 어려운 사람, 헤아릴 수 없는 사람이다. 비구들이여, 어떤 사람이 헤아리기 쉬운 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 마음이 들떠 있고 거만하며, 경박하고 입이 거칠며, 말이 많고 마음이 산만하며, 새김(念)이 없고 알아차림(正知)이 없으며, 삼매가 없고 마음이 방황하며 감각기관이 단속되지 않았다. 비구들이여, 이 사람을 헤아리기 쉬운 사람이라 한다.” ‘‘Katamo [Pg.270] ca, bhikkhave, puggalo duppameyyo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo anuddhato hoti anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo duppameyyo. “비구들이여, 어떤 사람이 헤아리기 어려운 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 마음이 들떠 있지 않고 거만하지 않으며, 경박하지 않고 입이 거칠지 않으며, 말이 많지 않고 마음이 산만하지 않으며, 새김이 확립되어 있고 알아차림이 있으며, 삼매가 있고 마음이 한곳에 집중되어 있으며 감각기관이 잘 단속되었다. 비구들이여, 이 사람을 헤아리기 어려운 사람이라 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo appameyyo? Idha, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti khīṇāsavo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo appameyyo. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ. “비구들이여, 어떤 사람이 헤아릴 수 없는 사람인가? 비구들이여, 여기 비구는 아라한이고 번뇌가 다했다(漏盡). 비구들이여, 이 사람을 헤아릴 수 없는 사람이라 한다. 비구들이여, 세상에는 이와 같은 세 부류의 사람들이 존재하고 나타나 있다.” 세 번째 경이 끝났다. 4. Āneñjasuttaṃ 4. 부동(不動) 경(Āneñjasutta) 117. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti taṃ nikāmeti tena ca vittiṃ āpajjati, tatra ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ākāsānañcāyatanūpagānaṃ, bhikkhave, devānaṃ vīsati kappasahassāni āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā. 117. “비구들이여, 세상에는 세 부류의 사람들이 존재하고 나타나 있다. 무엇이 그 세 부류인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 모든 면에서 물질에 대한 지각(色想)을 완전히 초월하고, 부딪침의 지각(對碍想)을 소멸하며, 다양함에 대한 지각을 마음에 잡도리하지 않음으로써 ‘허공은 끝이 없다’ 하며 공무변처(空無邊處)에 들어 머문다. 그는 그것을 즐기고 열망하며 그것으로 만족을 얻는다. 그곳에 머물고 그것에 확신을 가지며 그것을 주로 닦아 쇠퇴하지 않은 채 죽음을 맞이하면, 공무변처천(空無邊處天)의 신들과 한곳에 태어난다. 비구들이여, 공무변처천 신들의 수명은 2만 대겁이다. 거기서 범부(Puthujjana)는 수명이 다할 때까지 머물며 그 신들의 수명을 다 소진하고서 지옥에도 가고 축생의 모태에도 가고 아귀계에도 간다. 그러나 세존의 제자(성자)는 그곳에서 수명이 다할 때까지 머물며 그 신들의 수명을 다 소진하고서 바로 그 존재에서 반열반(Parinibbāna)에 든다. 비구들이여, 이것이 바로 가야 할 곳(Gati)과 다시 태어남(Upapatti)에 있어서, 들은 바 있는 성스러운 제자와 들은 바 없는 범부 사이의 차이이며 수승함이며 다름이다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti taṃ nikāmeti tena ca vittiṃ āpajjati, tatra ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno viññāṇañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Viññāṇañcāyatanūpagānaṃ, bhikkhave, devānaṃ cattārīsaṃ kappasahassāni āyuppamāṇaṃ. Tattha [Pg.271] puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā. 비구들이여, 다시 다른 경우에 어떤 사람은 모든 면에서 공무변처를 초월하여 '식(識)은 무한하다'고 관하면서 식무변처(識無邊處)를 구족하여 머뭅니다. 그는 그것을 즐기고 갈망하며 그것으로 기쁨을 얻습니다. 거기에 머물고 그것에 전념하며 그것을 많이 닦아 퇴보함이 없이 죽어서 식무변처에 태어나는 신들의 일원이 됩니다. 비구들이여, 식무변처에 태어나는 신들의 수명은 4만 겁입니다. 거기서 범부(凡夫)는 수명이 다할 때까지 머물며 그 신들의 수명을 다 채우고 난 뒤에 지옥에 가기도 하고 축생의 모태에 가기도 하며 아귀계에 가기도 합니다. 그러나 세존의 제자는 거기서 수명이 다할 때까지 머물며 그 신들의 수명을 다 채우고 난 뒤에 바로 그 세상에서 완전한 열반에 듭니다. 비구들이여, 이것이 태어날 곳인 운명에 있어서, 배운 바 있는 성스러운 제자와 배우지 못한 범부의 차이이며 특색이며 다른 점입니다. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti taṃ nikāmeti tena ca vittiṃ āpajjati, tatra ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno ākiñcaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ākiñcaññāyatanūpagānaṃ, bhikkhave, devānaṃ saṭṭhi kappasahassāni āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso, ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti. Catutthaṃ. 비구들이여, 다시 다른 경우에 어떤 사람은 모든 면에서 식무변처를 초월하여 '아무것도 없다'고 관하면서 무소유처(無所有處)를 구족하여 머뭅니다. 그는 그것을 즐기고 갈망하며 그것으로 기쁨을 얻습니다. 거기에 머물고 그것에 전념하며 그것을 많이 닦아 퇴보함이 없이 죽어서 무소유처에 태어나는 신들의 일원이 됩니다. 비구들이여, 무소유처에 태어나는 신들의 수명은 6만 겁입니다. 거기서 범부는 수명이 다할 때까지 머물며 그 신들의 수명을 다 채우고 난 뒤에 지옥에 가기도 하고 축생의 모태에 가기도 하며 아귀계에 가기도 합니다. 그러나 세존의 제자는 거기서 수명이 다할 때까지 머물며 그 신들의 수명을 다 채우고 난 뒤에 바로 그 세상에서 완전한 열반에 듭니다. 비구들이여, 이것이 태어날 곳인 운명에 있어서, 배운 바 있는 성스러운 제자와 배우지 못한 범부의 차이이며 특색이며 다른 점입니다. 비구들이여, 세상에는 이러한 세 부류의 사람들이 존재합니다. (네 번째 경이 끝났다.) 5. Vipattisampadāsuttaṃ 5. 실패와 성취의 경 118. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vipattiyo. Katamā tisso? Sīlavipatti, cittavipatti, diṭṭhivipatti. Katamā ca, bhikkhave, sīlavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlavipatti. 118. 비구들이여, 이러한 세 가지 실패가 있습니다. 무엇이 그 세 가지입니까? 계행의 실패, 마음의 실패, 견해의 실패입니다. 비구들이여, 무엇이 계행의 실패입니까? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 생명을 죽이고, 주지 않은 것을 가지며, 음행에 빠지고, 거짓말을 하며, 이간질을 하고, 거친 말을 하며, 쓸데없는 말을 합니다. 비구들이여, 이것을 계행의 실패라고 합니다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, cittavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco abhijjhālu hoti byāpannacitto. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cittavipatti. 비구들이여, 무엇이 마음의 실패입니까? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 탐욕이 많고 악의를 품은 마음을 가집니다. 비구들이여, 이것을 마음의 실패라고 합니다. ‘‘Katamā [Pg.272] ca, bhikkhave, diṭṭhivipatti? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ, kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhivipatti. Sīlavipattihetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti; cittavipattihetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti; diṭṭhivipattihetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, tisso vipattiyoti. 비구들이여, 무엇이 견해의 실패입니까? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 사견을 지녀 뒤바뀐 견해를 가집니다. '보시의 과보도 없고, 제사의 과보도 없으며, 헌양의 과보도 없다. 선행과 악행의 업에 대한 과보도 없다. 이 세상도 없고, 저 세상도 없다. 어머니도 없고, 아버지도 없으며, 화생하는 중생도 없다. 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 선포하는, 바른 길을 가고 바르게 수행하는 사문·바라문들도 세상에는 없다'고 여깁니다. 비구들이여, 이것을 견해의 실패라고 합니다. 비구들이여, 계행의 실패를 원인으로 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 태어납니다. 비구들이여, 마음의 실패를 원인으로 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 태어납니다. 비구들이여, 견해의 실패를 원인으로 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 태어납니다. 비구들이여, 이것이 세 가지 실패입니다. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, sampadā. Katamā tisso? Sīlasampadā, cittasampadā, diṭṭhisampadā. Katamā ca, bhikkhave, sīlasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlasampadā. 비구들이여, 이러한 세 가지 성취가 있습니다. 무엇이 그 세 가지입니까? 계행의 성취, 마음의 성취, 견해의 성취입니다. 비구들이여, 무엇이 계행의 성취입니까? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 생명을 죽이는 일을 멀리하고, 주지 않은 것을 가지는 일을 멀리하며, 음행을 멀리하고, 거짓말을 멀리하며, 이간질을 멀리하고, 거친 말을 멀리하며, 쓸데없는 말을 멀리합니다. 비구들이여, 이것을 계행의 성취라고 합니다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, cittasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco anabhijjhālu hoti abyāpannacitto. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cittasampadā. 비구들이여, 무엇이 마음의 성취입니까? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 탐욕이 없고 악의 없는 마음을 가집니다. 비구들이여, 이것을 마음의 성취라고 합니다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhisampadā? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti aviparītadassano – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhisampadā. Sīlasampadāhetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti; cittasampadāhetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti[Pg.273]; diṭṭhisampadāhetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, tisso sampadā’’ti. Pañcamaṃ. 비구들이여, 무엇이 견해의 성취입니까? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 정견을 지녀 뒤바뀌지 않은 견해를 가집니다. '보시의 과보가 있고, 제사의 과보가 있으며, 헌양의 과보가 있다. 선행과 악행의 업에 대한 과보가 있다. 이 세상도 있고, 저 세상도 있다. 어머니도 있고, 아버지도 있으며, 화생하는 중생도 있다. 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 선포하는, 바른 길을 가고 바르게 수행하는 사문·바라문들이 세상에 있다'고 여깁니다. 비구들이여, 이것을 견해의 성취라고 합니다. 비구들이여, 계행의 성취를 원인으로 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어납니다. 비구들이여, 마음의 성취를 원인으로 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어납니다. 비구들이여, 견해의 성취를 원인으로 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어납니다. 비구들이여, 이것이 세 가지 성취입니다. (다섯 번째 경이 끝났다.) 6. Apaṇṇakasuttaṃ 6. 아판나카 경 119. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vipattiyo. Katamā tisso? Sīlavipatti, cittavipatti, diṭṭhivipatti. Katamā ca, bhikkhave, sīlavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… samphappalāpī hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlavipatti. 119. 비구들이여, 이 세 가지 실책(vipatti)이 있다. 무엇이 세 가지인가? 계의 실책, 마음의 실책, 견해의 실책이다. 비구들이여, 무엇이 계의 실책인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 생명을 죽이고... (중략) ... 쓸데없는 말을 한다. 비구들이여, 이를 계의 실책이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, cittavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco abhijjhālu hoti byāpannacitto. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cittavipatti. 비구들이여, 무엇이 마음의 실책인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 탐욕이 많고 악의를 품은 마음을 가진다. 비구들이여, 이를 마음의 실책이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhivipatti? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhivipatti. Sīlavipattihetu vā, bhikkhave…pe… diṭṭhivipattihetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Seyyathāpi, bhikkhave, apaṇṇako maṇi uddhaṃ khitto yena yeneva patiṭṭhāti suppatiṭṭhitaṃyeva patiṭṭhāti; evamevaṃ kho, bhikkhave, sīlavipattihetu vā sattā…pe… upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, tisso vipattiyoti. 비구들이여, 무엇이 견해의 실책인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 그릇된 견해를 가지고 전도된 것을 본다. ‘보시한 것도 결과가 없고, 공양 올린 것도 결과가 없으며... (중략) ... 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 체득하여 선포하는 분들도 세상에 없다’고 한다. 비구들이여, 이를 견해의 실책이라 한다. 비구들이여, 계의 실책 때문에... 혹은 견해의 실책 때문에 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 파멸처, 불행한 곳, 험난한 곳, 지옥에 떨어진다. 비구들이여, 마치 여섯 면을 가진 주사위가 위로 던져졌을 때, 어느 쪽으로 떨어지든 똑바로 서는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 계의 실책 때문에... 중생들은 떨어진다. 비구들이여, 이것이 세 가지 실책이다. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, sampadā. Katamā tisso? Sīlasampadā, cittasampadā, diṭṭhisampadā. Katamā ca, bhikkhave, sīlasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlasampadā. 비구들이여, 이 세 가지 구족(sampadā)이 있다. 무엇이 세 가지인가? 계의 구족, 마음의 구족, 견해의 구족이다. 비구들이여, 무엇이 계의 구족인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 생명을 죽이는 일에서 멀리 여읜다... (중략) ... 이를 계의 구족이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, cittasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco anabhijjhālu hoti abyāpannacitto. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cittasampadā. 비구들이여, 무엇이 마음의 구족인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 탐욕이 없고 악의 없는 마음을 가진다. 비구들이여, 이를 마음의 구족이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhisampadā? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti aviparītadassano – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhisampadā. Sīlasampadāhetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Cittasampadāhetu vā…pe… diṭṭhisampadāhetu [Pg.274] vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Seyyathāpi, bhikkhave, apaṇṇako maṇi uddhaṃ khitto yena yeneva patiṭṭhāti suppatiṭṭhitaṃyeva patiṭṭhāti; evamevaṃ kho, bhikkhave, sīlasampadāhetu vā sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti, cittasampadāhetu vā sattā…pe… diṭṭhisampadāhetu vā sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, tisso sampadā’’ti. Chaṭṭhaṃ. 비구들이여, 무엇이 견해의 구족인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 바른 견해를 가지고 전도되지 않은 것을 본다. ‘보시한 것도 결과가 있고, 공양 올린 것도 결과가 있으며... (중략) ... 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 체득하여 선포하는 분들이 세상에 있다’고 한다. 비구들이여, 이를 견해의 구족이라 한다. 비구들이여, 계의 구족 때문에 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처, 천상 세계에 태어난다. 마음의 구족 때문에... 혹은 견해의 구족 때문에 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처, 천상 세계에 태어난다. 비구들이여, 마치 여섯 면을 가진 주사위가 위로 던져졌을 때, 어느 쪽으로 떨어지든 똑바로 서는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 계의 구족 때문에 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처, 천상 세계에 태어나며, 마음의 구족 때문에... 혹은 견해의 구족 때문에 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처, 천상 세계에 태어난다. 비구들이여, 이것이 세 가지 구족이다. (여섯 번째 경이 끝났다.) 7. Kammantasuttaṃ 7. 업의 행위 경 120. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vipattiyo. Katamā tisso? Kammantavipatti, ājīvavipatti, diṭṭhivipatti. Katamā ca, bhikkhave, kammantavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… samphappalāpī hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kammantavipatti. 120. 비구들이여, 이 세 가지 실책이 있다. 무엇이 세 가지인가? 행위의 실책, 생계의 실책, 견해의 실책이다. 비구들이여, 무엇이 행위의 실책인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 생명을 죽이고... (중략) ... 쓸데없는 말을 한다. 비구들이여, 이를 행위의 실책이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, ājīvavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco micchāājīvo hoti, micchāājīvena jīvikaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ājīvavipatti. 비구들이여, 무엇이 생계의 실책인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 그릇된 생계를 영위하고, 그릇된 생계로 생명을 이어간다. 비구들이여, 이를 생계의 실책이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhivipatti? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhivipatti. Imā kho, bhikkhave, tisso vipattiyoti. 비구들이여, 무엇이 견해의 실책인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 그릇된 견해를 가지고 전도된 것을 본다. ‘보시한 것도 결과가 없고, 공양 올린 것도 결과가 없으며... (중략) ... 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 체득하여 선포하는 분들도 세상에 없다’고 한다. 비구들이여, 이를 견해의 실책이라 한다. 비구들이여, 이것이 세 가지 실책이다. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, sampadā. Katamā tisso? Kammantasampadā, ājīvasampadā, diṭṭhisampadā. Katamā ca, bhikkhave, kammantasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… samphappalāpā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kammantasampadā. 비구들이여, 이 세 가지 구족이 있다. 무엇이 세 가지인가? 행위의 구족, 생계의 구족, 견해의 구족이다. 비구들이여, 무엇이 행위의 구족인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 생명을 죽이는 일에서 멀리 여의고... (중략) ... 쓸데없는 말을 하는 일에서 멀리 여읜다. 비구들이여, 이를 행위의 구족이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, ājīvasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco sammāājīvo hoti, sammāājīvena jīvikaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ājīvasampadā. 비구들이여, 무엇이 생계의 구족인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 바른 생계를 영위하고, 바른 생계로 생명을 이어간다. 비구들이여, 이를 생계의 구족이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhisampadā? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti aviparītadassano – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca [Pg.275] lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhisampadā. Imā kho, bhikkhave, tisso sampadā’’ti. Sattamaṃ. 비구들이여, 무엇이 견해의 구족인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 바른 견해를 가지고 전도되지 않은 것을 본다. ‘보시한 것도 결과가 있고, 공양 올린 것도 결과가 있으며... (중략) ... 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 체득하여 선포하는 분들이 세상에 있다’고 한다. 비구들이여, 이를 견해의 구족이라 한다. 비구들이여, 이것이 세 가지 구족이다. (일곱 번째 경이 끝났다.) 8. Paṭhamasoceyyasuttaṃ 8. 첫 번째 청정 경 121. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, soceyyāni. Katamāni tīṇi? Kāyasoceyyaṃ, vacīsoceyyaṃ, manosoceyyaṃ. Katamañca, bhikkhave, kāyasoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kāyasoceyyaṃ. 121. 비구들이여, 이 세 가지 청정함(soceyya)이 있다. 무엇이 세 가지인가? 몸의 청정, 말의 청정, 마음의 청정이다. 비구들이여, 무엇이 몸의 청정인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 생명을 죽이는 일에서 멀리 여의고, 주지 않은 것을 가지는 일에서 멀리 여의며, 감각적 욕망에 의한 그릇된 행위에서 멀리 여읜다. 비구들이여, 이를 몸의 청정이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, vacīsoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati bhikkhave, vacīsoceyyaṃ. 비구들이여, 무엇이 말의 청정인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 거짓말하는 일에서 멀리 여의고, 이간질하는 말에서 멀리 여의며, 거친 말에서 멀리 여의고, 쓸데없는 말에서 멀리 여읜다. 비구들이여, 이를 말의 청정이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, manosoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco anabhijjhālu hoti abyāpannacitto sammādiṭṭhiko. Idaṃ vuccati, bhikkhave, manosoceyyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi soceyyānī’’ti. Aṭṭhamaṃ. 비구들이여, 무엇이 마음의 청정인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 탐욕이 없고, 악의를 품은 마음이 없으며, 바른 견해를 가진다. 비구들이여, 이를 마음의 청정이라 한다. 비구들이여, 이것이 세 가지 청정함이다. (여덟 번째 경이 끝났다.) 9. Dutiyasoceyyasuttaṃ 9. 두 번째 청정 경 122. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, soceyyāni. Katamāni tīṇi? Kāyasoceyyaṃ, vacīsoceyyaṃ, manosoceyyaṃ. Katamañca, bhikkhave, kāyasoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, abrahmacariyā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kāyasoceyyaṃ. 122. 비구들이여, 세 가지 청정함이 있다. 무엇이 그 셋인가? 몸의 청정함(신청정), 말의 청정함(구청정), 마음의 청정함(의청정)이다. 비구들이여, 무엇이 몸의 청정함인가? 여기 비구들이여, 비구는 생명을 죽이는 것으로부터 멀리 떠나 있고, 주지 않은 것을 가지는 것으로부터 멀리 떠나 있으며, 비행(음행)으로부터 멀리 떠나 있다. 비구들이여, 이것을 몸의 청정함이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, vacīsoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vacīsoceyyaṃ. 비구들이여, 무엇이 말의 청정함인가? 여기 비구들이여, 비구는 거짓말로부터 멀리 떠나 있고, 이간질하는 말로부터 멀리 떠나 있으며, 거친 말로부터 멀리 떠나 있고, 꾸며내는 말로부터 멀리 떠나 있다. 비구들이여, 이것을 말의 청정함이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, manosoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa kāmacchandassa [Pg.276] uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti; santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti; santaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti; yathā ca anuppannassa thinamiddhassa uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannassa thinamiddhassa pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnassa thinamiddhassa āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti; santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti; yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti; santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti; yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, manosoceyyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi soceyyānīti. 비구들이여, 무엇이 마음의 청정함인가? 여기 비구들이여, 비구는 내면에 감각적 욕망이 있으면 '내게 감각적 욕망이 있다'라고 꿰뚫어 알고, 내면에 감각적 욕망이 없으면 '내게 감각적 욕망이 없다'라고 꿰뚫어 안다. 또한 아직 생기지 않은 감각적 욕망이 어떻게 생겨나는지 꿰뚫어 알고, 이미 생긴 감각적 욕망을 어떻게 제거하는지 꿰뚫어 알며, 제거된 감각적 욕망이 어떻게 장래에 다시는 생겨나지 않는지 꿰뚫어 안다. 내면에 성냄이 있으면 '내게 성냄이 있다'라고 꿰뚫어 알고, 내면에 성냄이 없으면 '내게 성냄이 없다'라고 꿰뚫어 안다. 또한 아직 생기지 않은 성냄이 어떻게 생겨나는지 꿰뚫어 알고, 이미 생긴 성냄을 어떻게 제거하는지 꿰뚫어 알며, 제거된 성냄이 어떻게 장래에 다시는 생겨나지 않는지 꿰뚫어 안다. 내면에 해태와 혼침이 있으면 '내게 해태와 혼침이 있다'라고 꿰뚫어 알고, 내면에 해태와 혼침이 없으면 '내게 해태와 혼침이 없다'라고 꿰뚫어 안다. 또한 아직 생기지 않은 해태와 혼침이 어떻게 생겨나는지 꿰뚫어 알고, 이미 생긴 해태와 혼침을 어떻게 제거하는지 꿰뚫어 알며, 제거된 해태와 혼침이 어떻게 장래에 다시는 생겨나지 않는지 꿰뚫어 안다. 내면에 들뜸과 후회가 있으면 '내게 들뜸과 후회가 있다'라고 꿰뚫어 알고, 내면에 들뜸과 후회가 없으면 '내게 들뜸과 후회가 없다'라고 꿰뚫어 안다. 또한 아직 생기지 않은 들뜸과 후회가 어떻게 생겨나는지 꿰뚫어 알고, 이미 생긴 들뜸과 후회를 어떻게 제거하는지 꿰뚫어 알며, 제거된 들뜸과 후회가 어떻게 장래에 다시는 생겨나지 않는지 꿰뚫어 안다. 내면에 의심이 있으면 '내게 의심이 있다'라고 꿰뚫어 알고, 내면에 의심이 없으면 '내게 의심이 없다'라고 꿰뚫어 안다. 또한 아직 생기지 않은 의심이 어떻게 생겨나는지 꿰뚫어 알고, 이미 생긴 의심을 어떻게 제거하는지 꿰뚫어 알며, 제거된 의심이 어떻게 장래에 다시는 생겨나지 않는지 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 이것을 마음의 청정함이라 한다. 비구들이여, 참으로 이것이 세 가지 청정함이다. ‘‘Kāyasuciṃ vacīsuciṃ, cetosuciṃ anāsavaṃ; Suciṃ soceyyasampannaṃ, āhu ninhātapāpaka’’nti. navamaṃ; 몸이 깨끗하고 말이 깨끗하며 마음이 깨끗하여 번뇌가 없는 자, 악을 씻어내어 청정하고 청정함을 갖춘 자를 성자들은 깨끗한 님이라 부른다. (아홉 번째 경) 10. Moneyyasuttaṃ 10. 지혜로운 자의 경 (모네이야 수타) 123. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, moneyyāni. Katamāni tīṇi? Kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ. Katamañca, bhikkhave, kāyamoneyyaṃ[Pg.277]? Idha, bhikkhave, bhikkhu pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, abrahmacariyā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kāyamoneyyaṃ. 123. 비구들이여, 세 가지 지혜로운 자의 상태가 있다. 무엇이 그 셋인가? 몸의 지혜로움, 말의 지혜로움, 마음의 지혜로움이다. 비구들이여, 무엇이 몸의 지혜로움인가? 여기 비구들이여, 비구는 생명을 죽이는 것으로부터 멀리 떠나 있고, 주지 않은 것을 가지는 것으로부터 멀리 떠나 있으며, 비행(음행)으로부터 멀리 떠나 있다. 비구들이여, 이것을 몸의 지혜로움이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, vacīmoneyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vacīmoneyyaṃ. 비구들이여, 무엇이 말의 지혜로움인가? 여기 비구들이여, 비구는 거짓말로부터 멀리 떠나 있고, 이간질하는 말로부터 멀리 떠나 있으며, 거친 말로부터 멀리 떠나 있고, 꾸며내는 말로부터 멀리 떠나 있다. 비구들이여, 이것을 말의 지혜로움이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, manomoneyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, manomoneyyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi moneyyānī’’ti. 비구들이여, 무엇이 마음의 지혜로움인가? 여기 비구들이여, 비구는 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 마음의 해탈과 통찰지를 통한 해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 실현하고 구족하여 머문다. 비구들이여, 이것을 마음의 지혜로움이라 한다. 비구들이여, 참으로 이것이 세 가지 지혜로운 자의 상태이다. ‘‘Kāyamuniṃ vacīmuniṃ, cetomuniṃ anāsavaṃ; Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu sabbappahāyina’’nti. dasamaṃ; 몸의 성자이며 말의 성자이고 마음의 성자로서 번뇌가 없는 자, 지혜로움을 갖춘 성자를 모든 악을 버린 님이라 부른다. (열 번째 경) Āpāyikavaggo dvādasamo. 제12 아빠이까 품(지옥의 품)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약은 다음과 같다. Āpāyiko dullabho appameyyaṃ, āneñjavipattisampadā; Apaṇṇako ca kammanto, dve soceyyāni moneyyanti. 지옥에 떨어지는 자, 얻기 어려운 자, 측정할 수 없는 자, 부동(不動), 실패와 성취, 여섯 번째인 확실한 것, 행위, 두 가지 청정함, 지혜로움의 경들이다. (13) 3. Kusināravaggo (13) 3. 쿠시나라 품 1. Kusinārasuttaṃ 1. 쿠시나라 경 124. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kusinārāyaṃ viharati baliharaṇe vanasaṇḍe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 124. 한때 세존께서는 쿠시나라의 발리하라나 숲에 머무셨다. 거기서 세존께서는 비구들에게 "비구들이여"라고 부르셨다. 그 비구들은 세존께 "존자시여"라고 응답했다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. Tamenaṃ gahapati vā gahapatiputto vā upasaṅkamitvā svātanāya bhattena nimanteti[Pg.278]. Ākaṅkhamāno, bhikkhave, bhikkhu adhivāseti. So tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nivesanaṃ tenupasaṅkamati; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdati. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeti sampavāreti. 비구들이여, 여기 어떤 비구가 마을이나 읍내를 의지하여 머물고 있다. 그때 어떤 장자나 장자의 아들이 그에게 다가가 다음 날의 공양에 초대한다. 비구들이여, 원하는 비구는 그것을 수락한다. 그는 그 밤이 지난 뒤 오전 시간에 하의를 갖추어 입고 발리와 가사를 수하고 그 장자나 장자의 아들의 집으로 간다. 도착하여 마련된 자리에 앉는다. 그때 그 장자나 장자의 아들이 손수 감미로운 음식과 먹을거리로 그를 만족시키고 충분히 대접한다. ‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘sādhu vata myāyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeti sampavāretī’ti. Evampissa hoti – ‘aho vata māyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā āyatimpi evarūpena paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeyya sampavāreyyā’ti! So taṃ piṇḍapātaṃ gathito mucchito ajjhosanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati. So tattha kāmavitakkampi vitakketi, byāpādavitakkampi vitakketi, vihiṃsāvitakkampi vitakketi. Evarūpassāhaṃ, bhikkhave, bhikkhuno dinnaṃ na mahapphalanti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Pamatto hi, bhikkhave, bhikkhu viharati. 그 비구에게 이와 같은 생각이 듭니다. ‘아, 참으로 좋구나. 이 장자 혹은 장자의 아들이 수승한 먹을거리와 마실거리로 손수 만족하게 하고 충분히 대접하는구나.’ 그에게 또한 이런 생각도 듭니다. ‘아, 참으로 이 장자 혹은 장자의 아들이 나중에도 이와 같이 수승한 먹을거리와 마실거리로 손수 만족하게 하고 충분히 대접해 준다면 얼마나 좋을까!’ 그는 그 음식을 탐닉하고 매혹되고 집착하여, 그 허물을 보지 못하고 벗어남의 지혜 없이 수용합니다. 그는 거기서 감각적 욕망의 사유를 일으키고, 악의의 사유를 일으키며, 해침의 사유를 일으킵니다. 비구들이여, 나는 이와 같은 비구에게 바쳐진 보시는 큰 결실이 없다고 말합니다. 그것은 무슨 까닭입니까? 비구들이여, 그 비구는 방일하며 머물기 때문입니다. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. Tamenaṃ gahapati vā gahapatiputto vā upasaṅkamitvā svātanāya bhattena nimanteti. Ākaṅkhamāno, bhikkhave, bhikkhu adhivāseti. So tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nivesanaṃ tenupasaṅkamati; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdati. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeti sampavāreti. 비구들이여, 그러나 여기 어떤 비구는 어느 마을이나 읍내를 의지하여 머뭅니다. 그때 어떤 장자나 장자의 아들이 그에게 다가와 다음 날의 공양에 초대합니다. 비구들이여, 원하는 비구는 이를 수락합니다. 그는 그 밤이 지나고 아침 일찍 가사를 수하고 발우와 가사를 들고 그 장자나 장자의 아들의 집으로 갑니다. 가서 준비된 자리에 앉습니다. 그러면 그 장자나 장자의 아들이 수승한 먹을거리와 마실거리로 손수 만족하게 하고 충분히 대접합니다. ‘‘Tassa na evaṃ hoti – ‘sādhu vata myāyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeti sampavāretī’ti. Evampissa na hoti – ‘aho vata māyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā āyatimpi evarūpena paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeyya sampavāreyyā’ti! So taṃ piṇḍapātaṃ agathito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. So tattha nekkhammavitakkampi [Pg.279] vitakketi, abyāpādavitakkampi vitakketi, avihiṃsāvitakkampi vitakketi. Evarūpassāhaṃ, bhikkhave, bhikkhuno dinnaṃ mahapphalanti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Appamatto hi, bhikkhave, bhikkhu viharatī’’ti. Paṭhamaṃ. 그 비구에게는 이와 같은 생각이 들지 않습니다. ‘아, 참으로 좋구나. 이 장자 혹은 장자의 아들이 수승한 먹을거리와 마실거리로 손수 만족하게 하고 충분히 대접하는구나.’ 그에게 또한 이런 생각도 들지 않습니다. ‘아, 참으로 이 장자 혹은 장자의 아들이 나중에도 이와 같이 수승한 먹을거리와 마실거리로 손수 만족하게 하고 충분히 대접해 준다면 얼마나 좋을까!’ 그는 그 음식을 탐닉하지 않고 매혹되지 않고 집착하지 않으며, 그 허물을 보고 벗어남의 지혜를 가지고 수용합니다. 그는 거기서 출리의 사유를 일으키고, 악의 없음의 사유를 일으키며, 해치지 않음의 사유를 일으킵니다. 비구들이여, 나는 이와 같은 비구에게 바쳐진 보시는 큰 결실이 있다고 말합니다. 그것은 무슨 까닭입니까? 비구들이여, 그 비구는 불방일하며 머물기 때문입니다. 이것이 첫 번째 경입니다. 2. Bhaṇḍanasuttaṃ 2. 분쟁 경 125. ‘‘Yassaṃ, bhikkhave, disāyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti, manasi kātumpi me esā, bhikkhave, disā na phāsu hoti, pageva gantuṃ! Niṭṭhamettha gacchāmi – ‘addhā te āyasmanto tayo dhamme pajahiṃsu, tayo dhamme bahulamakaṃsu. Katame tayo dhamme pajahiṃsu? Nekkhammavitakkaṃ, abyāpādavitakkaṃ, avihiṃsāvitakkaṃ – ime tayo dhamme pajahiṃsu. Katame tayo dhamme bahulamakaṃsu? Kāmavitakkaṃ, byāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ – ime tayo dhamme bahulamakaṃsu’. Yassaṃ, bhikkhave, disāyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti, manasi kātumpi me esā, bhikkhave, disā na phāsu hoti, pageva gantuṃ! Niṭṭhamettha gacchāmi – ‘addhā te āyasmanto ime tayo dhamme pajahiṃsu, ime tayo dhamme bahulamakaṃsu’’’. 125. 비구들이여, 어떤 지역에서 비구들이 다투고 싸우고 논쟁하며 서로 입의 창으로 찌르며 머문다면, 비구들이여, 그 지역은 내가 마음속으로 생각하기에도 편안하지 않은데, 하물며 직접 가는 것이야 말해 무엇하겠습니까? 나는 이에 대해 ‘참으로 저 존자들은 세 가지 법을 버렸고, 세 가지 법을 많이 닦았다’라고 결론을 내립니다. 어떤 세 가지 법을 버렸습니까? 출리의 사유, 악의 없음의 사유, 해치지 않음의 사유입니다. 이 세 가지 법을 버렸습니다. 어떤 세 가지 법을 많이 닦았습니까? 감각적 욕망의 사유, 악의의 사유, 해침의 사유입니다. 이 세 가지 법을 많이 닦았습니다. 비구들이여, 어떤 지역에서 비구들이 다투고 싸우고 논쟁하며 서로 입의 창으로 찌르며 머문다면, 비구들이여, 그 지역은 내가 마음속으로 생각하기에도 편안하지 않은데, 하물며 직접 가는 것이야 말해 무엇하겠습니까? 나는 이에 대해 ‘참으로 저 존자들은 이 세 가지 법을 버렸고, 이 세 가지 법을 많이 닦았다’라고 결론을 내립니다. ‘‘Yassaṃ pana, bhikkhave, disāyaṃ bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, gantumpi me esā, bhikkhave, disā phāsu hoti, pageva manasi kātuṃ! Niṭṭhamettha gacchāmi – ‘addhā te āyasmanto tayo dhamme pajahiṃsu, tayo dhamme bahulamakaṃsu. Katame tayo dhamme pajahiṃsu? Kāmavitakkaṃ, byāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ – ime tayo dhamme pajahiṃsu. Katame tayo dhamme bahulamakaṃsu? Nekkhammavitakkaṃ, abyāpādavitakkaṃ, avihiṃsāvitakkaṃ – ime tayo dhamme bahulamakaṃsu’. Yassaṃ, bhikkhave, disāyaṃ bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, gantumpi me esā, bhikkhave, disā phāsu hoti, pageva manasi kātuṃ! Niṭṭhamettha gacchāmi – ‘addhā te āyasmanto ime tayo dhamme pajahiṃsu, ime tayo dhamme bahulamakaṃsū’’’ti. Dutiyaṃ. 비구들이여, 그러나 어떤 지역에서 비구들이 화합하고 기뻐하며 다투지 않고, 우유와 물처럼 섞여 서로 사랑스러운 눈빛으로 바라보며 머문다면, 비구들이여, 그 지역은 내가 가기에도 편안한 곳인데, 하물며 마음속으로 생각하는 것이야 말해 무엇하겠습니까? 나는 이에 대해 ‘참으로 저 존자들은 세 가지 법을 버렸고, 세 가지 법을 많이 닦았다’라고 결론을 내립니다. 어떤 세 가지 법을 버렸습니까? 감각적 욕망의 사유, 악의의 사유, 해침의 사유입니다. 이 세 가지 법을 버렸습니다. 어떤 세 가지 법을 많이 닦았습니까? 출리의 사유, 악의 없음의 사유, 해치지 않음의 사유입니다. 이 세 가지 법을 많이 닦았습니다. 비구들이여, 어떤 지역에서 비구들이 화합하고 기뻐하며 다투지 않고, 우유와 물처럼 섞여 서로 사랑스러운 눈빛으로 바라보며 머문다면, 비구들이여, 그 지역은 내가 가기에도 편안한 곳인데, 하물며 마음속으로 생각하는 것이야 말해 무엇하겠습니까? 나는 이에 대해 ‘참으로 저 존자들은 이 세 가지 법을 버렸고, 이 세 가지 법을 많이 닦았다’라고 결론을 내립니다. 이것이 두 번째 경입니다. 3. Gotamakacetiyasuttaṃ 3. 고타마카 제띠야 경 126. Ekaṃ [Pg.280] samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati gotamake cetiye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 126. 한때 세존께서는 웨살리의 고타마카 제띠야에 머무셨습니다. 거기서 세존께서는 “비구들이여”라고 비구들을 부르셨습니다. 비구들은 “대덕이시여”라고 세존께 응답했습니다. 세존께서는 이와 같이 말씀하셨습니다. ‘‘Abhiññāyāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no anabhiññāya. Sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no anidānaṃ. Sappāṭihāriyāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no appāṭihāriyaṃ. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, abhiññāya dhammaṃ desayato no anabhiññāya, sanidānaṃ dhammaṃ desayato no anidānaṃ, sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desayato no appāṭihāriyaṃ, karaṇīyo ovādo, karaṇīyā anusāsanī. Alañca pana vo, bhikkhave, tuṭṭhiyā, alaṃ attamanatāya, alaṃ somanassāya – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’’ti. “비구들이여, 나는 직접 알고서 법을 설하지, 알지 못하고 설하지 않습니다. 나는 인과 관계에 근거하여 법을 설하지, 인과 관계 없이 설하지 않습니다. 나는 교화의 신통을 갖추어 법을 설하지, 교화의 신통 없이 설하지 않습니다. 비구들이여, 내가 직접 알고서 법을 설하고 알지 못하고 설하지 않으며, 인과 관계에 근거하여 설하고 인과 관계 없이 설하지 않으며, 교화의 신통을 갖추어 설하고 신통 없이 설하지 않으므로, 나의 훈계는 행해져야 하고 나의 가르침은 행해져야 합니다. 비구들이여, 그대들이 만족하고 기뻐하며 즐거워하기에 충분합니다. ‘세존께서는 정등각자이시고, 법은 잘 설해졌으며, 승가는 잘 수행한다’라고 말입니다.” Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne sahassī lokadhātu akampitthāti. Tatiyaṃ. 세존께서 이와 같이 말씀하셨습니다. 그 비구들은 세존의 말씀을 기쁘게 받아들였습니다. 이 상세한 설명이 설해질 때, 만천 세계가 요동쳤습니다. 이것이 세 번째 경입니다. 4. Bharaṇḍukālāmasuttaṃ 4. 바란두깔라마 경 127. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno yena kapilavatthu tadavasari. Assosi kho mahānāmo sakko – ‘‘bhagavā kira kapilavatthuṃ anuppatto’’ti. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho mahānāmaṃ sakkaṃ bhagavā etadavoca – 127. 한때 세존께서 코살라 국에서 유행하시다가 카필라바투에 도착하셨다. 마하나마 사카족이 "세존께서 카필라바투에 도착하셨다"라는 소식을 들었다. 그러자 마하나마 사카족은 세존께서 계신 곳으로 다가가서 세존께 절을 올리고 한곁에 섰다. 한곁에 선 마하나마 사카족에게 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Gaccha, mahānāma, kapilavatthusmiṃ, tathārūpaṃ āvasathaṃ jāna yatthajja mayaṃ ekarattiṃ vihareyyāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho mahānāmo sakko bhagavato paṭissutvā kapilavatthuṃ pavisitvā kevalakappaṃ kapilavatthuṃ anvāhiṇḍanto nāddasa kapilavatthusmiṃ tathārūpaṃ āvasathaṃ yatthajja bhagavā ekarattiṃ vihareyya. "마하나마여, 가서 오늘 우리가 하룻밤을 머물 만한 적당한 처소를 카필라바투에서 찾아보아라." "그렇게 하겠습니다, 세존이시여."라고 마하나마 사카족은 세존께 응답하고 나서 카필라바투로 들어가 도시 전체를 두루 돌아다녔으나, 카필라바투에서 세존께서 오늘 하룻밤을 머무실 만한 적당한 처소를 찾지 못했다. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘natthi, bhante, kapilavatthusmiṃ tathārūpo āvasatho [Pg.281] yatthajja bhagavā ekarattiṃ vihareyya. Ayaṃ, bhante, bharaṇḍu kālāmo bhagavato purāṇasabrahmacārī. Tassajja bhagavā assame ekarattiṃ viharatū’’ti. ‘‘Gaccha, mahānāma, santharaṃ paññapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho mahānāmo sakko bhagavato paṭissutvā yena bharaṇḍussa kālāmassa assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā santharaṃ paññāpetvā udakaṃ ṭhapetvā pādānaṃ dhovanāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘santhato, bhante, santhāro, udakaṃ ṭhapitaṃ pādānaṃ dhovanāya. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. 그러자 마하나마 사카족은 세존께 다가가서 세존께 이렇게 말씀드렸다. "세존이시여, 오늘 세존께서 하룻밤을 머무실 만한 적당한 처소가 카필라바투에 없습니다. 세존이시여, 바란두 깔라마는 예전에 세존의 도반이었습니다. 오늘 세존께서는 그의 암자에서 하룻밤을 머무소서." "마하나마여, 가서 자리를 마련하라." "그렇게 하겠습니다, 세존이시여."라고 마하나마 사카족은 세존께 응답하고 나서 바란두 깔라마의 암자로 다가가 자리를 마련하고 발을 씻을 물을 준비해 둔 뒤, 세존께 다가가서 이렇게 말씀드렸다. "세존이시여, 자리가 마련되었고 발 씻을 물도 준비되었습니다. 세존이시여, 이제 세존께서 적당하다고 생각하시는 시간에 임하소서." Atha kho bhagavā yena bharaṇḍussa kālāmassa assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā pāde pakkhālesi. Atha kho mahānāmassa sakkassa etadahosi – ‘‘akālo kho ajja bhagavantaṃ payirupāsituṃ. Kilanto bhagavā. Sve dānāhaṃ bhagavantaṃ payirupāsissāmī’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. 이에 세존께서는 바란두 깔라마의 암자로 가셔서 마련된 자리에 앉으셨다. 자리에 앉으신 세존께서는 발을 씻으셨다. 그때 마하나마 사카족에게 이런 생각이 들었다. "오늘은 세존을 곁에서 모시기에 적당한 때가 아니다. 세존께서 피곤하실 것이다. 내일 세존을 모시도록 하겠다." 그는 세존께 절을 올리고 오른쪽으로 세 번 돌며 예를 표한 뒤 떠났다. Atha kho mahānāmo sakko tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho mahānāmaṃ sakkaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘tayo khome, mahānāma, satthāro santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, mahānāma, ekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti; na rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Idha pana, mahānāma, ekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti, rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti; na vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Idha pana, mahānāma, ekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti, rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti, vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Ime kho, mahānāma, tayo satthāro santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. ‘Imesaṃ, mahānāma, tiṇṇaṃ satthārānaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhā’’’ti? 그 밤이 지나자 마하나마 사카족은 세존께 다가가 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 마하나마 사카족에게 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. "마하나마여, 세상에는 세 부류의 스승이 존재한다. 그 세 부류는 무엇인가? 마하나마여, 여기 어떤 스승은 감각적 욕망들에 대한 온전한 이해를 천명하지만, 물질에 대한 온전한 이해나 느낌에 대한 온전한 이해는 천명하지 못한다. 마하나마여, 또한 어떤 스승은 감각적 욕망들에 대한 온전한 이해와 물질에 대한 온전한 이해를 천명하지만, 느낌에 대한 온전한 이해는 천명하지 못한다. 마하나마여, 또한 어떤 스승은 감각적 욕망들에 대한 온전한 이해와 물질에 대한 온전한 이해, 그리고 느낌에 대한 온전한 이해를 모두 천명한다. 마하나마여, 세상에는 이러한 세 부류의 스승이 존재한다. 마하나마여, 그렇다면 이 세 부류 스승의 궁극적인 목적지는 같은가, 아니면 서로 다른가?" Evaṃ vutte bharaṇḍu kālāmo mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘ekāti, mahānāma, vadehī’’ti. Evaṃ vutte bhagavā mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘nānāti, mahānāma, vadehī’’ti. Dutiyampi kho bharaṇḍu kālāmo mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘ekāti, mahānāma, vadehī’’ti. Dutiyampi kho bhagavā mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘nānāti, mahānāma, vadehī’’ti. Tatiyampi kho bharaṇḍu kālāmo mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘ekāti, mahānāma[Pg.282], vadehī’’ti. Tatiyampi kho bhagavā mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘nānāti, mahānāma, vadehī’’ti. 이렇게 말씀하셨을 때, 바란두 깔라마가 마하나마 사카족에게 "마하나마여, 같다고 말하시오."라고 말했다. 그러자 세존께서는 마하나마 사카족에게 "마하나마여, 다르다고 말하시오."라고 말씀하셨다. 두 번째로 바란두 깔라마가 마하나마 사카족에게 "마하나마여, 같다고 말하시오."라고 말하자, 세존께서도 두 번째로 마하나마 사카족에게 "마하나마여, 다르다고 말하시오."라고 말씀하셨다. 세 번째로 바란두 깔라마가 마하나마 사카족에게 "마하나마여, 같다고 말하시오."라고 말하자, 세존께서도 세 번째로 마하나마 사카족에게 "마하나마여, 다르다고 말하시오."라고 말씀하셨다. Atha kho bharaṇḍu kālāmassa etadahosi – ‘‘mahesakkhassa vatamhi mahānāmassa sakkassa sammukhā samaṇena gotamena yāvatatiyaṃ apasādito. Yaṃnūnāhaṃ kapilavatthumhā pakkameyya’’nti. Atha kho bharaṇḍu kālāmo kapilavatthumhā pakkāmi. Yaṃ kapilavatthumhā pakkāmi tathā pakkantova ahosi na puna paccāgacchīti. Catutthaṃ. 그러자 바란두 깔라마에게 이런 생각이 들었다. "위엄 있는 마하나마 사카족 앞에서 사문 고타마가 나를 세 번이나 반박하였구나. 내가 카필라바투를 떠나는 것이 좋겠다." 그리하여 바란두 깔라마는 카필라바투를 떠났다. 그는 카필라바투를 떠난 뒤로 다시는 돌아오지 않았다. (네 번째 수타가 끝났다.) 5. Hatthakasuttaṃ 5. 핫타카 경 128. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho hatthako devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā – ‘‘bhagavato purato ṭhassāmī’’ti osīdatimeva saṃsīdatimeva, na sakkoti saṇṭhātuṃ. Seyyathāpi nāma sappi vā telaṃ vā vālukāya āsittaṃ osīdatimeva saṃsīdatimeva, na saṇṭhāti; evamevaṃ hatthako devaputto – ‘‘bhagavato purato ṭhassāmī’’ti osīdatimeva saṃsīdatimeva, na sakkoti saṇṭhātuṃ. 128. 한때 세존께서 사밧티의 제타 숲에 있는 아나타핀디카 원림(급고독원)에 머물고 계셨다. 그때 밤이 깊었을 무렵, 뛰어난 용색을 지닌 핫타카 천신이 제타 숲 전체를 두루 밝히며 세존께서 계신 곳으로 다가왔다. 다가와서 "세존 앞에 서 있으리라"라고 생각하며 서려고 했으나, 곧 가라앉고 침몰하여 버티어 서 있을 수가 없었다. 마치 버터나 기름을 모래 위에 부으면 스며들어 가라앉고 버티지 못하는 것과 같이, 핫타카 천신도 "세존 앞에 서 있으리라"라고 생각하며 서려고 했으나 가라앉고 침몰하여 버티어 서 있을 수가 없었다. Atha kho bhagavā hatthakaṃ devaputtaṃ etadavoca – ‘‘oḷārikaṃ, hatthaka, attabhāvaṃ abhinimmināhī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti, kho hatthako devaputto bhagavato paṭissutvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho hatthakaṃ devaputtaṃ bhagavā etadavoca – 그러자 세존께서 핫타카 천신에게 이렇게 말씀하셨다. "핫타카여, 거친 형체로 몸을 만드시오." "그렇게 하겠습니다, 세존이시여."라고 핫타카 천신은 세존께 응답하고 나서, 거친 형체로 몸을 만들어 내고는 세존께 절을 올린 뒤 한곁에 섰다. 한곁에 선 핫타카 천신에게 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Ye te, hatthaka, dhammā pubbe manussabhūtassa pavattino ahesuṃ, api nu te te dhammā etarahi pavattino’’ti? ‘‘Ye ca me, bhante, dhammā pubbe manussabhūtassa pavattino ahesuṃ, te ca me dhammā etarahi pavattino; ye ca me, bhante, dhammā pubbe manussabhūtassa nappavattino ahesuṃ, te ca me dhammā etarahi pavattino. Seyyathāpi, bhante, bhagavā etarahi ākiṇṇo viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi rājūhi [Pg.283] rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, ākiṇṇo viharāmi devaputtehi. Dūratopi, bhante, devaputtā āgacchanti hatthakassa devaputtassa santike ‘dhammaṃ sossāmā’ti. Tiṇṇāhaṃ, bhante, dhammānaṃ atitto appaṭivāno kālaṅkato. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Bhagavato ahaṃ, bhante, dassanassa atitto appaṭivāno kālaṅkato; saddhammasavanassāhaṃ, bhante, atitto appaṭivāno kālaṅkato; saṅghassāhaṃ, bhante, upaṭṭhānassa atitto appaṭivāno kālaṅkato. Imesaṃ kho ahaṃ, bhante, tiṇṇaṃ dhammānaṃ atitto appaṭivāno kālaṅkato’’ti. “하타카여, 그대가 예전에 인간이었을 때 익혔던 가르침들을 지금 천자가 되어서도 여전히 익히고 있는가?” “세존이시여, 제가 예전에 인간이었을 때 익혔던 가르침들도 지금 익히고 있으며, 예전에 인간이었을 때 익히지 못했던 가르침들도 지금 익히고 있습니다. 세존이시여, 마치 지금 세존께서 비구, 비구니, 우바새, 우바이, 왕, 대신들, 외도들과 그 제자들에게 둘러싸여 머무시는 것처럼, 저 또한 천자들에게 둘러싸여 머물고 있습니다. 세존이시여, 멀리서도 천자들이 ‘하타카 천자에게 가서 법을 듣자’라며 찾아옵니다. 세존이시여, 저는 세 가지 법에 대하여 만족하지 못하고 그만두지 못한 채 죽음을 맞이했습니다. 어떤 세 가지입니까? 세존이시여, 저는 세존을 뵙는 것에 만족하지 못하고 그만두지 못한 채 죽음을 맞이했습니다. 세존이시여, 저는 정법을 듣는 것에 만족하지 못하고 그만두지 못한 채 죽음을 맞이했습니다. 세존이시여, 저는 승가를 받들어 섬기는 것에 만족하지 못하고 그만두지 못한 채 죽음을 맞이했습니다. 세존이시여, 저는 참으로 이 세 가지 법에 만족하지 못하고 그만두지 못한 채 죽음을 맞이했습니다.” ‘‘Nāhaṃ bhagavato dassanassa, tittimajjhagā kudācanaṃ; Saṅghassa upaṭṭhānassa, saddhammasavanassa ca. “나는 세존을 뵙는 것과 승가를 받들어 섬기는 것, 그리고 정법을 듣는 것에 결코 만족함에 이르지 못했노라.” ‘‘Adhisīlaṃ sikkhamāno, saddhammasavane rato; Tiṇṇaṃ dhammānaṃ atitto, hatthako avihaṃ gato’’ti. pañcamaṃ; “수승한 계(Adhisīla)를 닦고 정법 듣기를 즐거워하며 세 가지 법에 만족하지 못한 하타카는 아위하(Aviha) 천상에 이르렀노라.” 제5수타. 6. Kaṭuviyasuttaṃ 6. 카투위야 경 (Kaṭuviyasuttaṃ, 부정함의 경) 129. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho bhagavā goyogapilakkhasmiṃ piṇḍāya caramāno aññataraṃ bhikkhuṃ rittassādaṃ bāhirassādaṃ muṭṭhassatiṃ asampajānaṃ asamāhitaṃ vibbhantacittaṃ pākatindriyaṃ. Disvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – 129. 한때 세존께서는 바라나시의 이시빠따나 미가다야(녹야원)에 머무셨다. 그때 세존께서는 오전 일찍 가사를 다듬어 입으시고 발우와 가사를 들고 바라나시로 탁발을 나가셨다. 세존께서는 소를 사고파는 시장의 니그로다 나무 근처에서 탁발을 하시다가, [선정의] 즐거움이 비어 있고 외적인 [감각의] 즐거움만을 좇으며, 마음챙김을 놓치고 알아차림이 없으며, 마음이 안정되지 않고 산만하며 감관이 열려 있는 어떤 비구를 보셨다. 그를 보시고 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Mā kho tvaṃ, bhikkhu, attānaṃ kaṭuviyamakāsi. Taṃ vata bhikkhu kaṭuviyakataṃ attānaṃ āmagandhena avassutaṃ makkhikā nānupatissanti nānvāssavissantīti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Atha kho so bhikkhu bhagavatā iminā ovādena ovadito saṃvegamāpādi. Atha kho bhagavā bārāṇasiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhū āmantesi – “비구여, 그대 자신을 부정하게(kaṭuviya) 만들지 마라. 비구여, 참으로 자신을 부정하게 만들어 비린내(āmagandha)를 풍기며 번뇌에 젖어 있는 자에게 파리들(그릇된 생각들)이 달려들거나 따라다니지 않는 일은 있을 수 없다.” 그때 그 비구는 세존의 이 훈계를 듣고 영적인 절박함(saṃvega)을 느꼈다. 이후 세존께서는 바라나시에서 탁발을 마치시고 공양을 하신 뒤 돌아오셔서 비구들에게 말씀하셨다. ‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ [Pg.284] piṇḍāya pāvisiṃ. Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, goyogapilakkhasmiṃ piṇḍāya caramāno aññataraṃ bhikkhuṃ rittassādaṃ bāhirassādaṃ muṭṭhassatiṃ asampajānaṃ asamāhitaṃ vibbhantacittaṃ pākatindriyaṃ. Disvā taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ – “비구들이여, 오늘 오전 나는 가사를 다듬어 입고 발우와 가사를 들고 바라나시로 탁발을 나갔다. 비구들이여, 나는 소를 매매하는 장소의 잎이 무성한 묘목 근처에서 탁발을 하며 지나다가, [선정의] 즐거움이 비어 있고 [감각적 욕망의] 외부적인 즐거움을 지녔으며, 마음챙김을 놓치고 알아차림이 없으며, 마음이 안정되지 않고 산만하며 감관이 열려 있는 어떤 비구를 보았다. 그를 보고 나는 이렇게 말했다.” ‘‘‘Mā kho tvaṃ, bhikkhu, attānaṃ kaṭuviyamakāsi. Taṃ vata bhikkhu kaṭuviyakataṃ attānaṃ āmagandhena avassutaṃ makkhikā nānupatissanti nānvāssavissantīti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Atha kho, bhikkhave, so bhikkhu mayā iminā ovādena ovadito saṃvegamāpādī’’ti. Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, kaṭuviyaṃ? Ko āmagandho? Kā makkhikā’’ti? “‘비구여, 그대 자신을 부정하게 만들지 마라. 비구여, 참으로 자신을 부정하게 만들어 비린내를 풍기며 번뇌에 젖어 있는 자에게 파리들이 달려들거나 따라다니지 않는 일은 있을 수 없다.’ 비구들이여, 그때 그 비구는 나의 이 훈계를 듣고 영적인 절박함을 느꼈다.” 이와 같이 말씀하시자 어떤 비구가 세존께 여쭈었다. “세존이시여, 부정함(kaṭuviya)이란 무엇입니까? 비린내(āmagandha)란 무엇입니까? 파리(makkhikā)란 무엇입니까?” ‘‘Abhijjhā kho, bhikkhu, kaṭuviyaṃ; byāpādo āmagandho; pāpakā akusalā vitakkā makkhikā. Taṃ vata, bhikkhu, kaṭuviyakataṃ attānaṃ āmagandhena avassutaṃ makkhikā nānupatissanti nānvāssavissantīti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. “비구여, 탐욕(abhijjhā)이 바로 부정함이요, 분노(byāpāda)가 바로 비린내이며, 사악하고 해로운 생각들이 바로 파리이다. 비구여, 참으로 자신을 부정하게 만들어 비린내를 풍기며 번뇌에 젖어 있는 자에게 파리들이 달려들거나 따라다니지 않는 일은 있을 수 없다.” ‘‘Aguttaṃ cakkhusotasmiṃ, indriyesu asaṃvutaṃ; Makkhikānupatissanti, saṅkappā rāganissitā. “눈과 귀를 지키지 못하고 감관을 단속하지 못하는 자에게, 탐욕에 기반한 [그릇된] 생각의 파리들이 달려들 것이다.” ‘‘Kaṭuviyakato bhikkhu, āmagandhe avassuto; Ārakā hoti nibbānā, vighātasseva bhāgavā. “부정하게 되어 비린내를 풍기며 번뇌에 젖어 있는 비구는 열반에서 멀어지며 오직 괴로움의 몫만을 갖게 된다.” ‘‘Gāme vā yadi vāraññe, aladdhā samathamattano ; Pareti bālo dummedho, makkhikāhi purakkhato. “마을에서나 혹은 숲에서나 자신의 마음의 평온을 얻지 못한 어리석고 지혜 없는 자는 파리들에게 둘러싸여 돌아다닌다.” ‘‘Ye ca sīlena sampannā, paññāyūpasameratā; Upasantā sukhaṃ senti, nāsayitvāna makkhikā’’ti. chaṭṭhaṃ; “계율을 구족하고 지혜로운 평온함에 즐거워하는 자들은 파리들을 물리치고 평온해져서 행복하게 잠드노라.” 제6수타. 7. Paṭhamaanuruddhasuttaṃ 7. 첫 번째 아누룻다 경 (Paṭhamaanuruddhasuttaṃ) 130. Atha kho āyasmā anuruddho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, dibbena cakkhunā [Pg.285] visuddhena atikkantamānusakena yebhuyyena passāmi mātugāmaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjamānaṃ. Katihi nu kho, bhante, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti? 130. 그때 존자 아누룻다가 세존께 다가가서 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 존자 아누룻다는 세존께 이렇게 여쭈었다. “세존이시여, 저는 청정하고 인간의 눈을 넘어선 천안(dibba-cakkhu)으로, 대부분의 여인들이 몸이 무너져 죽은 뒤에 괴로운 곳, 나쁜 곳, 파멸처인 지옥에 태어나는 것을 봅니다. 세존이시여, 여인은 어떤 법들을 갖추었기에 몸이 무너져 죽은 뒤에 괴로운 곳, 나쁜 곳, 파멸처인 지옥에 태어나는 것입니까?” ‘‘Tīhi kho, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Katamehi tīhi? Idha, anuruddha, mātugāmo pubbaṇhasamayaṃ maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati, majjhanhikasamayaṃ issāpariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati, sāyanhasamayaṃ kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati. Imehi kho, anuruddha, tīhi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Sattamaṃ. “아누룻다여, 세 가지 법을 갖춘 여인은 몸이 무너져 죽은 뒤에 괴로운 곳, 나쁜 곳, 파멸처인 지옥에 태어난다. 어떤 세 가지인가? 아누룻다여, 여기 여인은 오전에는 인색함의 때에 휩싸인 마음으로 가정을 돌보고, 낮에는 질투에 휩싸인 마음으로 가정을 돌보며, 저녁에는 감각적 탐욕에 휩싸인 마음으로 가정을 돌본다. 아누룻다여, 여인이 이 세 가지 법을 갖추면 몸이 무너져 죽은 뒤에 괴로운 곳, 나쁜 곳, 파멸처인 지옥에 태어난다.” 제7수타. 8. Dutiyaanuruddhasuttaṃ 8. 두 번째 아누룻다 경 (Dutiyaanuruddhasuttaṃ) 131. Atha kho āyasmā anuruddho yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anuruddho āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, āvuso sāriputta, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṃ lokaṃ olokemi. Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Atha ca pana me nānupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’’ti. 131. 그때 아누룻다 존자가 사리뿟따 존자가 계신 곳으로 다가갔다. 가서 사리뿟따 존자와 함께 인사를 나누었다. 즐겁고 기억할 만한 이야기를 나눈 뒤 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 아누룻다 존자는 사리뿟따 존자에게 이렇게 말했다. “도반 사리뿟따여, 저는 청정하고 인간의 능력을 넘어선 천안(天眼)으로 천 개의 세계를 봅니다. 저의 정진은 굳건하여 나태함이 없고, 마음챙김(念)은 확립되어 잊음이 없으며, 몸은 평온하여 요동침이 없고, 마음은 삼매에 들어 일념(一念)을 이룹니다. 하지만 그럼에도 불구하고 저의 마음은 집착 없이 번뇌(asava)들로부터 해탈하지 못하고 있습니다.” ‘‘Yaṃ kho te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti – ‘ahaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṃ lokaṃ volokemī’ti, idaṃ te mānasmiṃ. Yampi te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti – ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti, idaṃ te uddhaccasmiṃ. Yampi te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti – ‘atha ca pana me nānupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’ti, idaṃ [Pg.286] te kukkuccasmiṃ. Sādhu vatāyasmā anuruddho ime tayo dhamme pahāya, ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharatū’’ti. “도반 아누룻다여, ‘나는 청정하고 인간의 능력을 넘어선 천안으로 천 개의 세계를 본다’고 생각하는 그것이 그대에게는 자만(mana)입니다. 도반 아누룻다여, ‘나의 정진은 굳건하여 나태함이 없고, 마음챙김은 확립되어 잊음이 없으며, 몸은 평온하여 요동침이 없고, 마음은 삼매에 들어 일념을 이룬다’고 생각하는 그것이 그대에게는 들뜸(uddhacca)입니다. 도반 아누룻다여, ‘하지만 그럼에도 불구하고 나의 마음은 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하지 못하고 있다’고 생각하는 그것이 그대에게는 후회(kukkucca)입니다. 아누룻다 존자께서는 이 세 가지 법을 버리고, 이 세 가지 법을 마음에 두지 말고, 불사(不死)의 경지로 마음을 모으는 것이 참으로 좋겠습니다.” Atha kho āyasmā anuruddho aparena samayena ime tayo dhamme pahāya, ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃhari. Atha kho āyasmā anuruddho eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā anuruddho arahataṃ ahosīti. Aṭṭhamaṃ. 그 후 아누룻다 존자는 다른 때에 이 세 가지 법을 버리고, 이 세 가지 법을 마음에 두지 않은 채 불사의 경지로 마음을 모았다. 그리하여 아누룻다 존자는 홀로 떨어져 방일하지 않고 열성적으로 정진하며 마음을 열반으로 향한 채 지냈다. 가문의 아들들이 바르게 집을 떠나 출가한 그 목적인 위없는 청정범행의 완성을 오래지 않아 현법에서 스스로 높은 지혜로 알고 체득하여 구족하고 머물렀다. ‘태어남은 다했다. 청정범행은 성취되었다. 할 일을 다 마쳤다. 다시는 이런 상태가 되지 않을 것이다’라고 분명히 알았다. 아누룻다 존자는 아라한들 중 한 분이 되었다. 여덟 번째 경이 끝났다. 9. Paṭicchannasuttaṃ 9. 은폐의 경 132. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṭicchannāni āvahanti, no vivaṭāni. Katamāni tīṇi? Mātugāmo, bhikkhave, paṭicchanno āvahati, no vivaṭo; brāhmaṇānaṃ, bhikkhave, mantā paṭicchannā āvahanti, no vivaṭā; micchādiṭṭhi, bhikkhave, paṭicchannā āvahati, no vivaṭā. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṭicchannāni āvahanti, no vivaṭāni. 132. “비구들이여, 이 세 가지는 감추어져야 성립하고, 드러나면 성립하지 않는다. 무엇이 세 가지인가? 비구들이여, 여인은 감추어져야 성립하고 드러나면 성립하지 않는다. 비구들이여, 바라문들의 만트라는 감추어져야 성립하고 드러나면 성립하지 않는다. 비구들이여, 사견(邪見)은 감추어져야 성립하고 드러나면 성립하지 않는다. 비구들이여, 이러한 세 가지는 감추어져야 성립하고 드러나면 성립하지 않는다.” ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, vivaṭāni virocanti, no paṭicchannāni. Katamāni tīṇi? Candamaṇḍalaṃ, bhikkhave, vivaṭaṃ virocati, no paṭicchannaṃ; sūriyamaṇḍalaṃ, bhikkhave, vivaṭaṃ virocati, no paṭicchannaṃ; tathāgatappavedito dhammavinayo, bhikkhave, vivaṭo virocati, no paṭicchanno. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi vivaṭāni virocanti, no paṭicchannānī’’ti. Navamaṃ. “비구들이여, 이 세 가지는 드러나야 빛이 나고 감추어지면 빛이 나지 않는다. 무엇이 세 가지인가? 비구들이여, 달의 원반은 드러나야 빛이 나고 감추어지면 빛이 나지 않는다. 비구들이여, 해의 원반은 드러나야 빛이 나고 감추어지면 빛이 나지 않는다. 비구들이여, 여래가 설한 법과 율은 드러나야 빛이 나고 감추어지면 빛이 나지 않는다. 비구들이여, 이러한 세 가지는 드러나야 빛이 나고 감추어지면 빛이 나지 않는다.” 아홉 번째 경이 끝났다. 10. Lekhasuttaṃ 10. 새김의 경 133. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Pāsāṇalekhūpamo puggalo, pathavilekhūpamo puggalo, udakalekhūpamo puggalo. Katamo ca, bhikkhave, pāsāṇalekhūpamo puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho [Pg.287] dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi, bhikkhave, pāsāṇe lekhā na khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho dīgharattaṃ anuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāsāṇalekhūpamo puggalo. 133. “비구들이여, 세상에는 세 부류의 사람이 존재한다. 어떤 셋인가? 바위에 새긴 글씨와 같은 사람, 땅에 쓴 글씨와 같은 사람, 물에 쓴 글씨와 같은 사람이다. 비구들이여, 어떤 사람이 바위에 새긴 글씨와 같은 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 자주 화를 낸다. 그리고 그 화가 오랫동안 머문다. 비구들이여, 마치 바위에 새긴 글씨가 바람이나 물에 의해 쉽게 지워지지 않고 오래 남아 있는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 여기 어떤 사람은 자주 화를 내고 그 화가 오랫동안 머문다. 비구들이여, 이 사람을 바위에 새긴 글씨와 같은 사람이라 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, pathavilekhūpamo puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi, bhikkhave, pathaviyā lekhā khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na dīgharattaṃ anuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pathavilekhūpamo puggalo. “비구들이여, 어떤 사람이 땅에 쓴 글씨와 같은 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 자주 화를 낸다. 하지만 그 화가 오랫동안 머물지 않는다. 비구들이여, 마치 땅에 쓴 글씨가 바람이나 물에 의해 쉽게 지워져서 오래 남아 있지 않는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 여기 어떤 사람은 자주 화를 내지만 그 화가 오랫동안 머물지 않는다. 비구들이여, 이 사람을 땅에 쓴 글씨와 같은 사람이라 한다.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, udakalekhūpamo puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno sandhiyatimeva saṃsandatimeva sammodatimeva. Seyyathāpi, bhikkhave, udake lekhā khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno sandhiyatimeva saṃsandatimeva sammodatimeva. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, udakalekhūpamo puggalo. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dasamaṃ. “비구들이여, 어떤 사람이 물에 쓴 글씨와 같은 사람인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 거친 말을 듣거나 사나운 말을 듣거나 언짢은 말을 들어도 곧바로 화합하고 어울리며 즐겁게 대한다. 비구들이여, 마치 물에 쓴 글씨가 곧바로 사라지고 오래 머물지 않는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 여기 어떤 사람은 거친 말이나 사나운 말이나 언짢은 말을 들어도 곧바로 화합하고 어울리며 즐겁게 대한다. 비구들이여, 이 사람을 물에 쓴 글씨와 같은 사람이라 한다. 비구들이여, 세상에는 이러한 세 부류의 사람이 존재한다.” 열 번째 경이 끝났다. Kusināravaggo terasamo. 쿠시나라 품(제13품)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약은 다음과 같다. Kusinārabhaṇḍanā ceva, gotamabharaṇḍuhatthako; Kaṭuviyaṃ dve anuruddhā, paṭicchannaṃ lekhena te dasāti. 쿠시나라와 분쟁, 고따마(바란두)와 핫따까, 까뚜비야와 두 편의 아누룻다, 은폐와 새김, 이것들이 열 가지이다. (14) 4. Yodhājīvavaggo (14) 4. 전사 품 1. Yodhājīvasuttaṃ 1. 전사 경 134. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato yodhājīvo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Katamehi tīhi[Pg.288]? Idha, bhikkhave, yodhājīvo dūre pātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato ca kāyassa padāletā. Imehi, kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato yodhājīvo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu dūre pātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato ca kāyassa padāletā. 134. 비구들이여, 세 가지 요소를 갖춘 전사는 왕에게 합당하고, 왕의 소유이며, 왕의 지체로 간주된다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 여기 전사는 멀리서도 쏘아 맞히고, 과녁을 놓치지 않고 꿰뚫으며, 거대한 몸체를 부순다. 비구들이여, 이와 같이 세 가지 요소를 갖춘 전사는 왕에게 합당하고, 왕의 소유이며, 왕의 지체로 간주된다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 세 가지 요소를 갖춘 비구는 공양받을 만하고, 환대받을 만하며, 보시받을 만하고, 합장받을 만하며, 세상의 위없는 복밭이 된다. 무엇이 그 세 가지인가? 비구들이여, 여기 비구는 멀리서도 쏘아 맞히고, 과녁을 놓치지 않고 꿰뚫으며, 거대한 몸체를 부순다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dūre pātī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā, sabbaṃ vedanaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci saññā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā, sabbaṃ saññaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā ye dūre santike vā, sabbe saṅkhāre – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dūre pātī hoti. 비구들이여, 어떻게 비구가 멀리서도 쏘아 맞히는가? 비구들이여, 여기 비구는 과거, 미래, 현재, 안팎, 거칠거나 미세함, 저열하거나 고귀함, 멀거나 가깝거나를 막론하고 어떠한 물질(rūpa)이든—‘이것은 내 것이 아니고, 이것은 내가 아니며, 이것은 나의 자아가 아니다’라고 이와 같이 있는 그대로 바른 통찰지로 본다. 어떠한 느낌(vedanā)이든… 어떠한 인식(saññā)이든… 어떠한 형성들(saṅkhāra)이든… 어떠한 의식(viññāṇa)이든 과거, 미래, 현재, 안팎, 거칠거나 미세함, 저열하거나 고귀함, 멀거나 가깝거나를 막론하고—‘이것은 내 것이 아니고, 이것은 내가 아니며, 이것은 나의 자아가 아니다’라고 이와 같이 있는 그대로 바른 통찰지로 본다. 비구들이여, 이와 같이 비구가 멀리서도 쏘아 맞힌다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhaṇavedhī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī [Pg.289] paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhaṇavedhī hoti. 비구들이여, 어떻게 비구가 과녁을 놓치지 않고 꿰뚫는가? 비구들이여, 여기 비구는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 원인이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 이와 같이 비구가 과녁을 놓치지 않고 꿰뚫는다. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu mahato kāyassa padāletā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu mahantaṃ avijjākkhandhaṃ padāleti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu mahato kāyassa padāletā hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Paṭhamaṃ. 비구들이여, 어떻게 비구가 거대한 몸체를 부수는가? 비구들이여, 여기 비구는 거대한 무지의 무더기(avijjākkhandha)를 부순다. 비구들이여, 이와 같이 비구가 거대한 몸체를 부순다. 비구들이여, 실로 이러한 세 가지 법을 갖춘 비구는 공양받을 만하고, 환대받을 만하며, 보시받을 만하고, 합장받을 만하며, 세상의 위없는 복밭이 된다. (첫 번째 경) 2. Parisāsuttaṃ 2. 회중 경 135. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, parisā. Katamā tisso? Ukkācitavinītā parisā, paṭipucchāvinītā parisā, yāvatāvinītā parisā – imā kho, bhikkhave, tisso parisā’’ti. Dutiyaṃ. 135. 비구들이여, 세 부류의 회중이 있다. 무엇이 그 세 부류인가? [가르치기 쉬워] 묻지 않아도 잘 가르쳐진 회중, 물어서 가르쳐진 회중, 역량에 따라 잘 가르쳐진 회중이다. 비구들이여, 실로 이러한 세 부류의 회중이 있다. (두 번째 경) 3. Mittasuttaṃ 3. 친구 경 136. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mitto sevitabbo. Katamehi tīhi? ( ) Duddadaṃ dadāti, dukkaraṃ karoti, dukkhamaṃ khamati – imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato mitto sevitabbo’’ti. Tatiyaṃ. 136. 비구들이여, 세 가지 요소를 갖춘 친구를 사귀어야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 주기 어려운 것을 주고, 하기 어려운 일을 하며, 참기 어려운 것을 참는다. 비구들이여, 실로 이러한 세 가지 요소를 갖춘 친구를 사귀어야 한다. (세 번째 경) 4. Uppādāsuttaṃ 4. 일어남 경 137. ‘‘Uppādā vā, bhikkhave, tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ, ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā. Sabbe saṅkhārā aniccā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti – ‘sabbe saṅkhārā aniccā’ti. Uppādā vā, bhikkhave, tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā. Sabbe saṅkhārā dukkhā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā [Pg.290] abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti – ‘sabbe saṅkhārā dukkhā’ti. Uppādā vā, bhikkhave, tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā. Sabbe dhammā anattā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti – ‘sabbe dhammā anattā’’’ti. Catutthaṃ. 137. 비구들이여, 여래들이 출현하든 여래들이 출현하지 않든, 그 법의 안주성(法住性), 법의 결정성(法界性)이라는 그 원리(界)는 확립되어 있다. 즉, ‘모든 형성된 것들은 무상하다’는 것이다. 여래는 그것을 온전히 깨닫고 체득한다. 온전히 깨닫고 체득한 후에 ‘모든 형성된 것들은 무상하다’라고 알리고 가르치고 선포하고 확립하고 드러내고 분석하고 명확하게 설명한다. 비구들이여, 여래들이 출현하든 여래들이 출현하지 않든… 그 원리는 확립되어 있다. 즉, ‘모든 형성된 것들은 괴로움이다’라는 것이다. 여래는 그것을 온전히 깨닫고 체득한다. 깨닫고 체득한 후에 ‘모든 형성된 것들은 괴로움이다’라고… 명확하게 설명한다. 비구들이여, 여래들이 출현하든 여래들이 출현하지 않든… 그 원리는 확립되어 있다. 즉, ‘모든 법은 무아다’라는 것이다. 여래는 그것을 온전히 깨닫고 체득한다. 깨닫고 체득한 후에 ‘모든 법은 무아다’라고 알리고 가르치고 선포하고 확립하고 드러내고 분석하고 명확하게 설명한다. (네 번째 경) 5. Kesakambalasuttaṃ 5. 머리카락 담요 경 138. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo, duggandho, dukkhasamphasso. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yāni kānici puthusamaṇabrāhmaṇavādānaṃ makkhalivādo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. 138. 비구들이여, 예를 들어 베로 짠 어떠한 옷들이 있든, 머리카락으로 짠 담요가 그중 가장 열등한 것이라 불린다. 비구들이여, 머리카락 담요는 추울 때는 차갑고, 더울 때는 뜨거우며, 색깔이 흉하고, 냄새가 나쁘며, 감촉이 거칠다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 수많은 사문과 바라문들의 주장들이 있든, 막칼리의 주장이 그중 가장 열등한 것이라 불린다. ‘‘Makkhali, bhikkhave, moghapuriso evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘natthi kammaṃ, natthi kiriyaṃ, natthi vīriya’nti. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tepi bhagavanto kammavādā ceva ahesuṃ kiriyavādā ca vīriyavādā ca. Tepi, bhikkhave, makkhali moghapuriso paṭibāhati – ‘natthi kammaṃ, natthi kiriyaṃ, natthi vīriya’nti. Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tepi bhagavanto kammavādā ceva bhavissanti kiriyavādā ca vīriyavādā ca. Tepi, bhikkhave, makkhali moghapuriso paṭibāhati – ‘natthi kammaṃ, natthi kiriyaṃ, natthi vīriya’nti. Ahampi, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho kammavādo ceva kiriyavādo ca vīriyavādo ca. Mampi, bhikkhave, makkhali moghapuriso paṭibāhati – ‘natthi kammaṃ, natthi kiriyaṃ, natthi vīriya’’’nti. “비구들이여, 막칼리라는 어리석은 자는 ‘업도 없고, 작용도 없으며, 정진도 없다’라고 이와 같이 말하고 이와 같이 견해를 갖는다. 비구들이여, 과거에 계셨던 아라한 정등각자 부처님들께서도 업을 설하고 작용을 설하며 정진을 설하는 분들이셨다. 비구들이여, 막칼리라는 어리석은 자는 그 과거의 부처님들에 대해서도 ‘업도 없고, 작용도 없으며, 정진도 없다’라고 부정한다. 비구들이여, 미래에 오실 아라한 정등각자 부처님들께서도 업을 설하고 작용을 설하며 정진을 설하는 분들일 것이다. 비구들이여, 막칼리라는 어리석은 자는 그 미래의 부처님들에 대해서도 ‘업도 없고, 작용도 없으며, 정진도 없다’라고 부정한다. 비구들이여, 현재 아라한 정등각자인 나 역시 업을 설하고 작용을 설하며 정진을 설한다. 비구들이여, 막칼리라는 어리석은 자는 나에 대해서도 ‘업도 없고, 작용도 없으며, 정진도 없다’라고 부정한다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, nadīmukhe khippaṃ uḍḍeyya bahūnaṃ macchānaṃ ahitāya dukkhāya anayāya byasanāya; evamevaṃ kho, bhikkhave, makkhali moghapuriso manussakhippaṃ maññe loke uppanno bahūnaṃ sattānaṃ ahitāya dukkhāya anayāya byasanāyā’’ti. Pañcamaṃ. “비구들이여, 마치 강 어귀에 통발을 놓아 많은 물고기들에게 해로움과 고통과 재앙과 파멸을 가져다주는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 막칼리라는 어리석은 자는 세상에 나타나 많은 중생들에게 해로움과 고통과 재앙과 파멸을 가져다주는 인간 통발과도 같은 존재이다.” 제5경. 6. Sampadāsuttaṃ 6. 성취 경 139. ‘‘Tisso [Pg.291] imā, bhikkhave, sampadā. Katamā tisso? Saddhāsampadā, sīlasampadā, paññāsampadā – imā kho, bhikkhave, tisso sampadā’’ti. Chaṭṭhaṃ. 139. “비구들이여, 이러한 세 가지 성취가 있다. 무엇이 세 가지인가? 믿음의 성취, 계행의 성취, 통찰지의 성취이다. 비구들이여, 이것이 세 가지 성취이다.” 제6경. 7. Vuddhisuttaṃ 7. 증장 경 140. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vuddhiyo. Katamā tisso? Saddhāvuddhi, sīlavuddhi, paññāvuddhi – imā kho, bhikkhave, tisso vuddhiyo’’ti. Sattamaṃ. 140. “비구들이여, 이러한 세 가지 증장이 있다. 무엇이 세 가지인가? 믿음의 증장, 계행의 증장, 통찰지의 증장이다. 비구들이여, 이것이 세 가지 증장이다.” 제7경. 8. Assakhaḷuṅkasuttaṃ 8. 길들지 않은 말 경 141. ‘‘Tayo ca, bhikkhave, assakhaḷuṅke desessāmi tayo ca purisakhaḷuṅke. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 141. “비구들이여, 세 종류의 길들지 않은 말과 세 종류의 길들지 않은 사람에 대해 설하겠다. 그것을 잘 듣고 마음속에 깊이 새겨라. 내가 말하리라.” “알겠습니다, 세존이시여.”라고 그 비구들은 세존께 응답했다. 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. ‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo assakhaḷuṅkā? Idha, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo assakhaḷuṅkā. “비구들이여, 세 종류의 길들지 않은 말이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 어떤 길들지 않은 말은 속도는 갖추었으나 용모를 갖추지 못했고 체구도 갖추지 못했다. 비구들이여, 여기 어떤 길들지 않은 말은 속도와 용모는 갖추었으나 체구는 갖추지 못했다. 비구들이여, 여기 어떤 길들지 않은 말은 속도와 용모와 체구를 모두 갖추었다. 비구들이여, 이것이 세 종류의 길들지 않은 말이다.” ‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo purisakhaḷuṅkā? Idha, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. “비구들이여, 세 종류의 길들지 않은 사람이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 어떤 길들지 않은 사람은 속도는 갖추었으나 용모를 갖추지 못했고 체구도 갖추지 못했다. 비구들이여, 여기 어떤 길들지 않은 사람은 속도와 용모는 갖추었으나 체구는 갖추지 못했다. 비구들이여, 여기 어떤 길들지 않은 사람은 속도와 용모와 체구를 모두 갖추었다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho saṃsādeti [Pg.292], no vissajjeti. Idamassa na vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na kho pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno. “비구들이여, 어떻게 사람이 속도는 갖추었으나 용모와 체구를 갖추지 못하는가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며... (중략) ... ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이것을 나는 그의 속도라고 부른다. 그러나 아비담마(법)나 아비위나야(율)에 대한 질문을 받았을 때 그는 주춤거리며 대답하지 못한다. 이것을 나는 그가 용모를 갖추지 못한 것이라 부른다. 또한 그는 가사, 공양물, 거처, 병고를 위한 약품 등의 필수품을 얻지 못한다. 이것을 나는 그가 체구를 갖추지 못한 것이라 부른다. 비구들이여, 이와 같이 길들지 않은 사람은 속도는 갖추었으나 용모와 체구를 갖추지 못한다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. “비구들이여, 어떻게 사람이 속도와 용모는 갖추었으나 체구는 갖추지 못하는가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며... (중략) ... ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이것을 나는 그의 속도라고 부른다. 또한 아비담마나 아비위나야에 대한 질문을 받았을 때 그는 주춤거리지 않고 대답한다. 이것을 나는 그의 용모라고 부른다. 그러나 그는 가사, 공양물, 거처, 약품 등의 필수품을 얻지 못한다. 이것을 나는 그가 체구를 갖추지 못한 것이라 부른다. 비구들이여, 이와 같이 길들지 않은 사람은 속도와 용모는 갖추었으나 체구는 갖추지 못한다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo purisakhaḷuṅkā’’ti. Aṭṭhamaṃ. “비구들이여, 어떻게 사람이 속도와 용모와 체구를 모두 갖추는가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며... (중략) ... ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이것을 나는 그의 속도라고 부른다. 또한 아비담마나 아비위나야에 대한 질문을 받았을 때 그는 주춤거리지 않고 대답한다. 이것을 나는 그의 용모라고 부른다. 그리고 그는 가사, 공양물, 거처, 약품 등의 필수품을 얻는다. 이것을 나는 그의 체구라고 부른다. 비구들이여, 이와 같이 길들지 않은 사람은 속도와 용모와 체구를 모두 갖춘다. 비구들이여, 이것이 세 종류의 길들지 않은 사람이다.” 제8경. 9. Assaparassasuttaṃ 9. 수려한 말 경 142. ‘‘Tayo ca, bhikkhave, assaparasse desessāmi tayo ca purisaparasse. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 142. “비구들이여, 세 종류의 수려한 말과 세 종류의 수려한 사람에 대해 설하겠다. 그것을 잘 듣고 마음속에 깊이 새겨라. 내가 말하리라.” “알겠습니다, 세존이시여.”라고 그 비구들은 세존께 응답했다. 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다.” ‘‘Katame [Pg.293] ca, bhikkhave, tayo assaparassā? Idha, bhikkhave, ekacco assaparasso javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assaparasso javasampanno hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo assaparassā. “비구들이여, 이 우수한 말 세 종류란 무엇인가? 비구들이여, 여기 어떤 우수한 말은 속도는 갖추었으나 품종을 갖추지 못했고 체구를 갖추지 못했다. 비구들이여, 여기 어떤 우수한 말은 속도도 갖추고 품종도 갖추었으나 체구는 갖추지 못했다. 비구들이여, 여기 어떤 우수한 말은 속도와 품종과 체구를 모두 갖추었다. 비구들이여, 이것이 세 종류의 우수한 말이다.” ‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo purisaparassā? Idha, bhikkhave, ekacco purisaparasso javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. “비구들이여, 이 우수한 사람 세 종류란 무엇인가? 비구들이여, 여기 어떤 우수한 사람은 속도는 갖추었으나 품종을 갖추지 못했고 체구를 갖추지 못했다. 비구들이여, 여기 어떤 우수한 사람은 속도도 갖추고 품종도 갖추었으나 체구는 갖추지 못했다. 비구들이여, 여기 어떤 우수한 사람은 속도와 품종과 체구를 모두 갖추었다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, purisaparasso javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhiviniye pañhaṃ puṭṭho saṃsādeti, no vissajjeti. Idamassa na vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na kho pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisaparasso javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno. “비구들이여, 어떻게 우수한 사람이 속도는 갖추었으나 품종을 갖추지 못하고 체구를 갖추지 못하는가? 비구들이여, 여기 비구는 다섯 가지 낮은 단계의 결박(오하분결)을 완전히 소멸하여 화생(化生)하고, 그곳에서 반열반에 들어 그 세계로부터 돌아오지 않는 성질을 가진다. 이것을 나는 그의 ‘속도’라고 말한다. 그러나 아비담마나 아비비나야에 대해 질문을 받았을 때 머뭇거리며 답하지 못한다. 이것을 나는 그의 ‘품종’이 없다고 말한다. 또한 가사, 발바리, 거처, 의약 등의 필수품을 얻지 못한다. 이것을 나는 그의 ‘체구’가 없다고 말한다. 비구들이여, 이와 같이 우수한 사람이 속도는 갖추었으나 품종을 갖추지 못하고 체구를 갖추지 못하는 것이다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca, na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na kho pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti; vaṇṇasampanno ca, na ārohapariṇāhasampanno. “비구들이여, 어떻게 우수한 사람이 속도와 품종은 갖추었으나 체구는 갖추지 못하는가? 비구들이여, 여기 비구는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 완전히 소멸하여 화생하고, 그곳에서 반열반에 들어 그 세계로부터 돌아오지 않는 성질을 가진다. 이것을 나는 그의 ‘속도’라고 말한다. 또한 아비담마나 아비비나야에 대해 질문을 받았을 때 머뭇거리지 않고 대답한다. 이것을 나는 그의 ‘품종’이라고 말한다. 그러나 가사, 발바리, 거처, 의약 등의 필수품을 얻지 못한다. 이것을 나는 그의 ‘체구’가 없다고 말한다. 비구들이여, 이와 같이 우수한 사람이 속도와 품종은 갖추었으나 체구는 갖추지 못하는 것이다.” ‘‘Kathañca[Pg.294], bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo purisaparassā’’ti. Navamaṃ. “비구들이여, 어떻게 우수한 사람이 속도와 품종과 체구를 모두 갖추는가? 비구들이여, 여기 비구는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 완전히 소멸하여 화생하고, 그곳에서 반열반에 들어 그 세계로부터 돌아오지 않는 성질을 가진다. 이것을 나는 그의 ‘속도’라고 말한다. 또한 아비담마나 아비비나야에 대해 질문을 받았을 때 머뭇거리지 않고 대답한다. 이것을 나는 그의 ‘품종’이라고 말한다. 그리고 가사, 발바리, 거처, 의약 등의 필수품을 얻는다. 이것을 나는 그의 ‘체구’라고 말한다. 비구들이여, 이와 같이 우수한 사람이 속도와 품종과 체구를 모두 갖추는 것이다. 비구들이여, 이것이 세 종류의 우수한 사람이다.” (제9품) 10. Assājānīyasuttaṃ 10. 아자니야말 경(Assājānīyasuttaṃ) 143. ‘‘Tayo ca, bhikkhave, bhadre assājānīye desessāmi tayo ca bhadre purisājānīye. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 143. “비구들이여, 나는 세 종류의 고귀한 아자니야 말과 세 종류의 고귀한 아자니야 사람에 대해 설하리라. 그것을 듣고 잘 마음에 새겨라. 내가 말하리라.” 비구들은 “네, 세존이시여”라고 세존께 응답했다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo bhadrā assājānīyā? Idha, bhikkhave, ekacco bhadro assājānīyo …pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo bhadrā assājānīyā. “비구들이여, 세 종류의 고귀한 아자니야 말이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 어떤 고귀한 아자니야 말은 …(중략)… 속도와 품종과 체구를 모두 갖추었다. 비구들이여, 이것이 세 종류의 고귀한 아자니야 말이다.” ‘‘Katame ca bhikkhave, tayo bhadrā purisājānīyā? Idha, bhikkhave, ekacco bhadro purisājānīyo…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. “비구들이여, 세 종류의 고귀한 아자니야 사람이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 어떤 고귀한 아자니야 사람은 …(중략)… 속도와 품종과 체구를 모두 갖추었다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhadro purisājānīyo…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, bhadro purisājānīyo javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno [Pg.295] ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo bhadrā purisājānīyā’’ti. Dasamaṃ. “비구들이여, 어떻게 고귀한 아자니야 사람이 …(중략)… 속도와 품종과 체구를 모두 갖추는가? 비구들이여, 여기 비구는 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈(심해탈)과 통찰의 해탈(혜해탈)을 현생에서 스스로 높은 지혜로 증득하고 성취하여 머문다. 이것을 나는 그의 ‘속도’라고 말한다. 또한 아비담마나 아비비나야에 대해 질문을 받았을 때 머뭇거리지 않고 대답한다. 이것을 나는 그의 ‘품종’이라고 말한다. 그리고 가사, 발바리, 거처, 의약 등의 필수품을 얻는다. 이것을 나는 그의 ‘체구’라고 말한다. 비구들이여, 이와 같이 고귀한 아자니야 사람이 속도와 품종과 체구를 모두 갖추는 것이다. 비구들이여, 이것이 세 종류의 고귀한 아자니야 사람이다.” (제10품) 11. Paṭhamamoranivāpasuttaṃ 11. 첫 번째 모라니바파 경(Paṭhamamoranivāpasuttaṃ) 144. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati moranivāpe paribbājakārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 144. 한때 세존께서는 라자가하의 모라니바파(공작 먹이 터)라는 유행자들의 원림에 머무셨다. 그곳에서 세존께서는 비구들을 부르셨다. “비구들이여.” 비구들은 “네, 세존이시여”라고 세존께 응답했다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Asekkhena sīlakkhandhena, asekkhena samādhikkhandhena, asekkhena paññākkhandhena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti. Ekādasamaṃ. “비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 비구는 궁극의 경지에 도달하고, 궁극의 요가로부터의 안온을 얻으며, 궁극의 청정행을 완성하고, 궁극의 완성에 이르러 신과 인간들 가운데 으뜸이 된다. 세 가지란 무엇인가? 무학(아라한)의 계온, 무학의 정온, 무학의 혜온이다. 비구들이여, 이 세 가지 법을 갖춘 비구는 궁극의 경지에 도달하고, 궁극의 요가로부터의 안온을 얻으며, 궁극의 청정행을 완성하고, 궁극의 완성에 이르러 신과 인간들 가운데 으뜸이 된다.” (제11품) 12. Dutiyamoranivāpasuttaṃ 12. 두 번째 모라니바파 경(Dutiyamoranivāpasuttaṃ) 145. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Iddhipāṭihāriyena, ādesanāpāṭihāriyena, anusāsanīpāṭihāriyena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti. Dvādasamaṃ. 145. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 비구는 절대적인 완성에 이르고, 절대적인 안온함을 얻으며, 절대적으로 청정한 수행을 실천하고, 절대적인 종착지에 도달하여 신들과 인간들 중에서 으뜸이 된다. 무엇이 그 세 가지인가? 신통 변화(신족 변화), 타심 통지(기심 변화), 교계 변화(교학 변화)이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 비구는 절대적인 완성에 이르고, 절대적인 안온함을 얻으며, 절대적으로 청정한 수행을 실천하고, 절대적인 종착지에 도달하여 신들과 인간들 중에서 으뜸이 된다." (12번째 경) 13. Tatiyamoranivāpasuttaṃ 13. 세 번째 모라니와파 경 146. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Sammādiṭṭhiyā, sammāñāṇena, sammāvimuttiyā – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho [Pg.296] hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti. Terasamaṃ. 146. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 비구는 절대적인 완성에 이르고, 절대적인 안온함을 얻으며, 절대적으로 청정한 수행을 실천하고, 절대적인 종착지에 도달하여 신들과 인간들 중에서 으뜸이 된다. 무엇이 그 세 가지인가? 바른 견해(정견), 바른 지혜(정지), 바른 해탈(정해탈)이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 비구는 절대적인 완성에 이르고, 절대적인 안온함을 얻으며, 절대적으로 청정한 수행을 실천하고, 절대적인 종착지에 도달하여 신들과 인간들 중에서 으뜸이 된다." (13번째 경) Yodhājīvavaggo cuddasamo. 요다지와 품이 끝났다 (열네 번째 품). Tassuddānaṃ – 그 요약된 게송(우다나)은 다음과 같다. Yodho parisamittañca, uppādā kesakambalo; Sampadā vuddhi tayo, assā tayo moranivāpinoti. 전사, 대중, 친구, 부처님의 출현, 털담요, 성취, 증장, 세 가지 말의 경, 그리고 모라니와파에서 설하신 세 가지 경이다. (15) 5. Maṅgalavaggo (15) 5. 축복의 품 (망갈라 왁가) 1. Akusalasuttaṃ 1. 불선 경 (아쿠살라 숫타) 147. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi tīhi? Akusalena kāyakammena, akusalena vacīkammena, akusalena manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. 147. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자는 [마치 짐을] 가져다 놓은 것처럼 그렇게 지옥에 떨어진다. 무엇이 그 세 가지인가? 해로운 몸의 업(불선신업), 해로운 말의 업(불선구업), 해로운 마음의 업(불선의업)이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 가져다 놓은 것처럼 그렇게 지옥에 떨어진다." ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi tīhi? Kusalena kāyakammena, kusalena vacīkammena, kusalena manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Paṭhamaṃ. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 가져다 놓은 것처럼 그렇게 천상에 태어난다. 무엇이 그 세 가지인가? 유익한 몸의 업(신성업), 유익한 말의 업(구선업), 유익한 마음의 업(의선업)이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 가져다 놓은 것처럼 그렇게 천상에 태어난다." (첫 번째 경) 2. Sāvajjasuttaṃ 2. 허물 있는 경 (사와자 숫타) 148. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi tīhi? Sāvajjena kāyakammena, sāvajjena vacīkammena, sāvajjena manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. 148. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 가져다 놓은 것처럼 그렇게 지옥에 떨어진다. 무엇이 그 세 가지인가? 허물이 있는 몸의 업, 허물이 있는 말의 업, 허물이 있는 마음의 업이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 가져다 놓은 것처럼 그렇게 지옥에 떨어진다." ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi tīhi? Anavajjena kāyakammena, anavajjena vacīkammena, anavajjena manokammena – imehi kho…pe… evaṃ sagge’’ti. Dutiyaṃ. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 가져다 놓은 것처럼 그렇게 천상에 태어난다. 무엇이 그 세 가지인가? 허물이 없는 몸의 업, 허물이 없는 말의 업, 허물이 없는 마음의 업이다. 비구들이여, 이러한... (중략) ...그렇게 천상에 태어난다." (두 번째 경) 3. Visamasuttaṃ 3. 고르지 못한 경 (위사마 숫타) 149. ‘‘Tīhi[Pg.297], bhikkhave…pe… visamena kāyakammena, visamena vacīkammena, visamena manokammena – imehi kho…pe… evaṃ niraye. 149. "비구들이여... (중략) ...고르지 못한 몸의 업, 고르지 못한 말의 업, 고르지 못한 마음의 업이다. 이러한... (중략) ...그렇게 지옥에 떨어진다." ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi…pe… samena kāyakammena, samena vacīkammena, samena manokammena – imehi kho…pe… evaṃ sagge’’ti. Tatiyaṃ. "비구들이여, 세 가지 법을... (중략) ...평등한 몸의 업, 평등한 말의 업, 평등한 마음의 업이다. 이러한... (중략) ...그렇게 천상에 태어난다." (세 번째 경) 4. Asucisuttaṃ 4. 청정하지 못한 경 (아수치 숫타) 150. ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… asucinā kāyakammena, asucinā vacīkammena, asucinā manokammena – imehi kho…pe… evaṃ niraye. 150. "비구들이여... (중략) ...청정하지 못한 몸의 업, 청정하지 못한 말의 업, 청정하지 못한 마음의 업이다. 이러한... (중략) ...그렇게 지옥에 떨어진다." ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… sucinā kāyakammena, sucinā vacīkammena, sucinā manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Catutthaṃ. "비구들이여... (중략) ...청정한 몸의 업, 청정한 말의 업, 청정한 마음의 업이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 가져다 놓은 것처럼 그렇게 천상에 태어난다." (네 번째 경) 5. Paṭhamakhatasuttaṃ 5. 뿌리가 뽑힌 첫 번째 경 (파타마카타 숫타) 151. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Akusalena kāyakammena, akusalena vacīkammena, akusalena manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. 151. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 어리석고 무능하며 선하지 못한 사람은 자기 자신을 [공덕의 뿌리가] 뽑히고 훼손된 상태로 보존하게 된다. 그는 허물이 있고 현명한 이들로부터 비난을 받으며, 많은 악업을 쌓는다. 무엇이 그 세 가지인가? 해로운 몸의 업, 해로운 말의 업, 해로운 마음의 업이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 어리석고 무능하며 선하지 못한 사람은 자기 자신을 뿌리가 뽑히고 훼손된 상태로 보존하며, 허물이 있고 현명한 이들로부터 비난을 받으며, 많은 악업을 쌓는다." ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Kusalena kāyakammena, kusalena vacīkammena, kusalena manokammena…pe…. Pañcamaṃ. "비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 지혜롭고 유능하며 선한 사람은 자기 자신을 뿌리가 뽑히지 않고 훼손되지 않은 상태로 보존하게 된다. 그는 허물이 없고 현명한 이들로부터 비난을 받지 않으며, 많은 공덕을 쌓는다. 무엇이 그 세 가지인가? 유익한 몸의 업, 유익한 말의 업, 유익한 마음의 업이다. ... (중략) ... (다섯 번째 경)" 6. Dutiyakhatasuttaṃ 6. 뿌리가 뽑힌 두 번째 경 (두티야카타 숫타) 152. ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… sāvajjena kāyakammena, sāvajjena vacīkammena, sāvajjena manokammena…pe…. 152. "비구들이여... (중략) ...허물이 있는 몸의 업, 허물이 있는 말의 업, 허물이 있는 마음의 업이다. ... (중략) ..." ‘‘Tīhi[Pg.298], bhikkhave…pe… anavajjena kāyakammena, anavajjena vacīkammena, anavajjena manokammena…pe…. Chaṭṭhaṃ. "비구들이여... (중략) ...허물이 없는 몸의 업, 허물이 없는 말의 업, 허물이 없는 마음의 업이다. ... (중략) ... (여섯 번째 경)" 7. Tatiyakhatasuttaṃ 7. 뿌리가 뽑힌 세 번째 경 (타티야카타 숫타) 153. ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… visamena kāyakammena, visamena vacīkammena, visamena manokammena…pe…. 153. "비구들이여... (중략) ...고르지 못한 몸의 업, 고르지 못한 말의 업, 고르지 못한 마음의 업이다. ... (중략) ..." ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… samena kāyakammena, samena vacīkammena, samena manokammena…pe…. Sattamaṃ. "비구들이여... (중략) ...평등한 몸의 업, 평등한 말의 업, 평등한 마음의 업이다. ... (중략) ... (일곱 번째 경)" 8. Catutthakhatasuttaṃ 8. 뿌리가 뽑힌 네 번째 경 (짜투타카타 숫타) 154. ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… asucinā kāyakammena, asucinā vacīkammena, asucinā manokammena…pe…. 154. "비구들이여... (중략) ...청정하지 못한 몸의 업, 청정하지 못한 말의 업, 청정하지 못한 마음의 업이다. ... (중략) ..." ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… sucinā kāyakammena, sucinā vacīkammena, sucinā manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “비구들이여, 세 가지를... 청정한 신업(身業), 청정한 구업(口業), 청정한 의업(意業)을 갖춘 현명하고 유능한 선인은 자신을 해치지 않고 보호하며, 비난받을 일이 없고 지혜로운 이들에게 비판받지 않으며 많은 공덕을 쌓는다.” 이것이 여덟 번째 경이다. 9. Vandanāsuttaṃ 9. 예경 경 155. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vandanā. Katamā tisso? Kāyena, vācāya, manasā – imā kho, bhikkhave, tisso vandanā’’ti. Navamaṃ. 155. “비구들이여, 이러한 세 가지 예경이 있다. 무엇이 세 가지인가? 몸으로 하는 예경, 말로 하는 예경, 마음으로 하는 예경이다. 비구들이여, 이것이 참으로 세 가지 예경이다.” 이것이 아홉 번째 경이다. 10. Pubbaṇhasuttaṃ 10. 아침 경 156. ‘‘Ye, bhikkhave, sattā pubbaṇhasamayaṃ kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti, supubbaṇho, bhikkhave, tesaṃ sattānaṃ. 156. “비구들이여, 어떤 중생들이 아침 시간에 몸으로 선행을 닦고, 말로 선행을 닦고, 마음으로 선행을 닦는다면, 비구들이여, 그 중생들에게는 그 아침이 참으로 좋은 아침이다. ‘‘Ye, bhikkhave, sattā majjhanhikasamayaṃ kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti, sumajjhanhiko, bhikkhave, tesaṃ sattānaṃ. 비구들이여, 어떤 중생들이 낮 시간에 몸으로 선행을 닦고, 말로 선행을 닦고, 마음으로 선행을 닦는다면, 비구들이여, 그 중생들에게는 그 낮 시간이 참으로 좋은 낮 시간이다. ‘‘Ye[Pg.299], bhikkhave, sattā sāyanhasamayaṃ kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti, susāyanho, bhikkhave, tesaṃ sattāna’’nti. 비구들이여, 어떤 중생들이 저녁 시간에 몸으로 선행을 닦고, 말로 선행을 닦고, 마음으로 선행을 닦는다면, 비구들이여, 그 중생들에게는 그 저녁 시간이 참으로 좋은 저녁 시간이다.” ‘‘Sunakkhattaṃ sumaṅgalaṃ, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ ; Sukhaṇo sumuhutto ca, suyiṭṭhaṃ brahmacārisu. “그들에게는 좋은 별자리이고 좋은 상서이며, 좋은 새벽이고 좋은 일어남이며, 좋은 찰나이고 좋은 순간이다. (그때) 청정범행을 닦는 이들에게 베푸는 보시는 훌륭한 공양이다. ‘‘Padakkhiṇaṃ kāyakammaṃ, vācākammaṃ padakkhiṇaṃ; Padakkhiṇaṃ manokammaṃ, paṇīdhi te padakkhiṇe ; Padakkhiṇāni katvāna, labhantatthe padakkhiṇe. 몸으로 하는 행위가 유익하고, 말로 하는 행위가 유익하며, 마음으로 하는 행위가 유익하다. 그들의 서원 또한 유익하다. 유익한 행위들을 하고 나서 그들은 유익한 결실을 얻는다. ‘‘Te atthaladdhā sukhitā, viruḷhā buddhasāsane; Arogā sukhitā hotha, saha sabbehi ñātibhī’’ti. dasamaṃ; 이익을 얻고 행복해지며, 부처님의 가르침 안에서 번창하기를. 모든 친지들과 함께 병 없이 행복하기를.” 이것이 열 번째 경이다. Maṅgalavaggo pañcamo. 제5 마ṅ갈라 품(축복의 품)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약(우다나)은 다음과 같다. Akusalañca sāvajjaṃ, visamāsucinā saha; Caturo khatā vandanā, pubbaṇhena ca te dasāti. 불선(Akusala), 유루(Sāvajja), 부정(Asuci)과 비도(Visama), 그리고 네 가지 해침(Khatā), 아침(Pubbaṇha) 경과 예경(Vandanā), 이렇게 열 가지 경전이 있다. Tatiyo paṇṇāsako samatto. 세 번째 50개 경전의 모음(판나사카)이 끝났다. (16) 6. Acelakavaggo (16) 제6 아첼라카 품(벌거숭이 수행자 품) 157-163. ‘‘Tisso [Pg.300] imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā tisso? Āgāḷhā paṭipadā, nijjhāmā paṭipadā, majjhimā paṭipadā. Katamā ca, bhikkhave, āgāḷhā paṭipadā? Idha, bhikkhave, ekacco evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘natthi kāmesu doso’ti. So kāmesu pātabyataṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, āgāḷhā paṭipadā. 157-163. “비구들이여, 세 가지 실천이 있다. 무엇이 세 가지인가? 탐욕에 빠진 실천, 자신을 불태우는 실천, 중도의 실천이다. 비구들이여, 탐욕에 빠진 실천이란 무엇인가? 여기 어떤 이는 ‘감각적 욕망에는 아무런 잘못이 없다’라고 말하고 그런 견해를 가진다. 그는 감각적 욕망에 휩쓸려 탐닉한다. 비구들이여, 이를 탐욕에 빠진 실천이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, nijjhāmā paṭipadā? Idha, bhikkhave, ekacco acelako hoti muttācāro, hatthāpalekhano, na ehibhadantiko, na tiṭṭhabhadantiko, nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyati. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti na eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ, na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvāhikampi āhāraṃ āhāreti… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti – iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. 비구들이여, 자신을 불태우는 실천이란 무엇인가? 여기 어떤 이는 옷을 입지 않는 벌거숭이 수행자가 되어, 관습에 얽매이지 않고 행동하며, 손으로 변을 닦으며, ‘오십시오’라고 해도 가지 않고, ‘서십시오’라고 해도 서지 않는다. 가져다준 음식, 자신을 위해 만든 음식, 초대한 음식을 받지 않는다. 항아리에서 퍼주는 음식도, 바구니에서 퍼주는 음식도 받지 않으며, 문턱 너머로 주는 것, 막대기 너머로 주는 것, 절구 공이 너머로 주는 것도 받지 않는다. 두 사람이 먹고 있을 때 한 사람이 일어나 주는 것도 받지 않고, 임산부가 주는 것, 젖 먹이는 여인이 주는 것, 남성과 함께 있는 여인이 주는 것도 받지 않는다. 모금하여 모은 음식도 받지 않고, 개가 기다리는 곳에서 주는 것도, 파리가 끓는 곳에서 주는 것도 받지 않는다. 물고기도 고기도 먹지 않으며, 술도 발효주도 마시지 않고, 낟알 씻은 물도 마시지 않는다. 그는 한 집에서 한 입만 먹거나, 두 집에서 두 입만 먹거나... 일곱 집에서 일곱 입만 먹는다. 혹은 작은 그릇 하나로 연명하거나, 두 그릇... 일곱 그릇으로 연명한다. 하루에 한 번 먹거나, 이틀에 한 번... 이레에 한 번 먹으며, 이와 같이 보름에 한 번씩 규칙적으로 음식을 먹는 수행에 전념하며 머문다. So sākabhakkhopi hoti, sāmākabhakkhopi hoti, nīvārabhakkhopi hoti, daddulabhakkhopi hoti, haṭabhakkhopi hoti, kaṇhabhakkhopi hoti, ācāmabhakkhopi hoti, piññākabhakkhopi hoti, tiṇabhakkhopi hoti, gomayabhakkhopi hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. 그는 채소만 먹기도 하고, 기장이나 야생 쌀, 가죽 조각, 이끼, 겨, 누룽지, 깻묵, 풀, 소똥을 먹기도 하며, 숲의 뿌리와 과일로 연명하거나 저절로 떨어진 과일만을 먹기도 한다. So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhikampi [Pg.301] dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati – iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, nijjhāmā paṭipadā. 그는 삼베옷을 입거나, 여러 섬유를 섞어 짠 옷, 시신에서 거둔 옷, 분소의, 나무껍질 옷, 검은 사슴 가죽 옷을 입기도 한다. 또한 풀로 짠 옷, 나무껍질로 만든 옷, 널빤지로 만든 옷, 사람 머리카락으로 만든 담요, 동물의 털로 만든 담요, 부엉이 깃털로 만든 옷을 입기도 한다. 머리카락과 수염을 뽑기도 하고, 머리카락과 수염을 뽑는 고행에 전념하기도 한다. 서서만 지내며 앉는 자리를 거부하기도 하고, 쪼그려 앉아 지내며 쪼그려 앉는 정진에 전념하기도 한다. 가시 침상 위에 눕기도 하고, 저녁이면 하루 세 번 물속에 들어가는 수행에 전념하며 머문다. 이와 같이 여러 방법으로 몸을 뜨겁게 하고 고통스럽게 하는 고행에 전념하며 머문다. 비구들이여, 이를 자신을 불태우는 실천이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, majjhimā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, majjhimā paṭipadā. Imā kho, bhikkhave, tisso paṭipadā’’ti. 비구들이여, 중도의 실천이란 무엇인가? 여기 비구는 몸에서 몸을 관찰하며 머문다. 세상에 대한 탐욕과 싫어하는 마음을 버리고 열의를 가지고 분명히 알아차리며 마음을 챙긴다. 느낌에서... 마음에서... 법에서 법을 관찰하며 머문다. 세상에 대한 탐욕과 싫어하는 마음을 버리고 열의를 가지고 분명히 알아차리며 마음을 챙긴다. 비구들이여, 이를 중도의 실천이라 한다. 비구들이여, 이것이 세 가지 실천이다.” ‘‘Tisso imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā tisso? Āgāḷhā paṭipadā, nijjhāmā paṭipadā, majjhimā paṭipadā. Katamā ca, bhikkhave, āgāḷhā paṭipadā…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, āgāḷhā paṭipadā. “비구들이여, 이러한 세 가지 실천이 있다. 무엇이 세 가지인가? 탐욕에 빠진 실천, 자신을 불태우는 실천, 중도의 실천이다. 비구들이여, 탐욕에 빠진 실천이란 무엇인가? ... (중략) ... 비구들이여, 이를 탐욕에 빠진 실천이라 한다. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, nijjhāmā paṭipadā…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, nijjhāmā paṭipadā. 비구들이여, 자신을 불태우는 실천이란 무엇인가? ... (중략) ... 비구들이여, 이를 자신을 불태우는 실천이라 한다.” ‘‘Katamā ca, bhikkhave, majjhimā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati…. “비구들이여, 중도란 무엇인가? 여기 비구들이여, 비구는 아직 생겨나지 않은 사악하고 해로운 법들이 생겨나지 않게 하기 위해 열의를 일으키고 정진하고 노력을 시작하며 마음을 다잡고 힘쓴다. 이미 생겨난 사악하고 해로운 법들을 버리기 위해 열의를 일으키고 정진하고 노력을 시작하며 마음을 다잡고 힘쓴다. 아직 생겨나지 않은 유익한 법들을 생겨나게 하기 위해 열의를 일으키고 정진하고 노력을 시작하며 마음을 다잡고 힘쓴다. 이미 생겨난 유익한 법들을 지속시키고, 사라지지 않게 하고, 더욱 증장시키고, 광대하게 하고, 수행하여 성취하기 위해 열의를 일으키고 정진하고 노력을 시작하며 마음을 다잡고 힘쓴다.” ‘‘Chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vīriyasamādhi…pe… cittasamādhi…pe… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti…pe…. “열의에 의한 삼매와 정진의 행을 갖춘 신족을 닦고, 정진에 의한 삼매... (줄임)... 마음에 의한 삼매... (줄임)... 검토에 의한 삼매와 정진의 행을 갖춘 신족을 닦는다... (줄임)...” ‘‘Saddhindriyaṃ bhāveti… vīriyindriyaṃ bhāveti… satindriyaṃ bhāveti… samādhindriyaṃ bhāveti… paññindriyaṃ bhāveti…. “믿음의 기능을 닦고... 정진의 기능을 닦고... 마음챙김의 기능을 닦고... 삼매의 기능을 닦고... 통찰지의 기능을 닦는다.” ‘‘Saddhābalaṃ [Pg.302] bhāveti… vīriyabalaṃ bhāveti… satibalaṃ bhāveti… samādhibalaṃ bhāveti… paññābalaṃ bhāveti…. “믿음의 힘을 닦고... 정진의 힘을 닦고... 마음챙김의 힘을 닦고... 삼매의 힘을 닦고... 통찰지의 힘을 닦는다.” ‘‘Satisambojjhaṅgaṃ bhāveti… dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti…. “마음챙김의 깨달음의 구성요소를 닦고... 법의 간택의 깨달음의 구성요소를 닦고... 정진의 깨달음의 구성요소를 닦고... 기쁨의 깨달음의 구성요소를 닦고... 경안의 깨달음의 구성요소를 닦고... 삼매의 깨달음의 구성요소를 닦고... 평온의 깨달음의 구성요소를 닦는다.” ‘‘Sammādiṭṭhiṃ bhāveti… sammāsaṅkappaṃ bhāveti… sammāvācaṃ bhāveti… sammākammantaṃ bhāveti … sammāājīvaṃ bhāveti… sammāvāyāmaṃ bhāveti… sammāsatiṃ bhāveti… sammāsamādhiṃ bhāveti…. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, majjhimā paṭipadā. Imā kho, bhikkhave, tisso paṭipadā’’ti. “바른 견해를 닦고... 바른 사유를 닦고... 바른 말을 닦고... 바른 행위를 닦고... 바른 생계를 닦고... 바른 정진을 닦고... 바른 마음챙김을 닦고... 바른 삼매를 닦는다. 비구들이여, 이것을 중도라 한다. 비구들이여, 참으로 이것들이 세 가지 수행 방법이다.” Acelakavaggo chaṭṭho. 여섯 번째 아첼라카 품이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약은 다음과 같다. Satipaṭṭhānaṃ sammappadhānaṃ, iddhipādindriyena ca; Balaṃ bojjhaṅgo maggo ca, paṭipadāya yojayeti. 마음챙김의 확립과 바른 노력, 신족과 기능, 그리고 힘과 깨달음의 구성요소와 도를 수행 방법과 연결해야 한다. (17) 7. Kammapathapeyyālaṃ (17) 7. 업의 경로에 대한 반복(Kammapathapeyyāla) 164-183. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi tīhi? Attanā ca pāṇātipātī hoti, parañca pāṇātipāte samādapeti, pāṇātipāte ca samanuñño hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. 164-183. “비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 [짐을] 가져다 놓은 것처럼 그렇게 지옥에 떨어진다. 무엇이 세 가지인가? 스스로 살아있는 생명을 죽이고, 타인에게 살생을 권하며, 살생을 찬동하는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 [짐을] 가져다 놓은 것처럼 그렇게 지옥에 떨어진다.” ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi tīhi? Attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, pāṇātipātā veramaṇiyā ca samanuñño hoti…. “비구들이여, 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 [짐을] 가져다 놓은 것처럼 그렇게 천상에 태어난다. 무엇이 세 가지인가? 스스로 살아있는 생명을 죽이는 것을 멀리하고, 타인에게 살생을 멀리하도록 권하며, 살생을 멀리하는 것을 찬동하는 것이다... (줄임)...” ‘‘Attanā ca adinnādāyī hoti, parañca adinnādāne samādapeti, adinnādāne ca samanuñño hoti…. “스스로 주지 않은 것을 취하고, 타인에게 도둑질을 권하며, 도둑질을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti, parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, adinnādānā veramaṇiyā ca samanuñño hoti…. “스스로 주지 않은 것을 취하는 것을 멀리하고, 타인에게 도둑질을 멀리하도록 권하며, 도둑질을 멀리하는 것을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā [Pg.303] ca kāmesumicchācārī hoti, parañca kāmesumicchācāre samādapeti, kāmesumicchācāre ca samanuñño hoti…. “스스로 사음하고, 타인에게 사음을 권하며, 사음을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, kāmesumicchācārā veramaṇiyā ca samanuñño hoti…. “스스로 사음을 멀리하고, 타인에게 사음을 멀리하도록 권하며, 사음을 멀리하는 것을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca musāvādī hoti, parañca musāvāde samādapeti, musāvāde ca samanuñño hoti…. “스스로 거짓말을 하고, 타인에게 거짓말을 권하며, 거짓말을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca musāvādā paṭivirato hoti, parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, musāvādā veramaṇiyā ca samanuñño hoti…. “스스로 거짓말을 멀리하고, 타인에게 거짓말을 멀리하도록 권하며, 거짓말을 멀리하는 것을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca pisuṇavāco hoti, parañca pisuṇāya vācāya samādapeti, pisuṇāya vācāya ca samanuñño hoti…. “스스로 이간질하는 말을 하고, 타인에게 이간질을 권하며, 이간질을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, parañca pisuṇāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, pisuṇāya vācāya veramaṇiyā ca samanuñño hoti…. “스스로 이간질하는 말을 멀리하고, 타인에게 이간질을 멀리하도록 권하며, 이간질을 멀리하는 것을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca pharusavāco hoti, parañca pharusāya vācāya samādapeti, pharusāya vācāya ca samanuñño hoti…. “스스로 거친 말을 하고, 타인에게 거친 말을 권하며, 거친 말을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca pharusāya vācāya paṭivirato hoti, parañca pharusāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, pharusāya vācāya veramaṇiyā ca samanuñño hoti…. “스스로 거친 말을 멀리하고, 타인에게 거친 말을 멀리하도록 권하며, 거친 말을 멀리하는 것을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca samphappalāpī hoti, parañca samphappalāpe samādapeti, samphappalāpe ca samanuñño hoti…. “스스로 꾸며내는 말을 하고, 타인에게 꾸며내는 말을 권하며, 꾸며내는 말을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca samphappalāpā paṭivirato hoti, parañca samphappalāpā veramaṇiyā samādapeti, samphappalāpā veramaṇiyā ca samanuñño hoti…. “스스로 꾸며내는 말을 멀리하고, 타인에게 꾸며내는 말을 멀리하도록 권하며, 꾸며내는 말을 멀리하는 것을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca abhijjhālu hoti, parañca abhijjhāya samādapeti, abhijjhāya ca samanuñño hoti…. “스스로 탐욕스러워하고, 타인에게 탐욕을 권하며, 탐욕을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca anabhijjhālu hoti, parañca anabhijjhāya samādapeti, anabhijjhāya ca samanuñño hoti…. “스스로 탐욕스러워하지 않고, 타인에게 탐욕을 부리지 않도록 권하며, 탐욕 부리지 않는 것을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā [Pg.304] ca byāpannacitto hoti, parañca byāpāde samādapeti, byāpāde ca samanuñño hoti…. “스스로 악의를 품고, 타인에게 악의를 권하며, 악의를 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca abyāpannacitto hoti, parañca abyāpāde samādapeti, abyāpāde ca samanuñño hoti…. “스스로 악의를 품지 않고, 타인에게 악의를 품지 않도록 권하며, 악의를 품지 않는 것을 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti, micchādiṭṭhiyā ca samanuñño hoti …. “스스로 그릇된 견해를 가지고, 타인에게 그릇된 견해를 권하며, 그릇된 견해를 찬동하는 것... (줄임)...” ‘‘Attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti, sammādiṭṭhiyā ca samanuñño hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. “스스로 바른 견해를 가지고, 타인에게 바른 견해를 권하며, 바른 견해를 찬동하는 것이다. 비구들이여, 이러한 세 가지 법을 갖춘 자는 마치 [짐을] 가져다 놓은 것처럼 그렇게 천상에 태어난다.” Kammapathapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ. 업의 경로에 대한 상세한 설명(업도 품)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약송은 다음과 같다. Pāṇaṃ adinnamicchā ca, musāvādī ca pisuṇā; Pharusā samphappalāpo ca, abhijjhā byāpādadiṭṭhi ca; Kammapathesu peyyālaṃ, tikakena niyojayeti. 살생, 주지 않은 것을 가짐, 그릇된 음행, 거짓말, 이간질하는 말, 거친 말, 꾸며대는 말, 탐욕, 악의, 그리고 그릇된 견해까지, 이와 같이 업의 경로들에 대한 상세한 설명을 세 가지의 법으로 적용해야 한다. (18) 8. Rāgapeyyālaṃ (18) 8. 탐욕 품(탐욕 상세 설명) 184. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhi – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime tayo dhammā bhāvetabbā. ( ) 184. "비구들이여, 탐욕을 철저히 알기 위해서 세 가지 법을 닦아야 한다. 무엇이 그 세 가지인가? 공(空)한 삼매, 표상 없는 삼매, 원함 없는 삼매이다. 비구들이여, 탐욕을 철저히 알기 위해서 이 세 가지 법을 닦아야 한다." ‘‘Rāgassa[Pg.305], bhikkhave, pariññāya…pe… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime tayo dhammā bhāvetabbā. "비구들이여, 탐욕을 완전히 이해하기 위해서, 완전히 소멸하기 위해서, 버리기 위해서, 끝내기 위해서, 사라지게 하기 위해서, 탐욕이 빛바래게 하기 위해서, 소멸하기 위해서, 포기하기 위해서, 놓아버리기 위해서 이 세 가지 법을 닦아야 한다." ‘‘Dosassa… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… palāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. "성냄, 어리석음, 분노, 원한, 은혜를 저버림, 맞섬, 질투, 인색함, 속임수, 기만, 완고함, 경솔함, 자만, 과도한 자만, 취함, 방일을 철저히 알고, 완전히 이해하고, 완전히 소멸하고, 버리고, 끝내고, 사라지게 하고, 빛바래게 하고, 소멸하고, 포기하고, 놓아버리기 위해서 이 세 가지 법을 닦아야 한다." (Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.) (세존께서 이와 같이 말씀하시자, 그 비구들은 기쁜 마음으로 세존의 말씀을 찬탄하였다.) Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ. 탐욕 품이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약송은 다음과 같다. Rāgaṃ dosañca mohañca, kodhūpanāhapañcamaṃ; Makkhapaḷāsaissā ca, maccharimāyāsāṭheyyā. 탐욕과 성냄과 어리석음, 다섯 번째인 분노와 원한, 은혜를 저버림과 맞섬과 질투, 인색함과 속임수와 기만, Thambhasārambhamānañca, atimānamadassa ca; Pamādā sattarasa vuttā, rāgapeyyālanissitā. 완고함과 경솔함과 자만, 과도한 자만과 취함, 그리고 방일까지 열일곱 가지가 탐욕 품에 속한 것으로 설해졌다. Ete opammayuttena, āpādena abhiññāya; Pariññāya parikkhayā, pahānakkhayabbayena; Virāganirodhacāgaṃ, paṭinissagge ime dasa. 이것들을 비유를 갖추어 구별하는 지혜로 철저히 알기 위해서, 완전히 이해하고, 완전히 소멸하며, 버리고, 끝내고, 사라지게 하고, 빛바래게 하고, 소멸하고, 포기하고, 놓아버리기 위한 이 열 가지 법을, Suññato animitto ca, appaṇihito ca tayo; Samādhimūlakā peyyālesupi vavatthitā cāti. 공함과 표상 없음과 원함 없음이라는 세 가지 삼매를 근본으로 하여 상세한 설명들 속에서 확정하였다. Tikanipātapāḷi niṭṭhitā. 증지부 3종 모음(티카 니파타)이 끝났다. | |||
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |