বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যক সম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Aṅguttaranikāyo

অঙ্গুত্তর নিকায়


Pañcakanipātapāḷi

পঞ্চক নিপাত পালি


1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

১. প্রথম পঞ্চাশক


1. Sekhabalavaggo

১. শৈক্ষবল বর্গ


1. Saṃkhittasuttaṃ

১. সংক্ষিপ্ত সূত্র


1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

১. আমি এইরকম শুনেছি— এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে অবস্থান করছিলেন। সেখানে ভগবান ভিক্ষুদের সম্বোধন করে বললেন— “হে ভিক্ষুগণ!” ভিক্ষুগণও “ভন্তে (পূজনীয়)” বলে ভগবানের প্রতি উত্তর দিলেন। ভগবান এই কথা বললেন—


‘‘Pañcimāni, bhikkhave, sekhabalāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca sekhabalāni.

“হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষদের (শিক্ষানবিশদের) এই পাঁচটি বল (শক্তি) রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধাবল, হ্রীবল (লজ্জাশক্তি), অপত্রপ্যবল (ভয়শক্তি), বীর্যবল ও প্রজ্ঞাবল— হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো শৈক্ষবল।


‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘saddhābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, hirībalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, ottappabalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, vīriyabalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, paññābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalenā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Paṭhamaṃ.

“অতএব, হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের এইভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে— ‘আমরা শৈক্ষবলস্বরূপ শ্রদ্ধাবলে সমন্বিত হব, শৈক্ষবলস্বরূপ হ্রীবলে সমন্বিত হব, শৈক্ষবলস্বরূপ অপত্রপ্যবলে সমন্বিত হব, শৈক্ষবলস্বরূপ বীর্যবলে সমন্বিত হব, শৈক্ষবলস্বরূপ প্রজ্ঞাবলে সমন্বিত হব।’ হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।” ভগবান এই কথা বললেন। আনন্দিত চিত্তে সেই ভিক্ষুগণ ভগবানের ভাষণকে অভিনন্দন জানালেন। প্রথম সূত্র সমাপ্ত।


2. Vitthatasuttaṃ

২. বিস্তৃত সূত্র


2. ‘‘Pañcimāni[Pg.2], bhikkhave, sekhabalāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ. Katamañca, bhikkhave, saddhābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saddhābalaṃ.

২. “হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষদের এই পাঁচটি বল রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধাবল, হ্রীবল, অপত্রপ্যবল, বীর্যবল ও প্রজ্ঞাবল। আর হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবল কী? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক শ্রদ্ধাবান হন, তিনি তথাগতের বুদ্ধত্বে (জ্ঞানালোক) বিশ্বাস স্থাপন করেন এভাবে— ‘সেই ভগবান অর্হৎ, সম্যক সম্বুদ্ধ, বিদ্যাচরণসম্পন্ন, সুগত, লোকবিদূ, অনুত্তর পুরুষদমা সারথি, দেব ও মানুষের শিক্ষক, বুদ্ধ ও ভগবান।’ হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় শ্রদ্ধাবল।


‘‘Katamañca, bhikkhave, hirībalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako hirimā hoti, hirīyati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, hirībalaṃ.

“আর হে ভিক্ষুগণ, হ্রীবল কী? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক লজ্জাশীল (হ্রীমান) হন; তিনি কায়িক দুশ্চরিত্র, বাচনিক দুশ্চরিত্র ও মানসিক দুশ্চরিত্রের প্রতি লজ্জা বোধ করেন; পাপময় ও অকুশল ধর্মসমূহে লিপ্ত হতে লজ্জা বোধ করেন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় হ্রীবল।


‘‘Katamañca, bhikkhave, ottappabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako ottappī hoti, ottappati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, ottappabalaṃ.

“আর হে ভিক্ষুগণ, অপত্রপ্যবল কী? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক অপত্রপী (পাপভীরু) হন; তিনি কায়িক দুশ্চরিত্র, বাচনিক দুশ্চরিত্র ও মানসিক দুশ্চরিত্রের প্রতি ভয় বোধ করেন; পাপময় ও অকুশল ধর্মসমূহে লিপ্ত হতে ভয় বোধ করেন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় অপত্রপ্যবল।


‘‘Katamañca, bhikkhave, vīriyabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vīriyabalaṃ.

“আর হে ভিক্ষুগণ, বীর্যবল কী? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক অকুশল ধর্মসমূহের বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহের অর্জনের জন্য আরব্ধবীর্য (উদ্যমী) হয়ে অবস্থান করেন; তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মসমূহের সাধনায় দায়িত্ব অর্পণ না করা (অবিচল) ব্যক্তি হন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় বীর্যবল।


‘‘Katamañca, bhikkhave, paññābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññābalaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañca sekhabalāni.

“আর হে ভিক্ষুগণ, প্রজ্ঞাবল কী? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক প্রজ্ঞাবান হন; তিনি উদয়-ব্যয়গামিনী (উৎপত্তি ও বিনাশ অনুধাবনকারী), আর্য, ভেদকারিণী (ক্লেশ বিদীর্ণকারী) এবং সম্যক দুঃখক্ষয়গামিনী প্রজ্ঞায় সমন্বিত হন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় প্রজ্ঞাবল। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো শৈক্ষবল।


‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘saddhābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, hirībalena… ottappabalena … vīriyabalena… paññābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalenā’ti. Evañhi kho, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dutiyaṃ.

“অতএব, হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের এইভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে— ‘আমরা শৈক্ষবলস্বরূপ শ্রদ্ধাবলে সমন্বিত হব, হ্রীবলে... অপত্রপ্যবলে... বীর্যবলে... শৈক্ষবলস্বরূপ প্রজ্ঞাবলে সমন্বিত হব।’ হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।” দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত।


3. Dukkhasuttaṃ

৩. দুঃখ সূত্র


3. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme dukkhaṃ viharati savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā [Pg.3] duggati pāṭikaṅkhā. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, kusīto hoti, duppañño hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme dukkhaṃ viharati savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā.

৩. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু ইহলোকেই দুঃখের সাথে, বিঘ্ন (ক্লেশ), উপায়াস (হতাশা) ও পরিতাপের (দাহ) সাথে অবস্থান করেন এবং কায়ভেদের পর মৃত্যুর পর তাঁর দুর্গতি প্রত্যাশিত। কোন পাঁচটি ধর্মে? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অশ্রদ্ধাবান হন, নির্লজ্জ (অহ্রীক) হন, ভয়হীন (অনপত্রপী) হন, অলস হন এবং প্রজ্ঞাহীন (দুপ্রজ্ঞ) হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু ইহলোকেই দুঃখের সাথে, বিঘ্ন, উপায়াস ও পরিতাপের সাথে অবস্থান করেন এবং কায়ভেদের পর মৃত্যুর পর তাঁর দুর্গতি প্রত্যাশিত।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, hirīmā hoti, ottappī hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā’’ti. Tatiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু ইহলোকেই সুখে, বিঘ্নহীন, উপায়াসহীন ও পরিতাপহীনভাবে অবস্থান করেন এবং কায়ভেদের পর মৃত্যুর পর তাঁর সুগতি প্রত্যাশিত। কোন পাঁচটি ধর্মে? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান হন, লজ্জাশীল (হ্রীমান) হন, অপত্রপী (পাপভীরু) হন, আরব্ধবীর্য (উদ্যমী) হন এবং প্রজ্ঞাবান হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু ইহলোকেই সুখে, বিঘ্নহীন, উপায়াসহীন ও পরিতাপহীনভাবে অবস্থান করেন এবং কায়ভেদের পর মৃত্যুর পর তাঁর সুগতি প্রত্যাশিত।” তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত।


4. Yathābhatasuttaṃ

৪. যথাভৃত সূত্র


4. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, kusīto hoti, duppañño hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

৪. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু যেন (কোনো বোঝা) বয়ে এনে ফেলে রাখার মতো নরকে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি ধর্মে? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অশ্রদ্ধাবান হন, নির্লজ্জ হন, ভয়হীন হন, অলস হন এবং প্রজ্ঞাহীন হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু যেন বয়ে এনে ফেলে রাখার মতো নরকে নিক্ষিপ্ত হন।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, hirīmā hoti, ottappī hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু যেন বয়ে এনে ফেলে রাখার মতো স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি ধর্মে? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান হন, লজ্জাশীল হন, অপত্রপী হন, আরব্ধবীর্য হন এবং প্রজ্ঞাবান হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু যেন বয়ে এনে ফেলে রাখার মতো স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন।” quarto সূত্র সমাপ্ত।


5. Sikkhāsuttaṃ

৫. শিক্ষা সূত্র


5. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, tassa diṭṭheva dhamme pañca sahadhammikā vādānupātā gārayhā ṭhānā āgacchanti. Katame pañca? Saddhāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, hirīpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, ottappampi [Pg.4] nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, vīriyampi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, paññāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu. Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, tassa diṭṭheva dhamme ime pañca sahadhammikā vādānupātā gārayhā ṭhānā āgacchanti.

৫. “হে ভিক্ষুগণ, যে কোনো ভিক্ষু বা ভিক্ষুণী যদি শিক্ষা (শীল ও ব্রত) প্রত্যাখ্যান করে হীন গৃহী জীবনে ফিরে যায়, তবে ইহলোকেই তার ওপর পাঁচটি সহধর্মিক, নিন্দনীয় ও তিরস্কারযোগ্য অভিযোগ নেমে আসে। কোন পাঁচটি? ‘কুশল ধর্মসমূহে তোমার শ্রদ্ধাও ছিল না, কুশল ধর্মসমূহে তোমার লজ্জাও ছিল না, কুশল ধর্মসমূহে তোমার ভয়ও ছিল না, কুশল ধর্মসমূহে তোমার বীর্যও ছিল না, কুশল ধর্মসমূহে তোমার প্রজ্ঞাও ছিল না।’ হে ভিক্ষুগণ, যে কোনো ভিক্ষু বা ভিক্ষুণী যদি শিক্ষা প্রত্যাখ্যান করে হীন গৃহী জীবনে ফিরে যায়, তবে ইহলোকেই তার ওপর এই পাঁচটি সহধর্মিক, নিন্দনীয় ও তিরস্কারযোগ্য অভিযোগ নেমে আসে।


‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukho rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, tassa diṭṭheva dhamme pañca sahadhammikā pāsaṃsā ṭhānā āgacchanti. Katame pañca? Saddhāpi nāma te ahosi kusalesu dhammesu, hirīpi nāma te ahosi kusalesu dhammesu, ottappampi nāma te ahosi kusalesu dhammesu, vīriyampi nāma te ahosi kusalesu dhammesu, paññāpi nāma te ahosi kusalesu dhammesu. Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukho rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, tassa diṭṭheva dhamme ime pañca sahadhammikā pāsaṃsā ṭhānā āgacchantī’’ti. Pañcamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, যে কোনো ভিক্ষু বা ভিক্ষুণী যদি দুঃখ ও দৌর্মনস্যের সাথেও, অশ্রুপূর্ণ চোখে কাঁদতে কাঁদতে পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য পালন করেন, তবে ইহলোকেই তাঁর ওপর পাঁচটি সহধর্মিক প্রশংসনীয় বিষয় নেমে আসে। কোন পাঁচটি? ‘কুশল ধর্মসমূহে তোমার শ্রদ্ধাও ছিল, কুশল ধর্মসমূহে তোমার লজ্জাও ছিল, কুশল ধর্মসমূহে তোমার ভয়ও ছিল, কুশল ধর্মসমূহে তোমার বীর্যও ছিল, কুশল ধর্মসমূহে তোমার প্রজ্ঞাও ছিল।’ হে ভিক্ষুগণ, যে কোনো ভিক্ষু বা ভিক্ষুণী যদি দুঃখ ও দৌর্মনস্যের সাথেও, অশ্রুপূর্ণ চোখে কাঁদতে কাঁদতে পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য পালন করেন, তবে ইহলোকেই তাঁর ওপর এই পাঁচটি সহধর্মিক প্রশংসনীয় বিষয় নেমে আসে।” পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।


6. Samāpattisuttaṃ

৬. সমাপত্তি সূত্র


6. ‘‘Na tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva saddhā paccupaṭṭhitā hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, saddhā antarahitā hoti, asaddhiyaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hoti.

৬. “হে ভিক্ষুগণ, যতক্ষণ পর্যন্ত কুশল ধর্মসমূহে শ্রদ্ধা প্রতিষ্ঠিত থাকে, ততক্ষণ অকুশলের সমাপত্তি (প্রবেশ বা উৎপত্তি) হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন শ্রদ্ধা অন্তর্হিত হয় এবং অশ্রদ্ধা মনকে আচ্ছন্ন করে অবস্থান করে, তখনই অকুশলের সমাপত্তি ঘটে।


‘‘Na tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva hirī paccupaṭṭhitā hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, hirī antarahitā hoti, ahirikaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, যতক্ষণ পর্যন্ত কুশল ধর্মসমূহে লজ্জা (হ্রী) প্রতিষ্ঠিত থাকে, ততক্ষণ অকুশলের সমাপত্তি হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন লজ্জা অন্তর্হিত হয় এবং নির্লজ্জতা (অহ্রীকত্ব) মনকে আচ্ছন্ন করে অবস্থান করে, তখনই অকুশলের সমাপত্তি ঘটে।


‘‘Na tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva ottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, ottappaṃ antarahitaṃ hoti, anottappaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, যতক্ষণ পর্যন্ত কুশল ধর্মসমূহে ভয় (অপত্রপ্য) প্রতিষ্ঠিত থাকে, ততক্ষণ অকুশলের সমাপত্তি হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন ভয় অন্তর্হিত হয় এবং ভয়হীনতা (অনপত্রপ্য) মনকে আচ্ছন্ন করে অবস্থান করে, তখনই অকুশলের সমাপত্তি ঘটে।


‘‘Na [Pg.5] tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva vīriyaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, vīriyaṃ antarahitaṃ hoti, kosajjaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, যতক্ষণ পর্যন্ত কুশল ধর্মসমূহে বীর্য (উদ্যম) প্রতিষ্ঠিত থাকে, ততক্ষণ অকুশলের সমাপত্তি হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন বীর্য অন্তর্হিত হয় এবং অলসতা (কৌসীদ্য) মনকে আচ্ছন্ন করে অবস্থান করে, তখনই অকুশলের সমাপত্তি ঘটে।


‘‘Na tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva paññā paccupaṭṭhitā hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, paññā antarahitā hoti, duppaññā pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, যতক্ষণ পর্যন্ত কুশল ধর্মসমূহে প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিত থাকে, ততক্ষণ অকুশলের সমাপত্তি হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন প্রজ্ঞা অন্তর্হিত হয় এবং প্রজ্ঞাহীনতা (দুপ্রজ্ঞতা) মনকে আচ্ছন্ন করে অবস্থান করে, তখনই অকুশলের সমাপত্তি ঘটে।” ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।


7. Kāmasuttaṃ

৭. কাম সূত্র


7. ‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, sattā kāmesu laḷitā. Asitabyābhaṅgiṃ, bhikkhave, kulaputto ohāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, ‘saddhāpabbajito kulaputto’ti alaṃ vacanāya. Taṃ kissa hetu? Labbhā, bhikkhave, yobbanena kāmā te ca kho yādisā vā tādisā vā. Ye ca, bhikkhave, hīnā kāmā ye ca majjhimā kāmā ye ca paṇītā kāmā, sabbe kāmā ‘kāmā’tveva saṅkhaṃ gacchanti. Seyyathāpi, bhikkhave, daharo kumāro mando uttānaseyyako dhātiyā pamādamanvāya kaṭṭhaṃ vā kaṭhalaṃ vā mukhe āhareyya. Tamenaṃ dhāti sīghaṃ sīghaṃ manasi kareyya; sīghaṃ sīghaṃ manasi karitvā sīghaṃ sīghaṃ āhareyya. No ce sakkuṇeyya sīghaṃ sīghaṃ āharituṃ, vāmena hatthena sīsaṃ pariggahetvā dakkhiṇena hatthena vaṅkaṅguliṃ karitvā salohitampi āhareyya. Taṃ kissa hetu? ‘Atthesā, bhikkhave, kumārassa vihesā; nesā natthī’ti vadāmi. Karaṇīyañca kho etaṃ, bhikkhave, dhātiyā atthakāmāya hitesiniyā anukampikāya, anukampaṃ upādāya. Yato ca kho, bhikkhave, so kumāro vuddho hoti alaṃpañño, anapekkhā dāni, bhikkhave, dhāti tasmiṃ kumāre hoti – ‘attagutto dāni kumāro nālaṃ pamādāyā’ti.

৭. “হে ভিক্ষুগণ, অধিকাংশ প্রাণীই কামভোগে মত্ত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো কুলপুত্র কাস্তে ও জোয়াল পরিত্যাগ করে গৃহজীবন ছেড়ে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করে, তখন তাকে ‘শ্রদ্ধা সহকারে প্রব্রজিত কুলপুত্র’ বলা সংগত। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, যৌবনে কামভোগ লাভ করা যায়, তা যেমনই হোক না কেন। হে ভিক্ষুগণ, হীন কামভোগ, মধ্যম কামভোগ বা প্রণীত (উত্তম) কামভোগ—সব কামভোগই কেবল ‘কামভোগ’ নামেই অভিহিত হয়। যেমন, হে ভিক্ষুগণ, কোনো এক অবোধ, চিৎ হয়ে শুয়ে থাকা শিশু ধাত্রীর অসাবধানতাবশত মুখে কাঠের টুকরো বা মাটির চাড়া পুরে দেয়। তখন ধাত্রী অতি দ্রুত তা লক্ষ্য করে এবং দ্রুত লক্ষ্য করে তা মুখ থেকে বের করে নেয়। যদি সে দ্রুত তা বের করতে না পারে, তবে বাম হাত দিয়ে মাথাটি চেপে ধরে ডান হাতের আঙুল বাঁকিয়ে রক্তপাত ঘটিয়ে হলেও তা বের করে আনে। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, এতে শিশুর কষ্ট হয়—তা আমি অস্বীকার করি না। কিন্তু শিশুর হিতাকাঙ্ক্ষী, কল্যাণকামী ও অনুকম্পাশীল ধাত্রী অনুকম্পাবশতই তা করে থাকে। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন সেই শিশু বড় হয়ে ওঠে এবং বুদ্ধিমান হয়, তখন ধাত্রী সেই শিশুর প্রতি নিশ্চিন্ত হয়—‘এখন এই শিশু নিজের রক্ষায় সমর্থ, সে আর অসাবধান হবে না’।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yāvakīvañca bhikkhuno saddhāya akataṃ hoti kusalesu dhammesu, hiriyā akataṃ hoti kusalesu dhammesu, ottappena akataṃ hoti kusalesu dhammesu, vīriyena akataṃ hoti [Pg.6] kusalesu dhammesu, paññāya akataṃ hoti kusalesu dhammesu, anurakkhitabbo tāva me so, bhikkhave, bhikkhu hoti. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhuno saddhāya kataṃ hoti kusalesu dhammesu, hiriyā kataṃ hoti kusalesu dhammesu, ottappena kataṃ hoti kusalesu dhammesu, vīriyena kataṃ hoti kusalesu dhammesu, paññāya kataṃ hoti kusalesu dhammesu, anapekkho dānāhaṃ, bhikkhave, tasmiṃ bhikkhusmiṃ homi – ‘attagutto dāni bhikkhu nālaṃ pamādāyā’’’ti. Sattamaṃ.

“অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, যতক্ষণ পর্যন্ত কোনো ভিক্ষু কুশল ধর্মে শ্রদ্ধার দ্বারা করণীয় সম্পাদন না করে, কুশল ধর্মে হিরির দ্বারা করণীয় সম্পাদন না করে, কুশল ধর্মে ওত্তাপ্পের দ্বারা করণীয় সম্পাদন না করে, কুশল ধর্মে বীর্যের দ্বারা করণীয় সম্পাদন না করে, কুশল ধর্মে প্রজ্ঞার দ্বারা করণীয় সম্পাদন না করে, ততক্ষণ পর্যন্ত আমার সেই ভিক্ষুকে রক্ষা করতে হয়। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন ভিক্ষু কুশল ধর্মে শ্রদ্ধার দ্বারা করণীয় সম্পাদন করে, কুশল ধর্মে হিরির দ্বারা করণীয় সম্পাদন করে, কুশল ধর্মে ওত্তাপ্পের দ্বারা করণীয় সম্পাদন করে, কুশল ধর্মে বীর্যের দ্বারা করণীয় সম্পাদন করে, কুশল ধর্মে প্রজ্ঞার দ্বারা করণীয় সম্পাদন করে, তখন আমি সেই ভিক্ষুর প্রতি নিশ্চিন্ত হই—‘এখন এই ভিক্ষু আত্মরক্ষায় সমর্থ, সে আর অসাবধান হবে না’।” সপ্তম সূত্র।


8. Cavanasuttaṃ

৮. চবন সূত্র


8. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Katamehi pañcahi? Asaddho, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Ahiriko, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Anottappī, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Kusīto, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Duppañño, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme.

৮. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাহীন ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, হিরিহীন ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, ওত্তাপ্পহীন ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, অলস ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, দুষ্প্রাজ্ঞ ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Katamehi pañcahi? Saddho, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Hirīmā, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Ottappī, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Āraddhavīriyo, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Paññavā, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবান ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, হিরিমান ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, ওত্তাপ্পী ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, আরব্ধবীর্য ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, প্রজ্ঞাবান ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে।” অষ্টম সূত্র।


9. Paṭhamaagāravasuttaṃ

৯. প্রথম অগারব সূত্র


9. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Katamehi pañcahi? Assaddho, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Ahiriko, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Anottappī, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Kusīto[Pg.7], bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Duppañño, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme.

৯. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাহীন, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, হিরিহীন, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, ওত্তাপ্পহীন, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, অলস, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, দুষ্প্রাজ্ঞ, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয়, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকতে পারে না।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Katamehi pañcahi? Saddho, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Hirimā, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Ottappī, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Āraddhavīriyo, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Paññavā, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme’’ti. Navamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবান, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, হিরিমান, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, ওত্তাপ্পী, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, আরব্ধবীর্য, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, প্রজ্ঞাবান, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু সদ্ধর্ম থেকে চ্যুত হয় না, সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে।” নবম সূত্র।


10. Dutiyaagāravasuttaṃ

১০. দ্বিতীয় অগারব সূত্র


10. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi pañcahi? Assaddho, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Ahiriko, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Anottappī, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Kusīto, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Duppañño, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ.

১০. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে অসমর্থ। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাহীন, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে অসমর্থ। হে ভিক্ষুগণ, হিরিহীন, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে অসমর্থ। হে ভিক্ষুগণ, ওত্তাপ্পহীন, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে অসমর্থ। হে ভিক্ষুগণ, অলস, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে অসমর্থ। হে ভিক্ষুগণ, দুষ্প্রাজ্ঞ, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে অসমর্থ। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত, অগৌরবশীল ও অবিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে অসমর্থ।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sagāravo sappatisso bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi pañcahi? Saddho, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso bhabbo imasmiṃ dhammavinaye [Pg.8] vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Hirīmā, bhikkhave, bhikkhu…pe… ottappī, bhikkhave, bhikkhu…pe… āraddhavīriyo, bhikkhave, bhikkhu…pe… paññavā, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu sagāravo sappatisso bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitu’’nti. Dasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে সমর্থ। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবান, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে সমর্থ। হে ভিক্ষুগণ, হিরিমান, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু...পে... ওত্তাপ্পী, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু...পে... আরব্ধবীর্য, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু...পে... প্রজ্ঞাবান, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে সমর্থ। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত, গৌরবশীল ও বিনীত ভিক্ষু এই ধর্ম-বিনয়ে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিপুলতা লাভ করতে সমর্থ।” দশম সূত্র।


Sekhabalavaggo paṭhamo.

প্রথম শেখবল বর্গ।


Tassuddānaṃ –

এর সূচিপত্র (উদ্দান) —


Saṃkhittaṃ vitthataṃ dukkhā, bhataṃ sikkhāya pañcamaṃ;

Samāpatti ca kāmesu, cavanā dve agāravāti.

সংক্ষিপ্ত, বিস্তৃত, দুঃখ, আভূত (আহৃত), পঞ্চম শিক্ষা, সমাপত্তি, কামভোগে মত্ততা, দুটি চ্যুতি এবং অগৌরব।


2. Balavaggo

২. বল বর্গ


1. Ananussutasuttaṃ

১. অননুস্সুত সূত্র (অশ্রুত সূত্র)


11. ‘‘Pubbāhaṃ, bhikkhave, ananussutesu dhammesu abhiññāvosānapāramippatto paṭijānāmi. Pañcimāni, bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalāni, yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca tathāgatassa tathāgatabalāni yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavattetī’’ti. Paṭhamaṃ.

১১. “হে ভিক্ষুগণ, পূর্বে অশ্রুত ধর্মসমূহে আমি অভিজ্ঞা ও অবসানের পারমি প্রাপ্ত হয়েছি বলে প্রতিজ্ঞা করি। হে ভিক্ষুগণ, তথাগতের এই পাঁচটি তথাগত-বল রয়েছে, যে বলসমূহে সমন্বিত হয়ে তথাগত শ্রেষ্ঠ স্থান দাবি করেন, পর্ষদসমূহে সিংহনাদ করেন এবং ব্রহ্মচক্র প্রবর্তন করেন। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধাবল, হিরিবল, ওত্তাপ্পবল, বীর্যবল ও প্রজ্ঞাবল—হে ভিক্ষুগণ, তথাগতের এই পাঁচটি তথাগত-বল রয়েছে, যে বলসমূহে সমন্বিত হয়ে তথাগত শ্রেষ্ঠ স্থান দাবি করেন, পর্ষদসমূহে সিংহনাদ করেন এবং ব্রহ্মচক্র প্রবর্তন করেন।” প্রথম সূত্র।


2. Kūṭasuttaṃ

২. কূট সূত্র


12. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, sekhabalāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca sekhabalāni. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ sekhabalānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ paññābalaṃ.

১২. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি শেখবল রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধাবল, হিরিবল, ওত্তাপ্পবল, বীর্যবল ও প্রজ্ঞাবল—হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি শেখবল। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি শেখবলের মধ্যে যা এই প্রজ্ঞাবল, তা-ই শ্রেষ্ঠ, তা-ই সর্বগ্রাহক এবং তা-ই সংঘাতক।”


‘‘Seyyathāpi[Pg.9], bhikkhave, kūṭāgārassa etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ kūṭaṃ. Evamevaṃ kho, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ sekhabalānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ paññābalaṃ.

“যেমন, হে ভিক্ষুগণ, চূড়াবিশিষ্ট গৃহের চূড়াটিই শ্রেষ্ঠ, তা-ই সর্বগ্রাহক এবং তা-ই সংঘাতক। অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি শেখবলের মধ্যে যা এই প্রজ্ঞাবল, তা-ই শ্রেষ্ঠ, তা-ই সর্বগ্রাহক এবং তা-ই সংঘাতক।”


‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘saddhābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, hirībalena… ottappabalena… vīriyabalena… paññābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalenā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dutiyaṃ.

“অতএব, হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে—‘আমরা শেখবলরূপ শ্রদ্ধাবলে সমন্বিত হব, শেখবলরূপ হিরিবলে... ওত্তাপ্পবলে... বীর্যবলে... শেখবলরূপ প্রজ্ঞাবলে সমন্বিত হব।’ হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Saṃkhittasuttaṃ

৩. সংক্ষিপ্ত সূত্র


13. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca balānī’’ti. Tatiyaṃ.

১৩. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বল রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা-বল, বীর্য-বল, স্মৃতি-বল, সমাধি-বল ও প্রজ্ঞা-বল—হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি বল।” তৃতীয় (সূত্র)।


4. Vitthatasuttaṃ

৪. বিস্তারিত সূত্র


14. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ.

১৪. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বল রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা-বল, বীর্য-বল, স্মৃতি-বল, সমাধি-বল ও প্রজ্ঞা-বল।”


‘‘Katamañca, bhikkhave, saddhābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saddhābalaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধা-বল কী? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে আর্যশ্রাবক শ্রদ্ধাবান হন, তিনি তথাগতের বুদ্ধত্বে (বোধিতে) বিশ্বাস স্থাপন করেন এভাবে: ‘সেই ভগবান তথাগত অর্হৎ, সম্যক সম্বুদ্ধ, বিদ্যাচরণসম্পন্ন, সুগত, লোকবিদ, অনুত্তর পুরুষদমা সারথি, দেব-মনুষ্যগণের শিক্ষক (শাস্তা), বুদ্ধ ও ভগবান।’ হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় শ্রদ্ধা-বল।”


‘‘Katamañca, bhikkhave, vīriyabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vīriyabalaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, বীর্য-বল কী? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে আর্যশ্রাবক অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ অর্জনের জন্য আরব্ধবীর্য হয়ে বিহার করেন; তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে দায়িত্ব ত্যাগ না করে (উদ্যোগী হয়ে) থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় বীর্য-বল।”


‘‘Katamañca, bhikkhave, satibalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, satibalaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, স্মৃতি-বল কী? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে আর্যশ্রাবক স্মৃতিমান হন, তিনি পরম স্মৃতি ও প্রজ্ঞারূপ নিপুণতায় সমন্বিত হন, দীর্ঘকাল পূর্বে কৃত কাজ এবং দীর্ঘকাল পূর্বে কথিত বাক্যও স্মরণ করতে ও অনুস্মরণ করতে পারেন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় স্মৃতি-বল।”


‘‘Katamañca, bhikkhave, samādhibalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ [Pg.10] paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, samādhibalaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, সমাধি-বল কী? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে আর্যশ্রাবক কামসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, সবিতর্ক ও সবিচারযুক্ত, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখময় প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে, নিজের অন্তরে প্রসন্নতা ও চিত্তের একাগ্রতা লাভ করে, অবিতর্ক ও অবিচারযুক্ত, সমাধি-জাত প্রীতি ও সুখময় দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। প্রীতির প্রতি বিরাগবশত তিনি উপেক্ষক হয়ে বিহার করেন, স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞানী হন এবং কায়িক সুখ অনুভব করেন, আর্যগণ যার প্রশংসা করে বলেন—‘তিনি উপেক্ষক, স্মৃতিমান ও সুখবিহারী’, এভাবে তিনি তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। সুখ ও দুঃখ বর্জনের মাধ্যমে এবং পূর্বেই সৌমনস্য ও দৌর্মনস্যের বিলয় ঘটিয়ে, অদুঃখ-অসুখময়, উপেক্ষা ও স্মৃতির পরিশুদ্ধিযুক্ত চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় সমাধি-বল।”


‘‘Katamañca, bhikkhave, paññābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññābalaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañca balānī’’ti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, প্রজ্ঞা-বল কী? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে আর্যশ্রাবক প্রজ্ঞাবান হন, তিনি উদয়-ব্যয়গামিনী প্রজ্ঞায় সমন্বিত হন, যা আর্য, ভেদকারিণী এবং সম্যক দুঃখক্ষয়গামিনী। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় প্রজ্ঞা-বল। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি বল।” চতুর্থ (সূত্র)।


5. Daṭṭhabbasuttaṃ

৫. দট্ঠব্ব সূত্র


15. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ. Kattha ca, bhikkhave, saddhābalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu sotāpattiyaṅgesu. Ettha saddhābalaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, vīriyabalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu sammappadhānesu. Ettha vīriyabalaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, satibalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu satipaṭṭhānesu. Ettha satibalaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, samādhibalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu jhānesu. Ettha samādhibalaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, paññābalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu ariyasaccesu. Ettha paññābalaṃ daṭṭhabbaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañca balānī’’ti. Pañcamaṃ.

১৫. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বল রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা-বল, বীর্য-বল, স্মৃতি-বল, সমাধি-বল ও প্রজ্ঞা-বল। হে ভিক্ষুগণ, কোথায় শ্রদ্ধা-বল দেখতে হবে? চারটি স্রোত্যাপত্তি-অঙ্গে। এখানে শ্রদ্ধা-বল দেখতে হবে। হে ভিক্ষুগণ, কোথায় বীর্য-বল দেখতে হবে? চারটি সম্যক প্রধানের মধ্যে। এখানে বীর্য-বল দেখতে হবে। হে ভিক্ষুগণ, কোথায় স্মৃতি-বল দেখতে হবে? চারটি স্মৃতিপ্রস্থানের মধ্যে। এখানে স্মৃতি-বল দেখতে হবে। হে ভিক্ষুগণ, কোথায় সমাধি-বল দেখতে হবে? চারটি ধ্যানের মধ্যে। এখানে সমাধি-বল দেখতে হবে। হে ভিক্ষুগণ, কোথায় প্রজ্ঞা-বল দেখতে হবে? চারটি আর্যসত্যের মধ্যে। এখানে প্রজ্ঞা-বল দেখতে হবে। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি বল।” পঞ্চম (সূত্র)।


6. Punakūṭasuttaṃ

৬. পুনকূট সূত্র


16. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca balāni. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ balānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ paññābalaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, kūṭāgārassa etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ kūṭaṃ. Evamevaṃ kho, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ balānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ paññābala’’nti. Chaṭṭhaṃ.

১৬. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বল রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা-বল, বীর্য-বল, স্মৃতি-বল, সমাধি-বল ও প্রজ্ঞা-বল—হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি বল। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বলের মধ্যে প্রজ্ঞা-বলই হলো সর্বশ্রেষ্ঠ, যা অন্য সব বলকে ধারণ করে এবং একত্রিত করে। হে ভিক্ষুগণ, যেমন একটি চূড়াযুক্ত গৃহের চূড়াটিই হলো সর্বশ্রেষ্ঠ, যা অন্য সব অংশকে ধারণ করে ও একত্রিত করে; ঠিক তেমনি, হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বলের মধ্যে প্রজ্ঞা-বলই হলো সর্বশ্রেষ্ঠ, যা অন্য সব বলকে ধারণ করে এবং একত্রিত করে।” ষষ্ঠ (সূত্র)।


7. Paṭhamahitasuttaṃ

৭. প্রথম হিত সূত্র


17. ‘‘Pañcahi[Pg.11], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato bhikkhu attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāyā’’ti. Sattamaṃ.

১৭. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু নিজের হিতের জন্য প্রতিপন্ন হন, কিন্তু অপরের হিতের জন্য নয়। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু নিজে শীলসম্পন্ন হন, কিন্তু অপরকে শীলসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না; নিজে সমাধিসম্পন্ন হন, কিন্তু অপরকে সমাধিসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না; নিজে প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন, কিন্তু অপরকে প্রজ্ঞাসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না; নিজে বিমুক্তিসম্পন্ন হন, কিন্তু অপরকে বিমুক্তিসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না; নিজে বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন, কিন্তু অপরকে বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত ভিক্ষু নিজের হিতের জন্য প্রতিপন্ন হন, কিন্তু অপরের হিতের জন্য নয়।” সপ্তম (সূত্র)।


8. Dutiyahitasuttaṃ

৮. দ্বিতীয় হিত সূত্র


18. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā na sīlasampanno hoti, paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

১৮. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু অপরের হিতের জন্য প্রতিপন্ন হন, কিন্তু নিজের হিতের জন্য নয়। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু নিজে শীলসম্পন্ন হন না, কিন্তু অপরকে শীলসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন; নিজে সমাধিসম্পন্ন হন না, কিন্তু অপরকে সমাধিসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন; নিজে প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন না, কিন্তু অপরকে প্রজ্ঞাসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন; নিজে বিমুক্তিসম্পন্ন হন না, কিন্তু অপরকে বিমুক্তিসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন; নিজে বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন না, কিন্তু অপরকে বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু অপরের হিতের জন্য প্রতিপন্ন হন, কিন্তু নিজের হিতের জন্য নয়।” অষ্টম (সূত্র)।


9. Tatiyahitasuttaṃ

৯. তৃতীয় হিত সূত্র


19. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu neva attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā na sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Imehi kho[Pg.12], bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu neva attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāyā’’ti. Navamaṃ.

১৯. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু নিজের হিতের জন্যও প্রতিপন্ন হন না, অপরের হিতের জন্যও নয়। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু নিজে শীলসম্পন্ন হন না এবং অপরকেও শীলসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না; নিজে সমাধিসম্পন্ন হন না এবং অপরকেও সমাধিসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না; নিজে প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন না এবং অপরকেও প্রজ্ঞাসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না; নিজে বিমুক্তিসম্পন্ন হন না এবং অপরকেও বিমুক্তিসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না; নিজে বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন না এবং অপরকেও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু নিজের হিতের জন্যও প্রতিপন্ন হন না, অপরের হিতের জন্যও নয়।” নবম (সূত্র)।


10. Catutthahitasuttaṃ

১০. চতুর্থ হিত সূত্র


20. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu attahitāya ca paṭipanno hoti parahitāya ca. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, parañca sīlasampadāya samādapeti; attanā ca samādhisampanno hoti, parañca samādhisampadāya samādapeti, attanā ca paññāsampanno hoti, parañca paññāsampadāya samādapeti; attanā ca vimuttisampanno hoti, parañca vimuttisampadāya samādapeti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, parañca vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu attahitāya ca paṭipanno hoti parahitāya cā’’ti. Dasamaṃ.

২০. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু নিজের হিতের জন্যও প্রতিপন্ন হন এবং অপরের হিতের জন্যও। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু নিজেও শীলসম্পন্ন হন এবং অপরকেও শীলসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন; নিজেও সমাধিসম্পন্ন হন এবং অপরকেও সমাধিসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন; নিজেও প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন এবং অপরকেও প্রজ্ঞাসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন; নিজেও বিমুক্তিসম্পন্ন হন এবং অপরকেও বিমুক্তিসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন; নিজেও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন এবং অপরকেও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হতে উৎসাহিত করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু নিজের হিতের জন্যও প্রতিপন্ন হন এবং অপরের হিতের জন্যও।” দশম (সূত্র)।


Balavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় বল বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র (উদ্দান) –


Ananussutakūṭañca, saṃkhittaṃ vitthatena ca;

Daṭṭhabbañca puna kūṭaṃ, cattāropi hitena cāti.

অননুস্সুত ও কূট সূত্র, সংক্ষীপ্ত ও বিস্তারিত সূত্র, দট্ঠব্ব ও পুনরায় কূট সূত্র, এবং হিত সংজ্ঞক চারটি সূত্র—এই হলো দশটি সূত্র।


3. Pañcaṅgikavaggo

৩. পঞ্চাঙ্গিক বর্গ


1. Paṭhamaagāravasuttaṃ

১. প্রথম অগারব সূত্র


21. ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso asabhāgavuttiko ‘sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sekhaṃ dhammaṃ aparipūretvā sīlāni paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sīlāni aparipūretvā sammādiṭṭhiṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sammādiṭṭhiṃ aparipūretvā sammāsamādhiṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

২১. “হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু সধর্মচারীগণের প্রতি অনাদরণশীল, অবিনীত এবং অসদৃশ আচরণকারী, তিনি যে অভিসমাচারিক ধর্ম পূর্ণ করবেন—এমন কোনো সম্ভাবনা নেই। অভিসমাচারিক ধর্ম পূর্ণ না করে তিনি যে শৈক্ষ ধর্ম পূর্ণ করবেন—এমন কোনো সম্ভাবনা নেই। শৈক্ষ ধর্ম পূর্ণ না করে তিনি যে শীলসমূহ পূর্ণ করবেন—এমন কোনো সম্ভাবনা নেই। শীলসমূহ পূর্ণ না করে তিনি যে সম্যক দৃষ্টি পূর্ণ করবেন—এমন কোনো সম্ভাবনা নেই। সম্যক দৃষ্টি পূর্ণ না করে তিনি যে সম্যক সমাধি পূর্ণ করবেন—এমন কোনো সম্ভাবনা নেই।”


‘‘So [Pg.13] vata, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso sabhāgavuttiko ‘sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sekhaṃ dhammaṃ paripūretvā sīlāni paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sīlāni paripūretvā sammādiṭṭhiṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sammādiṭṭhiṃ paripūretvā sammāsamādhiṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু সধর্মচারীগণের প্রতি আদরশীল, বিনীত এবং সদৃশ আচরণকারী, তিনি যে অভিসমাচারিক ধর্ম পূর্ণ করবেন—এমন সম্ভাবনা অবশ্যই রয়েছে। অভিসমাচারিক ধর্ম পূর্ণ করে তিনি যে শৈক্ষ ধর্ম পূর্ণ করবেন—এমন সম্ভাবনা অবশ্যই রয়েছে। শৈক্ষ ধর্ম পূর্ণ করে তিনি যে শীলসমূহ পূর্ণ করবেন—এমন সম্ভাবনা অবশ্যই রয়েছে। শীলসমূহ পূর্ণ করে তিনি যে সম্যক দৃষ্টি পূর্ণ করবেন—এমন সম্ভাবনা অবশ্যই রয়েছে। সম্যক দৃষ্টি পূর্ণ করে তিনি যে সম্যক সমাধি পূর্ণ করবেন—এমন সম্ভাবনা অবশ্যই রয়েছে।” প্রথম (সূত্র)।


2. Dutiyaagāravasuttaṃ

২. দ্বিতীয় অগারব সূত্র


22. ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso asabhāgavuttiko ‘sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sekhaṃ dhammaṃ aparipūretvā sīlakkhandhaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sīlakkhandhaṃ aparipūretvā samādhikkhandhaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Samādhikkhandhaṃ aparipūretvā paññākkhandhaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

২২. হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু সব্রহ্মচারীদের (সহধর্মী ভিক্ষুদের) প্রতি শ্রদ্ধাহীন, অবাধ্য এবং অমিল আচরণকারী, সে ‘আভিসমাচারিক ধর্ম (উত্তম আচরণবিধি) পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া অসম্ভব। ‘আভিসমাচারিক ধর্ম পরিপূর্ণ না করে সে শৈক্ষ ধর্ম পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া অসম্ভব। ‘শৈক্ষ ধর্ম পরিপূর্ণ না করে সে শীলস্কন্ধ পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া অসম্ভব। ‘শীলস্কন্ধ পরিপূর্ণ না করে সে সমাধিস্কন্ধ পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া অসম্ভব। ‘সমাধিস্কন্ধ পরিপূর্ণ না করে সে প্রজ্ঞাস্কন্ধ পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া অসম্ভব।


‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso sabhāgavuttiko ‘sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. Sekhaṃ dhammaṃ paripūretvā sīlakkhandhaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sīlakkhandhaṃ paripūretvā samādhikkhandhaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Samādhikkhandhaṃ paripūretvā paññākkhandhaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Dutiyaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু সব্রহ্মচারীদের প্রতি শ্রদ্ধাশীল, বাধ্য এবং সদৃশ আচরণকারী, সে ‘আভিসমাচারিক ধর্ম পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া সম্ভব। ‘আভিসমাচারিক ধর্ম পরিপূর্ণ করে সে শৈক্ষ ধর্ম পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া সম্ভব। ‘শৈক্ষ ধর্ম পরিপূর্ণ করে সে শীলস্কন্ধ পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া সম্ভব। ‘শীলস্কন্ধ পরিপূর্ণ করে সে সমাধিস্কন্ধ পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া সম্ভব। ‘সমাধিস্কন্ধ পরিপূর্ণ করে সে প্রজ্ঞাস্কন্ধ পরিপূর্ণ করবে’—এরূপ হওয়া সম্ভব।” দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত।


3. Upakkilesasuttaṃ

৩. উপক্লেশ সূত্র


23. ‘‘Pañcime, bhikkhave, jātarūpassa upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā upeti kammāya. Katame pañca? Ayo, lohaṃ, tipu, sīsaṃ, sajjhaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca jātarūpassa upakkilesā[Pg.14], yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā upeti kammāya. Yato ca kho, bhikkhave, jātarūpaṃ imehi pañcahi upakkilesehi vimuttaṃ hoti, taṃ hoti jātarūpaṃ mudu ca kammaniyañca pabhassarañca na ca pabhaṅgu sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi muddikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakāya yadi suvaṇṇamālāya – tañcassa atthaṃ anubhoti.

২৩. হে ভিক্ষুগণ, স্বর্ণের এই পাঁচটি উপক্লেশ (অশুদ্ধি) রয়েছে, যে উপক্লেশগুলোর দ্বারা দূষিত স্বর্ণ নরম হয় না, কর্মোপযোগী হয় না, উজ্জ্বল হয় না, ভঙ্গুর হয় এবং অলঙ্কার তৈরির কাজে ভালোভাবে উপযুক্ত হয় না। কোন পাঁচটি? লোহা, তামা, টিন, সিসা এবং রুপা—হে ভিক্ষুগণ, এগুলোই হলো স্বর্ণের পাঁচটি উপক্লেশ, যার দ্বারা দূষিত স্বর্ণ নরম হয় না, কর্মোপযোগী হয় না, উজ্জ্বল হয় না, ভঙ্গুর হয় এবং অলঙ্কার তৈরির কাজে ভালোভাবে উপযুক্ত হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন স্বর্ণ এই পাঁচটি উপক্লেশ থেকে মুক্ত হয়, তখন সেই স্বর্ণ নরম, কর্মোপযোগী ও উজ্জ্বল হয়, ভঙ্গুর হয় না এবং অলঙ্কার তৈরির কাজে ভালোভাবে উপযুক্ত হয়। তখন যে কেউ যে কোনো ধরণের অলঙ্কার তৈরি করতে ইচ্ছা করে—তা আংটি হোক, কানের দুল হোক, কণ্ঠহার হোক বা সোনার মালা হোক—তা সেই উদ্দেশ্য সাধন করে।


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime cittassa upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ cittaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Katame pañca? Kāmacchando, byāpādo, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, vicikicchā – ime kho, bhikkhave, pañca cittassa upakkilesā yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ cittaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, cittaṃ imehi pañcahi upakkilesehi vimuttaṃ hoti, taṃ hoti cittaṃ mudu ca kammaniyañca pabhassarañca na ca pabhaṅgu sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি উপক্লেশ রয়েছে, যে উপক্লেশগুলোর দ্বারা দূষিত চিত্ত নরম হয় না, কর্মোপযোগী হয় না, উজ্জ্বল হয় না, ভঙ্গুর হয় এবং আসবসমূহের ক্ষয়ের জন্য ভালোভাবে সমাহিত হয় না। কোন পাঁচটি? কামচ্ছন্দ, ব্যাপাদ, থীনমিদ্ধ, উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চ এবং বিচিকিৎসা—হে ভিক্ষুগণ, এগুলোই হলো চিত্তের পাঁচটি উপক্লেশ, যার দ্বারা দূষিত চিত্ত নরম হয় না, কর্মোপযোগী হয় না, উজ্জ্বল হয় না, ভঙ্গুর হয় এবং আসবসমূহের ক্ষয়ের জন্য ভালোভাবে সমাহিত হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, যখন চিত্ত এই পাঁচটি উপক্লেশ থেকে মুক্ত হয়, তখন সেই চিত্ত নরম, কর্মোপযোগী ও উজ্জ্বল হয়, ভঙ্গুর হয় না এবং আসবসমূহের ক্ষয়ের জন্য ভালোভাবে সমাহিত হয়। তখন অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎকারের যোগ্য যে কোনো ধর্মের দিকে যখন কেউ চিত্তকে নমিত করে, তখন উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ প্রমাণ বা সাক্ষাৎকারের যোগ্যতা লাভ করে।


‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ, bahudhāpi hutvā eko assaṃ; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gaccheyyaṃ, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ kareyyaṃ, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāno gaccheyyaṃ, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kameyyaṃ, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimaseyyaṃ parimajjeyyaṃ yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে—‘আমি বহুবিধ ঋদ্ধি-ক্ষমতা প্রদর্শন করব—একাকী হয়েও বহু রূপ ধারণ করব, আবার বহু রূপ ধারণ করে একাকী হব; আবির্ভাব ও তিরোভাব হব; দেয়াল, প্রাচীর বা পর্বতের মধ্য দিয়ে কোনো বাধা ছাড়াই শূন্যের মতো চলে যাব; জলের মতো মাটিতেও ডুব দেওয়া ও ভেসে ওঠা করব; মাটির মতো জলের উপর দিয়েও না ডুবে হেঁটে যাব; ডানাযুক্ত পাখির মতো শূন্যেও পদ্মাসনে উপবিষ্ট হয়ে গমন করব; এমন মহাশক্তিশালী ও মহানুভব চন্দ্র ও সূর্যকেও হাত দিয়ে স্পর্শ ও মর্দন করব; এমনকি ব্রহ্মলোক পর্যন্ত নিজের শরীরকে বশীভূত রাখব’—তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই বিষয়েই সাক্ষাৎকারের যোগ্যতা লাভ করে।


‘‘So [Pg.15] sace ākaṅkhati – ‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে—‘আমি মানুষের শ্রবণাতীত অতি-বিশুদ্ধ দিব্য শ্রোত্রধাতু দ্বারা দূরে বা নিকটে অবস্থিত দিব্য ও মানুষী—উভয় প্রকার শব্দই শ্রবণ করব’—তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই বিষয়েই সাক্ষাৎকারের যোগ্যতা লাভ করে।


‘‘So sace ākaṅkhati – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ, mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ, sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ, samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajāneyyaṃ, avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে—‘আমি অন্যান্য সত্ত্ব ও পুদগলের চিত্তকে নিজের চিত্ত দ্বারা পরিমাপ করে জানতে পারব—সরাগ চিত্তকে ‘সরাগ চিত্ত’ বলে জানব, বীতরাগ চিত্তকে ‘বীতরাগ চিত্ত’ বলে জানব; সদ্বেষ চিত্তকে ‘sadosaṃ cittaṃ’ বলে জানব, বীতদ্বেষ চিত্তকে ‘vītadosaṃ cittaṃ’ বলে জানব; সমোহ চিত্তকে ‘samohaṃ cittaṃ’ বলে জানব, বীতমোহ চিত্তকে ‘vītamohaṃ cittaṃ’ বলে জানব; সংকুচিত চিত্তকে ‘saṃkhittaṃ cittaṃ’ বলে জানব, বিক্ষিপ্ত চিত্তকে ‘vikkhittaṃ cittaṃ’ বলে জানব; মহদ্গত চিত্তকে ‘mahaggataṃ cittaṃ’ বলে জানব, অমহদ্গত চিত্তকে ‘amahaggataṃ cittaṃ’ বলে জানব; সউত্তর চিত্তকে ‘sauttaraṃ cittaṃ’ বলে জানব, অনুত্তর চিত্তকে ‘anuttaraṃ cittaṃ’ বলে জানব; সমাহিত চিত্তকে ‘samāhitaṃ cittaṃ’ বলে জানব, অসমাহিত চিত্তকে ‘asamāhitaṃ cittaṃ’ বলে জানব; বিমুক্ত চিত্তকে ‘vimuttaṃ cittaṃ’ বলে জানব, অবিমুক্ত চিত্তকে ‘avimuttaṃ cittaṃ’ বলে জানব’—তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই বিষয়েই সাক্ষাৎকারের যোগ্যতা লাভ করে।


‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে—‘আমি আমার বহুবিধ পূর্বনিবাস স্মরণ করব, যেমন—এক জন্ম, দুই জন্ম, তিন জন্ম, চার জন্ম, পাঁচ জন্ম, দশ জন্ম, বিশ জন্ম, ত্রিশ জন্ম, চল্লিশ জন্ম, পঞ্চাশ জন্ম, শত জন্ম, সহস্র জন্ম, শত-সহস্র জন্ম, অনেক সংবর্তকল্প, অনেক বিবর্তকল্প, অনেক সংবর্ত-বিবর্তকল্প; ‘অমুক স্থানে আমি ছিলাম, এই আমার নাম ছিল, এই গোত্র ছিল, এই বর্ণ ছিল, এই আহার ছিল, এই সুখ-দুঃখের অনুভূতি ছিল, এই আমার আয়ুর সীমা ছিল। আমি সেখান থেকে চ্যুত হয়ে অমুক স্থানে উৎপন্ন হয়েছিলাম; সেখানেও আমার এই নাম ছিল, এই গোত্র ছিল, এই বর্ণ ছিল, এই আহার ছিল, এই সুখ-দুঃখের অনুভূতি ছিল, এই আমার আয়ুর সীমা ছিল। সেখান থেকে চ্যুত হয়ে আমি এখানে উৎপন্ন হয়েছি’—এভাবে আকার ও বিবরণসহ বহুবিধ পূর্বনিবাস স্মরণ করব’—তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই বিষয়েই সাক্ষাৎকারের যোগ্যতা লাভ করে।


‘‘So [Pg.16] sace ākaṅkhati – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyyaṃ – ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti, iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে—‘আমি মানুষের দৃষ্টির অতীত অতি-বিশুদ্ধ দিব্যচক্ষু দ্বারা সত্ত্বদের দেখব—তাদের চ্যুতি ও উৎপত্তি, হীন ও উৎকৃষ্ট, সুবর্ণ ও দুবর্ণ, সুগতি ও দুর্গতিপ্রাপ্ত হওয়া এবং কর্মানুযায়ী সত্ত্বদের গতি লাভ করা জানতে পারব—‘হায়! এই সত্ত্বগণ কায়দুশ্চরিত্র, বাক্যদুশ্চরিত্র ও মনোদুশ্চরিত্রযুক্ত ছিল, আর্যদের নিন্দাকারী ছিল, মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্ন ছিল এবং মিথ্যাদৃষ্টির কর্ম গ্রহণ করেছিল। তারা দেহের পতনের পর, মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়েছে। পক্ষান্তরে, এই সত্ত্বগণ কায়সুচরিত, বাক্যসুচরিত ও মনঃসুচরিতযুক্ত ছিল, আর্যদের নিন্দাকারী ছিল না, সম্যকদৃষ্টিসম্পন্ন ছিল এবং সম্যকদৃষ্টির কর্ম গ্রহণ করেছিল। তারা দেহের পতনের পর, মৃত্যুর পর সুগতি ও স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়েছে’—এভাবে মানুষের দৃষ্টির অতীত অতি-বিশুদ্ধ দিব্যচক্ষু দ্বারা সত্ত্বদের চ্যুতি ও উৎপত্তি, হীন ও উৎকৃষ্ট, সুবর্ণ ও দুবর্ণ, সুগতি ও দুর্গতিপ্রাপ্ত হওয়া এবং কর্মানুযায়ী সত্ত্বদের গতি লাভ করা জানতে পারব’—তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই বিষয়েই সাক্ষাৎকারের যোগ্যতা লাভ করে।


‘‘So sace ākaṅkhati – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti. Tatiyaṃ.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে—‘আমি আসবসমূহের ক্ষয়ের মাধ্যমে আসবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি এই ইহলোকেই নিজে উচ্চতর জ্ঞান দ্বারা সাক্ষাৎ করে এবং লাভ করে বিহার করব’—তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই বিষয়েই সাক্ষাৎকারের যোগ্যতা লাভ করে।” তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত।


4. Dussīlasuttaṃ

৪. দুঃশীল সূত্র


24. ‘‘Dussīlassa, bhikkhave, sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi na pāripūriṃ gacchati, pheggupi na pāripūriṃ gacchati, sāropi na pāripūriṃ gacchati; evamevaṃ kho, bhikkhave, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti [Pg.17] nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ.

২৪. হে ভিক্ষুগণ, দুঃশীল ও শীলভ্রষ্ট ব্যক্তির সম্যক সমাধি লাভের কারণ বা ভিত্তি বিনষ্ট হয়ে যায়। সম্যক সমাধি না থাকলে, সম্যক সমাধিভ্রষ্ট ব্যক্তির যথাভূত জ্ঞানদর্শন লাভের কারণ বিনষ্ট হয়ে যায়। যথাভূত জ্ঞানদর্শন না থাকলে, যথাভূত জ্ঞানদর্শনভ্রষ্ট ব্যক্তির নির্বেদ ও বিরাগ লাভের কারণ বিনষ্ট হয়ে যায়। নির্বেদ ও বিরাগ না থাকলে, নির্বেদ ও বিরাগভ্রষ্ট ব্যক্তির বিমুক্তি জ্ঞানদর্শন লাভের কারণ বিনষ্ট হয়ে যায়। হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো বৃক্ষের শাখা ও পত্রাদি যদি নষ্ট হয়ে যায়, তবে তার বাকলও পূর্ণতা লাভ করে না, ত্বকও পূর্ণতা লাভ করে না, অসার অংশও পূর্ণতা লাভ করে না এবং সার অংশও পূর্ণতা লাভ করে না; ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষুগণ, দুঃশীল ও শীলভ্রষ্ট ব্যক্তির সম্যক সমাধি লাভের কারণ বিনষ্ট হয়ে যায়। সম্যক সমাধি না থাকলে, সম্যক সমাধিভ্রষ্ট ব্যক্তির যথাভূত জ্ঞানদর্শন লাভের কারণ বিনষ্ট হয়ে যায়। যথাভূত জ্ঞানদর্শন না থাকলে, যথাভূত জ্ঞানদর্শনভ্রষ্ট ব্যক্তির নির্বেদ ও বিরাগ লাভের কারণ বিনষ্ট হয়ে যায়। নির্বেদ ও বিরাগ না থাকলে, নির্বেদ ও বিরাগভ্রষ্ট ব্যক্তির বিমুক্তি জ্ঞানদর্শন লাভের কারণ বিনষ্ট হয়ে যায়।


‘‘Sīlavato, bhikkhave, sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi pāripūriṃ gacchati, pheggupi pāripūriṃ gacchati, sāropi pāripūriṃ gacchati; evamevaṃ kho, bhikkhave, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassana’’nti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তির সম্যক সমাধি কারণ-সমৃদ্ধ হয়। সম্যক সমাধি থাকলে, সম্যক সমাধিসম্পন্ন ব্যক্তির যথাভূত জ্ঞানদর্শন কারণ-সমৃদ্ধ হয়। যথাভূত জ্ঞানদর্শন থাকলে, যথাভূত জ্ঞানদর্শনসম্পন্ন ব্যক্তির নির্বেদ ও বিরাগ কারণ-সমৃদ্ধ হয়। নির্বেদ ও বিরাগ থাকলে, নির্বেদ ও বিরাগসম্পন্ন ব্যক্তির বিমুক্তিজ্ঞানদর্শন কারণ-সমৃদ্ধ হয়। হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো বৃক্ষ শাখা-পল্লবসম্পন্ন হলে তার বাকলও পূর্ণতা লাভ করে, ত্বকও পূর্ণতা লাভ করে, অসার অংশও পূর্ণতা লাভ করে এবং সার অংশও পূর্ণতা লাভ করে; ঠিক তেমনি, হে ভিক্ষুগণ, শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তির সম্যক সমাধি কারণ-সমৃদ্ধ হয়। সম্যক সমাধি থাকলে, সম্যক সমাধিসম্পন্ন ব্যক্তির যথাভূত জ্ঞানদর্শন কারণ-সমৃদ্ধ হয়। যথাভূত জ্ঞানদর্শন থাকলে, যথাভূত জ্ঞানদর্শনসম্পন্ন ব্যক্তির নির্বেদ ও বিরাগ কারণ-সমৃদ্ধ হয়। নির্বেদ ও বিরাগ থাকলে, নির্বেদ ও বিরাগসম্পন্ন ব্যক্তির বিমুক্তিজ্ঞানদর্শন কারণ-সমৃদ্ধ হয়।” চতুর্থ।


5. Anuggahitasuttaṃ

৫. অনুগৃহীত সূত্র


25. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca.

২৫. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গ দ্বারা অনুগৃহীত সম্যক দৃষ্টি চেতোবিমুক্তি-ফলদায়ক ও চেতোবিমুক্তি-ফলের আনিশংস (সুফল) যুক্ত হয় এবং প্রজ্ঞাবিমুক্তি-ফলদায়ক ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি-ফলের আনিশংস যুক্ত হয়।


‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, sammādiṭṭhi sīlānuggahitā ca hoti, sutānuggahitā ca hoti, sākacchānuggahitā ca hoti, samathānuggahitā ca hoti, vipassanānuggahitā ca hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā cā’’ti. Pañcamaṃ.

“কোন পাঁচটি অঙ্গ দ্বারা? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে সম্যক দৃষ্টি শীল দ্বারা অনুগৃহীত হয়, শ্রুত দ্বারা অনুগৃহীত হয়, আলোচনা দ্বারা অনুগৃহীত হয়, শমথ দ্বারা অনুগৃহীত হয় এবং বিপশ্যনা দ্বারা অনুগৃহীত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গ দ্বারা অনুগৃহীত সম্যক দৃষ্টি চেতোবিমুক্তি-ফলদায়ক ও চেতোবিমুক্তি-ফলের আনিশংস যুক্ত হয় এবং প্রজ্ঞাবিমুক্তি-ফলদায়ক ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি-ফলের আনিশংস যুক্ত হয়।” পঞ্চম।


6. Vimuttāyatanasuttaṃ

৬. বিমুক্তি-আয়তন সূত্র


26. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, vimuttāyatanāni yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā [Pg.18] vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

২৬. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বিমুক্তি-আয়তন রয়েছে, যেখানে অপ্রমত্ত, আতাপী ও প্রহিতাত্মা হয়ে বিহারকারী ভিক্ষুর অমুক্ত চিত্ত মুক্ত হয়, অক্ষয়িত আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয় এবং অপ্রাপ্ত অনুত্তর যোগক্ষেম অর্জিত হয়।


‘‘Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī. Yathā yathā, bhikkhave, tassa bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

“কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এখানে কোনো ভিক্ষুকে শাস্তা ধর্ম দেশনা করেন অথবা অন্য কোনো গুরুস্থানীয় সব্রহ্মচারী ধর্ম দেশনা করেন। হে ভিক্ষুগণ, শাস্তা বা অন্য কোনো গুরুস্থানীয় সব্রহ্মচারী যেভাবে যেভাবে সেই ভিক্ষুকে ধর্ম দেশনা করেন, সেভাবে সেভাবে সে সেই ধর্মে অর্থ-প্রতিসংবেদী এবং ধর্ম-প্রতিসংবেদী হয়। সেই অর্থ-প্রতিসংবেদী ও ধর্ম-প্রতিসংবেদী ভিক্ষুর প্রামোদ উৎপন্ন হয়। প্রমুদিত চিত্তে প্রীতি উৎপন্ন হয়। প্রীতিময় চিত্তের কায় প্রশমিত হয়। প্রশান্তকায় ব্যক্তি সুখ অনুভব করে। সুখী ব্যক্তির চিত্ত সমাহিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটিই প্রথম বিমুক্তি-আয়তন, যেখানে অপ্রমত্ত, আতাপী ও প্রহিতাত্মা হয়ে বিহারকারী ভিক্ষুর অমুক্ত চিত্ত মুক্ত হয়, অক্ষয়িত আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয় এবং অপ্রাপ্ত অনুত্তর যোগক্ষেম অর্জিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুকে শাস্তা ধর্ম দেশনা করেন না, অথবা অন্য কোনো গুরুস্থানীয় সব্রহ্মচারীও ধর্ম দেশনা করেন না; কিন্তু তিনি যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্ম বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনা করেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু যেভাবে যেভাবে শ্রুত ও অধীত ধর্ম বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনা করেন, সেভাবে সেভাবে সে সেই ধর্মে অর্থ-প্রতিসংবেদী এবং ধর্ম-প্রতিসংবেদী হয়। সেই অর্থ-প্রতিসংবেদী ও ধর্ম-প্রতিসংবেদী ভিক্ষুর প্রামোদ উৎপন্ন হয়। প্রমুদিত চিত্তে প্রীতি উৎপন্ন হয়। প্রীতিময় চিত্তের কায় প্রশমিত হয়। প্রশান্তকায় ব্যক্তি সুখ অনুভব করে। সুখী ব্যক্তির চিত্ত সমাহিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটিই দ্বিতীয় বিমুক্তি-আয়তন, যেখানে অপ্রমত্ত, আতাপী ও প্রহিতাত্মা হয়ে বিহারকারী ভিক্ষুর অমুক্ত চিত্ত মুক্ত হয়, অক্ষয়িত আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয় এবং অপ্রাপ্ত অনুত্তর যোগক্ষেম অর্জিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino [Pg.19] dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino…pe… yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুকে শাস্তা ধর্ম দেশনা করেন না, অথবা অন্য কোনো গুরুস্থানীয় সব্রহ্মচারীও ধর্ম দেশনা করেন না, এবং তিনি শ্রুত ও অধীত ধর্ম বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনাও করেন না; কিন্তু তিনি যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্ম বিস্তারিতভাবে স্বাধ্যায় করেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু যেভাবে যেভাবে শ্রুত ও অধীত ধর্ম বিস্তারিতভাবে স্বাধ্যায় করেন, সেভাবে সেভাবে সে সেই ধর্মে অর্থ-প্রতিসংবেদী এবং ধর্ম-প্রতিসংবেদী হয়। সেই অর্থ-প্রতিসংবেদী ও ধর্ম-প্রতিসংবেদী ভিক্ষুর প্রামোদ উৎপন্ন হয়। প্রমুদিত চিত্তে প্রীতি উৎপন্ন হয়। প্রীতিময় চিত্তের কায় প্রশমিত হয়। প্রশান্তকায় ব্যক্তি সুখ অনুভব করে। সুখী ব্যক্তির চিত্ত সমাহিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটিই তৃতীয় বিমুক্তি-আয়তন, যেখানে অপ্রমত্ত, আতাপী... (পে)... অনুত্তর যোগক্ষেম অর্জিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti; api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুকে শাস্তা ধর্ম দেশনা করেন না, অথবা অন্য কোনো গুরুস্থানীয় সব্রহ্মচারীও ধর্ম দেশনা করেন না, এবং তিনি শ্রুত ও অধীত ধর্ম বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনাও করেন না, এবং শ্রুত ও অধীত ধর্ম বিস্তারিতভাবে স্বাধ্যায়ও করেন না; কিন্তু তিনি যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্ম মনে মনে অনুবিতর্ক করেন, অনুবিচার করেন এবং মন দিয়ে অনুপেক্ষণ করেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু যেভাবে যেভাবে শ্রুত ও অধীত ধর্ম মনে মনে অনুবিতর্ক করেন, অনুবিচার করেন এবং মন দিয়ে অনুপেক্ষণ করেন, সেভাবে সেভাবে সে সেই ধর্মে অর্থ-প্রতিসংবেদী এবং ধর্ম-প্রতিসংবেদী হয়। সেই অর্থ-প্রতিসংবেদী ও ধর্ম-প্রতিসংবেদী ভিক্ষুর প্রামোদ উৎপন্ন হয়। প্রমুদিত চিত্তে প্রীতি উৎপন্ন হয়। প্রীতিময় চিত্তের কায় প্রশমিত হয়। প্রশান্তকায় ব্যক্তি সুখ অনুভব করে। সুখী ব্যক্তির চিত্ত সমাহিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটিই quarto বিমুক্তি-আয়তন, যেখানে অপ্রমত্ত, আতাপী ও প্রহিতাত্মা হয়ে বিহারকারী ভিক্ষুর অমুক্ত চিত্ত মুক্ত হয়, অক্ষয়িত আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয় এবং অপ্রাপ্ত অনুত্তর যোগক্ষেম অর্জিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati; api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ [Pg.20] vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুকে শাস্তা ধর্ম দেশনা করেন না, অথবা অন্য কোনো গুরুস্থানীয় সব্রহ্মচারীও ধর্ম দেশনা করেন না, এবং তিনি শ্রুত ও অধীত ধর্ম বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনাও করেন না, এবং শ্রুত ও অধীত ধর্ম বিস্তারিতভাবে স্বাধ্যায়ও করেন না, এবং শ্রুত ও অধীত ধর্ম মনে মনে অনুবিতর্ক, অনুবিচার ও মন দিয়ে অনুপেক্ষণও করেন না; কিন্তু তিনি কোনো একটি সমাধিনিমিত্ত ভালোভাবে গ্রহণ করেছেন, ভালোভাবে মনন করেছেন, ভালোভাবে ধারণ করেছেন এবং প্রজ্ঞা দ্বারা ভালোভাবে অনুবিদ্ধ করেছেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু যেভাবে যেভাবে কোনো একটি সমাধিনিমিত্ত ভালোভাবে গ্রহণ করেছেন, ভালোভাবে মনন করেছেন, ভালোভাবে ধারণ করেছেন এবং প্রজ্ঞা দ্বারা ভালোভাবে অনুবিদ্ধ করেছেন, সেভাবে সেভাবে সে সেই ধর্মে অর্থ-প্রতিসংবেদী এবং ধর্ম-প্রতিসংবেদী হয়। সেই অর্থ-প্রতিসংবেদী ও ধর্ম-প্রতিসংবেদী ভিক্ষুর প্রামোদ উৎপন্ন হয়। প্রমুদিত চিত্তে প্রীতি উৎপন্ন হয়। প্রীতিময় চিত্তের কায় প্রশমিত হয়। প্রশান্তকায় ব্যক্তি সুখ অনুভব করে। সুখী ব্যক্তির চিত্ত সমাহিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটিই পঞ্চম বিমুক্তি-আয়তন, যেখানে অপ্রমত্ত, আতাপী ও প্রহিতাত্মা হয়ে বিহারকারী ভিক্ষুর অমুক্ত চিত্ত মুক্ত হয়, অক্ষয়িত আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয় এবং অপ্রাপ্ত অনুত্তর যোগক্ষেম অর্জিত হয়।


‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca vimuttāyatanāni yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো বিমুক্তি-আয়তন, যেখানে অপ্রমত্ত, আতাপী ও প্রহিতাত্মা হয়ে বিহারকারী ভিক্ষুর অমুক্ত চিত্ত মুক্ত হয়, অক্ষয়িত আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয় এবং অপ্রাপ্ত অনুত্তর যোগক্ষেম অর্জিত হয়।” ষষ্ঠ।


7. Samādhisuttaṃ

৭. সমাধি সূত্র


27. ‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha appamāṇaṃ nipakā patissatā. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvayataṃ appamāṇaṃ nipakānaṃ patissatānaṃ pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjanti. Katamāni pañca? ‘Ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati, ‘ayaṃ samādhi ariyo nirāmiso’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati, ‘ayaṃ samādhi akāpurisasevito’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati, ‘ayaṃ samādhi santo paṇīto paṭippassaddhaladdho ekodibhāvādhigato, na saṅkhāraniggayhavāritagato’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati, ‘sato kho panāhaṃ imaṃ samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati.

২৭. “হে ভিক্ষুগণ, তোমরা নিপুণ ও স্মৃতিমান হয়ে অপ্রমাণ সমাধি ভাবনা করো। হে ভিক্ষুগণ, নিপুণ ও স্মৃতিমান হয়ে অপ্রমাণ সমাধি ভাবনাকারীদের নিজের অন্তরেই পাঁচটি জ্ঞান উৎপন্ন হয়। কোন পাঁচটি? ‘এই সমাধি বর্তমানে সুখদায়ক এবং ভবিষ্যতে সুখময় ফলদায়ক’—এইভাবে নিজের অন্তরেই জ্ঞান উৎপন্ন হয়; ‘এই সমাধি আর্য ও নিরামিষ’—এইভাবে নিজের অন্তরেই জ্ঞান উৎপন্ন হয়; ‘এই সমাধি অসৎপুরুষদের দ্বারা অসেবিত’—এইভাবে নিজের অন্তরেই জ্ঞান উৎপন্ন হয়; ‘এই সমাধি শান্ত, প্রণীত, প্রশান্তি দ্বারা লব্ধ এবং একীভাব প্রাপ্ত, সচেষ্ট নিগ্রহের মাধ্যমে দমন করে প্রাপ্ত নয়’—এইভাবে নিজের অন্তরেই জ্ঞান উৎপন্ন হয়; ‘আমি স্মৃতিমান হয়েই এই সমাধিতে সমাপত্তি লাভ করি এবং স্মৃতিমান হয়েই এ থেকে ব্যুত্থিত হই’—এইভাবে নিজের অন্তরেই জ্ঞান উৎপন্ন হয়।”


‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha appamāṇaṃ nipakā patissatā. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvayataṃ appamāṇaṃ nipakānaṃ patissatānaṃ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantī’’ti. Sattamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, তোমরা নিপুণ ও স্মৃতিমান হয়ে অপ্রমাণ সমাধি ভাবনা করো। হে ভিক্ষুগণ, নিপুণ ও স্মৃতিমান হয়ে অপ্রমাণ সমাধি ভাবনাকারীদের নিজের অন্তরেই এই পাঁচটি জ্ঞান উৎপন্ন হয়।” সপ্তম।


8. Pañcaṅgikasuttaṃ

৮. পঞ্চাঙ্গিক সূত্র


28. ‘‘Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa bhāvanaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

২৮. “ভিক্ষুগণ, আমি তোমাদের পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট আর্য সম্যক সমাধির ভাবনা দেশনা করব। তা শ্রবণ করো, ভালোভাবে মনন করো; আমি বলব।” “অনুরূপ হোক, ভন্তে,” সেই ভিক্ষুগণ ভগবানের প্রতি প্রত্যুত্তর দিলেন। ভগবান এই কথা বললেন—


‘‘Katamā [Pg.21] ca, bhikkhave, ariyassa pañcaṅgikassa sammāsamādhissa bhāvanā? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya. Sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharinī. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ paṭhamā bhāvanā.

“আর ভিক্ষুগণ, পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট আর্য সম্যক সমাধির ভাবনা কীরূপ? এখানে, ভিক্ষুগণ, একজন ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে...পে... প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি এই শরীরকেই বিবেকজাত প্রীতি ও সুখে সিক্ত করেন, চারপাশ থেকে সিক্ত করেন, পরিপূর্ণ করেন এবং পরিব্যাপ্ত করেন; তাঁর সমগ্র শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা বিবেকজাত প্রীতি ও সুখে পরিব্যাপ্ত হয় না। যেমন, ভিক্ষুগণ, কোনো দক্ষ স্নান করানোর কারিগর বা তার সহকারী একটি কাঁসার পাত্রে স্নানচূর্ণ ছড়িয়ে দিয়ে জল দিয়ে বারবার ছিটিয়ে ছিটিয়ে মণ্ড তৈরি করে। সেই স্নানচূর্ণের পিণ্ডটি আর্দ্রতায় সিক্ত হয়, আর্দ্রতায় পরিবেষ্টিত হয়, ভেতরে-বাইরে আর্দ্রতায় পরিব্যাপ্ত হয়, কিন্তু তা থেকে জল চুইয়ে পড়ে না। ঠিক তেমনই, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু এই শরীরকেই বিবেকজাত প্রীতি ও সুখে সিক্ত করেন, চারপাশ থেকে সিক্ত করেন, পরিপূর্ণ করেন এবং পরিব্যাপ্ত করেন; তাঁর সমগ্র শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা বিবেকজাত প্রীতি ও সুখে পরিব্যাপ্ত হয় না। ভিক্ষুগণ, পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট আর্য সম্যক সমাধির এটিই প্রথম ভাবনা।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, udakarahado gambhīro ubbhidodako. Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca kālena kālaṃ sammā dhāraṃ nānuppaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya; nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ dutiyā bhāvanā.

“পুনরায়, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে...পে... দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি এই শরীরকেই সমাধি-জাত প্রীতি ও সুখে সিক্ত করেন, চারপাশ থেকে সিক্ত করেন, পরিপূর্ণ করেন এবং পরিব্যাপ্ত করেন; তাঁর সমগ্র শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা সমাধি-জাত প্রীতি ও সুখে পরিব্যাপ্ত হয় না। যেমন, ভিক্ষুগণ, একটি গভীর জলাশয় রয়েছে যার জল নিচ থেকে উথলে ওঠে। তার পূর্ব দিকে কোনো জল প্রবেশের পথ নেই, পশ্চিম দিকে কোনো জল প্রবেশের পথ নেই, উত্তর দিকে কোনো জল প্রবেশের পথ নেই, দক্ষিণ দিকেও কোনো জল প্রবেশের পথ নেই এবং আকাশ থেকেও সময়ে সময়ে বৃষ্টিপাত হয় না। তবুও সেই জলাশয় থেকেই শীতল জলধারা উথলে উঠে সেই জলাশয়কেই শীতল জলে সিক্ত করে, চারপাশ থেকে সিক্ত করে, পরিপূর্ণ করে এবং পরিব্যাপ্ত করে; সেই সমগ্র জলাশয়ের এমন কোনো অংশ থাকে না যা শীতল জলে পরিব্যাপ্ত হয় না। ঠিক তেমনই, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু এই শরীরকেই সমাধি-জাত প্রীতি ও সুখে সিক্ত করেন, চারপাশ থেকে সিক্ত করেন, পরিপূর্ণ করেন এবং পরিব্যাপ্ত করেন; তাঁর সমগ্র শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা সমাধি-জাত প্রীতি ও সুখে পরিব্যাপ্ত হয় না। ভিক্ষুগণ, পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট আর্য সম্যক সমাধির এটিই দ্বিতীয় ভাবনা।”


‘‘Puna [Pg.22] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni; nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ tatiyā bhāvanā.

“পুনরায়, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু প্রীতির বিরাগের কারণে...পে... তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি এই শরীরকেই প্রীতিহীন সুখে সিক্ত করেন, চারপাশ থেকে সিক্ত করেন, পরিপূর্ণ করেন এবং পরিব্যাপ্ত করেন; তাঁর সমগ্র শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা প্রীতিহীন সুখে পরিব্যাপ্ত হয় না। যেমন, ভিক্ষুগণ, নীল, রক্ত বা শ্বেত পদ্মবনে কিছু পদ্ম জলে জন্মায়, জলে বৃদ্ধি পায়, জল থেকে উপরে ওঠে না, জলের ভেতরেই নিমজ্জিত থেকে পুষ্ট হয়। সেগুলি ডগা থেকে মূল পর্যন্ত শীতল জলে সিক্ত হয়, চারপাশ থেকে সিক্ত হয়, পরিপূর্ণ হয় এবং পরিব্যাপ্ত হয়; সেই নীল, রক্ত বা শ্বেত পদ্মগুলির এমন কোনো অংশ থাকে না যা শীতল জলে পরিব্যাপ্ত হয় না। ঠিক তেমনই, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু এই শরীরকেই প্রীতিহীন সুখে সিক্ত করেন, চারপাশ থেকে সিক্ত করেন, পরিপূর্ণ করেন এবং পরিব্যাপ্ত করেন; তাঁর সমগ্র শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা প্রীতিহীন সুখে পরিব্যাপ্ত হয় না। ভিক্ষুগণ, পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট আর্য সম্যক সমাধির এটিই তৃতীয় ভাবনা।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ catutthā bhāvanā.

“পুনরায়, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু সুখ ও দুঃখের প্রহাণের কারণে...পে... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি এই শরীরকে অত্যন্ত পরিশুদ্ধ ও উজ্জ্বল চিত্ত দ্বারা পরিব্যাপ্ত করে উপবিষ্ট থাকেন; তাঁর সমগ্র শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা পরিশুদ্ধ ও উজ্জ্বল চিত্ত দ্বারা পরিব্যাপ্ত হয় না। যেমন, ভিক্ষুগণ, কোনো ব্যক্তি যদি মস্তকসহ নিজের শরীরকে শ্বেত বস্ত্র দ্বারা আবৃত করে উপবিষ্ট থাকে, তবে তার শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা শ্বেত বস্ত্র দ্বারা পরিব্যাপ্ত হয় না। ঠিক তেমনই, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু এই শরীরকে অত্যন্ত পরিশুদ্ধ ও উজ্জ্বল চিত্ত দ্বারা পরিব্যাপ্ত করে উপবিষ্ট থাকেন; তাঁর সমগ্র শরীরের এমন কোনো অংশ থাকে না যা পরিশুদ্ধ ও উজ্জ্বল চিত্ত দ্বারা পরিব্যাপ্ত হয় না। ভিক্ষুগণ, পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট আর্য সম্যক সমাধির এটিই চতুর্থ ভাবনা।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno paccavekkhaṇānimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Seyyathāpi, bhikkhave, aññova aññaṃ paccavekkheyya, ṭhito vā nisinnaṃ paccavekkheyya, nisinno vā nipannaṃ paccavekkheyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno paccavekkhaṇānimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ pañcamā bhāvanā. Evaṃ bhāvite kho[Pg.23], bhikkhave, bhikkhu ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

“পুনরায়, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুর প্রত্যবেক্ষণ-নিমিত্ত সুগৃহীত হয়, সু-মনস্কৃত হয়, সু-অবধারিত হয় এবং প্রজ্ঞা দ্বারা সু-প্রতিবিদ্ধ হয়। যেমন, ভিক্ষুগণ, এক ব্যক্তি অন্য ব্যক্তিকে পর্যবেক্ষণ করে; অথবা দণ্ডায়মান ব্যক্তি উপবিষ্ট ব্যক্তিকে পর্যবেক্ষণ করে, অথবা উপবিষ্ট ব্যক্তি শায়িত ব্যক্তিকে পর্যবেক্ষণ করে। ঠিক তেমনই, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুর প্রত্যবেক্ষণ-নিমিত্ত সুগৃহীত হয়, সু-মনস্কৃত হয়, সু-অবধারিত হয় এবং প্রজ্ঞা দ্বারা সু-প্রতিবিদ্ধ হয়। ভিক্ষুগণ, পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট আর্য সম্যক সমাধির এটিই পঞ্চম ভাবনা। ভিক্ষুগণ, যখন আর্য পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট সম্যক সমাধি এভাবে ভাবিত ও বহুবার অনুশীলন করা হয়, তখন ভিক্ষু অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎযোগ্য যে কোনো ধর্মের দিকেই অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করার জন্য চিত্তকে নিয়োজিত করেন, উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, udakamaṇiko ādhāre ṭhapito pūro udakassa samatittiko kākapeyyo. Tamenaṃ balavā puriso yato yato āvajjeyya, āgaccheyya udaka’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

“যেমন, ভিক্ষুগণ, একটি জলপাত্র কোনো আধারের ওপর রাখা আছে, যা কানায় কানায় জলে পূর্ণ যাতে কাকও তা থেকে জল পান করতে পারে। কোনো বলবান ব্যক্তি যদি সেটিকে যে কোনো দিকে কাত করে, তবে কি জল বের হবে?” “হ্যাঁ, ভন্তে।” “ঠিক তেমনই, ভিক্ষুগণ, যখন আর্য পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট সম্যক সমাধি এভাবে ভাবিত ও বহুবার অনুশীলন করা হয়, তখন ভিক্ষু অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎযোগ্য যে কোনো ধর্মের দিকেই অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করার জন্য চিত্তকে নিয়োজিত করেন, উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, same bhūmibhāge pokkharaṇī caturaṃsā ālibaddhā pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Tamenaṃ balavā puriso yato yato āliṃ muñceyya, āgaccheyya udaka’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa…pe… sati sati āyatane.

“যেমন, ভিক্ষুগণ, সমতল ভূমিতে একটি চতুষ্কোণ পুষ্করিণী রয়েছে যা বাঁধ দিয়ে ঘেরা এবং কানায় কানায় জলে পূর্ণ যাতে কাকও তা থেকে জল পান করতে পারে। কোনো বলবান ব্যক্তি যদি যে কোনো দিকে সেই বাঁধটি কেটে দেয়, তবে কি জল বের হবে?” “হ্যাঁ, ভন্তে।” “ঠিক তেমনই, ভিক্ষুগণ, যখন আর্য পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট সম্যক সমাধি এভাবে ভাবিত ও বহুবার অনুশীলন করা হয়, তখন ভিক্ষু অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎযোগ্য যে কোনো ধর্মের দিকেই...পে... উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, subhūmiyaṃ catumahāpathe ājaññaratho yutto assa ṭhito odhastapatodo. Tamenaṃ dakkho yoggācariyo assadammasārathi abhiruhitvā vāmena hatthena rasmiyo gahetvā dakkhiṇena hatthena patodaṃ gahetvā yenicchakaṃ yadicchakaṃ sāreyyapi paccāsāreyyapi. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

“যেমন, ভিক্ষুগণ, সমতল ভূমিতে চার রাস্তার মোড়ে একটি আজানেয় অশ্বচালিত রথ প্রস্তুত হয়ে দাঁড়িয়ে আছে এবং চাবুকটি যথাস্থানে রাখা আছে। কোনো দক্ষ অশ্বশিক্ষক বা সারথি সেই রথে আরোহণ করে বাম হাতে লাগাম এবং ডান হাতে চাবুক ধরে নিজের ইচ্ছামতো যে কোনো পথে রথটিকে সামনে এগিয়ে নিয়ে যেতে পারেন বা পেছনে ফিরিয়ে আনতে পারেন। ঠিক তেমনই, ভিক্ষুগণ, যখন আর্য পঞ্চ-অঙ্গবিশিষ্ট সম্যক সমাধি এভাবে ভাবিত ও বহুবার অনুশীলন করা হয়, তখন ভিক্ষু অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎযোগ্য যে কোনো ধর্মের দিকেই অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করার জন্য চিত্তকে নিয়োজিত করেন, উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

“তিনি যদি আকাঙ্ক্ষা করেন—‘আমি যেন বহুবিধ ঋদ্ধি-ক্ষমতা অনুভব করতে পারি: এক হয়েও বহু হতে পারি...পে... ব্রহ্মলোক পর্যন্ত শরীর দ্বারা নিজের বশে রাখতে পারি’—তবে উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘So [Pg.24] sace ākaṅkhati – ‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

“তিনি যদি আকাঙ্ক্ষা করেন—‘আমি যেন অতিমানবিক ও পরিশুদ্ধ দিব্য শ্রোত্রধাতু দ্বারা দিব্য ও মানুষী উভয় প্রকার শব্দই শুনতে পারি, যা দূরে বা নিকটে অবস্থিত’—তবে উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘So sace akaṅkhati – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, sadosaṃ vā cittaṃ… vītadosaṃ vā cittaṃ… samohaṃ vā cittaṃ… vītamohaṃ vā cittaṃ… saṃkhittaṃ vā cittaṃ… vikkhittaṃ vā cittaṃ… mahaggataṃ vā cittaṃ… amahaggataṃ vā cittaṃ… sauttaraṃ vā cittaṃ… anuttaraṃ vā cittaṃ… samāhitaṃ vā cittaṃ… asamāhitaṃ vā cittaṃ… vimuttaṃ vā cittaṃ… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

“তিনি যদি আকাঙ্ক্ষা করেন—‘আমি যেন অন্য সত্ত্বাদের ও অন্য পুদ্গলদের চিত্তকে নিজের চিত্ত দ্বারা পরিমাপ করে জানতে পারি—সরাগ চিত্তকে “সরাগ চিত্ত” বলে জানতে পারি, বীতরাগ চিত্তকে “বীতরাগ চিত্ত” বলে জানতে পারি, দ্বেষযুক্ত চিত্তকে... দ্বেষহীন চিত্তকে... মোহযুক্ত চিত্তকে... মোহহীন চিত্তকে... সংকুচিত চিত্তকে... বিক্ষিপ্ত চিত্তকে... উন্নত চিত্তকে... অনুন্নত চিত্তকে... সোত্তর চিত্তকে... অনুত্তর চিত্তকে... সমাহিত চিত্তকে... অসমাহিত চিত্তকে... বিমুক্ত চিত্তকে... অবিমুক্ত চিত্তকে “অবিমুক্ত চিত্ত” বলে জানতে পারি’—তবে উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

“তিনি যদি আকাঙ্ক্ষা করেন—‘আমি যেন বহুবিধ পূর্বনিবাস স্মরণ করতে পারি, যেমন—এক জন্ম, দুই জন্ম...পে... এভাবে আকার ও বিবরণসহ বহুবিধ পূর্বনিবাস স্মরণ করতে পারি’—তবে উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘So sace ākaṅkhati – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

“তিনি যদি আকাঙ্ক্ষা করেন—‘আমি যেন অতিমানবিক ও পরিশুদ্ধ দিব্যচক্ষু দ্বারা...পে... কর্মানুযায়ী গমনকারী সত্ত্বাদের জানতে পারি’—তবে উপযুক্ত ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা সাক্ষাৎ করার যোগ্যতা লাভ করেন।”


‘‘So sace ākaṅkhati – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"যদি তিনি আকাঙ্ক্ষা করেন— 'আসবসমূহের ক্ষয়ের মাধ্যমে আসবহীন চিত্তবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি এই জন্মেই নিজে অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে, লাভ করে অবস্থান করব', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে তিনি সেই সেই বিষয়েই তা প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা অর্জন করেন।" অষ্টম সূত্র সমাপ্ত।


9. Caṅkamasuttaṃ

৯. চংক্রমণ সূত্র


29. ‘‘Pañcime, bhikkhave, caṅkame ānisaṃsā. Katame pañca? Addhānakkhamo hoti, padhānakkhamo hoti, appābādho hoti, asitaṃ pītaṃ khāyitaṃ sāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, caṅkamādhigato samādhi ciraṭṭhitiko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca caṅkame ānisaṃsā’’ti. Navamaṃ.

২৯. "হে ভিক্ষুগণ, চংক্রমণের (হাঁটার ধ্যানের) এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? দীর্ঘ পথ চলার ক্ষমতা জন্মে, প্রধান (ধ্যান সাধনা বা বীর্য) সাধনার ক্ষমতা জন্মে, অল্প রোগব্যাধি হয়, যা কিছু খাওয়া, পান করা, চর্বণ করা ও আস্বাদন করা হয় তা ভালোভাবে পরিপাক হয় এবং চংক্রমণ থেকে অর্জিত সমাধি দীর্ঘস্থায়ী হয়। হে ভিক্ষুগণ, এগুলোই হলো চংক্রমণের পাঁচটি সুফল।" নবম সূত্র সমাপ্ত।


10. Nāgitasuttaṃ

১০. নাগিত সূত্র


30. Evaṃ [Pg.25] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena icchānaṅgalaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Assosuṃ kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito icchānaṅgalaṃ anuppatto; icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi, satthā devamanussānaṃ buddho bhagavāti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā tassā rattiyā accayena pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhaṃsu uccāsaddamahāsaddā.

৩০. আমি এরূপ শুনেছি— এক সময় ভগবান বুদ্ধ বহু ভিক্ষুসংঘের সাথে কোশল জনপদে চারিকা (ভ্রমণ) করতে করতে কোশলবাসীদের ইচ্ছানঙ্গল নামক এক ব্রাহ্মণ গ্রামে উপস্থিত হলেন। সেখানে ভগবান ইচ্ছানঙ্গলের ইচ্ছানঙ্গল বনখণ্ডে অবস্থান করছিলেন। ইচ্ছানঙ্গলের ব্রাহ্মণ ও গৃহপতিরা শুনতে পেলেন— "হে সুধীগণ, শাক্যপুত্র, শাক্যকুল থেকে প্রব্রজিত শ্রমণ গৌতম ইচ্ছানঙ্গলে এসে পৌঁছেছেন এবং ইচ্ছানঙ্গলের ইচ্ছানঙ্গল বনখণ্ডে অবস্থান করছেন। সেই পরম শ্রদ্ধেয় গৌতমের এরূপ কল্যাণময় কীর্তিগাথা প্রচারিত হয়েছে— 'সেই ভগবান তথাগত অর্হৎ, সম্যক সম্বুদ্ধ, বিদ্যাচরণসম্পন্ন, সুগত, লোকবিদ, অনুত্তর পুরুষদমা সারথি, দেব ও মানুষের শিক্ষক, বুদ্ধ, ভগবান।' তিনি দেবলোক, মারলোক, ব্রহ্মলোকসহ এই জগৎ এবং শ্রমণ-ব্রাহ্মণ, দেব-মনুষ্যসহ সমগ্র প্রজাকুলকে নিজে অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে প্রকাশ করছেন। তিনি আদি-কল্যাণ, মধ্য-কল্যাণ ও অন্ত-কল্যাণময়, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত ধর্ম দেশনা করছেন এবং সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করছেন। এরূপ অর্হৎদের দর্শন লাভ করা অত্যন্ত মঙ্গলজনক।" অতঃপর ইচ্ছানঙ্গলের ব্রাহ্মণ ও গৃহপতিরা সেই রাত্রি অতিবাহিত হওয়ার পর প্রচুর খাদ্য ও ভোজ্য সামগ্রী নিয়ে যেখানে ইচ্ছানঙ্গল বনখণ্ড ছিল, সেখানে উপস্থিত হলেন এবং প্রবেশদ্বারের বাইরে উচ্চস্বরে ও কোলাহল করতে করতে দাঁড়িয়ে রইলেন।


Tena kho pana samayena āyasmā nāgito bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nāgitaṃ āmantesi – ‘‘ke pana kho, nāgita, uccāsaddamahāsaddā, kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? ‘‘Ete, bhante, icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya bahidvārakoṭṭhake ṭhitā bhagavantaññeva uddissa bhikkhusaṅghañcā’’ti. ‘‘Māhaṃ, nāgita, yasena samāgamaṃ, mā ca mayā yaso. Yo kho, nāgita, nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī, yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī [Pg.26] akasiralābhī. So taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyyā’’ti.

সেই সময় আয়ুষ্মান নাগিত ভগবানের উপস্থায়ক (সেবক) ছিলেন। তখন ভগবান আয়ুষ্মান নাগিতকে সম্বোধন করে বললেন, "হে নাগিত, এই উচ্চ শব্দ ও কোলাহল কাদের? মনে হচ্ছে যেন জেলেরা মাছ ধরার পর কাড়াকাড়ি করছে।" "ভন্তে, এরা ইচ্ছানঙ্গলের ব্রাহ্মণ ও গৃহপতি। তারা প্রচুর খাদ্য ও ভোজ্য সামগ্রী নিয়ে প্রবেশদ্বারের বাইরে দাঁড়িয়ে আছেন, ভগবান ও ভিক্ষুসংঘকে দান করার উদ্দেশ্যে।" "হে নাগিত, যশের (খ্যাতির) সাথে আমার কোনো সংস্রব না হোক, এবং যশও যেন আমার সাথে যুক্ত না হয়। হে নাগিত, যে ব্যক্তি এই নৈষ্ক্রম্য-সুখ, প্রবিবেক-সুখ (নির্জনতার সুখ), উপশম-সুখ ও সম্বোধি-সুখ অনায়াসে, বিনা কষ্টে ও বিনা পরিশ্রমে লাভ করতে পারে না, সে-ই মলতুল্য সুখ (অপবিত্র সুখ), তন্দ্রাচ্ছন্নতার সুখ এবং লাভ-সৎকার ও প্রশংসার সুখ আস্বাদন করে থাকে; কিন্তু আমি তো এই নৈষ্ক্রম্য-সুখ, প্রবিবেক-সুখ, উপশম-সুখ ও সম্বোধি-সুখ অনায়াসে, বিনা কষ্টে ও বিনা পরিশ্রমে লাভ করে থাকি। আমি কেন সেই মলতুল্য সুখ, তন্দ্রাচ্ছন্নতার সুখ এবং লাভ-সৎকার ও প্রশংসার সুখ আস্বাদন করতে যাব?"


‘‘Adhivāsetu dāni, bhante, bhagavā, adhivāsetu sugato; adhivāsanakālo dāni, bhante, bhagavato. Yena yeneva dāni bhagavā gamissati taṃninnāva gamissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. Seyyathāpi, bhante, thullaphusitake deve vassante yathāninnaṃ udakāni pavattanti; evamevaṃ kho, bhante, yena yeneva dāni bhagavā gamissati, taṃninnāva gamissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. Taṃ kissa hetu? Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇa’’nti.

"ভন্তে, এখন ভগবান অনুগ্রহপূর্বক সম্মতি প্রদান করুন, সুগত সম্মতি প্রদান করুন। ভন্তে, এখন ভগবানের সম্মতি প্রদানেরই উপযুক্ত সময়। এখন ভগবান যে যে দিকেই গমন করবেন, নগর ও জনপদের ব্রাহ্মণ ও গৃহপতিরা সেই দিকেই ঝুঁকে পড়বেন। ভন্তে, যেমন প্রবল ধারায় বৃষ্টিপাত হলে জলরাশি নিচু ভূমির দিকেই প্রবাহিত হয়; ঠিক তেমনি, ভন্তে, এখন ভগবান যে যে দিকেই গমন করবেন, নগর ও জনপদের ব্রাহ্মণ ও গৃহপতিরা সেই দিকেই ধাবিত হবেন। তা কী কারণে? কারণ, ভন্তে, ভগবানের শীল ও প্রজ্ঞা এমনই মহিমান্বিত।"


‘‘Māhaṃ, nāgita, yasena samāgamaṃ, mā ca mayā yaso. Yo kho, nāgita, nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī, yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. So taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyya. Asitapītakhāyitasāyitassa kho, nāgita, uccārapassāvo – eso tassa nissando. Piyānaṃ kho, nāgita, vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā – eso tassa nissando. Asubhanimittānuyogaṃ anuyuttassa kho, nāgita, subhanimitte pāṭikulyatā saṇṭhāti – eso tassa nissando. Chasu kho, nāgita, phassāyatanesu aniccānupassino viharato phasse pāṭikulyatā saṇṭhāti – eso tassa nissando. Pañcasu kho, nāgita, upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato upādāne pāṭikulyatā saṇṭhāti – eso tassa nissando’’ti. Dasamaṃ.

"হে নাগিত, যশের সাথে আমার কোনো সংস্রব না হোক, এবং যশও যেন আমার সাথে যুক্ত না হয়। হে নাগিত, যে ব্যক্তি এই নৈষ্ক্রম্য-সুখ, প্রবিবেক-সুখ, opasama-সুখ ও সম্বোধি-সুখ অনায়াসে, বিনা কষ্টে ও বিনা পরিশ্রমে লাভ করতে পারে না, সে-ই মলতুল্য সুখ, তন্দ্রাচ্ছন্নতার সুখ এবং লাভ-সৎকার ও প্রশংসার সুখ আস্বাদন করে থাকে; কিন্তু আমি তো এই নৈষ্ক্রম্য-সুখ, প্রবিবেক-সুখ, উপশম-সুখ ও সম্বোধি-সুখ অনায়াসে, বিনা কষ্টে ও বিনা পরিশ্রমে লাভ করে থাকি। আমি কেন সেই মলতুল্য সুখ, তন্দ্রাচ্ছন্নতার সুখ এবং লাভ-সৎকার ও প্রশংসার সুখ আস্বাদন করতে যাব? হে নাগিত, যা কিছু আহার, পান, চর্বণ ও আস্বাদন করা হয়, তার পরিণতি হলো মল ও মূত্র— এটিই তার স্বাভাবিক ফল। হে নাগিত, প্রিয় বস্তুর পরিবর্তন ও বিনাশের ফলে শোক, পরিদেব (ক্রন্দন), দুঃখ, দৌর্মনস্য ও উপায়াস (হতাশা) উৎপন্ন হয়— এটিই তার স্বাভাবিক ফল। হে নাগিত, যে ব্যক্তি অশুভ নিমিত্তের (অশুচি ভাবনার) অনুশীলনে নিয়োজিত থাকে, শুভ নিমিত্তের প্রতি তার মনে বিতৃষ্ণা বা ঘৃণা সুপ্রতিষ্ঠিত হয়— এটিই তার স্বাভাবিক ফল। হে নাগিত, ছয়টি স্পর্শায়তনে (ইন্দ্রিয় দ্বারে) অনিত্য দর্শন করতে করতে যে ব্যক্তি অবস্থান করে, স্পর্শের প্রতি তার মনে বিতৃষ্ণা সুপ্রতিষ্ঠিত হয়— এটিই তার স্বাভাবিক ফল। হে নাগিত, পাঁচটি উপাদান স্কন্ধে উদয় ও ব্যয় (উৎপত্তি ও বিনাশ) দর্শন করতে করতে যে ব্যক্তি অবস্থান করে, উপাদানের (আসক্তির) প্রতি তার মনে বিতৃষ্ণা সুপ্রতিষ্ঠিত হয়— এটিই তার স্বাভাবিক ফল।" দশম সূত্র সমাপ্ত।


Pañcaṅgikavaggo tatiyo.

তৃতীয় পঞ্চাঙ্গিক বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সূচিপত্র (উদ্দান)—


Dve agāravupakkilesā, dussīlānuggahitena ca;

Vimuttisamādhipañcaṅgikā, caṅkamaṃ nāgitena cāti.

অনাদর বিষয়ক দুটি সূত্র, উপকিলেশ সূত্র, দুঃশীল সূত্র, অনুগ্রহীত সূত্র, বিমুক্তি সূত্র, সমাধি সূত্র, পঞ্চাঙ্গিক সূত্র, চংক্রমণ সূত্র এবং নাগিত সূত্র— এই দশটি সূত্র এই বর্গে রয়েছে।


4. Sumanavaggo

৪. সুমনা বর্গ


1. Sumanasuttaṃ

১. সুমনা সূত্র


31. Ekaṃ [Pg.27] samayaṃ…pe… anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sumanā rājakumārī pañcahi rathasatehi pañcahi rājakumārisatehi parivutā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho sumanā rājakumārī bhagavantaṃ etadavoca –

৩১. এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরামে (জেতবনে) অবস্থান করছিলেন। তখন রাজকুমারী সুমনা পাঁচশত রথ ও পাঁচশত রাজকুমারীর পরিবেষ্টনে যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবিষ্ট হয়ে রাজকুমারী সুমনা ভগবানকে এই কথা বললেন—


‘‘Idhassu, bhante, bhagavato dve sāvakā samasaddhā samasīlā samapaññā – eko dāyako, eko adāyako. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyuṃ. Devabhūtānaṃ pana nesaṃ, bhante, siyā viseso, siyā nānākaraṇa’’nti?

"ভন্তে, মনে করুন এই শাসনে ভগবানের এমন দুজন শ্রাবক আছেন যারা শ্রদ্ধায় সমান, শীলে সমান এবং প্রজ্ঞায় সমান; কিন্তু তাদের একজন দাতা (দানশীল) এবং অন্যজন অদাতা (দানহীন)। দেহত্যাগের পর মৃত্যুর পর তারা উভয়েই সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হলেন। ভন্তে, দেবত্ব প্রাপ্ত হওয়ার পর তাদের মধ্যে কি কোনো বিশেষত্ব বা পার্থক্য থাকবে?"


‘‘Siyā, sumane’’ti bhagavā avoca – ‘‘yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ devabhūto samāno pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena. Yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ devabhūto samāno imehi pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti’’.

"থাকবে, সুমনা," ভগবান বললেন। "হে সুমনা, যে দাতা ছিল, সে দেবতা হয়েও সেই অদাতাকে পাঁচটি বিষয়ে অতিক্রম করে যায়— দিব্য আয়ু, দিব্য বর্ণ (রূপ), দিব্য সুখ, দিব্য যশ (খ্যাতি) এবং দিব্য আধিপত্য। হে সুমনা, যে দাতা ছিল, সে দেবতা হয়েও সেই অদাতাকে এই পাঁচটি বিষয়ে অতিক্রম করে যায়।"


‘‘Sace pana te, bhante, tato cutā itthattaṃ āgacchanti, manussabhūtānaṃ pana nesaṃ, bhante, siyā viseso, siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Siyā, sumane’’ti bhagavā avoca – ‘‘yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ manussabhūto samāno pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti – mānusakena āyunā, mānusakena vaṇṇena, mānusakena sukhena, mānusakena yasena, mānusakena ādhipateyyena. Yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ manussabhūto samāno imehi pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti’’.

"ভন্তে, যদি তারা সেই দেবলোক থেকে চ্যুত হয়ে পুনরায় এই মনুষ্যলোকে ফিরে আসেন, তবে মানুষ হওয়ার পরও কি তাদের মধ্যে কোনো বিশেষত্ব বা পার্থক্য থাকবে?" "থাকবে, সুমনা," ভগবান বললেন। "হে সুমনা, যে দাতা ছিল, সে মানুষ হয়েও সেই অদাতাকে পাঁচটি বিষয়ে অতিক্রম করে যায়— মানুষের আয়ু, মানুষের বর্ণ (রূপ), মানুষের সুখ, মানুষের যশ এবং মানুষের আধিপত্য। হে সুমনা, যে দাতা ছিল, সে মানুষ হয়েও সেই অদাতাকে এই পাঁচটি বিষয়ে অতিক্রম করে যায়।"


‘‘Sace pana te, bhante, ubho agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, pabbajitānaṃ pana nesaṃ, bhante, siyā viseso, siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Siyā, sumane’’ti bhagavā avoca – ‘‘yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ pabbajito samāno pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti – yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati appaṃ ayācito, yācitova bahulaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati [Pg.28] appaṃ ayācito, yācitova bahulaṃ senāsanaṃ paribhuñjati appaṃ ayācito, yācitova bahulaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati appaṃ ayācito. Yehi kho pana sabrahmacārīhi saddhiṃ viharati tyassa manāpeneva bahulaṃ kāyakammena samudācaranti appaṃ amanāpena, manāpeneva bahulaṃ vacīkammena samudācaranti appaṃ amanāpena, manāpeneva bahulaṃ manokammena samudācaranti appaṃ amanāpena, manāpaṃyeva bahulaṃ upahāraṃ upaharanti appaṃ amanāpaṃ. Yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ pabbajito samāno imehi pañcahi ṭhānehi adhigaṇhātī’’ti.

"ভন্তে, যদি তারা উভয়েই গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন, তবে প্রব্রজিত হওয়ার পরও কি তাদের মধ্যে কোনো বিশেষত্ব বা পার্থক্য থাকবে?" "থাকবে, সুমনা," ভগবান বললেন। "হে সুমনা, যে দাতা ছিল, সে প্রব্রজিত হয়েও সেই অদাতাকে পাঁচটি বিষয়ে অতিক্রম করে যায়— সে সাধারণত যাচনা বা নিমন্ত্রণ করার পরই প্রচুর চীবর ভোগ করে, অনিমন্ত্রিত অবস্থায় খুব কমই ভোগ করে; নিমন্ত্রণ করার পরই প্রচুর পিণ্ডপাত (আহার) গ্রহণ করে, অনিমন্ত্রিত অবস্থায় খুব কমই গ্রহণ করে; নিমন্ত্রণ করার পরই প্রচুর শয্যাসন (বাসস্থান) ব্যবহার করে, অনিমন্ত্রিত অবস্থায় খুব কমই ব্যবহার করে; নিমন্ত্রণ করার পরই প্রচুর গ্লানপ্রত্যয়-ভেষজ-পরিষ্কার (ওষুধপত্র) ব্যবহার করে, অনিমন্ত্রিত অবস্থায় খুব কমই ব্যবহার করে। তাছাড়া, সে যাদের সাথে ব্রহ্মচর্য পালন করে, সেই সতীর্থরা তার প্রতি সাধারণত প্রিয় কায়কর্মের দ্বারাই আচরণ করে, অপ্রিয় কায়কর্মের দ্বারা খুব কমই করে; প্রিয় বাক্যকর্মের দ্বারাই আচরণ করে, অপ্রিয় বাক্যকর্মের দ্বারা খুব কমই করে; প্রিয় মনোকর্মের দ্বারাই আচরণ করে, অপ্রিয় মনোকর্মের দ্বারা খুব কমই করে; এবং সাধারণত প্রিয় উপহারই প্রদান করে, অপ্রিয় উপহার খুব কমই দেয়। হে সুমনা, যে দাতা ছিল, সে প্রব্রজিত হয়েও সেই অদাতাকে এই পাঁচটি বিষয়ে অতিক্রম করে যায়।"


‘‘Sace pana te, bhante, ubho arahattaṃ pāpuṇanti, arahattappattānaṃ pana nesaṃ, bhante, siyā viseso, siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Ettha kho panesāhaṃ, sumane, na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi, yadidaṃ vimuttiyā vimutti’’nti.

"ভন্তে, যদি তারা উভয়েই অর্হত্ত্ব লাভ করেন, তবে অর্হত্ত্ব প্রাপ্ত হওয়ার পরও কি তাদের মধ্যে কোনো বিশেষত্ব বা পার্থক্য থাকবে?" "হে সুমনা, এই ক্ষেত্রে আমি তাদের বিমুক্তির মধ্যে কোনো পার্থক্য বা তারতম্য দেখি না, অর্থাৎ একজনের বিমুক্তি ও অন্যজনের বিমুক্তির মধ্যে কোনো ভেদ নেই।"


‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvañcidaṃ, bhante, alameva dānāni dātuṃ alaṃ puññāni kātuṃ; yatra hi nāma devabhūtassāpi upakārāni puññāni, manussabhūtassāpi upakārāni puññāni, pabbajitassāpi upakārāni puññānī’’ti. ‘‘Evametaṃ, sumane! Alañhi, sumane, dānāni dātuṃ alaṃ puññāni kātuṃ! Devabhūtassāpi upakārāni puññāni, manussabhūtassāpi upakārāni puññāni, pabbajitassāpi upakārāni puññānī’’ti.

"আশ্চর্য, bhante! অদ্ভুত, bhante! ভন্তে, দান দেওয়া এবং পুণ্যকর্ম করা অত্যন্ত যুক্তিযুক্ত ও কল্যাণকর; কারণ পুণ্যকর্ম দেবতা হলেও উপকার করে, মানুষ হলেও উপকার করে এবং প্রব্রজিত হলেও উপকার করে।" "এটি এমনই, সুমনা! সুমনা, দান দেওয়া এবং পুণ্যকর্ম করা সত্যিই যুক্তিযুক্ত! পুণ্যকর্ম দেবতা হলেও উপকার করে, মানুষ হলেও উপকার করে এবং প্রব্রজিত হলেও উপকার করে।"


Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

ভগবান এই কথা বললেন। সুগত তথাগত এই কথা বলার পর শাস্তা (শিক্ষক) আরও বললেন—


‘‘Yathāpi cando vimalo, gacchaṃ ākāsadhātuyā;

Sabbe tārāgaṇe loke, ābhāya atirocati.

"যেমন নির্মল চন্দ্র আকাশপথে গমন করার সময় নিজের আলো দ্বারা জগতের সমস্ত নক্ষত্ররাজিকে অতিক্রম করে দীপ্তি পায়,


‘‘Tatheva sīlasampanno, saddho purisapuggalo;

Sabbe maccharino loke, cāgena atirocati.

ঠিক তেমনি শীলসম্পন্ন ও শ্রদ্ধাবান পুরুষ নিজের ত্যাগের (দানের) মহিমা দ্বারা জগতের সমস্ত কৃপণ ব্যক্তিকে অতিক্রম করে দীপ্তি লাভ করেন।


‘‘Yathāpi megho thanayaṃ, vijjumālī satakkaku;

Thalaṃ ninnañca pūreti, abhivassaṃ vasundharaṃ.

যেমন শত শিখরবিশিষ্ট, বিদ্যুৎমালা-শোভিত ও গর্জনকারী মেঘ বর্ষণ করে পৃথিবীর স্থলভাগ ও নিম্নভূমি জলপূর্ণ করে দেয়,


‘‘Evaṃ dassanasampanno, sammāsambuddhasāvako;

Macchariṃ adhigaṇhāti, pañcaṭhānehi paṇḍito.

ঠিক তেমনি সম্যক সম্বুদ্ধের প্রজ্ঞাবান ও সম্যক দৃষ্টিসম্পন্ন শ্রাবক পাঁচটি বিষয়ে কৃপণ ব্যক্তিকে অতিক্রম করে শ্রেষ্ঠত্ব অর্জন করেন।"


‘‘Āyunā [Pg.29] yasasā ceva, vaṇṇena ca sukhena ca;

Sa ve bhogaparibyūḷho, pecca sagge pamodatī’’ti. paṭhamaṃ;

"তিনি দীর্ঘায়ু, যশ, বর্ণ (সৌন্দর্য) ও সুখ লাভ করেন; সেই ব্যক্তি দানকৃত ভোগ-সম্পদে পরিবেষ্টিত হয়ে মৃত্যুর পর স্বর্গলোকে আনন্দিত হন।" (প্রথম সূত্র সমাপ্ত)


2. Cundīsuttaṃ

২. চুন্দী সূত্র


32. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho cundī rājakumārī pañcahi rathasatehi pañcahi ca kumārisatehi parivutā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho cundī rājakumārī bhagavantaṃ etadavoca –

৩২. এক সময় ভগবান বুদ্ধ রাজগৃহের কলন্দকনিবাপ নামক বেণুবনে অবস্থান করছিলেন। তখন রাজকুমারী চুন্দী পাঁচশত রথ এবং পাঁচশত কুমারী পরিবৃতা হয়ে যেখানে ভগবান বুদ্ধ অবস্থান করছিলেন, সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে ভগবান বুদ্ধকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবেশন করে রাজকুমারী চুন্দী ভগবান বুদ্ধকে এই কথা বললেন—


‘‘Amhākaṃ, bhante, bhātā cundo nāma rājakumāro, so evamāha – ‘yadeva so hoti itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato, dhammaṃ saraṇaṃ gato, saṅghaṃ saraṇaṃ gato, pāṇātipātā paṭivirato, adinnādānā paṭivirato, kāmesumicchācārā paṭivirato, musāvādā paṭivirato, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggati’nti. Sāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ pucchāmi – ‘kathaṃrūpe kho, bhante, satthari pasanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggatiṃ? Kathaṃrūpe dhamme pasanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggatiṃ? Kathaṃrūpe saṅghe pasanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggatiṃ? Kathaṃrūpesu sīlesu paripūrakārī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggati’’’nti?

"ভন্তে, আমাদের ভাই চুন্দ নামক রাজকুমার এই কথা বলেন— 'যে কোনো নারী বা পুরুষ বুদ্ধের শরণাপন্ন হয়, ধর্মের শরণাপন্ন হয়, সঙ্ঘের শরণাপন্ন হয়, প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকে, কামাচারে ব্যভিচার থেকে বিরত থাকে, মৃষাবাদ (মিথ্যাচার) থেকে বিরত থাকে এবং প্রমাদের কারণ সুরা ও মৈরেয় নামক মাদক সেবন থেকে বিরত থাকে, সে কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতিতেই উৎপন্ন হয়, দুর্গতিতে নয়।' ভন্তে, আমি ভগবান বুদ্ধের কাছে জিজ্ঞাসা করছি— 'ভন্তে, কেমন শাস্তার প্রতি প্রসন্ন (শ্রদ্ধাশীল) হলে কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতিতেই উৎপন্ন হয়, দুর্গতিতে নয়? কেমন ধর্মের প্রতি প্রসন্ন হলে কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতিতেই উৎপন্ন হয়, দুর্গতিতে নয়? কেমন সঙ্ঘের প্রতি প্রসন্ন হলে কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতিতেই উৎপন্ন হয়, দুর্গতিতে নয়? এবং কেমন শীলসমূহ পরিপূর্ণভাবে পালন করলে কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতিতেই উৎপন্ন হয়, দুর্গতিতে নয়?'"


‘‘Yāvatā, cundi, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññināsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye kho, cundi, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti.

"চুন্দী, যত প্রকার প্রাণী আছে— অপদ (পদহীন), দ্বিপদ, চতুষ্পদ, বহুপদ, রূপী (রূপবিশিষ্ট), অরূপী (রূপহীন), সংজ্ঞী (সংজ্ঞাবিশিষ্ট), অসংজ্ঞী (সংজ্ঞাহীন) অথবা নৈবসংজ্ঞী-নাসংজ্ঞী (সংজ্ঞা আছেও না নেইও না)— তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধই তাদের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ বলে আখ্যাত হন। চুন্দী, যারা বুদ্ধের প্রতি প্রসন্ন, তারা সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতিই প্রসন্ন। আর সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতি প্রসন্নদের জন্য সর্বশ্রেষ্ঠ ফলই লাভ হয়।


‘‘Yāvatā, cundi, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyati. Ye, cundi, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti.

"চুন্দী, যত প্রকার সংস্কৃত (হেতু-প্রত্যয় দ্বারা গঠিত) ধর্ম আছে, আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গই তাদের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ বলে আখ্যাত হয়। চুন্দী, যারা আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গের প্রতি প্রসন্ন, তারা সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতিই প্রসন্ন। আর সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতি প্রসন্নদের জন্য সর্বশ্রেষ্ঠ ফলই লাভ হয়।


‘‘Yāvatā[Pg.30], cundi, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ – madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ye kho, cundi, virāge dhamme pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti.

"চুন্দী, যত প্রকার সংস্কৃত বা অসংস্কৃত ধর্ম আছে, বিরাগ (আসক্তিহীনতা) তাদের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ বলে আখ্যাত হয়, যা হলো— মদমর্দন (অহংকার চূর্ণকারী), পিপাসাবিনয় (তৃষ্ণা দূরকারী), আলয়সমুদ্ঘাত (আসক্তি নির্মূলকারী), বর্তোচ্ছেদ (সংসারচক্রের ছেদক), তৃষ্ণাক্ষয়, বিরাগ, নিরোধ, নির্বাণ। চুন্দী, যারা বিরাগ ধর্মের প্রতি প্রসন্ন, তারা সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতিই প্রসন্ন। আর সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতি প্রসন্নদের জন্য সর্বশ্রেষ্ঠ ফলই লাভ হয়।


‘‘Yāvatā, cundi, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ – cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Ye kho, cundi, saṅghe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti.

"চুন্দী, যত প্রকার সঙ্ঘ বা গণ আছে, তথাগতের শ্রাবকসঙ্ঘই তাদের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ বলে আখ্যাত হয়, যা হলো— চার পুরুষযুগল ও আট পুরুষপুদ্গল। ভগবানের এই শ্রাবকসঙ্ঘ আহুনীয় (দূর থেকে আনা উপহারের যোগ্য), পাহুনীয় (অতিথিসৎকারের যোগ্য), দক্ষিণীয় (শ্রদ্ধাদানের যোগ্য), অঞ্জলিকরণীয় (হাত জোড় করে প্রণাম করার যোগ্য) এবং জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র। চুন্দী, যারা সঙ্ঘের প্রতি প্রসন্ন, তারা সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতিই প্রসন্ন। আর সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতি প্রসন্নদের জন্য সর্বশ্রেষ্ঠ ফলই লাভ হয়।


‘‘Yāvatā, cundi, sīlāni, ariyakantāni sīlāni tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ – akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni. Ye kho, cundi, ariyakantesu sīlesu paripūrakārino, agge te paripūrakārino. Agge kho pana paripūrakārīnaṃ aggo vipāko hotī’’ti.

"চুন্দী, যত প্রকার শীল আছে, আর্যকান্ত শীলই (আর্যগণের প্রিয় শীল) তাদের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ বলে আখ্যাত হয়, যা হলো— অখণ্ড, অচ্ছিদ্র, অশব্দ (নিষ্কলঙ্ক), অকম্মাস (অমলিন), ভুজিস্য (মুক্তকারী), বিজ্ঞপ্রশস্ত (জ্ঞানীদের দ্বারা প্রশংসিত), অপরামৃষ্ট (ভুল ধারণামুক্ত) এবং সমাধিসংবর্তনীয় (সমাধি উৎপাদক)। চুন্দী, যারা আর্যকান্ত শীলসমূহ পরিপূর্ণভাবে পালন করেন, তারা সর্বশ্রেষ্ঠ শীলই পালন করেন। আর সর্বশ্রেষ্ঠ শীল পালনকারীদের জন্য সর্বশ্রেষ্ঠ ফলই লাভ হয়।"


‘‘Aggato ve pasannānaṃ, aggaṃ dhammaṃ vijānataṃ;

Agge buddhe pasannānaṃ, dakkhiṇeyye anuttare.

"যিনি সর্বশ্রেষ্ঠ ধর্মকে জেনে সর্বশ্রেষ্ঠের প্রতি প্রসন্ন হন, অনুত্তর দক্ষিণীয় সর্বশ্রেষ্ঠ বুদ্ধের প্রতি প্রসন্ন হন;


‘‘Agge dhamme pasannānaṃ, virāgūpasame sukhe;

Agge saṅghe pasannānaṃ, puññakkhette anuttare.

"বিরাগ ও শান্তিদায়ক সুখময় সর্বশ্রেষ্ঠ ধর্মের প্রতি প্রসন্ন হন এবং অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র সর্বশ্রেষ্ঠ সঙ্ঘের প্রতি প্রসন্ন হন;


‘‘Aggasmiṃ dānaṃ dadataṃ, aggaṃ puññaṃ pavaḍḍhati;

Aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca, yaso kitti sukhaṃ balaṃ.

"সর্বশ্রেষ্ঠের উদ্দেশ্যে দান করলে সর্বশ্রেষ্ঠ পুণ্য বৃদ্ধি পায়; সর্বশ্রেষ্ঠ আয়ু, বর্ণ (সৌন্দর্য), যশ, কীর্তি, সুখ ও বল বৃদ্ধি পায়।


‘‘Aggassa dātā medhāvī, aggadhammasamāhito;

Devabhūto manusso vā, aggappatto pamodatī’’ti. dutiyaṃ;

"সর্বশ্রেষ্ঠ ধর্মের প্রতি সমাহিত হয়ে সর্বশ্রেষ্ঠের উদ্দেশ্যে দানকারী মেধাবী ব্যক্তি দেবত্ব বা মনুষ্যত্ব লাভ করে সর্বশ্রেষ্ঠ স্থানে পৌঁছে আনন্দিত হন।" (দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত)


3. Uggahasuttaṃ

৩. উগ্গহ সূত্র


33. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaddiye viharati jātiyā vane. Atha kho uggaho meṇḍakanattā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṃ etadavoca –

৩৩. এক সময় ভগবান বুদ্ধ ভদ্দিক নগরের জাতিয়া বনে অবস্থান করছিলেন। তখন মেণ্ডক শ্রেষ্ঠীর পৌত্র উগ্গহ যেখানে ভগবান বুদ্ধ অবস্থান করছিলেন, সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে ভগবান বুদ্ধকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবেশন করে মেণ্ডক শ্রেষ্ঠীর পৌত্র উগ্গহ ভগবান বুদ্ধকে এই কথা বললেন—


‘‘Adhivāsetu [Pg.31] me, bhante, bhagavā svātanāya attacatuttho bhatta’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho uggaho meṇḍakanattā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

"ভন্তে, ভগবান বুদ্ধ অনুগ্রহ করে আগামীকাল চারজন ভিক্ষুসহ আমার গৃহে আহারের আমন্ত্রণ গ্রহণ করুন।" ভগবান বুদ্ধ মৌন থেকে সম্মতি জানালেন। তখন মেণ্ডক শ্রেষ্ঠীর পৌত্র উগ্গহ ভগবান বুদ্ধের সম্মতি জানতে পেরে আসন থেকে উঠে ভগবান বুদ্ধকে অভিবাদন ও প্রদক্ষিণ করে বিদায় নিলেন।


Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena uggahassa meṇḍakanattuno nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imā me, bhante, kumāriyo patikulāni gamissanti. Ovadatu tāsaṃ, bhante, bhagavā; anusāsatu tāsaṃ, bhante, bhagavā, yaṃ tāsaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

অতঃপর রাত্রি অতিবাহিত হলে, ভগবান বুদ্ধ প্রাতঃকালে চীবর পরিধান করে পাত্র ও চীবর নিয়ে মেণ্ডক শ্রেষ্ঠীর পৌত্র উগ্গহের বাসগৃহের উদ্দেশ্যে যাত্রা করলেন। সেখানে পৌঁছে তিনি প্রস্তুত আসনে উপবেশন করলেন। তখন মেণ্ডক শ্রেষ্ঠীর পৌত্র উগ্গহ ভগবান বুদ্ধকে উত্তম খাদ্য ও ভোজ্য সামগ্রী দ্বারা নিজের হাতে পরিবেশন করে পরিতৃপ্ত ও সন্তুষ্ট করলেন। ভগবান বুদ্ধ আহার শেষ করে পাত্র থেকে হাত সরিয়ে নিলে, উগ্গহ একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবেশন করে মেণ্ডক শ্রেষ্ঠীর পৌত্র উগ্গহ ভগবান বুদ্ধকে বললেন— "ভন্তে, আমার এই কন্যাগণ তাদের স্বামীদের গৃহে চলে যাবে। ভন্তে, ভগবান বুদ্ধ তাদের উপদেশ দিন, তাদের অনুশাসন দিন, যা দীর্ঘকাল ধরে তাদের হিত ও সুখের কারণ হবে।"


Atha kho bhagavā tā kumāriyo etadavoca – ‘‘tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yassa vo mātāpitaro bhattuno dassanti atthakāmā hitesino anukampakā anukampaṃ upādāya, tassa bhavissāma pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo kiṃkārapaṭissāviniyo manāpacāriniyo piyavādiniyo’ti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ.

তখন ভগবান বুদ্ধ সেই কন্যাদের বললেন— "অতএব, হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে— 'আমাদের হিতাকাঙ্ক্ষী, কল্যাণকামী ও দয়ালু পিতামাতা দয়াপরবশ হয়ে আমাদের যে স্বামীর হাতে সমর্পণ করবেন, আমরা তাঁর প্রতি প্রত্যুষে শয্যাত্যাগকারিণী হব, রাতে সবার শেষে শয়নকারিণী হব, তাঁর আদেশ পালনে সদা প্রস্তুত থাকব, তাঁর প্রিয় আচরণকারিণী হব এবং প্রিয়ভাষিণী হব।' হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


‘‘Tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘ye te bhattu garuno bhavissanti mātāti vā pitāti vā samaṇabrāhmaṇāti vā, te sakkarissāma garuṃ karissāma mānessāma pūjessāma abbhāgate ca āsanodakena paṭipūjessāmā’ti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ.

"অতএব, হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে— 'আমাদের স্বামীর কাছে যারা গুরুজন— যেমন তাঁর মাতা, পিতা, শ্রমণ ও ব্রাহ্মণগণ— আমরা তাঁদের সৎকার করব, গৌরব করব, মান্য করব, পূজা করব এবং আমাদের গৃহে আগত অতিথিদের আসন ও পাদপ্রক্ষালনের জল দিয়ে সেবা করব।' হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


‘‘Tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘ye te bhattu abbhantarā kammantā uṇṇāti vā kappāsāti vā, tattha dakkhā bhavissāma analasā[Pg.32], tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgatā, alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātu’nti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ.

"অতএব, হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে— 'আমাদের স্বামীর গৃহের অভ্যন্তরে পশম বা তুলার সুতা কাটার মতো যে সমস্ত কাজ রয়েছে, আমরা সেগুলোতে দক্ষ হব, অলসতাহীন হব, সেই কাজের উপায় ও কৌশল সম্পর্কে বিচারবুদ্ধিসম্পন্ন হব এবং তা নিজে করতে ও অন্যকে দিয়ে করাতে সমর্থ হব।' হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


‘‘Tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yo so bhattu abbhantaro antojano dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tesaṃ katañca katato jānissāma akatañca akatato jānissāma, gilānakānañca balābalaṃ jānissāma, khādanīyaṃ bhojanīyañcassa paccaṃsena saṃvibhajissāmā’ti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ.

"অতএব, হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে— 'আমাদের স্বামীর গৃহের অভ্যন্তরে দাস, পরিচারক বা কর্মজীবী যে সমস্ত লোকজন রয়েছে, তাদের কার কাজ সম্পন্ন হয়েছে তা সম্পন্ন হিসেবে জানব এবং কার কাজ অসমাপ্ত রয়েছে তা অসমাপ্ত হিসেবে জানব; তাদের মধ্যে যারা অসুস্থ তাদের শারীরিক অবস্থা সম্পর্কে অবগত থাকব এবং তাদের প্রত্যেকের প্রাপ্য অংশ অনুযায়ী খাদ্য ও ভোজ্য সামগ্রী বণ্টন করে দেব।' হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


‘‘Tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yaṃ bhattā āharissati dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, taṃ ārakkhena guttiyā sampādessāma, tattha ca bhavissāma adhuttī athenī asoṇḍī avināsikāyo’ti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ. Imehi kho, kumāriyo, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti.

"অতএব, হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে— 'আমাদের স্বামী যে ধন, ধান্য, রৌপ্য বা স্বর্ণ উপার্জন করে আনবেন, আমরা তা যত্নসহকারে সুরক্ষিত রাখব এবং সে বিষয়ে আমরা অপব্যয়ী হব না, চোর হব না, মদ্যপায়ী হব না এবং তা নষ্ট করব না।' হে কুমারীগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে। হে কুমারীগণ, এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত নারী কায়ভেদে মৃত্যুর পর মনোহর রূপধারী দেবতাদের সহচারী হয়ে স্বর্গলোকে উৎপন্ন হন।"


‘‘Yo naṃ bharati sabbadā, niccaṃ ātāpi ussuko;

Sabbakāmaharaṃ posaṃ, bhattāraṃ nātimaññati.

"যে স্বামী সর্বদা অত্যন্ত উদ্যম ও আগ্রহের সাথে নিজের স্ত্রীকে ভরণপোষণ করেন এবং তাঁর সমস্ত কামনা পূরণ করেন, সেই ভরণপোষণকারী স্বামীকে স্ত্রী কখনো অবজ্ঞা করেন না।


‘‘Na cāpi sotthi bhattāraṃ, issācārena rosaye;

Bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā.

"সতী স্ত্রী ঈর্ষাপরায়ণ আচরণের মাধ্যমে স্বামীকে অসন্তুষ্ট করেন না; বুদ্ধিমতী স্ত্রী স্বামীর সমস্ত গুরুজনকে শ্রদ্ধা ও পূজা করেন।


‘‘Uṭṭhāhikā analasā, saṅgahitaparijjanā;

Bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati.

"তিনি কর্মঠ ও অলসতাহীন হন, পরিজনদের প্রতি সদয় হন; স্বামীর প্রিয় আচরণ করেন এবং স্বামীর অর্জিত ধনসম্পদ রক্ষা করেন।


‘‘Yā evaṃ vattatī nārī, bhattuchandavasānugā;

Manāpā nāma te devā, yattha sā upapajjatī’’ti. tatiyaṃ;

"যে নারী স্বামীর ইচ্ছানুযায়ী এভাবেই আচরণ করেন, তিনি মৃত্যুর পর 'মনাপ' (মনোহর) নামক দেবতাদের লোকে উৎপন্ন হন।" (তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত)


4. Sīhasenāpatisuttaṃ

৪. সিংহ সেনাপতি সূত্র


34. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā [Pg.33] bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sīho senāpati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sakkā nu kho, bhante, bhagavā sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ paññāpetu’’nti?

৩৪. এক সময় ভগবান বুদ্ধ বৈশালীর মহাবনের কূটাগারশালা বিহারে অবস্থান করছিলেন। তখন সিংহ নামক সেনাপতি যেখানে ভগবান বুদ্ধ অবস্থান করছিলেন, সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে ভগবান বুদ্ধকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবেশন করে সিংহ সেনাপতি ভগবান বুদ্ধকে বললেন— "ভন্তে, ভগবান বুদ্ধ কি ইহলোকেই প্রত্যক্ষ করা যায় এমন দানের ফল প্রদর্শন করতে সমর্থ হবেন?"


‘‘Sakkā, sīhā’’ti bhagavā avoca – ‘‘dāyako, sīha, dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo. Yampi, sīha, dāyako dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo, idampi sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ.

"সিংহ, তা সম্ভব," ভগবান বুদ্ধ বললেন— "সিংহ, যিনি দাতা ও দানপতি, তিনি বহু মানুষের প্রিয় ও মনোহর হন। সিংহ, দাতা ও দানপতি যে বহু মানুষের প্রিয় ও মনোহর হন, এটিও ইহলোকেই প্রত্যক্ষ করা যায় এমন দানের ফল।


‘‘Puna caparaṃ, sīha, dāyakaṃ dānapatiṃ santo sappurisā bhajanti. Yampi, sīha, dāyakaṃ dānapatiṃ santo sappurisā bhajanti, idampi sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ.

"আবার, সিংহ, দাতা ও দানপতির সান্নিধ্যে শান্ত ও সৎপুরুষগণ গমন করেন। সিংহ, দাতা ও দানপতির সান্নিধ্যে যে শান্ত ও সৎপুরুষগণ গমন করেন, এটিও ইহলোকেই প্রত্যক্ষ করা যায় এমন দানের ফল।


‘‘Puna caparaṃ, sīha, dāyakassa dānapatino kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Yampi, sīha, dāyakassa dānapatino kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati, idampi sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ.

"আবার, সিংহ, দাতা ও দানপতির উত্তম কীর্তি ও যশ চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে। সিংহ, দাতা ও দানপতির উত্তম কীর্তি ও যশ যে চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে, এটিও ইহলোকেই প্রত্যক্ষ করা যায় এমন দানের ফল।"


‘‘Puna caparaṃ, sīha, dāyako dānapati yaṃ yadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Yampi, sīha, dāyako dānapati yaṃ yadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto, idampi sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ.

আবার, হে সীহ, দানশীল দানপতি যে কোনো পরিষদেই গমন করুক না কেন—তা ক্ষত্রিয় পরিষদ হোক, ব্রাহ্মণ পরিষদ হোক, গৃহপতি পরিষদ হোক বা শ্রমণ পরিষদ হোক—সে নির্ভয়ে ও প্রফুল্ল চিত্তে গমন করে। হে সীহ, দানশীল দানপতি যে কোনো পরিষদেই গমন করুক না কেন—তা ক্ষত্রিয় পরিষদ হোক, ব্রাহ্মণ পরিষদ হোক, গৃহপতি পরিষদ হোক বা শ্রমণ পরিষদ হোক—সে নির্ভয়ে ও প্রফুল্ল চিত্তে গমন করে, এটিও ইহলোকেই প্রত্যক্ষ দানফল।


‘‘Puna caparaṃ, sīha, dāyako dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yampi, sīha, dāyako dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, idaṃ samparāyikaṃ dānaphala’’nti.

আবার, হে সীহ, দানশীল দানপতি কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। হে সীহ, দানশীল দানপতি কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর যে সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়, এটি পরলৌকিক দানফল।


Evaṃ vutte sīho senāpati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yānimāni, bhante, bhagavatā cattāri sandiṭṭhikāni dānaphalāni akkhātāni, nāhaṃ ettha bhagavato saddhāya gacchāmi; ahaṃ petāni jānāmi. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati bahuno janassa piyo manāpo. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati; maṃ santo sappurisā bhajanti. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati; mayhaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sīho senāpati dāyako kārako [Pg.34] saṅghupaṭṭhāko’ti. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati yaṃ yadeva parisaṃ upasaṅkamāmi – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamāmi amaṅkubhūto. Yānimāni, bhante, bhagavatā cattāri sandiṭṭhikāni dānaphalāni akkhātāni, nāhaṃ ettha bhagavato saddhāya gacchāmi; ahaṃ petāni jānāmi. Yañca kho maṃ, bhante, bhagavā evamāha – ‘dāyako, sīha, dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’ti, etāhaṃ na jānāmi; ettha ca panāhaṃ bhagavato saddhāya gacchāmī’’ti. ‘‘Evametaṃ, sīha, evametaṃ, sīha! Dāyako dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti.

এরূপ বলা হলে, সেনাপতি সীহ ভগবানকে এই কথা বললেন— 'ভন্তে, ভগবান কর্তৃক ঘোষিত এই যে চারটি প্রত্যক্ষ দানফল, এ বিষয়ে আমি ভগবানের প্রতি কেবল শ্রদ্ধাবশত বিশ্বাস করি না; আমি নিজেও এগুলো জানি। ভন্তে, আমি একজন dāyako (দাতা) ও দানপতি, আমি বহু মানুষের প্রিয় ও মনোহর। ভন্তে, আমি একজন দাতা ও দানপতি; শান্ত সৎপুরুষগণ আমার সেবা করেন। ভন্তে, আমি একজন দাতা ও দানপতি; আমার এই কল্যাণময় কীর্তিঘোষণা চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়েছে— 'সেনাপতি সীহ একজন দাতা, হিতকারী ও সংঘের সেবক।' ভন্তে, আমি একজন দাতা ও দানপতি, আমি যে কোনো পরিষদেই গমন করি না কেন—তা ক্ষত্রিয় পরিষদ হোক, ব্রাহ্মণ পরিষদ হোক, গৃহপতি পরিষদ হোক বা শ্রমণ পরিষদ হোক—আমি নির্ভয়ে ও প্রফুল্ল চিত্তে গমন করি। ভন্তে, ভগবান কর্তৃক ঘোষিত এই যে চারটি প্রত্যক্ষ দানফল, এ বিষয়ে আমি ভগবানের প্রতি কেবল শ্রদ্ধাবশত বিশ্বাস করি না; আমি নিজেও এগুলো জানি। কিন্তু ভন্তে, ভগবান আমাকে যা বলেছেন— 'হে সীহ, দানশীল দানপতি কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়', এটি আমি জানি না; এ বিষয়ে আমি ভগবানের প্রতি শ্রদ্ধাবশত বিশ্বাস করি।' 'এরূপই, সীহ, এরূপই, সীহ! দানশীল দানপতি কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়।'


‘‘Dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū,Kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati ;

Amaṅkubhūto parisaṃ vigāhati,Visārado hoti naro amaccharī.

দান করলে মানুষ প্রিয় হয়, বহু লোক তার সেবা করে, সে কীর্তি লাভ করে এবং তার যশ বৃদ্ধি পায়। অমাৎসর্যশীল ব্যক্তি প্রফুল্ল চিত্তে ও নির্ভয়ে পরিষদে প্রবেশ করে।


‘‘Tasmā hi dānāni dadanti paṇḍitā,Vineyya maccheramalaṃ sukhesino;

Te dīgharattaṃ tidive patiṭṭhitā,Devānaṃ sahabyagatā ramanti te.

অতএব, সুখকামী পণ্ডিতগণ মাৎসর্যরূপ মল দূর করে দান করে থাকেন। তাঁরা দীর্ঘকাল ত্রয়স্ত্রিংশৎ স্বর্গে প্রতিষ্ঠিত হয়ে, দেবগণের সহচর হয়ে আনন্দ উপভোগ করেন।


‘‘Katāvakāsā katakusalā ito cutā,Sayaṃpabhā anuvicaranti nandanaṃ ;

Te tattha nandanti ramanti modare,Samappitā kāmaguṇehi pañcahi;

‘‘Katvāna vākyaṃ asitassa tādino,Ramanti sagge sugatassa sāvakā’’ti. catutthaṃ;

সুযোগ লাভ করে কুশল কর্ম সম্পাদনকারী পণ্ডিতগণ ইহলোক থেকে চ্যুত হয়ে, স্বীয় প্রভায় উদ্ভাসিত হয়ে নন্দনবনে বিচরণ করেন। সেখানে তাঁরা পঞ্চ কামগুণে মগ্ন হয়ে আনন্দিত হন, ক্রীড়া করেন ও প্রমোদিত হন। আসক্তিহীন, তাদিগুণসম্পন্ন তথাগতের বাণী পালন করে সুগতের শ্রাবকগণ স্বর্গে আনন্দ উপভোগ করেন। চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত।


5. Dānānisaṃsasuttaṃ

৫. দানানিসংস সূত্র


35. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dāne ānisaṃsā. Katame pañca? Bahuno janassa piyo hoti manāpo; santo sappurisā bhajanti; kalyāṇo kittisaddo [Pg.35] abbhuggacchati; gihidhammā anapagato hoti; kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca dāne ānisaṃsā’’ti.

৩৫. ভিক্ষুগণ, দানে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে। কোন পাঁচটি? বহু মানুষের প্রিয় ও মনোহর হয়; শান্ত সৎপুরুষগণ তার সেবা করেন; কল্যাণময় কীর্তিঘোষণা চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে; গৃহীধর্ম থেকে চ্যুত হয় না; এবং কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। ভিক্ষুগণ, দানে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে।


‘‘Dadamāno piyo hoti, sataṃ dhammaṃ anukkamaṃ;

Santo naṃ sadā bhajanti, saññatā brahmacārayo.

দানকারী ব্যক্তি প্রিয় হয়, সে সৎপুরুষদের ধর্ম অনুসরণ করে; সংযত ও ব্রহ্মচারী শান্ত সাধুগণ সর্বদা তার সেবা করেন।


‘‘Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. pañcamaṃ;

তাঁরা তাকে সর্বদুঃখবিনাশী ধর্ম দেশনা করেন; যে ধর্ম ইহলোকে জেনে সে অনাস্রব হয়ে পরিনির্বাণ লাভ করে। পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।


6. Kāladānasuttaṃ

৬. কালদান সূত্র


36. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, kāladānāni. Katamāni pañca? Āgantukassa dānaṃ deti; gamikassa dānaṃ deti; gilānassa dānaṃ deti; dubbhikkhe dānaṃ deti; yāni tāni navasassāni navaphalāni tāni paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpeti. Imāni kho, bhikkhave, pañca kāladānānī’’ti.

৩৬. ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি কালদান। কোন পাঁচটি? আগন্তুককে দান করে; যাত্রীকে দান করে; রোগীকে দান করে; দুর্ভিক্ষের সময় দান করে; এবং নতুন শস্য ও নতুন ফল প্রথমে শীলবানদের প্রদান করে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই কালদান।


‘‘Kāle dadanti sappaññā, vadaññū vītamaccharā;

Kālena dinnaṃ ariyesu, ujubhūtesu tādisu.

উদার, মাৎসর্যহীন প্রাজ্ঞ ব্যক্তিগণ উপযুক্ত সময়ে দান করেন; সরল ও তাদিগুণসম্পন্ন আর্যগণের উদ্দেশ্যে উপযুক্ত সময়ে প্রদত্ত,


‘‘Vippasannamanā tassa, vipulā hoti dakkhiṇā;

Ye tattha anumodanti, veyyāvaccaṃ karonti vā;

Na tena dakkhiṇā ūnā, tepi puññassa bhāgino.

প্রসন্ন চিত্তে প্রদত্ত সেই দক্ষিণা বিপুল হয়। যারা সেই দানে অনুমোদন করে কিংবা বৈয়াবৃত্য করে, তাদের কারণে দক্ষিণা হ্রাস পায় না; তারাও পুণ্যের ভাগী হয়।


‘‘Tasmā dade appaṭivānacitto, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ;

Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. chaṭṭhaṃ;

অতএব, অসংকুচিত চিত্তে সেখানেই দান করা উচিত যেখানে দান করলে মহৎ ফল লাভ হয়। পুণ্যসমূহ পরলোকে প্রাণীদের একমাত্র আশ্রয়স্থল। ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।


9. Bhojanasuttaṃ

৯. ভোজন সূত্র


37. ‘‘Bhojanaṃ, bhikkhave, dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ pañca ṭhānāni deti. Katamāni pañca? Āyuṃ deti, vaṇṇaṃ deti, sukhaṃ deti, balaṃ deti, paṭibhānaṃ deti. Āyuṃ kho pana datvā āyussa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā; vaṇṇaṃ datvā vaṇṇassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā; sukhaṃ datvā sukhassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa [Pg.36] vā; balaṃ datvā balassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā; paṭibhānaṃ datvā paṭibhānassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Bhojanaṃ, bhikkhave, dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ imāni pañca ṭhānāni detī’’ti.

৩৭. ভিক্ষুগণ, ভোজন দানকারী দাতা প্রতিগ্রাহকদের পাঁচটি বস্তু দান করে। কোন পাঁচটি? আয়ু দান করে, বর্ণ দান করে, সুখ দান করে, বল দান করে এবং প্রতিভান দান করে। আয়ু দান করে সে দিব্য বা মানুষী আয়ুর ভাগী হয়; বর্ণ দান করে সে দিব্য বা মানুষী বর্ণের ভাগী হয়; সুখ দান করে সে দিব্য বা মানুষী সুখের ভাগী হয়; বল দান করে সে দিব্য বা মানুষী বলের ভাগী হয়; প্রতিভান দান করে সে দিব্য বা মানুষী প্রতিভানের ভাগী হয়। ভিক্ষুগণ, ভোজন দানকারী দাতা প্রতিগ্রাহকদের এই পাঁচটি বস্তু দান করে।


‘‘Āyudo balado dhīro, vaṇṇado paṭibhānado;

Sukhassa dātā medhāvī, sukhaṃ so adhigacchati.

ধীর ব্যক্তি আয়ু, বল, বর্ণ ও প্রতিভান দান করেন। মেধাবী ব্যক্তি সুখের দাতা এবং তিনি নিজেও সুখ লাভ করেন।


‘‘Āyuṃ datvā balaṃ vaṇṇaṃ, sukhañca paṭibhānakaṃ ;

Dīghāyu yasavā hoti, yattha yatthūpapajjatī’’ti. sattamaṃ;

আয়ু, বল, বর্ণ, সুখ ও প্রতিভান দান করে, সে যেখানেই জন্মগ্রহণ করুক না কেন, দীর্ঘায়ু ও যশস্বী হয়। সপ্তম সূত্র সমাপ্ত।


8. Saddhasuttaṃ

৮. শ্রদ্ধা সূত্র


38. ‘‘Pañcime, bhikkhave, saddhe kulaputte ānisaṃsā. Katame pañca? Ye te, bhikkhave, loke santo sappurisā te saddhaññeva paṭhamaṃ anukampantā anukampanti, no tathā assaddhaṃ; saddhaññeva paṭhamaṃ upasaṅkamantā upasaṅkamanti, no tathā assaddhaṃ; saddhaññeva paṭhamaṃ paṭiggaṇhantā paṭiggaṇhanti, no tathā assaddhaṃ; saddhaññeva paṭhamaṃ dhammaṃ desentā desenti, no tathā assaddhaṃ; saddho kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca saddhe kulaputte ānisaṃsā.

৩৮. ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবান কুলপুত্রের এই পাঁচটি আনিশংস লাভ হয়। কোন পাঁচটি? ভিক্ষুগণ, জগতে যে শান্ত সৎপুরুষগণ রয়েছেন, তাঁরা অনুকম্পা করার সময় প্রথমে শ্রদ্ধাবান ব্যক্তিকেই অনুকম্পা করেন, অশ্রদ্ধাবানকে সেভাবে করেন না; তাঁরা যখন কারও নিকট গমন করেন, প্রথমে শ্রদ্ধাবান ব্যক্তির নিকটই গমন করেন, অশ্রদ্ধাবানের নিকট সেভাবে করেন না; তাঁরা যখন দান গ্রহণ করেন, প্রথমে শ্রদ্ধাবান ব্যক্তির নিকট থেকেই গ্রহণ করেন, অশ্রদ্ধাবানের নিকট থেকে সেভাবে করেন না; তাঁরা যখন ধর্ম দেশনা করেন, প্রথমে শ্রদ্ধাবান ব্যক্তিকেই দেশনা করেন, অশ্রদ্ধাবানকে সেভাবে করেন না; এবং শ্রদ্ধাবান ব্যক্তি কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবান কুলপুত্রের এই পাঁচটি আনিশংস লাভ হয়।


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, subhūmiyaṃ catumahāpathe mahānigrodho samantā pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, saddho kulaputto bahuno janassa paṭisaraṇaṃ hoti bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikāna’’nti.

ভিক্ষুগণ, যেমন সমতল ভূমিতে চৌরাস্তার মোড়ে অবস্থিত একটি বিশাল বটবৃক্ষ চারপাশের পাখিদের আশ্রয়স্থল হয়; ঠিক তেমনি, ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবান কুলপুত্র বহু মানুষের আশ্রয়স্থল হয়—ভিক্ষু, ভিক্ষুণী, উপাসক ও উপাসিকাদের আশ্রয়স্থল হয়।


‘‘Sākhāpattaphalūpeto, khandhimāva mahādumo;

Mūlavā phalasampanno, patiṭṭhā hoti pakkhinaṃ.

শাখা, পত্র ও ফলে সুশোভিত, বিশাল কাণ্ডবিশিষ্ট, সুদৃঢ় মূলযুক্ত ও ফলসমৃদ্ধ মহাবৃক্ষ যেমন পাখিদের আশ্রয়স্থল হয়,


‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā;

Chāyaṃ chāyatthikā yanti, phalatthā phalabhojino.

মনোরম স্থানে অবস্থিত সেই বৃক্ষকে পাখিরা আশ্রয় করে; ছায়াভিলাষীরা তার ছায়ায় আশ্রয় নেয় এবং ফলপ্রার্থীরা তার ফল ভক্ষণ করে।


‘‘Tatheva sīlasampannaṃ, saddhaṃ purisapuggalaṃ;

Nivātavuttiṃ atthaddhaṃ, sorataṃ sakhilaṃ muduṃ.

ঠিক তেমনি, শীলসম্পন্ন, শ্রদ্ধাবান, বিনয়ী, অনহংকারী, শান্ত, প্রিয়ভাষী ও মৃদু স্বভাবের পুরুষপুদ্গলকে—


‘‘Vītarāgā [Pg.37] vītadosā, vītamohā anāsavā;

Puññakkhettāni lokasmiṃ, sevanti tādisaṃ naraṃ.

যাঁরা বীতরাগ, বীতদ্বেষ, বীতমোহ ও অনাস্রব এবং জগতের শ্রেষ্ঠ পুণ্যক্ষেত্র, সেই অর্হৎগণ সেইরূপ ব্যক্তির সেবা করেন।


‘‘Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. aṭṭhamaṃ;

তাঁরা তাকে সর্বদুঃখবিনাশী ধর্ম দেশনা করেন; যে ধর্ম ইহলোকে জেনে সে অনাস্রব হয়ে পরিনির্বাণ লাভ করে। অষ্টম সূত্র সমাপ্ত।


9. Puttasuttaṃ

৯. পুত্র সূত্র


39. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, ṭhānāni sampassantā mātāpitaro puttaṃ icchanti kule jāyamānaṃ. Katamāni pañca? Bhato vā no bharissati; kiccaṃ vā no karissati; kulavaṃso ciraṃ ṭhassati; dāyajjaṃ paṭipajjissati; atha vā pana petānaṃ kālaṅkatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassatīti. Imāni kho, bhikkhave, pañca ṭhānāni sampassantā mātāpitaro puttaṃ icchanti kule jāyamāna’’nti.

৩৯. ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি কারণ প্রত্যক্ষ করে পিতা-মাতা কুলে পুত্রের জন্ম কামনা করেন। কোন পাঁচটি? 'আমাদের দ্বারা প্রতিপালিত হয়ে সে আমাদের প্রতিপালন করবে; অথবা সে আমাদের কাজ সম্পন্ন করবে; আমাদের কুলবংশ দীর্ঘকাল স্থায়ী হবে; সে আমাদের উত্তরাধিকার লাভ করবে; অথবা পরলোকগত মৃত পিতা-মাতার উদ্দেশ্যে সে দক্ষিণা উৎসর্গ করবে।' ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি কারণ প্রত্যক্ষ করে পিতা-মাতা কুলে পুত্রের জন্ম কামনা করেন।


‘‘Pañca ṭhānāni sampassaṃ, puttaṃ icchanti paṇḍitā;

Bhato vā no bharissati, kiccaṃ vā no karissati.

পাঁচটি কারণ প্রত্যক্ষ করে পণ্ডিতগণ পুত্রের আকাঙ্ক্ষা করেন: 'আমাদের দ্বারা প্রতিপালিত হয়ে সে আমাদের প্রতিপালন করবে, অথবা সে আমাদের কাজ সম্পন্ন করবে।


‘‘Kulavaṃso ciraṃ tiṭṭhe, dāyajjaṃ paṭipajjati;

Atha vā pana petānaṃ, dakkhiṇaṃ anuppadassati.

কুলবংশ দীর্ঘকাল স্থায়ী হবে, সে উত্তরাধিকার লাভ করবে, অথবা পরলোকগতদের উদ্দেশ্যে দক্ষিণা উৎসর্গ করবে।


‘‘Ṭhānānetāni sampassaṃ, puttaṃ icchanti paṇḍitā;

Tasmā santo sappurisā, kataññū katavedino.

এই সকল কারণ প্রত্যক্ষ করে পণ্ডিতগণ পুত্রের আকাঙ্ক্ষা করেন। অতএব, কৃতজ্ঞ ও কৃতবেদী শান্ত সৎপুরুষগণ—


‘‘Bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussaraṃ;

Karonti nesaṃ kiccāni, yathā taṃ pubbakārinaṃ.

পূর্বে কৃত উপকার স্মরণ করে পিতা-মাতাকে প্রতিপালন করেন; তাঁরা তাঁদের কাজ সম্পন্ন করেন, যেমন পূর্বে তাঁরা তাঁদের জন্য করেছিলেন।


‘‘Ovādakārī bhataposī, kulavaṃsaṃ ahāpayaṃ;

Saddho sīlena sampanno, putto hoti pasaṃsiyo’’ti. navamaṃ;

উপদেশ পালনকারী, পিতা-মাতার প্রতিপালক, কুলবংশ অক্ষুণ্ণকারী, শ্রদ্ধাবান ও শীলসম্পন্ন পুত্র প্রশংসনীয় হয়। নবম সূত্র সমাপ্ত।


10. Mahāsālaputtasuttaṃ

১০. মহাশালপুত্র সূত্র


40. ‘‘Himavantaṃ, bhikkhave, pabbatarājaṃ nissāya mahāsālā pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhanti. Katamāhi pañcahi? Sākhāpattapalāsena vaḍḍhanti; tacena vaḍḍhanti; papaṭikāya vaḍḍhanti; pheggunā vaḍḍhanti; sārena vaḍḍhanti. Himavantaṃ, bhikkhave, pabbatarājaṃ nissāya mahāsālā imāhi pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhanti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, saddhaṃ kulaputtaṃ nissāya antojano pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhati. Katamāhi [Pg.38] pañcahi? Saddhāya vaḍḍhati; sīlena vaḍḍhati; sutena vaḍḍhati; cāgena vaḍḍhati; paññāya vaḍḍhati. Saddhaṃ, bhikkhave, kulaputtaṃ nissāya antojano imāhi pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhatī’’ti.

৪০. ভিক্ষুগণ, পর্বতরাজ হিমালয়কে আশ্রয় করে মহাশাল বৃক্ষসমূহ পাঁচটি বৃদ্ধিতে বৃদ্ধি পায়। কোন পাঁচটি? শাখা, পত্র ও পল্লবে বৃদ্ধি পায়; ত্বকে বৃদ্ধি পায়; উপত্বকে বৃদ্ধি পায়; অসার কাঠে বৃদ্ধি পায়; এবং সার কাঠে বৃদ্ধি পায়। পর্বতরাজ হিমালয়কে আশ্রয় করে মহাশাল বৃক্ষসমূহ এই পাঁচটি বৃদ্ধিতে বৃদ্ধি পায়। ঠিক তেমনি, ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবান কুলপুত্রকে আশ্রয় করে তার পরিজনগণ পাঁচটি বৃদ্ধিতে বৃদ্ধি পায়। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধায় বৃদ্ধি পায়; শীলে বৃদ্ধি পায়; শ্রুত-এ বৃদ্ধি পায়; ত্যাগে বৃদ্ধি পায়; এবং প্রজ্ঞায় বৃদ্ধি পায়। ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাবান কুলপুত্রকে আশ্রয় করে তার পরিজনগণ এই পাঁচটি বৃদ্ধিতে বৃদ্ধি পায়।


‘‘Yathā hi pabbato selo, araññasmiṃ brahāvane;

Taṃ rukkhā upanissāya, vaḍḍhante te vanappatī.

যেমন গহন অরণ্যের মাঝে অবস্থিত শৈলময় পর্বতকে আশ্রয় করে বৃক্ষসমূহ বৃদ্ধি পেয়ে বনের অধিপতি হয়,


‘‘Tatheva sīlasampannaṃ, saddhaṃ kulaputtaṃ imaṃ ;

Upanissāya vaḍḍhanti, puttadārā ca bandhavā;

Amaccā ñātisaṅghā ca, ye cassa anujīvino.

ঠিক তেমনি, শীলসম্পন্ন ও শ্রদ্ধাবান এই কুলপুত্রকে আশ্রয় করে তার পুত্র-স্ত্রী, বন্ধুবান্ধব, অমাত্য, জ্ঞাতিবর্গ এবং যারা তার আশ্রয়ে জীবন ধারণ করে, তারা সকলে বৃদ্ধি পায়।


‘‘Tyassa sīlavato sīlaṃ, cāgaṃ sucaritāni ca;

Passamānānukubbanti, ye bhavanti vicakkhaṇā.

সেই শীলবানের শীল, ত্যাগ ও সুচরিতসমূহ দর্শন করে, যারা বিচক্ষণ তারা তা অনুকরণ করে।


‘‘Imaṃ dhammaṃ caritvāna, maggaṃ sugatigāminaṃ;

Nandino devalokasmiṃ, modanti kāmakāmino’’ti. dasamaṃ;

সুগতিগামী পথের স্বরূপ এই ধর্ম আচরণ করে, কামকামী ব্যক্তিগণ দেবলোকে আনন্দিত হয়ে প্রমোদ লাভ করেন। দশম সূত্র সমাপ্ত।


Sumanavaggo catuttho.

চতুর্থ সুমনা বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সূচিপত্র (উদান) নিম্নরূপ —


Sumanā cundī uggaho, sīho dānānisaṃsako;

Kālabhojanasaddhā ca, puttasālehi te dasāti.

সুমনা, চুন্দী, উগ্গহ, সীহ, দানানিসংস (দানের সুফল), কাল (উপযুক্ত সময়), ভোজন, শ্রদ্ধা, স্থান এবং পুত্র — এই দশটি সূত্র।


5. Muṇḍarājavaggo

৫. মুণ্ডরাজ বর্গ


1. Ādiyasuttaṃ

১. আদিয় সূত্র (সম্পদের উপযোগিতা সূত্র)


41. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, gahapati, bhogānaṃ ādiyā. Katame pañca? Idha, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi attānaṃ sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ [Pg.39] pariharati; mātāpitaro sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati; puttadāradāsakammakaraporise sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati. Ayaṃ paṭhamo bhogānaṃ ādiyo.

৪১. এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর জেতবনে অনাথপিণ্ডিকের আরামে অবস্থান করছিলেন। তখন গৃহপতি অনাথপিণ্ডিক ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবিষ্ট গৃহপতি অনাথপিণ্ডিককে ভগবান এই কথা বললেন — হে গৃহপতি, ভোগের (সম্পদের) পাঁচটি উপযোগিতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে গৃহপতি, এখানে আর্যশ্রাবক উত্থান ও বীর্য দ্বারা অর্জিত, বাহুবলে সংগৃহীত, গায়ের ঘাম ফেলে উপার্জিত, ন্যায়সঙ্গত ও ধর্মলব্ধ সম্পদের দ্বারা নিজেকে সুখী ও তৃপ্ত করেন এবং সম্যকভাবে সুখ রক্ষা করেন; পিতা-মাতাকে সুখী ও তৃপ্ত করেন এবং সম্যকভাবে সুখ রক্ষা করেন; স্ত্রী-পুত্র, দাস, কর্মকার ও ভৃত্যদের সুখী ও তৃপ্ত করেন এবং সম্যকভাবে সুখ রক্ষা করেন। এটি ভোগের প্রথম উপযোগিতা।


‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi mittāmacce sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati. Ayaṃ dutiyo bhogānaṃ ādiyo.

আবার, হে গৃহপতি, আর্যশ্রাবক উত্থান ও বীর্য দ্বারা অর্জিত, বাহুবলে সংগৃহীত, গায়ের ঘাম ফেলে উপার্জিত, ন্যায়সঙ্গত ও ধর্মলব্ধ সম্পদের দ্বারা বন্ধু ও অমাত্যদের সুখী ও তৃপ্ত করেন এবং সম্যকভাবে সুখ রক্ষা করেন। এটি ভোগের দ্বিতীয় উপযোগিতা।


‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi yā tā honti āpadā – aggito vā udakato vā rājato vā corato vā appiyato vā dāyādato – tathārūpāsu āpadāsu bhogehi pariyodhāya vattati, sotthiṃ attānaṃ karoti. Ayaṃ tatiyo bhogānaṃ ādiyo.

আবার, হে গৃহপতি, আর্যশ্রাবক উত্থান ও বীর্য দ্বারা অর্জিত, বাহুবলে সংগৃহীত, গায়ের ঘাম ফেলে উপার্জিত, ন্যায়সঙ্গত ও ধর্মলব্ধ সম্পদের দ্বারা অগ্নি, জল, রাজা, চোর অথবা অপ্রিয় উত্তরাধিকারী থেকে যে সমস্ত বিপদ আসতে পারে, সেই রূপ বিপদসমূহ থেকে সম্পদ দ্বারা নিজেকে সুরক্ষিত রাখেন এবং নিজের কল্যাণ সাধন করেন। এটি ভোগের তৃতীয় উপযোগিতা।


‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi pañcabaliṃ kattā hoti. Ñātibaliṃ, atithibaliṃ, pubbapetabaliṃ, rājabaliṃ, devatābaliṃ – ayaṃ catuttho bhogānaṃ ādiyo.

আবার, হে গৃহপতি, আর্যশ্রাবক উত্থান ও বীর্য দ্বারা অর্জিত, বাহুবলে সংগৃহীত, গায়ের ঘাম ফেলে উপার্জিত, ন্যায়সঙ্গত ও ধর্মলব্ধ সম্পদের দ্বারা পঞ্চবলি (পাঁচ প্রকার উৎসর্গ) প্রদান করেন। যথা: জ্ঞাতিবলি (আত্মীয়দের প্রতি कर्तव्य), অতিথি বলি (অতিথিদের সৎকার), পূর্বপেতবলি (মৃত পূর্বপুরুষদের উদ্দেশ্যে দান), রাজবলি (কর প্রদান) এবং দেবতাবলি (দেবতাদের উদ্দেশ্যে উৎসর্গ) — এটি ভোগের চতুর্থ উপযোগিতা।


‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi ye te samaṇabrāhmaṇā madappamādā paṭiviratā khantisoracce niviṭṭhā ekamattānaṃ damenti ekamattānaṃ samenti ekamattānaṃ parinibbāpenti, tathārūpesu samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Ayaṃ pañcamo bhogānaṃ ādiyo. Ime kho, gahapati, pañca bhogānaṃ ādiyā.

আবার, হে গৃহপতি, আর্যশ্রাবক উত্থান ও বীর্য দ্বারা অর্জিত, বাহুবলে সংগৃহীত, গায়ের ঘাম ফেলে উপার্জিত, ন্যায়সঙ্গত ও ধর্মলব্ধ সম্পদের দ্বারা যে সমস্ত শ্রমণ ও ব্রাহ্মণ মদ ও প্রমাদ থেকে বিরত, ক্ষান্তি ও সৌরভ্যে (ধৈর্য ও শান্তিতে) প্রতিষ্ঠিত, যারা নিজেদের দমন করেন, শান্ত করেন এবং নির্বাপিত (পরিনির্বাণ লাভ) করেন, সেই রূপ শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের উদ্দেশ্যে ঊর্ধ্বগামী, স্বর্গীয়, সুখদায়ক ও স্বর্গলাভের সহায়ক দক্ষিণা (দান) উৎসর্গ করেন। এটি ভোগের পঞ্চম উপযোগিতা। হে গৃহপতি, এই হলো ভোগের পাঁচটি উপযোগিতা।


‘‘Tassa ce, gahapati, ariyasāvakassa ime pañca bhogānaṃ ādiye ādiyato bhogā parikkhayaṃ gacchanti, tassa evaṃ hoti – ‘ye vata bhogānaṃ ādiyā te cāhaṃ ādiyāmi bhogā ca me parikkhayaṃ gacchantī’ti. Itissa hoti avippaṭisāro. Tassa ce, gahapati, ariyasāvakassa ime pañca bhogānaṃ ādiye ādiyato bhogā abhivaḍḍhanti[Pg.40], tassa evaṃ hoti – ‘ye vata bhogānaṃ ādiyā te cāhaṃ ādiyāmi bhogā ca me abhivaḍḍhantī’ti. Itissa hoti ubhayeneva avippaṭisāro’’ti.

হে গৃহপতি, যদি সেই আর্যশ্রাবকের এই পাঁচ প্রকারে সম্পদ ব্যবহার করার পর সম্পদ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়, তবে তিনি এভাবে চিন্তা করেন: 'ভোগের যে সমস্ত উপযোগিতা রয়েছে, আমি তা সম্পাদন করেছি এবং আমার সম্পদও ক্ষয়প্রাপ্ত হয়েছে।' এভাবে তাঁর মনে কোনো অনুতাপ থাকে না। আর যদি, হে গৃহপতি, সেই আর্যশ্রাবকের এই পাঁচ প্রকারে সম্পদ ব্যবহার করার পর সম্পদ বৃদ্ধি পায়, তবে তিনি এভাবে চিন্তা করেন: 'ভোগের যে সমস্ত উপযোগিতা রয়েছে, আমি তা সম্পাদন করেছি এবং আমার সম্পদও বৃদ্ধি পেয়েছে।' এভাবে উভয় অবস্থাতেই তাঁর মনে কোনো অনুতাপ থাকে না।


‘‘Bhuttā bhogā bhatā bhaccā, vitiṇṇā āpadāsu me;

Uddhaggā dakkhiṇā dinnā, atho pañcabalīkatā;

Upaṭṭhitā sīlavanto, saññatā brahmacārayo.

আমি সম্পদ ভোগ করেছি, আশ্রিতদের ভরণপোষণ করেছি এবং বিপদসমূহ অতিক্রম করেছি। ঊর্ধ্বগামী দক্ষিণা দান করেছি এবং পঞ্চবলিও সম্পাদন করেছি। শীলবান, সংযত ও ব্রহ্মচারী সাধকদের সেবা করেছি।


‘‘Yadatthaṃ bhogaṃ iccheyya, paṇḍito gharamāvasaṃ;

So me attho anuppatto, kataṃ ananutāpiyaṃ.

গৃহে বসবাসকারী কোনো পণ্ডিত ব্যক্তি যে উদ্দেশ্যে সম্পদ কামনা করেন, আমার সেই উদ্দেশ্য সফল হয়েছে এবং আমি এমন কাজ করেছি যার জন্য কোনো অনুতাপ করতে হয় না।


‘‘Etaṃ anussaraṃ macco, ariyadhamme ṭhito naro;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. paṭhamaṃ;

এই সমস্ত বিষয় স্মরণ করে আর্যধর্মে প্রতিষ্ঠিত মরণশীল মানুষ ইহলোকেই প্রশংসিত হন এবং মৃত্যুর পর স্বর্গে আনন্দ লাভ করেন। প্রথম সূত্র সমাপ্ত।


2. Sappurisasuttaṃ

২. সৎপুরুষ সূত্র


42. ‘‘Sappuriso, bhikkhave, kule jāyamāno bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti; mātāpitūnaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti; puttadārassa atthāya hitāya sukhāya hoti; dāsakammakaraporisassa atthāya hitāya sukhāya hoti; mittāmaccānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti; samaṇabrāhmaṇānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti.

৪২. হে ভিক্ষুগণ, কুলে সৎপুরুষের জন্ম হলে তা বহু মানুষের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়; তা পিতা-মাতার কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়; স্ত্রী ও পুত্রের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়; দাস, কর্মকার ও ভৃত্যদের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়; বন্ধু ও অমাত্যদের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয় এবং শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়।


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāmegho sabbasassāni sampādento bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, sappuriso kule jāyamāno bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti; mātāpitūnaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti; puttadārassa atthāya hitāya sukhāya hoti; dāsakammakaraporisassa atthāya hitāya sukhāya hoti; mittāmaccānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti; samaṇabrāhmaṇānaṃ atthāya hitāya sukhāya hotī’’ti.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন একটি মহামেঘ (প্রবল বর্ষণকারী মেঘ) সমস্ত শস্যকে পরিপুষ্ট করে বহু মানুষের কল্যাণ, হিত ও সুখের কারণ হয়; ঠিক তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, কুলে সৎপুরুষের জন্ম হলে তা বহু মানুষের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়; তা পিতা-মাতার কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়; স্ত্রী ও পুত্রের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়; দাস, কর্মকার ও ভৃত্যদের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়; বন্ধু ও অমাত্যদের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয় এবং শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের কল্যাণ, হিত ও সুখের জন্য হয়।


‘‘Hito bahunnaṃ paṭipajja bhoge, taṃ devatā rakkhati dhammaguttaṃ;

Bahussutaṃ sīlavatūpapannaṃ, dhamme ṭhitaṃ na vijahati kitti.

যিনি বহু মানুষের হিতার্থে সম্পদ ব্যবহার করেন, ধর্ম দ্বারা সুরক্ষিত সেই বহুশ্রুত, শীলবান ও ধর্মে প্রতিষ্ঠিত ব্যক্তিকে দেবতারা রক্ষা করেন এবং কীর্তি তাঁকে কখনো পরিত্যাগ করে না।


‘‘Dhammaṭṭhaṃ [Pg.41] sīlasampannaṃ, saccavādiṃ hirīmanaṃ;

Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati;

Devāpi naṃ pasaṃsanti, brahmunāpi pasaṃsito’’ti. dutiyaṃ;

যিনি ধর্মে প্রতিষ্ঠিত, শীলসম্পন্ন, সত্যবাদী ও লজ্জাশীল (পাপকর্মে সংকুচিত), জম্বুনদ স্বর্ণমুদ্রার ন্যায় সেই ব্যক্তিকে কে নিন্দা করতে পারে? দেবতারাও তাঁর প্রশংসা করেন এবং ব্রহ্মা কর্তৃকও তিনি প্রশংসিত হন। দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত।


3. Iṭṭhasuttaṃ

৩. ইষ্ট সূত্র (আকাঙ্ক্ষিত বিষয় সূত্র)


43. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

৪৩. তখন গৃহপতি অনাথপিণ্ডিক ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবিষ্ট গৃহপতি অনাথপিণ্ডিককে ভগবান এই কথা বললেন —


‘‘Pañcime, gahapati, dhammā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ. Katame pañca? Āyu, gahapati, iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ; vaṇṇo iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ; sukhaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ dullabhaṃ lokasmiṃ; yaso iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ; saggā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ. Ime kho, gahapati, pañca dhammā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ.

হে গৃহপতি, জগতে পাঁচটি বিষয় অত্যন্ত ইষ্ট (আকাঙ্ক্ষিত), কান্ত (প্রিয়), মনোহর এবং দুর্লভ। কোন পাঁচটি? হে গৃহপতি, দীর্ঘায়ু জগতে ইষ্ট, কান্ত, মনোহর ও দুর্লভ; রূপ বা সৌন্দর্য জগতে ইষ্ট, কান্ত, মনোহর ও দুর্লভ; সুখ জগতে ইষ্ট, কান্ত, মনোহর ও দুর্লভ; যশ বা খ্যাতি জগতে ইষ্ট, কান্ত, মনোহর ও duplicable; এবং স্বর্গলোক জগতে ইষ্ট, কান্ত, মনোহর ও দুর্লভ। হে গৃহপতি, এই পাঁচটি বিষয়ই জগতে ইষ্ট, কান্ত, মনোহর ও দুর্লভ।


‘‘Imesaṃ kho, gahapati, pañcannaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ dullabhānaṃ lokasmiṃ na āyācanahetu vā patthanāhetu vā paṭilābhaṃ vadāmi. Imesaṃ kho, gahapati, pañcannaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ dullabhānaṃ lokasmiṃ āyācanahetu vā patthanāhetu vā paṭilābho abhavissa, ko idha kena hāyetha?

হে গৃহপতি, জগতে ইষ্ট, কান্ত, মনোহর ও দুর্লভ এই পাঁচটি বিষয় কেবল প্রার্থনা বা আকাঙ্ক্ষার মাধ্যমে লাভ করা যায় বলে আমি বলি না। হে গৃহপতি, যদি জগতে ইষ্ট, কান্ত, মনোহর ও দুর্লভ এই পাঁচটি বিষয় কেবল প্রার্থনা বা আকাঙ্ক্ষার মাধ্যমে লাভ করা যেত, তবে এখানে কার কীসের অভাব থাকত?


‘‘Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako āyukāmo āyuṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā āyussa vāpi hetu. Āyukāmena, gahapati, ariyasāvakena āyusaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Āyusaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā āyupaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti āyussa dibbassa vā mānusassa vā.

হে গৃহপতি, দীর্ঘায়ু কামনা করে আর্যশ্রাবকের কেবল দীর্ঘায়ুর জন্য প্রার্থনা করা বা মনে মনে তা আকাঙ্ক্ষা করা উচিত নয়। হে গৃহপতি, যিনি দীর্ঘায়ু কামনা করেন, সেই আর্যশ্রাবকের দীর্ঘায়ু লাভের সহায়ক প্রতিপদা (আচরণ) অনুশীলন করা উচিত। কারণ দীর্ঘায়ু লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করলেই তা দীর্ঘায়ু প্রাপ্তির দিকে পরিচালিত করে। এর ফলে তিনি দিব্য (স্বর্গীয়) বা মানুষ্য দীর্ঘায়ু লাভ করেন।


‘‘Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako vaṇṇakāmo vaṇṇaṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā vaṇṇassa vāpi hetu. Vaṇṇakāmena, gahapati, ariyasāvakena vaṇṇasaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Vaṇṇasaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā vaṇṇapaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti vaṇṇassa dibbassa vā mānusassa vā.

হে গৃহপতি, রূপ বা সৌন্দর্য কামনা করে আর্যশ্রাবকের কেবল রূপের জন্য প্রার্থনা করা বা মনে মনে তা আকাঙ্ক্ষা করা উচিত নয়। হে গৃহপতি, যিনি রূপ কামনা করেন, সেই আর্যশ্রাবকের রূপ লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করা উচিত। কারণ রূপ লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করলেই তা রূপ প্রাপ্তির দিকে পরিচালিত করে। এর ফলে তিনি দিব্য বা মানুষ্য রূপ লাভ করেন।


‘‘Na [Pg.42] kho, gahapati, arahati ariyasāvako sukhakāmo sukhaṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā sukhassa vāpi hetu. Sukhakāmena, gahapati, ariyasāvakena sukhasaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Sukhasaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā sukhapaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti sukhassa dibbassa vā mānusassa vā.

হে গৃহপতি, সুখ কামনা করে আর্যশ্রাবকের কেবল সুখের জন্য প্রার্থনা করা বা মনে মনে তা আকাঙ্ক্ষা করা উচিত নয়। হে গৃহপতি, যিনি সুখ কামনা করেন, সেই আর্যশ্রাবকের সুখ লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করা উচিত। কারণ সুখ লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করলেই তা সুখ প্রাপ্তির দিকে পরিচালিত করে। এর ফলে তিনি দিব্য বা মানুষ্য সুখ লাভ করেন।


‘‘Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako yasakāmo yasaṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā yasassa vāpi hetu. Yasakāmena, gahapati, ariyasāvakena yasasaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Yasasaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā yasapaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti yasassa dibbassa vā mānusassa vā.

হে গৃহপতি, যশ বা খ্যাতি কামনা করে আর্যশ্রাবকের কেবল যশের জন্য প্রার্থনা করা বা মনে মনে তা আকাঙ্ক্ষা করা উচিত নয়। হে গৃহপতি, যিনি যশ কামনা করেন, সেই আর্যশ্রাবকের যশ লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করা উচিত। কারণ যশ লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করলেই তা যশ প্রাপ্তির দিকে পরিচালিত করে। এর ফলে তিনি দিব্য বা মানুষ্য যশ লাভ করেন।


‘‘Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako saggakāmo saggaṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā saggānaṃ vāpi hetu. Saggakāmena, gahapati, ariyasāvakena saggasaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Saggasaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā saggapaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti saggāna’’nti.

হে গৃহপতি, স্বর্গলোক কামনা করে আর্যশ্রাবকের কেবল স্বর্গের জন্য প্রার্থনা করা বা মনে মনে তা আকাঙ্ক্ষা করা উচিত নয়। হে গৃহপতি, যিনি স্বর্গলোক কামনা করেন, সেই আর্যশ্রাবকের স্বর্গ লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করা উচিত। কারণ স্বর্গ লাভের সহায়ক প্রতিপদা অনুশীলন করলেই তা স্বর্গ প্রাপ্তির দিকে পরিচালিত করে। এর ফলে তিনি স্বর্গলোক লাভ করেন।


‘‘Āyuṃ vaṇṇaṃ yasaṃ kittiṃ, saggaṃ uccākulīnataṃ;

Ratiyo patthayānena, uḷārā aparāparā.

যিনি দীর্ঘায়ু, রূপ, যশ, কীর্তি, স্বর্গলোক, উচ্চকুলে জন্ম এবং একের পর এক মহান আনন্দসমূহ কামনা করেন,


‘‘Appamādaṃ pasaṃsanti, puññakiriyāsu paṇḍitā;

‘‘Appamatto ubho atthe, adhigaṇhāti paṇḍito.

পণ্ডিতগণ পুণ্যকর্মে অপ্রমাদ (সতর্কতা)-এর প্রশংসা করেন। অপ্রমত্ত পণ্ডিত ব্যক্তি উভয় প্রকার কল্যাণই লাভ করেন —


‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. tatiyaṃ;

ইহলোকের কল্যাণ এবং পরলোকের কল্যাণ। উভয় কল্যাণ লাভ করার কারণে সেই ধীর ব্যক্তিকে 'পণ্ডিত' বলা হয়। তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত।


4. Manāpadāyīsuttaṃ

৪. মনাপদায়ী সূত্র (মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী সূত্র)


44. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena uggassa gahapatino vesālikassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho uggo gahapati vesāliko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā [Pg.43] ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggo gahapati vesāliko bhagavantaṃ etadavoca –

৪৪. এক সময় ভগবান বৈশালীর মহাবনের কূটাগারশালায় অবস্থান করছিলেন। তখন ভগবান পূর্বাহ্নে (সকালে) পরিধান করে পাত্র ও চীবর গ্রহণপূর্বক বৈশালীবাসী গৃহপতি উগ্গ-এর বাসভবনের দিকে গমন করলেন; গমন করে প্রস্তুত আসনে উপবেশন করলেন। তখন বৈশালীবাসী গৃহপতি উগ্গ ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবিষ্ট বৈশালীবাসী গৃহপতি উগ্গ ভগবানকে এই কথা বললেন —


‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpaṃ me, bhante, sālapupphakaṃ khādanīyaṃ; taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya.

“ভন্তে, আমি ভগবানের সম্মুখে এটি শুনেছি এবং তাঁর সম্মুখে এটি গ্রহণ করেছি—‘মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন।’ ভন্তে, শালপুষ্পের মতো দেখতে আমার এই খাদ্যটি অত্যন্ত মনোজ্ঞ; ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমার কাছ থেকে এটি গ্রহণ করুন।” ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে তা গ্রহণ করলেন।


‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpaṃ me, bhante, sampannakolakaṃ sūkaramaṃsaṃ ; taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya.

“ভন্তে, আমি ভগবানের সম্মুখে এটি শুনেছি এবং তাঁর সম্মুখে এটি গ্রহণ করেছি—‘মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন।’ ভন্তে, কুল বা বদরী ফল দিয়ে সুস্বাদুভাবে রান্না করা আমার এই শূকর-মাংস অত্যন্ত মনোজ্ঞ; ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমার কাছ থেকে এটি গ্রহণ করুন।” ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে তা গ্রহণ করলেন।


‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpaṃ me, bhante, nibbattatelakaṃ nāliyasākaṃ; taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya.

“ভন্তে, আমি ভগবানের সম্মুখে এটি শুনেছি এবং তাঁর সম্মুখে এটি গ্রহণ করেছি—‘মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন।’ ভন্তে, তেল দিয়ে ভাজা আমার এই নালিতা শাক অত্যন্ত মনোজ্ঞ; ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমার কাছ থেকে এটি গ্রহণ করুন।” ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে তা গ্রহণ করলেন।


‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpo me, bhante, sālīnaṃ odano vicitakāḷako anekasūpo anekabyañjano; taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya.

“ভন্তে, আমি ভগবানের সম্মুখে এটি শুনেছি এবং তাঁর সম্মুখে এটি গ্রহণ করেছি—‘মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন।’ ভন্তে, কালো চাল বা ময়লা বেছে নেওয়া, বহুবিধ ঝোল ও ব্যঞ্জনসহ প্রস্তুত আমার এই শাল্যন্ন অত্যন্ত মনোজ্ঞ; ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমার কাছ থেকে এটি গ্রহণ করুন।” ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে তা গ্রহণ করলেন।


‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpāni me, bhante, kāsikāni vatthāni; tāni me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya.

“ভন্তে, আমি ভগবানের সম্মুখে এটি শুনেছি এবং তাঁর সম্মুখে এটি গ্রহণ করেছি—‘মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন।’ ভন্তে, কাশী দেশের তৈরি আমার এই বস্ত্রসমূহ অত্যন্ত মনোজ্ঞ; ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমার কাছ থেকে এগুলো গ্রহণ করুন।” ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে তা গ্রহণ করলেন।


‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpo me, bhante, pallaṅko gonakatthato paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhatolohitakūpadhāno. Api ca, bhante, mayampetaṃ jānāma – ‘netaṃ bhagavato kappatī’ti. Idaṃ me, bhante, candanaphalakaṃ agghati adhikasatasahassaṃ; taṃ me bhagavā [Pg.44] paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. Atha kho bhagavā uggaṃ gahapatiṃ vesālikaṃ iminā anumodanīyena anumodi –

“ভন্তে, আমি ভগবানের সম্মুখে এটি শুনেছি এবং তাঁর সম্মুখে এটি গ্রহণ করেছি—‘মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন।’ ভন্তে, দীর্ঘ লোমযুক্ত গালিচা, চিত্রিত পশমি চাদর, কদলী মৃগের উৎকৃষ্ট চর্মের আস্তরণ, লাল চাঁদোয়া এবং উভয় পাশে লাল বালিশযুক্ত আমার এই পালঙ্কটি অত্যন্ত মনোজ্ঞ। কিন্তু ভন্তে, আমরাও জানি যে—‘এটি ভগবানের জন্য উপযুক্ত নয়।’ ভন্তে, চন্দন কাঠের তৈরি আমার এই আসনটি এক লক্ষেরও বেশি মূল্যের; ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমার কাছ থেকে এটি গ্রহণ করুন।” ভগবান অনুকম্পা পরবশ হয়ে তা গ্রহণ করলেন। অতঃপর ভগবান বৈশালীর উগ্র গৃহপতিকে এই অনুমোদনী গাথা দ্বারা অনুমোদন করলেন—


‘‘Manāpadāyī labhate manāpaṃ,Yo ujjubhūtesu dadāti chandasā;

Acchādanaṃ sayanamannapānaṃ,Nānāppakārāni ca paccayāni.

“মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন, যিনি সরলচিত্ত অরহন্তদের প্রতি সানন্দে দান করেন—বস্ত্র, শয্যা, অন্ন, পানীয় এবং নানাবিধ প্রয়োজনীয় উপকরণ।


‘‘Cattañca muttañca anuggahītaṃ,Khettūpame arahante viditvā;

So duccajaṃ sappuriso cajitvā,Manāpadāyī labhate manāpa’’nti.

“অনুকূল উর্বর ক্ষেত্রের মতো অরহন্তদের জেনে, যিনি আসক্তিহীন ও মুক্তহস্তে দান করেন; সেই সৎপুরুষ দুস্ত্যাজ্য বস্তুকে ত্যাগ করে, মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী হিসেবে মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন।”


Atha kho bhagavā uggaṃ gahapatiṃ vesālikaṃ iminā anumodanīyena anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

অতঃপর ভগবান বৈশালীর উগ্র গৃহপতিকে এই অনুমোদনী গাথা দ্বারা অনুমোদন করে আসন থেকে উঠে প্রস্থান করলেন।


Atha kho uggo gahapati vesāliko aparena samayena kālamakāsi. Kālaṅkato ca uggo gahapati vesāliko aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapajji. Tena kho pana samayena bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho uggo devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho uggaṃ devaputtaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kacci te, ugga, yathādhippāyo’’ti? ‘‘Taggha me, bhagavā, yathādhippāyo’’ti. Atha kho bhagavā uggaṃ devaputtaṃ gāthāhi ajjhabhāsi –

অতঃপর বৈশালীর উগ্র গৃহপতি পরবর্তী সময়ে মৃত্যুবরণ করলেন। মৃত্যুবরণ করে উগ্র গৃহপতি মনময় কায়াবিশিষ্ট কোনো এক দেবলোকে উৎপন্ন হলেন। সেই সময় ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে অবস্থান করছিলেন। তখন উগ্র দেবপুত্র রাতের প্রথম প্রহর অতিক্রান্ত হলে, মনোরম দীপ্তিতে সমগ্র জেতবন আলোকিত করে ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে দাঁড়ালেন। একপাশে দাঁড়িয়ে থাকা উগ্র দেবপুত্রকে ভগবান বললেন— “উগ্র, তোমার অভিপ্রায় কি পূর্ণ হয়েছে?” “অবশ্যই, ভগবান, আমার অভিপ্রায় পূর্ণ হয়েছে।” তখন ভগবান উগ্র দেবপুত্রকে গাথা দ্বারা সম্বোধন করলেন—


‘‘Manāpadāyī labhate manāpaṃ,Aggassa dātā labhate punaggaṃ;

Varassa dātā varalābhi hoti,Seṭṭhaṃ dado seṭṭhamupeti ṭhānaṃ.

“মনোজ্ঞ বস্তু দানকারী মনোজ্ঞ ফল লাভ করেন; শ্রেষ্ঠ বস্তু দানকারী পুনরায় শ্রেষ্ঠ ফল লাভ করেন; উত্তম বস্তু দানকারী উত্তম ফল লাভ করেন; এবং সর্বশ্রেষ্ঠ বস্তু দানকারী সর্বশ্রেষ্ঠ স্থান লাভ করেন।


‘‘Yo [Pg.45] aggadāyī varadāyī, seṭṭhadāyī ca yo naro;

Dīghāyu yasavā hoti, yattha yatthūpapajjatī’’ti. catutthaṃ;

“যে মানুষ শ্রেষ্ঠ বস্তু দান করেন, উত্তম বস্তু দান করেন এবং সর্বশ্রেষ্ঠ বস্তু দান করেন; তিনি যেখানেই জন্মগ্রহণ করুন না কেন, দীর্ঘায়ু ও যশস্বী হন।” (চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত)


5. Puññābhisandasuttaṃ

৫. পুণ্যপ্রবাহ সূত্র


45. ‘‘Pañcime, bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattanti.

৪৫. “ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি পুণ্যপ্রবাহ ও কুশলপ্রবাহ রয়েছে, যা সুখের আধার, স্বর্গীয় সুখদায়ক, সুখময় ফলদায়ক, স্বর্গগামী এবং যা ইষ্ট, কান্ত, মনোজ্ঞ, হিত ও সুখের জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Katame pañca? Yassa, bhikkhave, bhikkhu cīvaraṃ paribhuñjamāno appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

“কোন পাঁচটি? ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু যার দেওয়া চীবর পরিধান করে অপ্রমাণ চিত্তসমাধি লাভ করে অবস্থান করেন, তাঁর সেই অপ্রমাণ পুণ্যপ্রবাহ ও কুশলপ্রবাহ সুখের আধার, স্বর্গীয় সুখদায়ক, সুখময় ফলদায়ক, স্বর্গগামী এবং ইষ্ট, কান্ত, মনোজ্ঞ, হিত ও সুখের জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Yassa, bhikkhave, bhikkhu piṇḍapātaṃ paribhuñjamāno…pe… yassa, bhikkhave, bhikkhu vihāraṃ paribhuñjamāno…pe… yassa, bhikkhave, bhikkhu mañcapīṭhaṃ paribhuñjamāno…pe….

“ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু যার দেওয়া পিণ্ডপাত গ্রহণ করে...পে... ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু যার দেওয়া বিহার ব্যবহার করে...পে... ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু যার দেওয়া মঞ্চ ও পীঠ ব্যবহার করে...পে...


‘‘Yassa, bhikkhave, bhikkhu gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjamāno appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattanti.

“ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু যার দেওয়া গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার ব্যবহার করে অপ্রমাণ চিত্তসমাধি লাভ করে অবস্থান করেন, তাঁর সেই অপ্রমাণ পুণ্যপ্রবাহ ও কুশলপ্রবাহ সুখের আধার, স্বর্গীয় সুখদায়ক, সুখময় ফলদায়ক, স্বর্গগামী এবং ইষ্ট, কান্ত, মনোজ্ঞ, হিত ও সুখের জন্য সংবর্তিত হয়। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি পুণ্যপ্রবাহ ও কুশলপ্রবাহ রয়েছে, যা সুখের আধার, স্বর্গীয় সুখদায়ক, সুখময় ফলদায়ক, স্বর্গগামী এবং যা ইষ্ট, কান্ত, মনোজ্ঞ, হিত ও সুখের জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Imehi ca pana, bhikkhave, pañcahi puññābhisandehi kusalābhisandehi samannāgatassa ariyasāvakassa na sukaraṃ puññassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettako puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattatī’ti. Atha kho asaṅkheyyo appameyyo mahāpuññakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchati.

“ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি পুণ্যপ্রবাহ ও কুশলপ্রবাহে সমন্বিত আর্যশ্রাবকের পুণ্যের পরিমাপ করা সহজ নয় যে—‘তাঁর পুণ্যপ্রবাহ ও কুশলপ্রবাহ এতটুকু, যা সুখের আধার, স্বর্গীয় সুখদায়ক, সুখময় ফলদায়ক, স্বর্গগামী এবং ইষ্ট, কান্ত, মনোজ্ঞ, হিত ও সুখের জন্য সংবর্তিত হয়।’ বরং তা অসংখ্য, অপ্রমেয় এবং এক মহান পুণ্যস্কন্ধ হিসেবেই পরিগণিত হয়।


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettakāni udakāḷhakānīti vā [Pg.46] ettakāni udakāḷhakasatānīti vā ettakāni udakāḷhakasahassānīti vā ettakāni udakāḷhakasatasahassānīti vā; atha kho asaṅkheyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchati’. Evamevaṃ kho, bhikkhave, imehi pañcahi puññābhisandehi kusalābhisandehi samannāgatassa ariyasāvakassa na sukaraṃ puññassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettako puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattatī’ti. Atha kho asaṅkheyyo appameyyo mahāpuññakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti.

“ভিক্ষুগণ, যেমন মহাসমুদ্রের জলের পরিমাপ করা সহজ নয় যে—‘এখানে এত আঢ়ক জল আছে, বা এত শত আঢ়ক জল আছে, বা এত সহস্র আঢ়ক জল আছে, বা এত শত-সহস্র আঢ়ক জল আছে; বরং তা অসংখ্য, অপ্রমেয় এবং এক মহান জলরাশি হিসেবেই পরিগণিত হয়।’ ঠিক তেমনি, ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি পুণ্যপ্রবাহ ও কুশলপ্রবাহে সমন্বিত আর্যশ্রাবকের পুণ্যের পরিমাপ করা সহজ নয় যে—‘তাঁর পুণ্যপ্রবাহ ও কুশলপ্রবাহ এতটুকু, যা সুখের আধার, স্বর্গীয় সুখদায়ক, সুখময় ফলদায়ক, স্বর্গগামী এবং ইষ্ট, কান্ত, মনোজ্ঞ, হিত ও সুখের জন্য সংবর্তিত হয়।’ বরং তা অসংখ্য, অপ্রমেয় এবং এক মহান পুণ্যস্কন্ধ হিসেবেই পরিগণিত হয়।”


‘‘Mahodadhiṃ aparimitaṃ mahāsaraṃ,Bahubheravaṃ ratnagaṇānamālayaṃ;

Najjo yathā naragaṇasaṅghasevitā,Puthū savantī upayanti sāgaraṃ.

“যেমন বহু মানুষের আশ্রয়স্থল, প্রবহমান ও বহুবিধ নদীসমূহ মহাসমুদ্রের দিকে ধাবিত হয়—যা অপরিমেয় জলরাশি, গভীর গর্জনশীল, ভয়ংকর এবং রত্নসমূহের আধার;


‘‘Evaṃ naraṃ annadapānavatthadaṃ,Seyyānisajjattharaṇassa dāyakaṃ;

Puññassa dhārā upayanti paṇḍitaṃ,Najjo yathā vārivahāva sāgara’’nti. pañcamaṃ;

“তেমনি অন্ন, পানীয়, বস্ত্র এবং শয্যা, আসন ও আস্তরণ দানকারী সেই বিজ্ঞ ব্যক্তির নিকট পুণ্যধারা ধাবিত হয়, যেমন জলবাহী নদীসমূহ সমুদ্রের দিকে ধাবিত হয়।” (পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত)


6. Sampadāsuttaṃ

৬. সম্পদ সূত্র


46. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, sampadā. Katamā pañca? Saddhāsampadā, sīlasampadā, sutasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā – imā kho, bhikkhave, pañca sampadā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

৪৬. “ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সম্পদ রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা-সম্পদ, শীল-সম্পদ, শ্রুত-সম্পদ, ত্যাগ-সম্পদ ও প্রজ্ঞা-সম্পদ—ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি সম্পদ।” (ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত)


7. Dhanasuttaṃ

৭. ধন সূত্র


47. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, dhanāni. Katamāni pañca? Saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhanaṃ.

৪৭. “ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধন রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা-ধন, শীল-ধন, শ্রুত-ধন, ত্যাগ-ধন ও প্রজ্ঞা-ধন।


‘‘Katamañca, bhikkhave, saddhādhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saddhādhanaṃ.

“ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধা-ধন কোনটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক শ্রদ্ধাবান হন, তিনি তথাগতের বুদ্ধত্বে বিশ্বাস করেন—‘তিনিই সেই ভগবান...পে... দেব ও মানুষের শিক্ষক, বুদ্ধ, ভগবান।’ ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় শ্রদ্ধা-ধন।


‘‘Katamañca[Pg.47], bhikkhave, sīladhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sīladhanaṃ.

“ভিক্ষুগণ, শীল-ধন কোনটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকেন...পে... প্রমাদের কারণ সুরা ও মৈরেয় নামক মাদক সেবন থেকে বিরত থাকেন। ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় শীল-ধন।


‘‘Katamañca, bhikkhave, sutadhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdho. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sutadhanaṃ.

“ভিক্ষুগণ, শ্রুত-ধন কোনটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক বহুশ্রুত হন...পে... প্রজ্ঞা দ্বারা তা সুচারুভাবে অনুধাবন করেন। ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় শ্রুত-ধন।


‘‘Katamañca, bhikkhave, cāgadhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Idaṃ vuccati, bhikkhave, cāgadhanaṃ.

“ভিক্ষুগণ, ত্যাগ-ধন কোনটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক মাৎসর্যরূপ মলমুক্ত চিত্তে গৃহে বাস করেন, তিনি মুক্তহস্তে দান করেন, দান করার জন্য তাঁর হাত সর্বদা প্রস্তুত থাকে, তিনি ত্যাগে আনন্দ পান, যাচ্ঞার যোগ্য হন এবং দান ও বণ্টনে আনন্দ লাভ করেন। ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় ত্যাগ-ধন।


‘‘Katamañca, bhikkhave, paññādhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññādhanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañca dhanānī’’ti.

“ভিক্ষুগণ, প্রজ্ঞা-ধন কোনটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক প্রজ্ঞাবান হন, তিনি উদয়-ব্যয়গামিনী প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন, যা আর্য ও ভেদিকা এবং যা সম্যকভাবে দুঃখক্ষয়ের দিকে নিয়ে যায়। ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় প্রজ্ঞা-ধন। ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি ধন।”


‘‘Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā;

Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ.

“তথাগতের প্রতি যাঁর শ্রদ্ধা অবিচল ও সুপ্রতিষ্ঠিত, এবং যাঁর শীল কল্যাণময়, আর্যগণের প্রিয় ও প্রশংসিত;


‘‘Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ;

Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.

“সঙ্ঘের প্রতি যাঁর অচলা ভক্তি রয়েছে এবং যাঁর দৃষ্টি সরল ও সম্যক; তাঁকে দরিদ্র বলা যায় না, তাঁর জীবন নিষ্ফল নয়।


‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;

Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. sattamaṃ;

“অতএব, বুদ্ধগণের শাসন স্মরণ করে, বুদ্ধিমান ব্যক্তির উচিত শ্রদ্ধা, শীল, ভক্তি ও ধর্মদর্শন অনুশীলনে ব্রতী হওয়া।” (সপ্তম সূত্র সমাপ্ত)


8. Alabbhanīyaṭhānasuttaṃ

৮. অলব্ধব্য স্থান সূত্র


48. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Katamāni pañca? ‘Jarādhammaṃ mā jīrī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. ‘Byādhidhammaṃ mā byādhīyī’ti …pe… ‘maraṇadhammaṃ mā mīyī’ti… ‘khayadhammaṃ mā khīyī’ti… ‘nassanadhammaṃ mā nassī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ.

৪৮. ভিক্ষুগণ, জগতে শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য যে কারও দ্বারা অপ্রাপ্য এমন পাঁচটি বিষয় রয়েছে। কোন পাঁচটি? 'যা জরা-ধর্মী তা যেন জরাজীর্ণ না হয়'—এটি জগতে শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য যে কারও দ্বারা অপ্রাপ্য একটি বিষয়। 'যা ব্যাধি-ধর্মী তা যেন ব্যাধিগ্রস্ত না হয়'—এটি... 'যা মরণ-ধর্মী তা যেন মৃত্যুবরণ না করে'—এটি... 'যা ক্ষয়-ধর্মী তা যেন ক্ষয়প্রাপ্ত না হয়'—এটি... 'যা বিনাশ-ধর্মী তা যেন বিনষ্ট না হয়'—এটি জগতে শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য যে কারও দ্বারা অপ্রাপ্য একটি বিষয়।


‘‘Assutavato[Pg.48], bhikkhave, puthujjanassa jarādhammaṃ jīrati. So jarādhamme jiṇṇe na iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa jarādhammaṃ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ jarādhammaṃ jīrati. Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So jarādhamme jiṇṇe socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṃyeva paritāpeti’’’.

ভিক্ষুগণ, অশ্রুতবান পৃথগ্জনের জরা-ধর্মী বিষয় জরাজীর্ণ হয়। যখন তা জরাজীর্ণ হয়, তখন সে এভাবে চিন্তা করে না—'কেবল আমার একার জরা-ধর্মী বিষয়ই জরাজীর্ণ হচ্ছে না; বরং জগতের যত সত্ত্বের আগমন, গমন, চ্যুতি ও উৎপত্তি রয়েছে, তাদের সকলেরই জরা-ধর্মী বিষয় জরাজীর্ণ হয়। আমার জরা-ধর্মী বিষয় জরাজীর্ণ হওয়ায় আমি যদি শোক করি, ক্লান্ত হই, বিলাপ করি, বুকে চাপড়ে কাঁদি এবং মোহগ্রস্ত হই, তবে আমার আহারে অরুচি হবে, শরীরে কান্তিহীনতা নেমে আসবে, কাজকর্ম বন্ধ হয়ে যাবে, শত্রুরা আনন্দিত হবে এবং মিত্ররা দুঃখিত হবে।' সে জরা-ধর্মী বিষয় জরাজীর্ণ হলে শোক করে, ক্লান্ত হয়, বিলাপ করে, বুকে চাপড়ে কাঁদে এবং মোহগ্রস্ত হয়। ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয়—অশ্রুতবান পৃথগ্জন বিষাক্ত শোক-শল্য দ্বারা বিদ্ধ হয়ে কেবল নিজেকেই সন্তপ্ত করে।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa byādhidhammaṃ byādhīyati…pe… maraṇadhammaṃ mīyati… khayadhammaṃ khīyati… nassanadhammaṃ nassati. So nassanadhamme naṭṭhe na iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṃ nassati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ nassanadhammaṃ nassati. Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So nassanadhamme naṭṭhe socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṃyeva paritāpeti’’’.

আবার, ভিক্ষুগণ, অশ্রুতবান পৃথগ্জনের ব্যাধি-ধর্মী বিষয় ব্যাধিগ্রস্ত হয়... মরণ-ধর্মী বিষয় মৃত্যুবরণ করে... ক্ষয়-ধর্মী বিষয় ক্ষয়প্রাপ্ত হয়... বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হয়। যখন বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হয়, তখন সে এভাবে চিন্তা করে না—'কেবল আমার একার বিনাশ-ধর্মী বিষয়ই বিনষ্ট হচ্ছে না; বরং জগতের যত সত্ত্বের আগমন, গমন, চ্যুতি ও উৎপত্তি রয়েছে, তাদের সকলেরই বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হয়। আমার বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হওয়ায় আমি যদি শোক করি, ক্লান্ত হই, বিলাপ করি, বুকে চাপড়ে কাঁদি এবং মোহগ্রস্ত হই, তবে আমার আহারে অরুচি হবে, শরীরে কান্তিহীনতা নেমে আসবে, কাজকর্ম বন্ধ হয়ে যাবে, শত্রুরা আনন্দিত হবে এবং মিত্ররা দুঃখিত হবে।' সে বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হলে শোক করে, ক্লান্ত হয়, বিলাপ করে, বুকে চাপড়ে কাঁদে এবং মোহগ্রস্ত হয়। ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয়—অশ্রুতবান পৃথগ্জন বিষাক্ত শোক-শল্য দ্বারা বিদ্ধ হয়ে কেবল নিজেকেই সন্তপ্ত করে।


‘‘Sutavato ca kho, bhikkhave, ariyasāvakassa jarādhammaṃ jīrati. So jarādhamme jiṇṇe iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa jarādhammaṃ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ jarādhammaṃ jīrati. Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So jarādhamme jiṇṇe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati[Pg.49]. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṃ sokasallaṃ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṃyeva paritāpeti. Asoko visallo ariyasāvako attānaṃyeva parinibbāpeti’’’.

কিন্তু ভিক্ষুগণ, শ্রুতবান আর্যশ্রাবকের জরা-ধর্মী বিষয় জরাজীর্ণ হয়। যখন তা জরাজীর্ণ হয়, তখন সে এভাবে চিন্তা করে—'কেবল আমার একার জরা-ধর্মী বিষয়ই জরাজীর্ণ হচ্ছে না; বরং জগতের যত সত্ত্বের আগমন, গমন, চ্যুতি ও উৎপত্তি রয়েছে, তাদের সকলেরই জরা-ধর্মী বিষয় জরাজীর্ণ হয়। আমার জরা-ধর্মী বিষয় জরাজীর্ণ হওয়ায় আমি যদি শোক করি, ক্লান্ত হই, বিলাপ করি, বুকে চাপড়ে কাঁদি এবং মোহগ্রস্ত হই, তবে আমার আহারে অরুচি হবে, শরীরে কান্তিহীনতা নেমে আসবে, কাজকর্ম বন্ধ হয়ে যাবে, শত্রুরা আনন্দিত হবে এবং মিত্ররা দুঃখিত হবে।' সে জরা-ধর্মী বিষয় জরাজীর্ণ হলে শোক করে না, ক্লান্ত হয় না, বিলাপ করে না, বুকে চাপড়ে কাঁদে না এবং মোহগ্রস্ত হয় না। ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয়—শ্রুতবান আর্যশ্রাবক সেই বিষাক্ত শোক-শল্য উপড়ে ফেলেছেন, যা দ্বারা বিদ্ধ হয়ে অশ্রুতবান পৃথগ্জন কেবল নিজেকেই সন্তপ্ত করে। শোকহীন, শল্যহীন আর্যশ্রাবক নিজেকে নির্বাপিত করেন।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sutavato ariyasāvakassa byādhidhammaṃ byādhīyati…pe… maraṇadhammaṃ mīyati… khayadhammaṃ khīyati… nassanadhammaṃ nassati. So nassanadhamme naṭṭhe iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṃ nassati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ nassanadhammaṃ nassati. Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So nassanadhamme naṭṭhe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṃ sokasallaṃ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṃyeva paritāpeti. Asoko visallo ariyasāvako attānaṃyeva parinibbāpetī’’’ti.

আবার, ভিক্ষুগণ, শ্রুতবান আর্যশ্রাবকের ব্যাধি-ধর্মী বিষয় ব্যাধিগ্রস্ত হয়... মরণ-ধর্মী বিষয় মৃত্যুবরণ করে... ক্ষয়-ধর্মী বিষয় ক্ষয়প্রাপ্ত হয়... বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হয়। যখন বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হয়, তখন সে এভাবে চিন্তা করে—'কেবল আমার একার বিনাশ-ধর্মী বিষয়ই বিনষ্ট হচ্ছে না; বরং জগতের যত সত্ত্বের আগমন, গমন, চ্যুতি ও উৎপত্তি রয়েছে, তাদের সকলেরই বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হয়। আমার বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হওয়ায় আমি যদি শোক করি, ক্লান্ত হই, বিলাপ করি, বুকে চাপড়ে কাঁদি এবং মোহগ্রস্ত হই, তবে আমার আহারে অরুচি হবে, শরীরে কান্তিহীনতা নেমে আসবে, কাজকর্ম বন্ধ হয়ে যাবে, শত্রুরা আনন্দিত হবে এবং মিত্ররা দুঃখিত হবে।' সে বিনাশ-ধর্মী বিষয় বিনষ্ট হলে শোক করে না, ক্লান্ত হয় না, বিলাপ করে না, বুকে চাপড়ে কাঁদে না এবং মোহগ্রস্ত হয় না। ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয়—শ্রুতবান আর্যশ্রাবক সেই বিষাক্ত শোক-শল্য উপড়ে ফেলেছেন, যা দ্বারা বিদ্ধ হয়ে অশ্রুতবান পৃথগ্জন কেবল নিজেকেই সন্তপ্ত করে। শোকহীন, শল্যহীন আর্যশ্রাবক নিজেকে নির্বাপিত করেন।


‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti.

ভিক্ষুগণ, জগতে শ্রমণ, Brahmin, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য যে কারও দ্বারা অপ্রাপ্য এই পাঁচটি বিষয়।


‘‘Na socanāya paridevanāya,Atthodha labbhā api appakopi;

Socantamenaṃ dukhitaṃ viditvā,Paccatthikā attamanā bhavanti.

শোক বা বিলাপের দ্বারা, এখানে সামান্যতম কল্যাণও লাভ করা যায় না; কাউকে শোকগ্রস্ত ও দুঃখী দেখে, শত্রুরা আনন্দিত হয়।


‘‘Yato ca kho paṇḍito āpadāsu,Na vedhatī atthavinicchayaññū;

Paccatthikāssa dukhitā bhavanti,Disvā mukhaṃ avikāraṃ purāṇaṃ.

কিন্তু যখন কল্যাণ-অকল্যাণ নির্ধারণে দক্ষ, কোনো পণ্ডিত ব্যক্তি বিপদেও বিচলিত হন না; তখন তাঁর অবিকৃত পূর্বের ন্যায় মুখমণ্ডল দেখে, শত্রুরা দুঃখিত হয়।


‘‘Jappena [Pg.50] mantena subhāsitena,Anuppadānena paveṇiyā vā;

Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ,Tathā tathā tattha parakkameyya.

প্রার্থনা, মন্ত্র জপ, সুভাষিত বাক্য, দান অথবা বংশপরম্পরার ঐতিহ্য প্রদর্শনের মাধ্যমে; যেভাবে যেভাবে যেখানে কল্যাণ লাভ করা সম্ভব, সেখানে সেখানে সেইভাবে প্রচেষ্টা চালানো উচিত।


‘‘Sace pajāneyya alabbhaneyyo,Mayāva aññena vā esa attho;

Asocamāno adhivāsayeyya,Kammaṃ daḷhaṃ kinti karomi dānī’’ti. aṭṭhamaṃ;

কিন্তু যদি কেউ বুঝতে পারেন যে, এই কল্যাণ আমার বা অন্য কারও দ্বারা লাভ করা অসম্ভব; তবে তিনি শোক না করে তা সহ্য করবেন, এবং ভাববেন: 'কর্ম অত্যন্ত প্রবল; এখন আমি কী করতে পারি?' (অষ্টম সূত্র সমাপ্ত)


9. Kosalasuttaṃ

৯. কোশল সূত্র


49. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.

৪৯. এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর জেতবনে অনাথপিণ্ডিকের আরামে অবস্থান করছিলেন। তখন কোশলরাজ প্রসেনজিৎ ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন।


(Tena kho pana samayena mallikā devī kālaṅkatā hoti.) Atha kho aññataro puriso yena rājā pasenadi kosalo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rañño pasenadissa kosalassa upakaṇṇake āroceti – ‘‘mallikā devī, deva, kālaṅkatā’’ti. Evaṃ vutte rājā pasenadi kosalo dukkhī dummano pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi.

(সেই সময় রানী মল্লিকা মৃত্যুবরণ করেছিলেন।) তখন এক ব্যক্তি কোশলরাজ প্রসেনজিতের সমীপে উপস্থিত হলো; উপস্থিত হয়ে রাজা প্রসেনজিতের কানে কানে নিবেদন করল—'মহারাজ, রানী মল্লিকা মৃত্যুবরণ করেছেন।' এ কথা শুনে রাজা প্রসেনজিৎ দুঃখিত ও বিষণ্ণ মনে, নত মস্তকে, অধোমুখে, চিন্তামগ্ন ও নির্বাক হয়ে বসে রইলেন।


Atha kho bhagavā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ dukkhiṃ dummanaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavoca – ‘‘pañcimāni, mahārāja, alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Katamāni pañca? ‘Jarādhammaṃ mā jīrī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ…pe… na socanāya paridevanāya…pe… kammaṃ daḷhaṃ kinti karomi dānī’’ti. Navamaṃ.

তখন ভগবান রাজা প্রসেনজিৎকে দুঃখিত, বিষণ্ণ, নত মস্তক, অধোমুখ, চিন্তামগ্ন ও নির্বাক দেখে তাঁকে বললেন—'মহারাজ, জগতে শ্রমণ, Brahmin, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য যে কারও দ্বারা অপ্রাপ্য এমন পাঁচটি বিষয় রয়েছে। কোন পাঁচটি? যা জরা-ধর্মী তা যেন জরাজীর্ণ না হয়—এটি অপ্রাপ্য বিষয়... শোক বা বিলাপের দ্বারা... কর্ম অত্যন্ত প্রবল; এখন আমি কী করতে পারি?' (নবম সূত্র সমাপ্ত)


10. Nāradasuttaṃ

১০. নারদ সূত্র


50. Ekaṃ samayaṃ āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme. Tena kho pana samayena muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā [Pg.51] hoti piyā manāpā. So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṃ bhuñjati na kammantaṃ payojeti – rattindivaṃ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito. Atha kho muṇḍo rājā piyakaṃ kosārakkhaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, samma piyaka, bhaddāya deviyā sarīraṃ āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjatha, yathā mayaṃ bhaddāya deviyā sarīraṃ cirataraṃ passeyyāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā bhaddāya deviyā sarīraṃ āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujji.

৫০. এক সময় আয়ুষ্মান নারদ পাটলিপুত্রের কুক্কুটারামে অবস্থান করছিলেন। সেই সময় রাজা মুণ্ডের প্রিয় ও মনোহর রানী ভদ্রা মৃত্যুবরণ করেছিলেন। প্রিয় ও মনোহর রানী ভদ্রার মৃত্যুর পর রাজা মুণ্ড স্নান করতেন না, অনুলোপন করতেন না, আহার গ্রহণ করতেন না, রাজকার্য পরিচালনা করতেন না—দিবারাত্রি রানী ভদ্রার মরদেহের প্রতি আসক্ত ও মোহগ্রস্ত হয়ে পড়ে রইলেন। তখন রাজা মুণ্ড কোষাধ্যক্ষ প্রিয়ককে ডেকে বললেন—'বন্ধু প্রিয়ক, তাহলে রানী ভদ্রার মরদেহটি তৈলপূর্ণ একটি লৌহপাত্রে নিমজ্জিত করে অন্য একটি লৌহপাত্র দিয়ে ঢেকে রাখো, যাতে আমরা রানী ভদ্রার মরদেহটি দীর্ঘকাল দেখতে পারি।' কোষাধ্যক্ষ প্রিয়ক 'যে আজ্ঞা, মহারাজ' বলে রাজা মুণ্ডের আদেশ স্বীকার করল এবং রানী ভদ্রার মরদেহটি তৈলপূর্ণ লৌহপাত্রে নিমজ্জিত করে অন্য একটি লৌহপাত্র দিয়ে ঢেকে রাখল।


Atha kho piyakassa kosārakkhassa etadahosi – ‘‘imassa kho muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā piyā manāpā. So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṃ bhuñjati na kammantaṃ payojeti – rattindivaṃ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito. Kaṃ nu kho muṇḍo rājā samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyya, yassa dhammaṃ sutvā sokasallaṃ pajaheyyā’’ti!

তখন কোষাধ্যক্ষ প্রিয়কের মনে এই চিন্তার উদয় হলো—'রাজা মুণ্ডের প্রিয় ও মনোহর রানী ভদ্রা মৃত্যুবরণ করেছেন। প্রিয় ও মনোহর রানী ভদ্রার মৃত্যুর পর রাজা মুণ্ড স্নান করছেন না, অনুলোপন করছেন না, আহার গ্রহণ করছেন না, রাজকার্য পরিচালনা করছেন না—দিবারাত্রি রানী ভদ্রার মরদেহের প্রতি আসক্ত ও মোহগ্রস্ত হয়ে পড়ে আছেন। রাজা মুণ্ড কোন শ্রমণ বা ব্রাহ্মণের শরণাপন্ন হতে পারেন, যাঁর ধর্মোপদেশ শুনে তিনি এই শোক-শল্য ত্যাগ করতে পারবেন?'


Atha kho piyakassa kosārakkhassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme. Taṃ kho panāyasmantaṃ nāradaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā ca’. Yaṃnūna muṇḍo rājā āyasmantaṃ nāradaṃ payirupāseyya, appeva nāma muṇḍo rājā āyasmato nāradassa dhammaṃ sutvā sokasallaṃ pajaheyyā’’ti.

তখন কোষাধ্যক্ষ প্রিয়কের মনে আবার এই চিন্তার উদয় হলো—'এই আয়ুষ্মান নারদ পাটলিপুত্রের কুক্কুটারামে অবস্থান করছেন। সেই আয়ুষ্মান নারদের এমন সুখ্যাতি চারদিকে ছড়িয়ে পড়েছে—তিনি পণ্ডিত, দক্ষ, মেধাবী, বহুশ্রুত, সুবক্তা, প্রত্যুৎপন্নমতিসম্পন্ন, প্রবীণ এবং অর্হৎ। রাজা মুণ্ড যদি আয়ুষ্মান নারদের শরণাপন্ন হন, তবে হয়তো আয়ুষ্মান নারদের ধর্মোপদেশ শুনে রাজা মুণ্ড এই শোক-শল্য ত্যাগ করতে পারবেন।'


Atha kho piyako kosārakkho yena muṇḍo rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā muṇḍaṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ kho, deva, āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme. Taṃ kho panāyasmantaṃ nāradaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva [Pg.52] arahā ca’. Yadi pana devo āyasmantaṃ nāradaṃ payirupāseyya, appeva nāma devo āyasmato nāradassa dhammaṃ sutvā sokasallaṃ pajaheyyā’’ti. ‘‘Tena hi, samma piyaka, āyasmantaṃ nāradaṃ paṭivedehi. Kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ pubbe appaṭisaṃvidito upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti! ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā yenāyasmā nārado tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāradaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho piyako kosārakkho āyasmantaṃ nāradaṃ etadavoca –

তারপর কোষাধ্যক্ষ পিয়ক যেখানে রাজা মুণ্ড ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে রাজা মুণ্ডকে এই কথা বললেন— “মহারাজ, এই আয়ুষ্মান নারদ পাটলিপুত্রের কুক্কুটারামে বিহার করছেন। সেই আয়ুষ্মান নারদের এই প্রকার কল্যাণময় যশঃকীর্তি প্রচারিত হয়েছে— ‘তিনি পণ্ডিত, বিচক্ষণ, মেধাবী, বহুশ্রুত, সুবক্তা, প্রতিভাশালী, স্থবির এবং অর্হৎ।’ মহারাজ যদি আয়ুষ্মান নারদের শরণাপন্ন হন, তবে হয়তো মহারাজ আয়ুষ্মান নারদের ধর্মোপদেশ শুনে শোকরূপ শল্য বর্জন করতে পারবেন।” “তাহলে, হে প্রিয় পিয়ক, আয়ুষ্মান নারদকে অবহিত করো। আমার মতো রাজা কীভাবে তাঁর রাজ্যে বসবাসকারী কোনো শ্রমণ বা ব্রাহ্মণকে পূর্বেই অবহিত না করে তাঁর কাছে যাওয়া উচিত বলে মনে করতে পারে!” “যে আজ্ঞা, মহারাজ,” কোষাধ্যক্ষ পিয়ক রাজা মুণ্ডের কথায় সম্মতি জানিয়ে যেখানে আয়ুষ্মান নারদ ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে আয়ুষ্মান নারদকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে কোষাধ্যক্ষ পিয়ক আয়ুষ্মান নারদকে এই কথা বললেন—


‘‘Imassa, bhante, muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā piyā manāpā. So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṃ bhuñjati na kammantaṃ payojeti – rattindivaṃ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito. Sādhu, bhante, āyasmā nārado muṇḍassa rañño tathā dhammaṃ desetu yathā muṇḍo rājā āyasmato nāradassa dhammaṃ sutvā sokasallaṃ pajaheyyā’’ti. ‘‘Yassadāni, piyaka, muṇḍo rājā kālaṃ maññatī’’ti.

“ভন্তে, এই রাজা মুণ্ডের প্রিয় ও মনোহর রানি ভদ্রা পরলোকগমন করেছেন। প্রিয় ও মনোহর রানি ভদ্রার মৃত্যুর পর থেকে তিনি স্নান করেন না, অনুলেপন মাখেন না, আহার করেন না, রাজকার্য পরিচালনা করেন না— দিবারাত্র রানি ভদ্রার মরদেহের ওপর অত্যন্ত আসক্ত হয়ে মোহগ্রস্ত হয়ে আছেন। ভন্তে, সাধু হবে যদি আয়ুষ্মান নারদ রাজা মুণ্ডকে এমনভাবে ধর্মোপদেশ প্রদান করেন যাতে রাজা মুণ্ড আয়ুষ্মান নারদের ধর্ম শুনে শোকরূপ শল্য বর্জন করতে পারেন।” “হে পিয়ক, রাজা মুণ্ড এখন যার জন্য উপযুক্ত সময় মনে করেন, (তা করতে পারেন)।”


Atha kho piyako kosārakkho uṭṭhāyāsanā āyasmantaṃ nāradaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena muṇḍo rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā muṇḍaṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘katāvakāso kho, deva, āyasmatā nāradena. Yassadāni devo kālaṃ maññatī’’ti. ‘‘Tena hi, samma piyaka, bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpehī’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā muṇḍaṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni. Yassadāni devo kālaṃ maññatī’’ti.

তারপর কোষাধ্যক্ষ পিয়ক আসন থেকে উঠে আয়ুষ্মান নারদকে অভিবাদন ও প্রদক্ষিণ করে যেখানে রাজা মুণ্ড ছিলেন সেখানে গেলেন; উপস্থিত হয়ে রাজা মুণ্ডকে বললেন— “মহারাজ, আয়ুষ্মান নারদ অনুমতি দিয়েছেন। এখন মহারাজ যার জন্য উপযুক্ত সময় মনে করেন, (তা করতে পারেন)।” “তাহলে, হে প্রিয় পিয়ক, উত্তম উত্তম রথসমূহ প্রস্তুত করো।” “যে আজ্ঞা, মহারাজ,” কোষাধ্যক্ষ পিয়ক রাজা মুণ্ডের আদেশে সম্মতি জানিয়ে উত্তম উত্তম রথসমূহ প্রস্তুত করে রাজা মুণ্ডকে বললেন— “মহারাজ, আপনার জন্য উত্তম উত্তম রথসমূহ প্রস্তুত করা হয়েছে। এখন মহারাজ যার জন্য উপযুক্ত সময় মনে করেন, (তা করতে পারেন)।”


Atha kho muṇḍo rājā bhadraṃ yānaṃ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi yena kukkuṭārāmo tena pāyāsi mahaccā rājānubhāvena āyasmantaṃ nāradaṃ dassanāya. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṃ pāvisi. Atha kho muṇḍo rājā [Pg.53] yena āyasmā nārado tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāradaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho muṇḍaṃ rājānaṃ āyasmā nārado etadavoca –

তারপর রাজা মুণ্ড একটি উত্তম রথে আরোহণ করে অন্যান্য উত্তম উত্তম রথসহ মহান রাজকীয় মর্যাদায় আয়ুষ্মান নারদকে দর্শনের জন্য কুক্কুটারামের উদ্দেশ্যে যাত্রা করলেন। রথ চলাচলের উপযোগী পথ পর্যন্ত রথে গিয়ে, রথ থেকে অবরোহণ করে পায়ে হেঁটেই আরামে প্রবেশ করলেন। তারপর রাজা মুণ্ড যেখানে আয়ুষ্মান নারদ ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে আয়ুষ্মান নারদকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে উপবিষ্ট রাজা মুণ্ডকে আয়ুষ্মান নারদ এই কথা বললেন—


‘‘Pañcimāni, mahārāja, alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Katamāni pañca? ‘Jarādhammaṃ mā jīrī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. ‘Byādhidhammaṃ mā byādhīyī’ti…pe… ‘maraṇadhammaṃ mā mīyī’ti… ‘khayadhammaṃ mā khīyī’ti… ‘nassanadhammaṃ mā nassī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ.

“মহারাজ, এই পাঁচটি বিষয় জগতে কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারাই লাভ করা সম্ভব নয়। কোন পাঁচটি? ‘যা জরাধর্মী (বার্ধক্যশীল), তা যেন জীর্ণ না হয়’—এটি জগতে কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারাই লাভ করা সম্ভব নয়। ‘যা ব্যাধিধর্মী (রোগশীল), তা যেন ব্যাধিগ্রস্ত না হয়’... ‘যা মরণধর্মী, তা যেন মৃত্যুবরণ না করে’... ‘যা ক্ষয়ধর্মী, তা যেন ক্ষয়প্রাপ্ত না হয়’... ‘যা বিনাশধর্মী, তা যেন বিনষ্ট না হয়’—এটি জগতে কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারাই লাভ করা সম্ভব নয়।


‘‘Assutavato, mahārāja, puthujjanassa jarādhammaṃ jīrati. So jarādhamme jiṇṇe na iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa jarādhammaṃ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ jarādhammaṃ jīrati. Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So jarādhamme jiṇṇe socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, mahārāja – ‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṃyeva paritāpeti’’’.

“মহারাজ, অশ্রুতবান (অজ্ঞ) পৃথগ্জনের জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হয়ে যায়। জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হলে সে এভাবে চিন্তা করে না— ‘কেবল আমার একার জরাধর্মী বস্তুই জীর্ণ হচ্ছে না, বরং যত প্রাণীর আগমন, গমন, চ্যুতি ও উপপত্তি (জন্ম) আছে, সেই সমস্ত প্রাণীরই জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হয়ে যায়। জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হলে আমি যদি শোক করি, ক্লান্ত হই, ক্রন্দন করি, বুকে চাপড়ে বিলাপ করি এবং মোহগ্রস্ত হই, তবে আমার আহারেও রুচি থাকবে না, শরীরেও বিবর্ণতা দেখা দেবে, কাজকর্মও বন্ধ হয়ে যাবে, শত্রুরাও আনন্দিত হবে এবং মিত্ররাও দুঃখিত হবে।’ সে জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হলে শোক করে, ক্লান্ত হয়, ক্রন্দন করে, বুকে চাপড়ে বিলাপ করে এবং মোহগ্রস্ত হয়। মহারাজ, একেই বলা হয়— ‘অশ্রুতবান পৃথগ্জন বিষাক্ত শোকরূপ শল্য দ্বারা বিদ্ধ হয়ে নিজেকেই সন্তপ্ত করছে।’


‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, assutavato puthujjanassa byādhidhammaṃ byādhīyati…pe… maraṇadhammaṃ mīyati… khayadhammaṃ khīyati… nassanadhammaṃ nassati. So nassanadhamme naṭṭhe na iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṃ nassati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ nassanadhammaṃ nassati. Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So nassanadhamme naṭṭhe socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, mahārāja – ‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṃyeva paritāpeti’’’.

“পুনরায়, মহারাজ, অশ্রুতবান পৃথগ্জনের ব্যাধিধর্মী বস্তু ব্যাধিগ্রস্ত হয়... মরণধর্মী বস্তু মৃত্যুবরণ করে... ক্ষয়ধর্মী বস্তু ক্ষয়প্রাপ্ত হয়... বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হয়। বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হলে সে এভাবে চিন্তা করে না— ‘কেবল আমার একার বিনাশধর্মী বস্তুই বিনষ্ট হচ্ছে না, বরং যত প্রাণীর আগমন, গমন, চ্যুতি ও উপপত্তি আছে, সেই সমস্ত প্রাণীরই বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হয়ে যায়। বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হলে আমি যদি শোক করি, ক্লান্ত হই, ক্রন্দন করি, বুকে চাপড়ে বিলাপ করি এবং মোহগ্রস্ত হই, তবে আমার আহারেও রুচি থাকবে না, শরীরেও বিবর্ণতা দেখা দেবে, কাজকর্মও বন্ধ হয়ে যাবে, শত্রুরাও আনন্দিত হবে এবং মিত্ররাও দুঃখিত হবে।’ সে বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হলে শোক করে, ক্লান্ত হয়, ক্রন্দন করে, বুকে চাপড়ে বিলাপ করে এবং মোহগ্রস্ত হয়। মহারাজ, একেই বলা হয়— ‘অশ্রুতবান পৃথগ্জন বিষাক্ত শোকরূপ শল্য দ্বারা বিদ্ধ হয়ে নিজেকেই সন্তপ্ত করছে।’


‘‘Sutavato [Pg.54] ca kho, mahārāja, ariyasāvakassa jarādhammaṃ jīrati. So jarādhamme jiṇṇe iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa jarādhammaṃ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ jarādhammaṃ jīrati. Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So jarādhamme jiṇṇe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, mahārāja – ‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṃ sokasallaṃ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṃyeva paritāpeti. Asoko visallo ariyasāvako attānaṃyeva parinibbāpeti’’’.

“কিন্তু মহারাজ, শ্রুতবান আর্যশ্রাবকের জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হয়ে যায়। জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হলে সে এভাবে চিন্তা করে— ‘কেবল আমার একার জরাধর্মী বস্তুই জীর্ণ হচ্ছে না, বরং যত প্রাণীর আগমন, গমন, চ্যুতি ও উপপত্তি আছে, সেই সমস্ত প্রাণীরই জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হয়ে যায়। জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হলে আমি যদি শোক করি, ক্লান্ত হই, ক্রন্দন করি, বুকে চাপড়ে বিলাপ করি এবং মোহগ্রস্ত হই, তবে আমার আহারেও রুচি থাকবে না, শরীরেও বিবর্ণতা দেখা দেবে, কাজকর্মও বন্ধ হয়ে যাবে, শত্রুরাও আনন্দিত হবে এবং মিত্ররাও দুঃখিত হবে।’ সে জরাধর্মী বস্তু জীর্ণ হলে শোক করে না, ক্লান্ত হয় না, ক্রন্দন করে না, বুকে চাপড়ে বিলাপ করে না এবং মোহগ্রস্ত হয় না। মহারাজ, একেই বলা হয়— ‘শ্রুতবান আর্যশ্রাবক সেই বিষাক্ত শোকরূপ শল্য উপড়ে ফেলেছেন, যা দ্বারা বিদ্ধ হয়ে অশ্রুতবান পৃথগ্জন নিজেকেই সন্তপ্ত করে। শোকহীন, শল্যহীন আর্যশ্রাবক নিজেকেই নির্বাপিত (শান্ত) করেন।’


‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, sutavato ariyasāvakassa byādhidhammaṃ byādhīyati…pe… maraṇadhammaṃ mīyati… khayadhammaṃ khīyati… nassanadhammaṃ nassati. So nassanadhamme naṭṭhe iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṃ nassati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ nassanadhammaṃ nassati. Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So nassanadhamme naṭṭhe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, mahārāja – ‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṃ sokasallaṃ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṃyeva paritāpeti. Asoko visallo ariyasāvako attānaṃyeva parinibbāpeti ’’’.

“পুনরায়, মহারাজ, শ্রুতবান আর্যশ্রাবকের ব্যাধিধর্মী বস্তু ব্যাধিগ্রস্ত হয়... মরণধর্মী বস্তু মৃত্যুবরণ করে... ক্ষয়ধর্মী বস্তু ক্ষয়প্রাপ্ত হয়... বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হয়। বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হলে সে এভাবে চিন্তা করে— ‘কেবল আমার একার বিনাশধর্মী বস্তুই বিনষ্ট হচ্ছে না, বরং যত প্রাণীর আগমন, গমন, চ্যুতি ও উপপত্তি আছে, সেই সমস্ত প্রাণীরই বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হয়ে যায়। বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হলে আমি যদি শোক করি, ক্লান্ত হই, ক্রন্দন করি, বুকে চাপড়ে বিলাপ করি এবং মোহগ্রস্ত হই, তবে আমার আহারেও রুচি থাকবে না, শরীরেও বিবর্ণতা দেখা দেবে, কাজকর্মও বন্ধ হয়ে যাবে, শত্রুরাও আনন্দিত হবে এবং মিত্ররাও দুঃখিত হবে।’ সে বিনাশধর্মী বস্তু বিনষ্ট হলে শোক করে না, ক্লান্ত হয় না, ক্রন্দন করে না, বুকে চাপড়ে বিলাপ করে না এবং মোহগ্রস্ত হয় না। মহারাজ, একেই বলা হয়— ‘শ্রুতবান আর্যশ্রাবক সেই বিষাক্ত শোকরূপ শল্য উপড়ে ফেলেছেন, যা দ্বারা বিদ্ধ হয়ে অশ্রুতবান পৃথগ্জন নিজেকেই সন্তপ্ত করে। শোকহীন, শল্যহীন আর্যশ্রাবক নিজেকেই নির্বাপিত (শান্ত) করেন।’


‘‘Imāni kho, mahārāja, pañca alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti.

“মহারাজ, এই পাঁচটি বিষয় জগতে কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারাই লাভ করা সম্ভব নয়।”


‘‘Na socanāya paridevanāya,Atthodha labbhā api appakopi;

Socantamenaṃ dukhitaṃ viditvā,Paccatthikā attamanā bhavanti.

“শোক বা ক্রন্দন দ্বারা এই জগতে সামান্যতম লাভও অর্জিত হয় না; বরং শোকগ্রস্ত ও দুঃখিত ব্যক্তিকে দেখে শত্রুরা আনন্দিত হয়।


‘‘Yato [Pg.55] ca kho paṇḍito āpadāsu,Na vedhatī atthavinicchayaññū;

Paccatthikāssa dukhitā bhavanti,Disvā mukhaṃ avikāraṃ purāṇaṃ.

কিন্তু যখন কোনো পণ্ডিত ব্যক্তি আপদে বিচলিত হন না, কারণ তিনি হিতাহিত নির্ধারণে দক্ষ; তখন তাঁর সেই অবিকৃত স্বাভাবিক মুখমণ্ডল দেখে শত্রুরাই দুঃখিত হয়।


‘‘Jappena mantena subhāsitena,Anuppadānena paveṇiyā vā;

Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ,Tathā tathā tattha parakkameyya.

স্তুতিবাক্য, মন্ত্রপাঠ, সুভাষিত বাক্য, দান বা বংশপরম্পরা প্রদর্শনের মাধ্যমে—যেভাবে যেখানে কল্যাণ লাভ করা সম্ভব, সেভাবেই সেখানে প্রচেষ্টা চালানো উচিত।


‘‘Sace pajāneyya alabbhaneyyo,Mayāva aññena vā esa attho;

Asocamāno adhivāsayeyya,Kammaṃ daḷhaṃ kinti karomi dānī’’ti.

যদি কেউ বুঝতে পারে যে, এই কল্যাণ আমার বা অন্য কারো দ্বারা লাভ করা সম্ভব নয়, তবে ‘কর্ম অত্যন্ত দৃঢ়, এখন আমি কী করতে পারি?’—এভাবে চিন্তা করে শোক না করে তা সহ্য করা উচিত।”


Evaṃ vutte muṇḍo rājā āyasmantaṃ nāradaṃ etadavoca – ‘‘ko nāmo ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Sokasallaharaṇo nāma ayaṃ, mahārāja, dhammapariyāyo’’ti. ‘‘Taggha, bhante, sokasallaharaṇo ! Imañhi me, bhante, dhammapariyāyaṃ sutvā sokasallaṃ pahīna’’nti.

এই কথা বলা হলে, রাজা মুণ্ড আয়ুষ্মান নারদকে বললেন— “ভন্তে, এই ধর্মপর্যায়ের নাম কী?” “মহারাজ, এই ধর্মপর্যায়ের নাম ‘শোকশল্যহরণ’ (শোকরূপ শল্য দূরীকরণ)।” “সত্যিই ভন্তে, এটি শোকশল্যহরণ! ভন্তে, এই ধর্মপর্যায় শুনে আমার শোকরূপ শল্য দূরীভূত হয়েছে।”


Atha kho muṇḍo rājā piyakaṃ kosārakkhaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, samma piyaka, bhaddāya deviyā sarīraṃ jhāpetha; thūpañcassā karotha. Ajjatagge dāni mayaṃ nhāyissāma ceva vilimpissāma bhattañca bhuñjissāma kammante ca payojessāmā’’ti. Dasamaṃ.

তারপর রাজা মুণ্ড কোষাধ্যক্ষ পিয়ককে সম্বোধন করে বললেন— “তাহলে, হে প্রিয় পিয়ক, রানি ভদ্রার মরদেহ দাহ করো এবং তাঁর জন্য একটি স্তূপ নির্মাণ করো। আজ থেকে আমরা স্নান করব, অনুলেপন মাখব, আহার করব এবং রাজকার্য পরিচালনা করব।” দশম সূত্র।


Muṇḍarājavaggo pañcamo.

পঞ্চম মুণ্ডরাজ বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সূচিপত্র (উদান)—


Ādiyo sappuriso iṭṭhā, manāpadāyībhisandaṃ;

Sampadā ca dhanaṃ ṭhānaṃ, kosalo nāradena cāti.

আদিয়, সপ্পুরিস, ইষ্ঠ, মনাপদায়ী, অভিসন্দ, সম্পদা, ধন, ঠান, কোসল এবং নারদের দ্বারা ভাষিত সূত্র।


Paṭhamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

প্রথম পঞ্চাশক সমাপ্ত।


2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

২. দ্বিতীয় পঞ্চাশক


(6) 1. Nīvaraṇavaggo

(৬) ১. নীবরণ বর্গ


1. Āvaraṇasuttaṃ

১. আবরণ সূত্র


51. Evaṃ [Pg.56] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

৫১. আমি এইরূপ শুনেছি— এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীতে অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে বিহার করছিলেন। সেখানে ভগবান ভিক্ষুদের সম্বোধন করলেন— “হে ভিক্ষুগণ!” ভিক্ষুগণও “ভন্তে!” বলে ভগবানের প্রতি উত্তর দিলেন। ভগবান এই কথা বললেন—


‘‘Pañcime, bhikkhave, āvaraṇā nīvaraṇā cetaso ajjhāruhā paññāya dubbalīkaraṇā. Katame pañca? Kāmacchando, bhikkhave, āvaraṇo nīvaraṇo cetaso ajjhāruho paññāya dubbalīkaraṇo. Byāpādo, bhikkhave, āvaraṇo nīvaraṇo cetaso ajjhāruho paññāya dubbalīkaraṇo. Thinamiddhaṃ, bhikkhave, āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ cetaso ajjhāruhaṃ paññāya dubbalīkaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccaṃ, bhikkhave, āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ cetaso ajjhāruhaṃ paññāya dubbalīkaraṇaṃ. Vicikicchā, bhikkhave, āvaraṇā nīvaraṇā cetaso ajjhāruhā paññāya dubbalīkaraṇā. Ime kho, bhikkhave, pañca āvaraṇā nīvaraṇā cetaso ajjhāruhā paññāya dubbalīkaraṇā.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি আবরণ, নিবারণ, চিত্তের অভিভূতকারী এবং প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী ধর্ম রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, কামচ্ছন্দ হলো আবরণ, নিবারণ, চিত্তের অভিভূতকারী এবং প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী। হে ভিক্ষুগণ, ব্যাপাদ হলো আবরণ, নিবারণ, চিত্তের অভিভূতকারী এবং প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী। হে ভিক্ষুগণ, থীন-মিদ্ধ হলো আবরণ, নিবারণ, চিত্তের অভিভূতকারী এবং প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী। হে ভিক্ষুগণ, ঔদ্ধত্য-কৌকূত্য হলো আবরণ, নিবারণ, চিত্তের অভিভূতকারী এবং প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী। হে ভিক্ষুগণ, বিচিকিৎসা হলো আবরণ, নিবারণ, চিত্তের অভিভূতকারী এবং প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো আবরণ, নিবারণ, চিত্তের অভিভূতকারী এবং প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী ধর্ম।”


‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu ime pañca āvaraṇe nīvaraṇe cetaso ajjhāruhe paññāya dubbalīkaraṇe appahāya, abalāya paññāya dubbalāya attatthaṃ vā ñassati paratthaṃ vā ñassati ubhayatthaṃ vā ñassati uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Seyyathāpi, bhikkhave, nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī. Tassā puriso ubhato naṅgalamukhāni vivareyya. Evañhi so, bhikkhave, majjhe nadiyā soto vikkhitto visaṭo byādiṇṇo neva dūraṅgamo assa na sīghasoto na hārahārī. Evamevaṃ kho, bhikkhave, so vata bhikkhu ime pañca āvaraṇe nīvaraṇe cetaso ajjhāruhe paññāya dubbalīkaraṇe appahāya, abalāya paññāya dubbalāya attatthaṃ [Pg.57] vā ñassati paratthaṃ vā ñassati ubhayatthaṃ vā ñassati uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“হে ভিক্ষুগণ, সেই ভিক্ষু যদি চিত্তের অভিভূতকারী ও প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী এই পাঁচটি আবরণ ও নিবারণকে পরিত্যাগ না করে, তবে সে তার বলহীন ও দুর্বল প্রজ্ঞা দ্বারা নিজের হিত জানবে, অন্যের হিত জানবে, উভয়ের হিত জানবে কিংবা সাধারণ মানুষের ধর্মের অতীত আর্যগণের উপযুক্ত বিশেষ জ্ঞানদর্শন সাক্ষাৎকার করবে—এমন কোনো সুযোগ নেই। হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো পার্বত্য নদী দূরগামী, দ্রুতস্রোতা এবং খড়কুটো বহনকারী হয়। কোনো ব্যক্তি যদি তার উভয় তীরে নালা বা খালের মুখ উন্মুক্ত করে দেয়, তবে হে ভিক্ষুগণ, নদীর মধ্যভাগের সেই স্রোত বিক্ষিপ্ত, বিস্তৃত ও বিভক্ত হয়ে পড়বে; ফলে তা আর দূরগামী হবে না, দ্রুতস্রোতা থাকবে না এবং খড়কুটো বহন করতে পারবে না। ঠিক তেমনি, হে ভিক্ষুগণ, সেই ভিক্ষু যদি চিত্তের অভিভূতকারী ও প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী এই পাঁচটি আবরণ ও নিবারণকে পরিত্যাগ না করে, তবে সে তার বলহীন ও দুর্বল প্রজ্ঞা দ্বারা নিজের হিত জানবে, অন্যের হিত জানবে, উভয়ের হিত জানবে কিংবা সাধারণ মানুষের ধর্মের অতীত আর্যগণের উপযুক্ত বিশেষ জ্ঞানদর্শন সাক্ষাৎকার করবে—এমন কোনো সুযোগ নেই।”


‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu ime pañca āvaraṇe nīvaraṇe cetaso ajjhāruhe paññāya dubbalīkaraṇe pahāya, balavatiyā paññāya attatthaṃ vā ñassati paratthaṃ vā ñassati ubhayatthaṃ vā ñassati uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Seyyathāpi, bhikkhave, nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī. Tassā puriso ubhato naṅgalamukhāni pidaheyya. Evañhi so, bhikkhave, majjhe nadiyā soto avikkhitto avisaṭo abyādiṇṇo dūraṅgamo ceva assa sīghasoto ca hārahārī ca. Evamevaṃ kho, bhikkhave, so vata bhikkhu ime pañca āvaraṇe nīvaraṇe cetaso ajjhāruhe paññāya dubbalīkaraṇe pahāya, balavatiyā paññāya attatthaṃ vā ñassati paratthaṃ vā ñassati ubhayatthaṃ vā ñassati uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, সেই ভিক্ষু যদি চিত্তের অভিভূতকারী ও প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী এই পাঁচটি আবরণ ও নিবারণকে পরিত্যাগ করে, তবে সে তার বলবান প্রজ্ঞা দ্বারা নিজের হিত জানবে, অন্যের হিত জানবে, উভয়ের হিত জানবে এবং সাধারণ মানুষের ধর্মের অতীত আর্যগণের উপযুক্ত বিশেষ জ্ঞানদর্শন সাক্ষাৎকার করবে—এমন সুযোগ অবশ্যই রয়েছে। হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো পার্বত্য নদী দূরগামী, দ্রুতস্রোতা এবং খড়কুটো বহনকারী হয়। কোনো ব্যক্তি যদি তার উভয় তীরের নালার মুখগুলো বন্ধ করে দেয়, তবে হে ভিক্ষুগণ, নদীর মধ্যভাগের সেই স্রোত বিক্ষিপ্ত, বিস্তৃত ও বিভক্ত হবে না; ফলে তা দূরগামী হবে, দ্রুতস্রোতা থাকবে এবং খড়কুটো বহন করতে পারবে। ঠিক তেমনি, হে ভিক্ষুগণ, সেই ভিক্ষু যদি চিত্তের অভিভূতকারী ও প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী এই পাঁচটি আবরণ ও নিবারণকে পরিত্যাগ করে, তবে সে তার বলবান প্রজ্ঞা দ্বারা নিজের হিত জানবে, অন্যের হিত জানবে, উভয়ের হিত জানবে এবং সাধারণ মানুষের ধর্মের অতীত আর্যগণের উপযুক্ত বিশেষ জ্ঞানদর্শন সাক্ষাৎকার করবে—এমন সুযোগ অবশ্যই রয়েছে।” প্রথম সূত্র।


2. Akusalarāsisuttaṃ

২. অকুশলরাশি সূত্র


52. ‘‘Akusalarāsīti, bhikkhave, vadamāno pañca nīvaraṇe sammā vadamāno vadeyya. Kevalo hāyaṃ, bhikkhave, akusalarāsi yadidaṃ pañca nīvaraṇā. Katame pañca? Kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ. Akusalarāsīti, bhikkhave, vadamāno ime pañca nīvaraṇe sammā vadamāno vadeyya. Kevalo hāyaṃ, bhikkhave, akusalarāsi yadidaṃ pañca nīvaraṇā’’ti. Dutiyaṃ.

৫২. “হে ভিক্ষুগণ, যদি কেউ ‘অকুশল রাশি’ বলতে চায়, তবে সে যথার্থভাবে এই পাঁচটি নিবারণকেই নির্দেশ করবে। কারণ, হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি নিবারণই হলো সম্পূর্ণ অকুশল রাশি। কোন পাঁচটি? কামচ্ছন্দ-নিবারণ, ব্যাপাদ-নিবারণ, থীন-মিদ্ধ-নিবারণ, ঔদ্ধত্য-কৌকূত্য-নিবারণ এবং বিচিকিৎসা-নিবারণ। হে ভিক্ষুগণ, যদি কেউ ‘অকুশল রাশি’ বলতে চায়, তবে সে যথার্থভাবে এই পাঁচটি নিবারণকেই নির্দেশ করবে। কারণ, হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি নিবারণই হলো সম্পূর্ণ অকুশল রাশি।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Padhāniyaṅgasuttaṃ

৩. প্রধানিয়ঙ্গ সূত্র


53. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, padhāniyaṅgāni. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Appābādho hoti [Pg.58] appātaṅko; samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya; asaṭho hoti amāyāvī; yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Imāni kho, bhikkhave, pañca padhāniyaṅgānī’’ti. Tatiyaṃ.

৫৩. “হে ভিক্ষুগণ, সাধনার এই পাঁচটি অঙ্গ রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান হন, তিনি তথাগতের বুদ্ধত্বে বিশ্বাস স্থাপন করেন এভাবে— ‘সেই ভগবান অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ, বিদ্যাচরণসম্পন্ন, সুগত, লোকবিদূ, অনুত্তর পুরুষদমা সারথি, দেব ও মানুষের শিক্ষক, বুদ্ধ ও ভগবান।’ তিনি অল্প-ব্যাধিগ্রস্ত ও রোগমুক্ত হন; তাঁর পরিপাকতন্ত্র সমভাবে পরিপাককারী, যা অতি শীতলও নয়, অতি উষ্ণও নয়, বরং মধ্যম প্রকৃতির এবং সাধনার উপযোগী। তিনি অকপটে ও মায়াহীন হন; তিনি শিক্ষক বা বিজ্ঞ সতীর্থদের কাছে নিজেকে যেমন আছেন তেমনই প্রকাশ করেন। তিনি অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ অর্জনের জন্য বীর্যবান হয়ে বিহার করেন; তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে দায়িত্ব অর্পণ করে তা পরিত্যাগ করেন না। তিনি প্রজ্ঞাবান হন; তিনি উদয়-ব্যয়গামিনী প্রজ্ঞাসম্পন্ন, যা আর্য, ভেদিকা এবং সম্যকভাবে দুঃখক্ষয়গামিনী। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো সাধনার অঙ্গ।” তৃতীয় সূত্র।


4. Samayasuttaṃ

৪. সময় সূত্র


54. ‘‘Pañcime, bhikkhave, asamayā padhānāya. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu jiṇṇo hoti jarāyābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo asamayo padhānāya.

৫৪. “হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এই পাঁচটি অনুপযুক্ত সময় রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু জীর্ণ ও জরাগ্রস্ত হন। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই প্রথম অনুপযুক্ত সময়।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu byādhito hoti byādhinābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo asamayo padhānāya.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু ব্যাধিগ্রস্ত ও রোগাক্রান্ত হন। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই দ্বিতীয় অনুপযুক্ত সময়।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ, na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo asamayo padhānāya.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, দুর্ভিক্ষ দেখা দেয়, শস্যহানি ঘটে, পিণ্ডপাত দুর্লভ হয় এবং ভিক্ষাপাত্র হাতে নিয়ে ভিক্ষাটন করে জীবনধারণ করা সহজ হয় না। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই তৃতীয় অনুপযুক্ত সময়।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo, cakkasamārūḷhā jānapadā pariyāyanti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho asamayo padhānāya.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভয় ও অরণ্যে দস্যুদের উপদ্রব দেখা দেয় এবং জনপদের মানুষজন যানবাহনে চড়ে চারদিকে পালিয়ে বেড়ায়। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই চতুর্থ অনুপযুক্ত সময়।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, saṅgho bhinno hoti. Saṅghe kho pana, bhikkhave, bhinne aññamaññaṃ akkosā ca honti, aññamaññaṃ paribhāsā ca honti, aññamaññaṃ parikkhepā ca honti, aññamaññaṃ pariccajā ca honti. Tattha appasannā ceva nappasīdanti, pasannānañca ekaccānaṃ aññathattaṃ hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo asamayo padhānāya. Ime kho, bhikkhave, pañca asamayā padhānāyāti.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, সংঘে বিভেদ সৃষ্টি হয়। হে ভিক্ষুগণ, সংঘে বিভেদ সৃষ্টি হলে একে অপরকে গালিগালাজ করে, একে অপরকে তিরস্কার করে, একে অপরকে বর্জন করে এবং একে অপরকে পরিত্যাগ করে। এর ফলে যাদের শ্রদ্ধা নেই তারা শ্রদ্ধাবান হয় না, আর যারা শ্রদ্ধাবান তাদের কারও কারও মনে সংশয় বা পরিবর্তন ঘটে। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই পঞ্চম অনুপযুক্ত সময়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো সাধনার অনুপযুক্ত সময়।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, samayā padhānāya. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu daharo hoti yuvā susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo samayo padhānāya.

“হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এই পাঁচটি উপযুক্ত সময় রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু তরুণ, যুবক, নবীন, কৃষ্ণকেশ এবং প্রথম বয়সের সুন্দর যৌবনসম্পন্ন হন। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই প্রথম উপযুক্ত সময়।”


‘‘Puna [Pg.59] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu appābādho hoti appātaṅko, samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo samayo padhānāya.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অল্প-ব্যাধিগ্রস্ত ও রোগমুক্ত হন; তাঁর পরিপাকতন্ত্র সমভাবে পরিপাককারী, যা অতি শীতলও নয়, অতি উষ্ণও নয়, বরং মধ্যম প্রকৃতির এবং সাধনার উপযোগী। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই দ্বিতীয় উপযুক্ত সময়।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, subhikkhaṃ hoti susassaṃ sulabhapiṇḍaṃ, sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo samayo padhānāya.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, সুভিক্ষা দেখা দেয়, শস্য ভালো হয়, পিণ্ডপাত সহজে লাভ করা যায় এবং ভিক্ষাপাত্র হাতে নিয়ে ভিক্ষাটন করে জীবনধারণ করা সহজ হয়। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই তৃতীয় উপযুক্ত সময়।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, manussā samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho samayo padhānāya.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, মানুষজন ঐক্যবদ্ধ, প্রমোদিত ও বিবাদহীন হয়ে ক্ষীর ও জলের মতো মিশে একে অপরকে প্রিয় চোখে অবলোকন করে বিহার করে। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই চতুর্থ উপযুক্ত সময়।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, saṅgho samaggo sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharati. Saṅghe kho pana, bhikkhave, samagge na ceva aññamaññaṃ akkosā honti, na ca aññamaññaṃ paribhāsā honti, na ca aññamaññaṃ parikkhepā honti, na ca aññamaññaṃ pariccajā honti. Tattha appasannā ceva pasīdanti, pasannānañca bhiyyobhāvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo samayo padhānāya. Ime kho, bhikkhave, pañca samayā padhānāyā’’ti. Catutthaṃ.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, সংঘ ঐক্যবদ্ধ, প্রমোদিত ও বিবাদহীন হয়ে একই প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করে সুখে বিহার করে। হে ভিক্ষুগণ, সংঘ ঐক্যবদ্ধ থাকলে একে অপরকে গালিগালাজ করে না, একে অপরকে তিরস্কার করে না, একে অপরকে বর্জন করে না এবং একে অপরকে পরিত্যাগ করে না। এর ফলে যাদের শ্রদ্ধা নেই তারা শ্রদ্ধাবান হয়, আর যারা শ্রদ্ধাবান তাদের শ্রদ্ধা আরও বৃদ্ধি পায়। হে ভিক্ষুগণ, সাধনার জন্য এটিই পঞ্চম উপযুক্ত সময়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো সাধনার উপযুক্ত সময়।” চতুর্থ সূত্র।


5. Mātāputtasuttaṃ

৫. মাতাপুত্র সূত্র


55. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sāvatthiyaṃ ubho mātāputtā vassāvāsaṃ upagamiṃsu – bhikkhu ca bhikkhunī ca. Te aññamaññassa abhiṇhaṃ dassanakāmā ahesuṃ. Mātāpi puttassa abhiṇhaṃ dassanakāmā ahosi; puttopi mātaraṃ abhiṇhaṃ dassanakāmo ahosi. Tesaṃ abhiṇhaṃ dassanā saṃsaggo ahosi. Saṃsagge sati vissāso ahosi. Vissāse sati otāro ahosi. Te otiṇṇacittā sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsu.

৫৫. এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীতে অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে বিহার করছিলেন। সেই সময় শ্রাবস্তীতে মা ও ছেলে—যাঁরা যথাক্রমে ভিক্ষুণী ও ভিক্ষু ছিলেন—উভয়ে বর্ষাবাস যাপন করছিলেন। তাঁরা প্রায়শই একে অপরকে দেখতে চাইতেন; মা প্রায়শই তাঁর ছেলেকে দেখতে চাইতেন এবং ছেলেও তাঁর মাকে দেখতে চাইত। তাঁদের ঘন ঘন দেখার কারণে ঘনিষ্ঠতা তৈরি হলো; ঘনিষ্ঠতার কারণে বিশ্বাস জন্মাল; বিশ্বাসের কারণে কামাসক্তি প্রবেশ করল। তাঁরা কামাসক্ত চিত্ত হয়ে, শিক্ষা পরিত্যাগ না করে এবং নিজের দুর্বলতা প্রকাশ না করে মৈথুন ধর্মে লিপ্ত হলেন।


Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, sāvatthiyaṃ ubho mātāputtā [Pg.60] vassāvāsaṃ upagamiṃsu – bhikkhu ca bhikkhunī ca, te aññamaññassa abhiṇhaṃ dassanakāmā ahesuṃ, mātāpi puttassa abhiṇhaṃ dassanakāmā ahosi, puttopi mātaraṃ abhiṇhaṃ dassanakāmo ahosi. Tesaṃ abhiṇhaṃ dassanā saṃsaggo ahosi, saṃsagge sati vissāso ahosi, vissāse sati otāro ahosi, te otiṇṇacittā sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsū’’ti.

তখন বহু ভিক্ষু ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে সেই ভিক্ষুগণ ভগবানকে এই কথা বললেন— “ভন্তে, এখানে শ্রাবস্তীতে মা ও ছেলে—যাঁরা যথাক্রমে ভিক্ষুণী ও ভিক্ষু—উভয়ে বর্ষাবাস যাপন করছিলেন। তাঁরা প্রায়শই একে অপরকে দেখতে চাইতেন; মা প্রায়শই তাঁর ছেলেকে দেখতে চাইতেন এবং ছেলেও তাঁর মাকে দেখতে চাইত। তাঁদের ঘন ঘন দেখার কারণে ঘনিষ্ঠতা তৈরি হয়েছিল; ঘনিষ্ঠতার কারণে বিশ্বাস জন্মাল; বিশ্বাসের কারণে কামাসক্তি প্রবেশ করল। তাঁরা কামাসক্ত চিত্ত হয়ে, শিক্ষা পরিত্যাগ না করে এবং নিজের দুর্বলতা প্রকাশ না করে মৈথুন ধর্মে লিপ্ত হয়েছেন।”


‘‘Kiṃ nu so, bhikkhave, moghapuriso maññati – ‘na mātā putte sārajjati, putto vā pana mātarī’ti? Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmi evaṃ rajanīyaṃ evaṃ kamanīyaṃ evaṃ madanīyaṃ evaṃ bandhanīyaṃ evaṃ mucchanīyaṃ evaṃ antarāyakaraṃ anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya yathayidaṃ, bhikkhave, itthirūpaṃ. Itthirūpe, bhikkhave, sattā rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhosannā. Te dīgharattaṃ socanti itthirūpavasānugā.

হে ভিক্ষুগণ, সেই মোঘপুরুষ (বৃথা পুরুষ) কী মনে করে—'মাতা পুত্রের প্রতি আসক্ত হন না, অথবা পুত্র মাতার প্রতি আসক্ত হয় না'? হে ভিক্ষুগণ, আমি এমন অন্য একটি রূপও দেখি না যা অনুত্তর যোগক্ষেম (অনুপম বন্ধনমুক্তি বা নির্বাণ) লাভের পক্ষে এতটা আসক্তিকর, কামনীয়, প্রমত্তকর, বন্ধনকারক, মোহজনক এবং অন্তরায় সৃষ্টিকারী, যেমনটি হে ভিক্ষুগণ, এই নারীর রূপ। হে ভিক্ষুগণ, প্রাণীরা নারীর রূপে রঞ্জিত, গৃধ্নু (লোভী), গ্রথিত (আবদ্ধ), মোহিত ও অধ্যবসন্ন (নিমগ্ন) হয়ে থাকে। তারা নারীর রূপের বশীভূত হয়ে দীর্ঘকাল শোক করে।


‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekasaddampi…pe… ekagandhampi… ekarasampi… ekaphoṭṭhabbampi samanupassāmi evaṃ rajanīyaṃ evaṃ kamanīyaṃ evaṃ madanīyaṃ evaṃ bandhanīyaṃ evaṃ mucchanīyaṃ evaṃ antarāyakaraṃ anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya yathayidaṃ, bhikkhave, itthiphoṭṭhabbaṃ. Itthiphoṭṭhabbe, bhikkhave, sattā rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhosannā. Te dīgharattaṃ socanti itthiphoṭṭhabbavasānugā.

হে ভিক্ষুগণ, আমি এমন অন্য একটি শব্দও... পে... গন্ধও... রসও... স্পর্শও দেখি না যা অনুত্তর যোগক্ষেম লাভের পক্ষে এতটা আসক্তিকর, কামনীয়, প্রমত্তকর, বন্ধনকারক, মোহজনক এবং অন্তরায় সৃষ্টিকারী, যেমনটি হে ভিক্ষুগণ, এই নারীর স্পর্শ। হে ভিক্ষুগণ, প্রাণীরা নারীর স্পর্শে রঞ্জিত, গৃধ্নু, গ্রথিত, মোহিত ও অধ্যবসন্ন হয়ে থাকে। তারা নারীর স্পর্শের বশীভূত হয়ে দীর্ঘকাল শোক করে।


‘‘Itthī, bhikkhave, gacchantīpi purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati; ṭhitāpi…pe… nisinnāpi… sayānāpi… hasantīpi… bhaṇantīpi… gāyantīpi… rodantīpi… ugghātitāpi … matāpi purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati. Yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samantapāso mārassā’ti mātugāmaṃyeva sammā vadamāno vadeyya – ‘samantapāso mārassā’’’ti.

হে ভিক্ষুগণ, নারী চলার সময়ও পুরুষের চিত্তকে সম্পূর্ণরূপে হরণ করে অবস্থান করে; দাঁড়ানো অবস্থায়ও... পে... বসা অবস্থায়ও... শায়িত অবস্থায়ও... হাসার সময়ও... কথা বলার সময়ও... গান গাওয়ার সময়ও... কাঁদার সময়ও... স্ফীত (ফুলে যাওয়া) অবস্থায়ও... এমনকি মৃত অবস্থায়ও নারী পুরুষের চিত্তকে সম্পূর্ণরূপে হরণ করে অবস্থান করে। হে ভিক্ষুগণ, যদি কেউ কোনো কিছুকে যথার্থভাবে বলতে চায় যে, 'এটি মারের সর্বব্যাপী ফাঁদ', তবে সে মাতৃগ্রামকে (নারীকে) লক্ষ্য করেই যথার্থভাবে বলতে পারে যে, 'এটি মারের সর্বব্যাপী ফাঁদ'।


‘‘Sallape asihatthena, pisācenāpi sallape;

Āsīvisampi āsīde, yena daṭṭho na jīvati.

হাতে তরবারিধারী শত্রুর সাথে কথা বলা যেতে পারে, পিশাচের সাথেও কথা বলা যেতে পারে; এমনকি তীব্র বিষধর সর্পের নিকটেও যাওয়া যেতে পারে, যার দংশনে মানুষ বাঁচে না;


‘‘Natveva eko ekāya, mātugāmena sallape;

Muṭṭhassatiṃ [Pg.61] tā bandhanti, pekkhitena sitena ca.

কিন্তু একাকী এক নারীর সাথে কখনো কথা বলা উচিত নয়। তারা তাদের চাহনি ও মৃদু হাসির দ্বারা স্মৃতিভ্রষ্ট পুরুষকে বেঁধে ফেলে।


‘‘Athopi dunnivatthena, mañjunā bhaṇitena ca;

Neso jano svāsīsado, api ugghātito mato.

তাছাড়া অসংবৃত পরিধেয় বস্ত্র এবং মধুর বাক্যালাপের দ্বারাও তারা আবদ্ধ করে। সেই নারী যদি মৃত ও স্ফীত হয়ে পড়ে থাকে, তবুও তার নিকটে যাওয়া নিরাপদ নয়।


‘‘Pañca kāmaguṇā ete, itthirūpasmiṃ dissare;

Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā.

এই পাঁচটি কামগুণ নারীর দেহে দেখা যায়—মনোরম রূপ, শব্দ, গন্ধ, রস এবং স্পর্শ।


‘‘Tesaṃ kāmoghavūḷhānaṃ, kāme aparijānataṃ;

Kālaṃ gati bhavābhavaṃ, saṃsārasmiṃ purakkhatā.

যারা কামের বন্যায় ভেসে চলেছে এবং কামসমূহকে সম্যকভাবে পরিজ্ঞাত (উপলব্ধি) করতে পারে না, তাদের জন্য সংসারে কাল, গতি এবং পুনঃপুনঃ জন্ম-মৃত্যু অবধারিত হয়ে থাকে।


‘‘Ye ca kāme pariññāya, caranti akutobhayā;

Te ve pāraṅgatā loke, ye pattā āsavakkhaya’’nti. pañcamaṃ;

কিন্তু যারা কামসমূহকে সম্যকভাবে পরিজ্ঞাত হয়ে সর্বপ্রকার ভয়হীন হয়ে বিচরণ করেন, তাঁরাই আস্রবক্ষয় প্রাপ্ত হয়ে এই লোকে নিশ্চিতভাবে পরপারে (নির্বাণে) গমন করেছেন।


6. Upajjhāyasuttaṃ

৬. উপাধ্যায় সূত্র


56. Atha kho aññataro bhikkhu yena sako upajjhāyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakaṃ upajjhāyaṃ etadavoca – ‘‘etarahi me, bhante, madhurakajāto ceva kāyo, disā ca me na pakkhāyanti, dhammā ca maṃ nappaṭibhanti, thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi, atthi ca me dhammesu vicikicchā’’ti.

৫৬. অতঃপর এক ভিক্ষু তাঁর উপাধ্যায়ের (দীক্ষাগুরু) নিকট গমন করলেন; গমন করে নিজের উপাধ্যায়কে এই কথা বললেন—'ভন্তে, এখন আমার শরীর যেন অবশ (ভারী) হয়ে গেছে, দিকসমূহ আমার নিকট স্পষ্ট হচ্ছে না, ধর্মসমূহও আমার মনে প্রতিভাত হচ্ছে না। স্ত্যান-মিদ্ধ (আলস্য ও তন্দ্রা) আমার চিত্তকে আচ্ছন্ন করে রেখেছে, আমি অসন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করছি এবং ধর্মসমূহের প্রতি আমার মনে সংশয় রয়েছে।'


Atha kho so bhikkhu taṃ saddhivihārikaṃ bhikkhuṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, bhikkhu evamāha – ‘etarahi me, bhante, madhurakajāto ceva kāyo, disā ca maṃ na pakkhāyanti, dhammā ca me nappaṭibhanti, thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi, atthi ca me dhammesu vicikicchā’’’ti.

অতঃপর সেই উপাধ্যায় ভিক্ষু তাঁর সেই সদ্ধিবিহারিক (সহবাসী ছাত্র) ভিক্ষুকে সাথে নিয়ে ভগবানের নিকট গমন করলেন; গমন করে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবিষ্ট হয়ে সেই ভিক্ষু ভগবানকে এই কথা বললেন—'ভন্তে, এই ভিক্ষু এরূপ বলছে—"ভন্তে, এখন আমার শরীর যেন অবশ হয়ে গেছে, দিকসমূহ আমার নিকট স্পষ্ট হচ্ছে না, ধর্মসমূহও আমার মনে প্রতিভাত হচ্ছে না। স্ত্যান-মিদ্ধ আমার চিত্তকে আচ্ছন্ন করে রেখেছে, আমি অসন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করছি এবং ধর্মসমূহের প্রতি আমার মনে সংশয় রয়েছে।"'


‘‘Evañhetaṃ, bhikkhu, hoti indriyesu aguttadvārassa, bhojane amattaññuno, jāgariyaṃ ananuyuttassa, avipassakassa kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa viharato, yaṃ madhurakajāto ceva kāyo hoti, disā cassa na [Pg.62] pakkhāyanti, dhammā ca taṃ nappaṭibhanti, thinamiddhañcassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, anabhirato ca brahmacariyaṃ carati, hoti cassa dhammesu vicikicchā. Tasmātiha te, bhikkhu, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘indriyesu guttadvāro bhavissāmi, bhojane mattaññū, jāgariyaṃ anuyutto, vipassako kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ anuyutto viharissāmī’ti. Evañhi te, bhikkhu, sikkhitabba’’nti.

“হে ভিক্ষু, ইন্দ্রিয়সমূহে অসংবৃতদ্বার, ভোজনে মাত্রা-অজ্ঞান (অসংযমী), জাগরণে অপ্রযুক্ত (অসতর্ক), কুশল ধর্মসমূহে অদর্শনকারী এবং রাত্রির প্রথম ও শেষ ভাগে বোধিপক্ষীয় ধর্মসমূহের ভাবনায় অপ্রযুক্ত হয়ে বিহারকারী ভিক্ষুর শরীর অবশ হয়ে যায়, দিকসমূহ তার নিকট স্পষ্ট হয় না, ধর্মসমূহ তার মনে প্রতিভাত হয় না, স্ত্যান-মিদ্ধ তার চিত্তকে আচ্ছন্ন করে রাখে, সে অসন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করে এবং ধর্মসমূহের প্রতি তার মনে সংশয় উৎপন্ন হয়। অতএব, হে ভিক্ষু, তোমাকে এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে—'আমি ইন্দ্রিয়সমূহে সংবৃতদ্বার হব, ভোজনে মাত্রাজ্ঞ (পরিমিতাহারী) হব, জাগরণে যুক্ত (সতর্ক) হব, কুশল ধর্মসমূহের দর্শনকারী হব এবং রাত্রির প্রথম ও শেষ ভাগে বোধিপক্ষীয় ধর্মসমূহের ভাবনায় যুক্ত হয়ে বিহার করব।' হে ভিক্ষু, তোমাকে এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।”


Atha kho so bhikkhu bhagavatā iminā ovādena ovadito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro pana so bhikkhu arahataṃ ahosi.

অতঃপর সেই ভিক্ষু ভগবান কর্তৃক এই উপদেশে উপদিষ্ট হয়ে আসন থেকে উঠে ভগবানকে অভিবাদন ও প্রদক্ষিণ করে প্রস্থান করলেন। তারপর সেই ভিক্ষু একাকী, নির্জনবাসী, অপ্রমত্ত, আতাপী (উদ্যোগী) ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে বিহার করতে করতে অচিরেই—যার জন্য কুলপুত্রগণ গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন—সেই অনুত্তর ব্রহ্মচর্যের অবসানস্বরূপ অর্হত্ত্বফল এই জন্মেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করে তাতে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করতে লাগলেন। তিনি জানতে পারলেন—'জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই।' সেই ভিক্ষু অর্হৎগণের অন্যতম হলেন।


Atha kho so bhikkhu arahattaṃ patto yena sako upajjhāyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakaṃ upajjhāyaṃ etadavoca – ‘‘etarahi me, bhante, na ceva madhurakajāto kāyo, disā ca me pakkhāyanti, dhammā ca maṃ paṭibhanti, thinamiddhañca me cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, abhirato ca brahmacariyaṃ carāmi, natthi ca me dhammesu vicikicchā’’ti. Atha kho so bhikkhu taṃ saddhivihārikaṃ bhikkhuṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, bhikkhu evamāha – ‘etarahi me, bhante, na ceva madhurakajāto kāyo, disā ca me pakkhāyanti, dhammā ca maṃ paṭibhanti, thinamiddhañca me cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, abhirato ca brahmacariyaṃ carāmi, natthi ca me dhammesu vicikicchā’’’ti.

অতঃপর অর্হত্ত্ব প্রাপ্ত হয়ে সেই ভিক্ষু তাঁর উপাধ্যায়ের নিকট গমন করলেন; গমন করে নিজের উপাধ্যায়কে বললেন—'ভন্তে, এখন আমার শরীর আর অবশ নয়, দিকসমূহ আমার নিকট স্পষ্ট হচ্ছে, ধর্মসমূহও আমার মনে প্রতিভাত হচ্ছে। স্ত্যান-মিদ্ধ আমার চিত্তকে আচ্ছন্ন করে রাখছে না, আমি সন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করছি এবং ধর্মসমূহের প্রতি আমার কোনো সংশয় নেই।' অতঃপর সেই উপাধ্যায় ভিক্ষু তাঁর সেই সদ্ধিবিহারিক ভিক্ষুকে সাথে নিয়ে ভগবানের নিকট গমন করলেন; গমন করে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবিষ্ট হয়ে সেই ভিক্ষু ভগবানকে বললেন—'ভন্তে, এই ভিক্ষু এরূপ বলছে—"ভন্তে, এখন আমার শরীর আর অবশ নয়, দিকসমূহ আমার নিকট স্পষ্ট হচ্ছে, ধর্মসমূহও আমার মনে প্রতিভাত হচ্ছে। স্ত্যান-মিদ্ধ আমার চিত্তকে আচ্ছন্ন করে রাখছে না, আমি সন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করছি এবং ধর্মসমূহের প্রতি আমার কোনো সংশয় নেই।"'


‘‘Evañhetaṃ, bhikkhu, hoti indriyesu guttadvārassa, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttassa, vipassakassa kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa viharato, yaṃ na ceva madhurakajāto kāyo hoti, disā cassa pakkhāyanti, dhammā ca [Pg.63] taṃ paṭibhanti, thinamiddhañcassa cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, abhirato ca brahmacariyaṃ carati, na cassa hoti dhammesu vicikicchā. Tasmātiha vo, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘indriyesu guttadvārā bhavissāma, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttā, vipassakā kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ anuyuttā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Chaṭṭhaṃ.

“হে ভিক্ষু, ইন্দ্রিয়সমূহে সংবৃতদ্বার, ভোজনে মাত্রাজ্ঞ, জাগরণে যুক্ত, কুশল ধর্মসমূহের দর্শনকারী এবং রাত্রির প্রথম ও শেষ ভাগে বোধিপক্ষীয় ধর্মসমূহের ভাবনায় যুক্ত হয়ে বিহারকারী ভিক্ষুর শরীর অবশ হয় না, দিকসমূহ তার নিকট স্পষ্ট হয়, ধর্মসমূহ তার মনে প্রতিভাত হয়, স্ত্যান-মিদ্ধ তার চিত্তকে আচ্ছন্ন করে রাখে না, সে সন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করে এবং ধর্মসমূহের প্রতি তার মনে কোনো সংশয় উৎপন্ন হয় না। অতএব, হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে—'আমরা ইন্দ্রিয়সমূহে সংবৃতদ্বার হব, ভোজনে মাত্রাজ্ঞ হব, জাগরণে যুক্ত হব, কুশল ধর্মসমূহের দর্শনকারী হব এবং রাত্রির প্রথম ও শেষ ভাগে বোধিপক্ষীয় ধর্মসমূহের ভাবনায় যুক্ত হয়ে বিহার করব।' হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।”


7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭhānasuttaṃ

৭. অভীক্ষ্ণ প্রত্যবেক্ষণীয় স্থান সূত্র


57. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, ṭhānāni abhiṇhaṃ paccavekkhitabbāni itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. Katamāni pañca? ‘Jarādhammomhi, jaraṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ‘Byādhidhammomhi, byādhiṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ‘Maraṇadhammomhi, maraṇaṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ‘Sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ‘Kammassakomhi, kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammapaṭisaraṇo. Yaṃ kammaṃ karissāmi – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādo bhavissāmī’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā.

৫৭. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বিষয় নারী বা পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত সকলেরই নিত্য (অনবরত) প্রত্যবেক্ষণ (চিন্তন) করা উচিত। কোন পাঁচটি? 'আমি জরাগ্রস্ত (বার্ধক্যপ্রবণ), জরাকে অতিক্রম করতে পারিনি'—এটি নারী বা পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত সকলেরই নিত্য প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত। 'আমি ব্যাধিগ্রস্ত (রোগপ্রবণ), ব্যাধিকে অতিক্রম করতে পারিনি'—এটি নারী বা পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত সকলেরই নিত্য প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত। 'আমি মরণশীল, মৃত্যুকে অতিক্রম করতে পারিনি'—এটি নারী বা পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত সকলেরই নিত্য প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত। 'আমার সকল প্রিয় ও মনোহর বস্তুর সাথে নানাভাব (পরিবর্তন) ও বিনাভাব (বিচ্ছেদ) ঘটবেই'—এটি নারী বা পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত সকলেরই নিত্য প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত। 'আমি কর্মেরই স্বকীয় (কর্মই আমার নিজস্ব সম্পদ), কর্মেরই উত্তরাধিকারী, কর্মই আমার যোনি (উৎপত্তিস্থল), কর্মই আমার বন্ধু, কর্মই আমার প্রতিশরণ (আশ্রয়)। আমি যে কর্মই করব—কল্যাণকর (ভালো) বা পাপকর (মন্দ)—তারই উত্তরাধিকারী হব'—এটি নারী বা পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত সকলেরই নিত্য প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত।


‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘jarādhammomhi, jaraṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ yobbane yobbanamado, yena madena mattā kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato yo yobbane yobbanamado so sabbaso vā pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘jarādhammomhi, jaraṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā.

“হে ভিক্ষুগণ, কোন সুফলের কথা বিবেচনা করে 'আমি জরাগ্রস্ত, জরাকে অতিক্রম করতে পারিনি'—এটি নারী বা পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত সকলেরই নিত্য প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত? হে ভিক্ষুগণ, যৌবনে প্রাণীদের যৌবনমদ (যৌবনের অহংকার) থাকে, যে মদে মত্ত হয়ে তারা কায়িক দুশ্চরিত্র, বাচনিক দুশ্চরিত্র এবং মানসিক দুশ্চরিত্র আচরণ করে। কিন্তু যখন কেউ এই বিষয়টি নিত্য প্রত্যবেক্ষণ করে, তখন তার সেই যৌবনমদ হয় সম্পূর্ণরূপে প্রহীন (দূর) হয়ে যায় অথবা তা হ্রাস পায়। হে ভিক্ষুগণ, এই সুফলের কথা বিবেচনা করেই 'আমি জরাগ্রস্ত, জরাকে অতিক্রম করতে পারিনি'—এটি নারী বা পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত সকলেরই নিত্য প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত।”


‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘byādhidhammomhi, byādhiṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ ārogye ārogyamado, yena madena mattā kāyena [Pg.64] duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato yo ārogye ārogyamado so sabbaso vā pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘byādhidhammomhi, byādhiṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā.

“হে ভিক্ষুগণ, কোন বিশেষ উপযোগিতা বিবেচনা করে নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিতের প্রতিনিয়ত এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত যে— ‘আমি ব্যাধিধর্মী, আমি ব্যাধিকে অতিক্রম করতে পারিনি’? হে ভিক্ষুগণ, প্রাণীদের আরোগ্য বা সুস্থতার সময়ে আরোগ্য-মদ (সুস্থতার অহংকার বা মদমত্ততা) থাকে, যে মদমত্ততায় মত্ত হয়ে তারা কায়িক দুশ্চরিত্র, বাচনিক দুশ্চরিত্র ও মানসিক দুশ্চরিত্র আচরণ করে। প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর আরোগ্য-মদ সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় অথবা তা হ্রাস পায়। হে ভিক্ষুগণ, এই বিশেষ উপযোগিতা বিবেচনা করেই নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিতের প্রতিনিয়ত এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত যে— ‘আমি ব্যাধিধর্মী, আমি ব্যাধিকে অতিক্রম করতে পারিনি’।”


‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘maraṇadhammomhi, maraṇaṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ jīvite jīvitamado, yena madena mattā kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato yo jīvite jīvitamado so sabbaso vā pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘maraṇadhammomhi, maraṇaṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā.

“হে ভিক্ষুগণ, কোন বিশেষ উপযোগিতা বিবেচনা করে নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিতের প্রতিনিয়ত এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত যে— ‘আমি মরণধর্মী, আমি মৃত্যুকে অতিক্রম করতে পারিনি’? হে ভিক্ষুগণ, প্রাণীদের জীবিতাবস্থায় জীবন-মদ (বেঁচে থাকার অহংকার বা মদমত্ততা) থাকে, যে মদমত্ততায় মত্ত হয়ে তারা কায়িক দুশ্চরিত্র, বাচনিক দুশ্চরিত্র ও মানসিক দুশ্চরিত্র আচরণ করে। প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর জীবন-মদ সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় অথবা তা হ্রাস পায়। হে ভিক্ষুগণ, এই বিশেষ উপযোগিতা বিবেচনা করেই নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিতের প্রতিনিয়ত এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত যে— ‘আমি মরণধর্মী, আমি মৃত্যুকে অতিক্রম করতে পারিনি’।”


‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ piyesu manāpesu yo chandarāgo yena rāgena rattā kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato yo piyesu manāpesu chandarāgo so sabbaso vā pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā.

“হে ভিক্ষুগণ, কোন বিশেষ উপযোগিতা বিবেচনা করে নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিতের প্রতিনিয়ত এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত যে— ‘আমার সকল প্রিয় ও মনোহর বস্তু বা ব্যক্তির সাথে আমার নানাভাব (বিচ্ছেদ) ও বিনাভাব (চিরবিচ্ছেদ) ঘটবে’? হে ভিক্ষুগণ, প্রিয় ও মনোহর বস্তু বা ব্যক্তির প্রতি প্রাণীদের যে ছন্দরাগ (আকাঙ্ক্ষা ও আসক্তি) থাকে, সেই আসক্তিতে রঞ্জিত হয়ে তারা কায়িক দুশ্চরিত্র, বাচনিক দুশ্চরিত্র ও মানসিক দুশ্চরিত্র আচরণ করে। প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর প্রিয় ও মনোহর বিষয়ের প্রতি যে ছন্দরাগ থাকে, তা সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় অথবা তা হ্রাস পায়। হে ভিক্ষুগণ, এই বিশেষ উপযোগিতা বিবেচনা করেই নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিতের প্রতিনিয়ত এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত যে— ‘আমার সকল প্রিয় ও মনোহর বস্তু বা ব্যক্তির সাথে আমার নানাভাব ও বিনাভাব ঘটবে’।”


‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘kammassakomhi, kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammapaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissāmi – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādo bhavissāmī’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato sabbaso vā duccaritaṃ pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘kammassakomhi, kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammapaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissāmi – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādo bhavissāmī’ti [Pg.65] abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā.

“হে ভিক্ষুগণ, কোন বিশেষ উপযোগিতা বিবেচনা করে নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিতের প্রতিনিয়ত এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত যে— ‘আমি কর্মস্বকীয় (কর্মই আমার নিজস্ব সম্পদ), কর্মদায়াদ (কর্মের উত্তরাধিকারী), কর্মযোনি (কর্মই আমার উৎপত্তি বা কারণ), কর্মবন্ধু (কর্মই আমার পরমাত্মীয়), কর্মপ্রতিশরণ (কর্মই আমার আশ্রয়); আমি ভালো বা মন্দ যে কর্মই করব, আমি তারই উত্তরাধিকারী হব’? হে ভিক্ষুগণ, প্রাণীদের কায়িক দুশ্চরিত্র, বাচনিক দুশ্চরিত্র ও মানসিক দুশ্চরিত্র থাকে। প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর সেই দুশ্চরিত্র সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় অথবা তা হ্রাস পায়। হে ভিক্ষুগণ, এই বিশেষ উপযোগিতা বিবেচনা করেই নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিতের প্রতিনিয়ত এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করা উচিত যে— ‘আমি কর্মস্বকীয়, কর্মদায়াদ, কর্মযোনি, কর্মবন্ধু, কর্মপ্রতিশরণ; আমি ভালো বা মন্দ যে কর্মই করব, আমি তারই উত্তরাধিকারী হব’।”


‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na kho ahaññeveko jarādhammo jaraṃ anatīto, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbe sattā jarādhammā jaraṃ anatītā’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti anusayā byantīhonti.

“হে ভিক্ষুগণ, সেই আর্যশ্রাবক এভাবে চিন্তা করেন— ‘কেবল আমি একাই জরাধর্মী (বার্ধক্য যার স্বভাব) নই এবং বার্ধক্যকে অতিক্রম করতে পারিনি তা নয়; বরং যত প্রাণী রয়েছে যাদের আগমন (পুনর্জন্ম), গমন (পরলোকগমন), চ্যুতি (মৃত্যু) ও উপপত্তি (জন্ম) ঘটে, সেই সকল প্রাণীই জরাধর্মী এবং বার্ধক্যকে অতিক্রম করতে পারেনি।’ প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর মনে আর্যমার্গ উৎপন্ন হয়। তিনি সেই মার্গ অনুশীলন করেন, ভাবনা করেন ও বহুবার অভ্যাস করেন। তাঁর সেই মার্গ অনুশীলন, ভাবনা ও বহুবার অভ্যাস করার ফলে সংযোজনসমূহ সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় এবং অনুশয়সমূহ সমূলে বিনষ্ট হয়।”


‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na kho ahaññeveko byādhidhammo byādhiṃ anatīto, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbe sattā byādhidhammā byādhiṃ anatītā’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti, anusayā byantīhonti.

“হে ভিক্ষুগণ, সেই আর্যশ্রাবক এভাবে চিন্তা করেন— ‘কেবল আমি একাই ব্যাধিধর্মী নই এবং ব্যাধিকে অতিক্রম করতে পারিনি তা নয়; বরং যত প্রাণী রয়েছে যাদের আগমন, গমন, চ্যুতি ও উপপত্তি ঘটে, সেই সকল প্রাণীই ব্যাধিধর্মী এবং ব্যাধিকে অতিক্রম করতে পারেনি।’ প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর মনে আর্যমার্গ উৎপন্ন হয়। তিনি সেই মার্গ অনুশীলন করেন, ভাবনা করেন ও বহুবার অভ্যাস করেন। তাঁর সেই মার্গ অনুশীলন, ভাবনা ও বহুবার অভ্যাস করার ফলে সংযোজনসমূহ সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় এবং অনুশয়সমূহ সমূলে বিনষ্ট হয়।”


‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na kho ahaññeveko maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbe sattā maraṇadhammā maraṇaṃ anatītā’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti, anusayā byantīhonti.

“হে ভিক্ষুগণ, সেই আর্যশ্রাবক এভাবে চিন্তা করেন— ‘কেবল আমি একাই মরণধর্মী নই এবং মৃত্যুকে অতিক্রম করতে পারিনি তা নয়; বরং যত প্রাণী রয়েছে যাদের আগমন, গমন, চ্যুতি ও উপপত্তি ঘটে, সেই সকল প্রাণীই মরণধর্মী এবং মৃত্যুকে অতিক্রম করতে পারেনি।’ প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর মনে আর্যমার্গ উৎপন্ন হয়। তিনি সেই মার্গ অনুশীলন করেন, ভাবনা করেন ও বহুবার অভ্যাস করেন। তাঁর সেই মার্গ অনুশীলন, ভাবনা ও বহুবার অভ্যাস করার ফলে সংযোজনসমূহ সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় এবং অনুশয়সমূহ সমূলে বিনষ্ট হয়।”


‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa sabbehi piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti, anusayā byantīhonti.

“হে ভিক্ষুগণ, সেই আর্যশ্রাবক এভাবে চিন্তা করেন— ‘কেবল আমার একারই সকল প্রিয় ও মনোহর বস্তু বা ব্যক্তির সাথে নানাভাব ও বিনাভাব ঘটবে তা নয়; বরং যত প্রাণী রয়েছে যাদের আগমন, গমন, চ্যুতি ও উপপত্তি ঘটে, সেই সকল প্রাণীরই প্রিয় ও মনোহর বস্তু বা ব্যক্তির সাথে নানাভাব ও বিনাভাব ঘটবে।’ প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর মনে আর্যমার্গ উৎপন্ন হয়। তিনি সেই মার্গ অনুশীলন করেন, ভাবনা করেন ও বহুবার অভ্যাস করেন। তাঁর সেই মার্গ অনুশীলন, ভাবনা ও বহুবার অভ্যাস করার ফলে সংযোজনসমূহ সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় এবং অনুশয়সমূহ সমূলে বিনষ্ট হয়।”


‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na [Pg.66] kho ahaññeveko kammassako kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammappaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissāmi – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādo bhavissāmi; atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbe sattā kammassakā kammadāyādā kammayoni kammabandhu kammappaṭisaraṇā, yaṃ kammaṃ karissanti – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādā bhavissantī’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti, anusayā byantīhontī’’ti.

“হে ভিক্ষুগণ, সেই আর্যশ্রাবক এভাবে চিন্তা করেন— ‘কেবল আমি একাই কর্মস্বকীয়, কর্মদায়াদ, কর্মযোনি, কর্মবন্ধু, কর্মপ্রতিশরণ নই এবং আমি ভালো বা মন্দ যে কর্মই করব, তারই উত্তরাধিকারী হব তা নয়; বরং যত প্রাণী রয়েছে যাদের আগমন, গমন, চ্যুতি ও opapatti (উপপত্তি) ঘটে, সেই সকল প্রাণীই কর্মস্বকীয়, কর্মদায়াদ, কর্মযোনি, কর্মবন্ধু, কর্মপ্রতিশরণ এবং তারা ভালো বা মন্দ যে কর্মই করবে, তারই উত্তরাধিকারী হবে।’ প্রতিনিয়ত সেই বিষয়টি প্রত্যবেক্ষণকারীর মনে আর্যমার্গ উৎপন্ন হয়। তিনি সেই মার্গ অনুশীলন করেন, ভাবনা করেন ও বহুবার অভ্যাস করেন। তাঁর সেই মার্গ অনুশীলন, ভাবনা ও বহুবার অভ্যাস করার ফলে সংযোজনসমূহ সম্পূর্ণভাবে দূরীভূত হয় এবং অনুশয়সমূহ সমূলে বিনষ্ট হয়।”


‘‘Byādhidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino;

Yathā dhammā tathā sattā, jigucchanti puthujjanā.

“প্রাণীগণ ব্যাধিধর্মী, জরাধর্মী এবং মরণধর্মী; তাদের স্বভাব যেমনই হোক না কেন, সাধারণ অজ্ঞ ব্যক্তিরা (অন্যদের মধ্যে এই স্বভাব দেখে) ঘৃণা বা অবজ্ঞা করে।”


‘‘Ahañce taṃ jiguccheyyaṃ, evaṃ dhammesu pāṇisu;

Na metaṃ patirūpassa, mama evaṃ vihārino.

“আমিও যদি এই একই স্বভাবের অধিকারী প্রাণীদের প্রতি ঘৃণা বা অবজ্ঞা পোষণ করি, তবে আমার মতো জীবনযাপনকারীর পক্ষে তা শোভন বা উপযুক্ত হবে না।”


‘‘Sohaṃ evaṃ viharanto, ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ;

Ārogye yobbanasmiñca, jīvitasmiñca ye madā.

“আমি এভাবে বিহার করে, উপধিহীন ধর্ম (অরহত্ত্বফল) জেনে, আরোগ্য, যৌবন ও জীবনের যে মদমত্ততা রয়েছে—”


‘‘Sabbe made abhibhosmi, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato ;

Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato.

“সেই সকল মদমত্ততাকে পরাভূত করেছি। নিষ্ক্রমণকে (প্রব্রজ্যাকে) নিরাপদ বা ক্ষেমরূপে দর্শন করে এবং নির্বাণ প্রত্যক্ষ করে আমার মধ্যে পরম উৎসাহ বা বীর্য উৎপন্ন হয়েছে।”


‘‘Nāhaṃ bhabbo etarahi, kāmāni paṭisevituṃ;

Anivatti bhavissāmi, brahmacariyaparāyaṇo’’ti. sattamaṃ;

“এখন আমি আর কামভোগ উপভোগ করার যোগ্য নই। ব্রহ্মচর্যপরায়ণ হয়ে আমি আর কখনো (সংসার বা কামভোগে) ফিরে যাব না।” (সপ্তম সূত্র সমাপ্ত)


8. Licchavikumārakasuttaṃ

৮. লিচ্ছবিকুমারক সূত্র


58. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto mahāvanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi.

৫৮. এক সময় ভগবান বৈশালীর মহাবনের কূটাগারশালায় বিহার করছিলেন। তখন ভগবান পূর্বাহ্নে পরিধান করে পাত্র ও চীবর গ্রহণপূর্বক বৈশালীতে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করলেন। বৈশালীতে পিণ্ডাচরণ করে আহারের পর পিণ্ডপাত থেকে ফিরে মহাবনে প্রবেশ করলেন এবং একটি বৃক্ষমূলে দিবা-বিহারের (দিনের বিশ্রামের) জন্য বসলেন।


Tena kho pana samayena sambahulā licchavikumārakā sajjāni dhanūni ādāya kukkurasaṅghaparivutā mahāvane anucaṅkamamānā anuvicaramānā addasu [Pg.67] bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ; disvāna sajjāni dhanūni nikkhipitvā kukkurasaṅghaṃ ekamantaṃ uyyojetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā tuṇhībhūtā tuṇhībhūtā pañjalikā bhagavantaṃ payirupāsanti.

সেই সময় বহু লিচ্ছবি কুমার গুণ পরানো ধনুক হাতে নিয়ে এবং কুকুরের দল পরিবেষ্টিত হয়ে মহাবনে ঘুরে বেড়াচ্ছিলেন। তাঁরা ভগবানকে একটি বৃক্ষমূলে বসে থাকতে দেখলেন। দেখার পর তাঁরা গুণ পরানো ধনুকগুলো নামিয়ে রাখলেন এবং কুকুরের দলকে একপাশে তাড়িয়ে দিয়ে ভগবানের কাছে গেলেন। কাছে গিয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে শান্ত ও নীরব হয়ে হাত জোড় করে ভগবানের উপাসনা করতে লাগলেন।


Tena kho pana samayena mahānāmo licchavi mahāvane jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno addasa te licchavikumārake tuṇhībhūte tuṇhībhūte pañjalike bhagavantaṃ payirupāsante; disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo licchavi udānaṃ udānesi – ‘bhavissanti vajjī, bhavissanti vajjī’’’ti!

সেই সময় মহানাম লিচ্ছবি মহাবনে পদব্রজে ঘুরে বেড়ানোর সময় দেখলেন যে, লিচ্ছবি কুমাররা শান্ত ও নীরব হয়ে হাত জোড় করে ভগবানের উপাসনা করছেন। দেখে তিনি ভগবানের কাছে গেলেন এবং ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে মহানাম লিচ্ছবি এই উদাত্ত বাণী (উদান) উচ্চারণ করলেন— ‘বজ্জিরা সমৃদ্ধ হবে! বজ্জিরা সমৃদ্ধ হবে!’


‘‘Kiṃ pana tvaṃ, mahānāma, evaṃ vadesi – ‘bhavissanti vajjī, bhavissanti vajjī’’’ti? ‘‘Ime, bhante, licchavikumārakā caṇḍā pharusā apānubhā. Yānipi tāni kulesu paheṇakāni pahīyanti, ucchūti vā badarāti vā pūvāti vā modakāti vā saṃkulikāti vā, tāni vilumpitvā vilumpitvā khādanti; kulitthīnampi kulakumārīnampi pacchāliyaṃ khipanti. Te dānime tuṇhībhūtā tuṇhībhūtā pañjalikā bhagavantaṃ payirupāsantī’’ti.

“কিন্তু মহানাম, তুমি কেন এমন বলছ— ‘বজ্জিরা সমৃদ্ধ হবে, বজ্জিরা সমৃদ্ধ হবে’?” “ভন্তে, এই লিচ্ছবি কুমাররা অত্যন্ত উগ্র, কর্কশ ও উদ্ধত। কুলসমূহে উপহার হিসেবে পাঠানো আখ, কুল (বরই), পিঠা, মোদক বা তিলপিঠা—যা কিছুই পাঠানো হোক না কেন, তারা তা কেড়ে নিয়ে খেয়ে ফেলে। তারা কুলবধূ ও কুলকুমারীদের পেছনে গিয়ে পিঠে লাথি মারে। অথচ এখন তারা শান্ত ও নীরব হয়ে হাত জোড় করে ভগবানের উপাসনা করছে।”


‘‘Yassa kassaci, mahānāma, kulaputtassa pañca dhammā saṃvijjanti – yadi vā rañño khattiyassa muddhāvasittassa, yadi vā raṭṭhikassa pettanikassa, yadi vā senāya senāpatikassa, yadi vā gāmagāmaṇikassa, yadi vā pūgagāmaṇikassa, ye vā pana kulesu paccekādhipaccaṃ kārenti, vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“মহানাম, যে কোনো কুলপুত্রের মধ্যে যদি পাঁচটি ধর্ম বিদ্যমান থাকে—তিনি মূর্ধাবসিক্ত (অভিষিক্ত) ক্ষত্রিয় রাজাই হোন, অথবা পৈতৃক রাজ্যভোগী কোনো শাসক হোন, অথবা সেনাবাহিনীর সেনাপতি হোন, অথবা গ্রামপ্রধান হোন, অথবা কোনো সঙ্ঘ বা সভার প্রধান হোন, অথবা যাঁরা বিভিন্ন কুলের ওপর নিজস্ব আধিপত্য বিস্তার করেন—তবে তাঁদের কেবল বৃদ্ধি বা সমৃদ্ধিই প্রত্যাশিত, কোনো অবনতি নয়।”


‘‘Katame pañca? Idha, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi mātāpitaro sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ mātāpitaro sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Mātāpitānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni.

কোন পাঁচটি? হে মহানাম, এই জগতে কুলপুত্র নিজের বাহুবলে অর্জিত, গায়ের ঘাম ঝরিয়ে উপার্জিত, ধার্মিক উপায়ে ও ন্যায়সঙ্গতভাবে প্রাপ্ত ধনসম্পদ দ্বারা পিতা-মাতাকে সৎকার করে, শ্রদ্ধা করে, মান্য করে ও পূজা করে। সৎকারপ্রাপ্ত, শ্রদ্ধাপ্রাপ্ত, মান্যপ্রাপ্ত ও পূজাপ্রাপ্ত পিতা-মাতা সেই কুলপুত্রকে কল্যাণময় চিত্তে অনুকম্পা করেন— 'তুমি দীর্ঘজীবী হও, দীর্ঘ আয়ু রক্ষা করো।' হে মহানাম, পিতা-মাতা কর্তৃক অনুকম্পিত কুলপুত্রের কেবল বৃদ্ধিই প্রত্যাশিত, অবনতি নয়।


‘‘Puna [Pg.68] caparaṃ, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi puttadāradāsakammakaraporise sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ puttadāradāsakammakaraporisā sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Puttadāradāsakammakaraporisānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni.

আবার হে মহানাম, কুলপুত্র নিজের বাহুবলে অর্জিত, গায়ের ঘাম ঝরিয়ে উপার্জিত, ধার্মিক উপায়ে ও ন্যায়সঙ্গতভাবে প্রাপ্ত ধনসম্পদ দ্বারা পুত্র, স্ত্রী, দাস, কর্মকার ও ভৃত্যদের সৎকার করে, শ্রদ্ধা করে, মান্য করে ও পূজা করে। সৎকারপ্রাপ্ত, শ্রদ্ধাপ্রাপ্ত, মান্যপ্রাপ্ত ও পূজাপ্রাপ্ত পুত্র, স্ত্রী, দাস, কর্মকার ও ভৃত্যগণ সেই কুলপুত্রকে কল্যাণময় চিত্তে অনুকম্পা করে— 'তুমি দীর্ঘজীবী হও, দীর্ঘ আয়ু রক্ষা করো।' হে মহানাম, পুত্র, স্ত্রী, দাস, কর্মকার ও ভৃত্যগণ কর্তৃক অনুকম্পিত কুলপুত্রের কেবল বৃদ্ধিই প্রত্যাশিত, অবনতি নয়।


‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi khettakammantasāmantasabyohāre sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ khettakammantasāmantasabyohārā sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Khettakammantasāmantasabyohārānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni.

আবার হে মহানাম, কুলপুত্র নিজের বাহুবলে অর্জিত, গায়ের ঘাম ঝরিয়ে উপার্জিত, ধার্মিক উপায়ে ও ন্যায়সঙ্গতভাবে প্রাপ্ত ধনসম্পদ দ্বারা প্রতিবেশী জমির মালিক ও ব্যবসায়ী অংশীদারদের সৎকার করে, শ্রদ্ধা করে, মান্য করে ও পূজা করে। সৎকারপ্রাপ্ত, শ্রদ্ধাপ্রাপ্ত, মান্যপ্রাপ্ত ও পূজাপ্রাপ্ত প্রতিবেশী জমির মালিক ও ব্যবসায়ী অংশীদারগণ সেই কুলপুত্রকে কল্যাণময় চিত্তে অনুকম্পা করে— 'তুমি দীর্ঘজীবী হও, দীর্ঘ আয়ু রক্ষা করো।' হে মহানাম, প্রতিবেশী জমির মালিক ও ব্যবসায়ী অংশীদারগণ কর্তৃক অনুকম্পিত কুলপুত্রের কেবল বৃদ্ধিই প্রত্যাশিত, অবনতি নয়।


‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi yāvatā balipaṭiggāhikā devatā sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ balipaṭiggāhikā devatā sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Devatānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni.

আবার হে মহানাম, কুলপুত্র নিজের বাহুবলে অর্জিত, গায়ের ঘাম ঝরিয়ে উপার্জিত, ধার্মিক উপায়ে ও ন্যায়সঙ্গতভাবে প্রাপ্ত ধনসম্পদ দ্বারা পূজা গ্রহণকারী দেবতাদের সৎকার করে, শ্রদ্ধা করে, মান্য করে ও পূজা করে। সৎকারপ্রাপ্ত, শ্রদ্ধাপ্রাপ্ত, মান্যপ্রাপ্ত ও পূজাপ্রাপ্ত পূজা গ্রহণকারী দেবতারা সেই কুলপুত্রকে কল্যাণময় চিত্তে অনুকম্পা করেন— 'তুমি দীর্ঘজীবী হও, দীর্ঘ আয়ু রক্ষা করো।' হে মহানাম, দেবতা কর্তৃক অনুকম্পিত কুলপুত্রের কেবল বৃদ্ধিই প্রত্যাশিত, অবনতি নয়।


‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi samaṇabrāhmaṇe sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ samaṇabrāhmaṇā sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Samaṇabrāhmaṇānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni.

আবার হে মহানাম, কুলপুত্র নিজের বাহুবলে অর্জিত, গায়ের ঘাম ঝরিয়ে উপার্জিত, ধার্মিক উপায়ে ও ন্যায়সঙ্গতভাবে প্রাপ্ত ধনসম্পদ দ্বারা শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের সৎকার করে, শ্রদ্ধা করে, মান্য করে ও পূজা করে। সৎকারপ্রাপ্ত, শ্রদ্ধাপ্রাপ্ত, মান্যপ্রাপ্ত ও পূজাপ্রাপ্ত শ্রমণ ও ব্রাহ্মণগণ সেই কুলপুত্রকে কল্যাণময় চিত্তে অনুকম্পা করেন— 'তুমি দীর্ঘজীবী হও, দীর্ঘ আয়ু রক্ষা করো।' হে মহানাম, শ্রমণ ও ব্রাহ্মণগণ কর্তৃক অনুকম্পিত কুলপুত্রের কেবল বৃদ্ধিই প্রত্যাশিত, অবনতি নয়।


‘‘Yassa kassaci, mahānāma, kulaputtassa ime pañca dhammā saṃvijjanti – yadi vā rañño khattiyassa muddhāvasittassa, yadi vā raṭṭhikassa pettanikassa[Pg.69], yadi vā senāya senāpatikassa, yadi vā gāmagāmaṇikassa, yadi vā pūgagāmaṇikassa, ye vā pana kulesu paccekādhipaccaṃ kārenti, vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.

হে মহানাম, যে কোনো কুলপুত্রের মধ্যে যদি এই পাঁচটি ধর্ম বিদ্যমান থাকে— তিনি অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজাই হোন, অথবা পৈতৃক সম্পত্তির অধিকারী কোনো অঞ্চলের শাসক হোন, অথবা সেনাবাহিনীর সেনাপতি হোন, অথবা গ্রামপ্রধান হোন, অথবা কোনো সংঘের প্রধান হোন, কিংবা যারা বিভিন্ন কুলের ওপর নিজস্ব আধিপত্য বিস্তার করেন— তাদের কেবল বৃদ্ধিই প্রত্যাশিত, অবনতি নয়।


‘‘Mātāpitukiccakaro, puttadārahito sadā;

Antojanassa atthāya, ye cassa anujīvino.

যিনি সর্বদা পিতা-মাতার कर्तव्य সম্পাদন করেন, নিজের স্ত্রী ও পুত্রের হিত সাধন করেন, গৃহের অভ্যন্তরে বসবাসকারী সকলের কল্যাণের জন্য এবং যারা তাঁর ওপর নির্ভর করে জীবনধারণ করে তাদের মঙ্গলের জন্য কাজ করেন;


‘‘Ubhinnañceva atthāya, vadaññū hoti sīlavā;

Ñātīnaṃ pubbapetānaṃ, diṭṭhe dhamme ca jīvataṃ.

যিনি দানশীল ও শীলবান হয়ে উভয় প্রকার আত্মীয়দের কল্যাণে নিয়োজিত থাকেন— যারা পরলোকগত হয়েছেন এবং যারা বর্তমানে এই জগতে জীবিত আছেন;


‘‘Samaṇānaṃ brāhmaṇānaṃ, devatānañca paṇḍito;

Vittisañjanano hoti, dhammena gharamāvasaṃ.

সেই পণ্ডিত ব্যক্তি শ্রমণ, ব্রাহ্মণ ও দেবতাদের আনন্দ প্রদান করেন এবং ধার্মিক উপায়ে গৃহবাস করেন।


‘‘So karitvāna kalyāṇaṃ, pujjo hoti pasaṃsiyo;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. aṭṭhamaṃ;

তিনি কল্যাণকর কর্ম সম্পাদন করে পূজনীয় ও প্রশংসনীয় হন; এই জগতেই লোকে তাঁর প্রশংসা করে এবং মৃত্যুর পর তিনি স্বর্গে আনন্দ লাভ করেন। (অষ্টম সূত্র সমাপ্ত)


9. Paṭhamavuḍḍhapabbajitasuttaṃ

৯. প্রথম বৃদ্ধপ্রব্রজিত সূত্র


59. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato dullabho vuḍḍhapabbajito. Katamehi pañcahi? Dullabho, bhikkhave, vuḍḍhapabbajito nipuṇo, dullabho ākappasampanno, dullabho bahussuto, dullabho dhammakathiko, dullabho vinayadharo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato dullabho vuḍḍhapabbajito’’ti. Navamaṃ.

৫৯. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত বৃদ্ধ বয়সে প্রব্রজিত ব্যক্তি দুর্লভ। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, বৃদ্ধ বয়সে প্রব্রজিত ব্যক্তি যিনি নিপুণ (সূক্ষ্মদর্শী), তিনি দুর্লভ; যিনি আচার-আচরণে সম্পন্ন (শোভন আচরণযুক্ত), তিনি দুর্লভ; যিনি বহুশ্রুত, তিনি দুর্লভ; যিনি ধর্মকথক, তিনি দুর্লভ; এবং যিনি বিনয়ধর, তিনি দুর্লভ। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত বৃদ্ধ বয়সে প্রব্রজিত ব্যক্তি দুর্লভ। (নবম সূত্র সমাপ্ত)


10. Dutiyavuḍḍhapabbajitasuttaṃ

১০. দ্বিতীয় বৃদ্ধপ্রব্রজিত সূত্র


60. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato dullabho vuḍḍhapabbajito. Katamehi pañcahi? Dullabho, bhikkhave, vuḍḍhapabbajito suvaco, dullabho suggahitaggāhī, dullabho padakkhiṇaggāhī, dullabho dhammakathiko, dullabho vinayadharo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato dullabho vuḍḍhapabbajito’’ti. Dasamaṃ.

৬০. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত বৃদ্ধ বয়সে প্রব্রজিত ব্যক্তি দুর্লভ। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, বৃদ্ধ বয়সে প্রব্রজিত ব্যক্তি যিনি সুবচ (সহজে উপদেশ গ্রহণকারী), তিনি দুর্লভ; যিনি উত্তমরূপে শিক্ষা গ্রহণকারী, তিনি দুর্লভ; যিনি শ্রদ্ধার সাথে উপদেশ গ্রহণকারী, তিনি দুর্লভ; যিনি ধর্মকথক, তিনি দুর্লভ; এবং যিনি বিনয়ধর, তিনি দুর্লভ। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত বৃদ্ধ বয়সে প্রব্রজিত ব্যক্তি দুর্লভ। (দশম সূত্র সমাপ্ত)


Nīvaraṇavaggo paṭhamo.

প্রথম নীবরণ বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র (উদান) হলো—


Āvaraṇaṃ rāsi aṅgāni, samayaṃ mātuputtikā;

Upajjhā ṭhānā licchavi, kumārā aparā duveti.

আবরণ (নীবরণ), রাশি, অঙ্গ, সময়, মাতৃপুত্রিকা, উপাধ্যায়, স্থান, লিচ্ছবি কুমার এবং অপর দুটি (বৃদ্ধপ্রব্রজিত সূত্র)।


(7) 2. Saññāvaggo

(৭) ২. সংজ্ঞা বর্গ


1. Paṭhamasaññāsuttaṃ

১. প্রথম সংজ্ঞা সূত্র


61. ‘‘Pañcimā[Pg.70], bhikkhave, saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Katamā pañca? Asubhasaññā, maraṇasaññā, ādīnavasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā – imā kho, bhikkhave, pañca saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Paṭhamaṃ.

৬১. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সংজ্ঞা ভাবিত ও বহুলাবৃত্ত করলে মহৎ ফলদায়ক ও মহা-অনশংসাদায়ক হয়, যা অমৃতে (নির্বাণে) অবগাহন করে এবং অমৃতেই পর্যবসিত হয়। কোন পাঁচটি? অশুভ সংজ্ঞা, মরণ সংজ্ঞা, আদীনব (দোষ) সংজ্ঞা, আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা এবং সর্বলোকে অনভি রতি (অনাশক্তি) সংজ্ঞা। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সংজ্ঞা ভাবিত ও বহুলাবৃত্ত করলে মহৎ ফলদায়ক ও মহা-অনশংসাদায়ক হয়, যা অমৃতে অবগাহন করে এবং অমৃতেই পর্যবসিত হয়। (প্রথম সূত্র সমাপ্ত)


2. Dutiyasaññāsuttaṃ

২. দ্বিতীয় সংজ্ঞা সূত্র


62. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Katamā pañca? Aniccasaññā, anattasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā – imā kho, bhikkhave, pañca saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Dutiyaṃ.

৬২. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সংজ্ঞা ভাবিত ও বহুলাবৃত্ত করলে মহৎ ফলদায়ক ও মহা-অনশংসাদায়ক হয়, যা অমৃতে (নির্বাণে) অবগাহন করে এবং অমৃতেই পর্যবসিত হয়। কোন পাঁচটি? অনিত্য সংজ্ঞা, অনাত্ম সংজ্ঞা, মরণ সংজ্ঞা, আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা এবং সর্বলোকে অনভি রতি (অনাশক্তি) সংজ্ঞা। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সংজ্ঞা ভাবিত ও বহুলাবৃত্ত করলে মহৎ ফলদায়ক ও মহা-অনশংসাদায়ক হয়, যা অমৃতে অবগাহন করে এবং অমৃতেই পর্যবসিত হয়। (দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত)


3. Paṭhamavaḍḍhisuttaṃ

৩. প্রথম বৃদ্ধি সূত্র


63. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, vaḍḍhīhi vaḍḍhamāno ariyasāvako ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyī ca hoti varādāyī ca kāyassa. Katamāhi pañcahi? Saddhāya vaḍḍhati, sīlena vaḍḍhati, sutena vaḍḍhati, cāgena vaḍḍhati, paññāya vaḍḍhati – imāhi kho, bhikkhave, pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhamāno ariyasāvako ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyī ca hoti varādāyī ca kāyassā’’ti.

৬৩. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি বৃদ্ধির দ্বারা বর্ধমান আর্যশ্রাবক আর্য বৃদ্ধিতে বৃদ্ধি লাভ করেন এবং তিনি নিজের জীবনের সারবস্তু ও শ্রেষ্ঠ অংশ গ্রহণ করেন। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধায় বৃদ্ধি লাভ করেন, শীলে বৃদ্ধি লাভ করেন, শ্রুতিতে (জ্ঞানে) বৃদ্ধি লাভ করেন, ত্যাগে বৃদ্ধি লাভ করেন এবং প্রজ্ঞায় বৃদ্ধি লাভ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বৃদ্ধির দ্বারা বর্ধমান আর্যশ্রাবক আর্য বৃদ্ধিতে বৃদ্ধি লাভ করেন এবং তিনি নিজের জীবনের সারবস্তু ও শ্রেষ্ঠ অংশ গ্রহণ করেন।


‘‘Saddhāya sīlena ca yo pavaḍḍhati,Paññāya cāgena sutena cūbhayaṃ;

So tādiso sappuriso vicakkhaṇo,Ādīyatī sāramidheva attano’’ti. tatiyaṃ;

যিনি শ্রদ্ধা, শীল, প্রজ্ঞা, ত্যাগ এবং শ্রুতি—এই উভয়বিধ ধর্মে বৃদ্ধি লাভ করেন, সেই বিচক্ষণ সৎপুরুষ এই ইহলোকেই নিজের জীবনের সারবস্তু গ্রহণ করেন। (তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত)


4. Dutiyavaḍḍhisuttaṃ

৪. দ্বিতীয় বৃদ্ধি সূত্র


64. ‘‘Pañcahi[Pg.71], bhikkhave, vaḍḍhīhi vaḍḍhamānā ariyasāvikā ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyinī ca hoti varādāyinī ca kāyassa. Katamāhi pañcahi? Saddhāya vaḍḍhati, sīlena vaḍḍhati, sutena vaḍḍhati, cāgena vaḍḍhati, paññāya vaḍḍhati – imāhi kho, bhikkhave, pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhamānā ariyasāvikā ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyinī ca hoti varādāyinī ca kāyassā’’ti.

৬৪. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি বৃদ্ধির দ্বারা বর্ধমান আর্যশ্রাবিকা আর্য বৃদ্ধিতে বৃদ্ধি লাভ করেন এবং তিনি নিজের জীবনের সারবস্তু ও শ্রেষ্ঠ অংশ গ্রহণ করেন। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধায় বৃদ্ধি লাভ করেন, শীলে বৃদ্ধি লাভ করেন, শ্রুতিতে বৃদ্ধি লাভ করেন, ত্যাগে বৃদ্ধি লাভ করেন এবং প্রজ্ঞায় বৃদ্ধি লাভ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বৃদ্ধির দ্বারা বর্ধমান আর্যশ্রাবিকা আর্য বৃদ্ধিতে বৃদ্ধি লাভ করেন এবং তিনি নিজের জীবনের সারবস্তু ও শ্রেষ্ঠ অংশ গ্রহণ করেন।


‘‘Saddhāya sīlena ca yā pavaḍḍhati,Paññāya cāgena sutena cūbhayaṃ;

Sā tādisī sīlavatī upāsikā,Ādīyatī sāramidheva attano’’ti. catutthaṃ;

যে উপাসিকা শ্রদ্ধা, শীল, প্রজ্ঞা, ত্যাগ এবং শ্রুতি—এই উভয়বিধ ধর্মে বৃদ্ধি লাভ করেন, সেই শীলবতী উপাসিকা এই ইহলোকেই নিজের জীবনের সারবস্তু গ্রহণ করেন। (চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত)


5. Sākacchasuttaṃ

৫. সাকচ্ছা (আলোচনা) সূত্র


65. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsākaccho sabrahmacārīnaṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, sīlasampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca samādhisampanno hoti, samādhisampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca paññāsampanno hoti, paññāsampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttisampanno hoti, vimuttisampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsākaccho sabrahmacārīna’’nti. Pañcamaṃ.

৬৫. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত ভিক্ষু সতীর্থ ব্রহ্মচারীদের সাথে আলোচনার জন্য উপযুক্ত হন। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু নিজেও শীলসম্পন্ন হন এবং শীলসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন; নিজেও সমাধি সম্পন্ন হন এবং সমাধিসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন; নিজেও প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন এবং প্রজ্ঞাসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন; নিজেও বিমুক্তিসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন; এবং নিজেও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত ভিক্ষু সতীর্থ ব্রহ্মচারীদের সাথে আলোচনার জন্য উপযুক্ত হন। (পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত)


6. Sājīvasuttaṃ

৬. সাজীব (সহবাস) সূত্র


66. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsājīvo sabrahmacārīnaṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, sīlasampadāya kathāya ca kataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca samādhisampanno hoti, samādhisampadāya kathāya ca [Pg.72] kataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca paññāsampanno hoti, paññāsampadāya kathāya ca kataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttisampanno hoti, vimuttisampadāya kathāya ca kataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampadāya kathāya ca kataṃ pañhaṃ byākattā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsājīvo sabrahmacārīna’’nti. Chaṭṭhaṃ.

৬৬. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত ভিক্ষু সতীর্থ ব্রহ্মচারীদের সাথে একত্রে বসবাসের (সহবাসের) জন্য উপযুক্ত হন। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু নিজেও শীলসম্পন্ন হন এবং শীলসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন; নিজেও সমাধি সম্পন্ন হন এবং সমাধিসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন; নিজেও প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন এবং প্রজ্ঞাসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন; নিজেও বিমুক্তিসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন; এবং নিজেও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে পারেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত ভিক্ষু সতীর্থ ব্রহ্মচারীদের সাথে একত্রে বসবাসের জন্য উপযুক্ত হন। (ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত)


7. Paṭhamaiddhipādasuttaṃ

৭. প্রথম ঋদ্ধিপাদ সূত্র


67. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā pañca dhamme bhāveti, pañca dhamme bahulīkaroti, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā.

৬৭. হে ভিক্ষুগণ, যে কোনো ভিক্ষু বা ভিক্ষুণী যদি এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করেন, এই পাঁচটি ধর্ম বহুলাবৃত্ত করেন, তবে তাঁর জন্য দুটি ফলের মধ্যে যেকোনো একটি ফল প্রত্যাশিত— ইহলোকেই অর্হত্ত্ব লাভ, অথবা উপাদিশেষ (ক্লেশাবশেষ) থাকলে অনাগামী অবস্থা প্রাপ্তি।


‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriyasamādhi…pe… cittasamādhi… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, ussoḷhiññeva pañcamiṃ. Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā ime pañca dhamme bhāveti, ime pañca dhamme bahulīkaroti, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā’’ti. Sattamaṃ.

"কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু ছন্দ-সমাধি-প্রধান-সংস্কার-সমন্বিত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেন; বীর্য-সমাধি... চিত্ত-সমাধি... এবং মীমাংসা-সমাধি-প্রধান-সংস্কার-সমন্বিত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেন, এবং পঞ্চমটি হলো অতিশয় উদ্যোগ (উৎসোল্হি)। হে ভিক্ষুগণ, যে কোনো ভিক্ষু বা ভিক্ষুণী যদি এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করেন, এই পাঁচটি ধর্ম বহুলাংশে অনুশীলন করেন, তবে তাঁর জন্য দুটি ফলের মধ্যে যেকোনো একটি ফল প্রত্যাশিত—এই ইহলোকেই অর্হত্ত্ব জ্ঞান (আজ্ঞা), অথবা উপাদিশেষ (ক্লেশাবশেষ) থাকলে অনাগামী অবস্থা।" সপ্তম (সূত্র)।


8. Dutiyaiddhipādasuttaṃ

৮. দ্বিতীয় ঋদ্ধিপাদ সূত্র


68. ‘‘Pubbevāhaṃ, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno pañca dhamme bhāvesiṃ, pañca dhamme bahulīkāsiṃ. Katame pañca? Chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvesiṃ, vīriyasamādhi… cittasamādhi… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvesiṃ, ussoḷhiññeva pañcamiṃ. So kho ahaṃ, bhikkhave, imesaṃ ussoḷhipañcamānaṃ dhammānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmesiṃ abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇiṃ sati sati āyatane.

৬৮. "হে ভিক্ষুগণ, বুদ্ধত্ব লাভের পূর্বে, যখন আমি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলাম, তখন আমি এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করেছিলাম, এই পাঁচটি ধর্ম বহুলাংশে অনুশীলন করেছিলাম। কোন পাঁচটি? আমি ছন্দ-সমাধি-প্রধান-সংস্কার-সমন্বিত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেছিলাম; বীর্য-সমাধি... চিত্ত-সমাধি... মীমাংসা-সমাধি-প্রধান-সংস্কার-সমন্বিত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেছিলাম, এবং পঞ্চমটি ছিল অতিশয় উদ্যোগ। হে ভিক্ষুগণ, অতিশয় উদ্যোগকে পঞ্চম করে এই ধর্মসমূহ ভাবনা ও বহুলাংশে অনুশীলন করার কারণে, অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎযোগ্য যে যে ধর্মের দিকে আমি অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করার জন্য চিত্তকে নমিত করেছিলাম, উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে আমি সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করেছিলাম।"


‘‘So [Pg.73] sace ākaṅkhiṃ – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇiṃ sati sati āyatane.

"আমি যদি ইচ্ছা করতাম—'আমি অনেক প্রকার ঋদ্ধি প্রত্যক্ষ করব... ব্রহ্মলোক পর্যন্ত কায়ার দ্বারা বশীভূত করব', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে আমি সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করতাম।"


‘‘So sace ākaṅkhiṃ…pe… ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇiṃ sati sati āyatane’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"আমি যদি ইচ্ছা করতাম... 'আসবসমূহের ক্ষয় দ্বারা আসবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি এই ইহলোকেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করে, তাতে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করব', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে আমি সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করতাম।" অষ্টম (সূত্র)।


9. Nibbidāsuttaṃ

৯. নির্বিদা সূত্র


69. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti.

৬৯. "হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম ভাবিত ও বহুলাংশে অনুশীলিত হলে তা একান্ত নির্বেদ, বিরাগ, নিরোধ, উপশম, অভিজ্ঞা, সম্বোধি ও নির্বাণের দিকে পরিচালিত করে।"


‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī, maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’’ti. Navamaṃ.

"কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু কায়াতে অশুভানুদর্শী হয়ে বিহার করেন, আহারে প্রতিকূলসংজ্ঞী হন, সর্বলোকে অনভিরাতসংজ্ঞী হন, সর্ব সংস্কারে অনিত্যানুদর্শী হন, এবং তাঁর নিজের অন্তরে মরণসংজ্ঞা সুপ্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম ভাবিত ও বহুলাংশে অনুশীলিত হলে তা একান্ত নির্বেদ, বিরাগ, নিরোধ, উপশম, অভিজ্ঞা, সম্বোধি ও নির্বাণের দিকে পরিচালিত করে।" নবম (সূত্র)।


10. Āsavakkhayasuttaṃ

১০. আসবক্ষয় সূত্র


70. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī, maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattantī’’ti. Dasamaṃ.

৭০. "হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম ভাবিত ও বহুলাংশে অনুশীলিত হলে তা আসবসমূহের ক্ষয়ের দিকে পরিচালিত করে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু কায়াতে অশুভানুদর্শী হয়ে বিহার করেন, আহারে প্রতিকূলসংজ্ঞী হন, সর্বলোকে অনভিরাতসংজ্ঞী হন, সর্ব সংস্কারে অনিত্যানুদর্শী হন, এবং তাঁর নিজের অন্তরে মরণসংজ্ঞা সুপ্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম ভাবিত ও বহুলাংশে অনুশীলিত হলে তা আসবসমূহের ক্ষয়ের দিকে পরিচালিত করে।" দশম (সূত্র)।


Saññāvaggo dutiyo.

দ্বিতীয় সংজ্ঞা বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র (উদান)—


Dve ca saññā dve vaḍḍhī ca, sākacchena ca sājīvaṃ;

Iddhipādā ca dve vuttā, nibbidā cāsavakkhayāti.

"দুটি সংজ্ঞা সূত্র, দুটি বৃদ্ধি সূত্র, সাকচ্ছ (আলোচনা) সূত্র ও সাজীব সূত্র; দুটি ঋদ্ধিপাদ সূত্র এবং নির্বিদা ও আসবক্ষয় সূত্র—এই দশটি সূত্র।"


(8) 3. Yodhājīvavaggo

(৮) ৩. যোধাজীব বর্গ


1. Paṭhamacetovimuttiphalasuttaṃ

১. প্রথম চেতোবিমুক্তিফল সূত্র


71. ‘‘Pañcime[Pg.74], bhikkhave, dhammā bhāvitā bahulīkatā cetovimuttiphalā ca honti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca honti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca.

৭১. "হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম ভাবিত ও বহুলাংশে অনুশীলিত হলে তা চেতোবিমুক্তিফলদায়ী ও চেতোবিমুক্তিফলের আনিশংসযুক্ত হয়, এবং প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলদায়ী ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলের আনিশংসযুক্ত হয়।"


‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī, maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā bhāvitā bahulīkatā cetovimuttiphalā ca honti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca honti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu cetovimutto ca hoti paññāvimutto ca hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu ukkhittapaligho itipi, saṃkiṇṇaparikho itipi, abbūḷhesiko itipi, niraggaḷo itipi, ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto itipi’’’.

"কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু কায়াতে অশুভানুদর্শী হয়ে বিহার করেন, আহারে প্রতিকূলসংজ্ঞী হন, সর্বলোকে অনভিরাতসংজ্ঞী হন, সর্ব সংস্কারে অনিত্যানুদর্শী হন, এবং তাঁর নিজের অন্তরে মরণসংজ্ঞা সুপ্রতিষ্ঠিত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম ভাবিত ও বহুলাংশে অনুশীলিত হলে তা চেতোবিমুক্তিফলদায়ী ও চেতোবিমুক্তিফলের আনিশংসযুক্ত হয়, এবং প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলদায়ী ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলের আনিশংসযুক্ত হয়। হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু চেতোবিমুক্ত ও প্রজ্ঞাবিমুক্ত হন, তখন তাঁকে বলা হয়—'এমন ভিক্ষু যিনি পরিখ (দ্বার-অর্গল) নিক্ষেপ করেছেন, পরিখা ধ্বংস করেছেন, ইন্দ্রকীল (দ্বারস্তম্ভ) উৎপাটন করেছেন, অর্গলহীন হয়েছেন, এবং যিনি আর্য, পতিত-ধ্বজ, পতিত-ভার ও বিসংযুক্ত'।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু পরিখ (দ্বার-অর্গল) নিক্ষেপকারী হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর অবিদ্যা প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু পরিখ নিক্ষেপকারী হন।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ponobhaviko jātisaṃsāro pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু পরিখা ধ্বংসকারী হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর পুনর্জন্মদায়ী জাতিসংসার প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু পরিখা ধ্বংসকারী হন।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু দ্বারস্তম্ভ উৎপাটনকারী হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর তৃষ্ণা প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু দ্বারস্তম্ভ উৎপাটনকারী হন।"


‘‘Kathañca[Pg.75], bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti ucchinnamūlāni tālāvatthukatāni anabhāvaṃkatāni āyatiṃ anuppādadhammāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অর্গলহীন হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর পাঁচটি নিম্নভাগীয় সংযোজন প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অর্গলহীন হন।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু আর্য, পতিত-ধ্বজ, পতিত-ভার ও বিসংযুক্ত হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর অস্মিমান প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু আর্য, পতিত-ধ্বজ, পতিত-ভার ও বিসংযুক্ত হন।" প্রথম (সূত্র)।


2. Dutiyacetovimuttiphalasuttaṃ

২. দ্বিতীয় চেতোবিমুক্তিফল সূত্র


72. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā bhāvitā bahulīkatā cetovimuttiphalā ca honti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca honti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. Katame pañca? Aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā – ime kho, bhikkhave, pañca dhammā bhāvitā bahulīkatā cetovimuttiphalā ca honti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca honti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu cetovimutto ca hoti paññāvimutto ca – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu ukkhittapaligho itipi, saṃkiṇṇaparikho itipi, abbūḷhesiko itipi, niraggaḷo itipi, ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto itipi’’’.

৭২. "হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম ভাবিত ও বহুলাংশে অনুশীলিত হলে তা চেতোবিমুক্তিফলদায়ী ও চেতোবিমুক্তিফলের আনিশংসযুক্ত হয়, এবং প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলদায়ী ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলের আনিশংসযুক্ত হয়। কোন পাঁচটি? অনিত্যসংজ্ঞা, অনিত্যে দুঃখসংজ্ঞা, দুঃখে অনাত্মসংজ্ঞা, প্রহানসংজ্ঞা ও বিরাগসংজ্ঞা—হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম ভাবিত ও বহুলাংশে অনুশীলিত হলে তা চেতোবিমুক্তিফলদায়ী ও চেতোবিমুক্তিফলের আনিশংসযুক্ত হয়, এবং প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলদায়ী ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলের আনিশংসযুক্ত হয়। হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু চেতোবিমুক্ত ও প্রজ্ঞাবিমুক্ত হন, তখন তাঁকে বলা হয়—'এমন ভিক্ষু যিনি পরিখ (দ্বার-অর্গল) নিক্ষেপ করেছেন, পরিখা ধ্বংস করেছেন, ইন্দ্রকীল (দ্বারস্তম্ভ) উৎপাটন করেছেন, অর্গলহীন হয়েছেন, এবং যিনি আর্য, পতিত-ধ্বজ, পতিত-ভার ও বিসংযুক্ত'।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু পরিখ (দ্বার-অর্গল) নিক্ষেপকারী হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর অবিদ্যা প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু পরিখ নিক্ষেপকারী হন।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ponobhaviko jātisaṃsāro pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু পরিখা ধ্বংসকারী হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর পুনর্জন্মদায়ী জাতিসংসার প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু পরিখা ধ্বংসকারী হন।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā [Pg.76] āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু দ্বারস্তম্ভ উৎপাটনকারী হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর তৃষ্ণা প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু দ্বারস্তম্ভ উৎপাটনকারী হন।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti ucchinnamūlāni tālāvatthukatāni anabhāvaṃkatāni āyatiṃ anuppādadhammāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অর্গলহীন হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর পাঁচটি নিম্নভাগীয় সংযোজন প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অর্গলহীন হন।"


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hotī’’ti. Dutiyaṃ.

"আর কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু আর্য, পতিত-ধ্বজ, পতিত-ভার ও বিসংযুক্ত হন? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুর অস্মিমান প্রহীন হয়, উচ্ছিন্নমূল হয়, তালগাছের গোড়ার মতো ধ্বংস হয়, পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় পরিণত হয় এবং ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার স্বভাবযুক্ত হয়। এভাবেই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু আর্য, পতিত-ধ্বজ, পতিত-ভার ও বিসংযুক্ত হন।" দ্বিতীয় (সূত্র)।


3. Paṭhamadhammavihārīsuttaṃ

৩. প্রথম ধর্মবিহারী সূত্র


73. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammavihārī, dhammavihārī’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu dhammavihārī hotī’’ti?

৭৩. "তখন এক ভিক্ষু ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবিষ্ট সেই ভিক্ষু ভগবানকে এই কথা বললেন—'ভন্তে, বলা হয়ে থাকে—ধর্মবিহারী, ধর্মবিহারী। ভন্তে, কতটুকু অনুশীলনের দ্বারা একজন ভিক্ষু ধর্মবিহারী হন?'"


‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So tāya dhammapariyattiyā divasaṃ atināmeti, riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu pariyattibahulo, no dhammavihārī’’’.

"হে ভিক্ষু, এই শাসনে ভিক্ষু ধর্ম শিক্ষা করেন—সূত্র, গেয়্য, ব্যাকরণ, গাথা, উদান, ইতিবৃত্তক, জাতক, অদ্ভুতধর্ম ও বেদল্ল। তিনি সেই ধর্মশিক্ষার (পরিয়ত্তির) মাধ্যমে দিন অতিবাহিত করেন, নির্জনবাস (প্রতিসংলয়ন) ত্যাগ করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের উপশম (চেতোসমথ) সাধনে ব্রতী হন না। হে ভিক্ষু, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'পরিয়ত্তি-বহুল (শিক্ষা-সর্বস্ব) ভিক্ষু', ধর্মবিহারী নয়।"


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. So tāya dhammapaññattiyā divasaṃ atināmeti, riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu paññattibahulo, no dhammavihārī’’’.

আবার, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্মকে বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনা করেন। তিনি সেই ধর্ম-জ্ঞাপনের মাধ্যমে দিন অতিবাহিত করেন, নির্জনবাস বর্জন করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি অর্জনে মনোনিবেশ করেন না। হে ভিক্ষু, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'প্রচার-বহুল ভিক্ষু', 'ধর্মবিহারী' নয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. So tena sajjhāyena divasaṃ atināmeti, riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu sajjhāyabahulo, no dhammavihārī’’’.

আবার, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্মকে বিস্তারিতভাবে আবৃত্তি করেন। তিনি সেই আবৃত্তির মাধ্যমে দিন অতিবাহিত করেন, নির্জনবাস বর্জন করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি অর্জনে মনোনিবেশ করেন না। হে ভিক্ষু, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'আবৃত্তি-বহুল ভিক্ষু', 'ধর্মবিহারী' নয়।


‘‘Puna [Pg.77] caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. So tehi dhammavitakkehi divasaṃ atināmeti, riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu vitakkabahulo, no dhammavihārī’’’.

আবার, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্মকে মনে মনে অনুবিতর্ক করেন, অনুবিচার করেন এবং মন দিয়ে অনুপেক্ষণ করেন। তিনি সেই ধর্ম-বিতর্কের মাধ্যমে দিন অতিবাহিত করেন, নির্জনবাস বর্জন করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি অর্জনে মনোনিবেশ করেন না। হে ভিক্ষু, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'চিন্তা-বহুল ভিক্ষু', 'ধর্মবিহারী' নয়।


‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So tāya dhammapariyattiyā na divasaṃ atināmeti, nāpi riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, bhikkhu dhammavihārī hoti.

এখানে, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু ধর্ম শিক্ষা করেন—সূত্র, গেয়, ব্যাকরণ, গাথা, উদান, ইতিবৃত্তক, জাতক, অদ্ভুতধর্ম ও বেদল্ল। তিনি সেই ধর্মশিক্ষার মাধ্যমে দিন অতিবাহিত করেন না, নির্জনবাসও বর্জন করেন না এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি অর্জনে মনোনিবেশ করেন। হে ভিক্ষু, এভাবেই ভিক্ষু 'ধর্মবিহারী' হন।


‘‘Iti kho, bhikkhu, desito mayā pariyattibahulo, desito paññattibahulo, desito sajjhāyabahulo, desito vitakkabahulo, desito dhammavihārī. Yaṃ kho, bhikkhu, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhu, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhu, mā pamādattha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Tatiyaṃ.

এভাবে, হে ভিক্ষু, আমি শিক্ষা-বহুল ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি, প্রচার-বহুল ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি, আবৃত্তি-বহুল ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি, চিন্তা-বহুল ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি এবং ধর্মবিহারী ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি। হে ভিক্ষু, শিষ্যদের হিতৈষী ও অনুকম্পাকারী শাস্তা হিসেবে অনুকম্পাবশত যা করা উচিত, তা আমি তোমাদের জন্য করেছি। হে ভিক্ষু, এইগুলো বৃক্ষমূল, এইগুলো শূন্যগৃহ। ধ্যান করো, হে ভিক্ষু, প্রমত্ত হয়ো না; পরবর্তীতে যেন অনুতপ্ত হতে না হয়। এটিই তোমাদের প্রতি আমাদের অনুশাসন। তৃতীয়।


4. Dutiyadhammavihārīsuttaṃ

৪. দ্বিতীয় ধর্মবিহারী সূত্র


74. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammavihārī dhammavihārī’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu dhammavihārī hotī’’ti?

৭৪. অতঃপর এক ভিক্ষু যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে সেই ভিক্ষু ভগবানকে এই কথা বললেন— 'ভন্তে, "ধর্মবিহারী, ধর্মবিহারী" বলা হয়ে থাকে। ভন্তে, কতটুকু অনুশীলনের দ্বারা একজন ভিক্ষু ধর্মবিহারী হন?'


‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ; uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu pariyattibahulo, no dhammavihārī’’’.

এখানে, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু ধর্ম শিক্ষা করেন—সূত্র, গেয়, ব্যাকরণ, গাথা, উদান, ইতিবৃত্তক, জাতক, অদ্ভুতধর্ম ও বেদল্ল; কিন্তু তিনি প্রজ্ঞার দ্বারা এর চেয়ে অধিক অর্থ অনুধাবন করেন না। হে ভিক্ষু, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'শিক্ষা-বহুল ভিক্ষু', 'ধর্মবিহারী' নয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu paññattibahulo, no dhammavihārī’’’.

আবার, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্মকে বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনা করেন; কিন্তু তিনি প্রজ্ঞার দ্বারা এর চেয়ে অধিক অর্থ অনুধাবন করেন না। হে ভিক্ষু, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'প্রচার-বহুল ভিক্ষু', 'ধর্মবিহারী' নয়।


‘‘Puna [Pg.78] caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu sajjhāyabahulo, no dhammavihārī’’’.

আবার, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্মকে বিস্তারিতভাবে আবৃত্তি করেন; কিন্তু তিনি প্রজ্ঞার দ্বারা এর চেয়ে অধিক অর্থ অনুধাবন করেন না। হে ভিক্ষু, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'আবৃত্তি-বহুল ভিক্ষু', 'ধর্মবিহারী' নয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati, uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu vitakkabahulo, no dhammavihārī’’’.

আবার, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু যেভাবে শুনেছেন ও যেভাবে শিক্ষা করেছেন, সেই ধর্মকে মনে মনে অনুবিতর্ক করেন, অনুবিচার করেন এবং মন দিয়ে অনুপেক্ষণ করেন; কিন্তু তিনি প্রজ্ঞার দ্বারা এর চেয়ে অধিক অর্থ অনুধাবন করেন না। হে ভিক্ষু, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'চিন্তা-বহুল ভিক্ষু', 'ধর্মবিহারী' নয়।


‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ; uttari cassa paññāya atthaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhu, bhikkhu dhammavihārī hoti.

এখানে, হে ভিক্ষু, কোনো ভিক্ষু ধর্ম শিক্ষা করেন—সূত্র, গেয়, ব্যাকরণ, গাথা, উদান, ইতিবৃত্তক, জাতক, অদ্ভুতধর্ম ও বেদল্ল; এবং তিনি প্রজ্ঞার দ্বারা এর চেয়ে অধিক অর্থও অনুধাবন করেন। হে ভিক্ষু, এভাবেই ভিক্ষু 'ধর্মবিহারী' হন।


‘‘Iti kho, bhikkhu, desito mayā pariyattibahulo, desito paññattibahulo, desito sajjhāyabahulo, desito vitakkabahulo, desito dhammavihārī. Yaṃ kho, bhikkhu, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhu, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha bhikkhu, mā pamādattha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Catutthaṃ.

এভাবে, হে ভিক্ষু, আমি শিক্ষা-বহুল ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি, প্রচার-বহুল ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি, আবৃত্তি-বহুল ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি, চিন্তা-বহুল ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি এবং ধর্মবিহারী ভিক্ষু সম্পর্কে দেশনা করেছি। হে ভিক্ষু, শিষ্যদের হিতৈষী ও অনুকম্পাকারী শাস্তা হিসেবে অনুকম্পাবশত যা করা উচিত, তা আমি তোমাদের জন্য করেছি। হে ভিক্ষু, এইগুলো বৃক্ষমূল, এইগুলো শূন্যগৃহ। ধ্যান করো, হে ভিক্ষু, প্রমত্ত হয়ো না; পরবর্তীতে যেন অনুতপ্ত হতে না হয়। এটিই তোমাদের প্রতি আমাদের অনুশাসন। চতুর্থ।


5. Paṭhamayodhājīvasuttaṃ

৫. প্রথম যোধাজীব সূত্র


75. ‘‘Pañcime, bhikkhave, yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekacco yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

৭৫. হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই পাঁচ প্রকার যোদ্ধা বিদ্যমান আছেন। কোন পাঁচ প্রকার? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো যোদ্ধা কেবল ধূলিমেঘ দেখেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং যুদ্ধক্ষেত্রে প্রবেশ করতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই রূপ কোনো কোনো যোদ্ধাও থাকে। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান যোদ্ধাদের মধ্যে এটিই প্রথম প্রকার যোদ্ধা।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ; api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো যোদ্ধা ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে; কিন্তু কেবল পতাকার অগ্রভাগ দেখেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং যুদ্ধক্ষেত্রে প্রবেশ করতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই রূপ কোনো কোনো যোদ্ধাও থাকে। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান যোদ্ধাদের মধ্যে এটিই দ্বিতীয় প্রকার যোদ্ধা।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ; api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na [Pg.79] sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো যোদ্ধা ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে, পতাকার অগ্রভাগও সহ্য করতে পারে; কিন্তু কেবল যুদ্ধের কোলাহল শুনেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং যুদ্ধক্ষেত্রে প্রবেশ করতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই রূপ কোনো কোনো যোদ্ধাও থাকে। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান যোদ্ধাদের মধ্যে এটিই তৃতীয় প্রকার যোদ্ধা।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ; api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো যোদ্ধা ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে, পতাকার অগ্রভাগ সহ্য করতে পারে, যুদ্ধের কোলাহলও সহ্য করতে পারে; কিন্তু যুদ্ধের আঘাতে সে আহত হয় ও বিপর্যস্ত হয়ে পড়ে। হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই রূপ কোনো কোনো যোদ্ধাও থাকে। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান যোদ্ধাদের মধ্যে এটিই চতুর্থ প্রকার যোদ্ধা।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ, sahati sampahāraṃ. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Ime kho, bhikkhave, pañca yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো যোদ্ধা ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে, পতাকার অগ্রভাগ সহ্য করতে পারে, যুদ্ধের কোলাহল সহ্য করতে পারে এবং যুদ্ধের আঘাতও সহ্য করতে পারে। সে সেই যুদ্ধে জয়লাভ করে বিজয়ী হয়ে যুদ্ধক্ষেত্রের অগ্রভাগে আধিপত্য বিস্তার করে অবস্থান করে। হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই রূপ কোনো কোনো যোদ্ধাও থাকে। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান যোদ্ধাদের মধ্যে এটিই পঞ্চম প্রকার যোদ্ধা। হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই পাঁচ প্রকার যোদ্ধা বিদ্যমান আছেন।


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa rajaggasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu suṇāti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’ti. So taṃ sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa rajaggasmiṃ.

অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে যোদ্ধাদের সদৃশ এই phanch প্রকার ব্যক্তি বিদ্যমান আছেন। কোন পাঁচ প্রকার? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু কেবল ধূলিমেঘ দেখেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারে না। সে শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষা ত্যাগ করে হীনাবস্থায় ফিরে যায়। তার ক্ষেত্রে ধূলিমেঘ কী? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শুনতে পায়—'অমুক গ্রামে বা নগরে কোনো নারী বা কুমারী অত্যন্ত রূপবতী, দর্শনীয়া, চিত্তপ্রীতিকর এবং পরম লাবণ্যময়ী অঙ্গসৌষ্ঠবের অধিকারিণী।' সে তা শুনেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারে না। সে শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষা ত্যাগ করে হীনাবস্থায় ফিরে যায়। এটিই তার ক্ষেত্রে ধূলিমেঘ।


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন সেই যোদ্ধা কেবল ধূলিমেঘ দেখেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং যুদ্ধক্ষেত্রে প্রবেশ করতে পারে না; আমি এই ব্যক্তিকেও সেই যোদ্ধার সদৃশ বলি। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে এই রূপ কোনো কোনো ব্যক্তিও থাকে। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান প্রথম যোদ্ধা-সদৃশ ব্যক্তি ইনিই।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sahati rajaggaṃ; api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ [Pg.80] āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa dhajaggasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu na heva kho suṇāti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’ti; api ca kho sāmaṃ passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. So taṃ disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa dhajaggasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে; কিন্তু কেবল পতাকার অগ্রভাগ দেখেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারে না। সে শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষা ত্যাগ করে হীনাবস্থায় ফিরে যায়। তার ক্ষেত্রে পতাকার অগ্রভাগ কী? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শুনতে পায় না যে—'অমুক গ্রামে বা নগরে কোনো নারী বা কুমারী অত্যন্ত রূপবতী, দর্শনীয়া, চিত্তপ্রীতিকর এবং পরম লাবণ্যময়ী অঙ্গসৌষ্ঠবের অধিকারিণী'; কিন্তু সে নিজেই কোনো নারী বা কুমারীকে অত্যন্ত রূপবতী, দর্শনীয়া, চিত্তপ্রীতিকর এবং পরম লাবণ্যময়ী অঙ্গসৌষ্ঠবের অধিকারিণী হিসেবে দেখতে পায়। সে তাকে দেখেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারে না। সে শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষা ত্যাগ করে হীনাবস্থায় ফিরে যায়। এটিই তার ক্ষেত্রে পতাকার অগ্রভাগ।


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo sahati rajaggaṃ; api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন সেই যোদ্ধা ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে, কিন্তু কেবল পতাকার অগ্রভাগ দেখেই পিছু হটে, অবসন্ন হয়ে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং যুদ্ধক্ষেত্রে প্রবেশ করতে পারে না; আমি এই ব্যক্তিকেও সেই যোদ্ধার সদৃশ বলি। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে এই রূপ কোনো কোনো ব্যক্তিও থাকে। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান দ্বিতীয় যোদ্ধা-সদৃশ ব্যক্তি ইনিই।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ; api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa ussāraṇāya? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā ūhasati ullapati ujjagghati uppaṇḍeti. So mātugāmena ūhasiyamāno ullapiyamāno ujjagghiyamāno uppaṇḍiyamāno saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa ussāraṇāya.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারেন, পতাকার চূড়া সহ্য করতে পারেন; কিন্তু কোলাহল শুনেই তিনি অবসন্ন হয়ে পড়েন, ভেঙে পড়েন, নিজেকে স্থির রাখতে পারেন না এবং ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে সমর্থ হন না। তিনি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষা পরিত্যাগ করে হীন গৃহী জীবনে ফিরে যান। তাঁর ক্ষেত্রে কোলাহল কী? হে ভিক্ষুগণ, এখানে অরণ্যে, বৃক্ষমূলে বা শূন্যগৃহে অবস্থানকারী ভিক্ষুর কাছে কোনো নারী এসে তাঁর দিকে তাকিয়ে হাসে, আলাপ করে, উচ্চস্বরে হাসে এবং উপহাস করে। সেই নারী কর্তৃক উপহসিত, আলাপ-আলোচিত, উচ্চহাস্য ও পরিহাসের সম্মুখীন হয়ে তিনি অবসন্ন হয়ে পড়েন, ভেঙে পড়েন, নিজেকে স্থির রাখতে পারেন না এবং ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে সমর্থ হন না। তিনি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষা পরিত্যাগ করে হীন গৃহী জীবনে ফিরে যান। এটিই তাঁর ক্ষেত্রে কোলাহল।


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ; api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন সেই যোদ্ধা ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে, পতাকার চূড়া সহ্য করতে পারে; কিন্তু কোলাহল শুনেই অবসন্ন হয়ে পড়ে, ভেঙে পড়ে, নিজেকে স্থির রাখতে পারে না এবং যুদ্ধক্ষেত্রে অবতীর্ণ হতে পারে না; হে ভিক্ষুগণ, আমি এই পুদ্গলকে সেই যোদ্ধার সদৃশ বলি। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতেও এমন কোনো কোনো ব্যক্তি আছেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান এই হলেন তৃতীয় যোদ্ধা-সদৃশ পুদ্গল।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ; api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Kimassa sampahārasmiṃ[Pg.81]? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. Idamassa sampahārasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারেন, পতাকার চূড়া সহ্য করতে পারেন, কোলাহল সহ্য করতে পারেন; কিন্তু তিনি আঘাতের দ্বারা আহত ও পরাস্ত হন। তাঁর ক্ষেত্রে আঘাত কী? হে ভিক্ষুগণ, এখানে অরণ্যে, বৃক্ষমূলে বা শূন্যগৃহে অবস্থানকারী ভিক্ষুর কাছে কোনো নারী এসে তাঁর পাশে বসে, পাশে শোয় এবং তাঁকে জড়িয়ে ধরে। সেই নারী কর্তৃক উপবিষ্ট, শায়িত ও আলিঙ্গিত হয়ে তিনি শিক্ষাপদ পরিত্যাগ না করে এবং নিজের দুর্বলতা প্রকাশ না করেই মৈথুন ধর্ম আচরণ করেন। এটিই তাঁর ক্ষেত্রে আঘাত।


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন সেই dogma যোদ্ধা ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে, পতাকার চূড়া সহ্য করতে পারে, কোলাহল সহ্য করতে পারে; কিন্তু আঘাতের দ্বারা আহত ও পরাস্ত হয়; হে ভিক্ষুগণ, আমি এই পুদ্গলকে সেই যোদ্ধার সদৃশ বলি। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতেও এমন কোনো কোনো ব্যক্তি আছেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান এই হলেন চতুর্থ যোদ্ধা-সদৃশ পুদ্গল।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ, sahati sampahāraṃ, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Kimassa saṅgāmavijayasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno viniveṭhetvā vinimocetvā yena kāmaṃ pakkamati. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারেন, পতাকার চূড়া সহ্য করতে পারেন, কোলাহল সহ্য করতে পারেন, আঘাত সহ্য করতে পারেন; তিনি সেই যুদ্ধে জয়লাভ করে বিজয়ী হয়ে যুদ্ধক্ষেত্রের অগ্রভাগে অবস্থান করেন। তাঁর ক্ষেত্রে যুদ্ধজয় কী? হে ভিক্ষুগণ, এখানে অরণ্যে, বৃক্ষমূলে বা শূন্যগৃহে অবস্থানকারী ভিক্ষুর কাছে কোনো নারী এসে তাঁর পাশে বসে, পাশে শোয় এবং তাঁকে জড়িয়ে ধরে। কিন্তু তিনি নিজেকে মুক্ত করে, ছাড়িয়ে নিয়ে নিজের ইচ্ছামতো চলে যান। তিনি নির্জন শয্যাসন গ্রহণ করেন: অরণ্য, বৃক্ষমূল, পর্বত, গিরিকন্দর, গিরিগুহা, শ্মশান, বনপথ, উন্মুক্ত আকাশ বা খড়ের স্তূপ।


‘‘So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati, sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti. So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi…pe… pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

তিনি অরণ্যে, বৃক্ষমূলে বা শূন্যগৃহে গিয়ে পদ্মাসন ধারণ করে, শরীর সোজা রেখে, সম্মুখে স্মৃতি প্রতিষ্ঠিত করে বসেন। তিনি জগতের প্রতি অভিধ্যা পরিত্যাগ করে লোভহীন চিত্তে বিহার করেন, অভিধ্যা থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন; ব্যাপাদ ও প্রদ্বেষ পরিত্যাগ করে অহিংস চিত্তে বিহার করেন, সর্বপ্রাণীর হিতাকাঙ্ক্ষী হয়ে ব্যাপাদ ও প্রদ্বেষ থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন; স্ত্যান-মিদ্ধ পরিত্যাগ করে আলস্যহীন হয়ে বিহার করেন, আলোকসংজ্ঞী, স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞাত হয়ে স্ত্যান-মিদ্ধ থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন; ঔদ্ধত্য ও কৌকৃত্য পরিত্যাগ করে অনুদ্বিগ্ন চিত্তে বিহার করেন, অন্তরে শান্তচিত্ত হয়ে ঔদ্ধত্য ও কৌকৃত্য থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন; বিচিকিৎসা পরিত্যাগ করে সন্দেহমুক্ত হয়ে বিহার করেন, কুশল ধর্মে সংশয়হীন হয়ে বিচিকিৎসা থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন। তিনি চিত্তের উপক্ ক্লেশ ও প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী এই পঞ্চ নীবরণ পরিত্যাগ করে, কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে...পে... প্রীতির বিরাগে উপেক্ষক হয়ে বিহার করেন, স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞাত হয়ে কায়িক সুখ অনুভব করেন, যাকে আর্যগণ বলেন—'উপেক্ষক, স্মৃতিমান ও সুখবিহারী', এভাবে তিনি তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। সুখ ও দুঃখের প্রহাণের দ্বারা এবং পূর্বেই সৌমনস্য ও দৌর্মনস্যের বিনাশের ফলে অদুঃখ-অসুখ, উপেক্ষা ও স্মৃতির পরিশুদ্ধিসম্পন্ন চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন।


‘‘So [Pg.82] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idamassa saṅgāmavijayasmiṃ.

তাঁর চিত্ত যখন এভাবে সমাহিত, পরিশুদ্ধ, উজ্জ্বল, নিষ্কলঙ্ক, উপক্ ক্লেশহীন, মৃদু, কর্মক্ষম, স্থির ও অকম্প্য অবস্থায় উপনীত হয়, তখন তিনি আস্রবক্ষয় জ্ঞানের জন্য চিত্তকে নিয়োজিত করেন। তিনি যথাভূতভাবে জানতে পারেন—'এটি দুঃখ', যথাভূতভাবে জানতে পারেন—'এটি দুঃখসমুদয়', যথাভূতভাবে জানতে পারেন—'এটি দুঃখনিরোধ', যথাভূতভাবে জানতে পারেন—'এটি দুঃখনিরোধগামিনী প্রতিপদ'। তিনি যথাভূতভাবে জানতে পারেন—'এগুলি আস্রব', যথাভূতভাবে জানতে পারেন—'এটি আস্রবসমুদয়', যথাভূতভাবে জানতে পারেন—'এটি আস্রবনিরোধ', যথাভূতভাবে জানতে পারেন—'এটি আস্রবনিরোধগামিনী প্রতিপদ'। এভাবে জানা ও দেখার ফলে তাঁর চিত্ত কামাস্রব থেকে মুক্ত হয়, ভবাস্রব থেকে মুক্ত হয় এবং অবিদ্যাস্রব থেকে মুক্ত হয়। মুক্ত হলে পর তাঁর জ্ঞান উৎপন্ন হয়—'মুক্ত হয়েছে'। তিনি জানতে পারেন—'জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই।' এটিই তাঁর ক্ষেত্রে যুদ্ধজয়।


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ, sahati sampahāraṃ, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. Ime kho, bhikkhave, pañca yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsū’’ti. Pañcamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন সেই যোদ্ধা ধূলিমেঘ সহ্য করতে পারে, পতাকার চূড়া সহ্য করতে পারে, কোলাহল সহ্য করতে পারে, আঘাত সহ্য করতে পারে এবং সেই যুদ্ধে জয়লাভ করে বিজয়ী হয়ে যুদ্ধক্ষেত্রের অগ্রভাগে অবস্থান করে; হে ভিক্ষুগণ, আমি এই পুদ্গলকে সেই যোদ্ধার সদৃশ বলি। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতেও এমন কোনো কোনো ব্যক্তি আছেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান এই হলেন পঞ্চম যোদ্ধা-সদৃশ পুদ্গল। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে এই পাঁচ প্রকার যোদ্ধা-সদৃশ পুদ্গল বিদ্যমান আছেন।


6. Dutiyayodhājīvasuttaṃ

৬. দ্বিতীয় যোধাজীব সূত্র


76. ‘‘Pañcime, bhikkhave, yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

৭৬. হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই পাঁচ প্রকার যোদ্ধা বিদ্যমান আছেন। কোন পাঁচ প্রকার? হে ভিক্ষুগণ, এখানে কোনো কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল গ্রহণ করে, ধনুক ও তূণীর ধারণ করে ব্যূহবদ্ধ যুদ্ধক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে উৎসাহ প্রকাশ করে ও বীরত্ব প্রদর্শন করে। কিন্তু শত্রুরা সেই উৎসাহী ও বীরত্ব প্রদর্শনকারী যোদ্ধাকে হত্যা করে এবং তার জীবনাবসান ঘটায়। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতেও এমন কোনো কোনো যোদ্ধা আছেন। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান এই হলেন প্রথম প্রকার যোদ্ধা।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So tasmiṃ saṅgāme ussahati [Pg.83] vāyamati. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti. So ñātakehi nīyamāno appatvāva ñātake antarāmagge kālaṃ karoti. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, এখানে কোনো কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল গ্রহণ করে, ধনুক ও তূণীর ধারণ করে ব্যূহবদ্ধ যুদ্ধক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে উৎসাহ প্রকাশ করে ও বীরত্ব প্রদর্শন করে। কিন্তু শত্রুরা তাকে আহত করে। তখন তার সহযোদ্ধারা তাকে সেখান থেকে সরিয়ে নিয়ে যায় এবং তার আত্মীয়স্বজনদের কাছে নিয়ে যায়। আত্মীয়স্বজনদের কাছে নিয়ে যাওয়ার পথে, তাদের কাছে পৌঁছানোর পূর্বেই পথিমধ্যে সে মৃত্যুবরণ করে। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতেও এমন কোনো কোনো যোদ্ধা আছেন। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান এই হলেন দ্বিতীয় প্রকার যোদ্ধা।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti. Tamenaṃ ñātakā upaṭṭhahanti paricaranti. So ñātakehi upaṭṭhahiyamāno paricariyamāno teneva ābādhena kālaṃ karoti. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, এখানে কোনো কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল গ্রহণ করে, ধনুক ও تূণীর ধারণ করে ব্যূহবদ্ধ যুদ্ধক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে উৎসাহ প্রকাশ করে ও বীরত্ব প্রদর্শন করে। কিন্তু শত্রুরা তাকে আহত করে। তখন তার সহযোদ্ধারা তাকে সেখান থেকে সরিয়ে নিয়ে যায় এবং তার আত্মীয়স্বজনদের কাছে নিয়ে যায়। আত্মীয়স্বজনেরা তার সেবাশুশ্রূষা ও পরিচর্যা করে। কিন্তু আত্মীয়স্বজনদের দ্বারা সেবাশুশ্রূষা ও পরিচর্যা পাওয়ার সময়েই সে সেই ক্ষতের কারণেই মৃত্যুবরণ করে। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতেও এমন কোনো কোনো যোদ্ধা আছেন। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান এই হলেন তৃতীয় প্রকার dogma যোদ্ধা।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti. Tamenaṃ ñātakā upaṭṭhahanti paricaranti. So ñātakehi upaṭṭhahiyamāno paricariyamāno vuṭṭhāti tamhā ābādhā. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, এখানে কোনো কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল গ্রহণ করে, ধনুক ও তূণীর ধারণ করে ব্যূহবদ্ধ যুদ্ধক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে উৎসাহ প্রকাশ করে ও বীরত্ব প্রদর্শন করে। কিন্তু শত্রুরা তাকে আহত করে। তখন তার সহযোদ্ধারা তাকে সেখান থেকে সরিয়ে নিয়ে যায় এবং তার আত্মীয়স্বজনদের কাছে নিয়ে যায়। আত্মীয়স্বজনেরা তার সেবাশুশ্রূষা ও পরিচর্যা করে। আত্মীয়স্বজনদের দ্বারা সেবাশুশ্রূষা ও পরিচর্যা পাওয়ার ফলে সে সেই ক্ষত থেকে আরোগ্য লাভ করে। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতেও এমন কোনো কোনো যোদ্ধা আছেন। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান এই হলেন চতুর্থ প্রকার যোদ্ধা।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Ime kho, bhikkhave, pañca yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, এখানে কোনো কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল গ্রহণ করে, ধনুক ও তূণীর ধারণ করে ব্যূহবদ্ধ যুদ্ধক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে জয়লাভ করে বিজয়ী হয়ে যুদ্ধক্ষেত্রের অগ্রভাগে অবস্থান করে। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতেও এমন কোনো কোনো যোদ্ধা আছেন। হে ভিক্ষুগণ, জগতে বিদ্যমান এই হলেন পঞ্চম প্রকার যোদ্ধা। হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই পাঁচ প্রকার যোদ্ধা বিদ্যমান আছেন।


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ [Pg.84] vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa taṃ mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati.

“হে ভিক্ষুগণ, ঠিক একইভাবে, ভিক্ষুদের মধ্যে যোদ্ধা-সদৃশ এই পাঁচ প্রকার ব্যক্তি বিদ্যমান আছেন। কোন পাঁচ প্রকার? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো ভিক্ষু কোনো গ্রাম বা নিগমকে আশ্রয় করে বিহার করেন। তিনি পূর্বাহ্নে পরিধান করে, পাত্র ও চীবর গ্রহণ করে, অরক্ষিত কায়, অরক্ষিত বাক্য, অরক্ষিত চিত্ত, অনুপস্থিত স্মৃতি এবং অসংযত ইন্দ্রিয় নিয়ে সেই গ্রাম বা নিগমে পিণ্ডচারের জন্য প্রবেশ করেন। তিনি সেখানে কোনো নারীকে অসংবৃতভাবে পরিহিত বা অসংবৃতভাবে আবৃত অবস্থায় দেখেন। সেই অসংবৃতভাবে পরিহিত বা অসংবৃতভাবে আবৃত নারীকে দেখে তাঁর চিত্তে আসক্তি (রাগ) উৎপন্ন হয়ে চিত্তকে বিধ্বস্ত করে। তিনি আসক্তি দ্বারা বিধ্বস্ত চিত্তে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান না করে এবং নিজের দুর্বলতা প্রকাশ না করেই মৈথুন ধর্ম সেবা করেন।”


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

“হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল গ্রহণ করে, ধনুক ও তূণীর ধারণ করে প্রস্তুত রণক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে উৎসাহ প্রকাশ করে ও বীরত্ব প্রদর্শন করে; কিন্তু সেই উৎসাহী ও সচেষ্ট যোদ্ধাকে শত্রুরা হত্যা করে এবং বিনাশ করে। হে ভিক্ষুগণ, আমি এই ব্যক্তিকে সেই যোদ্ধার সদৃশ বলে থাকি। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো ব্যক্তি এরূপ হয়ে থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান যোদ্ধা-সদৃশ এই হলেন প্রথম ব্যক্তি।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa taṃ mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena pariḍayhateva kāyena pariḍayhati cetasā. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceyyaṃ – rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So ārāmaṃ gacchanto appatvāva ārāmaṃ antarāmagge sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু কোনো গ্রাম বা নিগমকে আশ্রয় করে বিহার করেন। তিনি পূর্বাহ্নে পরিধান করে, পাত্র ও চীবর গ্রহণ করে, অরক্ষিত কায়, অরক্ষিত বাক্য, অরক্ষিত চিত্ত, অনুপস্থিত স্মৃতি এবং অসংযত ইন্দ্রিয় নিয়ে সেই গ্রাম বা নিগমে পিণ্ডচারের জন্য প্রবেশ করেন। তিনি সেখানে কোনো নারীকে অসংবৃতভাবে পরিহিত বা অসংবৃতভাবে আবৃত অবস্থায় দেখেন। সেই অসংবৃতভাবে পরিহিত বা অসংবৃতভাবে আবৃত নারীকে দেখে তাঁর চিত্তে আসক্তি (রাগ) উৎপন্ন হয়ে চিত্তকে বিধ্বস্ত করে। তিনি আসক্তি দ্বারা বিধ্বস্ত চিত্তের কারণে কায়িকভাবে দগ্ধ হন এবং মানসিকভাবেও দগ্ধ হন। তাঁর মনে এরূপ চিন্তা হয়—‘আমি যদি বিহারে গিয়ে ভিক্ষুদের জানাই—হে আয়ুষ্মানগণ, আমি কামাসক্তি দ্বারা অভিভূত হয়েছি, কামাসক্তি দ্বারা পীড়িত হয়েছি, আমি ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারছি না; আমি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যাব।’ তিনি বিহারের দিকে যেতে যেতে, বিহারে পৌঁছানোর পূর্বেই পথিমধ্যে শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যান।”


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti. So ñātakehi nīyamāno appatvāva [Pg.85] ñātake antarāmagge kālaṃ karoti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

“হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল গ্রহণ করে, ধনুক ও তূণীর ধারণ করে প্রস্তুত রণক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে উৎসাহ প্রকাশ করে ও বীরত্ব প্রদর্শন করে; কিন্তু সেই উৎসাহী ও সচেষ্ট যোদ্ধাকে শত্রুরা আঘাত করে এবং তাঁর সহযোদ্ধারা তাঁকে রণক্ষেত্র থেকে সরিয়ে নিয়ে যায়। সরিয়ে নিয়ে তারা তাঁকে তাঁর আত্মীয়-স্বজনদের কাছে নিয়ে যায়। আত্মীয়দের কাছে নিয়ে যাওয়ার সময়, আত্মীয়দের কাছে পৌঁছানোর পূর্বেই পথিমধ্যে সে মৃত্যুবরণ করে। হে ভিক্ষুগণ, আমি এই ব্যক্তিকে সেই যোদ্ধার সদৃশ বলে থাকি। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো ব্যক্তি এরূপ হয়ে থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান যোদ্ধা-সদৃশ এই হলেন দ্বিতীয় ব্যক্তি।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa taṃ mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena pariḍayhateva kāyena pariḍayhati cetasā. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceyyaṃ – rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceti – ‘rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু কোনো গ্রাম বা নিগমকে আশ্রয় করে বিহার করেন। তিনি পূর্বাহ্নে পরিধান করে, পাত্র ও চীবর গ্রহণ করে, অরক্ষিত কায়, অরক্ষিত বাক্য, অরক্ষিত চিত্ত, অনুপস্থিত স্মৃতি এবং অসংযত ইন্দ্রিয় নিয়ে সেই গ্রাম বা নিগমে পিণ্ডচারের জন্য প্রবেশ করেন। তিনি সেখানে কোনো নারীকে অসংবৃতভাবে পরিহিত বা অসংবৃতভাবে আবৃত অবস্থায় দেখেন। সেই অসংবৃতভাবে পরিহিত বা অসংবৃতভাবে আবৃত নারীকে দেখে তাঁর চিত্তে আসক্তি (রাগ) উৎপন্ন হয়ে চিত্তকে বিধ্বস্ত করে। তিনি আসক্তি দ্বারা বিধ্বস্ত চিত্তের কারণে কায়িকভাবে দগ্ধ হন এবং মানসিকভাবেও দগ্ধ হন। তাঁর মনে এরূপ চিন্তা হয়—‘আমি যদি বিহারে গিয়ে ভিক্ষুদের জানাই—হে আয়ুষ্মানগণ, আমি কামাসক্তি দ্বারা অভিভূত হয়েছি, কামাসক্তি দ্বারা পীড়িত হয়েছি, আমি ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারছি না; আমি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যাব।’ তিনি বিহারে গিয়ে ভিক্ষুদের জানান—‘হে আয়ুষ্মানগণ, আমি কামাসক্তি দ্বারা অভিভূত হয়েছি, কামাসক্তি দ্বারা পীড়িত হয়েছি, আমি ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারছি না; আমি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যাব।’”


‘‘Tamenaṃ sabrahmacārī ovadanti anusāsanti – ‘appassādā, āvuso, kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Sattisūlūpamā kāmā vuttā bhagavatā [Pg.86] bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Abhiramatāyasmā brahmacariye; māyasmā sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattī’’’ti.

“তখন তাঁর সতীর্থগণ তাঁকে উপদেশ দেন ও অনুশাসন করেন—‘হে আয়ুষ্মান, ভগবান কামসমূহকে অল্প আস্বাদযুক্ত, বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক বলেছেন, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে কঙ্কাল-সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে মাংসখণ্ড সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে তৃণ-মশাল সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে জ্বলন্ত অঙ্গার-কুণ্ড সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে স্বপ্ন সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে ধার করা সামগ্রী সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে বৃক্ষফল সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে কসাইয়ের কাষ্ঠখণ্ড সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে শূল সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে সর্পমস্তক সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। আয়ুষ্মান ব্রহ্মচর্যে রত থাকুন; আয়ুষ্মান যেন শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে না যান।’”


‘‘So sabrahmacārīhi evaṃ ovadiyamāno evaṃ anusāsiyamāno evamāha – ‘kiñcāpi, āvuso, appassādā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo; atha kho nevāhaṃ sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti. So sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati.

“সতীর্থদের দ্বারা এভাবে উপদিষ্ট ও অনুশাসিত হয়ে তিনি বলেন—‘হে আয়ুষ্মানগণ, যদিও ভগবান কামসমূহকে অল্প আস্বাদযুক্ত, বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক বলেছেন এবং এতে অপকার অত্যন্ত বেশি; তবুও আমি ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারছি না। আমি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যাব।’ তিনি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যান।”


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti, tamenaṃ ñātakā upaṭṭhahanti paricaranti. So ñātakehi upaṭṭhahiyamāno paricariyamāno teneva ābādhena kālaṃ karoti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

“হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল গ্রহণ করে, ধনুক ও তূণীর ধারণ করে প্রস্তুত রণক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুগে উৎসাহ প্রকাশ করে ও বীরত্ব প্রদর্শন করে; কিন্তু সেই উৎসাহী ও সচেষ্ট যোদ্ধাকে শত্রুরা আঘাত করে এবং তাঁর সহযোদ্ধারা তাঁকে রণক্ষেত্র থেকে সরিয়ে নিয়ে যায়। সরিয়ে নিয়ে তারা তাঁকে তাঁর আত্মীয়-স্বজনদের কাছে নিয়ে যায় এবং আত্মীয়-স্বজনরা তাঁর সেবা-শুশ্রূষা ও পরিচর্যা করে। আত্মীয়দের দ্বারা সেবা-শুশ্রূষা ও পরিচর্যা পাওয়া সত্ত্বেও সে সেই আঘাতের কারণেই মৃত্যুবরণ করে। হে ভিক্ষুগণ, আমি এই ব্যক্তিকে সেই যোদ্ধার সদৃশ বলে থাকি। হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো ব্যক্তি এরূপ হয়ে থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান যোদ্ধা-সদৃশ এই হলেন তৃতীয় ব্যক্তি।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa taṃ mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena pariḍayhateva kāyena pariḍayhati cetasā. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceyyaṃ – rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ [Pg.87] sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceti – ‘rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু কোনো গ্রাম বা নিগমকে আশ্রয় করে বিহার করেন। তিনি পূর্বাহ্নে পরিধান করে, পাত্র ও চীবর গ্রহণ করে, অরক্ষিত কায়, অরক্ষিত বাক্য, অরক্ষিত চিত্ত, অনুপস্থিত স্মৃতি এবং অসংযত ইন্দ্রিয় নিয়ে সেই গ্রাম বা নিগমে পিণ্ডচারের জন্য প্রবেশ করেন। তিনি সেখানে কোনো নারীকে অসংবৃতভাবে পরিহিত বা অসংবৃতভাবে আবৃত অবস্থায় দেখেন। সেই অসংবৃতভাবে পরিহিত বা অসংবৃতভাবে আবৃত নারীকে দেখে তাঁর চিত্তে আসক্তি (রাগ) উৎপন্ন হয়ে চিত্তকে বিধ্বস্ত করে। তিনি আসক্তি দ্বারা বিধ্বস্ত চিত্তের কারণে কায়িকভাবে দগ্ধ হন এবং মানসিকভাবেও দগ্ধ হন। তাঁর মনে এরূপ চিন্তা হয়—‘আমি যদি বিহারে গিয়ে ভিক্ষুদের জানাই—হে আয়ুষ্মানগণ, আমি কামাসক্তি দ্বারা অভিভূত হয়েছি, কামাসক্তি দ্বারা পীড়িত হয়েছি, আমি ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারছি না; আমি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যাব।’ তিনি বিহারে গিয়ে ভিক্ষুদের জানান—‘হে আয়ুষ্মানগণ, আমি কামাসক্তি দ্বারা অভিভূত হয়েছি, কামাসক্তি দ্বারা পীড়িত হয়েছি, আমি ব্রহ্মচর্য রক্ষা করতে পারছি না; আমি শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যাব।’”


‘‘Tamenaṃ sabrahmacārī ovadanti anusāsanti – ‘appassādā, āvuso, kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā… aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā… supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā… yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā… rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā… asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā… sattisūlūpamā kāmā vuttā bhagavatā… sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Abhiramatāyasmā brahmacariye; māyasmā sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattī’’’ti.

“তখন তাঁর সতীর্থগণ তাঁকে উপদেশ দেন ও অনুশাসন করেন—‘হে আয়ুষ্মান, ভগবান কামসমূহকে অল্প আস্বাদযুক্ত, বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক বলেছেন, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে অস্থি-কঙ্কাল সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। ভগবান কামসমূহকে মাংসখণ্ড সদৃশ... [পেয়াল]... তৃণ-মশাল সদৃশ... জ্বলন্ত অঙ্গার-কুণ্ড সদৃশ... স্বপ্ন সদৃশ... ধার করা সামগ্রী সদৃশ... বৃক্ষফল সদৃশ... কসাইয়ের কাষ্ঠখণ্ড সদৃশ... শূল সদৃশ... সর্পমস্তক সদৃশ বলেছেন, যা বহু দুঃখদায়ক ও বহু ক্লেশদায়ক, এতে অপকার অত্যন্ত বেশি। আয়ুষ্মান ব্রহ্মচর্যে রত থাকুন; আয়ুষ্মান যেন শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে না যান।’”


‘‘So sabrahmacārīhi evaṃ ovadiyamāno evaṃ anusāsiyamāno evamāha – ‘ussahissāmi, āvuso, vāyamissāmi, āvuso, abhiramissāmi, āvuso! Na dānāhaṃ, āvuso, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti.

“সতীর্থদের দ্বারা এভাবে উপদিষ্ট ও অনুশাসিত হয়ে তিনি বলেন—‘হে আয়ুষ্মানগণ, আমি চেষ্টা করব, হে আয়ুষ্মানগণ, আমি উদ্যম করব, হে আয়ুষ্মানগণ, আমি রত থাকব! হে আয়ুষ্মানগণ, এখন আমি আর শিক্ষাপদের দুর্বলতা প্রকাশ করে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান করে হীনাবস্থায় ফিরে যাব না।’”


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti, tamenaṃ ñātakā upaṭṭhahanti paricaranti. So ñātakehi upaṭṭhahiyamāno paricariyamāno vuṭṭhāti tamhā ābādhā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল ধারণ করে, ধনুক ও তূণীর পিঠে বেঁধে যুদ্ধক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে বীরত্ব প্রদর্শন করে ও প্রচেষ্টা চালায়। সেই যুদ্ধরত ও সচেষ্ট যোদ্ধাকে শত্রুপক্ষ আঘাত করে। তখন তার সহযোদ্ধারা তাকে সেখান থেকে সরিয়ে নিয়ে যায় এবং তার আত্মীয়স্বজনদের কাছে পৌঁছে দেয়। আত্মীয়স্বজনেরা তার সেবাশুশ্রূষা ও পরিচর্যা করে। আত্মীয়স্বজনদের দ্বারা সেবাশুশ্রূষা ও পরিচর্যা পেয়ে সে সেই রোগ বা আঘাত থেকে আরোগ্য লাভ করে। হে ভিক্ষুগণ, আমি এই পুদ্গলকে সেই যোদ্ধার সদৃশ বলি। হে ভিক্ষুগণ, এই সংসারে কোনো কোনো পুদ্গল এরূপ হয়ে থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান এই quarto বা চতুর্থ প্রকার পুদ্গল হলেন যোদ্ধার সদৃশ।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṃvutehi indriyehi. So [Pg.88] cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya…pe… so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু কোনো গ্রাম বা নগরের সন্নিকটে বসবাস করেন। তিনি পূর্বাহ্ণে পরিধান বস্ত্র পরিধান করে, পাত্র ও চীবর গ্রহণ করে, সুরক্ষিত কায়, সুরক্ষিত বাক্য ও সুরক্ষিত চিত্তে, স্মৃতি জাগ্রত রেখে এবং ইন্দ্রিয়সমূহ সংযত করে সেই গ্রাম বা নগরে পিণ্ডচারের জন্য প্রবেশ করেন। তিনি চক্ষু দ্বারা রূপ দর্শন করে নিমিত্তগ্রাহী হন না, অনুব্যঞ্জনগ্রাহী হন না। যেহেতু চক্ষুরিন্দ্রিয় অসংযত রেখে বিহার করলে লোভ ও দৌর্মনস্যরূপ পাপ ও অকুশল ধর্মসমূহ তাকে আক্রমণ করতে পারে, তাই তিনি তা সংযত করার জন্য প্রতিপন্ন হন; চক্ষুরিন্দ্রিয় রক্ষা করেন এবং চক্ষুরিন্দ্রিয়ের সংযম লাভ করেন। শ্রোত্র দ্বারা শব্দ শ্রবণ করে... ঘ্রাণ দ্বারা গন্ধ গ্রহণ করে... জিহ্বা দ্বারা রস আস্বাদন করে... কায় দ্বারা স্পর্শ লাভ করে... মন দ্বারা ধর্ম বিজ্ঞান করে তিনি নিমিত্তগ্রাহী হন না, অনুব্যঞ্জনগ্রাহী হন না। যেহেতু মনিন্দ্রিয় অসংযত রেখে বিহার করলে লোভ ও দৌর্মনস্যরূপ পাপ ও অকুশল ধর্মসমূহ তাকে আক্রমণ করতে পারে, তাই তিনি তা সংযত করার জন্য প্রতিপন্ন হন; মনিন্দ্রিয় রক্ষা করেন এবং মনিন্দ্রিয়ের সংযম লাভ করেন। তিনি ভোজনোত্তর পিণ্ডপাত থেকে ফিরে এসে নির্জন শয্যাসন ভজন করেন—অরণ্য, বৃক্ষমূল, পর্বত, কন্দর, গিরিগুহা, শ্মশান, বনভূমি, উন্মুক্ত প্রান্তর বা খড়ের স্তূপ। তিনি অরণ্যে, বৃক্ষমূলে বা শূন্যগৃহে গিয়ে পদ্মাসনে উপবেশন করেন, শরীর ঋজু রেখে এবং সম্মুখে স্মৃতি স্থাপন করে। তিনি জগতের প্রতি লোভ পরিহার করে... এভাবে মনের উপক্লেশ ও প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী এই পাঁচটি নীবরণ পরিহার করে, কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন।


‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti’’.

তিনি চিত্ত এভাবে সমাহিত, পরিশুদ্ধ, পর্যোদাত, নিষ্কলুষ, উপক্লেশহীন, মৃদু, কর্মক্ষম, স্থির ও অকম্পিত অবস্থায় উপনীত হলে, আসবক্ষয় জ্ঞানের জন্য চিত্তকে নিয়োজিত করেন। তিনি 'ইহা দুঃখ'—এরূপ যথাযথভাবে প্রজানেন... 'এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু করণীয় নেই'—এরূপ প্রজানেন।


‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. Ime kho, bhikkhave, pañca yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsū’’ti. Chaṭṭhaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো যোদ্ধা তরবারি ও ঢাল ধারণ করে, ধনুক ও তূণীর পিঠে বেঁধে যুদ্ধক্ষেত্রে অবতীর্ণ হয়। সে সেই যুদ্ধে জয়লাভ করে এবং বিজয়ী হয়ে সেই যুদ্ধক্ষেত্রের অগ্রভাগেই আধিপত্য বিস্তার করে অবস্থান করে। হে ভিক্ষুগণ, আমি এই পুদ্গলকে সেই যোদ্ধার সদৃশ বলি। হে ভিক্ষুগণ, এই সংসারে কোনো কোনো পুদ্গল এরূপ হয়ে থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে বিদ্যমান এই পঞ্চম প্রকার পুদ্গল হলেন যোদ্ধার সদৃশ। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুদের মধ্যে এই পাঁচ প্রকার যোদ্ধাসদৃশ পুদ্গল বিদ্যমান আছেন। ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।


7. Paṭhamaanāgatabhayasuttaṃ

৭. প্রথম অনাগতভয় সূত্র


77. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, anāgatabhayāni sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa [Pg.89] pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

৭৭. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অনাগত ভয় দর্শন করে অরণ্যবাসী ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, Onadhigatake অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য।


‘‘Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Ekakaṃ kho pana maṃ araññe viharantaṃ ahi vā maṃ ḍaṃseyya, vicchiko vā maṃ ḍaṃseyya, satapadī vā maṃ ḍaṃseyya, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

সেই পাঁচটি কী কী? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে অরণ্যবাসী ভিক্ষু এভাবে চিন্তা করেন—'আমি এখন অরণ্যে একাকী বাস করছি। অরণ্যে একাকী বসবাসকালে আমাকে কোনো সর্প দংশন করতে পারে, কোনো বৃশ্চিক দংশন করতে পারে অথবা কোনো শতপদী দংশন করতে পারে। তার ফলে আমার মৃত্যু হতে পারে, যা আমার অন্তরায় হবে। অতএব, অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য আমি এখনই বীর্য আরম্ভ করি।' হে ভিক্ষুগণ, এই প্রথম অনাগত ভয় দর্শন করে অরণ্যবাসী ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Ekako kho panāhaṃ araññe viharanto upakkhalitvā vā papateyyaṃ, bhattaṃ vā bhuttaṃ me byāpajjeyya, pittaṃ vā me kuppeyya, semhaṃ vā me kuppeyya, satthakā vā me vātā kuppeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, অরণ্যবাসী ভিক্ষু এভাবে চিন্তা করেন—'আমি এখন অরণ্যে একাকী বাস করছি। অরণ্যে একাকী বসবাসকালে আমি হোঁচট খেয়ে পড়ে যেতে পারি, অথবা আমার ভুক্ত অন্ন বিকৃত হতে পারে, অথবা আমার পিত্ত কুপিত হতে পারে, অথবা শ্লেষ্মা কুপিত হতে পারে, অথবা তীক্ষ্ণ বায়ু কুপিত হতে পারে। তার ফলে আমার মৃত্যু হতে পারে, যা আমার অন্তরায় হবে। অতএব, অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য আমি এখনই বীর্য আরম্ভ করি।' হে ভিক্ষুগণ, এই দ্বিতীয় অনাগত ভয় দর্শন করে অরণ্যবাসী ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Ekako kho panāhaṃ araññe viharanto vāḷehi samāgaccheyyaṃ, sīhena vā byagghena vā dīpinā vā acchena vā taracchena vā, te maṃ jīvitā voropeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ [Pg.90] appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, অরণ্যবাসী ভিক্ষু এভাবে চিন্তা করেন—'আমি এখন অরণ্যে একাকী বাস করছি। অরণ্যে একাকী বসবাসকালে আমি হিংস্র পশুর মুখোমুখি হতে পারি, যেমন সিংহ, ব্যাঘ্র, চিতাবাঘ, ভল্লুক বা তরক্ষু। তারা আমার জীবন হরণ করতে পারে। তার ফলে আমার মৃত্যু হতে পারে, যা আমার অন্তরায় হবে। অতএব, অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য আমি এখনই বীর্য আরম্ভ করি।' হে ভিক্ষুগণ, এই তৃতীয় অনাগত ভয় দর্শন করে অরণ্যবাসী ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Ekako kho panāhaṃ araññe viharanto māṇavehi samāgaccheyyaṃ katakammehi vā akatakammehi vā, te maṃ jīvitā voropeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, অরণ্যবাসী ভিক্ষু এভাবে চিন্তা করেন—'আমি এখন অরণ্যে একাকী বাস করছি। অরণ্যে একাকী বসবাসকালে আমি অপরাধ করে পলায়নরত বা অপরাধের পরিকল্পনাকারী দস্যুদের মুখোমুখি হতে পারি। তারা আমার জীবন হরণ করতে পারে। তার ফলে আমার মৃত্যু হতে পারে, যা আমার অন্তরায় হবে। অতএব, অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য আমি এখনই বীর্য আরম্ভ করি।' হে ভিক্ষুগণ, এই চতুর্থ অনাগত ভয় দর্শন করে অরণ্যবাসী ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Santi kho panāraññe vāḷā amanussā, te maṃ jīvitā voropeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, অরণ্যবাসী ভিক্ষু এভাবে চিন্তা করেন—'আমি এখন অরণ্যে একাকী বাস করছি। অরণ্যে হিংস্র অমানুষেরা রয়েছে। তারা আমার জীবন হরণ করতে পারে। তার ফলে আমার মৃত্যু হতে পারে, যা আমার অন্তরায় হবে। অতএব, অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য আমি এখনই বীর্য আরম্ভ করি।' হে ভিক্ষুগণ, এই পঞ্চম অনাগত ভয় দর্শন করে অরণ্যবাসী ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য।


‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca anāgatabhayāni sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti. Sattamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অনাগত ভয় দর্শন করে অরণ্যবাসী ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য। সপ্তম সূত্র সমাপ্ত।


8. Dutiyaanāgatabhayasuttaṃ

৮. দ্বিতীয় অনাগতভয় সূত্র


78. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, anāgatabhayāni sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi daharo yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā[Pg.91]. Hoti kho pana so samayo yaṃ imaṃ kāyaṃ jarā phusati. Jiṇṇena kho pana jarāya abhibhūtena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato jiṇṇakopi phāsuṃ viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

৭৮. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অনাগত ভয় দর্শন করে ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য। সেই পাঁচটি কী কী? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু এভাবে চিন্তা করেন—'আমি এখন তরুণ, যুবক, কৃষ্ণকেশসম্পন্ন, সুন্দর যৌবন ও প্রথম বয়সে উপনীত। কিন্তু এমন সময় আসবে যখন জরা এই শরীরকে স্পর্শ করবে। জরাগ্রস্ত ও বার্ধক্যে অভিভূত ব্যক্তির পক্ষে বুদ্ধদের শাসন মনন করা সহজ নয়, এবং অরণ্য বা বনের প্রত্যন্ত শয্যাসনসমূহ ভজন করাও সহজ নয়। সেই অনিষ্ট, অপ্রিয় ও অমনোজ্ঞ ধর্ম আমার ওপর নেমে আসার পূর্বেই, আমি অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য আগেভাগেই বীর্য আরম্ভ করি, যাতে সেই ধর্মে প্রতিষ্ঠিত হয়ে আমি বৃদ্ধাবস্থাতেও সুখে বিহার করতে পারি।' হে ভিক্ষুগণ, এই প্রথম অনাগত ভয় দর্শন করে ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও উৎসর্গীকৃতচিত্ত হয়ে বিহার করা উচিত—অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi appābādho appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Hoti kho pana so samayo yaṃ imaṃ kāyaṃ byādhi phusati. Byādhitena kho pana byādhinā abhibhūtena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato byādhitopi phāsuṃ viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

ভিক্ষুগণ, পুনরায় অন্য এক সময়ে ভিক্ষু এইভাবে চিন্তা করেন—'বর্তমানে আমি রোগমুক্ত ও ব্যাধিমুক্ত; আমার পরিপাকতন্ত্র (জঠরাগ্নি) সমভাবে খাদ্য পরিপাক করতে সক্ষম, যা অতিশয় শীতল নয়, অতিশয় উষ্ণ নয়, বরং মধ্যম প্রকৃতির এবং সাধনার অনুকূল। কিন্তু এমন সময় আসবে যখন এই শরীরে রোগ আক্রমণ করবে। রোগাক্রান্ত ও ব্যাধিগ্রস্ত ব্যক্তির পক্ষে বুদ্ধগণের শাসন (উপদেশ) মনন করা সহজ নয় এবং অরণ্য-জঙ্গলের প্রত্যন্ত শয্যাসনসমূহ (বাসস্থান) সেবন করাও সহজ নয়। সেই অনিষ্ট, অপ্রিয় ও অমনোজ্ঞ অবস্থা আমার ওপর নেমে আসার পূর্বেই, আমি অপ্রাপ্ত (ধ্যান, মার্গ ও ফল) প্রাপ্তির জন্য, অনধিগত অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃত (নির্বাণ) সাক্ষাৎকারের জন্য এখনই বীর্য (প্রচেষ্টা) আরম্ভ করি, যাতে আমি সেই ধর্মে সমন্বিত হয়ে রোগাক্রান্ত হলেও সুখে বিহার করতে পারি।' ভিক্ষুগণ, এই দ্বিতীয় অনাগত ভয়কে সম্যকভাবে দর্শন করে ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে অপ্রাপ্তের প্রাপ্তির জন্য, অনধিগতের অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতের সাক্ষাৎকারের জন্য বিহার করা অত্যন্ত কর্তব্য।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘etarahi kho subhikkhaṃ susassaṃ sulabhapiṇḍaṃ, sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ. Hoti kho pana so samayo yaṃ dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ, na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ. Dubbhikkhe kho pana manussā yena subhikkhaṃ tena saṅkamanti. Tattha saṅgaṇikavihāro hoti ākiṇṇavihāro. Saṅgaṇikavihāre kho pana sati ākiṇṇavihāre na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi [Pg.92] kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato dubbhikkhepi phāsu viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

ভিক্ষুগণ, পুনরায় অন্য এক সময়ে ভিক্ষু এইভাবে চিন্তা করেন—'বর্তমানে সুভিক্ষা (খাদ্যের প্রাচুর্য) রয়েছে, শস্য ভালো হয়েছে, পিণ্ডপাত (ভিক্ষান্ন) সহজে লাভ করা যায় এবং পাত্র হাতে ভিক্ষাচর্যা করে জীবন ধারণ করা সহজ। কিন্তু এমন সময় আসবে যখন দুর্ভিক্ষ দেখা দেবে, শস্যহানি হবে, পিণ্ডপাত দুর্লভ হবে এবং পাত্র হাতে ভিক্ষাচর্যা করে জীবন ধারণ করা সহজ হবে না। দুর্ভিক্ষের সময় মানুষ যেখানে খাদ্যের প্রাচুর্য রয়েছে সেখানে চলে যায়। সেখানে জনাকীর্ণ ও কোলাহলপূর্ণ পরিবেশে বাস করতে হয়। জনাকীর্ণ ও কোলাহলপূর্ণ পরিবেশে বাস করলে বুদ্ধগণের শাসন মনন করা সহজ নয় এবং অরণ্য-জঙ্গলের প্রত্যন্ত শয্যাসনসমূহ সেবন করাও সহজ নয়। সেই অনিষ্ট, অপ্রিয় ও অমনোজ্ঞ অবস্থা আমার ওপর নেমে আসার পূর্বেই, আমি অপ্রাপ্ত প্রাপ্তির জন্য, অনধিগত অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃত সাক্ষাৎকারের জন্য এখনই বীর্য আরম্ভ করি, যাতে আমি সেই ধর্মে সমন্বিত হয়ে দুর্ভিক্ষের সময়েও সুখে বিহার করতে পারি।' ভিক্ষুগণ, এই তৃতীয় অনাগত ভয়কে সম্যকভাবে দর্শন করে ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে অপ্রাপ্তের প্রাপ্তির জন্য, অনধিগতের অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতের সাক্ষাৎকারের জন্য বিহার করা অত্যন্ত কর্তব্য।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘etarahi kho manussā samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti. Hoti kho pana so samayo yaṃ bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo, cakkasamārūḷhā jānapadā pariyāyanti. Bhaye kho pana sati manussā yena khemaṃ tena saṅkamanti. Tattha saṅgaṇikavihāro hoti ākiṇṇavihāro. Saṅgaṇikavihāre kho pana sati ākiṇṇavihāre na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato bhayepi phāsuṃ viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

ভিক্ষুগণ, পুনরায় অন্য এক সময়ে ভিক্ষু এইভাবে চিন্তা করেন—'বর্তমানে মানুষ ঐক্যবদ্ধ, আনন্দিত, বিবাদহীন এবং দুগ্ধ ও জলের মতো মিশে একে অপরকে প্রিয়চক্ষে দর্শন করে বিহার করছে। কিন্তু এমন সময় আসবেเมื่อ অরণ্যে দস্যুদের উপদ্রবজনিত ভয়ের সৃষ্টি হবে এবং জনপদের মানুষ যানে আরোহণ করে চারদিকে পালিয়ে বেড়াবে। ভয়ের সৃষ্টি হলে মানুষ যেখানে নিরাপদ সেখানে চলে যায়। সেখানে জনাকীর্ণ ও কোলাহলপূর্ণ পরিবেশে বাস করতে হয়। জনাকীর্ণ ও কোলাহলপূর্ণ পরিবেশে বাস করলে বুদ্ধগণের শাসন মনন করা সহজ নয় এবং অরণ্য-জঙ্গলের প্রত্যন্ত শয্যাসনসমূহ সেবন করাও সহজ নয়। সেই অনিষ্ট, অপ্রিয় ও অমনোজ্ঞ অবস্থা আমার ওপর নেমে আসার পূর্বেই, আমি অপ্রাপ্ত প্রাপ্তির জন্য, অনধিগত অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃত সাক্ষাৎকারের জন্য এখনই বীর্য আরম্ভ করি, যাতে আমি সেই ধর্মে সমন্বিত হয়ে ভয়ের সময়েও সুখে বিহার করতে পারি।' ভিক্ষুগণ, এই চতুর্থ অনাগত ভয়কে সম্যকভাবে দর্শন করে ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে অপ্রাপ্তের প্রাপ্তির জন্য, অনধিগতের অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতের সাক্ষাৎকারের জন্য বিহার করা অত্যন্ত কর্তব্য।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘etarahi kho saṅgho samaggo sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharati. Hoti kho pana so samayo yaṃ saṅgho bhijjati. Saṅghe kho pana bhinne na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato bhinnepi saṅghe phāsuṃ viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena [Pg.93] ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.

ভিক্ষুগণ, পুনরায় অন্য এক সময়ে ভিক্ষু এইভাবে চিন্তা করেন—'বর্তমানে সংঘ ঐক্যবদ্ধ, প্রীতিপূর্ণ, বিবাদহীন এবং একই প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করে সুখে বিহার করছে। কিন্তু এমন সময় আসবে যখন সংঘে ভেদ (বিভাজন) সৃষ্টি হবে। সংঘ বিভক্ত হলে বুদ্ধগণের শাসন মনন করা সহজ নয় এবং অরণ্য-জঙ্গলের প্রত্যন্ত শয্যাসনসমূহ সেবন করাও সহজ নয়। সেই অনিষ্ট, অপ্রিয় ও অমনোজ্ঞ অবস্থা আমার ওপর নেমে আসার পূর্বেই, আমি অপ্রাপ্ত প্রাপ্তির জন্য, অনধিগত অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃত সাক্ষাৎকারের জন্য এখনই বীর্য আরম্ভ করি, যাতে আমি সেই ধর্মে সমন্বিত হয়ে সংঘ বিভক্ত হলেও সুখে বিহার করতে পারি।' ভিক্ষুগণ, এই পঞ্চম অনাগত ভয়কে সম্যকভাবে দর্শন করে ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে অপ্রাপ্তের প্রাপ্তির জন্য, অনধিগতের অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতের সাক্ষাৎকারের জন্য বিহার করা অত্যন্ত কর্তব্য।


‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca anāgatabhayāni sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অনাগত ভয়কে সম্যকভাবে দর্শন করে ভিক্ষুর পক্ষে অপ্রমত্ত, আতাপী ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে অপ্রাপ্তের প্রাপ্তির জন্য, অনধিগতের অধিগমের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতের সাক্ষাৎকারের জন্য বিহার করা অত্যন্ত কর্তব্য।


9. Tatiyaanāgatabhayasuttaṃ

৯. তৃতীয় অনাগতভয় সূত্র


79. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, anāgatabhayāni etarahi asamuppannāni āyatiṃ samuppajjissanti. Tāni vo paṭibujjhitabbāni; paṭibujjhitvā ca tesaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ.

৭৯. ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অনাগত ভয় বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি, কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এগুলো তোমাদের জানতে হবে এবং জানার পর এগুলো দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করতে হবে।


‘‘Katamāni pañca? Bhavissanti, bhikkhave, bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā aññe upasampādessanti. Tepi na sakkhissanti vinetuṃ adhisīle adhicitte adhipaññāya. Tepi bhavissanti abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā aññe upasampādessanti. Tepi na sakkhissanti vinetuṃ adhisīle adhicitte adhipaññāya. Tepi bhavissanti abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

কোন পাঁচটি? ভিক্ষুগণ, অনাগত কালে (ভবিষ্যতে) এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হবেন। তারা নিজেরা কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হয়ে অন্যদের উপসম্পদা (দীক্ষা) প্রদান করবেন। তারাও তাদের শিষ্যদের অধিশীল, অধিচিত্ত ও অধিপ্রজ্ঞায় দীক্ষিত করতে সক্ষম হবেন না। সেই শিষ্যরাও কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হবেন। তারা আবার কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হয়ে অন্যদের উপসম্পদা প্রদান করবেন। তারাও তাদের শিষ্যদের অধিশীল, অধিচিত্ত ও অধিপ্রজ্ঞায় দীক্ষিত করতে সক্ষম হবেন না। সেই শিষ্যরাও কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হবেন। এইভাবে, ভিক্ষুগণ, ধর্ম কলুষিত হওয়ার কারণে বিনয় কলুষিত হয় এবং বিনয় কলুষিত হওয়ার কারণে ধর্ম কলুষিত হয়। ভিক্ষুগণ, এই প্রথম অনাগত ভয় বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি, কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানতে হবে এবং জানার পর এটি দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করতে হবে।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā aññesaṃ nissayaṃ dassanti. Tepi na sakkhissanti vinetuṃ adhisīle adhicitte adhipaññāya. Tepi bhavissanti abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā [Pg.94] abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā aññesaṃ nissayaṃ dassanti. Tepi na sakkhissanti vinetuṃ adhisīle adhicitte adhipaññāya. Tepi bhavissanti abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

পুনরায়, ভিক্ষুগণ, ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হবেন। তারা নিজেরা কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হয়ে অন্যদের আশ্রয় (নিশ্রয়) প্রদান করবেন। তারাও তাদের শিষ্যদের অধিশীল, অধিচিত্ত ও অধিপ্রজ্ঞায় দীক্ষিত করতে সক্ষম হবেন না। সেই শিষ্যরাও কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হবেন। তারা আবার কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হয়ে অন্যদের আশ্রয় প্রদান করবেন। তারাও তাদের শিষ্যদের অধিশীল, অধিচিত্ত ও অধিপ্রজ্ঞায় দীক্ষিত করতে সক্ষম হবেন না। সেই শিষ্যরাও কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হবেন। এইভাবে, ভিক্ষুগণ, ধর্ম কলুষিত হওয়ার কারণে বিনয় কলুষিত হয় এবং বিনয় কলুষিত হওয়ার কারণে ধর্ম কলুষিত হয়। ভিক্ষুগণ, এই দ্বিতীয় অনাগত ভয় বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি, কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানতে হবে এবং জানার পর এটি দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করতে হবে।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā abhidhammakathaṃ vedallakathaṃ kathentā kaṇhadhammaṃ okkamamānā na bujjhissanti. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

পুনরায়, ভিক্ষুগণ, ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হবেন। তারা নিজেরা কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হয়ে অভিধর্ম-কথা ও বেদল্ল-কথা (প্রশ্নোত্তর আলোচনা) বলার সময় কৃষ্ণধর্মে (অকুশল ধর্মে) পতিত হবেন, কিন্তু তা বুঝতে পারবেন না। এইভাবে, ভিক্ষুগণ, ধর্ম কলুষিত হওয়ার কারণে বিনয় কলুষিত হয় এবং বিনয় কলুষিত হওয়ার কারণে ধর্ম কলুষিত হয়। ভিক্ষুগণ, এই তৃতীয় অনাগত ভয় বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি, কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানতে হবে এবং জানার পর এটি দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করতে হবে।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā ye te suttantā tathāgatabhāsitā gambhīrā gambhīratthā lokuttarā suññatāppaṭisaṃyuttā, tesu bhaññamānesu na sussūsissanti, na sotaṃ odahissanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapessanti, na ca te dhamme uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ maññissanti. Ye pana te suttantā kavitā kāveyyā cittakkharā cittabyañjanā bāhirakā sāvakabhāsitā, tesu bhaññamānesu sussūsissanti, sotaṃ odahissanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapessanti, te ca dhamme uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ maññissanti. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

পুনরায়, ভিক্ষুগণ, ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হবেন। তারা নিজেরা কায়-ভাবনাহীন, শীল-ভাবনাহীন, চিত্ত-ভাবনাহীন ও প্রজ্ঞা-ভাবনাহীন হয়ে, তথাগত কর্তৃক ভাষিত যেসকল গভীর, গভীর অর্থযুক্ত, লোকোত্তর ও শূন্যতা-সংযুক্ত সূত্রান্ত রয়েছে, সেগুলো পাঠ করার সময় শুনতে চাইবেন না, কর্ণপাত করবেন না, বোঝার জন্য চিত্ত স্থির করবেন না এবং সেই ধর্মসমূহ শিক্ষা করা বা মুখস্থ করা আবশ্যক বলে মনে করবেন না। কিন্তু কবিদের দ্বারা রচিত কাব্যধর্মী, অলংকারপূর্ণ শব্দ ও ব্যঞ্জনাবিশিষ্ট, বাহ্যিক (শাসনবহির্ভূত) এবং শিষ্যদের দ্বারা ভাষিত যেসকল সূত্রান্ত রয়েছে, সেগুলো পাঠ করার সময় তারা শুনতে চাইবেন, কর্ণপাত করবেন, বোঝার জন্য চিত্ত স্থির করবেন এবং সেই ধর্মসমূহ শিক্ষা করা ও মুখস্থ করা আবশ্যক বলে মনে করবেন। এইভাবে, ভিক্ষুগণ, ধর্ম কলুষিত হওয়ার কারণে বিনয় কলুষিত হয় এবং বিনয় কলুষিত হওয়ার কারণে ধর্ম কলুষিত হয়। ভিক্ষুগণ, এই চতুর্থ অনাগত ভয় বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি, কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানতে হবে এবং জানার পর এটি দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করতে হবে।


‘‘Puna [Pg.95] caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā therā bhikkhū bāhulikā bhavissanti sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhissanti appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjissati. Sāpi bhavissati bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhissati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. ‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca anāgatabhayāni etarahi asamuppannāni āyatiṃ samuppajjissanti. Tāni vo paṭibujjhitabbāni; paṭibujjhitvā ca tesaṃ pahānāya vāyamitabba’’nti. Navamaṃ.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ! ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা অনুন্নত কায় (কায়ভাবনাহীন), অনুন্নত শীল (শীলভাবনাহীন), অনুন্নত চিত্ত (চিত্তভাবনাহীন) এবং অনুন্নত প্রজ্ঞা (প্রজ্ঞাভাবনাহীন) হবেন। সেই অনুন্নত কায়, অনুন্নত শীল, অনুন্নত চিত্ত ও অনুন্নত প্রজ্ঞাসম্পন্ন স্থবির ভিক্ষুগণ বিলাসী ও শিথিল হবেন, অধঃপতনে অগ্রগামী হবেন এবং নির্জনবাসের দায়িত্ব পরিত্যাগ করবেন। যা এখনও অপ্রাপ্ত তা প্রাপ্তির জন্য, যা অনধিগত তা অধিগমনের জন্য এবং যা অসাক্ষাৎকৃত তা সাক্ষাৎকারের জন্য তারা বীর্য বা প্রচেষ্টা আরম্ভ করবেন না। তাদের পরবর্তী প্রজন্ম তাদের দৃষ্টান্ত অনুসরণ করবে। তারাও বিলাসী ও শিথিল হবে, অধঃপতনে অগ্রগামী হবে এবং নির্জনবাসের দায়িত্ব পরিত্যাগ করবে; তারাও অপ্রাপ্তের প্রাপ্তির জন্য, অনধিগতের অধিগমনের জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতের সাক্ষাৎকারের জন্য বীর্য আরম্ভ করবে না। হে ভিক্ষুগণ! এভাবেই ধর্মের বিনাশের কারণে বিনয়ের বিনাশ ঘটে এবং বিনয়ের বিনাশের কারণে ধর্মের বিনাশ ঘটে। হে ভিক্ষুগণ! এটি পঞ্চম অনাগত ভয়, যা বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে তা দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত। হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি অনাগত ভয় বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এগুলো তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে এগুলো দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত।” নবম সূত্র।


10. Catutthaanāgatabhayasuttaṃ

১০. চতুর্থ অনাগতভয় সূত্র


80. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, anāgatabhayāni etarahi asamuppannāni āyatiṃ samuppajjissanti. Tāni vo paṭibujjhitabbāni; paṭibujjhitvā ca tesaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ.

৮০. “হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি অনাগত ভয় বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এগুলো তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে এগুলো দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত।”


‘‘Katamāni pañca? Bhavissanti, bhikkhave, bhikkhū anāgatamaddhānaṃ cīvare kalyāṇakāmā. Te cīvare kalyāṇakāmā samānā riñcissanti paṃsukūlikattaṃ, riñcissanti araññavanapatthāni pantāni senāsanāni; gāmanigamarājadhānīsu osaritvā vāsaṃ kappessanti, cīvarahetu ca anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjissanti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

“কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ! ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা উত্তম চীবর আকাঙ্ক্ষা করবেন। তারা উত্তম চীবর আকাঙ্ক্ষী হয়ে পাংশুকুলিক ব্রত পরিত্যাগ করবেন, অরণ্য ও গভীর বনের নির্জন শয়নায়ন পরিত্যাগ করবেন; তারা গ্রাম, নিগম ও রাজধানীতে প্রবেশ করে সেখানে বসবাস শুরু করবেন এবং চীবরের জন্য নানা প্রকার অনুচিত ও অযোগ্য উপায়ে জীবিকা অন্বেষণ করবেন। হে ভিক্ষুগণ! এটি প্রথম অনাগত ভয়, যা বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে তা দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ piṇḍapāte kalyāṇakāmā. Te piṇḍapāte kalyāṇakāmā samānā riñcissanti piṇḍapātikattaṃ[Pg.96], riñcissanti araññavanapatthāni pantāni senāsanāni; gāmanigamarājadhānīsu osaritvā vāsaṃ kappessanti jivhaggena rasaggāni pariyesamānā, piṇḍapātahetu ca anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjissanti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ! ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা উত্তম পিণ্ডপাত আকাঙ্ক্ষা করবেন। তারা উত্তম পিণ্ডপাত আকাঙ্ক্ষী হয়ে পিণ্ডপাতিক ব্রত পরিত্যাগ করবেন, অরণ্য ও গভীর বনের নির্জন শয়নায়ন পরিত্যাগ করবেন; তারা গ্রাম, নিগম ও রাজধানীতে প্রবেশ করে জিহ্বাগ্র দ্বারা উত্তম স্বাদের অন্বেষণ করে বসবাস করবেন এবং পিণ্ডপাতের জন্য নানা প্রকার অনুচিত ও অযোগ্য উপায়ে জীবিকা অন্বেষণ করবেন। হে ভিক্ষুগণ! এটি দ্বিতীয় অনাগত ভয়, যা বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে তা দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ senāsane kalyāṇakāmā. Te senāsane kalyāṇakāmā samānā riñcissanti rukkhamūlikattaṃ, riñcissanti araññavanapatthāni pantāni senāsanāni; gāmanigamarājadhānīsu osaritvā vāsaṃ kappessanti, senāsanahetu ca anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjissanti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ! ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা উত্তম শয়নায়ন আকাঙ্ক্ষা করবেন। তারা উত্তম শয়নায়ন আকাঙ্ক্ষী হয়ে বৃক্ষমূলিক ব্রত পরিত্যাগ করবেন, অরণ্য ও গভীর বনের নির্জন শয়নায়ন পরিত্যাগ করবেন; তারা গ্রাম, নিগম ও রাজধানীতে প্রবেশ করে সেখানে বসবাস শুরু করবেন এবং শয়নায়নের জন্য নানা প্রকার অনুচিত ও অযোগ্য উপায়ে জীবিকা অন্বেষণ করবেন। হে ভিক্ষুগণ! এটি তৃতীয় অনাগত ভয়, যা বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে তা দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ bhikkhunīsikkhamānāsamaṇuddesehi saṃsaṭṭhā viharissanti. Bhikkhunīsikkhamānāsamaṇuddesehi saṃsagge kho pana, bhikkhave, sati etaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘anabhiratā vā brahmacariyaṃ carissanti, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjissanti, sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattissanti’. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ! ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা ভিক্ষুণী, শিক্ষমাণা ও শ্রমণোদ্দেশদের সাথে মেলামেশা করে বসবাস করবেন। হে ভিক্ষুগণ! ভিক্ষুণী, শিক্ষমাণা ও শ্রমণোদ্দেশদের সাথে মেলামেশা থাকলে এটিই প্রত্যাশিত যে—তারা অসন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করবেন, অথবা কোনো সংক্লিষ্ট আপত্তিতে পতিত হবেন, অথবা শিক্ষা পরিত্যাগ করে হীন গৃহী জীবনে ফিরে যাবেন। হে ভিক্ষুগণ! এটি চতুর্থ অনাগত ভয়, যা বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে তা দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ ārāmikasamaṇuddesehi saṃsaṭṭhā viharissanti. Ārāmikasamaṇuddesehi saṃsagge kho pana, bhikkhave, sati etaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘anekavihitaṃ sannidhikāraparibhogaṃ anuyuttā viharissanti, oḷārikampi nimittaṃ karissanti, pathaviyāpi haritaggepi’. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ! ভবিষ্যতে এমন ভিক্ষুগণ হবেন যারা আরামিক ও শ্রমণোদ্দেশদের সাথে মেলামেশা করে বসবাস করবেন। হে ভিক্ষুগণ! আরামিক ও শ্রমণোদ্দেশদের সাথে মেলামেশা থাকলে এটিই প্রত্যাশিত যে—তারা নানা প্রকার সঞ্চয় ও ভোগের কাজে লিপ্ত হয়ে বসবাস করবেন এবং মাটি ও সবুজ উদ্ভিদের ক্ষেত্রে স্থূল ইঙ্গিত করবেন। হে ভিক্ষুগণ! এটি পঞ্চম অনাগত ভয়, যা বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এটি তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে তা দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত।”


‘‘Imāni [Pg.97] kho, bhikkhave, pañca anāgatabhayāni etarahi asamuppannāni āyatiṃ samuppajjissanti. Tāni vo paṭibujjhitabbāni; paṭibujjhitvā ca tesaṃ pahānāya vāyamitabba’’nti. Dasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি অনাগত ভয় বর্তমানে উৎপন্ন হয়নি কিন্তু ভবিষ্যতে উৎপন্ন হবে। এগুলো তোমাদের জানা উচিত এবং জেনে এগুলো দূর করার জন্য প্রচেষ্টা করা উচিত।” দশম সূত্র।


Yodhājīvavaggo tatiyo.

তৃতীয় যোধাজীব বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র (উদান)—


Dve cetovimuttiphalā, dve ca dhammavihārino;

Yodhājīvā ca dve vuttā, cattāro ca anāgatāti.

দুটি চেতোবিমুক্তিফল সূত্র, দুটি ধর্মবিহারী সূত্র, দুটি যোধাজীব সূত্র এবং চারটি অনাগতভয় সূত্র—এই দশটি সূত্র রয়েছে।


(9) 4. Theravaggo

(৯) ৪. স্থবির বর্গ


1. Rajanīyasuttaṃ

১. রজনীয় সূত্র


81. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Rajanīye rajjati, dussanīye dussati, mohanīye muyhati, kuppanīye kuppati, madanīye majjati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca.

৮১. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় ও ভাবনাহীন হন। কোন পাঁচটি? আসক্তিজনক বিষয়ে আসক্ত হন, দ্বেষজনক বিষয়ে দ্বেষ করেন, মোহজনক বিষয়ে মোহাচ্ছন্ন হন, ক্রোধজনক বিষয়ে ক্রুদ্ধ হন এবং মদোন্মত্তজনক বিষয়ে মত্ত হন—হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় ও ভাবনাহীন হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kuppanīye na kuppati, madanīye na majjati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় ও ভাবনীয় হন। কোন পাঁচটি? আসক্তিজনক বিষয়ে আসক্ত হন না, দ্বেষজনক বিষয়ে দ্বেষ করেন না, মোহজনক বিষয়ে মোহাচ্ছন্ন হন না, ক্রোধজনক বিষয়ে ক্রুদ্ধ হন না এবং মদোন্মত্তজনক বিষয়ে মত্ত হন না—হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় ও ভাবনীয় হন।” প্রথম সূত্র।


2. Vītarāgasuttaṃ

২. বীতরাগ সূত্র


82. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi [Pg.98] pañcahi? Avītarāgo hoti, avītadoso hoti, avītamoho hoti, makkhī ca, paḷāsī ca – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca.

৮২. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় ও ভাবনাহীন হন। কোন পাঁচটি? রাগহীন হন না, দ্বেষহীন হন না, মোহহীন হন না, পরশ্রীকাতর হন এবং প্রতিদ্বন্দ্বিতাপরায়ণ হন—হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় ও ভাবনাহীন হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Vītarāgo hoti, vītadoso hoti, vītamoho hoti, amakkhī ca, apaḷāsī ca – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Dutiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় ও ভাবনীয় হন। কোন পাঁচটি? রাগহীন হন, দ্বেষহীন হন, মোহহীন হন, পরশ্রীকাতর হন না এবং প্রতিদ্বন্দ্বিতাপরায়ণ হন না—হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় ও ভাবনীয় হন।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Kuhakasuttaṃ

৩. কুহক সূত্র


83. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Kuhako ca hoti, lapako ca, nemittiko ca, nippesiko ca, lābhena ca lābhaṃ nijigīsitā – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca.

৮৩. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় ও ভাবনাহীন হন। কোন পাঁচটি? কুহক হন, লপক হন, নৈমিত্তিক হন, নিষ্পেষক হন এবং লাভের দ্বারা লাভ অন্বেষণকারী হন—হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় ও ভাবনাহীন হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Na ca kuhako hoti, na ca lapako, na ca nemittiko, na ca nippesiko, na ca lābhena lābhaṃ nijigīsitā – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Tatiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় ও ভাবনীয় হন। কোন পাঁচটি? কুহক হন না, লপক হন না, নৈমিত্তিক হন না, নিষ্পেষক হন না এবং লাভের দ্বারা লাভ অন্বেষণকারী হন না—হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় ও ভাবনীয় হন।” তৃতীয় সূত্র।


4. Assaddhasuttaṃ

৪. অশ্রদ্ধ সূত্র


84. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti, amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti[Pg.99], kusīto hoti, duppañño hoti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca.

৮৪. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় ও ভাবনাহীন হন। কোন পাঁচটি? অশ্রদ্ধ হন, অহিরীক হন, অনোত্তাপী হন, অলস হন এবং দুষ্প্রাজ্ঞ হন—হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় ও ভাবনাহীন হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, hirīmā hoti, ottappī hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় ও ভাবনীয় হন। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধাবান হন, হিরীমান হন, ওত্তাপী হন, আরব্ধবীর্য হন এবং প্রজ্ঞাবান হন—হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় ও ভাবনীয় হন।” চতুর্থ সূত্র।


5. Akkhamasuttaṃ

৫. অক্ষম সূত্র


85. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca.

৮৫. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু তাঁর সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় এবং অসম্মানীয় হন। কোন পাঁচটি? তিনি রূপ সহ্য করতে পারেন না, শব্দ সহ্য করতে পারেন না, গন্ধ সহ্য করতে পারেন না, রস সহ্য করতে পারেন না এবং স্পর্শ সহ্য করতে পারেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় এবং অসম্মানীয় হন।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Pañcamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু তাঁর সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় এবং সম্মানীয় হন। কোন পাঁচটি? তিনি রূপ সহ্য করতে পারেন, শব্দ সহ্য করতে পারেন, গন্ধ সহ্য করতে পারেন, রস সহ্য করতে পারেন এবং স্পর্শ সহ্য করতে পারেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় এবং সম্মানীয় হন।


6. Paṭisambhidāpattasuttaṃ

৬. প্রতিসম্ভিদাপ্রাপ্ত সূত্র


86. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Atthapaṭisambhidāpatto hoti, dhammapaṭisambhidāpatto hoti, niruttipaṭisambhidāpatto hoti, paṭibhānapaṭisambhidāpatto hoti, yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tattha dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ [Pg.100] alaṃ saṃvidhātuṃ – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

৮৬. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু তাঁর সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় এবং সম্মানীয় হন। কোন পাঁচটি? তিনি অর্থ-প্রতিসম্ভিদা প্রাপ্ত হন, ধর্ম-প্রতিসম্ভিদা প্রাপ্ত হন, নিরুক্তি-প্রতিসম্ভিদা প্রাপ্ত হন, প্রতিভান-প্রতিসম্ভিদা প্রাপ্ত হন এবং সধর্মচারীদের যে সমস্ত ছোট-বড় করণীয় কাজ রয়েছে, সেগুলোতে তিনি দক্ষ ও অলসতাহহীন হন, সেই কাজের উপায় অনুসন্ধানের প্রজ্ঞায় সমন্বিত হন এবং তা নিজে করতে ও অন্যকে দিয়ে সুচারুরূপে সম্পন্ন করাতে সমর্থ হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় এবং সম্মানীয় হন।


7. Sīlavantasuttaṃ

৭. শীলবান সূত্র


87. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati. Ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Sattamaṃ.

৮৭. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু তাঁর সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় এবং সম্মানীয় হন। কোন পাঁচটি? তিনি শীলবান হন, প্রাতিমোক্ষ সংবর শীলে সংবৃত হয়ে বিহার করেন; আচার ও গোচরে সম্পন্ন হন এবং সামান্যতম অপরাধেও ভয়দর্শী হয়ে শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা লাভ করেন। তিনি বহুশ্রুত হন, শ্রুত বিষয় ধারণ করেন এবং শ্রুত বিষয় সঞ্চয় করেন। যে সকল ধর্ম আদিতে কল্যাণকর, মধ্যে কল্যাণকর ও অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত এবং যা সর্বতোভাবে পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে—এইরূপ ধর্মসমূহ তিনি বহু শ্রবণ করেছেন, মনে ধারণ করেছেন, বচনে অভ্যাস করেছেন, মনে অনুধাবন করেছেন এবং প্রজ্ঞার দ্বারা সম্যকভাবে উপলব্ধি করেছেন। তিনি সুবক্তা হন, তাঁর কণ্ঠস্বর সুন্দর হয় এবং তিনি মার্জিত, স্পষ্ট, অনিন্দনীয় ও অর্থবোধক বাক্যে সমন্বিত হন। তিনি অতিমানস এবং ইহজীবনেই সুখবিহারস্বরূপ চারটি ধ্যান অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন। তিনি আস্রব ক্ষয়ের মাধ্যমে আস্রবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহজীবনেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে, তা লাভ করে বিহার করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় এবং সম্মানীয় হন।


8. Therasuttaṃ

৮. স্থবির সূত্র


88. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu bahujanaahitāya paṭipanno hoti bahujanaasukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ.

৮৮. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু বহু মানুষের অহিতের জন্য, বহু মানুষের অসুখের জন্য, বহু লোকের অনর্থের জন্য, দেব ও মানুষের অহিত ও দুঃখের জন্য প্রতিপন্ন হন।


‘‘Katamehi pañcahi? Thero hoti rattaññū cirapabbajito; ñāto hoti yasassī sagahaṭṭhapabbajitānaṃ bahujanaparivāro; lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā [Pg.101] pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā appaṭividdhā; micchādiṭṭhiko hoti viparītadassano, so bahujanaṃ saddhammā vuṭṭhāpetvā asaddhamme patiṭṭhāpeti. Thero bhikkhu rattaññū cirapabbajito itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, ñāto thero bhikkhu yasassī sagahaṭṭhapabbajitānaṃ bahujanaparivāro itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, lābhī thero bhikkhu cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, bahussuto thero bhikkhu sutadharo sutasannicayo itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu bahujanaahitāya paṭipanno hoti bahujanaasukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ.

কোন পাঁচটি? তিনি একজন স্থবির হন, বহু বর্ষাবাস সম্পন্ন এবং দীর্ঘকাল পূর্বে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারী। তিনি গৃহী ও প্রব্রজিতদের মধ্যে সুপরিচিত, যশস্বী এবং বহু লোকের পরিবৃত। তিনি চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয় ভেষজ-পরিষ্কার লাভকারী হন। তিনি বহুশ্রুত হন, শ্রুত বিষয় ধারণ করেন এবং শ্রুত বিষয় সঞ্চয় করেন। যে সকল ধর্ম আদিতে কল্যাণকর, মধ্যে কল্যাণকর ও অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত এবং যা সর্বতোভাবে পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে—এইরূপ ধর্মসমূহ তিনি বহু শ্রবণ করেছেন, মনে ধারণ করেছেন, বচনে অভ্যাস করেছেন, মনে অনুধাবন করেছেন, কিন্তু প্রজ্ঞার দ্বারা সম্যকভাবে উপলব্ধি করতে পারেননি। তিনি মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্ন ও বিপরীত দর্শনযুক্ত হন। তিনি বহু মানুষকে সদ্ধর্ম থেকে বিচ্যুত করে অসদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত করেন। মানুষ এই ভেবে তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে যে, 'এই স্থবির ভিক্ষু বহু বর্ষাবাস সম্পন্ন এবং দীর্ঘকাল পূর্বে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারী।' মানুষ এই ভেবে তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে যে, 'এই স্থবির ভিক্ষু সুপরিচিত, যশস্বী এবং গৃহী ও প্রব্রজিতদের মধ্যে বহু লোকের পরিবৃত।' মানুষ এই ভেবে তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে যে, 'এই স্থবির ভিক্ষু চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয় ভেষজ-পরিষ্কার লাভকারী।' মানুষ এই ভেবে তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে যে, 'এই স্থবির ভিক্ষু বহুশ্রুত, শ্রুত বিষয় ধারণকারী ও সঞ্চয়কারী।' হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু বহু মানুষের অহিতের জন্য, বহু মানুষের অসুখের জন্য, বহু লোকের অনর্থের জন্য, দেব ও মানুষের অহিত ও দুঃখের জন্য প্রতিপন্ন হন।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু বহু মানুষের হিতের জন্য, বহু মানুষের সুখের জন্য, বহু লোকের কল্যাণের জন্য, দেব ও মানুষের হিত ও সুখের জন্য প্রতিপন্ন হন।


‘‘Katamehi pañcahi? Thero hoti rattaññū cirapabbajito; ñāto hoti yasassī sagahaṭṭhapabbajitānaṃ bahujanaparivāro; lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; sammādiṭṭhiko hoti aviparītadassano, so bahujanaṃ asaddhammā vuṭṭhāpetvā saddhamme patiṭṭhāpeti. Thero bhikkhu rattaññū cirapabbajito itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, ñāto thero bhikkhu yasassī sagahaṭṭhapabbajitānaṃ bahujanaparivāro itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, lābhī thero bhikkhu cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, bahussuto thero bhikkhu sutadharo sutasannicayo itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya [Pg.102] bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. Aṭṭhamaṃ.

কোন পাঁচটি? তিনি একজন স্থবির হন, বহু বর্ষাবাস সম্পন্ন এবং দীর্ঘকাল পূর্বে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারী। তিনি গৃহী ও প্রব্রজিতদের মধ্যে সুপরিচিত, যশস্বী এবং বহু লোকের পরিবৃত। তিনি চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয় ভেষজ-পরিষ্কার লাভকারী হন। তিনি বহুশ্রুত হন, শ্রুত বিষয় ধারণ করেন এবং শ্রুত বিষয় সঞ্চয় করেন। যে সকল ধর্ম আদিতে কল্যাণকর, মধ্যে কল্যাণকর ও অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত এবং যা সর্বতোভাবে পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে—এইরূপ ধর্মসমূহ তিনি বহু শ্রবণ করেছেন, মনে ধারণ করেছেন, বচনে অভ্যাস করেছেন, মনে অনুধাবন করেছেন এবং প্রজ্ঞার দ্বারা সম্যকভাবে উপলব্ধি করেছেন। তিনি সম্যকদৃষ্টিসম্পন্ন ও অবিকৃত দর্শনযুক্ত হন। তিনি বহু মানুষকে অসদ্ধর্ম থেকে মুক্ত করে সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত করেন। মানুষ এই ভেবে তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে যে, 'এই স্থবির ভিক্ষু বহু বর্ষাবাস সম্পন্ন এবং দীর্ঘকাল পূর্বে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারী।' মানুষ এই ভেবে তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে যে, 'এই স্থবির ভিক্ষু সুপরিচিত, যশস্বী এবং গৃহী ও প্রব্রজিতদের মধ্যে বহু লোকের পরিবৃত।' মানুষ এই ভেবে তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে যে, 'এই স্থবির ভিক্ষু চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয় ভেষজ-পরিষ্কার লাভকারী।' মানুষ এই ভেবে তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে যে, 'এই স্থবির ভিক্ষু বহুশ্রুত, শ্রুত বিষয় ধারণকারী ও সঞ্চয়কারী।' হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত স্থবির ভিক্ষু বহু মানুষের হিতের জন্য, বহু মানুষের সুখের জন্য, বহু লোকের কল্যাণের জন্য, দেব ও মানুষের হিত ও সুখের জন্য প্রতিপন্ন হন।


9. Paṭhamasekhasuttaṃ

৯. প্রথম শৈক্ষ সূত্র


89. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhati – ime kho, bhikkhave, pañca dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti.

৮৯. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়। কোন পাঁচটি? কর্মে আসক্তি, গল্পগুজবে আসক্তি, নিদ্রায় আসক্তি, দলবদ্ধতায় আসক্তি এবং চিত্ত যেভাবে মুক্ত হয়েছে তা প্রত্যবেক্ষণ না করা। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়।


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, na saṅgaṇikārāmatā, yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati – ime kho, bhikkhave, pañca dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Navamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম শৈক্ষ ভিক্ষুর অনবনতির কারণ হয়। কোন পাঁচটি? কর্মে আসক্ত না হওয়া, গল্পগুজবে আসক্ত না হওয়া, নিদ্রায় আসক্ত না হওয়া, দলবদ্ধতায় আসক্ত না হওয়া এবং চিত্ত যেভাবে মুক্ত হয়েছে তা প্রত্যবেক্ষণ করা। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম শৈক্ষ ভিক্ষুর অনবনতির কারণ হয়।


10. Dutiyasekhasuttaṃ

১০. দ্বিতীয় শৈক্ষ সূত্র


90. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, sekho bhikkhu bahukicco hoti bahukaraṇīyo viyatto kiṃkaraṇīyesu; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati.

৯০. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু বহু কাজ ও বহু করণীয় কার্যে ব্যস্ত থাকেন এবং বিভিন্ন ছোটখাটো কাজে দক্ষ হন; কিন্তু তিনি নির্জনতা বর্জন করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে মনোনিবেশ করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি প্রথম ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu appamattakena kammena divasaṃ atināmeti; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু সামান্য কোনো কাজে সারা দিন অতিবাহিত করেন; তিনি নির্জনতা বর্জন করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে মনোনিবেশ করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি দ্বিতীয় ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu saṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhapabbajitehi ananulomikena gihisaṃsaggena; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু গৃহী ও প্রব্রজিতদের সাথে মেলামেশা করেন এবং গৃহীদের মতো অনুপযুক্ত সংসর্গে লিপ্ত হয়ে বিহার করেন; তিনি নির্জনতা বর্জন করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে মনোনিবেশ করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি তৃতীয় ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu akālena gāmaṃ pavisati, atidivā paṭikkamati; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু অসময়ে গ্রামে প্রবেশ করেন এবং অতি বিলম্বে ফিরে আসেন; তিনি নির্জনতা বর্জন করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে মনোনিবেশ করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি quarto ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়।


‘‘Puna [Pg.103] caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu yāyaṃ kathā ābhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī ; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু চিত্তের উন্মোচনে সহায়ক এবং ক্লেশ ক্ষয়কারী যে সকল কথা রয়েছে—যেমন: অল্পেচ্ছা বিষয়ক কথা, সন্তোষ বিষয়ক কথা, প্রবিবেক বিষয়ক কথা, অসংসর্গ বিষয়ক কথা, বীর্যারম্ভ বিষয়ক কথা, শীল বিষয়ক কথা, সমাধি বিষয়ক কথা, প্রজ্ঞা বিষয়ক কথা, বিমুক্তি বিষয়ক কথা এবং বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন বিষয়ক কথা—এইরূপ কথা তিনি অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই শ্রবণ করার সুযোগ পান না; তিনি নির্জনতা বর্জন করেন এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে মনোনিবেশ করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি পঞ্চম ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতির কারণ হয়।


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, sekho bhikkhu na bahukicco hoti na bahukaraṇīyo viyatto kiṃkaraṇīyesu; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম শৈক্ষ (শিক্ষাধীন) ভিক্ষুর অবনতি না হওয়ার জন্য সংবর্তিত হয়। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে শৈক্ষ ভিক্ষু বহু কাজ ও কর্তব্যে লিপ্ত থাকেন না; করণীয় কাজসমূহে তিনি দক্ষ ও বিচক্ষণ হন; তিনি নির্জনবাস পরিত্যাগ করেন না এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি (শমথ) সাধনে নিয়োজিত থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, এটিই প্রথম ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতি না হওয়ার জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu na appamattakena kammena divasaṃ atināmeti; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু সামান্য তুচ্ছ কাজে সমস্ত দিন অতিবাহিত করেন না; তিনি নির্জনবাস পরিত্যাগ করেন না এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে নিয়োজিত থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, এটিই দ্বিতীয় ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতি না হওয়ার জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu asaṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhapabbajitehi ananulomikena gihisaṃsaggena; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু গৃহী ও প্রব্রজিতদের সাথে গৃহীদের মতো অনুপযুক্ত মেলামেশা বা সংসর্গ এড়িয়ে নির্লিপ্ত হয়ে বাস করেন; তিনি নির্জনবাস পরিত্যাগ করেন না এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে নিয়োজিত থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, এটিই তৃতীয় ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতি না হওয়ার জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu na atikālena gāmaṃ pavisati, nātidivā paṭikkamati; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু অতি প্রত্যুষে গ্রামে প্রবেশ করেন না এবং অতি বিলম্বে ফিরে আসেন না; তিনি নির্জনবাস পরিত্যাগ করেন না এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে নিয়োজিত থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, এটিই চতুর্থ ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতি না হওয়ার জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu yāyaṃ kathā ābhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya [Pg.104] nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Dasamaṃ.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ ভিক্ষু যে-সকল কথা ক্লেশ দূরীকরণে অত্যন্ত সহায়ক এবং চিত্ত উন্মোচনে অনুকূল (শমথ ও বিপশ্যনার উপযোগী), যেমন—অল্পেচ্ছা বিষয়ক কথা, সন্তোষ বিষয়ক কথা, প্রবিবেক (নির্জনতা) বিষয়ক কথা, অসংসর্গ (অনাসক্তি) বিষয়ক কথা, বীর্য আরম্ভ (প্রচেষ্টা) বিষয়ক কথা, শীল বিষয়ক কথা, সমাধি বিষয়ক কথা, প্রজ্ঞা বিষয়ক কথা, বিমুক্তি বিষয়ক কথা, বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন বিষয়ক কথা—এইরূপ কথা তিনি অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন; তিনি নির্জনবাস পরিত্যাগ করেন না এবং নিজের অন্তরে চিত্তের প্রশান্তি সাধনে নিয়োজিত থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, এটিই পঞ্চম ধর্ম যা শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতি না হওয়ার জন্য সংবর্তিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মই শৈক্ষ ভিক্ষুর অবনতি না হওয়ার জন্য সংবর্তিত হয়।” দশম সূত্র।


Theravaggo catuttho.

চতুর্থ থেরবর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সারসংক্ষেপ (উদান):


Rajanīyo vītarāgo, kuhakāssaddhaakkhamā;

Paṭisambhidā ca sīlena, thero sekhā pare duveti.

রজনীয় (আসক্তিময়), বীতরাগ, কুহক (প্রতারক), অশ্রদ্ধ, অক্ষম (অসহিষ্ণু), প্রতিসম্ভিদা, শীল, থের এবং অপর দুটি শৈক্ষ সূত্র—এই দশটি সূত্র রয়েছে।


(10) 5. Kakudhavaggo

(১০) ৫. ককুধ বর্গ


1. Paṭhamasampadāsuttaṃ

১. প্রথম সম্পদ সূত্র


91. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, sampadā. Katamā pañca? Saddhāsampadā, sīlasampadā, sutasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā – imā kho, bhikkhave, pañca sampadā’’ti. Paṭhamaṃ.

৯১. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সম্পদ রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা-সম্পদ, শীল-সম্পদ, শ্রুত-সম্পদ, ত্যাগ-সম্পদ ও প্রজ্ঞা-সম্পদ—হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই সম্পদ।” প্রথম সূত্র।


2. Dutiyasampadāsuttaṃ

২. দ্বিতীয় সম্পদ সূত্র


92. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, sampadā. Katamā pañca? Sīlasampadā, samādhisampadā, paññāsampadā, vimuttisampadā, vimuttiñāṇadassanasampadā – imā kho, bhikkhave, pañca sampadā’’ti. Dutiyaṃ.

৯২. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সম্পদ রয়েছে। কোন পাঁচটি? শীল-সম্পদ, সমাধি-সম্পদ, প্রজ্ঞা-সম্পদ, বিমুক্তি-সম্পদ ও বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন-সম্পদ—হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই সম্পদ।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Byākaraṇasuttaṃ

৩. ব্যাকরণ সূত্র


93. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, aññābyākaraṇāni. Katamāni pañca? Mandattā momūhattā aññaṃ byākaroti; pāpiccho icchāpakato aññaṃ byākaroti; ummādā cittakkhepā aññaṃ byākaroti; adhimānena aññaṃ byākaroti; sammadeva aññaṃ byākaroti. Imāni kho, bhikkhave, pañca aññābyākaraṇānī’’ti. Tatiyaṃ.

৯৩. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অরহত্ত্ব-প্রকাশ (চূড়ান্ত জ্ঞান ঘোষণা) রয়েছে। কোন পাঁচটি? মন্দতা (মূর্খতা) ও অতিমোহগ্রস্ততার কারণে কেউ অরহত্ত্ব প্রকাশ করে; পাপ ইচ্ছা ও কু-অভিলাষ দ্বারা অভিভূত হয়ে কেউ অরহত্ত্ব প্রকাশ করে; উন্মাদনা ও চিত্তবিক্ষেপের কারণে কেউ অরহত্ত্ব প্রকাশ করে; অভিমান (ভ্রান্ত ধারণা) বশত কেউ অরহত্ত্ব প্রকাশ করে; এবং সম্যকভাবে (যথার্থ সত্য উপলব্ধির মাধ্যমে) কেউ অরহত্ত্ব প্রকাশ করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই অরহত্ত্ব-প্রকাশ।” তৃতীয় সূত্র।


4. Phāsuvihārasuttaṃ

৪. ফাসুবিহার সূত্র


94. ‘‘Pañcime[Pg.105], bhikkhave, phāsuvihārā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime kho, bhikkhave, pañca phāsuvihārā’’ti. Catutthaṃ.

৯৪. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সুখে বিহার রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে পৃথক হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে পৃথক হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখময় প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে... দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; এবং আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ায় আস্রবহীন চিত্তবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি এই ইহলোকেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে তা লাভ করে বিহার করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই সুখে বিহার।” চতুর্থ সূত্র।


5. Akuppasuttaṃ

৫. অকুপ্প সূত্র


95. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu atthapaṭisambhidāpatto hoti, dhammapaṭisambhidāpatto hoti, niruttipaṭisambhidāpatto hoti, paṭibhānapaṭisambhidāpatto hoti, yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhatī’’ti. Pañcamaṃ.

৯৫. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু অতি শীঘ্রই অকম্প্য (অক্ষোভ্য অরহত্ত্বফল) লাভ করেন। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু অর্থ-প্রতিসম্ভিদা প্রাপ্ত হন, ধর্ম-প্রতিসম্ভিদা প্রাপ্ত হন, নিরুক্তি-প্রতিসম্ভিদা প্রাপ্ত হন, প্রতিভান-প্রতিসম্ভিদা প্রাপ্ত হন এবং যেভাবে চিত্ত বিমুক্ত হয়েছে তা প্রত্যবেক্ষণ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু অতি শীঘ্রই অকম্প্য লাভ করেন।” পঞ্চম সূত্র।


6. Sutadharasuttaṃ

৬. শ্রুতধর সূত্র


96. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ āsevanto nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu appaṭṭho hoti appakicco subharo susantoso jīvitaparikkhāresu; appāhāro hoti anodarikattaṃ anuyutto; appamiddho hoti jāgariyaṃ anuyutto; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ āsevanto nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

৯৬. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আনাপানস্মৃতি অনুশীলন করতে করতে অতি শীঘ্রই অকম্প্য লাভ করেন। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু অল্প উদ্যোগী হন, অল্প কর্তব্যসম্পন্ন হন, অল্পে সন্তুষ্ট ও জীবনধারণের উপকরণে সহজে ভরণপোষণযোগ্য হন; তিনি পরিমিত আহার করেন এবং অতিভোজন না করার অভ্যাসে যুক্ত থাকেন; তিনি অল্প তন্দ্রাচ্ছন্ন হন এবং জাগরণশীলতায় তৎপর থাকেন; তিনি বহুশ্রুত হন, শ্রুত বিষয় ধারণ করেন ও শ্রুত বিষয় সঞ্চয় করেন; যে-সকল ধর্ম আদিতে কল্যাণকর, মধ্যে কল্যাণকর ও অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত এবং যা সম্পূর্ণ পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে, সেইরূপ ধর্মসমূহ তিনি বহুবার শ্রবণ করেছেন, মনে ধারণ করেছেন, মুখে আবৃত্তি করেছেন, মনে মনে অনুধাবন করেছেন এবং প্রজ্ঞা দ্বারা সম্যকভাবে উপলব্ধি করেছেন; এবং যেভাবে চিত্ত বিমুক্ত হয়েছে তা প্রত্যবেক্ষণ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আনাপানস্মৃতি অনুশীলন করতে করতে অতি শীঘ্রই অকম্প্য লাভ করেন।” ষষ্ঠ সূত্র।


7. Kathāsuttaṃ

৭. কথা সূত্র


97. ‘‘Pañcahi[Pg.106], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ bhāvento nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu appaṭṭho hoti appakicco subharo susantoso jīvitaparikkhāresu; appāhāro hoti anodarikattaṃ anuyutto; appamiddho hoti jāgariyaṃ anuyutto; yāyaṃ kathā ābhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā…pe… vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ bhāvento nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhatī’’ti. Sattamaṃ.

৯৭. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আনাপানস্মৃতি ভাবনা করতে করতে অতি শীঘ্রই অকম্প্য লাভ করেন। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু অল্প উদ্যোগী হন, অল্প কর্তব্যসম্পন্ন হন, অল্পে সন্তুষ্ট ও জীবনধারণের উপকরণে সহজে ভরণপোষণযোগ্য হন; তিনি পরিমিত আহার করেন এবং অতিভোজন না করার অভ্যাসে যুক্ত থাকেন; তিনি অল্প তন্দ্রাচ্ছন্ন হন এবং জাগরণশীলতায় তৎপর থাকেন; যে-সকল কথা ক্লেশ দূরীকরণে অত্যন্ত সহায়ক এবং চিত্ত উন্মোচনে অনুকূল, যেমন—অল্পেচ্ছা বিষয়ক কথা... বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন বিষয়ক কথা—এইরূপ কথা তিনি অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন; এবং যেভাবে চিত্ত বিমুক্ত হয়েছে তা প্রত্যবেক্ষণ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আনাপানস্মৃতি ভাবনা করতে করতে অতি শীঘ্রই অকম্প্য লাভ করেন।” সপ্তম সূত্র।


8. Āraññakasuttaṃ

৮. আরণ্যক সূত্র


98. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ bahulīkaronto nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu appaṭṭho hoti appakicco subharo susantoso jīvitaparikkhāresu; appāhāro hoti anodarikattaṃ anuyutto; appamiddho hoti jāgariyaṃ anuyutto; āraññako hoti pantasenāsano; yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ bahulīkaronto nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhatī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

৯৮. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আনাপানস্মৃতি বহুবার অনুশীলন করতে করতে অতি শীঘ্রই অকম্প্য লাভ করেন। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু অল্প উদ্যোগী হন, অল্প কর্তব্যসম্পন্ন হন, অল্পে সন্তুষ্ট ও জীবনধারণের উপকরণে সহজে ভরণপোষণযোগ্য হন; তিনি পরিমিত আহার করেন এবং অতিভোজন না করার অভ্যাসে যুক্ত থাকেন; তিনি অল্প তন্দ্রাচ্ছন্ন হন এবং জাগরণশীলতায় তৎপর থাকেন; তিনি আরণ্যক (বনবাসী) হন এবং নির্জন প্রান্তিক শয্যাসন ব্যবহার করেন; এবং যেভাবে চিত্ত বিমুক্ত হয়েছে তা প্রত্যবেক্ষণ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আনাপানস্মৃতি বহুবার অনুশীলন করতে করতে অতি শীঘ্রই অকম্প্য লাভ করেন।” অষ্টম সূত্র।


9. Sīhasuttaṃ

৯. সিংহ সূত্র


99. ‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamati; āsayā nikkhamitvā vijambhati; vijambhitvā samantā catuddisaṃ anuviloketi; samantā catuddisaṃ anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadati; tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. So hatthissa cepi pahāraṃ deti, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ; mahiṃsassa cepi pahāraṃ deti, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ; gavassa cepi pahāraṃ deti, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ; dīpissa cepi [Pg.107] pahāraṃ deti, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ; khuddakānañcepi pāṇānaṃ pahāraṃ deti antamaso sasabiḷārānampi, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ. Taṃ kissa hetu? ‘Mā me yoggapatho nassā’ti.

৯৯. “হে ভিক্ষুগণ, পশুরাজ সিংহ সন্ধ্যাবেলায় নিজের গুহা থেকে বের হয়; গুহা থেকে বের হয়ে সে শরীর প্রসারিত করে; শরীর প্রসারিত করে সে চারদিকে চার দিগন্ত অবলোকন করে; চার দিগন্ত অবলোকন করে সে তিনবার সিংহনাদ করে; তিনবার সিংহনাদ করে সে শিকারের উদ্দেশ্যে যাত্রা করে। সে যদি হাতিকে আঘাত করে, তবে অত্যন্ত যত্নসহকারেই আঘাত করে, অযত্নে নয়; সে যদি মহিষকে আঘাত করে, তবে অত্যন্ত যত্নসহকারেই আঘাত করে, অযত্নে নয়; সে যদি গরুকে আঘাত করে, তবে অত্যন্ত যত্নসহকারেই আঘাত করে, অযত্নে নয়; সে যদি চিতাবাঘকে আঘাত করে, তবে অত্যন্ত যত্নসহকারেই আঘাত করে, অযত্নে নয়; এমনকি সে যদি খরগোশ বা বিড়ালের মতো কোনো ক্ষুদ্র প্রাণীকেও আঘাত করে, তবে অত্যন্ত যত্নসহকারেই আঘাত করে, অযত্নে নয়। তা কী কারণে? ‘আমার অনুশীলনের ধারা যেন নষ্ট না হয়।’


‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. Yaṃ kho, bhikkhave, tathāgato parisāya dhammaṃ deseti, idamassa hoti sīhanādasmiṃ. Bhikkhūnañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ; bhikkhunīnañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ; upāsakānañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ; upāsikānañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ; puthujjanānañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti antamaso annabhāranesādānampi, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ. Taṃ kissa hetu? Dhammagaru, bhikkhave, tathāgato dhammagāravo’’ti. Navamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, ‘সিংহ’ হলো অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ তথাগতেরই একটি উপাধি। হে ভিক্ষুগণ, তথাগত যখন পরিষদের উদ্দেশ্যে ধর্মদেশনা করেন, সেটিই তাঁর সিংহনাদ। হে ভিক্ষুগণ, তথাগত যদি ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে ধর্মদেশনা করেন, তবে অত্যন্ত আদর ও শ্রদ্ধাসহকারেই ধর্মদেশনা করেন, অবহেলা করে নয়; তথাগত যদি ভিক্ষুণীদের উদ্দেশ্যে ধর্মদেশনা করেন, তবে অত্যন্ত আদর ও শ্রদ্ধাসহকারেই ধর্মদেশনা করেন, obohela করে নয়; তথাগত যদি উপাসকদের উদ্দেশ্যে ধর্মদেশনা করেন, তবে অত্যন্ত আদর ও শ্রদ্ধাসহকারেই ধর্মদেশনা করেন, অবহেলা করে নয়; তথাগত যদি উপাসিকাদের উদ্দেশ্যে ধর্মদেশনা করেন, তবে অত্যন্ত আদর ও শ্রদ্ধাসহকারেই ধর্মদেশনা করেন, অবহেলা করে নয়; তথাগত যদি সাধারণ মানুষদের উদ্দেশ্যে, এমনকি অন্নবাহক ও ব্যাধদের উদ্দেশ্যেও ধর্মদেশনা করেন, তবে অত্যন্ত আদর ও শ্রদ্ধাসহকারেই ধর্মদেশনা করেন, অবহেলা করে নয়। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, তথাগত হলেন ধর্ম-গৌরবসম্পন্ন, ধর্মের প্রতি পরম শ্রদ্ধাশীল।” নবম সূত্র।


10. Kakudhatherasuttaṃ

১০. ককুধ থের সূত্র


100. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena kakudho nāma koliyaputto āyasmato mahāmoggallānassa upaṭṭhāko adhunākālaṅkato aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno. Tassa evarūpo attabhāvapaṭilābho hoti – seyyathāpi nāma dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettāni. So tena attabhāvapaṭilābhena neva attānaṃ no paraṃ byābādheti.

১০০. আমি এইরূপ শুনেছি—এক সময় ভগবান কৌশাম্বীর ঘোষিতারামে বিহার করছিলেন। সেই সময় আয়ুষ্মান মহামোদ্গল্যায়নের সেবক, ককুধ নামক কোলিয়পুত্র সম্প্রতি মৃত্যুবরণ করে কোনো এক মনোময় দেবলোকে উৎপন্ন হয়েছিলেন। তাঁর দেহ লাভ এমন হয়েছিল যে, তা মগধ দেশের দুই বা তিনটি গ্রামের সীমানার সমান ছিল। তিনি সেই বিশাল দেহ লাভ করেও নিজের কোনো কষ্ট সাধন করেননি এবং অপরেরও কোনো কষ্ট সাধন করেননি।


Atha kho kakudho devaputto yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho kakudho devaputto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ [Pg.108] etadavoca – ‘‘devadattassa, bhante, evarūpaṃ icchāgataṃ uppajji – ‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’ti. Sahacittuppādā ca, bhante, devadatto tassā iddhiyā parihīno’’ti. Idamavoca kakudho devaputto. Idaṃ vatvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

তখন ককুধ দেবপুত্র যেখানে আয়ুষ্মান মহামোদ্গল্লায়ন অবস্থান করছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে আয়ুষ্মান মহামোদ্গল্লায়নকে অভিবাদন করে একপাশে দাঁড়ালেন। একপাশে দাঁড়িয়ে ককুধ দেবপুত্র আয়ুষ্মান মহামোদ্গল্লায়নকে বললেন— “ভন্তে, দেবদত্তের মনে এই রূপ অভিলাষ উৎপন্ন হয়েছে— ‘আমি ভিক্ষুসংঘ পরিচালনা করব’। আর ভন্তে, এই চিত্ত উৎপন্ন হওয়ার সাথে সাথেই দেবদত্ত তাঁর ঋদ্ধি থেকে চ্যুত হয়েছেন।” ককুধ দেবপুত্র এই কথা বললেন। এই কথা বলে তিনি আয়ুষ্মান মহামোদ্গল্লায়নকে অভিবাদন ও প্রদক্ষিণ করে সেখানেই অন্তর্হিত হলেন।


Atha kho āyasmā mahāmoggallāno yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ etadavoca –

তারপর আয়ুষ্মান মহামোদ্গল্লায়ন যেখানে ভগবান অবস্থান করছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন করে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান মহামোদ্গল্লায়ন ভগবানকে এই কথা বললেন—


‘‘Kakudho nāma, bhante, koliyaputto mamaṃ upaṭṭhāko adhunākālaṅkato aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno hoti. Tassa evarūpo attabhāvapaṭilābho – seyyathāpi nāma dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettāni. So tena attabhāvapaṭilābhena neva attānaṃ no paraṃ byābādheti. Atha kho, bhante, kakudho devaputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, bhante, kakudho devaputto maṃ etadavoca – ‘devadattassa, bhante, evarūpaṃ icchāgataṃ uppajji – ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmīti. Sahacittuppādā ca, bhante, devadatto tassā iddhiyā parihīno’ti. Idamavoca, bhante, kakudho devaputto. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti.

“ভন্তে, ককুধ নামে এক কোলিয়পুত্র, যিনি আমার উপাসক ছিলেন, তিনি সম্প্রতি মৃত্যুবরণ করে একটি মনোময় দেহে উৎপন্ন হয়েছেন। তাঁর আত্মভাব লাভ এমন হয়েছে যে, তা মগধের দুই বা তিনটি গ্রাম্য ক্ষেত্রের সমান বড়। কিন্তু সেই বিশাল আত্মভাব লাভ করেও তিনি নিজেরও কোনো ক্ষতি করেন না, অপরেরও কোনো ক্ষতি করেন না। তারপর, ভন্তে, ককুধ দেবপুত্র যেখানে আমি ছিলাম সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে আমাকে অভিবাদন করে একপাশে দাঁড়ালেন। একপাশে দাঁড়িয়ে, ভন্তে, ককুধ দেবপুত্র আমাকে বললেন— ‘ভন্তে, দেবদত্তের মনে এই রূপ অভিলাষ উৎপন্ন হয়েছে— “আমি ভিক্ষুসংঘ পরিচালনা করব”। আর ভন্তে, এই চিত্ত উৎপন্ন হওয়ার সাথে সাথেই দেবদত্ত তাঁর ঋদ্ধি থেকে চ্যুত হয়েছেন।’ ভন্তে, ককুধ দেবপুত্র এই কথা বললেন। এই কথা বলে তিনি আমাকে অভিবাদন ও প্রদক্ষিণ করে সেখানেই অন্তর্হিত হলেন।”


‘‘Kiṃ pana te, moggallāna, kakudho devaputto cetasā ceto paricca vidito – ‘yaṃ kiñci kakudho devaputto bhāsati sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā’’’ti? ‘‘Cetasā ceto paricca vidito me, bhante, kakudho devaputto – ‘yaṃ kiñci kakudho devaputto bhāsati sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā’’’ti. ‘‘Rakkhassetaṃ, moggallāna, vācaṃ! (Rakkhassetaṃ, moggallāna, vācaṃ) ! Idāni so moghapuriso attanāva attānaṃ pātukarissati.

“কিন্তু মোদ্গল্লায়ন, তুমি কি নিজের চিত্ত দিয়ে ককুধ দেবপুত্রের চিত্তকে জেনেছ যে— ‘ককুধ দেবপুত্র যা কিছু বলেন, তা সবই ঠিক তেমনই হয়, অন্যথা হয় না’?” “হ্যাঁ ভন্তে, আমি নিজের চিত্ত দিয়ে ককুধ দেবপুত্রের চিত্তকে জেনেছি যে— ‘ককুধ দেবপুত্র যা কিছু বলেন, তা সবই ঠিক তেমনই হয়, অন্যথা হয় না’।” “মোদ্গল্লায়ন, এই কথাটি গোপন রাখো! (মোদ্গল্লায়ন, এই কথাটি গোপন রাখো!) এখন সেই মোঘপুরুষ নিজেই নিজেকে প্রকাশ করে ফেলবে।”


‘‘Pañcime, moggallāna, satthāro santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, moggallāna, ekacco satthā aparisuddhasīlo samāno ‘parisuddhasīlomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me sīlaṃ pariyodātaṃ [Pg.109] asaṃkiliṭṭha’nti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhasīlo samāno parisuddhasīlomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me sīlaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā sīlato rakkhanti; evarūpo ca pana satthā sāvakehi sīlato rakkhaṃ paccāsīsati.

“মোদ্গল্লায়ন, জগতে এই পাঁচ প্রকার শিক্ষক বিদ্যমান আছেন। কোন পাঁচ প্রকার? এখানে, মোদ্গল্লায়ন, কোনো কোনো শিক্ষক অপবিত্র শীলসম্পন্ন হয়েও দাবি করেন— ‘আমি পবিত্র শীলসম্পন্ন। আমার শীল পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ তাঁর শিষ্যেরা তাঁকে এভাবে জানেন— ‘এই মাননীয় শিক্ষক অপবিত্র শীলসম্পন্ন হয়েও দাবি করছেন— “আমি পবিত্র শীলসম্পন্ন। আমার শীল পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।” এখন আমরা যদি গৃহীদের কাছে এই কথা প্রকাশ করি, তবে তা তাঁর কাছে অপ্রিয় হবে। যা তাঁর কাছে অপ্রিয়, তা আমরা কীভাবে তাঁর প্রতি আচরণ করব? তাছাড়া, তিনি চীবর, পিণ্ডপাত, শয়নাসন এবং রোগগ্রস্তের ওষুধ ও পথ্য দ্বারা সম্মানিত হন; তিনি নিজে যা করবেন, তাতেই তিনি পরিচিত হবেন।’ মোদ্গল্লায়ন, এই রূপ শিক্ষককে শিষ্যেরা শীলের দিক থেকে রক্ষা করে; এবং এই রূপ শিক্ষকও শিষ্যদের কাছ থেকে শীলের দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করেন।


‘‘Puna caparaṃ, moggallāna, idhekacco satthā aparisuddhājīvo samāno ‘parisuddhājīvomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddho me ājīvo pariyodāto asaṃkiliṭṭho’ti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhājīvo samāno parisuddhājīvomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddho me ājīvo pariyodāto asaṃkiliṭṭho’ti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā ājīvato rakkhanti; evarūpo ca pana satthā sāvakehi ājīvato rakkhaṃ paccāsīsati.

“আবার, মোদ্গল্লায়ন, এখানে কোনো কোনো শিক্ষক অপবিত্র আজীবসম্পন্ন হয়েও দাবি করেন— ‘আমি পবিত্র আজীবসম্পন্ন। আমার আজীব পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ তাঁর শিষ্যেরা তাঁকে এভাবে জানেন— ‘এই মাননীয় শিক্ষক অপবিত্র আজীবসম্পন্ন হয়েও দাবি করছেন— “আমি পবিত্র আজীবসম্পন্ন। আমার আজীব পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।” এখন আমরা যদি গৃহীদের কাছে এই কথা প্রকাশ করি, তবে তা তাঁর কাছে অপ্রিয় হবে। যা তাঁর কাছে অপ্রিয়, তা আমরা কীভাবে তাঁর প্রতি আচরণ করব? তাছাড়া, তিনি চীবর, পিণ্ডপাত, শয়নাসন এবং রোগগ্রস্তের ওষুধ ও পথ্য দ্বারা সম্মানিত হন; তিনি নিজে যা করবেন, তাতেই তিনি পরিচিত হবেন।’ মোদ্গল্লায়ন, এই রূপ শিক্ষককে শিষ্যেরা আজীবের দিক থেকে রক্ষা করে; এবং এই রূপ শিক্ষকও শিষ্যদের কাছ থেকে আজীবের দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করেন।


‘‘Puna caparaṃ, moggallāna, idhekacco satthā aparisuddhadhammadesano samāno ‘parisuddhadhammadesanomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhā me dhammadesanā pariyodātā asaṃkiliṭṭhā’ti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhadhammadesano samāno parisuddhadhammadesanomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhā me dhammadesanā pariyodātā asaṃkiliṭṭhā’ti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā dhammadesanato rakkhanti[Pg.110]; evarūpo ca pana satthā sāvakehi dhammadesanato rakkhaṃ paccāsīsati.

“আবার, মোদ্গল্লায়ন, এখানে কোনো কোনো শিক্ষক অপবিত্র ধর্মদেশনাসম্পন্ন হয়েও দাবি করেন— ‘আমি পবিত্র ধর্মদেশনাসম্পন্ন। আমার ধর্মদেশনা পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ তাঁর শিষ্যেরা তাঁকে এভাবে জানেন— ‘এই মাননীয় শিক্ষক অপবিত্র ধর্মদেশনাসম্পন্ন হয়েও দাবি করছেন— “আমি পবিত্র ধর্মদেশনাসম্পন্ন। আমার ধর্মদেশনা পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।” এখন আমরা যদি গৃহীদের কাছে এই কথা প্রকাশ করি, তবে তা তাঁর কাছে অপ্রিয় হবে。 যা তাঁর কাছে অপ্রিয়, তা আমরা কীভাবে তাঁর প্রতি আচরণ করব? তাছাড়া, তিনি চীবর, পিণ্ডপাত, শয়নাসন এবং রোগগ্রস্তের ওষুধ ও পথ্য দ্বারা সম্মানিত হন; তিনি নিজে যা করবেন, তাতেই তিনি পরিচিত হবেন।’ মোদ্গল্লায়ন, এই রূপ শিক্ষককে শিষ্যেরা ধর্মদেশনার দিক থেকে রক্ষা করে; এবং এই রূপ শিক্ষকও শিষ্যদের কাছ থেকে ধর্মদেশনার দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করেন।


‘‘Puna caparaṃ, moggallāna, idhekacco satthā aparisuddhaveyyākaraṇo samāno ‘parisuddhaveyyākaraṇomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me veyyākaraṇaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhaveyyākaraṇo samāno parisuddhaveyyākaraṇomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me veyyākaraṇaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā veyyākaraṇato rakkhanti; evarūpo ca pana satthā sāvakehi veyyākaraṇato rakkhaṃ paccāsīsati.

“আবার, মোদ্গল্লায়ন, এখানে কোনো কোনো শিক্ষক অপবিত্র ব্যাকরণসম্পন্ন (ব্যাখ্যাপ্রদানে অপবিত্র) হয়েও দাবি করেন— ‘আমি পবিত্র ব্যাকরণসম্পন্ন। আমার ব্যাকরণ পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ তাঁর শিষ্যেরা তাঁকে এভাবে জানেন— ‘এই মাননীয় শিক্ষক অপবিত্র ব্যাকরণসম্পন্ন হয়েও দাবি করছেন— “আমি পবিত্র ব্যাকরণসম্পন্ন। আমার ব্যাকরণ পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।” এখন আমরা যদি গৃহীদের কাছে এই কথা প্রকাশ করি, তবে তা তাঁর কাছে অপ্রিয় হবে। যা তাঁর কাছে অপ্রিয়, তা আমরা কীভাবে তাঁর প্রতি আচরণ করব? তাছাড়া, তিনি চীবর, পিণ্ডপাত, শয়নাসন এবং রোগগ্রস্তের ওষুধ ও পথ্য দ্বারা সম্মানিত হন; তিনি নিজে যা করবেন, তাতেই তিনি পরিচিত হবেন।’ মোদ্গল্লায়ন, এই রূপ শিক্ষককে শিষ্যেরা ব্যাকরণের দিক থেকে রক্ষা করে; এবং এই রূপ শিক্ষকও শিষ্যদের কাছ থেকে ব্যাকরণের দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করেন।


‘‘Puna caparaṃ, moggallāna, idhekacco satthā aparisuddhañāṇadassano samāno ‘parisuddhañāṇadassanomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me ñāṇadassanaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhañāṇadassano samāno parisuddhañāṇadassanomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me ñāṇadassanaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā ñāṇadassanato rakkhanti; evarūpo ca pana satthā sāvakehi ñāṇadassanato rakkhaṃ paccāsīsati. Ime kho, moggallāna, pañca satthāro santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

“আবার, মোদ্গল্লায়ন, এখানে কোনো কোনো শিক্ষক অপবিত্র জ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হয়েও দাবি করেন— ‘আমি পবিত্র জ্ঞানদর্শনসম্পন্ন। আমার জ্ঞানদর্শন পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ তাঁর শিষ্যেরা তাঁকে এভাবে জানেন— ‘এই মাননীয় শিক্ষক অপবিত্র জ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হয়েও দাবি করছেন— “আমি পবিত্র জ্ঞানদর্শনসম্পন্ন। আমার জ্ঞানদর্শন পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।” এখন আমরা যদি গৃহীদের কাছে এই কথা প্রকাশ করি, তবে তা তাঁর কাছে অপ্রিয় হবে। যা তাঁর কাছে অপ্রিয়, তা আমরা কীভাবে তাঁর প্রতি আচরণ করব? তাছাড়া, তিনি চীবর, পিণ্ডপাত, শয়নাসন এবং রোগগ্রস্তের ওষুধ ও পথ্য দ্বারা সম্মানিত হন; তিনি নিজে যা করবেন, তাতেই তিনি পরিচিত হবেন।’ মোদ্গল্লায়ন, এই রূপ শিক্ষককে শিষ্যেরা জ্ঞানদর্শনের দিক থেকে রক্ষা করে; এবং এই রূপ শিক্ষকও শিষ্যদের কাছ থেকে জ্ঞানদর্শনের দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করেন। মোদ্গল্লায়ন, জগতে এই পাঁচ প্রকার শিক্ষক বিদ্যমান আছেন।


‘‘Ahaṃ kho pana, moggallāna, parisuddhasīlo samāno ‘parisuddhasīlomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddhaṃ me sīlaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Na ca maṃ sāvakā sīlato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi sīlato rakkhaṃ paccāsīsāmi. Parisuddhājīvo samāno ‘parisuddhājīvomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddho me ājīvo pariyodāto asaṃkiliṭṭho’ti. Na ca maṃ sāvakā [Pg.111] ājīvato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi ājīvato rakkhaṃ paccāsīsāmi. Parisuddhadhammadesano samāno ‘parisuddhadhammadesanomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddhā me dhammadesanā pariyodātā asaṃkiliṭṭhā’ti. Na ca maṃ sāvakā dhammadesanato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi dhammadesanato rakkhaṃ paccāsīsāmi. Parisuddhaveyyākaraṇo samāno ‘parisuddhaveyyākaraṇomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddhaṃ me veyyākaraṇaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Na ca maṃ sāvakā veyyākaraṇato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi veyyākaraṇato rakkhaṃ paccāsīsāmi. Parisuddhañāṇadassano samāno ‘parisuddhañāṇadassanomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddhaṃ me ñāṇadassanaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Na ca maṃ sāvakā ñāṇadassanato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi ñāṇadassanato rakkhaṃ paccāsīsāmī’’ti. Dasamaṃ.

“কিন্তু মোদ্গল্লায়ন, আমি পবিত্র শীলসম্পন্ন হয়ে দাবি করি— ‘আমি পবিত্র শীলসম্পন্ন। আমার শীল পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ শিষ্যেরা আমাকে শীলের দিক থেকে রক্ষা করে না, এবং আমিও শিষ্যদের কাছ থেকে শীলের দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করি না। আমি পবিত্র আজীবসম্পন্ন হয়ে দাবি করি— ‘আমি পবিত্র আজীবসম্পন্ন। আমার আজীব পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ শিষ্যেরা আমাকে আজীবের দিক থেকে রক্ষা করে না, এবং আমিও শিষ্যদের কাছ থেকে আজীবের দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করি না। আমি পবিত্র ধর্মদেশনাসম্পন্ন হয়ে দাবি করি— ‘আমি পবিত্র ধর্মদেশনাসম্পন্ন। আমার ধর্মদেশনা পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ শিষ্যেরা আমাকে ধর্মদেশনার দিক থেকে রক্ষা করে না, এবং আমিও শিষ্যদের কাছ থেকে ধর্মদেশনার দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করি না। আমি পবিত্র ব্যাকরণসম্পন্ন হয়ে দাবি করি— ‘আমি পবিত্র ব্যাকরণসম্পন্ন। আমার ব্যাকরণ পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ শিষ্যেরা আমাকে ব্যাকরণের দিক থেকে রক্ষা করে না, এবং আমিও শিষ্যদের কাছ থেকে ব্যাকরণের দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করি না। আমি পবিত্র জ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হয়ে দাবি করি— ‘আমি পবিত্র জ্ঞানদর্শনসম্পন্ন। আমার জ্ঞানদর্শন পবিত্র, নির্মল ও নিষ্কলঙ্ক।’ শিষ্যেরা আমাকে জ্ঞানদর্শনের দিক থেকে রক্ষা করে না, এবং আমিও শিষ্যদের কাছ থেকে জ্ঞানদর্শনের দিক থেকে রক্ষা পাওয়ার প্রত্যাশা করি না।” দশম সূত্র সমাপ্ত।


Kakudhavaggo pañcamo.

পঞ্চম ককুধ বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচী (উদ্দান)—


Dve sampadā byākaraṇaṃ, phāsu akuppapañcamaṃ;

Sutaṃ kathā āraññako, sīho ca kakudho dasāti.

দুইটি সম্পদ, ব্যাকরণ, সুখবিহার, পঞ্চমটি অকুप्प (অক্ষোভ্য); শ্রুত, কথা, আরণ্যক, সিংহ এবং দশমটি ককুধ।


Dutiyapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

দ্বিতীয় পঞ্চাশক সমাপ্ত।


3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

৩. তৃতীয় পঞ্চাশক


(11) 1. Phāsuvihāravaggo

(১১) ১. ফাসুবিহার বর্গ


1. Sārajjasuttaṃ

১. সারজ্জ সূত্র


101. ‘‘Pañcime[Pg.112], bhikkhave, sekhavesārajjakaraṇā dhammā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, sīlavā hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti.

১০১. “ভিক্ষুগণ, শৈক্ষ পুদগলের আত্মবিশ্বাস উৎপাদনকারী এই পাঁচটি ধর্ম রয়েছে। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান হন, শীলবান হন, বহুশ্রুত হন, আরব্ধবীর্য হন এবং প্রজ্ঞাবান হন।”


‘‘Yaṃ, bhikkhave, assaddhassa sārajjaṃ hoti, saddhassa taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo.

“হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাহীন ব্যক্তির যে জড়তা উৎপন্ন হয়, শ্রদ্ধাবান ব্যক্তির সেই জড়তা উৎপন্ন হয় না। অতএব, এই ধর্ম শৈক্ষ পুদ্গলের আত্মবিশ্বাস উৎপাদনকারী।


‘‘Yaṃ, bhikkhave, dussīlassa sārajjaṃ hoti, sīlavato taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo.

“হে ভিক্ষুগণ, শীলহীন ব্যক্তির যে জড়তা উৎপন্ন হয়, শীলবান ব্যক্তির সেই জড়তা উৎপন্ন হয় না। অতএব, এই ধর্ম শৈক্ষ পুদ্গলের আত্মবিশ্বাস উৎপাদনকারী।


‘‘Yaṃ, bhikkhave, appassutassa sārajjaṃ hoti, bahussutassa taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo.

“হে ভিক্ষুগণ, অল্পশ্রুত ব্যক্তির যে জড়তা উৎপন্ন হয়, বহুশ্রুত ব্যক্তির সেই জড়তা উৎপন্ন হয় না। অতএব, এই ধর্ম শৈক্ষ পুদ্গলের আত্মবিশ্বাস উৎপাদনকারী।


‘‘Yaṃ, bhikkhave, kusītassa sārajjaṃ hoti, āraddhavīriyassa taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo.

“হে ভিক্ষুগণ, অলস ব্যক্তির যে জড়তা উৎপন্ন হয়, আরব্ধবীর্য ব্যক্তির সেই জড়তা উৎপন্ন হয় না। অতএব, এই ধর্ম শৈক্ষ পুদ্গলের আত্মবিশ্বাস উৎপাদনকারী।


‘‘Yaṃ, bhikkhave, duppaññassa sārajjaṃ hoti, paññavato taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo. Ime kho, bhikkhave, pañca sekhavesārajjakaraṇā dhammā’’ti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, দুষ্প্রাজ্ঞ ব্যক্তির যে জড়তা উৎপন্ন হয়, প্রজ্ঞাবান ব্যক্তির সেই জড়তা উৎপন্ন হয় না। অতএব, এই ধর্ম শৈক্ষ পুদ্গলের আত্মবিশ্বাস উৎপাদনকারী। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মই শৈক্ষ পুদ্গলের আত্মবিশ্বাস উৎপাদনকারী।” প্রথম সূত্র সমাপ্ত।


2. Ussaṅkitasuttaṃ

২. উৎসঙ্কিত সূত্র


102. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu ussaṅkitaparisaṅkito hoti pāpabhikkhūti api akuppadhammopi.

১০২. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু অকুপ্যধর্মী হলেও 'পাপী ভিক্ষু' হিসেবে আশঙ্কিত ও সন্দিহান হন।


Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vesiyāgocaro vā hoti, vidhavāgocaro vā hoti, thullakumārikāgocaro vā hoti, paṇḍakagocaro vā hoti, bhikkhunīgocaro vā hoti.

কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু বেশ্যা-গোচর হয়, অথবা বিধবা-গোচর হয়, অথবা বয়স্কা কুমারী-গোচর হয়, অথবা নপুংসক-গোচর হয়, অথবা ভিক্ষুণী-গোচর হয়।


‘‘Imehi [Pg.113] kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu ussaṅkitaparisaṅkito hoti pāpabhikkhūti api akuppadhammopī’’ti. Dutiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু অকুপ্যধর্মী হলেও 'পাপী ভিক্ষু' হিসেবে আশঙ্কিত ও সন্দিহান হন।” দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত।


3. Mahācorasuttaṃ

৩. মহাচোর সূত্র


103. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mahācoro sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, mahācoro visamanissito ca hoti, gahananissito ca, balavanissito ca, bhogacāgī ca, ekacārī ca.

১০৩. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত মহাচোর সিঁধও কাটে, লুণ্ঠনও করে, একাকী গৃহ আক্রমণও করে এবং রাজপথে ওত পেতেও থাকে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই লোকে মহাচোর বিষম-আশ্রিত হয়, গহন-আশ্রিত হয়, বলবান-আশ্রিত হয়, ভোগত্যাগী হয় এবং একচারী হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro visamanissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro nadīviduggaṃ vā nissito hoti pabbatavisamaṃ vā. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro visamanissito hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, মহাচোর বিষম-আশ্রিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই লোকে মহাচোর দুর্গম নদী অথবা বিষম পর্বত আশ্রয় করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই মহাচোর বিষম-আশ্রিত হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro gahananissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro tiṇagahanaṃ vā nissito hoti rukkhagahanaṃ vā rodhaṃ vā mahāvanasaṇḍaṃ vā. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro gahananissito hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, মহাচোর গহন-আশ্রিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই লোকে মহাচোর ঘন ঘাসবন, ঘন বৃক্ষবন, দুর্ভেদ্য ঝোপঝাড় অথবা মহাবনখণ্ড আশ্রয় করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই মহাচোর গহন-আশ্রিত হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro balavanissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro rājānaṃ vā rājamahāmattānaṃ vā nissito hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ime me rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tyassa rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro balavanissito hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, মহাচোর বলবান-আশ্রিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই লোকে মহাচোর রাজা অথবা রাজ-মহামাত্রদের আশ্রয় করে। তার মনে এই চিন্তা হয়—‘যদি কেউ আমার বিরুদ্ধে কিছু বলে, তবে এই রাজা বা রাজ-মহামাত্রগণ আমার পক্ষ সমর্থন করে কথা বলবেন।’ যদি কেউ তার বিরুদ্ধে কিছু বলে, তবে সেই রাজা বা রাজ-মহামাত্রগণ তার পক্ষ সমর্থন করে কথা বলেন। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই মহাচোর বলবান-আশ্রিত হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro bhogacāgī hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ito bhogena paṭisantharissāmī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tato bhogena paṭisantharati. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro bhogacāgī hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, mahācoro ভোগত্যাগী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই লোকে মহাচোর ধনী, মহাধনশালী ও মহাভোগসম্পন্ন হয়। তার মনে এই চিন্তা হয়—‘যদি কেউ আমার বিরুদ্ধে কিছু বলে, তবে আমি এই ধনসম্পদ থেকে উপঢৌকন দিয়ে তাকে শান্ত করব।’ যদি কেউ তার বিরুদ্ধে কিছু বলে, তবে সে সেই ধনসম্পদ থেকে উপঢৌকন দিয়ে তাকে শান্ত করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই মহাচোর ভোগত্যাগী হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro ekacārī hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro ekakova gahaṇāni kattā hoti. Taṃ kissa hetu? ‘Mā me [Pg.114] guyhamantā bahiddhā sambhedaṃ agamaṃsū’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro ekacārī hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, মহাচোর একচারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই লোকে মহাচোর একাকীই লুণ্ঠনকার্য সম্পন্ন করে। তা কী কারণে? ‘আমার গোপন মন্ত্রণা যেন বাইরে প্রকাশ না পায়।’ হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই মহাচোর একচারী হয়।


‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgato mahācoro sandhimpi chindati nillopampi harati ekāgārikampi karoti paripanthepi tiṭṭhati.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত মহাচোর সিঁধও কাটে, লুণ্ঠনও করে, একাকী গৃহ আক্রমণও করে এবং রাজপথে ওত পেতেও থাকে।


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato pāpabhikkhu khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito ca hoti, gahananissito ca, balavanissito ca, bhogacāgī ca, ekacārī ca.

“অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত পাপী ভিক্ষু ক্ষত ও বিনষ্ট অবস্থায় নিজেকে রক্ষা করে, সে দোষযুক্ত হয়, বিজ্ঞজনদের দ্বারা নিন্দিত হয় এবং প্রচুর অপুণ্য অর্জন করে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে পাপী ভিক্ষু বিষম-আশ্রিত হয়, গহন-আশ্রিত হয়, বলবান-আশ্রিত হয়, ভোগত্যাগী হয় এবং একচারী হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu visamena kāyakammena samannāgato hoti, visamena vacīkammena samannāgato hoti, visamena manokammena samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাপী ভিক্ষু বিষম-আশ্রিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে পাপী ভিক্ষু বিষম কায়কর্মের অধিকারী হয়, বিষম বাচীকর্মের অধিকারী হয় এবং বিষম মনঃকর্মের অধিকারী হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই পাপী ভিক্ষু বিষম-আশ্রিত হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu gahananissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu micchādiṭṭhiko hoti antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu gahananissito hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাপী ভিক্ষু গহন-আশ্রিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে পাপী ভিক্ষু মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্ন হয় এবং অন্তগ্রাহিকা দৃষ্টিতে সমন্বিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই পাপী ভিক্ষু গহন-আশ্রিত হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu balavanissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu rājānaṃ vā rājamahāmattānaṃ vā nissito hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ime me rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tyassa rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu balavanissito hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাপী ভিক্ষু বলবান-আশ্রিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে পাপী ভিক্ষু রাজা অথবা রাজ-মহামাত্রদের আশ্রয় করে। তার মনে এই চিন্তা হয়—‘যদি কেউ আমার বিরুদ্ধে কিছু বলে, তবে এই রাজা বা রাজ-মহামাত্রগণ আমার পক্ষ সমর্থন করে কথা বলবেন।’ যদি কেউ তার বিরুদ্ধে কিছু বলে, তবে সেই রাজা বা রাজ-মহামাত্রগণ তার পক্ষ সমর্থন করে কথা বলেন। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই পাপী ভিক্ষু বলবান-আশ্রিত হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu bhogacāgī hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ito lābhena paṭisantharissāmī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tato lābhena paṭisantharati. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu bhogacāgī hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাপী ভিক্ষু ভোগত্যাগী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে পাপী ভিক্ষু চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার লাভ করে। তার মনে এই চিন্তা হয়—‘যদি কেউ আমার বিরুদ্ধে কিছু বলে, তবে আমি এই লাভ থেকে উপঢৌকন দিয়ে তাকে শান্ত করব।’ যদি কেউ তার বিরুদ্ধে কিছু বলে, তবে সে সেই লাভ থেকে উপঢৌকন দিয়ে তাকে শান্ত করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই পাপী ভিক্ষু ভোগত্যাগী হয়।


‘‘Kathañca[Pg.115], bhikkhave, pāpabhikkhu ekacārī hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu ekakova paccantimesu janapadesu nivāsaṃ kappeti. So tattha kulāni upasaṅkamanto lābhaṃ labhati. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu ekacārī hoti.

“কীভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাপী ভিক্ষু একচারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে পাপী ভিক্ষু একাকীই প্রত্যন্ত জনপদে বসবাস করে। সে সেখানে গৃহস্থদের কাছে গিয়ে লাভ লাভ করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই পাপী ভিক্ষু একচারী হয়।


‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato pāpabhikkhu khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti. Tatiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত পাপী ভিক্ষু ক্ষত ও বিনষ্ট অবস্থায় নিজেকে রক্ষা করে, সে দোষযুক্ত হয়, বিজ্ঞজনদের দ্বারা নিন্দিত হয় এবং প্রচুর অপুণ্য অর্জন করে।” তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত।


4. Samaṇasukhumālasuttaṃ

৪. শ্রমণ সুকুমার সূত্র


104. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu samaṇesu samaṇasukhumālo hoti.

১০৪. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু শ্রমণদের মধ্যে অত্যন্ত সুকুমার শ্রমণ হন।


‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ senāsanaṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito. Yehi kho pana sabrahmacārīhi saddhiṃ viharati, tyassa manāpeneva bahulaṃ kāyakammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ vacīkammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ manokammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpaṃyeva upahāraṃ upaharanti, appaṃ amanāpaṃ. Yāni kho pana tāni vedayitāni pittasamuṭṭhānāni vā semhasamuṭṭhānāni vā vātasamuṭṭhānāni vā sannipātikāni vā utupariṇāmajāni vā visamaparihārajāni vā opakkamikāni vā kammavipākajāni vā, tānissa na bahudeva uppajjanti. Appābādho hoti, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu samaṇesu samaṇasukhumālo hoti.

“কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু যাচিত হয়েই অধিকাংশ চীবর ভোগ করে, অযাচিতভাবে খুব কমই ভোগ করে; যাচিত হয়েই অধিকাংশ পিণ্ডপাত ভোগ করে, অযাচিতভাবে খুব কমই ভোগ করে; যাচিত হয়েই অধিকাংশ শয্যাসন ভোগ করে, অযাচিতভাবে খুব কমই ভোগ করে; যাচিত হয়েই অধিকাংশ গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার ভোগ করে, অযাচিতভাবে খুব কমই ভোগ করে। তাছাড়া, সে যেসব সব্রহ্মচারীদের সাথে বসবাস করে, তারা তার প্রতি অধিকাংশ সময় প্রিয় কায়কর্মের দ্বারা আচরণ করে, অপ্রিয় কায়কর্মের দ্বারা খুব কমই আচরণ করে; অধিকাংশ সময় প্রিয় বাচীকর্মের দ্বারা আচরণ করে, অপ্রিয় বাচীকর্মের দ্বারা খুব কমই আচরণ করে; অধিকাংশ সময় প্রিয় মনঃকর্মের দ্বারা আচরণ করে, অপ্রিয় মনঃকর্মের দ্বারা খুব কমই আচরণ করে; তারা প্রিয় উপঢৌকনই প্রদান করে, অপ্রিয় উপঢৌকন খুব কমই প্রদান করে। পিত্তজনিত, শ্লেষ্মাজনিত, বায়ুজনিত, সান্নিপাতিক, ঋতুপরিবর্তনজনিত, অসদাচরণজনিত, পরপ্রয়োগজনিত অথবা কর্মবিপাকজনিত যেসকল শারীরিক বেদনা উৎপন্ন হয়, তা তার ক্ষেত্রে খুব একটা উৎপন্ন হয় না। সে অল্প-ব্যাধিগ্রস্ত হয়। সে ইহজীবনেই সুখবিহারের কারণ এবং উচ্চতর চিত্তের পরিচায়ক চারটি ধ্যান অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করে। আসব ক্ষয় হওয়ার কারণে সে আসবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহজীবনেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা উপলব্ধি করে, তা লাভ করে বিহার করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু শ্রমণদের মধ্যে অত্যন্ত সুকুমার শ্রমণ হন।


‘‘Yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samaṇesu samaṇasukhumālo’ti, mameva taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samaṇesu samaṇasukhumālo’ti[Pg.116]. Ahañhi, bhikkhave, yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ senāsanaṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito. Yehi kho pana bhikkhūhi saddhiṃ viharāmi, te maṃ manāpeneva bahulaṃ kāyakammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ vacīkammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ manokammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpaṃyeva upahāraṃ upaharanti, appaṃ amanāpaṃ. Yāni kho pana tāni vedayitāni – pittasamuṭṭhānāni vā semhasamuṭṭhānāni vā vātasamuṭṭhānāni vā sannipātikāni vā utupariṇāmajāni vā visamaparihārajāni vā opakkamikāni vā kammavipākajāni vā – tāni me na bahudeva uppajjanti. Appābādhohamasmi, catunnaṃ kho panasmi jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharāmi.

“হে ভিক্ষুগণ, যদি কেউ যথার্থভাবে বলতে চায়—‘শ্রমণদের মধ্যে অত্যন্ত সুকুমার শ্রমণ’, তবে আমাকে লক্ষ্য করেই তার যথার্থভাবে বলা উচিত—‘শ্রমণদের মধ্যে অত্যন্ত সুকুমার শ্রমণ’। কারণ, হে ভিক্ষুগণ, আমি যাচিত হয়েই অধিকাংশ চীবর ভোগ করি, অযাচিতভাবে খুব কমই ভোগ করি; যাচিত হয়েই অধিকাংশ পিণ্ডপাত ভোগ করি, অযাচিতভাবে খুব কমই ভোগ করি; যাচিত হয়েই অধিকাংশ শয্যাসন ভোগ করি, অযাচিতভাবে খুব কমই ভোগ করি; যাচিত হয়েই অধিকাংশ গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার ভোগ করি, অযাচিতভাবে খুব কমই ভোগ করি। আমি যেসব ভিক্ষুদের সাথে বসবাস করি, তারা আমার প্রতি অধিকাংশ সময় প্রিয় কায়কর্মের দ্বারা আচরণ করে, অপ্রিয় কায়কর্মের দ্বারা খুব কমই আচরণ করে; অধিকাংশ সময় প্রিয় বাচীকর্মের দ্বারা আচরণ করে, অপ্রিয় বাচীকর্মের দ্বারা খুব কমই আচরণ করে; অধিকাংশ সময় প্রিয় মনঃকর্মের দ্বারা আচরণ করে, অপ্রিয় মনঃকর্মের দ্বারা খুব কমই আচরণ করে; তারা প্রিয় উপঢৌকনই প্রদান করে, অপ্রিয় উপঢৌকন খুব কমই প্রদান করে। পিত্তজনিত, শ্লেষ্মাজনিত, বায়ুজনিত, সান্নিপাতিক, ঋতুপরিবর্তনজনিত, অসদাচরণজনিত, পরপ্রয়োগজনিত অথবা কর্মবিপাকজনিত যেসকল শারীরিক বেদনা উৎপন্ন হয়, তা আমার ক্ষেত্রে খুব একটা উৎপন্ন হয় না। আমি অল্প-ব্যাধিগ্রস্ত। আমি ইহজীবনেই সুখবিহারের কারণ এবং উচ্চতর চিত্তের পরিচায়ক চারটি ধ্যান অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করি। আসব ক্ষয় হওয়ার কারণে...পে... উপলব্ধি করে, তা লাভ করে বিহার করি।”


‘‘Yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samaṇesu samaṇasukhumālo’ti, mameva taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samaṇesu samaṇasukhumālo’’’ti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, যদি কেউ যথার্থভাবে বলতে চায়— ‘শ্রমণদের মধ্যে সুকুমার শ্রমণ’, তবে সে যথার্থভাবে বলতে গেলে আমাকে লক্ষ্য করেই বলবে— ‘শ্রমণদের মধ্যে সুকুমার শ্রমণ’।” চতুর্থ (সূত্র)।


5. Phāsuvihārasuttaṃ

৫. সুখবিহার সূত্র


105. ‘‘Pañcime, bhikkhave, phāsuvihārā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, mettaṃ vacīkammaṃ…pe… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Ime kho, bhikkhave, pañca phāsuvihārā’’ti. Pañcamaṃ.

১০৫. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সুখবিহার (সুখে বসবাসের উপায়)। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুর মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম সতীর্থ ব্রহ্মচারীদের প্রতি প্রকাশ্যে ও গোপনে উপস্থিত থাকে; মৈত্রীপূর্ণ বাক্যকর্ম... এবং মৈত্রীপূর্ণ মনঃকর্ম সতীর্থ ব্রহ্মচারীদের প্রতি প্রকাশ্যে ও গোপনে উপস্থিত থাকে। যে সমস্ত শীল অখণ্ড, অচ্ছিদ্র, অশবলা (কলঙ্কহীন), অকম্মাস (নিষ্কলঙ্ক), দাসত্বমুক্ত, বিজ্ঞজন-প্রশংসিত, অপরামৃষ্ট এবং সমাধির অনুকূল, সেই প্রকার শীলে সতীর্থ ব্রহ্মচারীদের সাথে শীল-সমতা লাভ করে প্রকাশ্যে ও গোপনে বিহার করেন। যে দৃষ্টি আর্য, নিয়্যানিক (সংসার দুঃখ থেকে মুক্তিকারী) এবং তা আচরণকারীর সম্যক দুঃখক্ষয়ের দিকে পরিচালিত করে, সেই প্রকার দৃষ্টিতে সতীর্থ ব্রহ্মচারীদের সাথে দৃষ্টি-সমতা লাভ করে প্রকাশ্যে ও গোপনে বিহার করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো সুখবিহার।” পঞ্চম (সূত্র)।


6. Ānandasuttaṃ

৬. আনন্দ সূত্র


106. Ekaṃ [Pg.117] samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

১০৬. এক সময় ভগবান কৌশাম্বীর ঘোষিত আরামে বিহার করছিলেন। তখন আয়ুষ্মান আনন্দ যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান আনন্দ ভগবানকে এই কথা বললেন—


‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā ; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti.

“ভন্তে, কতটুকু কারণে ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন?” “আনন্দ, যখন ভিক্ষু নিজে শীলসম্পন্ন হন, কিন্তু অন্যকে শীলাতিরেক নিয়ে নিন্দা বা সমালোচনা করেন না; আনন্দ, এইটুকু কারণেও ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন।”


‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo yathā bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda ! Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā; attānupekkhī ca hoti, no parānupekkhī; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti.

“ভন্তে, অন্য কোনো উপায় কি আছে যার দ্বারা ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন?” “আছে, আনন্দ! যখন আনন্দ, ভিক্ষু নিজে শীলসম্পন্ন হন, অন্যকে শীলাতিরেক নিয়ে সমালোচনা করেন না; এবং নিজের কৃত-অকৃত কর্মের প্রতি লক্ষ্য রাখেন, অন্যের কৃত-অকৃত কর্মের প্রতি লক্ষ্য রাখেন না; আনন্দ, এইটুকু কারণেও ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন।”


‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo yathā bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda! Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā; attānupekkhī ca hoti, no parānupekkhī; apaññāto ca hoti, tena ca apaññātakena no paritassati; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti.

“ভন্তে, অন্য কোনো উপায় কি আছে যার দ্বারা ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন?” “আছে, আনন্দ! যখন আনন্দ, ভিক্ষু নিজে শীলসম্পন্ন হন, অন্যকে শীলাতিরেক নিয়ে সমালোচনা করেন না; নিজের কৃত-অকৃত কর্মের প্রতি লক্ষ্য রাখেন, অন্যের কৃত-অকৃত কর্মের প্রতি লক্ষ্য রাখেন না; এবং তিনি অপ্রসিদ্ধ (অখ্যাত) হন, আর সেই অপ্রসিদ্ধির কারণে উদ্বিগ্ন বা ব্যাকুল হন না; আনন্দ, এইটুকু কারণেও ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন।”


‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo yathā bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda! Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā; attānupekkhī ca hoti, no parānupekkhī; apaññāto ca hoti, tena ca apaññātakena no paritassati; catunnañca jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti.

“ভন্তে, অন্য কোনো উপায় কি আছে যার দ্বারা ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন?” “আছে, আনন্দ! যখন আনন্দ, ভিক্ষু নিজে শীলসম্পন্ন হন, অন্যকে শীলাতিরেক নিয়ে সমালোচনা করেন না; নিজের কৃত-অকৃত কর্মের প্রতি লক্ষ্য রাখেন, অন্যের কৃত-অকৃত কর্মের প্রতি লক্ষ্য রাখেন না; তিনি অপ্রসিদ্ধ হন, আর সেই অপ্রসিদ্ধির কারণে উদ্বিগ্ন হন না; এবং ইহলোকে সুখবিহারের অনুকূল, উচ্চতর চিত্তের চার প্রকার ধ্যান আকাঙ্ক্ষামাত্রই অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন; আনন্দ, এইটুকু কারণেও ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন।”


‘‘Siyā [Pg.118] pana, bhante, aññopi pariyāyo yathā bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda! Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā; attānupekkhī ca hoti, no parānupekkhī; apaññāto ca hoti, tena ca apaññātakena no paritassati; catunnañca jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyya.

“ভন্তে, অন্য কোনো উপায় কি আছে যার দ্বারা ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন?” “আছে, আনন্দ! যখন আনন্দ, ভিক্ষু নিজে শীলসম্পন্ন হন, অন্যকে শীলাতিরেক নিয়ে সমালোচনা করেন না; নিজের কৃত-অকৃত কর্মের প্রতি লক্ষ্য রাখেন, অন্যের কৃত-অকৃত কর্মের প্রতি লক্ষ্য রাখেন না; তিনি অপ্রসিদ্ধ হন, আর সেই অপ্রসিদ্ধির কারণে উদ্বিগ্ন হন না; ইহলোকে সুখবিহারের অনুকূল, উচ্চতর চিত্তের চার প্রকার ধ্যান আকাঙ্ক্ষামাত্রই অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন; এবং আস্রবসমূহের ক্ষয়ের মাধ্যমে আস্রবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহজীবনেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন; আনন্দ, এইটুকু কারণেও ভিক্ষু সংঘে বাস করে সুখে বিহার করতে পারেন।


‘‘Imamhā cāhaṃ, ānanda, phāsuvihārā añño phāsuvihāro uttaritaro vā paṇītataro vā natthīti vadāmī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“এবং আনন্দ, আমি বলি যে এই সুখবিহারের চেয়ে অধিকতর উৎকৃষ্ট বা প্রণীততর অন্য কোনো সুখবিহার নেই।” ষষ্ঠ (সূত্র)।


7. Sīlasuttaṃ

৭. শীল সূত্র


107. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.

১০৭. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আহুনেয় (দূর থেকে আনা দান গ্রহণের যোগ্য), পাহুনেয় (অতিথিসৎকার গ্রহণের যোগ্য), দক্ষিণীয় (পরলোকের উদ্দেশ্যে প্রদত্ত দান গ্রহণের যোগ্য), অঞ্জলিকরণীয় (হাত জোড় করে প্রণাম করার যোগ্য) এবং জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন।


‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlasampanno hoti, samādhisampanno hoti, paññāsampanno hoti, vimuttisampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampanno hoti.

“কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শীলসম্পন্ন হন, সমাধিসম্পন্ন হন, প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন, বিমুক্তিসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন।”


‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Sattamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আহুনেয় হন, পাহুনেয় হন, দক্ষিণীয় হন, অঞ্জলিকরণীয় হন এবং জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন।” সপ্তম (সূত্র)।


8. Asekhasuttaṃ

৮. অশৈক্ষ সূত্র


108. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.

১০৮. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আহুনেয় হন, পাহুনেয় হন, দক্ষিণীয় হন...পে... জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন।


‘‘Katamehi, pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekhena samādhikkhandhena samannāgato hoti, asekhena [Pg.119] paññākkhandhena samannāgato hoti, asekhena vimuttikkhandhena samannāgato hoti, asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অশৈক্ষ (অরহৎ) শীলস্কন্ধে সমন্বিত হন, অশৈক্ষ সমাধিস্কন্ধে সমন্বিত হন, অশৈক্ষ প্রজ্ঞাস্কন্ধে সমন্বিত হন, অশৈক্ষ বিমুক্তিস্কন্ধে সমন্বিত হন এবং অশৈক্ষ বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনস্কন্ধে সমন্বিত হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু আহুনেয় হন...পে... জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন।” অষ্টম (সূত্র)।


9. Cātuddisasuttaṃ

৯. চাতুর্দিশ সূত্র


109. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu cātuddiso hoti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; santuṭṭho hoti itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi, kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu cātuddiso hotī’’ti. Navamaṃ.

১০৯. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু চাতুর্দিশ (চারিদিকে বাধাহীনভাবে বিচরণকারী) হন। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শীলবান হন, প্রাতিমোক্ষ সংবর সংবৃত হয়ে বিহার করেন, আচার ও গোচর সম্পন্ন হন, অণু পরিমাণ অপরাধেও ভয় দর্শন করেন এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা লাভ করেন; বহুশ্রুত হন, শ্রুতধর (যা শুনেছেন তা ধারণকারী) হন, শ্রুতসঞ্চয়কারী হন; যে সকল ধর্ম আদিতে কল্যাণকর, মধ্যে কল্যাণকর, শেষে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত, ব্যঞ্জনযুক্ত, কেবল পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে, সেই প্রকার ধর্মসমূহ তাঁর বহুশ্রুত হয়, স্মরণে থাকে, মুখে আবৃত্তি করা হয়, মনে মনে অনুধ্যায়িত হয় এবং প্রজ্ঞা দ্বারা সুপ্রতিবিদ্ধ (সুষ্ঠুভাবে অনুধাবিত) হয়; যেকোনো প্রকার চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয় ভেষজ-পরিষ্কারে সন্তুষ্ট থাকেন; উচ্চতর চিত্তের চার প্রকার ধ্যান ইহলোকে সুখবিহারের অনুকূল, আকাঙ্ক্ষামাত্রই অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন; এবং আস্রবসমূহের ক্ষয়ের মাধ্যমে আস্রবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহজীবনেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু চাতুর্দিশ হন।” নবম (সূত্র)।


10. Araññasuttaṃ

১০. অরণ্য সূত্র


110. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; āraddhavīriyo viharati thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi [Pg.120] kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevitu’’nti. Dasamaṃ.

১১০. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু অরণ্য ও বনপ্রান্তের নির্জন শয্যাসনসমূহ সেবনের (বাস করার) যোগ্য হন। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শীলবান হন...পে... শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা লাভ করেন; বহুশ্রুত হন...পে... প্রজ্ঞা দ্বারা সুপ্রতিবিদ্ধ হয়; আরব্ধবীর্য হয়ে বিহার করেন, বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মসমূহে দায়িত্ব অর্পণ না করা (অবিচল) হন; উচ্চতর চিত্তের চার প্রকার ধ্যান ইহলোকে সুখবিহারের অনুকূল, আকাঙ্ক্ষামাত্রই অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন; এবং আস্রবসমূহের ক্ষয়ের মাধ্যমে আস্রবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহজীবনেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু অরণ্য ও বনপ্রান্তের নির্জন শয্যাসনসমূহ সেবনের যোগ্য হন।” দশম (সূত্র)।


Phāsuvihāravaggo paṭhamo.

প্রথম সুখবিহার বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র (উদ্দান)—


Sārajjaṃ saṅkito coro, sukhumālaṃ phāsu pañcamaṃ;

Ānanda sīlāsekhā ca, cātuddiso araññena cāti.

সারজ্জ (সংকোচ), শঙ্কিত, চোর, সুকুমার, পঞ্চম সুখবিহার; আনন্দ, শীল, শৈক্ষ, চাতুর্দিশ এবং অরণ্য।


(12) 2. Andhakavindavaggo

(১২) ২. অন্ধকবিন্ধ বর্গ


1. Kulūpakasuttaṃ

১. কুলূপক সূত্র


111. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato kulūpako bhikkhu kulesu appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Asanthavavissāsī ca hoti, anissaravikappī ca, vissaṭṭhupasevī ca, upakaṇṇakajappī ca, atiyācanako ca. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato kulūpako bhikkhu kulesu appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca.

১১১. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত কুলূপক (গৃহী পরিবারে যাতায়াতকারী) ভিক্ষু গৃহীদের কাছে অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় এবং ভাবনাহীন (অনাদরণীয়) হন। কোন পাঁচটি? তিনি পরিচয় ছাড়াই অতি-ঘনিষ্ঠতা প্রকাশ করেন, নিজের অধিকার বহির্ভূত বিষয়ে কর্তৃত্ব খাটান, বিভক্ত (বিবাদমান) ব্যক্তিদের সাথে মেলামেশা করেন, কানের কাছে ফিসফিস করে কথা বলেন এবং অতিরিক্ত যাচ্ঞা (অনুরোধ) করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত কুলূপক ভিক্ষু গৃহীদের কাছে অপ্রিয়, অমনোজ্ঞ, অশ্রদ্ধেয় এবং ভাবনাহীন হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato kulūpako bhikkhu kulesu piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Na asanthavavissāsī ca hoti, na anissaravikappī ca, na vissaṭṭhupasevī ca, na upakaṇṇakajappī ca, na atiyācanako ca. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato kulūpako bhikkhu kulesu piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত কুলূপক ভিক্ষু গৃহীদের কাছে প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় এবং ভাবনীয় (আদরণীয়) হন। কোন পাঁচটি? তিনি পরিচয় ছাড়া অতি-ঘনিষ্ঠতা প্রকাশ করেন না, নিজের অধিকার বহির্ভূত বিষয়ে কর্তৃত্ব খাটান না, বিভক্ত ব্যক্তিদের সাথে মেলামেশা করেন না, কানের কাছে ফিসফিস করে কথা বলেন না এবং অতিরিক্ত যাচ্ঞা করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত কুলূপক ভিক্ষু গৃহীদের কাছে প্রিয়, মনোজ্ঞ, শ্রদ্ধেয় এবং ভাবনীয় হন।” প্রথম (সূত্র)।


2. Pacchāsamaṇasuttaṃ

২. পশ্চাৎশ্রমণ সূত্র


112. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato pacchāsamaṇo na ādātabbo. Katamehi pañcahi? Atidūre vā gacchati accāsanne vā, na pattapariyāpannaṃ [Pg.121] gaṇhati, āpattisāmantā bhaṇamānaṃ na nivāreti, bhaṇamānassa antarantarā kathaṃ opāteti, duppañño hoti jaḷo eḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato pacchāsamaṇo na ādātabbo.

১১২. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত অনুগামী শ্রমণকে (পশ্চাৎশ্রমণ) সাথে নেওয়া উচিত নয়। কোন পাঁচটি? তিনি অত্যন্ত দূরে বা অত্যন্ত নিকটে চলেন, (আচার্যের) পূর্ণ পাত্র (ভিক্ষাপাত্র) গ্রহণ করেন না, আচার্য আপত্তির কাছাকাছি কথা বললে তাকে বারণ করেন না, আচার্য কথা বলার সময় বারবার কথার মাঝে বাধা দেন, এবং তিনি প্রজ্ঞাহীন, জড় ও বোবা (মূক) হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত অনুগামী শ্রমণকে সাথে নেওয়া উচিত নয়।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato pacchāsamaṇo ādātabbo. Katamehi pañcahi? Nātidūre gacchati na accāsanne, pattapariyāpannaṃ gaṇhati, āpattisāmantā bhaṇamānaṃ nivāreti, bhaṇamānassa na antarantarā kathaṃ opāteti, paññavā hoti ajaḷo aneḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato pacchāsamaṇo ādātabbo’’ti. Dutiyaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে গুণান্বিত অনুগামী ভিক্ষুকে সঙ্গে নেওয়া উচিত। কোন পাঁচটি? তিনি খুব দূরেও চলেন না, আবার খুব কাছেও চলেন না; (আচার্যের) পাত্রটি পূর্ণ হলে তা গ্রহণ করেন; আচার্যের কথা যখন আপত্তির কাছাকাছি পৌঁছায় তখন তাকে নিবৃত্ত করেন; আচার্য কথা বলার সময় মাঝে মাঝে কথা কেটে বাধা দেন না; এবং তিনি প্রজ্ঞাবান, বুদ্ধিমান ও জড়তা-মূকতাহীন হন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত অনুগামী ভিক্ষুকে সঙ্গে নেওয়া উচিত।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Sammāsamādhisuttaṃ

৩. সম্যাসমাধি সূত্র


113. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo sammāsamādhiṃ upasampajja viharituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo sammāsamādhiṃ upasampajja viharituṃ.

১১৩. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সম্যক সমাধি লাভ করে বিহার করতে অসমর্থ হন। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারেন না, শব্দ সহ্য করতে পারেন না, গন্ধ সহ্য করতে পারেন না, রস সহ্য করতে পারেন না এবং স্পর্শ সহ্য করতে পারেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সম্যক সমাধি লাভ করে বিহার করতে অসমর্থ হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo sammāsamādhiṃ upasampajja viharituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo sammāsamādhiṃ upasampajja viharitu’’nti. Tatiyaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সম্যক সমাধি লাভ করে বিহার করতে সমর্থ হন। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারেন, শব্দ সহ্য করতে পারেন, গন্ধ সহ্য করতে পারেন, রস সহ্য করতে পারেন এবং স্পর্শ সহ্য করতে পারেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সম্যক সমাধি লাভ করে বিহার করতে সমর্থ হন।” তৃতীয় সূত্র।


4. Andhakavindasuttaṃ

৪. অন্ধকবিন্ধ সূত্র


114. Ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati andhakavinde. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca –

১১৪. এক সময় ভগবান মগধ দেশের অন্ধকবিন্ধ নামক স্থানে বিহার করছিলেন। তখন আয়ুষ্মান আনন্দ যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে উপবিষ্ট আয়ুষ্মান আনন্দকে ভগবান এই কথা বললেন—


‘‘Ye te, ānanda, bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, te vo, ānanda, bhikkhū pañcasu dhammesu samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā[Pg.122]. Katamesu pañcasu? ‘Etha tumhe, āvuso, sīlavā hotha, pātimokkhasaṃvarasaṃvutā viharatha ācāragocarasampannā aṇumattesu vajjesu bhayadassāvino, samādāya sikkhatha sikkhāpadesū’ti – iti pātimokkhasaṃvare samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā.

“আনন্দ, যে সকল ভিক্ষু নবীন, অচির-প্রব্রজিত এবং এই ধর্ম-বিনয়ে সদ্য আগত, তোমাদের উচিত তাদেরকে পাঁচটি বিষয়ে উৎসাহিত করা, নিয়োজিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করা। কোন পাঁচটি বিষয়ে? ‘আসুন আপনারা, বন্ধুগণ, শীলবান হোন; প্রাতিমোক্ষ সংবর শীলে সংবৃত হয়ে বিহার করুন; আচার ও গোচর সম্পন্ন হোন; সামান্যতম ত্রুটি-বিচ্যুতিতেও ভীতি দর্শনকারী হোন এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে তাতে শিক্ষা লাভ করুন’—এইভাবে প্রাতিমোক্ষ সংবরে তাদেরকে উৎসাহিত করা, নিয়োজিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করা উচিত।


‘‘‘Etha tumhe, āvuso, indriyesu guttadvārā viharatha ārakkhasatino nipakkasatino, sārakkhitamānasā satārakkhena cetasā samannāgatā’ti – iti indriyasaṃvare samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā.

“‘আসুন আপনারা, বন্ধুগণ, ইন্দ্রিয়সমূহে সুরক্ষিত-দ্বার হয়ে বিহার করুন; রক্ষাকারী স্মৃতি ও প্রজ্ঞাযুক্ত স্মৃতিসম্পন্ন হোন; সুরক্ষিত চিত্ত এবং স্মৃতিরূপ রক্ষাকবচযুক্ত মনের অধিকারী হোন’—এইভাবে ইন্দ্রিয় সংবরে তাদেরকে উৎসাহিত করা, নিয়োজিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করা উচিত।


‘‘‘Etha tumhe, āvuso, appabhassā hotha, bhasse pariyantakārino’ti – iti bhassapariyante samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā.

“‘আসুন আপনারা, বন্ধুগণ, অল্পভাষী হোন, কথাবার্তায় পরিমিতিবোধ বজায় রাখুন’—এইভাবে কথাবার্তার সীমারেখায় তাদেরকে উৎসাহিত করা, নিয়োজিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করা উচিত।


‘‘‘Etha tumhe, āvuso, āraññikā hotha, araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevathā’ti – iti kāyavūpakāse samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā.

“‘আসুন আপনারা, বন্ধুগণ, আরণ্যক হোন; অরণ্য ও বনের দূরবর্তী নির্জন শয্যাসনসমূহ ব্যবহার করুন’—এইভাবে কায়িক নির্জনতায় তাদেরকে উৎসাহিত করা, নিয়োজিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করা উচিত।


‘‘‘Etha tumhe, āvuso, sammādiṭṭhikā hotha sammādassanena samannāgatā’ti – iti sammādassane samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā. Ye te, ānanda, bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, te vo, ānanda, bhikkhū imesu pañcasu dhammesu samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā’’ti. Catutthaṃ.

“‘আসুন আপনারা, বন্ধুগণ, সম্যকদৃষ্টিসম্পন্ন হোন, সম্যক দর্শনে সমন্বিত হোন’—এইভাবে সম্যক দর্শনে তাদেরকে উৎসাহিত করা, নিয়োজিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করা উচিত। আনন্দ, যে সকল ভিক্ষু নবীন, অচির-প্রব্রজিত এবং এই ধর্ম-বিনয়ে সদ্য আগত, তোমাদের উচিত তাদেরকে এই পাঁচটি বিষয়ে উৎসাহিত করা, নিয়োজিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করা।” চতুর্থ সূত্র।


5. Maccharinīsuttaṃ

৫. মাৎসর্ষী সূত্র


115. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Āvāsamaccharinī hoti, kulamaccharinī hoti, lābhamaccharinī hoti, vaṇṇamaccharinī hoti, dhammamaccharinī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye.

১১৫. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? তিনি আবাসের প্রতি মাৎসর্যশীল হন, কুলের প্রতি মাৎসর্যশীল হন, লাভের প্রতি মাৎসর্যশীল হন, যশের প্রতি মাৎসর্যশীল হন এবং ধর্মের প্রতি মাৎসর্যশীল হন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na āvāsamaccharinī hoti, na kulamaccharinī hoti, na lābhamaccharinī hoti, na vaṇṇamaccharinī hoti, na dhammamaccharinī hoti[Pg.123]. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Pañcamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? তিনি আবাসের প্রতি মাৎসর্যশীল হন না, কুলের প্রতি মাৎসর্যশীল হন না, লাভের প্রতি মাৎসর্যশীল হন না, যশের প্রতি মাৎসর্যশীল হন না এবং ধর্মের প্রতি মাৎসর্যশীল হন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন।” পঞ্চম সূত্র।


6. Vaṇṇanāsuttaṃ

৬. বর্ণনা সূত্র


116. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti, ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye.

১১৬. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার নিন্দা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে অপ্রসন্নতার স্থানে প্রসন্নতা প্রদর্শন করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে প্রসন্নতার স্থানে অপ্রসন্নতা প্রদর্শন করেন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti, anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার নিন্দা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে অপ্রসন্নতার স্থানে অপ্রসন্নতা প্রদর্শন করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে প্রসন্নতার স্থানে প্রসন্নতা প্রদর্শন করেন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন।” ষষ্ঠ সূত্র।


7. Issukinīsuttaṃ

৭. ঈর্ষাপরায়ণা সূত্র


117. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, issukinī ca hoti, maccharinī ca, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye.

১১৭. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার নিন্দা করেন; তিনি ঈর্ষাপরায়ণা হন, মাৎসর্যশীলা হন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati[Pg.124], anissukinī ca hoti, amaccharinī ca, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Sattamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার নিন্দা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার প্রশংসা করেন; তিনি ঈর্ষাহীন হন, মাৎসর্যহীন হন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন।” সপ্তম সূত্র।


8. Micchādiṭṭhikasuttaṃ

৮. মিথ্যাদৃষ্টি সূত্র


118. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, micchādiṭṭhikā ca hoti, micchāsaṅkappā ca, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye.

১১৮. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার নিন্দা করেন; তিনি মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্ন হন, মিথ্যা সংকল্পযুক্ত হন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, sammādiṭṭhikā ca, hoti, sammāsaṅkappā ca, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার নিন্দা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার প্রশংসা করেন; তিনি সম্যকদৃষ্টিসম্পন্ন হন, সম্যক সংকল্পযুক্ত হন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন।” অষ্টম সূত্র।


9. Micchāvācāsuttaṃ

৯. মিথ্যাবাক সূত্র


119. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, micchāvācā ca hoti, micchākammantā ca, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye.

১১৯. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার নিন্দা করেন; তিনি মিথ্যাবাকসম্পন্ন হন, মিথ্যা কর্মান্তসম্পন্ন হন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, sammāvācā ca hoti, sammākammantā ca, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Navamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার নিন্দা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার প্রশংসা করেন; তিনি সম্যকবাকসম্পন্ন হন, সম্যক কর্মান্তসম্পন্ন হন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন।” নবম সূত্র।


10. Micchāvāyāmasuttaṃ

১০. মিথ্যাব্যায়াম সূত্র


120. ‘‘Pañcahi[Pg.125], bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, micchāvāyāmā ca hoti, micchāsatinī ca, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye.

১২০. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন। কোন পাঁচটি? বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য তার প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ ও পরীক্ষা না করে যিনি প্রশংসার যোগ্য তার নিন্দা করেন; তিনি মিথ্যাব্যায়ামসম্পন্ন হন, মিথ্যা স্মৃতিসম্পন্ন হন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান বিনষ্ট করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন কর্মের দ্বারা নীত হয়ে নরকে নিক্ষিপ্ত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, sammāvāyāmā ca hoti, sammāsatinī ca, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Dasamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন (স্বর্গ থেকে) এনে স্থাপন করার মতোই স্বর্গে উৎপন্ন হন। কোন পাঁচটি? পরীক্ষা ও অনুসন্ধান করে যিনি প্রশংসার অযোগ্য ব্যক্তির নিন্দা করেন, পরীক্ষা ও অনুসন্ধান করে যিনি প্রশংসার যোগ্য ব্যক্তির প্রশংসা করেন, সম্যক ব্যায়াম (সঠিক প্রচেষ্টা) যুক্ত হন, সম্যক স্মৃতিযুক্ত হন এবং শ্রদ্ধাপূর্বক দানকৃত সামগ্রী নষ্ট করেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী যেন এনে স্থাপন করার মতোই স্বর্গে উৎপন্ন হন।” দশম সূত্র।


Andhakavindavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় অন্ধকবিন্ধ বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সারসংক্ষেপ (উদান) –


Kulūpako pacchāsamaṇo, samādhiandhakavindaṃ;

Maccharī vaṇṇanā issā, diṭṭhivācāya vāyamāti.

কুলূপক (কুলে যাতায়াতকারী), পশ্চাৎশ্রমণ, সমাধি, অন্ধকবিন্ধ, মাৎসর্য, বর্ণনা, ঈর্ষা, দৃষ্টি, বাচা এবং ব্যায়াম।


(13) 3. Gilānavaggo

(১৩) ৩. গিলান বর্গ (পীড়িত বর্গ)


1. Gilānasuttaṃ

১. গিলান সূত্র (পীড়িত সূত্র)


121. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena gilānasālā tenupasaṅkami. Addasā kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ dubbalaṃ gilānakaṃ; disvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

১২১. এক সময় ভগবান বৈশালীর মহাবনের কূটাগারশালায় অবস্থান করছিলেন। তখন ভগবান সায়াহ্নকালে নির্জন ধ্যান থেকে উঠে যেখানে পীড়িত চিকিৎসালয় (গিলানশালা) ছিল, সেখানে গমন করলেন। ভগবান সেখানে এক দুর্বল ও পীড়িত ভিক্ষুকে দেখতে পেলেন; দেখে তিনি প্রস্তুত আসনে উপবেশন করলেন। উপবেশন করে ভগবান ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন –


‘‘Yaṃ [Pg.126] kiñci, bhikkhave, bhikkhuṃ dubbalaṃ gilānakaṃ pañca dhammā na vijahanti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘nacirasseva āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatī’’’ti.

“ভিক্ষুগণ, কোনো দুর্বল ও পীড়িত ভিক্ষুকে যদি পাঁচটি ধর্ম পরিত্যাগ না করে, তবে তার পক্ষে এটিই প্রত্যাশিত যে – ‘সে অচিরেই আস্রবসমূহের ক্ষয় ঘটিয়ে আস্রবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি এই ইহলোকেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে, তাতে উপসম্পন্ন হয়ে অবস্থান করবে।’”


‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī, maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. Yaṃ kiñci, bhikkhave, bhikkhuṃ dubbalaṃ gilānakaṃ ime pañca dhammā na vijahanti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘nacirasseva āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharissatī’’’ti. Paṭhamaṃ.

“কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু কায়াতে অশুভ অনুদর্শন করে অবস্থান করে, আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা পোষণ করে, সর্বলোকে অনভিরাত সংজ্ঞা (অনাসক্তি) পোষণ করে, সর্ব সংস্কারে অনিত্য অনুদর্শন করে এবং তার নিজের অন্তরে মরণ সংজ্ঞা সুপ্রতিষ্ঠিত থাকে। ভিক্ষুগণ, কোনো দুর্বল ও পীড়িত ভিক্ষুকে যদি এই পাঁচটি ধর্ম পরিত্যাগ না করে, তবে তার পক্ষে এটিই প্রত্যাশিত যে – ‘সে অচিরেই আস্রবসমূহের ক্ষয় ঘটিয়ে... প্রত্যক্ষ করে, তাতে উপসম্পন্ন হয়ে অবস্থান করবে।’” প্রথম সূত্র।


2. Satisūpaṭṭhitasuttaṃ

২. স্মৃতিসুপ্রতিষ্ঠিত সূত্র


122. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā pañca dhamme bhāveti pañca dhamme bahulīkaroti, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā.

১২২. “ভিক্ষুগণ, যে কোনো ভিক্ষু বা ভিক্ষুণী যদি পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করেন, পাঁচটি ধর্ম বহুলাংশে অনুশীলন করেন, তবে তাঁর জন্য দুটি ফলের মধ্যে যেকোনো একটি ফল প্রত্যাশিত – হয় ইহলোকেই অর্হত্ত্ব লাভ, অথবা উপাদিশেষ (ক্লেশাবশেষ) থাকলে অনাগামীত্ব লাভ।”


‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ajjhattaññeva sati sūpaṭṭhitā hoti dhammānaṃ udayatthagāminiyā paññāya, asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī. Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā ime pañca dhamme bhāveti ime pañca dhamme bahulīkaroti, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā’’ti. Dutiyaṃ.

“কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুর নিজের অন্তরেই ধর্মসমূহের উদয়-ব্যয়গামিনী প্রজ্ঞার জন্য স্মৃতি সুপ্রতিষ্ঠিত থাকে; তিনি কায়াতে অশুভ অনুদর্শন করে অবস্থান করেন, আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা পোষণ করেন, সর্বলোকে অনভিরাত সংজ্ঞা পোষণ করেন এবং সর্ব সংস্কারে অনিত্য অনুদর্শন করেন। ভিক্ষুগণ, যে কোনো ভিক্ষু বা ভিক্ষুণী যদি এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করেন, এই পাঁচটি ধর্ম বহুলাংশে অনুশীলন করেন, তবে তাঁর জন্য দুটি ফলের মধ্যে যেকোনো একটি ফল প্রত্যাশিত – হয় ইহলোকেই অর্হত্ত্ব লাভ, অথবা উপাদিশেষ থাকলে অনাগামীত্ব লাভ।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Paṭhamaupaṭṭhākasuttaṃ

৩. প্রথম উপস্থান সূত্র


123. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato gilāno dūpaṭṭhāko hoti. Katamehi pañcahi? Asappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ na jānāti, bhesajjaṃ nappaṭisevitā hoti, atthakāmassa gilānupaṭṭhākassa na yathābhūtaṃ ābādhaṃ āvikattā hoti abhikkamantaṃ vā abhikkamatīti paṭikkamantaṃ vā paṭikkamatīti ṭhitaṃ vā ṭhitoti, uppannānaṃ sārīrikānaṃ [Pg.127] vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ anadhivāsakajātiko hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato gilāno dūpaṭṭhāko hoti.

১২৩. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে সমন্বিত পীড়িত ব্যক্তি সেবা করা কঠিন (দুঃশুশ্রূষ্য) হয়। কোন পাঁচটি? সে অহিতকর আচরণ করে, হিতকর বিষয়েও পরিমিতি জানে না, ঔষধ সেবন করে না, হিতাকাঙ্ক্ষী সেবকের কাছে নিজের রোগলক্ষণ যথাযথভাবে প্রকাশ করে না – রোগ বৃদ্ধি পেলে ‘বৃদ্ধি পাচ্ছে’, হ্রাস পেলে ‘হ্রাস পাচ্ছে’ বা স্থিতিশীল থাকলে ‘স্থিতিশীল আছে’ তা স্পষ্টভাবে বলে না, এবং উৎপন্ন হওয়া তীব্র, কঠোর, কটু, অসাধ্য, অমনোজ্ঞ ও প্রাণহারী শারীরিক দুঃখ-বেদনা সহ্য করতে পারে না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে সমন্বিত পীড়িত ব্যক্তি সেবা করা কঠিন হয়।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato gilāno sūpaṭṭhāko hoti. Katamehi pañcahi? Sappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ jānāti, bhesajjaṃ paṭisevitā hoti, atthakāmassa gilānupaṭṭhākassa yathābhūtaṃ ābādhaṃ āvikattā hoti abhikkamantaṃ vā abhikkamatīti paṭikkamantaṃ vā paṭikkamatīti ṭhitaṃ vā ṭhitoti, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato gilāno sūpaṭṭhāko hotī’’ti. Tatiyaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে সমন্বিত পীড়িত ব্যক্তি সেবা করা সহজ (সুশুশ্রূষ্য) হয়। কোন পাঁচটি? সে হিতকর আচরণ করে, হিতকর বিষয়ে পরিমিতি জানে, ঔষধ সেবন করে, হিতাকাঙ্ক্ষী সেবকের কাছে নিজের রোগলক্ষণ যথাযথভাবে প্রকাশ করে – রোগ বৃদ্ধি পেলে ‘বৃদ্ধি পাচ্ছে’, হ্রাস পেলে ‘হ্রাস পাচ্ছে’ বা স্থিতিশীল থাকলে ‘স্থিতিশীল আছে’ তা স্পষ্টভাবে বলে, এবং উৎপন্ন হওয়া তীব্র, কঠোর, কটু, অসাধ্য, অমনোজ্ঞ ও প্রাণহারী শারীরিক দুঃখ-বেদনা সহ্য করতে পারে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে সমন্বিত পীড়িত ব্যক্তি সেবা করা সহজ হয়।” তৃতীয় সূত্র।


4. Dutiyaupaṭṭhākasuttaṃ

৪. দ্বিতীয় উপস্থান সূত্র


124. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato gilānupaṭṭhāko nālaṃ gilānaṃ upaṭṭhātuṃ. Katamehi pañcahi? Nappaṭibalo hoti bhesajjaṃ saṃvidhātuṃ; sappāyāsappāyaṃ na jānāti, asappāyaṃ upanāmeti, sappāyaṃ apanāmeti; āmisantaro gilānaṃ upaṭṭhāti, no mettacitto; jegucchī hoti uccāraṃ vā passāvaṃ vā vantaṃ vā kheḷaṃ vā nīharituṃ; nappaṭibalo hoti gilānaṃ kālena kālaṃ dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato gilānupaṭṭhāko nālaṃ gilānaṃ upaṭṭhātuṃ.

১২৪. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে সমন্বিত সেবক পীড়িত ব্যক্তির সেবা করার যোগ্য হয় না। কোন পাঁচটি? সে ঔষধ প্রস্তুত করতে সমর্থ হয় না, সে হিতকর ও অহিতকর বোঝে না – অহিতকর জিনিস প্রদান করে এবং হিতকর জিনিস দূরে সরিয়ে রাখে, সে বৈষয়িক লাভের (আমিষের) আশায় পীড়িতর সেবা করে, মৈত্রীচিত্তে নয়, সে মল, মূত্র, বমি বা থুতু পরিষ্কার করতে ঘৃণা বোধ করে, এবং সে সময় সময় পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মালোচনার মাধ্যমে উপদেশ দিতে, উৎসাহিত করতে, উদ্দীপিত করতে ও আনন্দিত করতে সমর্থ হয় না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে সমন্বিত সেবক পীড়িত ব্যক্তির সেবা করার যোগ্য হয় না।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato gilānupaṭṭhāko alaṃ gilānaṃ upaṭṭhātuṃ. Katamehi pañcahi? Paṭibalo hoti bhesajjaṃ saṃvidhātuṃ; sappāyāsappāyaṃ jānāti, asappāyaṃ apanāmeti, sappāyaṃ upanāmeti; mettacitto gilānaṃ upaṭṭhāti, no āmisantaro; ajegucchī hoti uccāraṃ vā passāvaṃ vā vantaṃ vā kheḷaṃ vā nīharituṃ; paṭibalo hoti gilānaṃ kālena kālaṃ dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato gilānupaṭṭhāko alaṃ gilānaṃ upaṭṭhātu’’nti. Catutthaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে সমন্বিত সেবক পীড়িত ব্যক্তির সেবা করার যোগ্য হয়। কোন পাঁচটি? সে ঔষধ প্রস্তুত করতে সমর্থ হয়, সে হিতকর ও অহিতকর বোঝে – অহিতকর জিনিস দূরে সরিয়ে রাখে এবং হিতকর জিনিস প্রদান করে, সে মৈত্রীচিত্তে পীড়িতর সেবা করে, বৈষয়িক লাভের আশায় নয়, সে মল, মূত্র, বমি বা থুতু পরিষ্কার করতে ঘৃণা বোধ করে না, এবং সে সময় সময় পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মালোচনার মাধ্যমে উপদেশ দিতে, উৎসাহিত করতে, উদ্দীপিত করতে ও আনন্দিত করতে সমর্থ হয়। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে সমন্বিত সেবক পীড়িত ব্যক্তির সেবা করার যোগ্য হয়।” quarto সূত্র।


5. Paṭhamaanāyussāsuttaṃ

৫. প্রথম অনায়ুষ্য সূত্র


125. ‘‘Pañcime[Pg.128], bhikkhave, dhammā anāyussā. Katame pañca? Asappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ na jānāti, apariṇatabhojī ca hoti, akālacārī ca hoti, abrahmacārī ca. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā anāyussā.

১২৫. “ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম আয়ু হ্রাসকারী (অনায়ুষ্য)। কোন পাঁচটি? অহিতকর আচরণ করা, হিতকর বিষয়ে পরিমিতি না জানা, অজীর্ণ বা অপাচ্য খাদ্য ভোজন করা, অসময়ে বিচরণ করা এবং অব্রহ্মচর্য আচরণ করা। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম আয়ু হ্রাসকারী।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā āyussā. Katame pañca? Sappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ jānāti, pariṇatabhojī ca hoti, kālacārī ca hoti, brahmacārī ca. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā āyussā’’ti. Pañcamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম আয়ু বৃদ্ধিকারী (আয়ুষ্য)। কোন পাঁচটি? হিতকর আচরণ করা, হিতকর বিষয়ে পরিমিতি জানা, সুপাচ্য খাদ্য ভোজন করা, যথাসময়ে বিচরণ করা এবং ব্রহ্মচর্য আচরণ করা। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম আয়ু বৃদ্ধিকারী।” পঞ্চম সূত্র।


6. Dutiyaanāyussāsuttaṃ

৬. দ্বিতীয় অনায়ুষ্য সূত্র


126. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā anāyussā. Katame pañca? Asappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ na jānāti, apariṇatabhojī ca hoti, dussīlo ca, pāpamitto ca. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā anāyussā.

১২৬. “ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম আয়ু হ্রাসকারী। কোন পাঁচটি? অহিতকর আচরণ করা, হিতকর বিষয়ে পরিমিতি না জানা, অজীর্ণ বা অপাচ্য খাদ্য ভোজন করা, দুঃশীল (চরিত্রহীন) হওয়া এবং অসৎ মিত্রের সংসর্গ করা। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম আয়ু হ্রাসকারী।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā āyussā. Katame pañca? Sappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ jānāti, pariṇatabhojī ca hoti, sīlavā ca, kalyāṇamitto ca. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā āyussā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম আয়ু বৃদ্ধিকারী। কোন পাঁচটি? হিতকর আচরণ করা, হিতকর বিষয়ে পরিমিতি জানা, সুপাচ্য খাদ্য ভোজন করা, শীলবান হওয়া এবং কল্যাণমিত্রের সংসর্গ করা। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম আয়ু বৃদ্ধিকারী।” ষষ্ঠ সূত্র।


7. Vapakāsasuttaṃ

৭. বপকাশ সূত্র


127. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu nālaṃ saṅghamhā vapakāsituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asantuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, asantuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, asantuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, asantuṭṭho hoti itarītarena gilānappaccayabhesajjaparikkhārena, kāmasaṅkappabahulo ca viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu nālaṃ saṅghamhā vapakāsituṃ.

১২৭. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সংঘ থেকে পৃথক হয়ে একাকী বসবাসের যোগ্য হন না। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু যেকোনো প্রকার চীবরে অসন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার পিণ্ডপাতে অসন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার শয্যাসনে অসন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কারে (পীড়িতর পথ্য ও ঔষধে) অসন্তুষ্ট থাকেন এবং কামসংকল্পে মগ্ন হয়ে জীবনযাপন করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সংঘ থেকে পৃথক হয়ে একাকী বসবাসের যোগ্য হন না।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ saṅghamhā vapakāsituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, santuṭṭho hoti itarītarena gilānappaccayabhesajjaparikkhārena[Pg.129], nekkhammasaṅkappabahulo ca viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ saṅghamhā vapakāsitu’’nti. Sattamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সংঘ থেকে পৃথক হয়ে একাকী বসবাসের যোগ্য হন। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু যেকোনো প্রকার চীবরে সন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার পিণ্ডপাতে সন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার শয্যাসনে সন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কারে সন্তুষ্ট থাকেন এবং নৈষ্ক্রম্যসংকল্পে (কামমুক্ত চিন্তায়) মগ্ন হয়ে জীবনযাপন করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সংঘ থেকে পৃথক হয়ে একাকী বসবাসের যোগ্য হন।” সপ্তম সূত্র।


8. Samaṇasukhasuttaṃ

৮. শ্রমণসুখ সূত্র


128. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, samaṇadukkhāni. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asantuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, asantuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, asantuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, asantuṭṭho hoti itarītarena gilānappaccayabhesajjaparikkhārena, anabhirato ca brahmacariyaṃ carati. Imāni kho, bhikkhave, pañca samaṇadukkhāni.

১২৮. “ভিক্ষুগণ, শ্রমণের দুঃখ এই পাঁচটি। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু যেকোনো প্রকার চীবরে অসন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার পিণ্ডপাতে অসন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার শয্যাসনে অসন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কারে অসন্তুষ্ট থাকেন এবং অসন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই শ্রমণের দুঃখ।”


‘‘Pañcimāni, bhikkhave, samaṇasukhāni. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, santuṭṭho hoti itarītarena gilānappaccayabhesajjaparikkhārena, abhirato ca brahmacariyaṃ carati. Imāni kho, bhikkhave, pañca samaṇasukhānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, শ্রমণের সুখ এই পাঁচটি। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু যেকোনো প্রকার চীবরে সন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার পিণ্ডপাতে সন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার শয্যাসনে সন্তুষ্ট থাকেন, যেকোনো প্রকার গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কারে সন্তুষ্ট থাকেন এবং সন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই শ্রমণের সুখ।” অষ্টম সূত্র।


9. Parikuppasuttaṃ

৯. পরিকুপ্প সূত্র


129. ‘‘Pañcime, bhikkhave, āpāyikā nerayikā parikuppā atekicchā. Katame pañca? Mātā jīvitā voropitā hoti, pitā jīvitā voropito hoti, arahaṃ jīvitā voropito hoti, tathāgatassa duṭṭhena cittena lohitaṃ uppāditaṃ hoti, saṅgho bhinno hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca āpāyikā nerayikā parikuppā atekicchā’’ti. Navamaṃ.

১২৯. “ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি কর্ম অপায়গামী, নরকগামী, বিনাশকারী ও অতিকিৎস্য (প্রতিকারহীন)। কোন পাঁচটি? মাতৃহত্যা করা, পিতৃহত্যা করা, অর্হৎ হত্যা করা, দুষ্ট চিত্তে তথাগতের শরীর থেকে রক্তপাত ঘটানো এবং সংঘভেদ করা। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি কর্ম অপায়গামী, নরকগামী, বিনাশকারী ও অতিকিৎস্য।” নবম সূত্র।


10. Byasanasuttaṃ

১০. ব্যসন সূত্র


130. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, byasanāni. Katamāni pañca? Ñātibyasanaṃ, bhogabyasanaṃ, rogabyasanaṃ, sīlabyasanaṃ, diṭṭhibyasanaṃ. Na, bhikkhave, sattā ñātibyasanahetu vā [Pg.130] bhogabyasanahetu vā rogabyasanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Sīlabyasanahetu vā, bhikkhave, sattā diṭṭhibyasanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Imāni kho, bhikkhave, pañca byasanāni.

১৩০. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বিনাশ (বিপর্যয়) রয়েছে। কোন পাঁচটি? জ্ঞাতি-বিনাশ, ভোগ-বিনাশ, রোগ-বিনাশ, শীল-বিনাশ এবং দৃষ্টি-বিনাশ। হে ভিক্ষুগণ, জ্ঞাতি-বিনাশের কারণে, ভোগ-বিনাশের কারণে কিংবা রোগ-বিনাশের কারণে কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সত্ত্বগণ অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, শীল-বিনাশের কারণে কিংবা দৃষ্টি-বিনাশের কারণে কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সত্ত্বগণ অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি বিনাশ।”


‘‘Pañcimā, bhikkhave, sampadā. Katamā pañca? Ñātisampadā, bhogasampadā, ārogyasampadā, sīlasampadā, diṭṭhisampadā. Na, bhikkhave, sattā ñātisampadāhetu vā bhogasampadāhetu vā ārogyasampadāhetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sīlasampadāhetu vā, bhikkhave, sattā diṭṭhisampadāhetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, pañca sampadā’’ti. Dasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি সম্পদ (সমৃদ্ধি) রয়েছে। কোন পাঁচটি? জ্ঞাতি-সম্পদ, ভোগ-সম্পদ, আরোগ্য-সম্পদ, শীল-সম্পদ এবং দৃষ্টি-সম্পদ। হে ভিক্ষুগণ, জ্ঞাতি-সম্পদের কারণে, ভোগ-সম্পদের কারণে কিংবা আরোগ্য-সম্পদের কারণে কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সত্ত্বগণ সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয় না। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, শীল-সম্পদের কারণে কিংবা দৃষ্টি-সম্পদের কারণে কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সত্ত্বগণ সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি সম্পদ।” দশম সূত্র।


Gilānavaggo tatiyo.

“তৃতীয় গিলাণ বর্গ সমাপ্ত।”


Tassuddānaṃ –

“এর সারসংক্ষেপ (উদ্দান) –”


Gilāno satisūpaṭṭhi, dve upaṭṭhākā duvāyusā;

Vapakāsasamaṇasukhā, parikuppaṃ byasanena cāti.

“গিলাণ, সতিসূপট্‌ঠি (স্মৃতিপ্রস্থান), দুটি পরিচর্যা বিষয়ক, দুটি আয়ু বিষয়ক, বপকাস, সমণসুখ, পরিকুপ্প এবং ব্যসন (বিনাশ)।”


(14) 4. Rājavaggo

(১৪) ৪. “রাজ বর্গ”


1. Paṭhamacakkānuvattanasuttaṃ

১. “প্রথম চক্কানুবত্তন সূত্র”


131. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rājā cakkavattī dhammeneva cakkaṃ vatteti ; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā.

১৩১. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত হয়ে চক্রবর্তী রাজা ধর্মের মাধ্যমেই চক্র প্রবর্তন করেন; সেই চক্র কোনো শত্রুভাবাপন্ন মানব বা অন্য কোনো প্রাণী দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।”


‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rājā cakkavattī atthaññū ca hoti, dhammaññū ca, mattaññū ca, kālaññū ca, parisaññū ca. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rājā cakkavattī dhammeneva cakkaṃ pavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā.

“কোন পাঁচটি অঙ্গে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে চক্রবর্তী রাজা অর্থজ্ঞ, ধর্মজ্ঞ, মাত্রাজ্ঞ, কালজ্ঞ এবং পরিষদজ্ঞ হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত হয়ে চক্রবর্তী রাজা ধর্মের মাধ্যমেই চক্র প্রবর্তন করেন; সেই চক্র কোনো শত্রুভাবাপন্ন মানব বা অন্য কোনো প্রাণী দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।”


‘‘Evamevaṃ [Pg.131] kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ.

“ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে সমন্বিত হয়ে তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ ধর্মের মাধ্যমেই অনুত্তর ধর্মচক্র প্রবর্তন করেন; সেই ধর্মচক্র জগতের কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।”


‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho atthaññū, dhammaññū, mattaññū, kālaññū, parisaññū. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti; taṃ hoti dhammacakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ.

“কোন পাঁচটি গুণে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ হলেন অর্থজ্ঞ, ধর্মজ্ঞ, মাত্রাজ্ঞ, কালজ্ঞ এবং পরিষদজ্ঞ। এই পাঁচটি গুণে সমন্বিত হয়ে তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ ধর্মের মাধ্যমেই অনুত্তর ধর্মচক্র প্রবর্তন করেন; সেই ধর্মচক্র জগতের কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।” প্রথম সূত্র।


2. Dutiyacakkānuvattanasuttaṃ

২. “দ্বিতীয় চক্কানুবত্তন সূত্র”


132. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño cakkavattissa jeṭṭho putto pitarā pavattitaṃ cakkaṃ dhammeneva anuppavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā.

১৩২. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত হয়ে চক্রবর্তী রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র তাঁর পিতা কর্তৃক প্রবর্তিত চক্রকে ধর্মের মাধ্যমেই অনুবর্তন করেন; সেই চক্র কোনো শত্রুভাবাপন্ন মানব বা অন্য কোনো প্রাণী দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।”


‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño cakkavattissa jeṭṭho putto atthaññū ca hoti, dhammaññū ca, mattaññū ca, kālaññū ca, parisaññū ca. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño cakkavattissa jeṭṭho putto pitarā pavattitaṃ cakkaṃ dhammeneva anuppavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā.

“কোন পাঁচটি অঙ্গে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে চক্রবর্তী রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র অর্থজ্ঞ, ধর্মজ্ঞ, মাত্রাজ্ঞ, কালজ্ঞ এবং পরিষদজ্ঞ হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত হয়ে চক্রবর্তী রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র তাঁর পিতা কর্তৃক প্রবর্তিত চক্রকে ধর্মের মাধ্যমেই অনুবর্তন করেন; সেই চক্র কোনো শত্রুভাবাপন্ন মানব বা অন্য কোনো প্রাণী দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato sāriputto tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ.

“ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে সমন্বিত হয়ে সারিপুত্র তথাগত কর্তৃক প্রবর্তিত অনুত্তর ধর্মচক্রকে সম্যকভাবে অনুবর্তন করেন; সেই ধর্মচক্র জগতের কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।”


‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, sāriputto atthaññū, dhammaññū, mattaññū, kālaññū, parisaññū. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato sāriputto tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. Dutiyaṃ.

“কোন পাঁচটি গুণে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে সারিপুত্র হলেন অর্থজ্ঞ, ধর্মজ্ঞ, মাত্রাজ্ঞ, কালজ্ঞ এবং পরিষদজ্ঞ। এই পাঁচটি গুণে সমন্বিত হয়ে সারিপুত্র তথাগত কর্তৃক প্রবর্তিত অনুত্তর ধর্মচক্রকে সম্যকভাবে অনুবর্তন করেন; সেই ধর্মচক্র জগতের কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Dhammarājāsuttaṃ

৩. “ধর্মরাজ সূত্র”


133. ‘‘Yopi [Pg.132] so, bhikkhave, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā, sopi na arājakaṃ cakkaṃ vattetī’’ti. Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko pana, bhante, rañño cakkavattissa dhammikassa dhammarañño rājā’’ti? ‘‘Dhammo, bhikkhū’’ti bhagavā avoca.

১৩৩. “হে ভিক্ষুগণ, যিনি ধার্মিক ও ধর্মরাজ চক্রবর্তী রাজা, তিনিও কোনো রাজা ছাড়া চক্র প্রবর্তন করেন না।” এই কথা বলা হলে, এক ভিক্ষু ভগবানকে জিজ্ঞেস করলেন— “ভন্তে, ধার্মিক ও ধর্মরাজ চক্রবর্তী রাজার উপর রাজা কে?” ভগবান বললেন— “হে ভিক্ষু, তা হলো ধর্ম।”


‘‘Idha, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati antojanasmiṃ.

“হে ভিক্ষু, এই জগতে ধার্মিক ও ধর্মরাজ চক্রবর্তী রাজা ধর্মকেই আশ্রয় করে, ধর্মকে সৎকার করে, ধর্মকে গুরুজ্ঞান করে, ধর্মকে opচিত করে, ধর্মকে ধ্বজাস্বরূপ, ধর্মকে কেতুস্বরূপ ও ধর্মকে অধিপতিস্বরূপ করে অন্তঃপুরের লোকজনের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করেন।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati khattiyesu anuyantesu …pe… balakāyasmiṃ brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu samaṇabrāhmaṇesu migapakkhīsu. Sa kho so, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā antojanasmiṃ dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā khattiyesu anuyantesu balakāyasmiṃ brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu samaṇabrāhmaṇesu migapakkhīsu dhammeneva cakkaṃ pavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā.

“পুনরায়, হে ভিক্ষু, ধার্মিক ও ধর্মরাজ চক্রবর্তী রাজা ধর্মকেই আশ্রয় করে, ধর্মকে সৎকার করে, ধর্মকে গুরুজ্ঞান করে, ধর্মকে অপচিত করে, ধর্মকে ধ্বজাস্বরূপ, ধর্মকে কেতুস্বরূপ ও ধর্মকে অধিপতিস্বরূপ করে ক্ষত্রিয় সামন্তদের জন্য, অনুগত রাজন্যবর্গের জন্য... সৈন্যবাহিনীর জন্য, ব্রাহ্মণ ও গৃহপতিদের জন্য, নিগম ও জনপদবাসীদের জন্য, শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের জন্য এবং পশুপাখিদের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করেন। হে ভিক্ষু, সেই ধার্মিক ও ধর্মরাজ চক্রবর্তী রাজা ধর্মকেই আশ্রয় করে, ধর্মকে সৎকার করে, ধর্মকে গুরুজ্ঞান করে, ধর্মকে অপচিত করে, ধর্মকে ধ্বজাস্বরূপ, ধর্মকে কেতুস্বরূপ ও ধর্মকে অধিপতিস্বরূপ করে অন্তঃপুরের লোকজনের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করে এবং ক্ষত্রিয় সামন্তদের জন্য, অনুগত রাজন্যবর্গের জন্য, সৈন্যবাহিনীর জন্য, ব্রাহ্মণ ও গৃহপতিদের জন্য, নিগম ও জনপদবাসীদের জন্য, শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের জন্য এবং পশুপাখিদের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করে ধর্মের মাধ্যমেই চক্র প্রবর্তন করেন; সেই চক্র কোনো শত্রুভাবাপন্ন মানব বা অন্য কোনো প্রাণী দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati bhikkhūsu – ‘evarūpaṃ kāyakammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ kāyakammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpaṃ vacīkammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ vacīkammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpaṃ manokammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ manokammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpo ājīvo sevitabbo, evarūpo ājīvo na sevitabbo; evarūpo gāmanigamo sevitabbo, evarūpo gāmanigamo na sevitabbo’ti.

“ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষু, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ, ধার্মিক ও ধর্মরাজ ধর্মকেই আশ্রয় করে, ধর্মকে সৎকার করে, ধর্মকে গুরুজ্ঞান করে, ধর্মকে অপচিত করে, ধর্মকে ধ্বজাস্বরূপ, ধর্মকে কেতুস্বরূপ ও ধর্মকে অধিপতিস্বরূপ করে ভিক্ষুদের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করেন— ‘এইরূপ কায়কর্ম সেবন করা উচিত, এইরূপ কায়কর্ম সেবন করা উচিত নয়; এইরূপ বাচীকর্ম সেবন করা উচিত, এইরূপ বাচীকর্ম সেবন করা উচিত নয়; এইরূপ মনোকর্ম সেবন করা উচিত, এইরূপ মনোকর্ম সেবন করা উচিত নয়; এইরূপ আজীব সেবন করা উচিত, এইরূপ আজীব সেবন করা উচিত নয়; এইরূপ গ্রাম ও নিগম সেবন করা উচিত, এইরূপ গ্রাম ও নিগম সেবন করা উচিত নয়।’”


‘‘Puna [Pg.133] caparaṃ, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati bhikkhunīsu …pe… upāsakesu…pe… upāsikāsu – ‘evarūpaṃ kāyakammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ kāyakammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpaṃ vacīkammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ vacīkammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpaṃ manokammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ manokammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpo ājīvo sevitabbo, evarūpo ājīvo na sevitabbo; evarūpo gāmanigamo sevitabbo, evarūpo gāmanigamo na sevitabbo’’’ti.

“পুনরায়, হে ভিক্ষু, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ, ধার্মিক ও ধর্মরাজ ধর্মকেই আশ্রয় করে, ধর্মকে সৎকার করে, ধর্মকে গুরুজ্ঞান করে, ধর্মকে অপচিত করে, ধর্মকে ধ্বজাস্বরূপ, ধর্মকে কেতুস্বরূপ ও ধর্মকে অধিপতিস্বরূপ করে ভিক্ষুণীদের জন্য... উপাসকদের জন্য... উপাসিকাদের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করেন— ‘এইরূপ কায়কর্ম সেবন করা উচিত, এইরূপ কায়কর্ম সেবন করা উচিত নয়; এইরূপ বাচীকর্ম সেবন করা উচিত, এইরূপ বাচীকর্ম সেবন করা উচিত নয়; এইরূপ মনোকর্ম সেবন করা উচিত, এইরূপ মনোকর্ম সেবন করা উচিত নয়; এইরূপ আজীব সেবন করা উচিত, এইরূপ আজীব সেবন করা উচিত নয়; এইরূপ গ্রাম ও নিগম সেবন করা উচিত, এইরূপ গ্রাম ও নিগম সেবন করা উচিত নয়।’”


‘‘Sa kho so, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā bhikkhūsu, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā bhikkhunīsu, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā upāsakesu, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā upāsikāsu dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

“হে ভিক্ষু, সেই তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ, ধার্মিক ও ধর্মরাজ ধর্মকেই আশ্রয় করে, ধর্মকে সৎকার করে, ধর্মকে গুরুজ্ঞান করে, ধর্মকে অপচিত করে, ধর্মকে ধ্বজাস্বরূপ, ধর্মকে কেতুস্বরূপ ও ধর্মকে অধিপতিস্বরূপ করে ভিক্ষুদের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করে, ভিক্ষুণীদের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করে, উপাসকদের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করে এবং উপাসিকাদের জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করে ধর্মের মাধ্যমেই অনুত্তর ধর্মচক্র প্রবর্তন করেন; সেই ধর্মচক্র জগতের কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার, ব্রহ্মা বা অন্য কারো দ্বারা প্রতিহত করা যায় না।” তৃতীয় সূত্র।


4. Yassaṃdisaṃsuttaṃ

৪. “যস্সংদিসং সূত্র”


134. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto yassaṃ yassaṃ disāyaṃ viharati, sakasmiṃyeva vijite viharati.

১৩৪. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত হয়ে মস্তক-অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজা যে কোনো দিকেই অবস্থান করুন না কেন, তিনি নিজের রাজ্যেই অবস্থান করেন।”


‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rājā khattiyo muddhāvasitto ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro; balavā kho pana hoti caturaṅginiyā senāya samannāgato assavāya ovādapaṭikarāya; pariṇāyako kho panassa hoti paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ; tassime cattāro dhammā yasaṃ paripācenti. So iminā yasapañcamena [Pg.134] dhammena samannāgato yassaṃ yassaṃ disāyaṃ viharati, sakasmiṃyeva vijite viharati. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti vijitāvīnaṃ.

“কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এখানে অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজা মাতা ও পিতা উভয় পক্ষ থেকেই সুজাত হন, সপ্তম পিতামহ পুরুষ পর্যন্ত তাঁর মাতৃকুল ও পিতৃকুল সম্পূর্ণ বিশুদ্ধ, বংশমর্যাদার দিক থেকে তিনি নিন্দামুক্ত ও অপবাদহীন; তিনি ধনী, বিপুল ধন-সম্পদ ও ঐশ্বর্যের অধিকারী এবং তাঁর কোষাগার ও শস্যাগার পরিপূর্ণ; তিনি চতুরঙ্গ সৈন্যবাহিনী দ্বারা পরিবেষ্টিত ও শক্তিশালী, যে বাহিনী তাঁর আজ্ঞাবহ ও অনুগত; তাঁর মন্ত্রী পণ্ডিত, বিচক্ষণ, বুদ্ধিমান এবং অতীত, অনাগত ও বর্তমানের কল্যাণ চিন্তা করতে সমর্থ; তাঁর এই চারটি গুণ তাঁর যশ বৃদ্ধি করে। এই যশকে পঞ্চম গুণ হিসেবে যুক্ত করে, এই পাঁচ গুণে গুণান্বিত হয়ে তিনি যে কোনো প্রান্তেই অবস্থান করুন না কেন, নিজের রাজ্যেই অবস্থান করেন। এর কারণ কী? হে ভিক্ষুগণ, বিজয়ী রাজাদের ক্ষেত্রে এমনই হয়ে থাকে।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yassaṃ yassaṃ disāyaṃ viharati, vimuttacittova viharati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu – rājāva khattiyo muddhāvasitto jātisampanno; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā – rājāva khattiyo muddhāvasitto aḍḍho mahaddhano mahābhogo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu – rājāva khattiyo muddhāvasitto balasampanno; paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā – rājāva khattiyo muddhāvasitto pariṇāyakasampanno; tassime cattāro dhammā vimuttiṃ paripācenti. So iminā vimuttipañcamena dhammena samannāgato yassaṃ yassaṃ disāyaṃ viharati vimuttacittova viharati. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti vimuttacittāna’’nti. Catutthaṃ.

“অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচ প্রকার ধর্মে সমন্নিত ভিক্ষু যে কোনো প্রান্তেই অবস্থান করুন না কেন, মুক্তচিত্ত হয়েই অবস্থান করেন। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শীলবান হন; প্রাতিমোক্ষ সংবর শীলে সংবৃত হয়ে অবস্থান করেন, আচার ও গোচরে সম্পন্ন হন, সামান্যতম ত্রুটি-বিচ্যুতিতেও ভীতি দর্শন করেন এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে তাতে শিক্ষা লাভ করেন—যেমন অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজা জাতিসম্পন্ন হন। তিনি বহুশ্রুত হন, শ্রুত বিষয় ধারণ করেন ও সঞ্চয় করেন। যে সকল ধর্ম আদিতে কল্যাণকর, মধ্যে কল্যাণকর ও অন্তে কল্যাণকর, অর্থ ও ব্যঞ্জনসহ সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে, সেইরূপ ধর্মসমূহ তিনি বহুবার শ্রবণ করেছেন, মনে ধারণ করেছেন, মুখে আবৃত্তি করেছেন, মনে অনুধাবন করেছেন এবং প্রজ্ঞা দ্বারা সম্যকভাবে উপলব্ধি করেছেন—যেমন অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজা ধনী, বিপুল ধন-সম্পদ ও ঐশ্বর্যের অধিকারী এবং তাঁর কোষাগার ও শস্যাগার পরিপূর্ণ। তিনি অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ অর্জনের জন্য বীর্যবান হয়ে অবস্থান করেন, তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে অর্পিত দায়িত্ব পরিত্যাগ করেন না—যেমন অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজা শক্তিশালী হন। তিনি প্রজ্ঞাবান হন, উদয় ও ব্যয় অনুধাবনকারী আর্য ও ভেদক প্রজ্ঞায় সমন্নিত হন, যা সম্যকভাবে দুঃখক্ষয়ের দিকে নিয়ে যায়—যেমন অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজা সুযোগ্য মন্ত্রী সম্পন্ন হন। তাঁর এই চারটি ধর্ম বিমুক্তিকে পরিপক্ব করে। তিনি এই বিমুক্তিকে পঞ্চম ধর্ম হিসেবে যুক্ত করে, এই পাঁচ ধর্মে সমন্নিত হয়ে যে কোনো প্রান্তেই অবস্থান করুন না কেন, মুক্তচিত্ত হয়েই অবস্থান করেন। এর কারণ কী? হে ভিক্ষুগণ, মুক্তচিত্ত অর্হৎদের ক্ষেত্রে এমনই হয়ে থাকে।” চতুর্থ সূত্র।


5. Paṭhamapatthanāsuttaṃ

৫. প্রথম প্রার্থনা সূত্র


135. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto rajjaṃ pattheti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; abhirūpo hoti [Pg.135] dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato; mātāpitūnaṃ piyo hoti manāpo; negamajānapadassa piyo hoti manāpo; yāni tāni raññaṃ khattiyānaṃ muddhāvasittānaṃ sippaṭṭhānāni hatthismiṃ vā assasmiṃ vā rathasmiṃ vā dhanusmiṃ vā tharusmiṃ vā tattha sikkhito hoti anavayo.

১৩৫. “হে ভিক্ষুগণ, cacti অঙ্গে সমন্নিত অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র রাজপদ প্রার্থনা করে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র মাতা ও পিতা উভয় পক্ষ থেকেই সুজাত হন, সপ্তম পিতামহ পুরুষ পর্যন্ত তাঁর মাতৃকুল ও পিতৃকুল সম্পূর্ণ বিশুদ্ধ, বংশমর্যাদার দিক থেকে তিনি নিন্দামুক্ত ও অপবাদহীন; তিনি রূপবান, দর্শনীয়, প্রীতিকর এবং পরম শারীরিক সৌন্দর্যে সমন্নিত হন; তিনি পিতা-মাতার প্রিয় ও মনোহর হন; তিনি নগর ও জনপদের মানুষের প্রিয় ও মনোহর হন; এবং অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজাদের যে সকল শিল্প বা যুদ্ধবিদ্যা রয়েছে—যেমন হস্তীচালনা, অশ্বচালনা, রথচালনা, ধনুর্বিদ্যা বা তরবারি চালনা—সেসব বিদ্যায় তিনি সুশিক্ষিত ও পারদর্শী হন।”


‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ khomhi ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi mātāpitūnaṃ piyo manāpo. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi negamajānapadassa piyo manāpo. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi yāni tāni raññaṃ khattiyānaṃ muddhāvasittānaṃ sippaṭṭhānāni hatthismiṃ vā assasmiṃ vā rathasmiṃ vā dhanusmiṃ vā tharusmiṃ vā, tattha sikkhito anavayo. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyya’nti! Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto rajjaṃ pattheti.

“তাঁর মনে এই রূপ চিন্তা জাগে—‘আমি মাতা ও পিতা উভয় পক্ষ থেকেই সুজাত, সপ্তম পিতামহ পুরুষ পর্যন্ত আমার মাতৃকুল ও পিতৃকুল সম্পূর্ণ বিশুদ্ধ, বংশমর্যাদার দিক থেকে আমি নিন্দামুক্ত ও অপবাদহীন। তবে কেন আমি রাজপদ প্রার্থনা করব না! আমি রূপবান, দর্শনীয়, প্রীতিকর এবং পরম শারীরিক সৌন্দর্যে সমন্নিত। তবে কেন আমি রাজপদ প্রার্থনা করব না! আমি পিতা-মাতার প্রিয় ও মনোহর। তবে কেন আমি রাজপদ প্রার্থনা করব না! আমি নগর ও জনপদের মানুষের প্রিয় ও মনোহর। তবে কেন আমি রাজপদ প্রার্থনা করব না! অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজাদের যে সকল শিল্প বা যুদ্ধবিদ্যা রয়েছে—যেমন হস্তীচালনা, অশ্বচালনা, রথচালনা, ধনুর্বিদ্যা বা তরবারি চালনা—সেসব বিদ্যায় আমি সুশিক্ষিত ও পারদর্শী। তবে কেন আমি রাজপদ প্রার্থনা করব না!’ হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্নিত অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র রাজপদ প্রার্থনা করে।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ pattheti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Appābādho hoti appātaṅko, samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya; asaṭho hoti amāyāvī, yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā.

“অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচ প্রকার ধর্মে সমন্নিত ভিক্ষু আসবক্ষয় প্রার্থনা করেন। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান হন, তিনি তথাগতের বুদ্ধত্বে শ্রদ্ধা পোষণ করেন—‘সেই ভগবান তথাগত অর্হৎ, সম্যক সম্বুদ্ধ, বিদ্যাচরণসম্পন্ন, সুগত, লোকবিদ, অনুত্তর পুরুষদমা সারথি, দেব-মনুষ্যগণের শিক্ষক, বুদ্ধ ও ভগবান।’ তিনি অল্প-ব্যাধিগ্রস্ত ও অল্প-পীড়িত হন, তাঁর পরিপাকতন্ত্র সমভাবে পরিপাককারী, যা অতি শীতলও নয়, অতি উষ্ণও নয়, বরং মধ্যম এবং সাধনার উপযোগী; তিনি অকপটে ও মায়াহীন হন, তিনি শিক্ষক বা বিজ্ঞ সতীর্থদের নিকট নিজেকে যথাতথভাবে প্রকাশ করেন; তিনি অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ অর্জনের জন্য বীর্যবান হয়ে অবস্থান করেন, তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে অর্পিত দায়িত্ব পরিত্যাগ করেন না; তিনি প্রজ্ঞাবান হন, উদয় ও ব্যয় অনুধাবনকারী আর্য ও ভেদক প্রজ্ঞায় সমন্নিত হন, যা সম্যকভাবে দুঃখক্ষয়ের দিকে নিয়ে যায়।”


‘‘Tassa [Pg.136] evaṃ hoti – ‘ahaṃ khomhi saddho, saddahāmi tathāgatassa bodhiṃ – itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. ‘Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi appābādho appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi asaṭho amāyāvī yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi āraddhavīriyo viharāmi akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi paññavā udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyya’nti! Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ patthetī’’ti. Pañcamaṃ.

“তাঁর মনে এই রূপ চিন্তা জাগে—‘আমি শ্রদ্ধাবান, তথাগতের বুদ্ধত্বে শ্রদ্ধা পোষণ করি—সেই ভগবান তথাগত অর্হৎ, সম্যক সম্বুদ্ধ... দেব-মনুষ্যগণের শিক্ষক, বুদ্ধ ও ভগবান। তবে কেন আমি আসবক্ষয় প্রার্থনা করব না! আমি অল্প-ব্যাধিগ্রস্ত ও অল্প-পীড়িত, আমার পরিপাকতন্ত্র সমভাবে পরিপাককারী, যা অতি শীতলও নয়, অতি উষ্ণও নয়, বরং মধ্যম এবং সাধনার উপযোগী। তবে কেন আমি আসবক্ষয় প্রার্থনা করব না! আমি অকপট ও মায়াহীন, শিক্ষক বা বিজ্ঞ সতীর্থদের নিকট নিজেকে যথাতথভাবে প্রকাশ করি। তবে কেন আমি আসবক্ষয় প্রার্থনা করব না! আমি অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ অর্জনের জন্য বীর্যবান হয়ে অবস্থান করি, আমি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে অর্পিত দায়িত্ব পরিত্যাগ করি না। তবে কেন আমি আসবক্ষয় প্রার্থনা করব না! আমি প্রজ্ঞাবান, উদয় ও ব্যয় অনুধাবনকারী আর্য ও ভেদক প্রজ্ঞায় সমন্নিত, যা সম্যকভাবে দুঃখক্ষয়ের দিকে নিয়ে যায়। তবে কেন আমি আসবক্ষয় প্রার্থনা করব না!’ হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত ভিক্ষু আসবক্ষয় প্রার্থনা করেন।” পঞ্চম সূত্র।


6. Dutiyapatthanāsuttaṃ

৬. দ্বিতীয় প্রার্থনা সূত্র


136. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto oparajjaṃ pattheti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato; mātāpitūnaṃ piyo hoti manāpo, balakāyassa piyo hoti manāpo; paṇḍito hoti viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ.

১৩৬. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্নিত অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র উপরাজপদ প্রার্থনা করে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র মাতা ও পিতা উভয় পক্ষ থেকেই সুজাত হন, সপ্তম পিতামহ পুরুষ পর্যন্ত তাঁর মাতৃকুল ও পিতৃকুল সম্পূর্ণ বিশুদ্ধ, বংশমর্যাদার দিক থেকে তিনি নিন্দামুক্ত ও অপবাদহীন; তিনি রূপবান, দর্শনীয়, প্রীতিকর এবং পরম শারীরিক সৌন্দর্যে সমন্নিত হন; তিনি পিতা-মাতার প্রিয় ও মনোহর হন; তিনি সৈন্যবাহিনীর প্রিয় ও মনোহর হন; এবং তিনি পণ্ডিত, বিচক্ষণ, বুদ্ধিমান এবং অতীত, অনাগত ও বর্তমানের কল্যাণ চিন্তা করতে সমর্থ হন।”


‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ khomhi ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi mātāpitūnaṃ piyo [Pg.137] manāpo. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi balakāyassa piyo manāpo. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyya’nti! Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto oparajjaṃ pattheti.

“তাঁর মনে এই রূপ চিন্তা জাগে—‘আমি মাতা ও পিতা উভয় পক্ষ থেকেই সুজাত, সপ্তম পিতামহ পুরুষ পর্যন্ত আমার মাতৃকুল ও পিতৃকুল সম্পূর্ণ বিশুদ্ধ, বংশমর্যাদার দিক থেকে আমি নিন্দামুক্ত ও অপবাদহীন। তবে কেন আমি উপরাজপদ প্রার্থনা করব না! আমি রূপবান, দর্শনীয়, প্রীতিকর এবং পরম শারীরিক সৌন্দর্যে সমন্নিত। তবে কেন আমি উপরাজপদ প্রার্থনা করব না! আমি পিতা-মাতার প্রিয় ও মনোহর। তবে কেন আমি উপরাজপদ প্রার্থনা করব না! আমি সৈন্যবাহিনীর প্রিয় ও মনোহর। তবে কেন আমি উপরাজপদ প্রার্থনা করব না! আমি পণ্ডিত, বিচক্ষণ, বুদ্ধিমান এবং অতীত, অনাগত ও বর্তমানের কল্যাণ চিন্তা করতে সমর্থ। তবে কেন আমি উপরাজপদ প্রার্থনা করব না!’ হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্নিত অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্র উপরাজপদ প্রার্থনা করে।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ pattheti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto hoti; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā.

“অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচ প্রকার ধর্মে সমন্নিত ভিক্ষু আসবক্ষয় প্রার্থনা করেন। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শীলবান হন... শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে তাতে শিক্ষা লাভ করেন; বহুশ্রুত হন... প্রজ্ঞা দ্বারা সম্যকভাবে উপলব্ধি করেন; চার স্মৃতিপ্রস্থানে সুপ্রতিষ্ঠিত চিত্ত হন; অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ অর্জনের জন্য বীর্যবান হয়ে অবস্থান করেন, তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে অর্পিত দায়িত্ব পরিত্যাগ করেন না; এবং তিনি প্রজ্ঞাবান হন, উদয় ও ব্যয় অনুধাবনকারী আর্য ও ভেদক প্রজ্ঞায় সমন্নিত হন, যা সম্যকভাবে দুঃখক্ষয়ের দিকে নিয়ে যায়।”


‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ khomhi sīlavā, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharāmi ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhāmi sikkhāpadesu. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi bahussuto sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpā me dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi āraddhavīriyo viharāmi akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi paññavā udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyya’nti! Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ patthetī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“সেই ভিক্ষুর মনে এইরূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়— ‘আমি শীলবান, প্রাতিমোক্ষ সংবর শীলে সুরক্ষিত হয়ে বিহার করি, আচার ও গোচরে (উত্তম আচরণ ও বিচরণ ক্ষেত্রে) সম্পন্ন হয়ে অণুপরিমাণ ত্রুটি-বিচ্যুতিতেও ভয় দর্শন করি এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা গ্রহণ করি। তবে কেন আমি আসবসমূহের ক্ষয় কামনা করব না! আমি বহুশ্রুত, শ্রুতধর (যা শুনেছি তা ধারণকারী) এবং শ্রুতসঞ্চয়কারী। যে সকল ধর্ম আদিতে কল্যাণকর, মধ্যে কল্যাণকর ও অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত এবং যা কেবল পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে, সেই রূপ ধর্মসমূহ আমার বহুশ্রুত হয়েছে, বচনে অভ্যস্ত হয়েছে, মনে অনুধ্যায়ী হয়েছে এবং দৃষ্টির দ্বারা সুপ্রতিবিদ্ধ (সম্যকভাবে উপলব্ধ) হয়েছে। তবে কেন আমি আসবসমূহের ক্ষয় কামনা করব না! আমি চার স্মৃতিপ্রস্থানে সুপ্রতিষ্ঠিত চিত্ত। তবে কেন আমি আসবসমূহের ক্ষয় কামনা করব না! আমি অকুশল ধর্মসমূহের প্রহানের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহের উপসম্পদার (অর্জনের) জন্য আরব্ধবীর্য (উদ্যোগী) হয়ে বিহার করি, বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে অর্পিত দায়িত্ব পরিত্যাগ না করে অবস্থান করি। তবে কেন আমি আসবসমূহের ক্ষয় কামনা করব না! আমি প্রজ্ঞাবান, উদয়-ব্যয়গামিনী প্রজ্ঞার দ্বারা সমন্নাগত, যা আর্য, ভেদকারিণী (ক্লেশ বিদীর্ণকারী) এবং সম্যকভাবে দুঃখক্ষয়গামিনী। তবে কেন আমি আসবসমূহের ক্ষয় কামনা করব না!’ হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত ভিক্ষু আসবসমূহের ক্ষয় কামনা করেন।” ষষ্ঠ সূত্র।


7. Appaṃsupatisuttaṃ

৭. অল্প নিদ্রা সূত্র


137. ‘‘Pañcime[Pg.138], bhikkhave, appaṃ rattiyā supanti, bahuṃ jagganti. Katame pañca? Itthī, bhikkhave, purisādhippāyā appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Puriso, bhikkhave, itthādhippāyo appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Coro, bhikkhave, ādānādhippāyo appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Rājā, bhikkhave, rājakaraṇīyesu yutto appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Bhikkhu, bhikkhave, visaṃyogādhippāyo appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Ime kho, bhikkhave, pañca appaṃ rattiyā supanti, bahuṃ jaggantī’’ti. Sattamaṃ.

১৩৭. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচজন রাতে অল্প নিদ্রা যায় এবং অধিক সময় জেগে থাকে। কোন পাঁচজন? হে ভিক্ষুগণ, নারী পুরুষের প্রতি আসক্ত হয়ে রাতে অল্প নিদ্রা যায় এবং অধিক সময় জেগে থাকে। হে ভিক্ষুগণ, পুরুষ নারীর প্রতি আসক্ত হয়ে রাতে অল্প নিদ্রা যায় এবং অধিক সময় জেগে থাকে। হে ভিক্ষুগণ, চোর চুরির উদ্দেশ্যে রাতে অল্প নিদ্রা যায় এবং অধিক সময় জেগে থাকে। হে ভিক্ষুগণ, রাজা রাজকার্যে লিপ্ত থেকে রাতে অল্প নিদ্রা যান এবং অধিক সময় জেগে থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু বিসংযোগের (ক্লেশমুক্তির) অভিলাষী হয়ে রাতে অল্প নিদ্রা যান এবং অধিক সময় জেগে থাকেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচজন রাতে অল্প নিদ্রা যায় এবং অধিক সময় জেগে থাকে।” সপ্তম সূত্র।


8. Bhattādakasuttaṃ

৮. ভক্তাদক সূত্র


138. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo bhattādako ca hoti okāsapharaṇo ca laṇḍasāraṇo ca salākaggāhī ca rañño nāgotveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño nāgo bhattādako ca okāsapharaṇo ca laṇḍasāraṇo ca salākaggāhī ca, rañño nāgotveva saṅkhaṃ gacchati.

১৩৮. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্নাগত রাজার হস্তী কেবল অন্নভোজী, স্থান দখলকারী, মলত্যাগকারী এবং গণনাপত্র গ্রহণকারী হওয়া সত্ত্বেও রাজার হস্তী হিসেবেই গণ্য হয়। কোন পাঁচটি অঙ্গে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী রূপ সহ্য করতে পারে না, শব্দ সহ্য করতে পারে না, গন্ধ সহ্য করতে পারে না, রস সহ্য করতে পারে না, স্পর্শ সহ্য করতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্নাগত রাজার হস্তী কেবল অন্নভোজী, স্থান দখলকারী, মলত্যাগকারী এবং গণনাপত্র গ্রহণকারী হওয়া সত্ত্বেও রাজার হস্তী হিসেবেই গণ্য হয়।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhattādako ca hoti, okāsapharaṇo ca mañcapīṭhamaddano ca salākaggāhī ca, bhikkhutveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhattādako ca hoti okāsapharaṇo ca mañcapīṭhamaddano ca salākaggāhī ca, bhikkhutveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত ভিক্ষু কেবল অন্নভোজী, স্থান দখলকারী, শয্যা-আসন ধ্বংসকারী এবং গণনাপত্র গ্রহণকারী হওয়া সত্ত্বেও ভিক্ষু হিসেবেই গণ্য হন। কোন পাঁচটি ধর্মে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারেন না, শব্দ সহ্য করতে পারেন না, গন্ধ সহ্য করতে পারেন না, রস সহ্য করতে পারেন না, স্পর্শ সহ্য করতে পারেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত ভিক্ষু কেবল অন্নভোজী, স্থান দখলকারী, শয্যা-আসন ধ্বংসকারী এবং গণনাপত্র গ্রহণকারী হওয়া সত্ত্বেও ভিক্ষু হিসেবেই গণ্য হন।” অষ্টম সূত্র।


9. Akkhamasuttaṃ

৯. অক্ষম সূত্র


139. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo na rājāraho hoti na rājabhoggo, na rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati[Pg.139]. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ.

১৩৯. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্নাগত রাজার হস্তী রাজার যোগ্য হয় না, রাজার ব্যবহারের উপযোগী হয় না এবং রাজার অঙ্গ হিসেবে গণ্য হয় না। কোন পাঁচটি অঙ্গে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী রূপ সহ্য করতে পারে না, শব্দ সহ্য করতে পারে না, গন্ধ সহ্য করতে পারে না, রস সহ্য করতে পারে না, স্পর্শ সহ্য করতে পারে না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rūpānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthikāyaṃ vā disvā assakāyaṃ vā disvā rathakāyaṃ vā disvā pattikāyaṃ vā disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rūpānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী রূপ সহ্য করতে পারে না? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যুদ্ধক্ষেত্রে গিয়ে হস্তীবাহিনী দেখে, অশ্ববাহিনী দেখে, রথবাহিনী দেখে অথবা পদাতিক বাহিনী দেখে অবসন্ন হয়ে পড়ে, বিষণ্ণ হয়ে পড়ে, স্থির থাকতে পারে না এবং যুদ্ধে অবতীর্ণ হতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী রূপ সহ্য করতে পারে না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti saddānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthisaddaṃ vā sutvā assasaddaṃ vā sutvā rathasaddaṃ vā sutvā pattisaddaṃ vā sutvā bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddaṃ vā sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti saddānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী শব্দ সহ্য করতে পারে না? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যুদ্ধক্ষেত্রে গিয়ে হাতির ডাক শুনে, ঘোড়ার ডাক শুনে, রথের শব্দ শুনে, পদাতিক বাহিনীর কোলাহল শুনে অথবা ভেরী, পণব, শঙ্খ ও পটহের তুমুল শব্দ শুনে অবসন্ন হয়ে পড়ে, বিষণ্ণ হয়ে পড়ে, স্থির থাকতে পারে না এবং যুদ্ধে অবতীর্ণ হতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী শব্দ সহ্য করতে পারে না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti gandhānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ye te rañño nāgā abhijātā saṅgāmāvacarā tesaṃ muttakarīsassa gandhaṃ ghāyitvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti gandhānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী গন্ধ সহ্য করতে পারে না? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যুদ্ধক্ষেত্রে গিয়ে আভিজাত্যসম্পন্ন ও যুদ্ধাভিজ্ঞ শত্রুরাজার হস্তীসমূহের মূত্র ও মলের গন্ধ পেয়ে অবসন্ন হয়ে পড়ে, বিষণ্ণ হয়ে পড়ে, স্থির থাকতে পারে না এবং যুদ্ধে অবতীর্ণ হতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী গন্ধ সহ্য করতে পারে না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rasānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānito dvīhi vā tīhi vā catūhi vā pañcahi vā tiṇodakadattīhi vimānito saṃsīdati visīdati, na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rasānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী রস সহ্য করতে পারে না? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যুদ্ধক্ষেত্রে গিয়ে একবার ঘাস ও জল না পেয়ে অসন্তুষ্ট হলে, অথবা দুইবার, তিনবার, চারবার বা পাঁচবার ঘাস ও জল না পেয়ে অসন্তুষ্ট হলে অবসন্ন হয়ে পড়ে, বিষণ্ণ হয়ে পড়ে, স্থির থাকতে পারে না এবং যুদ্ধে অবতীর্ণ হতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী রস সহ্য করতে পারে না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti phoṭṭhabbānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ekena vā saravegena viddho, dvīhi vā tīhi vā catūhi vā pañcahi vā saravegehi viddho saṃsīdati visīdati, na [Pg.140] santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti phoṭṭhabbānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী স্পর্শ সহ্য করতে পারে না? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যুদ্ধক্ষেত্রে গিয়ে একটি তীরের আঘাতে বিদ্ধ হলে, অথবা দুটি, তিনটি, চারটি বা পাঁচটি তীরের আঘাতে বিদ্ধ হলে অবসন্ন হয়ে পড়ে, বিষণ্ণ হয়ে পড়ে, স্থির থাকতে পারে না এবং যুদ্ধে অবতীর্ণ হতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী স্পর্শ সহ্য করতে পারে না।”


‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño nāgo na rājāraho hoti na rājabhoggo na rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্নাগত রাজার হস্তী রাজার যোগ্য হয় না, রাজার ব্যবহারের উপযোগী হয় না এবং রাজার অঙ্গ হিসেবে গণ্য হয় না।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato bhikkhu na āhuneyyo hoti na pāhuneyyo na dakkhiṇeyyo na añjalikaraṇīyo na anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ.

“অনুরূপভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্নাগত ভিক্ষু আহুনেয় হন না, পাহুনেয় হন না, দক্ষিণীয় হন না, অঞ্জলিকরণীয় হন না এবং জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন না। কোন পাঁচটি অঙ্গে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারেন না, শব্দ সহ্য করতে পারেন না, গন্ধ সহ্য করতে পারেন না, রস সহ্য করতে পারেন না, স্পর্শ সহ্য করতে পারেন না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye rūpe sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারেন না? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু চোখের দ্বারা রূপ দর্শন করে আসক্তিকর রূপে অত্যন্ত আসক্ত হন এবং চিত্তকে সমাহিত করতে পারেন না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারেন না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti saddānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu sotena saddaṃ sutvā rajanīye sadde sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti saddānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু শব্দ সহ্য করতে পারেন না? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু কানের দ্বারা শব্দ শ্রবণ করে আসক্তিকর শব্দে অত্যন্ত আসক্ত হন এবং চিত্তকে সমাহিত করতে পারেন না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু শব্দ সহ্য করতে পারেন না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti gandhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu ghānena gandhaṃ ghāyitvā rajanīye gandhe sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti gandhānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু গন্ধ সহ্য করতে পারেন না? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু নাসিকার দ্বারা গন্ধ ঘ্রাণ করে আসক্তিকর গন্ধে অত্যন্ত আসক্ত হন এবং চিত্তকে সমাহিত করতে পারেন না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু গন্ধ সহ্য করতে পারেন না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rasānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu jivhāya rasaṃ sāyitvā rajanīye rase sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rasānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু রস সহ্য করতে পারেন না? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু জিহ্বার দ্বারা রস আস্বাদন করে আসক্তিকর রসে অত্যন্ত আসক্ত হন এবং চিত্তকে সমাহিত করতে পারেন না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু রস সহ্য করতে পারেন না।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti phoṭṭhabbānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā rajanīye phoṭṭhabbe sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti phoṭṭhabbānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু স্পর্শ সহ্য করতে পারেন না? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু শরীরের দ্বারা স্পর্শ লাভ করে আসক্তিকর স্পর্শে অত্যন্ত আসক্ত হন এবং চিত্তকে সমাহিত করতে পারেন না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু স্পর্শ সহ্য করতে পারেন না।”


‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu na āhuneyyo hoti na pāhuneyyo na dakkhiṇeyyo na añjalikaraṇīyo na anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নাগত ভিক্ষু আহুনেয় হন না, পাহুনেয় হন না, দক্ষিণীয় হন না, অঞ্জলিকরণীয় হন না এবং জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন না।”


‘‘Pañcahi[Pg.141], bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্নাগত রাজার হস্তী রাজার যোগ্য হয়, রাজার ব্যবহারের উপযোগী হয় এবং রাজার অঙ্গ হিসেবে গণ্য হয়। কোন পাঁচটি অঙ্গে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী রূপ সহ্য করতে পারে, শব্দ সহ্য করতে পারে, গন্ধ সহ্য করতে পারে, রস সহ্য করতে পারে, স্পর্শ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rūpānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthikāyaṃ vā disvā assakāyaṃ vā disvā rathakāyaṃ vā disvā pattikāyaṃ vā disvā na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rūpānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী রূপ সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যুদ্ধক্ষেত্রে গিয়ে হস্তীবাহিনী দেখে, অশ্ববাহিনী দেখে, রথবাহিনী দেখে অথবা পদাতিক বাহিনী দেখে অবসন্ন হয় না, বিষণ্ণ হয় না, স্থির থাকে এবং যুদ্ধে অবতীর্ণ হতে পারে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী রূপ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti saddānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthisaddaṃ vā sutvā assasaddaṃ vā sutvā rathasaddaṃ vā sutvā pattisaddaṃ vā sutvā bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddaṃ vā sutvā na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti saddānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী শব্দ সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যুদ্ধক্ষেত্রে গিয়ে হাতির ডাক শুনে, ঘোড়ার ডাক শুনে, রথের শব্দ শুনে, পদাতিক বাহিনীর কোলাহল শুনে অথবা ভেরী, পণব, শঙ্খ ও পটহের তুমুল শব্দ শুনে অবসন্ন হয় না, বিষণ্ণ হয় না, স্থির থাকে এবং যুদ্ধে অবতীর্ণ হতে পারে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী শব্দ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti gandhānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ye te rañño nāgā abhijātā saṅgāmāvacarā tesaṃ muttakarīsassa gandhaṃ ghāyitvā na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti gandhānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী গন্ধ সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যখন যুদ্ধক্ষেত্রে যায়, তখন আভিজাত্যসম্পন্ন ও যুদ্ধাভিজ্ঞ রাজকীয় হস্তীসমূহের মলমূত্রের গন্ধ পেয়েও সে অবসন্ন হয় না, পিছু হটে না, বরং নিজেকে স্থির রাখে এবং যুদ্ধক্ষেত্রে প্রবেশ করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী গন্ধ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rasānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānito dvīhi vā tīhi vā catūhi vā pañcahi vā tiṇodakadattīhi vimānito na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rasānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী রস সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যখন যুদ্ধক্ষেত্রে যায়, তখন এক বারের ঘাস ও জল থেকে বঞ্চিত হলেও, কিংবা দুই, তিন, চার বা পাঁচ বারের ঘাস ও জল থেকে বঞ্চিত হলেও সে অবসন্ন হয় না, পিছু হটে না, বরং নিজেকে স্থির রাখে এবং যুদ্ধক্ষেত্রে প্রবেশ করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী রস সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti phoṭṭhabbānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ekena vā saravegena viddho, dvīhi vā tīhi vā catūhi vā pañcahi vā saravegehi viddho na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti phoṭṭhabbānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী স্পর্শ সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যখন যুদ্ধক্ষেত্রে যায়, তখন একটি তীরের আঘাতে বিদ্ধ হলেও, কিংবা দুটি, তিনটি, চারটি বা পাঁচটি তীরের আঘাতে বিদ্ধ হলেও সে অবসন্ন হয় না, পিছু হটে না, বরং নিজেকে স্থির রাখে এবং যুদ্ধক্ষেত্রে প্রবেশ করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী স্পর্শ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Imehi [Pg.142] kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত রাজার হস্তী রাজার যোগ্য হয়, রাজভোগ্য হয় এবং রাজার একটি প্রধান অঙ্গ হিসেবে গণ্য হয়।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, তেমনই পাঁচটি গুণে সমন্বিত ভিক্ষু আহুনীয় হন, পাহুনীয় হন, দক্ষিণীয় হন, অঞ্জলিকরণীয় হন এবং জগতের এক অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন। কোন পাঁচটি গুণে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারে, শব্দ সহ্য করতে পারে, গন্ধ সহ্য করতে পারে, রস সহ্য করতে পারে এবং স্পর্শ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye rūpe na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু চোখ দিয়ে রূপ দর্শন করে আসক্তিজনক রূপে আসক্ত হয় না এবং চিত্তকে সমাহিত করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু রূপ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti saddānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu sotena saddaṃ sutvā rajanīye sadde na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti saddānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু শব্দ সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু কান দিয়ে শব্দ শুনে আসক্তিজনক শব্দে আসক্ত হয় না এবং চিত্তকে সমাহিত করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু শব্দ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti gandhānaṃ. Idha, bhikkhave, bhikkhu ghānena gandhaṃ ghāyitvā rajanīye gandhe na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti gandhānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু গন্ধ সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু নাক দিয়ে গন্ধ ঘ্রাণ নিয়ে আসক্তিজনক গন্ধে আসক্ত হয় না এবং চিত্তকে সমাহিত করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু গন্ধ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rasānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu jivhāya rasaṃ sāyitvā rajanīye rase na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rasānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু রস সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু জিব দিয়ে রস আস্বাদন করে আসক্তিজনক রসে আসক্ত হয় না এবং চিত্তকে সমাহিত করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু রস সহ্য করতে পারে।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti phoṭṭhabbānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā rajanīye phoṭṭhabbe na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti phoṭṭhabbānaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু স্পর্শ সহ্য করতে পারে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু কায় দিয়ে স্পর্শ অনুভব করে আসক্তিজনক স্পর্শে আসক্ত হয় না এবং চিত্তকে সমাহিত করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু স্পর্শ সহ্য করতে পারে।”


‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Navamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে সমন্বিত ভিক্ষু আহুনীয় হন, পাহুনীয় হন, দক্ষিণীয় হন, অঞ্জলিকরণীয় হন এবং জগতের এক অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন।” নবম সূত্র।


10. Sotasuttaṃ

১০. শ্রোত সূত্র


140. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi [Pg.143] pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo sotā ca hoti, hantā ca, rakkhitā ca, khantā ca, gantā ca.

১৪০. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত রাজার হস্তী রাজার যোগ্য হয়, রাজভোগ্য হয় এবং রাজার একটি প্রধান অঙ্গ হিসেবে গণ্য হয়। কোন পাঁচটি অঙ্গে? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী শ্রবণকারী হয়, বিনাশকারী হয়, রক্ষাকারী হয়, সহনশীল হয় এবং গমনকারী হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo sotā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo yamenaṃ hatthidammasārathi kāraṇaṃ kāreti – yadi vā katapubbaṃ yadi vā akatapubbaṃ – taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto suṇāti. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo sotā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী শ্রবণকারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে হস্তী-দমক (হস্তী প্রশিক্ষক) রাজার হস্তীকে যে কাজই করতে নির্দেশ দেয়—তা পূর্বে করা হয়ে থাকুক বা না হয়ে থাকুক—সে তা গুরুত্ব সহকারে গ্রহণ করে, মনে ধারণ করে, সমস্ত চিত্ত দিয়ে তা অনুধাবন করে এবং একাগ্রচিত্তে কান পেতে তা শোনে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী শ্রবণকারী হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo hantā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthimpi hanati, hatthāruhampi hanati, assampi hanati, assāruhampi hanati, rathampi hanati, rathikampi hanati, pattikampi hanati. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo hantā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী বিনাশকারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যখন যুদ্ধক্ষেত্রে যায়, তখন সে হস্তীকেও বিনাশ করে, হস্তী আরোহীকেও বিনাশ করে, ঘোড়াকেও বিনাশ করে, অশ্বারোহীকেও বিনাশ করে, রথকেও ধ্বংস করে, রথী বা রথারোহীকেও বিনাশ করে এবং পদাতিক সৈন্যকেও বিনাশ করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী বিনাশকারী হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo rakkhitā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato rakkhati purimaṃ kāyaṃ, rakkhati pacchimaṃ kāyaṃ, rakkhati purime pāde, rakkhati pacchime pāde, rakkhati sīsaṃ, rakkhati kaṇṇe, rakkhati dante, rakkhati soṇḍaṃ, rakkhati vāladhiṃ, rakkhati hatthāruhaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo rakkhitā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী রক্ষাকারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যখন যুদ্ধক্ষেত্রে যায়, তখন সে তার শরীরের অগ্রভাগ রক্ষা করে, শরীরের পশ্চাৎভাগ রক্ষা করে, সামনের পা দুটি রক্ষা করে, পেছনের পা দুটি রক্ষা করে, মাথা রক্ষা করে, কান দুটি রক্ষা করে, দাঁত দুটি রক্ষা করে, শুঁড় রক্ষা করে, লেজ রক্ষা করে এবং হস্তী আরোহীকে রক্ষা করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী রক্ষাকারী হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khantā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato khamo hoti sattippahārānaṃ asippahārānaṃ usuppahārānaṃ pharasuppahārānaṃ bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khantā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী সহনশীল হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে রাজার হস্তী যখন যুদ্ধক্ষেত্রে যায়, তখন সে বল্লমের আঘাত, তলোয়ারের আঘাত, তীরের আঘাত ও কুঠারের আঘাত সহ্য করতে পারে; সে ঢাক, ঢোল, শঙ্খ ও দুন্দুভির গম্ভীর গর্জন সহ্য করতে পারে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী সহনশীল হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo gantā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo yamenaṃ hatthidammasārathi disaṃ peseti – yadi vā gatapubbaṃ yadi vā agatapubbaṃ – taṃ khippameva gantā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo gantā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে রাজার হস্তী গমনকারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে হস্তী-দমক রাজার হস্তীকে যে দিকেই প্রেরণ করুক না কেন—তা পূর্বে গমন করা স্থান হোক বা না হোক—সে সেখানে দ্রুত গমন করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই রাজার হস্তী গমনকারী হয়।”


‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত রাজার হস্তী রাজার যোগ্য হয়, রাজভোগ্য হয় এবং রাজার একটি প্রধান অঙ্গ হিসেবে গণ্য হয়।”


‘‘Evamevaṃ [Pg.144] kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sotā ca hoti, hantā ca, rakkhitā ca, khantā ca, gantā ca.

“হে ভিক্ষুগণ, তেমনই পাঁচটি গুণে সমন্বিত ভিক্ষু আহুনীয় হন, পাহুনীয় হন, দক্ষিণীয় হন, অঞ্জলিকরণীয় হন এবং জগতের এক অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন। কোন পাঁচটি গুণে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু শ্রবণকারী হয়, বিনাশকারী হয়, রক্ষাকারী হয়, সহনশীল হয় এবং গমনকারী হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sotā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne aṭṭhiṃkatvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sotā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু শ্রবণকারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে তথাগত-প্রবেদিত ধর্ম ও বিনয় যখন দেশনা করা হয়, তখন ভিক্ষু তা গুরুত্ব সহকারে গ্রহণ করে, মনে ধারণ করে, সমস্ত চিত্ত দিয়ে তা অনুধাবন করে এবং একাগ্রচিত্তে কান পেতে ধর্ম শ্রবণ করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু শ্রবণকারী হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu hantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, pajahati vinodeti (hanati) byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ…pe… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti, pajahati vinodeti (hanati) byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu hantā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু বিনাশকারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু উৎপন্ন কামবিতর্ককে প্রশ্রয় দেয় না, বরং তা বর্জন করে, দূর করে, বিনাশ করে, সমূলে নির্মূল করে এবং পুনরায় উৎপন্ন হতে দেয় না; উৎপন্ন ব্যাপাদবিতর্ককে...পে... উৎপন্ন বিহিংসাবিতর্ককে...পে... এবং সময়ে সময়ে উৎপন্ন অন্যান্য পাপ ও অকুশল ধর্মসমূহকে প্রশ্রয় দেয় না, বরং বর্জন করে, দূর করে, বিনাশ করে, সমূলে নির্মূল করে এবং পুনরায় উৎপন্ন হতে দেয় না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু বিনাশকারী হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu rakkhitā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rakkhitā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু রক্ষাকারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু চোখ দিয়ে রূপ দর্শন করে তার বাহ্যিক আকার বা অবয়বের প্রতি আকৃষ্ট হয় না এবং তার খুঁটিনাটি বৈশিষ্ট্যের প্রতিও আকৃষ্ট হয় না। যেহেতু, চক্ষুরিন্দ্রিয় অসংযত রাখলে লোভ ও দৌর্মনস্যের মতো পাপ ও অকুশল ধর্মসমূহ চিত্তকে আক্রমণ করতে পারে, তাই সে তা সংযত করার জন্য অনুশীলন করে; চক্ষুরিন্দ্রিয় রক্ষা করে এবং চক্ষুরিন্দ্রিয়র সংযম সাধন করে। কান দিয়ে শব্দ শুনে... নাক দিয়ে গন্ধ শুঁকে... জিব দিয়ে রস আস্বাদন করে... কায় দিয়ে স্পর্শ অনুভব করে... মন দিয়ে ধর্ম (মানসিক বিষয়) জেনে সে বাহ্যিক আকার বা অবয়বের প্রতি আকৃষ্ট হয় না এবং তার খুঁটিনাটি বৈশিষ্ট্যের প্রতিও আকৃষ্ট হয় না। যেহেতু, মনোন্দ্রিয় অসংযত রাখলে লোভ ও দৌর্মনস্যের মতো পাপ ও অকুশল ধর্মসমূহ চিত্তকে আক্রমণ করতে পারে, তাই সে তা সংযত করার জন্য অনুশীলন করে; মনোন্দ্রিয় রক্ষা করে এবং মনোন্দ্রিয়ের সংযম সাধন করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু রক্ষাকারী হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsa pasamphassānaṃ; duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ [Pg.145] adhivāsakajātiko hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khantā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু সহনশীল হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু শীত, তাপ, ক্ষুধা, তৃষ্ণা এবং ডাঁশ, মশা, বাতাস, রোদ ও সরীসৃপের স্পর্শ সহ্য করতে পারে; সে দুরুক্ত ও দুরাগত বাক্যপথসমূহ এবং শরীরে উৎপন্ন তীব্র, কর্কশ, কটু, অপ্রীতিকর, অমনোজ্ঞ ও প্রাণঘাতী দুঃখদায়ক শারীরিক বেদনা সহ্য করার স্বভাবযুক্ত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু সহনশীল হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu gantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yā sā disā agatapubbā iminā dīghena addhunā, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ, taṃ khippaññeva gantā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu gantā hoti.

“হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষু গমনকারী হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু এই দীর্ঘ সংসার-যাত্রায় পূর্বে কখনো গমন না করা সেই স্থানে দ্রুত গমন করে, যা হলো—সমস্ত সংস্কারের উপশম, সমস্ত উপধির (আসক্তির) বর্জন, তৃষ্ণার ক্ষয়, বিরাগ, নিরোধ, নির্বাণ। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু গমনকারী হয়।”


‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Dasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে সমন্বিত ভিক্ষু আহুনীয় হন...পে... এবং জগতের এক অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন।” দশম সূত্র।


Rājavaggo catuttho.

চতুর্থ রাজ বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সারসংক্ষেপ (উদ্ধান):


Cakkānuvattanā rājā, yassaṃdisaṃ dve ceva patthanā;

Appaṃsupati bhattādo, akkhamo ca sotena cāti.

চক্র (ধর্মচক্র), অনুবর্তন, রাজা, যে দিকে (যস্সংদিসং), দুটি প্রার্থনা সূত্র, অল্প নিদ্রা (অল্পং সুপতি), ভোজনকারী (ভত্তাদো), অসহনশীল (অক্খমো) এবং শ্রবণকারী (সোতেন)।


(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo

(১৫) ৫. তিকণ্ডকী বর্গ


1. Avajānātisuttaṃ

১. অবজানাতী সূত্র


141. ‘‘Pañcime, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Datvā avajānāti, saṃvāsena avajānāti, ādheyyamukho hoti, lolo hoti, mando momūho hoti.

১৪১. “হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই পাঁচ প্রকার ব্যক্তি বিদ্যমান আছেন। কোন পাঁচ প্রকার? দান করে অবজ্ঞা করে, সহবাসের (একত্রে বসবাসের) কারণে অবজ্ঞা করে, সহজে বিশ্বাসপ্রবণ হয়, চঞ্চল ও লোলুপ হয় এবং মন্দ ও অতিশয় মূঢ় হয়।”


‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo datvā avajānāti? Idha, bhikkhave, puggalo puggalassa deti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ demi; ayaṃ paṭiggaṇhātī’ti. Tamenaṃ datvā avajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo datvā avajānāti.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন ব্যক্তি দান করে অবজ্ঞা করে? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ব্যক্তি অন্য কোনো ব্যক্তিকে চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয়-ভেষজ-পরিষ্কার (রোগীর পথ্য ও ওষুধপত্র) দান করে। তার মনে এরূপ চিন্তার উদয় হয়—'আমি দান করছি, আর সে গ্রহণ করছে।' সে তাকে দান করার পর অবজ্ঞা করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন ব্যক্তি দান করে অবজ্ঞা করে।


‘‘Kathañca[Pg.146], bhikkhave, puggalo saṃvāsena avajānāti? Idha, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ saṃvasati dve vā tīṇi vā vassāni. Tamenaṃ saṃvāsena avajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo saṃvāsena avajānāti.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন ব্যক্তি সহবাসের (একত্রে বসবাসের) কারণে অবজ্ঞা করে? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ব্যক্তি অন্য কোনো ব্যক্তির সাথে দুই বা তিন বছর একত্রে বসবাস করে। সে একত্রে বসবাসের কারণে তাকে অবজ্ঞা করে। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন ব্যক্তি সহবাসের কারণে অবজ্ঞা করে।


‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo ādheyyamukho hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo parassa vaṇṇe vā avaṇṇe vā bhāsiyamāne taṃ khippaññeva adhimuccitā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ādheyyamukho hoti.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন ব্যক্তি পরপ্রত্যয়নেয় (সহজে বিশ্বাসপ্রবণ বা কানপাতলা) হয়? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো ব্যক্তি অন্য কারও প্রশংসা বা নিন্দা করা হলে তা অতি দ্রুত বিশ্বাস করে নেয়। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন ব্যক্তি পরপ্রত্যয়নেয় হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo lolo hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ittarasaddho hoti ittarabhattī ittarapemo ittarappasādo. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo lolo hoti.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন ব্যক্তি চঞ্চল (লৌল্যযুক্ত) হয়? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো ব্যক্তির শ্রদ্ধা হয় ক্ষণস্থায়ী, ভক্তি হয় ক্ষণস্থায়ী, প্রেম হয় ক্ষণস্থায়ী এবং প্রসন্নতা হয় ক্ষণস্থায়ী। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন ব্যক্তি চঞ্চল হয়।


‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo mando momūho hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kusalākusale dhamme na jānāti, sāvajjānavajje dhamme na jānāti, hīnappaṇīte dhamme na jānāti, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme na jānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo mando momūho hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন ব্যক্তি মন্দ (মূর্খ) ও অতিশয় মোহগ্রস্ত হয়? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো ব্যক্তি কুশল ও অকুশল ধর্মসমূহ জানে না, সাবদ্য (দোষযুক্ত) ও অনবদ্য (দোষহীন) ধর্মসমূহ জানে না, হীন ও প্রণীত (উন্নত) ধর্মসমূহ জানে না, কৃষ্ণ ও শুক্ল প্রতিভাগযুক্ত (ভালো-মন্দ) ধর্মসমূহ জানে না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন ব্যক্তি মন্দ ও অতিশয় মোহগ্রস্ত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচ প্রকার ব্যক্তি জগতে বিদ্যমান আছেন।


2. Ārabhatisuttaṃ

২. আরভতি সূত্র


142. ‘‘Pañcime, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

১৪২. হে ভিক্ষুগণ, জগতে এই পাঁচ প্রকার ব্যক্তি বিদ্যমান আছেন। কোন পাঁচ প্রকার? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো ব্যক্তি অপরাধ (আচার-নিয়ম) লঙ্ঘন করে এবং অনুতপ্তও হয়; কিন্তু সে যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে না, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়।


‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo ārabhati, na vippaṭisārī hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো ব্যক্তি অপরাধ লঙ্ঘন করে, কিন্তু অনুতপ্ত হয় না; এবং সে যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে না, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়।


‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ārabhati, vippaṭisārī hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো ব্যক্তি অপরাধ লঙ্ঘন করে না, কিন্তু অনুতপ্ত হয়; এবং সে যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে না, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়।


‘‘Idha [Pg.147] pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো ব্যক্তি অপরাধ লঙ্ঘন করে না এবং অনুতপ্তও হয় না; এবং সে যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে না, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়।


‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

আবার, হে ভিক্ষুগণ, কোনো কোনো ব্যক্তি অপরাধ লঙ্ঘন করে না এবং অনুতপ্তও হয় না; এবং সে যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়।


‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti, sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu ; evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’’ti.

হে ভিক্ষুগণ, তাদের মধ্যে যে ব্যক্তি অপরাধ লঙ্ঘন করে এবং অনুতপ্তও হয়, অথচ যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে না, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়, তাকে এরূপ বলা উচিত—'আয়ুষ্মানের মধ্যে অপরাধজনিত আসবসমূহ বিদ্যমান আছে এবং অনুতাপজনিত আসবসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে। সাধু! আয়ুষ্মান অপরাধজনিত আসবসমূহ পরিত্যাগ করে এবং অনুতাপজনিত আসবসমূহ দূর করে চিত্ত ও প্রজ্ঞার ভাবনা করুন। এভাবে আয়ুষ্মান এই পঞ্চম ব্যক্তির সমকক্ষ হবেন।'


‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā na pavaḍḍhanti, sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya cittaṃ paññañca bhāvetu; evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’’ti.

হে ভিক্ষুগণ, their মধ্যে যে ব্যক্তি অপরাধ লঙ্ঘন করে কিন্তু অনুতপ্ত হয় না, অথচ যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে না, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়, তাকে এরূপ বলা উচিত—'আয়ুষ্মানের মধ্যে অপরাধজনিত আসবসমূহ বিদ্যমান আছে, কিন্তু অনুতাপজনিত আসবসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে না। সাধু! আয়ুষ্মান অপরাধজনিত আসবসমূহ পরিত্যাগ করে চিত্ত ও প্রজ্ঞার ভাবনা করুন। এভাবে আয়ুষ্মান এই পঞ্চম ব্যক্তির সমকক্ষ হবেন।'


‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo na ārabhati vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti, sādhu vatāyasmā vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu; evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’’ ti.

হে ভিক্ষুগণ, তাদের মধ্যে যে ব্যক্তি অপরাধ লঙ্ঘন করে না কিন্তু অনুতপ্ত হয়, অথচ যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে না, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়, তাকে এরূপ বলা উচিত—'আয়ুষ্মানের মধ্যে অপরাধজনিত আসবসমূহ বিদ্যমান নেই, কিন্তু অনুতাপজনিত আসবসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে। সাধু! আয়ুষ্মান অনুতাপজনিত আসবসমূহ দূর করে চিত্ত ও প্রজ্ঞার ভাবনা করুন। এভাবে আয়ুষ্মান এই পঞ্চম ব্যক্তির সমকক্ষ হবেন।'


‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā [Pg.148] akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā na pavaḍḍhanti, sādhu vatāyasmā cittaṃ paññañca bhāvetu; evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’’ti.

হে ভিক্ষুগণ, তাদের মধ্যে যে ব্যক্তি অপরাধ লঙ্ঘন করে না এবং অনুতপ্তও হয় না, অথচ যথাবৎ সেই চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তিকে জানে না, যেখানে তার উৎপন্ন হওয়া পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়ে যায়, তাকে এরূপ বলা উচিত—'আয়ুষ্মানের মধ্যে অপরাধজনিত আসবসমূহ বিদ্যমান নেই এবং অনুতাপজনিত আসবসমূহও বৃদ্ধি পাচ্ছে না। সাধু! আয়ুষ্মান চিত্ত ও প্রজ্ঞার ভাবনা করুন। এভাবে আয়ুষ্মান এই পঞ্চম ব্যক্তির সমকক্ষ হবেন।'


‘‘Iti kho, bhikkhave, ime cattāro puggalā amunā pañcamena puggalena evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇantī’’ti. Dutiyaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই এই চার প্রকার ব্যক্তি সেই পঞ্চম ব্যক্তির দ্বারা এভাবে অববাদিত (উপদিষ্ট) ও অনুশাসিত হয়ে ক্রমান্বয়ে আসবসমূহের ক্ষয়প্রাপ্তিতে (অরহত্ত্বে) উপনীত হন।


3. Sārandadasuttaṃ

৩. সারন্দদ সূত্র


143. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Tena kho pana samayena pañcamattānaṃ licchavisatānaṃ sārandade cetiye sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ pañcannaṃ? Hatthiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, assaratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, maṇiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, itthiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, gahapatiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti.

১৪৩. এক সময় ভগবান বৈশালীর মহাবনের কূটাগারশালায় বিহার করছিলেন। তখন ভগবান পূর্বাহ্ণসময়ে নিবসন পরিধান করে পাত্র-চীবর গ্রহণপূর্বক বৈশালীতে পিণ্ডচরণের জন্য প্রবেশ করলেন। সেই সময় প্রায় পাঁচশত লিচ্ছবি সারন্দদ চৈত্যে সমবেত ও উপবিষ্ট হয়ে এই অন্তরা-কথার (পারস্পরিক আলোচনার) অবতারণা করলেন—'জগতে পাঁচ প্রকার রত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ। কোন পাঁচ প্রকার? জগতে হস্তীরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ, অশ্বরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ, মণিরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ, স্ত্রীরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ এবং গৃহপতিরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ। জগতে এই astonished পাঁচ প্রকার রত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ।'


Atha kho te licchavī magge purisaṃ ṭhapesuṃ – ‘‘yadā tvaṃ, ambho purisa, passeyyāsi bhagavantaṃ, atha amhākaṃ āroceyyāsī’’ti. Addasā kho so puriso bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna yena te licchavī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te licchavī etadavoca – ‘‘ayaṃ so, bhante, bhagavā gacchati arahaṃ sammāsambuddho; yassadāni kālaṃ maññathā’’ti.

তখন সেই লিচ্ছবিগণ পথে এক ব্যক্তিকে নিযুক্ত করলেন—'হে পুরুষ, যখন তুমি ভগবানকে দেখতে পাবে, তখন আমাদের সংবাদ দিও।' সেই ব্যক্তি দূর থেকেই ভগবানকে আসতে দেখলেন। দেখে যেখানে লিচ্ছবিগণ ছিলেন সেখানে গেলেন এবং লিচ্ছবিদের বললেন—'মহাশয়গণ, এই সেই ভগবান অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ আসছেন; এখন আপনারা যা উপযুক্ত সময় মনে করেন তা করুন (তাঁর দর্শনের জন্য প্রস্তুত হোন)।'


Atha kho te licchavī yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te licchavī bhagavantaṃ etadavocuṃ –

অতঃপর সেই লিচ্ছবিগণ যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন করে একপাশে দাঁড়ালেন। একপাশে দাঁড়িয়ে লিচ্ছবিগণ ভগবানকে বললেন—


‘‘Sādhu, bhante, yena sārandadaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho bhagavā yena [Pg.149] sārandadaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā te licchavī etadavoca – ‘‘kāya nuttha, licchavī, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Idha, bhante, amhākaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ pañcannaṃ? Hatthiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, assaratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, maṇiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, itthiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, gahapatiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’’nti.

'ভন্তে, অনুগ্রহ করে অনুকম্পাবশত যেখানে সারন্দদ চৈত্য আছে সেখানে চলুন।' ভগবান মৌনভাবে সম্মতি জানালেন। অতঃপর ভগবান যেখানে সারন্দদ চৈত্য ছিল সেখানে গেলেন এবং প্রস্তুত আসনে উপবেশন করলেন। উপবেশন করে ভগবান লিচ্ছবিদের বললেন—'হে লিচ্ছবিগণ, তোমরা এখন কী বিষয়ে আলোচনায় মগ্ন ছিলে? তোমাদের কোন আলোচনাটি অসমাপ্ত রয়ে গেছে?' 'ভন্তে, এখানে আমরা সমবেত ও উপবিষ্ট হয়ে এই আলোচনার অবতারণা করছিলাম—জগতে পাঁচ প্রকার রত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ। কোন পাঁচ প্রকার? জগতে হস্তীরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ, অশ্বরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ, মণিরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ, স্ত্রীরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ এবং গৃহপতিরত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ। জগতে এই পাঁচ প্রকার রত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ।'


‘‘Kāmādhimuttānaṃ vata, bho, licchavīnaṃ kāmaṃyeva ārabbha antarākathā udapādi. Pañcannaṃ, licchavī, ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ pañcannaṃ? Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desetā puggalo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desitassa viññātā puggalo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desitassa viññātā dhammānudhammappaṭipanno puggalo dullabho lokasmiṃ, kataññū katavedī puggalo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ kho, licchavī, pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

'কামাসক্ত লিচ্ছবিদের মধ্যে কামভোগকে কেন্দ্র করেই এই আলোচনার অবতারণা হয়েছে! হে লিচ্ছবিগণ, জগতে পাঁচ প্রকার রত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ। কোন পাঁচ প্রকার? জগতে তথাগত অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ; তথাগত-প্রবেদিত ধর্ম-বিনয় দেশনাকারী ব্যক্তি জগতে দুর্লভ; তথাগত-প্রবেদিত ধর্ম-বিনয় দেশিত হলে তা অনুধাবনকারী (বোধগম্যকারী) ব্যক্তি জগতে দুর্লভ; তথাগত-প্রবেদিত ধর্ম-বিনয় দেশিত ও অনুধাবিত হলে ধর্মানুধর্মপ্রতিপন্ন (ধর্মের অনুগামী হয়ে আচরণকারী) ব্যক্তি জগতে দুর্লভ; এবং কৃতজ্ঞ ও কৃতবেদী (উপকার স্বীকারকারী ও প্রত্যুপকারকারী) ব্যক্তি জগতে দুর্লভ। হে লিচ্ছবিগণ, জগতে এই পাঁচ প্রকার রত্নের প্রাদুর্ভাব দুর্লভ।'


4. Tikaṇḍakīsuttaṃ

৪. তিকণ্ডকী সূত্র


144. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sākete viharati tikaṇḍakīvane. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

১৪৪. এক সময় ভগবান সাকেতের তিকণ্ডকীবনে বিহার করছিলেন। সেখানে ভগবান ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন—'হে ভিক্ষুগণ!' 'ভন্তে (পূজনীয় মহাশয়),' ভিক্ষুগণ ভগবানকে প্রত্যুত্তর দিলেন। ভগবান এই কথা বললেন—


‘‘Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ appaṭikūle ca paṭikūle [Pg.150] ca paṭikūlasaññī vihareyya. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyya sato sampajāno.

হে ভিক্ষুগণ, সাধু হবে যদি ভিক্ষু সময়ে সময়ে অপ্রতিকূল বিষয়ে প্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন। সাধু হবে যদি ভিক্ষু সময়ে সময়ে প্রতিকূল বিষয়ে অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন। সাধু হবে যদি ভিক্ষু সময়ে সময়ে অপ্রতিকূল ও প্রতিকূল উভয় বিষয়েই প্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন। সাধু হবে যদি ভিক্ষু সময়ে সময়ে প্রতিকূল ও অপ্রতিকূল উভয় বিষয়েই অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন। সাধু হবে যদি ভিক্ষু সময়ে সময়ে প্রতিকূল ও অপ্রতিকূল উভয়কেই বর্জন করে স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞানসম্পন্ন হয়ে উপেক্ষক হয়ে বিহার করেন।


‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya? ‘Mā me rajanīyesu dhammesu rāgo udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya.

হে ভিক্ষুগণ, কোন সুফলের বশবর্তী হয়ে ভিক্ষু অপ্রতিকূল বিষয়ে প্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করবেন? 'রাগ উৎপন্নকারী বিষয়সমূহে যেন আমার রাগ উৎপন্ন না হয়'—হে ভিক্ষুগণ, এই সুফলের বশবর্তী হয়েই ভিক্ষু অপ্রতিকূল বিষয়ে প্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করবেন।


‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya? ‘Mā me dosanīyesu dhammesu doso udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya.

হে ভিক্ষুগণ, কোন সুফলের বশবর্তী হয়ে ভিক্ষু প্রতিকূল বিষয়ে অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করবেন? 'দ্বেষ উৎপন্নকারী বিষয়সমূহে যেন আমার দ্বেষ উৎপন্ন না হয়'—হে ভিক্ষুগণ, এই সুফলের বশবর্তী হয়েই ভিক্ষু প্রতিকূল বিষয়ে অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করবেন।


‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyya? ‘Mā me rajanīyesu dhammesu rāgo udapādi, mā me dosanīyesu dhammesu doso udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyya.

হে ভিক্ষুগণ, কোন সুফলের বশবর্তী হয়ে ভিক্ষু অপ্রতিকূল ও প্রতিকূল উভয় বিষয়েই প্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করবেন? 'রাগ উৎপন্নকারী বিষয়সমূহে যেন আমার রাগ উৎপন্ন না হয় এবং দ্বেষ উৎপন্নকারী বিষয়সমূহে যেন আমার দ্বেষ উৎপন্ন না হয়'—হে ভিক্ষুগণ, এই সুফলের বশবর্তী হয়েই ভিক্ষু অপ্রতিকূল ও প্রতিকূল উভয় বিষয়েই প্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করবেন।


‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya? ‘Mā me dosanīyesu dhammesu doso udapādi, mā me rajanīyesu dhammesu rāgo udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya.

হে ভিক্ষুগণ, কোন সুফলের বশবর্তী হয়ে ভিক্ষু প্রতিকূল ও অপ্রতিকূল উভয় বিষয়েই অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করবেন? 'দ্বেষ উৎপন্নকারী বিষয়সমূহে যেন আমার দ্বেষ উৎপন্ন না হয় এবং রাগ উৎপন্নকারী বিষয়সমূহে যেন আমার রাগ উৎপন্ন না হয়'—হে ভিক্ষুগণ, এই সুফলের বশবর্তী হয়েই ভিক্ষু প্রতিকূল ও অপ্রতিকূল উভয় বিষয়েই অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করবেন।


‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyya? ‘Sato sampajāno mā me kvacani katthaci kiñcanaṃ rajanīyesu dhammesu rāgo udapādi, mā me kvacani katthaci kiñcanaṃ dosanīyesu dhammesu doso udapādi, mā me kvacani katthaci kiñcanaṃ mohanīyesu dhammesu moho udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyya sato sampajāno’’ti. Catutthaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, কোন সুফলের বশবর্তী হয়ে ভিক্ষু প্রতিকূল ও অপ্রতিকূল উভয়কেই বর্জন করে স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞানসম্পন্ন হয়ে উপেক্ষক হয়ে বিহার করবেন? 'স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞানসম্পন্ন হয়ে আমার যেন কোথাও, কোনো স্থানে, কোনো বিষয়ে রাগ উৎপন্নকারী ধর্মে সামান্যতম রাগও উৎপন্ন না হয়; আমার যেন কোথাও, কোনো স্থানে, কোনো বিষয়ে দ্বেষ উৎপন্নকারী ধর্মে সামান্যতম দ্বেষও উৎপন্ন না হয়; আমার যেন কোথাও, কোনো স্থানে, কোনো বিষয়ে মোহ উৎপন্নকারী ধর্মে সামান্যতম মোহও উৎপন্ন না হয়'—হে ভিক্ষুগণ, এই সুফলের বশবর্তী হয়েই ভিক্ষু প্রতিকূল ও অপ্রতিকূল উভয়কেই বর্জন করে স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞানসম্পন্ন হয়ে উপেক্ষক হয়ে বিহার করবেন। চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত।


5. Nirayasuttaṃ

৫. নিরয় সূত্র


145. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī [Pg.151] hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

১৪৫. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি যেন আনীত হয়ে নিক্ষিপ্ত হওয়ার মতোই নরকে পতিত হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা করে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে, কামাচারে ব্যভিচারী হয়, মৃষাবাদ বলে এবং সুরা-মৈরেয়-মদ্য প্রমাদস্থানের সেবনকারী হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি যেন আনীত হয়ে নিক্ষিপ্ত হওয়ার মতোই নরকে পতিত হয়।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Pañcamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি যেন আনীত হয়ে নিক্ষিপ্ত হওয়ার মতোই স্বর্গে নীত হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকে, কামাচারে ব্যভিচার থেকে বিরত থাকে, মৃষাবাদ থেকে বিরত থাকে এবং সুরা-মৈরেয়-মদ্য প্রমাদস্থান থেকে বিরত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি যেন আনীত হয়ে নিক্ষিপ্ত হওয়ার মতোই স্বর্গে নীত হয়। পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।


6. Mittasuttaṃ

৬. মিত্র সূত্র


146. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu mitto na sevitabbo. Katamehi pañcahi? Kammantaṃ kāreti, adhikaraṇaṃ ādiyati, pāmokkhesu bhikkhūsu paṭiviruddho hoti, dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyutto viharati, nappaṭibalo hoti kālena kālaṃ dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu mitto na sevitabbo.

১৪৬. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুকে মিত্র হিসেবে সেবা করা উচিত নয়। কোন পাঁচটি? সে কর্মে লিপ্ত করায়, অধিকরণ গ্রহণ করে, প্রধান ভিক্ষুদের সাথে বিরোধে লিপ্ত হয়, দীর্ঘকাল ধরে লক্ষ্যহীনভাবে ও অনির্দিষ্ট স্থানে পরিভ্রমণে লিপ্ত থাকে, এবং সময়ে সময়ে ধর্মালোচনার মাধ্যমে প্রদর্শন করতে, সমুৎসাহিত করতে, উত্তেজিত করতে ও আনন্দিত করতে সমর্থ হয় না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুকে মিত্র হিসেবে সেবা করা উচিত নয়।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu mitto sevitabbo. Katamehi pañcahi? Na kammantaṃ kāreti, na adhikaraṇaṃ ādiyati, na pāmokkhesu bhikkhūsu paṭiviruddho hoti, na dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyutto viharati, paṭibalo hoti kālena kālaṃ dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu mitto sevitabbo’’ti. Chaṭṭhaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুকে মিত্র হিসেবে সেবা করা উচিত। কোন পাঁচটি? সে কর্মে লিপ্ত করায় না, অধিকরণ গ্রহণ করে না, প্রধান ভিক্ষুদের সাথে বিরোধে লিপ্ত হয় না, দীর্ঘকাল ধরে লক্ষ্যহীনভাবে ও অনির্দিষ্ট স্থানে পরিভ্রমণে লিপ্ত থাকে না, এবং সময়ে সময়ে ধর্মালোচনার মাধ্যমে প্রদর্শন করতে, সমুৎসাহিত করতে, উত্তেজিত করতে ও আনন্দিত করতে সমর্থ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুকে মিত্র হিসেবে সেবা করা উচিত। ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।


7. Asappurisadānasuttaṃ

৭. অসৎপুরুষ দান সূত্র


147. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, asappurisadānāni. Katamāni pañca? Asakkaccaṃ deti, acittīkatvā deti, asahatthā deti, apaviddhaṃ deti, anāgamanadiṭṭhiko deti. Imāni kho, bhikkhave, pañca asappurisadānāni.

১৪৭. হে ভিক্ষুগণ, অসৎপুরুষের দান এই পাঁচটি। কোন পাঁচটি? সে অশ্রদ্ধা সহকারে দান করে, অনাদর করে দান করে, নিজের হাতে দান করে না, অবহেলার সাথে দান করে, এবং দানের কোনো ফল আসবে—এমন বিশ্বাস না রেখে দান করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি হলো অসৎপুরুষের দান।


‘‘Pañcimāni[Pg.152], bhikkhave, sappurisadānāni. Katamāni pañca? Sakkaccaṃ deti, cittīkatvā deti, sahatthā deti, anapaviddhaṃ deti, āgamanadiṭṭhiko deti. Imāni kho, bhikkhave, pañca sappurisadānānī’’ti. Sattamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, সৎপুরুষের দান এই পাঁচটি। কোন পাঁচটি? সে শ্রদ্ধা সহকারে দান করে, আদর করে দান করে, নিজের হাতে দান করে, অবহেলার সাথে দান করে না, এবং দানের ফল আসবে—এমন বিশ্বাস রেখে দান করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি হলো সৎপুরুষের দান। সপ্তম সূত্র সমাপ্ত।


8. Sappurisadānasuttaṃ

৮. সৎপুরুষ দান সূত্র


148. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, sappurisadānāni. Katamāni pañca? Saddhāya dānaṃ deti, sakkaccaṃ dānaṃ deti, kālena dānaṃ deti, anuggahitacitto dānaṃ deti, attānañca parañca anupahacca dānaṃ deti.

১৪৮. হে ভিক্ষুগণ, সৎপুরুষের দান এই পাঁচটি। কোন পাঁচটি? সে শ্রদ্ধার সাথে দান করে, আদর সহকারে দান করে, উপযুক্ত সময়ে দান করে, অনাসক্ত চিত্তে দান করে, এবং নিজেকে ও অন্যকে আঘাত না করে দান করে।


‘‘Saddhāya kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo, abhirūpo ca hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato.

হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধার সাথে দান করার ফলে যেখানে যেখানে সেই দানের বিপাক উৎপন্ন হয়, সেখানে সেখানে সে ধনী, মহাধনশালী ও মহাভোগসম্পন্ন হয়; এবং সে রূপবান, দর্শনীয়, চিত্তপ্রসাদকর এবং পরম শারীরিক বর্ণ ও সৌন্দর্যে সমন্বিত হয়।


‘‘Sakkaccaṃ kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo. Yepissa te honti puttāti vā dārāti vā dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi sussūsanti sotaṃ odahanti aññā cittaṃ upaṭṭhapenti.

হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধা সহকারে দান করার ফলে যেখানে যেখানে সেই দানের বিপাক উৎপন্ন হয়, সেখানে সেখানে সে ধনী, মহাধনশালী ও মহাভোগসম্পন্ন হয়। তার যারা পুত্র, স্ত্রী, দাস, অনুচর বা কর্মজীবী হয়, তারাও তার কথা শোনে, কান পেতে মনোযোগ দেয় এবং বোঝার জন্য চিত্তকে নিয়োজিত করে।


‘‘Kālena kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo; kālāgatā cassa atthā pacurā honti.

হে ভিক্ষুগণ, উপযুক্ত সময়ে দান করার ফলে যেখানে যেখানে সেই দানের বিপাক উৎপন্ন হয়, সেখানে সেখানে সে ধনী, মহাধনশালী ও মহাভোগসম্পন্ন হয়; এবং যথাসময়ে তার প্রচুর কল্যাণ ও সম্পদ লাভ হয়।


‘‘Anuggahitacitto kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo; uḷāresu ca pañcasu kāmaguṇesu bhogāya cittaṃ namati.

হে ভিক্ষুগণ, অনাসক্ত চিত্তে দান করার ফলে যেখানে যেখানে সেই দানের বিপাক উৎপন্ন হয়, সেখানে সেখানে সে ধনী, মহাধনশালী ও মহাভোগসম্পন্ন হয়; এবং উদার পঞ্চকামগুণ উপভোগের দিকে তার চিত্ত ঝুঁকে থাকে।


‘‘Attānañca parañca anupahacca kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo; na cassa kutoci bhogānaṃ upaghāto āgacchati aggito vā udakato vā rājato vā corato vā appiyato vā dāyādato vā. Imāni kho, bhikkhave, pañca sappurisadānānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, নিজেকে ও অন্যকে আঘাত না করে দান করার ফলে যেখানে যেখানে সেই দানের বিপাক উৎপন্ন হয়, সেখানে সেখানে সে ধনী, মহাধনশালী ও মহাভোগসম্পন্ন হয়; এবং আগুন, জল, রাজা, চোর কিংবা অপ্রিয় উত্তরাধিকারী—কোনো উৎস থেকেই তার ধন-সম্পদের কোনো বিনাশ ঘটে না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি হলো সৎপুরুষের দান। অষ্টম সূত্র সমাপ্ত।


9. Paṭhamasamayavimuttasuttaṃ

৯. প্রথম সময়বিমুক্ত সূত্র


149. ‘‘Pañcime[Pg.153], bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti.

১৪৯. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সময়বিমুক্ত ভিক্ষুর পতনের কারণ হয়। কোন পাঁচটি? কর্মে আসক্তি, গল্পগুজবে আসক্তি, নিদ্রায় আসক্তি, দলবদ্ধতায় আসক্তি, এবং যেভাবে চিত্ত বিমুক্ত হয়েছে তা প্রত্যবেক্ষণ না করা। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সময়বিমুক্ত ভিক্ষুর পতনের কারণ হয়।


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, na saṅgaṇikārāmatā, yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā samayavimuttassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Navamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সময়বিমুক্ত ভিক্ষুর অপতনের কারণ হয়। কোন পাঁচটি? কর্মে আসক্তি না থাকা, গল্পগুজবে আসক্তি না থাকা, নিদ্রায় আসক্তি না থাকা, দলবদ্ধতায় আসক্তি না থাকা, এবং যেভাবে চিত্ত বিমুক্ত হয়েছে তা প্রত্যবেক্ষণ করা। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সময়বিমুক্ত ভিক্ষুর অপতনের কারণ হয়। নবম সূত্র সমাপ্ত।


10. Dutiyasamayavimuttasuttaṃ

১০. দ্বিতীয় সময়বিমুক্ত সূত্র


150. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, indriyesu aguttadvāratā, bhojane amattaññutā. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti.

১৫০. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সময়বিমুক্ত ভিক্ষুর পতনের কারণ হয়। কোন পাঁচটি? কর্মে আসক্তি, গল্পগুজবে আসক্তি, নিদ্রায় আসক্তি, ইন্দ্রিয়সমূহের দ্বার অসংবৃত রাখা, এবং ভোজনে পরিমিতিবোধ না থাকা। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সময়বিমুক্ত ভিক্ষুর পতনের কারণ হয়।


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā samayavimuttassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Dasamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সময়বিমুক্ত ভিক্ষুর অপতনের কারণ হয়। কোন পাঁচটি? কর্মে আসক্তি না থাকা, গল্পগুজবে আসক্তি না থাকা, নিদ্রায় আসক্তি না থাকা, ইন্দ্রিয়সমূহের দ্বার সংবৃত রাখা, এবং ভোজনে পরিমিতিবোধ থাকা। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সময়বিমুক্ত ভিক্ষুর অপতনের কারণ হয়। দশম সূত্র সমাপ্ত।


Tikaṇḍakīvaggo pañcamo.

পঞ্চম তিকণ্টকী বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র —


Datvā avajānāti ārabhati ca, sārandada tikaṇḍa nirayena ca;

Mitto asappurisasappurisena, samayavimuttaṃ apare dveti.

দান করে অবজ্ঞা করা, আপত্তি অতিক্রম করা, সারন্দদ, তিকণ্টকী, নরক, মিত্র, অসৎপুরুষ ও সৎপুরুষের দান, এবং অপর দুটি সময়বিমুক্ত সূত্র।


Tatiyapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

তৃতীয় পঞ্চাশক সমাপ্ত।


4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

৪. চতুর্থ পঞ্চাশক


(16) 1. Saddhammavaggo

(১৬) ১. সদ্ধর্ম বর্গ


1. Paṭhamasammattaniyāmasuttaṃ

১. প্রথম সম্যক্ত্ব-নিয়ম সূত্র


151. ‘‘Pañcahi[Pg.154], bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Kathaṃ paribhoti, kathikaṃ paribhoti, attānaṃ paribhoti, vikkhittacitto dhammaṃ suṇāti, anekaggacitto ayoniso ca manasi karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

১৫১. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করেও কুশল ধর্মসমূহের সম্যক্ত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে অসমর্থ হয়। কোন পাঁচটি? সে ধর্মকথাকে অবজ্ঞা করে, ধর্মভাষককে অবজ্ঞা করে, নিজেকে অবজ্ঞা করে, বিক্ষিপ্ত চিত্তে ধর্ম শ্রবণ করে, এবং একাগ্রতাহীন চিত্তে অযোনিশো মনস্কার করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করেও কুশল ধর্মসমূহের সম্যক্ত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে অসমর্থ হয়।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti, ekaggacitto yoniso ca manasi karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করার সময় কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে সমর্থ হন। কোন পাঁচটি? তিনি ধর্মকথাকে অবজ্ঞা করেন না, ধর্মদেশককে অবজ্ঞা করেন না, নিজেকে অবজ্ঞা করেন না, অবিক্ষিপ্ত চিত্তে ধর্ম শ্রবণ করেন এবং একাগ্রচিত্তে যথাযথভাবে মনোযোগ (যোনিসো মনসিকারে) করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করার সময় কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে সমর্থ হন।” প্রথম সূত্র।


2. Dutiyasammattaniyāmasuttaṃ

২. দ্বিতীয় সম্যকত্ব-নিয়ম সূত্র


152. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Kathaṃ paribhoti, kathikaṃ paribhoti, attānaṃ paribhoti, duppañño hoti jaḷo eḷamūgo, anaññāte aññātamānī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

১৫২. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করলেও কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে অসমর্থ হন। কোন পাঁচটি? তিনি ধর্মকথাকে অবজ্ঞা করেন, ধর্মদেশককে অবজ্ঞা করেন, নিজেকে অবজ্ঞা করেন, প্রজ্ঞাহীন, মূর্খ ও জড়বুদ্ধি হন এবং যা জানেন না তা জেনেছেন বলে মনে করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করলেও কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে অসমর্থ হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti, paññavā hoti [Pg.155] ajaḷo aneḷamūgo, na anaññāte aññātamānī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Dutiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করার সময় কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে সমর্থ হন। কোন পাঁচটি? তিনি ধর্মকথাকে অবজ্ঞা করেন না, ধর্মদেশককে অবজ্ঞা করেন না, নিজেকে অবজ্ঞা করেন না, প্রজ্ঞাবান হন, অমূর্খ ও জড়বুদ্ধিহীন হন এবং যা জানেন না তা জেনেছেন বলে মনে করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করার সময় কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে সমর্থ হন।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Tatiyasammattaniyāmasuttaṃ

৩. তৃতীয় সম্যকত্ব-নিয়ম সূত্র


153. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Makkhī dhammaṃ suṇāti makkhapariyuṭṭhito, upārambhacitto dhammaṃ suṇāti randhagavesī, dhammadesake āhatacitto hoti khīlajāto, duppañño hoti jaḷo eḷamūgo, anaññāte aññātamānī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

১৫৩. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করলেও কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে অসমর্থ হন। কোন পাঁচটি? তিনি পরশ্রীকাতরতা বা গুণনাশক মনোভাব নিয়ে এবং গুণনাশের চিন্তায় আচ্ছন্ন হয়ে ধর্ম শ্রবণ করেন; তিনি দোষ খোঁজার উদ্দেশ্যে এবং সমালোচনা করার মনোভাব নিয়ে ধর্ম শ্রবণ করেন; তিনি ধর্মদেশকের প্রতি বিদ্বেষভাবাপন্ন ও কণ্টকসদৃশ মনোভাবাপন্ন হন; তিনি প্রজ্ঞাহীন, মূর্খ ও জড়বুদ্ধি হন; এবং যা জানেন না তা জেনেছেন বলে মনে করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করলেও কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে অসমর্থ হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Amakkhī dhammaṃ suṇāti na makkhapariyuṭṭhito, anupārambhacitto dhammaṃ suṇāti na randhagavesī, dhammadesake anāhatacitto hoti akhīlajāto, paññavā hoti ajaḷo aneḷamūgo, na anaññāte aññātamānī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Tatiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করার সময় কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে সমর্থ হন। কোন পাঁচটি? তিনি পরশ্রীকাতরতা বা গুণনাশক মনোভাব ছাড়া এবং গুণনাশের চিন্তায় আচ্ছন্ন না হয়ে ধর্ম শ্রবণ করেন; তিনি দোষ খোঁজার উদ্দেশ্য ছাড়া এবং সমালোচনা করার মনোভাব না রেখে ধর্ম শ্রবণ করেন; তিনি ধর্মদেশকের প্রতি বিদ্বেষভাবাপন্ন বা কণ্টকসদৃশ মনোভাবাপন্ন হন না; তিনি প্রজ্ঞাবান, অমূর্খ ও জড়বুদ্ধিহীন হন; এবং যা জানেন না তা জেনেছেন বলে মনে করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ব্যক্তি সদ্ধর্ম শ্রবণ করার সময় কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে সম্যকত্ব-নিয়মে প্রবেশ করতে সমর্থ হন।” তৃতীয় সূত্র।


4. Paṭhamasaddhammasammosasuttaṃ

৪. প্রথম সদ্ধর্ম-সম্মোষ সূত্র


154. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū na sakkaccaṃ dhammaṃ suṇanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ pariyāpuṇanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ dhārenti, na sakkaccaṃ dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhanti, na sakkaccaṃ atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjanti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti.

১৫৪. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের বিলuপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ শ্রদ্ধাসহকারে ধর্ম শ্রবণ করেন না, শ্রদ্ধাসহকারে ধর্ম শিক্ষা করেন না, শ্রদ্ধাসহকারে ধর্ম মনে ধারণ করেন না, ধারণকৃত ধর্মসমূহের অর্থ শ্রদ্ধাসহকারে পরীক্ষা ও বিচার-বিশ্লেষণ করেন না, এবং শ্রদ্ধাসহকারে অর্থ ও ধর্ম জেনে ধর্ম ও অনুধর্ম অনুযায়ী প্রতিপত্তি (আচরণ) করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū sakkaccaṃ dhammaṃ suṇanti, sakkaccaṃ [Pg.156] dhammaṃ pariyāpuṇanti, sakkaccaṃ dhammaṃ dhārenti, sakkaccaṃ dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhanti, sakkaccaṃ atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjanti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattantī’’ti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ শ্রদ্ধাসহকারে ধর্ম শ্রবণ করেন, শ্রদ্ধাসহকারে ধর্ম শিক্ষা করেন, শ্রদ্ধাসহকারে ধর্ম মনে ধারণ করেন, ধারণকৃত ধর্মসমূহের অর্থ শ্রদ্ধাসহকারে পরীক্ষা ও বিচার-বিশ্লেষণ করেন, এবং শ্রদ্ধাসহকারে অর্থ ও ধর্ম জেনে ধর্ম ও অনুধর্ম অনুযায়ী প্রতিপত্তি (আচরণ) করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে।” চতুর্থ সূত্র।


5. Dutiyasaddhammasammosasuttaṃ

৫. দ্বিতীয় সদ্ধর্ম-সম্মোষ সূত্র


155. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū dhammaṃ na pariyāpuṇanti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

১৫৫. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ ধর্ম শিক্ষা করেন না—যেমন সূত্র, গেয়, ব্যাকরণ, গাথা, উদান, ইতিবৃত্তক, জাতক, অদ্ভুতধর্ম ও বেদল্ল। হে ভিক্ষুগণ, এটি প্রথম ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na vitthārena paresaṃ desenti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ যেভাবে ধর্ম শ্রবণ করেছেন ও শিক্ষা করেছেন, তা বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনা করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি দ্বিতীয় ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na vitthārena paraṃ vācenti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ যেভাবে ধর্ম শ্রবণ করেছেন ও শিক্ষা করেছেন, তা বিস্তারিতভাবে অন্যদের শিক্ষা দেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি তৃতীয় ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na vitthārena sajjhāyaṃ karonti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ যেভাবে ধর্ম শ্রবণ করেছেন ও শিক্ষা করেছেন, তা বিস্তারিতভাবে সজ্ঝায় (আবৃত্তি) করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি চতুর্থ ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na cetasā anuvitakkenti anuvicārenti manasānupekkhanti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ যেভাবে ধর্ম শ্রবণ করেছেন ও শিক্ষা করেছেন, তা মনে মনে অনুবিতর্ক করেন না, অনুবিচার করেন না এবং মন দিয়ে অনুপেক্ষা করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি পঞ্চম ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū dhammaṃ pariyāpuṇanti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ ধর্ম শিক্ষা করেন—যেমন সূত্র, গেয়, ব্যাকরণ, গাথা, উদান, ইতিবৃত্তক, জাতক, অদ্ভুতধর্ম ও বেদল্ল। হে ভিক্ষুগণ, এটি প্রথম ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna [Pg.157] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desenti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ যেভাবে ধর্ম শ্রবণ করেছেন ও শিক্ষা করেছেন, তা বিস্তারিতভাবে অন্যদের কাছে দেশনা করেন। হে ভিক্ষুগণ, এটি দ্বিতীয় ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paraṃ vācenti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ যেভাবে ধর্ম শ্রবণ করেছেন ও শিক্ষা করেছেন, তা বিস্তারিতভাবে অন্যদের শিক্ষা দেন। হে ভিক্ষুগণ, এটি তৃতীয় ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karonti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ যেভাবে ধর্ম শ্রবণ করেছেন ও শিক্ষা করেছেন, তা বিস্তারিতভাবে সজ্ঝায় (আবৃত্তি) করেন। হে ভিক্ষুগণ, এটি চতুর্থ ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলuপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakkenti anuvicārenti manasānupekkhanti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattantī’’ti. Pañcamaṃ.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ যেভাবে ধর্ম শ্রবণ করেছেন ও শিক্ষা করেছেন, তা মনে মনে অনুবিতর্ক করেন, অনুবিচার করেন এবং মন দিয়ে অনুপেক্ষা করেন। হে ভিক্ষুগণ, এটি পঞ্চম ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের দিকে পরিচালিত করে।” পঞ্চম সূত্র।


6. Tatiyasaddhammasammosasuttaṃ

৬. তৃতীয় সদ্ধর্ম-সম্মোষ সূত্র


156. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū duggahitaṃ suttantaṃ pariyāpuṇanti dunnikkhittehi padabyañjanehi. Dunnikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi dunnayo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

১৫৬. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুগণ ভুলভাবে গৃহীত সূত্রসমূহ ভুলভাবে বিন্যস্ত পদ ও ব্যঞ্জনের মাধ্যমে শিক্ষা করেন। হে ভিক্ষুগণ, ভুলভাবে বিন্যস্ত পদ ও ব্যঞ্জনের অর্থও ভুলভাবে ব্যাখ্যাত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটি প্রথম ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū dubbacā honti, dovacassakaraṇehi dhammehi samannāgatā, akkhamā appadakkhiṇaggāhino anusāsaniṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষuগণ, ভিক্ষুগণ অবাধ্য হন, অবাধ্যতা সৃষ্টিকারী ধর্মে সমন্বিত হন, অসহিষ্ণু হন এবং উপদেশ শ্রদ্ধাসহকারে গ্রহণ করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এটি দ্বিতীয় ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te na sakkaccaṃ suttantaṃ paraṃ vācenti; tesaṃ accayena chinnamūlako suttanto hoti appaṭisaraṇo. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, যে সকল ভিক্ষু বহুশ্রুত, ঐতিহ্যবাহী শাস্ত্রের অধিকারী, ধর্মধর, বিনয়ধর ও মাতৃকাধর, তাঁরা শ্রদ্ধাসহকারে অন্যদের সূত্রসমূহ শিক্ষা দেন না; তাঁদের মহাপ্রয়াণের পর সূত্রসমূহ ছিন্নমূল হয়ে পড়ে এবং আশ্রয়হীন হয়ে যায়। হে ভিক্ষুগণ, এটি তৃতীয় ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, therā bhikkhū bāhulikā honti sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā [Pg.158] anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Sāpi hoti bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ, স্থবির ভিক্ষুগণ ভোগবিলাসী ও শিথিল হন, অধোগমনের অগ্রগামী হন, নির্জনতার দায়িত্ব পরিত্যাগ করেন; তাঁরা অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য বীর্য আরম্ভ করেন না। তাঁদের পরবর্তী প্রজন্ম তাঁদের দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে। তারাও ভোগবিলাসী ও শিথিল হয়, অধোগমনের অগ্রগামী হয়, নির্জনতার দায়িত্ব পরিত্যাগ করে; তারাও অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য বীর্য আরম্ভ করে না। হে ভিক্ষুগণ, এটি চতুর্থ ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের দিকে পরিচালিত করে।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, saṅgho bhinno hoti. Saṅghe kho pana, bhikkhave, bhinne aññamaññaṃ akkosā ca honti, aññamaññaṃ paribhāsā ca honti, aññamaññaṃ parikkhepā ca honti, aññamaññaṃ pariccajanā ca honti. Tattha appasannā ceva nappasīdanti, pasannānañca ekaccānaṃ aññathattaṃ hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti.

হে ভিক্ষুগণ, পুনরায় অপর এক বিষয়: সংঘ বিভক্ত হয়। হে ভিক্ষুগণ, সংঘ বিভক্ত হলে পরষ্পরের মধ্যে গালিগালাজ (আক্রোশ), পরষ্পরের মধ্যে তিরস্কার (পরিভাষ), পরষ্পরের মধ্যে বর্জন (পরিক্ষেপ) এবং পরষ্পরের মধ্যে পরিত্যাগ (পরিচ্চজন) ঘটে থাকে। সেখানে যাদের শ্রদ্ধা নেই তারা শ্রদ্ধাশীল হয় না, আর যারা শ্রদ্ধাশীল তাদের কারও কারও মনে দ্বিধা বা অন্যথাভাব উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটি পঞ্চম ধর্ম যা সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের কারণ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের বিলুপ্তি ও অন্তর্ধানের কারণ হয়ে থাকে।


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū suggahitaṃ suttantaṃ pariyāpuṇanti sunikkhittehi padabyañjanehi. Sunikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi sunayo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের (অ-অন্তর্ধানের) জন্য সংবর্তিত হয়। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষুগণ সুগৃহীত সূত্রসমূহ সুবিন্যস্ত পদ ও ব্যঞ্জনের মাধ্যমে শিক্ষা করেন। হে ভিক্ষুগণ, সুবিন্যস্ত পদ ও ব্যঞ্জনের অর্থও সুগম (সহজে বোধগম্য) হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটি প্রথম ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū suvacā honti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgatā, khamā padakkhiṇaggāhino anusāsaniṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

হে ভিক্ষুগণ, পুনরায় অপর এক বিষয়: ভিক্ষুগণ সুবচনশীল (সহজে উপদেশ গ্রহণকারী) হন, সুবচনশীলতা উৎপাদনকারী ধর্মে সমন্বিত হন, তারা ক্ষমাশীল হন এবং উপদেশসমূহকে শ্রদ্ধার সাথে গ্রহণ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এটি দ্বিতীয় ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te sakkaccaṃ suttantaṃ paraṃ vācenti; tesaṃ accayena na chinnamūlako suttanto hoti sappaṭisaraṇo. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

হে ভিক্ষুগণ, পুনরায় অপর এক বিষয়: যে সকল ভিক্ষু বহুশ্রুত, আগমজ্ঞ (শাস্ত্রজ্ঞ), ধর্মধর, বিনয়ধর ও মাতৃকাধর (অভিধর্মের মূল বিষয় ধারণকারী), তারা শ্রদ্ধার সাথে অন্যদের সূত্রসমূহ শিক্ষা দেন। তাদের দেহাবসানের পর সেই সূত্রসমূহ ছিন্নমূল হয় না, বরং আশ্রয়যুক্ত হয়ে থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এটি তৃতীয় ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, therā bhikkhū na bāhulikā honti na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā; vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā [Pg.159] anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Sāpi hoti na bāhulikā na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā, vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

হে ভিক্ষুগণ, পুনরায় অপর এক বিষয়: স্থবির ভিক্ষুগণ ভোগবিলাসী হন না, সাধনায় শিথিল হন না, পিছু হটার ক্ষেত্রে জোয়াল নামিয়ে রাখেন না (অর্থাৎ পিছু হটেন না) এবং নির্জনবাসে অগ্রগামী হন। তারা অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য বীর্য আরম্ভ (প্রচেষ্টা) করেন। তাদের পরবর্তী প্রজন্মও তাদের দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে। তারাও ভোগবিলাসী হয় না, সাধনায় শিথিল হয় না, পিছু হটার ক্ষেত্রে জোয়াল নামিয়ে রাখে না এবং নির্জনবাসে অগ্রগামী হয়; তারাও অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, অনধিগতকে অধিগত করার জন্য ও অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য বীর্য আরম্ভ করে। হে ভিক্ষুগণ, এটি quarto ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের জন্য সংবর্তিত হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, saṅgho samaggo sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsuṃ viharati. Saṅghe kho pana, bhikkhave, samagge na ceva aññamaññaṃ akkosā honti, na ca aññamaññaṃ paribhāsā honti, na ca aññamaññaṃ parikkhepā honti, na ca aññamaññaṃ pariccajanā honti. Tattha appasannā ceva pasīdanti, pasannānañca bhiyyobhāvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, পুনরায় অপর এক বিষয়: সংঘ ঐক্যবদ্ধ, প্রমোদিত, বিবাদহীন এবং এক প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারী হয়ে সুখে বিহার করে। হে ভিক্ষুগণ, সংঘ ঐক্যবদ্ধ থাকলে পরষ্পরের মধ্যে গালিগালাজ হয় না, পরষ্পরের মধ্যে তিরস্কার হয় না, পরষ্পরের মধ্যে বর্জন হয় না এবং পরষ্পরের মধ্যে পরিত্যাগও ঘটে না। সেখানে যাদের শ্রদ্ধা নেই তারা শ্রদ্ধাশীল হয়, আর যারা শ্রদ্ধাশীল তাদের শ্রদ্ধা আরও বৃদ্ধি পায়। হে ভিক্ষুগণ, এটি পঞ্চম ধর্ম যা সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের জন্য সংবর্তিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্ম সদ্ধর্মের স্থিতি, অবিলুপ্তি ও অনন্তরধানের জন্য সংবর্তিত হয়ে থাকে।


7. Dukkathāsuttaṃ

৭. দুষ্কথা সূত্র


157. ‘‘Pañcannaṃ, bhikkhave, puggalānaṃ kathā dukkathā puggale puggalaṃ upanidhāya. Katamesaṃ pañcannaṃ? Assaddhassa, bhikkhave, saddhākathā dukkathā; dussīlassa sīlakathā dukkathā; appassutassa bāhusaccakathā dukkathā; maccharissa cāgakathā dukkathā; duppaññassa paññākathā dukkathā.

১৫৭.


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, assaddhassa saddhākathā dukkathā? Assaddho, bhikkhave, saddhākathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, saddhāsampadaṃ attani na samanupassati, na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā.

হে ভিক্ষুগণ, কেন শ্রদ্ধাহীন ব্যক্তির কাছে শ্রদ্ধার কথা দুষ্কথা? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাহীন ব্যক্তির কাছে শ্রদ্ধার কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয়, ক্রুদ্ধ হয়, উত্তেজিত হয়, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই শ্রদ্ধাসম্পদ দেখতে পায় না এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে না। তাই শ্রদ্ধাহীন ব্যক্তির কাছে শ্রদ্ধার কথা দুষ্কথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, dussīlassa sīlakathā dukkathā? Dussīlo, bhikkhave, sīlakathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so[Pg.160], bhikkhave, sīlasampadaṃ attani na samanupassati na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā dussīlassa sīlakathā dukkathā.

হে ভিক্ষুগণ, কেন শীলহীন ব্যক্তির কাছে শীলের কথা দুষ্কথা? হে ভিক্ষুগণ, শীলহীন ব্যক্তির কাছে শীলের কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয়, ক্রুদ্ধ হয়, উত্তেজিত হয়, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই শীলসম্পদ দেখতে পায় না এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে না। তাই শীলহীন ব্যক্তির কাছে শীলের কথা দুষ্কথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, appassutassa bāhusaccakathā dukkathā? Appassuto, bhikkhave, bāhusaccakathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, sutasampadaṃ attani na samanupassati, na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā appassutassa bāhusaccakathā dukkathā.

হে ভিক্ষুগণ, কেন অল্পশ্রুত ব্যক্তির কাছে বহুশ্রুততার কথা দুষ্কথা? হে ভিক্ষুগণ, অল্পশ্রুত ব্যক্তির কাছে বহুশ্রুততার কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয়, ক্রুদ্ধ হয়, উত্তেজিত হয়, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই শ্রুতসম্পদ দেখতে পায় না এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে না। তাই অল্পশ্রুত ব্যক্তির কাছে বহুশ্রুততার কথা দুষ্কথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, maccharissa cāgakathā dukkathā? Maccharī, bhikkhave, cāgakathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, cāgasampadaṃ attani na samanupassati na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā maccharissa cāgakathā dukkathā.

হে ভিক্ষুগণ, কেন কৃপণ ব্যক্তির কাছে ত্যাগের কথা দুষ্কথা? হে ভিক্ষুগণ, কৃপণ ব্যক্তির কাছে ত্যাগের কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয়, ক্রুদ্ধ হয়, উত্তেজিত হয়, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই ত্যাগসম্পদ দেখতে পায় না এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে না। তাই কৃপণ ব্যক্তির কাছে ত্যাগের কথা দুষ্কথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, duppaññassa paññākathā dukkathā? Duppañño, bhikkhave, paññākathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, paññāsampadaṃ attani na samanupassati, na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā duppaññassa paññākathā dukkathā. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ puggalānaṃ kathā dukkathā puggale puggalaṃ upanidhāya.

হে ভিক্ষুগণ, কেন প্রজ্ঞাহীন ব্যক্তির কাছে প্রজ্ঞার কথা দুষ্কথা? হে ভিক্ষুগণ, প্রজ্ঞাহীন ব্যক্তির কাছে প্রজ্ঞার কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয়, ক্রুদ্ধ হয়, উত্তেজিত হয়, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই প্রজ্ঞাসম্পদ দেখতে পায় না এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে না। তাই প্রজ্ঞাহীন ব্যক্তির কাছে প্রজ্ঞার কথা দুষ্কথা। হে ভিক্ষুগণ, এক ব্যক্তির সাথে অন্য ব্যক্তির তুলনা করলে, এই পাঁচ প্রকার ব্যক্তির কাছে বলা কথা দুষ্কথা হয়ে থাকে।


‘‘Pañcannaṃ, bhikkhave, puggalānaṃ kathā sukathā puggale puggalaṃ upanidhāya. Katamesaṃ pañcannaṃ? Saddhassa, bhikkhave, saddhākathā sukathā; sīlavato sīlakathā sukathā; bahussutassa bāhusaccakathā sukathā; cāgavato cāgakathā sukathā; paññavato paññākathā sukathā.

হে ভিক্ষুগণ, এক ব্যক্তির সাথে অন্য ব্যক্তির তুলনা করলে, এই পাঁচ প্রকার ব্যক্তির কাছে বলা কথা সুকথা (উত্তম কথা) হয়ে থাকে। কোন পাঁচ প্রকার ব্যক্তির কাছে? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাশীল ব্যক্তির কাছে শ্রদ্ধার কথা সুকথা; শীলবান ব্যক্তির কাছে শীলের কথা সুকথা; বহুশ্রুত ব্যক্তির কাছে বহুশ্রুততার কথা সুকথা; দানশীল ব্যক্তির কাছে ত্যাগের কথা সুকথা; এবং প্রজ্ঞাবান ব্যক্তির কাছে প্রজ্ঞার কথা সুকথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, saddhassa saddhākathā sukathā? Saddho, bhikkhave, saddhākathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, saddhāsampadaṃ attani samanupassati labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā saddhassa saddhākathā sukathā.

হে ভিক্ষুগণ, কেন শ্রদ্ধাশীল ব্যক্তির কাছে শ্রদ্ধার কথা সুকথা? হে ভিক্ষুগণ, শ্রদ্ধাশীল ব্যক্তির কাছে শ্রদ্ধার কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয় না, ক্রুদ্ধ হয় না, উত্তেজিত হয় না, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে না এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে না। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই শ্রদ্ধাসম্পদ দেখতে পায় এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে। তাই শ্রদ্ধাশীল ব্যক্তির কাছে শ্রদ্ধার কথা সুকথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, sīlavato sīlakathā sukathā? Sīlavā, bhikkhave, sīlakathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na [Pg.161] patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, sīlasampadaṃ attani samanupassati, labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā sīlavato sīlakathā sukathā.

হে ভিক্ষুগণ, কেন শীলবান ব্যক্তির কাছে শীলের কথা সুকথা? হে ভিক্ষুগণ, শীলবান ব্যক্তির কাছে শীলের কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয় না, ক্রুদ্ধ হয় না, উত্তেজিত হয় না, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে না এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে না। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই শীলসম্পদ দেখতে পায় এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে। তাই শীলবান ব্যক্তির কাছে শীলের কথা সুকথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, bahussutassa bāhusaccakathā sukathā? Bahussuto, bhikkhave, bāhusaccakathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, sutasampadaṃ attani samanupassati, labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā bahussutassa bāhusaccakathā sukathā.

হে ভিক্ষুগণ, কেন বহুশ্রুত ব্যক্তির কাছে বহুশ্রুততার কথা সুকথা? হে ভিক্ষুগণ, বহুশ্রুত ব্যক্তির কাছে বহুশ্রুততার কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয় না, ক্রুদ্ধ হয় না, উত্তেজিত হয় না, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে না এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে না। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই শ্রুতসম্পদ দেখতে পায় এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে। তাই বহুশ্রুত ব্যক্তির কাছে বহুশ্রুততার কথা সুকথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, cāgavato cāgakathā sukathā? Cāgavā, bhikkhave, cāgakathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, cāgasampadaṃ attani samanupassati, labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā cāgavato cāgakathā sukathā.

হে ভিক্ষুগণ, কেন দানশীল ব্যক্তির কাছে ত্যাগের কথা সুকথা? হে ভিক্ষুগণ, দানশীল ব্যক্তির কাছে ত্যাগের কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয় না, ক্রুদ্ধ হয় না, উত্তেজিত হয় না, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে না এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে না। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই ত্যাগসম্পদ দেখতে পায় এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে। তাই দানশীল ব্যক্তির কাছে ত্যাগের কথা সুকথা।


‘‘Kasmā ca, bhikkhave, paññavato paññākathā sukathā? Paññavā, bhikkhave, paññākathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, paññāsampadaṃ attani samanupassati labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā paññavato paññākathā sukathā. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ puggalānaṃ kathā sukathā puggale puggalaṃ upanidhāyā’’ti. Sattamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, কেন প্রজ্ঞাবান ব্যক্তির কাছে প্রজ্ঞার কথা সুকথা? হে ভিক্ষুগণ, প্রজ্ঞাবান ব্যক্তির কাছে প্রজ্ঞার কথা বলা হলে সে অসন্তুষ্ট হয় না, ক্রুদ্ধ হয় না, উত্তেজিত হয় না, একগুঁয়েমি প্রদর্শন করে না এবং ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তোষ প্রকাশ করে না। তা কী কারণে? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সে নিজের মধ্যে সেই প্রজ্ঞাসম্পদ দেখতে পায় এবং তার ফলে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে। তাই প্রজ্ঞাবান ব্যক্তির কাছে প্রজ্ঞার কথা সুকথা। হে ভিক্ষুগণ, এক ব্যক্তির সাথে অন্য ব্যক্তির তুলনা করলে, এই পাঁচ প্রকার ব্যক্তির কাছে বলা কথা সুকথা হয়ে থাকে।


8. Sārajjasuttaṃ

৮. সারজ্জ সূত্র


158. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sārajjaṃ okkanto hoti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu assaddho hoti, dussīlo hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, dupañño hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi, dhammehi samannāgato bhikkhu sārajjaṃ okkanto hoti.

১৫৮.


‘‘Pañcahi[Pg.162], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu visārado hoti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, sīlavā hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu visārado hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত ভিক্ষু বিশারদ হন। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান হন, শীলবান হন, বহুশ্রুত হন, আরব্ধবীর্য হন এবং প্রজ্ঞাবান হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত ভিক্ষু বিশারদ হন।” অষ্টম সূত্র।


9. Udāyīsuttaṃ

৯. উদায়ী সূত্র


159. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena āyasmā udāyī mahatiyā gihiparisāya parivuto dhammaṃ desento nisinno hoti. Addasā kho āyasmā ānando āyasmantaṃ udāyiṃ mahatiyā gihiparisāya parivutaṃ dhammaṃ desentaṃ nisinnaṃ. Disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā, bhante, udāyī mahatiyā gihiparisāya parivuto dhammaṃ desetī’’ti.

১৫৯. আমি এইরূপ শুনেছি— এক সময় ভগবান কৌশাম্বীর ঘোষিতারামে অবস্থান করছিলেন। সেই সময় পরম শ্রদ্ধেয় উদায়ী এক বিশাল গৃহী-পরিষদ দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে ধর্মদেশনা করছিলেন। পরম শ্রদ্ধেয় আনন্দ পরম শ্রদ্ধেয় উদায়ীকে বিশাল গৃহী-পরিষদ দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে ধর্মদেশনা করতে দেখলেন। দেখে তিনি যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে পরম শ্রদ্ধেয় আনন্দ ভগবানকে এই কথা বললেন— “ভন্তে, পরম শ্রদ্ধেয় উদায়ী এক বিশাল গৃহী-পরিষদ দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে ধর্মদেশনা করছেন।”


‘‘Na kho, ānanda, sukaraṃ paresaṃ dhammaṃ desetuṃ. Paresaṃ, ānanda, dhammaṃ desentena pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā paresaṃ dhammo desetabbo. Katame pañca? ‘Anupubbiṃ kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo; ‘pariyāyadassāvī kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo; ‘anuddayataṃ paṭicca kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo; ‘na āmisantaro kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo; ‘attānañca parañca anupahacca kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo. Na kho, ānanda, sukaraṃ paresaṃ dhammaṃ desetuṃ. Paresaṃ, ānanda, dhammaṃ desentena ime pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā paresaṃ dhammo desetabbo’’ti. Navamaṃ.

“হে আনন্দ, অন্যদের ধর্মদেশনা করা সহজ নয়। হে আনন্দ, অন্যদের ধর্মদেশনা করার সময় নিজের অন্তরে পাঁচটি ধর্ম প্রতিষ্ঠিত করে অন্যদের ধর্মদেশনা করতে হবে। কোন পাঁচটি? ‘আমি আনুপূর্বিক কথা বলব’—এইরূপ মনে রেখে অন্যদের ধর্মদেশনা করতে হবে; ‘আমি কারণ বা যুক্তি প্রদর্শনপূর্বক কথা বলব’—এইরূপ মনে রেখে অন্যদের ধর্মদেশনা করতে হবে; ‘আমি অনুকম্পা বশত কথা বলব’—এইরূপ মনে রেখে অন্যদের ধর্মদেশনা করতে হবে; ‘আমি কোনো জাগতিক লাভের প্রত্যাশা না করে কথা বলব’—এইরূপ মনে রেখে অন্যদের ধর্মদেশনা করতে হবে; ‘আমি নিজের বা অপরের ক্ষতি না করে কথা বলব’—এইরূপ মনে রেখে অন্যদের ধর্মদেশনা করতে হবে। হে আনন্দ, অন্যদের ধর্মদেশনা করা সহজ নয়। হে আনন্দ, অন্যদের ধর্মদেশনা করার সময় নিজের অন্তরে এই পাঁচটি ধর্ম প্রতিষ্ঠিত করে অন্যদের ধর্মদেশনা করতে হবে।” নবম সূত্র।


10. Duppaṭivinodayasuttaṃ

১০. দুষ্প্রতিবিনোদয় সূত্র


160. ‘‘Pañcime, bhikkhave, uppannā duppaṭivinodayā. Katame pañca? Uppanno rāgo duppaṭivinodayo, uppanno doso duppaṭivinodayo, uppanno moho [Pg.163] duppaṭivinodayo, uppannaṃ paṭibhānaṃ duppaṭivinodayaṃ, uppannaṃ gamikacittaṃ duppaṭivinodayaṃ. Ime kho, bhikkhave, pañca uppannā duppaṭivinodayā’’ti. Dasamaṃ.

১৬০. “হে ভিক্ষুগণ, উৎপন্ন হলে দূর করা কঠিন এমন পাঁচটি ধর্ম রয়েছে। কোন পাঁচটি? উৎপন্ন রাগ দূর করা কঠিন, উৎপন্ন দ্বেষ দূর করা কঠিন, উৎপন্ন মোহ দূর করা কঠিন, উৎপন্ন প্রতিভান দূর করা কঠিন, এবং উৎপন্ন গমনের ইচ্ছা দূর করা কঠিন। হে ভিক্ষুগণ, উৎপন্ন হলে দূর করা কঠিন এমন এই পাঁচটি ধর্ম।” দশম সূত্র।


Saddhammavaggo paṭhamo.

প্রথম সদ্ধর্ম বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র —


Tayo sammattaniyāmā, tayo saddhammasammosā;

Dukkathā ceva sārajjaṃ, udāyidubbinodayāti.

তিনটি সম্যক্ত্বনিয়ম সূত্র, তিনটি সদ্ধর্মসম্মোষ সূত্র, দুষ্কথা সূত্র, সারজ্জ সূত্র, উদায়ী সূত্র এবং দুষ্প্রতিবিনোদয় সূত্র — এই দশটি সূত্র রয়েছে।


(17) 2. Āghātavaggo

(১৭) ২. আঘাত বর্গ


1. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttaṃ

১. প্রথম আঘাত-প্রতিবিনয় সূত্র


161. ‘‘Pañcime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, karuṇā tasmiṃ puggale bhāvetabbā; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, upekkhā tasmiṃ puggale bhāvetabbā; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, asatiamanasikāro tasmiṃ puggale āpajjitabbo; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, kammassakatā tasmiṃ puggale adhiṭṭhātabbā – ‘kammassako ayamāyasmā kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammappaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissati kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā tassa dāyādo bhavissatī’ti; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Ime kho, bhikkhave, pañca āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo’’ti. Paṭhamaṃ.

১৬১. “হে ভিক্ষুগণ, বিদ্বেষ দূর করার এই পাঁচটি উপায় রয়েছে, যার দ্বারা কোনো ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ উৎপন্ন হলে ভিক্ষু তা সম্পূর্ণরূপে দূর করতে পারেন। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, যে ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ উৎপন্ন হয়, তার প্রতি মৈত্রী ভাবনা করা উচিত; এইভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করা উচিত। হে ভিক্ষুগণ, যে ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ উৎপন্ন হয়, তার প্রতি করুণা ভাবনা করা উচিত; এইভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করা উচিত। হে ভিক্ষুগণ, যে ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ উৎপন্ন হয়, তার প্রতি উপেক্ষা ভাবনা করা উচিত; এইভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করা উচিত। হে ভিক্ষুগণ, যে ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ উৎপন্ন হয়, তার প্রতি অমনোযোগ ও অস্মরণ করা উচিত; এইভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করা উচিত। হে ভিক্ষুগণ, যে ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ উৎপন্ন হয়, তার প্রতি কর্মস্বকীয়তা ভাবনা করা উচিত—‘এই পরম শ্রদ্ধেয় ব্যক্তি নিজের কর্মেরই মালিক, নিজের কর্মেরই উত্তরাধিকারী, কর্মই তাঁর যোনি, কর্মই তাঁর বন্ধু, কর্মই তাঁর শরণ; তিনি ভালো বা মন্দ যে কর্মই করবেন, তারই উত্তরাধিকারী হবেন’; এইভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করা উচিত। হে ভিক্ষুগণ, বিদ্বেষ দূর করার এই পাঁচটি উপায় রয়েছে, যার দ্বারা কোনো ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ উৎপন্ন হলে ভিক্ষু তা সম্পূর্ণরূপে দূর করতে পারেন।” প্রথম সূত্র।


2. Dutiyaāghātapaṭivinayasuttaṃ

২. দ্বিতীয় আঘাত-প্রতিবিনয় সূত্র


162. Tatra [Pg.164] kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

১৬২. সেখানে পরম শ্রদ্ধেয় সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন— “আবুসো ভিক্ষুগণ!” ভিক্ষুগণ পরম শ্রদ্ধেয় সারিপুত্রকে উত্তর দিলেন— “আবুসো!” পরম শ্রদ্ধেয় সারিপুত্র এই কথা বললেন—


‘‘Pañcime, āvuso, āghātapaṭivinayā yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Idhāvuso, ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti parisuddhavacīsamācāro; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. Idha panāvuso, ekacco puggalo aparisuddhavacīsamācāro hoti parisuddhakāyasamācāro; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. Idha panāvuso, ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti aparisuddhavacīsamācāro, labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. Idha panāvuso, ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti aparisuddhavacīsamācāro, na ca labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. Idha panāvuso, ekacco puggalo parisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro, labhati ca kālena vā kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo.

“আবুসো, বিদ্বেষ দূর করার এই পাঁচটি উপায় রয়েছে, যার দ্বারা কোনো ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ উৎপন্ন হলে ভিক্ষু তা সম্পূর্ণরূপে দূর করতে পারেন। কোন পাঁচটি? এখানে, আবুসো, কোনো ব্যক্তির কায়িক আচরণ অপবিত্র, কিন্তু বাচনিক আচরণ পবিত্র; এইরূপ ব্যক্তির প্রতিও বিদ্বেষ দূর করা উচিত। আবার, আবুসো, কোনো ব্যক্তির বাচনিক আচরণ অপবিত্র, কিন্তু কায়িক আচরণ পবিত্র; এইরূপ ব্যক্তির প্রতিও বিদ্বেষ দূর করা উচিত। আবার, আবুসো, কোনো ব্যক্তির কায়িক আচরণ ও বাচনিক আচরণ উভয়ই অপবিত্র, কিন্তু তিনি সময়ে সময়ে চিত্তের উন্মেষ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন; এইরূপ ব্যক্তির প্রতিও বিদ্বেষ দূর করা উচিত। আবার, আবুসো, কোনো ব্যক্তির কায়িক আচরণ ও বাচনিক আচরণ উভয়ই অপবিত্র, এবং তিনি সময়ে সময়ে চিত্তের উন্মেষ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন না; এইরূপ ব্যক্তির প্রতিও বিদ্বেষ দূর করা উচিত। আবার, আবুসো, কোনো ব্যক্তির কায়িক আচরণ ও বাচনিক আচরণ উভয়ই পবিত্র, এবং তিনি সময়ে সময়ে চিত্তের উন্মেষ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন; এইরূপ ব্যক্তির প্রতিও বিদ্বেষ দূর করা উচিত।”


‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, bhikkhu paṃsukūliko rathiyāya nantakaṃ disvā vāmena pādena niggaṇhitvā dakkhiṇena pādena pattharitvā, yo tattha sāro taṃ paripātetvā ādāya pakkameyya; evamevaṃ khvāvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro, yāssa aparisuddhakāyasamācāratā na sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā, yā [Pg.165] ca khvāssa parisuddhavacīsamācāratā sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā. Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo.

“সেখানে, আবুসো, যে ব্যক্তির কায়িক আচরণ অপবিত্র কিন্তু বাচনিক আচরণ পবিত্র, তাঁর প্রতি কীভাবে বিদ্বেষ দূর করতে হবে? যেমন, আবুসো, পাংশুকুলিক কোনো ভিক্ষু পথিমধ্যে একটি জীর্ণ বস্ত্রখণ্ড দেখে বাম পা দিয়ে তা চেপে ধরে ডান পা দিয়ে তা প্রসারিত করেন এবং তার মধ্যে যে অংশটুকু ভালো ও মজবুত তা ছিঁড়ে নিয়ে চলে যান; ঠিক তেমনি, আবুসো, যে ব্যক্তির কায়িক আচরণ অপবিত্র কিন্তু বাচনিক আচরণ পবিত্র, সেই সময় তাঁর কায়িক আচরণের অপবিত্রতার দিকে মনোযোগ দেওয়া উচিত নয়, বরং তাঁর বাচনিক আচরণের পবিত্রতার দিকেই মনোযোগ দেওয়া উচিত। এইভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করা উচিত।”


‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhavacīsamācāro parisuddhakāyasamācāro, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, pokkharaṇī sevālapaṇakapariyonaddhā. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito. So taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā ubhohi hatthehi iticiti ca sevālapaṇakaṃ apaviyūhitvā añjalinā pivitvā pakkameyya. Evamevaṃ kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhavacīsamācāro parisuddhakāyasamācāro, yāssa aparisuddhavacīsamācāratā na sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā, yā ca khvāssa parisuddhakāyasamācāratā sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā. Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo.

“সেখানে, আবুসো, যে ব্যক্তির বাচনিক আচরণ অপবিত্র কিন্তু কায়িক আচরণ পবিত্র, তাঁর প্রতি কীভাবে বিদ্বেষ দূর করতে হবে? যেমন, আবুসো, শৈবাল ও জলজ উদ্ভিদে ঢাকা একটি পুষ্করিণী রয়েছে। তখন গ্রীষ্মের উত্তাপে তপ্ত, ক্লান্ত, তৃষ্ণার্ত ও পিপাসিত এক ব্যক্তি সেখানে উপস্থিত হলো। সে সেই পুষ্করিণীতে নেমে দুই হাত দিয়ে এদিক-ওদিক থেকে শৈবাল ও জলজ উদ্ভিদ সরিয়ে অঞ্জলি ভরে জল পান করে চলে গেল; ঠিক তেমনি, আবুসো, যে ব্যক্তির বাচনিক আচরণ অপবিত্র কিন্তু কায়িক আচরণ পবিত্র, সেই সময় তাঁর বাচনিক আচরণের অপবিত্রতার দিকে মনোযোগ দেওয়া উচিত নয়, বরং তাঁর কায়িক আচরণের পবিত্রতার দিকেই মনোযোগ দেওয়া উচিত। এইভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করা উচিত।”


‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro aparisuddhavacīsamācāro labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, parittaṃ gopade udakaṃ. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito. Tassa evamassa – ‘idaṃ kho parittaṃ gopade udakaṃ. Sacāhaṃ añjalinā vā pivissāmi bhājanena vā khobhessāmipi taṃ loḷessāmipi taṃ apeyyampi taṃ karissāmi. Yaṃnūnāhaṃ catukkuṇḍiko nipatitvā gopītakaṃ pivitvā pakkameyya’nti. So catukkuṇḍiko nipatitvā gopītakaṃ pivitvā pakkameyya. Evamevaṃ kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro aparisuddhavacīsamācāro labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, yāssa aparisuddhakāyasamācāratā na sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā; yāpissa aparisuddhavacīsamācāratā na sāpissa tasmiṃ samaye manasi kātabbā. Yañca kho so labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, tamevassa tasmiṃ samaye manasi kātabbaṃ. Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo.

“সেখানে, আবুসো, যে ব্যক্তির কায়িক আচরণ ও বাচনিক আচরণ উভয়ই অপবিত্র, কিন্তু তিনি সময়ে সময়ে চিত্তের উন্মেষ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন, তাঁর প্রতি কীভাবে বিদ্বেষ দূর করতে হবে? যেমন, আবুসো, গোস্পদে সামান্য জল রয়েছে। তখন গ্রীষ্মের উত্তাপে তপ্ত, ক্লান্ত, তৃষ্ণার্ত ও পিপাসিত এক ব্যক্তি সেখানে উপস্থিত হলো। তার মনে এই চিন্তা হলো—‘এই গোস্পদে সামান্য জল রয়েছে। আমি যদি অঞ্জলি ভরে বা কোনো পাত্র দিয়ে তা পান করতে যাই, তবে জলটি আলোড়িত হবে, ঘোলাটে হয়ে যাবে এবং পানের অযোগ্য হয়ে পড়বে। তার চেয়ে বরং আমি যদি চার হাত-পায়ে ভর দিয়ে উপুড় হয়ে গরুর মতো মুখ লাগিয়ে জল পান করে চলে যাই, তবেই ভালো হবে।’ তখন সে চার হাত-পায়ে ভর দিয়ে উপুড় হয়ে গরুর মতো মুখ লাগিয়ে জল পান করে চলে গেল; ঠিক তেমনি, আবুসো, যে ব্যক্তির কায়িক আচরণ ও বাচনিক আচরণ উভয়ই অপবিত্র, কিন্তু তিনি সময়ে সময়ে চিত্তের উন্মেষ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন, সেই সময় তাঁর কায়িক আচরণের অপবিত্রতা এবং বাচনিক আচরণের অপবিত্রতার দিকে মনোযোগ দেওয়া উচিত নয়; বরং তিনি সময়ে সময়ে চিত্তের যে উন্মেষ ও চিত্তের যে প্রসন্নতা লাভ করেন, সেই সময় কেবল সেটির দিকেই মনোযোগ দেওয়া উচিত। এইভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করা উচিত।”


‘‘Tatrāvuso[Pg.166], yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro aparisuddhavacīsamācāro na ca labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, puriso ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno addhānamaggappaṭipanno. Tassa puratopissa dūre gāmo pacchatopissa dūre gāmo. So na labheyya sappāyāni bhojanāni, na labheyya sappāyāni bhesajjāni, na labheyya patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, na labheyya gāmantanāyakaṃ. Tamenaṃ aññataro puriso passeyya addhānamaggappaṭipanno. So tasmiṃ purise kāruññaṃyeva upaṭṭhāpeyya, anuddayaṃyeva upaṭṭhāpeyya, anukampaṃyeva upaṭṭhāpeyya – ‘aho vatāyaṃ puriso labheyya sappāyāni bhojanāni, labheyya sappāyāni bhesajjāni, labheyya patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, labheyya gāmantanāyakaṃ! Taṃ kissa hetu? Māyaṃ puriso idheva anayabyasanaṃ āpajjī’ti ! Evamevaṃ kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro aparisuddhavacīsamācāro na ca labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, evarūpepi, āvuso, puggale kāruññaṃyeva upaṭṭhāpetabbaṃ anuddayāyeva upaṭṭhāpetabbā anukampāyeva upaṭṭhāpetabbā – ‘aho vata ayamāyasmā kāyaduccaritaṃ pahāya kāyasucaritaṃ bhāveyya, vacīduccaritaṃ pahāya vacīsucaritaṃ bhāveyya, manoduccaritaṃ pahāya manosucaritaṃ bhāveyya! Taṃ kissa hetu? Māyaṃ āyasmā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjī’ti ! Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo.

হে বন্ধুগণ, সেখানে যে ব্যক্তির কায়িক আচরণ অপবিত্র, বাচনিক আচরণ অপবিত্র এবং যিনি সময়ে সময়ে চিত্তের অবকাশ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন না, সেই ব্যক্তির প্রতি কীভাবে বিদ্বেষ দূর করতে হবে? হে বন্ধুগণ, যেমন কোনো পীড়িত, দুঃখার্ত ও গুরুতর অসুস্থ ব্যক্তি দীর্ঘ পথ অতিক্রম করছেন। তাঁর সামনেও বহু দূরে গ্রাম এবং পেছনেও বহু দূরে গ্রাম। তিনি উপযুক্ত খাদ্য পাবেন না, উপযুক্ত ঔষধ পাবেন না, উপযুক্ত সেবক পাবেন না এবং গ্রামান্তরে নিয়ে যাওয়ার মতো কোনো পথপ্রদর্শকও পাবেন না। সেই দীর্ঘ পথযাত্রী অন্য কোনো ব্যক্তি যদি তাঁকে দেখেন, তবে তিনি সেই ব্যক্তির প্রতি কেবল করুণা, দয়া ও সহানুভূতিই উৎপন্ন করবেন—'আহা! এই ব্যক্তি যদি উপযুক্ত খাদ্য পেতেন, উপযুক্ত ঔষধ পেতেন, উপযুক্ত সেবক পেতেন এবং গ্রামান্তরে নিয়ে যাওয়ার মতো পথপ্রদর্শক পেতেন! তা কী কারণে? যাতে এই ব্যক্তি এখানেই কোনো বিপর্যয় ও ধ্বংসের সম্মুখীন না হন!' হে বন্ধুগণ, ঠিক একইভাবে, যে ব্যক্তির কায়িক আচরণ অপবিত্র, বাচনিক আচরণ অপবিত্র এবং যিনি সময়ে সময়ে চিত্তের অবকাশ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন না, এই রূপ ব্যক্তির প্রতিও কেবল করুণা, দয়া ও সহানুভূতিই উৎপন্ন করা উচিত—'আহা! এই আয়ুষ্মান যদি কায়িক দুশ্চরিত্র বর্জন করে কায়িক সুচরিত্রের অনুশীলন করতেন, বাচনিক দুশ্চরিত্র বর্জন করে বাচনিক সুচরিত্রের অনুশীলন করতেন, মানসিক দুশ্চরিত্র বর্জন করে মানসিক সুচরিত্রের অনুশীলন করতেন! তা কী কারণে? যাতে এই আয়ুষ্মান দেহের ভেদের পর, মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে পতিত না হন!' এভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করতে হবে।


‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo parisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, pokkharaṇī acchodakā sātodakā sītodakā setakā supatitthā ramaṇīyā nānārukkhehi sañchannā. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito[Pg.167]. So taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā nhātvā ca pivitvā ca paccuttaritvā tattheva rukkhacchāyāya nisīdeyya vā nipajjeyya vā.

হে বন্ধুগণ, সেখানে যে ব্যক্তির কায়িক আচরণ পবিত্র, বাচনিক আচরণ পবিত্র এবং যিনি সময়ে সময়ে চিত্তের অবকাশ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন, সেই ব্যক্তির প্রতি কীভাবে বিদ্বেষ দূর করতে হবে? হে বন্ধুগণ, যেমন একটি পুষ্করিণী রয়েছে যার জল স্বচ্ছ, সুমিষ্ট, শীতল, নির্মল, সুন্দর ঘাটযুক্ত, মনোরম এবং নানা বৃক্ষে আচ্ছাদিত। অতঃপর গ্রীষ্মের উত্তাপে তপ্ত, রৌদ্রে পীড়িত, ক্লান্ত, তৃষ্ণার্ত ও পিপাসিত এক ব্যক্তি সেখানে এলেন। তিনি সেই পুষ্করিণীতে অবগাহন করে, স্নান করে ও জল পান করে পুনরায় উঠে এসে সেখানেই একটি বৃক্ষের ছায়ায় বসলেন অথবা শুয়ে পড়লেন।


Evamevaṃ kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo parisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, yāpissa parisuddhakāyasamācāratā sāpissa tasmiṃ samaye manasi kātabbā; yāpissa parisuddhavacīsamācāratā sāpissa tasmiṃ samaye manasi kātabbā; yampi labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, tampissa tasmiṃ samaye manasi kātabbaṃ. Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Samantapāsādikaṃ, āvuso, puggalaṃ āgamma cittaṃ pasīdati.

হে বন্ধুগণ, ঠিক একইভাবে, যে ব্যক্তির কায়িক আচরণ পবিত্র, বাচনিক আচরণ পবিত্র এবং যিনি সময়ে সময়ে চিত্তের অবকাশ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন, সেই সময়ে তাঁর সেই পবিত্র কায়িক আচরণের কথা মনন করা উচিত; তাঁর সেই পবিত্র বাচনিক আচরণের কথা মনন করা উচিত; এবং তিনি সময়ে সময়ে চিত্তের যে অবকাশ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করেন, তাও সেই সময়ে মনন করা উচিত। এভাবে সেই ব্যক্তির প্রতি বিদ্বেষ দূর করতে হবে। হে বন্ধুগণ, সর্বতোভাবে প্রসন্নতা উৎপাদনকারী ব্যক্তিকে আশ্রয় করে চিত্ত প্রসন্ন হয়।


‘‘Ime kho, āvuso, pañca āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo’’ti. Dutiyaṃ.

হে বন্ধুগণ, এই হলো পাঁচটি বিদ্বেষ দূর করার উপায়, যার মাধ্যমে ভিক্ষুর মনে উৎপন্ন হওয়া বিদ্বেষ সম্পূর্ণরূপে দূর করা উচিত। দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত।


3. Sākacchasuttaṃ

৩. সাকচ্ছ সূত্র


163. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

১৬৩. সেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন—'হে বন্ধু ভিক্ষুগণ।' ভিক্ষুগণও আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে 'হে বন্ধু' বলে উত্তর দিলেন। আয়ুষ্মান সারিপুত্র এই কথা বললেন—


‘‘Pañcahāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ sākaccho sabrahmacārīnaṃ. Katamehi pañcahi? Idhāvuso, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, sīlasampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca samādhisampanno hoti, samādhisampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca paññāsampanno hoti, paññāsampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttisampanno hoti, vimuttisampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti. Imehi kho, āvuso, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ sākaccho sabrahmacārīna’’nti. Tatiyaṃ.

হে বন্ধুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সহব্রহ্মচারীদের সাথে আলোচনার জন্য উপযুক্ত হন। কোন পাঁচটি? হে বন্ধুগণ, এখানে ভিক্ষু নিজেও শীলসম্পন্ন হন এবং শীলসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন; নিজেও সমাধি সম্পন্ন হন এবং সমাধিসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন; নিজেও প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন এবং প্রজ্ঞাসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন; নিজেও বিমুক্তিসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন; নিজেও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন। হে বন্ধুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সহব্রহ্মচারীদের সাথে আলোচনার জন্য উপযুক্ত হন। তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত।


4. Sājīvasuttaṃ

৪. সাজীব সূত্র


164. Tatra [Pg.168] kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘pañcahi, āvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsājīvo sabrahmacārīnaṃ. Katamehi pañcahi? Idhāvuso, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, sīlasampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca samādhisampanno hoti, samādhisampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca paññāsampanno hoti, paññāsampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttisampanno hoti, vimuttisampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti. Imehi kho, āvuso, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsājīvo sabrahmacārīna’’nti. Catutthaṃ.

১৬৪. সেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন...পে... 'হে বন্ধুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সহব্রহ্মচারীদের সাথে একত্রে বসবাসের (সহজীবনের) জন্য উপযুক্ত হন। কোন পাঁচটি? হে বন্ধুগণ, এখানে ভিক্ষু নিজেও শীলসম্পন্ন হন এবং শীলসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন; নিজেও সমাধি সম্পন্ন হন এবং সমাধিসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন; নিজেও প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন এবং প্রজ্ঞাসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন; নিজেও বিমুক্তিসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন; নিজেও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন হন এবং বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পদ বিষয়ক আলোচনায় উত্থাপিত প্রশ্নের উত্তর দিতে সমর্থ হন। হে বন্ধুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু সহব্রহ্মচারীদের সাথে একত্রে বসবাসের জন্য উপযুক্ত হন।' চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত।


5. Pañhapucchāsuttaṃ

৫. পঞহপুচ্ছা সূত্র


165. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘yo hi koci, āvuso, paraṃ pañhaṃ pucchati, sabbo so pañcahi ṭhānehi, etesaṃ vā aññatarena. Katamehi pañcahi? Mandattā momūhattā paraṃ pañhaṃ pucchati, pāpiccho icchāpakato paraṃ pañhaṃ pucchati, paribhavaṃ paraṃ pañhaṃ pucchati, aññātukāmo paraṃ pañhaṃ pucchati, atha vā panevaṃcitto paraṃ pañhaṃ pucchati – ‘sace me pañhaṃ puṭṭho sammadeva byākarissati iccetaṃ kusalaṃ, no ce me pañhaṃ puṭṭho sammadeva byākarissati ahamassa sammadeva byākarissāmī’ti. Yo hi koci, āvuso, paraṃ pañhaṃ pucchati, sabbo so imehi pañcahi ṭhānehi, etesaṃ vā aññatarena. Ahaṃ kho panāvuso, evaṃcitto paraṃ pañhaṃ pucchāmi – ‘sace me pañhaṃ puṭṭho sammadeva byākarissati iccetaṃ kusalaṃ, no ce me pañhaṃ puṭṭho sammadeva byākarissati, ahamassa sammadeva byākarissāmī’’ti. Pañcamaṃ.

১৬৫. সেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন...পে... 'হে বন্ধুগণ, যে কেউই অন্যকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে, সে সকলেই পাঁচটি কারণে অথবা এগুলোর মধ্যে যেকোনো একটি কারণে জিজ্ঞাসা করে। কোন পাঁচটি কারণে? মন্দতা (মূর্খতা) ও অতি-মোহগ্রস্ততার কারণে অন্যকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে; পাপী ইচ্ছা ও কু-অভিলাষ দ্বারা তাড়িত হয়ে অন্যকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে; অবজ্ঞা করার জন্য অন্যকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে; জানার ইচ্ছা নিয়ে অন্যকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে; অথবা এই রূপ চিত্ত নিয়ে অন্যকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে—"যদি আমার দ্বারা জিজ্ঞাসিত হয়ে সে প্রশ্নের সঠিক উত্তর দিতে পারে, তবে তা ভালো; আর যদি আমার দ্বারা জিজ্ঞাসিত হয়ে সে প্রশ্নের সঠিক উত্তর দিতে না পারে, তবে আমিই তাকে সঠিক উত্তর বুঝিয়ে দেব।" হে বন্ধুগণ, যে কেউই অন্যকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে, সে সকলেই এই পাঁচটি কারণে অথবা এগুলোর মধ্যে যেকোনো একটি কারণে জিজ্ঞাসা করে। হে বন্ধুগণ, আমি কিন্তু এই রূপ চিত্ত নিয়েই অন্যকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করি—"যদি আমার দ্বারা জিজ্ঞাসিত হয়ে সে প্রশ্নের সঠিক উত্তর দিতে পারে, তবে তা ভালো; আর যদি আমার দ্বারা জিজ্ঞাসিত হয়ে সে প্রশ্নের সঠিক উত্তর দিতে না পারে, তবে আমিই তাকে সঠিক উত্তর বুঝিয়ে দেব।"' পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।


6. Nirodhasuttaṃ

৬. নিরোধ সূত্র


166. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘idhāvuso, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ [Pg.169] samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti.

১৬৬. সেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন...পে... 'হে বন্ধুগণ, এখানে শীলসম্পন্ন, সমাধিসম্পন্ন ও প্রজ্ঞাসম্পন্ন ভিক্ষু সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে ব্যুত্থিতও হতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে। যদি তিনি এই ইহজন্মেই অর্হত্ত্ব ফল লাভ করতে না পারেন, তবে কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সহভাব অতিক্রম করে, অন্য কোনো মনোময় কায়বিশিষ্ট ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে ব্যুত্থিতও হতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে।'


Evaṃ vutte āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso yaṃ so bhikkhu atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – natthetaṃ ṭhāna’’nti.

এইরূপ বলা হলে আয়ুষ্মান উদায়ী আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে এই কথা বললেন—'হে বন্ধু সারিপুত্র, এটি অসম্ভব, এর কোনো অবকাশ নেই যে, সেই ভিক্ষু কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সহভাব অতিক্রম করে, অন্য কোনো মনোময় কায়বিশিষ্ট ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে ব্যুত্থিতও হতে পারেন—এইরূপ কোনো সম্ভাবনা নেই।'


Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘idhāvuso, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti.

দ্বিতীয়বারও...পে... তৃতীয়বারও আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করে বললেন—'হে বন্ধুগণ, এখানে শীলসম্পন্ন, সমাধিসম্পন্ন ও প্রজ্ঞাসম্পন্ন ভিক্ষু সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে ব্যুত্থিতও হতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে। যদি তিনি এই ইহজন্মেই অর্হত্ত্ব ফল লাভ করতে না পারেন, তবে কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সহভাব অতিক্রম করে, অন্য কোনো মনোময় কায়বিশিষ্ট ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে ব্যুত্থিতও হতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে।'


Tatiyampi kho āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso yaṃ so bhikkhu atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – natthetaṃ ṭhāna’’nti.

তৃতীয়বারও আয়ুষ্মান উদায়ী আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে এই কথা বললেন—'হে বন্ধু সারিপুত্র, এটি অসম্ভব, এর কোনো অবকাশ নেই যে, সেই ভিক্ষু কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সহভাব অতিক্রম করে, অন্য কোনো মনোময় কায়বিশিষ্ট ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে ব্যুত্থিতও হতে পারেন—এইরূপ কোনো সম্ভাবনা নেই।'


Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘yāvatatiyakampi kho me āyasmā udāyī paṭikkosati, na ca me koci bhikkhu anumodati. Yaṃnūnāhaṃ yena bhagavā tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘idhāvuso, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ [Pg.170] ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti.

তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্রের মনে এই চিন্তা হলো—'আয়ুষ্মান উদায়ী তৃতীয়বার পর্যন্ত আমার কথা প্রত্যাখ্যান করলেন, অথচ কোনো ভিক্ষুই আমার কথার সমর্থন করলেন না। আমি বরং যেখানে ভগবান আছেন সেখানে গমন করি।' অতঃপর আয়ুষ্মান সারিপুত্র যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে গমন করলেন; গমন করে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করে বললেন—'হে বন্ধুগণ, এখানে শীলসম্পন্ন, সমাধিসম্পন্ন ও প্রজ্ঞাসম্পন্ন ভিক্ষু সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে ব্যুত্থিতও হতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে। যদি তিনি এই ইহজন্মেই অর্হত্ত্ব ফল লাভ করতে না পারেন, তবে কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সহভাব অতিক্রম করে, অন্য কোনো মনোময় কায়বিশিষ্ট ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে ব্যুত্থিতও হতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে।'


Evaṃ vutte āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso yaṃ so bhikkhu atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – natthetaṃ ṭhāna’’nti.

এইরূপ বলা হলে, আয়ুষ্মান উদায়ী আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে এই কথা বললেন— 'হে বন্ধু সারিপুত্র, এটা অসম্ভব, এর কোনো সুযোগ নেই যে, সেই ভিক্ষু কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সঙ্গ অতিক্রম করে কোনো এক মনোময় কায়ায় উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি লাভও করবেন এবং তা থেকে উত্থানও করবেন—এমন কোনো সম্ভাবনা নেই।'


Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘idhāvuso, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti.

দ্বিতীয়বারও... এবং তৃতীয়বারও আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করে বললেন— 'হে বন্ধুগণ, এই শাসনে শীলসম্পন্ন, সমাধিসম্পন্ন ও প্রজ্ঞাসম্পন্ন ভিক্ষু সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে উত্থানও করতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে। যদি তিনি এই ইহলোকেই অরহত্ত্বফল লাভ করতে না পারেন, তবে কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সঙ্গ অতিক্রম করে কোনো এক মনোময় কায়ায় উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে উত্থানও করতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে।'


Tatiyampi kho āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso yaṃ so bhikkhu atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – natthetaṃ ṭhāna’’nti.

তৃতীয়বারও আয়ুষ্মান উদায়ী আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে এই কথা বললেন— 'হে বন্ধু সারিপুত্র, এটা অসম্ভব, এর কোনো সুযোগ নেই যে, সেই ভিক্ষু কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সঙ্গ অতিক্রম করে কোনো এক মনোময় কায়ায় উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি লাভও করবেন এবং তা থেকে উত্থানও করবেন—এমন কোনো সম্ভাবনা নেই।'


Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘bhagavatopi kho me sammukhā āyasmā udāyī yāvatatiyakaṃ paṭikkosati, na ca me koci bhikkhu anumodati. Yaṃnūnāhaṃ tuṇhī assa’’nti. Atha kho āyasmā sāriputto tuṇhī ahosi.

তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্রের মনে এই চিন্তা হলো— 'ভগবানের সম্মুখেই আয়ুষ্মান উদায়ী তিনবার পর্যন্ত আমার কথার বিরোধিতা করলেন, অথচ কোনো ভিক্ষুই আমার কথা সমর্থন করলেন না। এখন আমার নীরব থাকাই শ্রেয়।' অতঃপর আয়ুষ্মান সারিপুত্র নীরব হয়ে গেলেন।


Atha kho bhagavā āyasmantaṃ udāyiṃ āmantesi – ‘‘kaṃ pana tvaṃ, udāyi, manomayaṃ kāyaṃ paccesī’’ti? ‘‘Ye te, bhante, devā arūpino saññāmayā’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho tuyhaṃ, udāyi, bālassa abyattassa bhaṇitena! Tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññasī’’ti! Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘atthi nāma, ānanda, theraṃ bhikkhuṃ vihesiyamānaṃ ajjhupekkhissatha[Pg.171]. Na hi nāma, ānanda, kāruññampi bhavissati theramhi bhikkhumhi vihesiyamānamhī’’ti.

তখন ভগবান আয়ুষ্মান উদায়ীকে সম্বোধন করে বললেন— 'উদায়ী, তুমি কোন মনোময় কায়াকে বিশ্বাস করো?' 'ভন্তে, যে সকল অরূপী ও সংজ্ঞাময় দেবগণ আছেন, তাঁদের।' 'উদায়ী, তোমার মতো মূর্খ ও অজ্ঞের কথা বলার কী প্রয়োজন! তুমিও নিজেকে কথা বলার যোগ্য মনে করো!' অতঃপর ভগবান আয়ুষ্মান আনন্দকে সম্বোধন করে বললেন— 'আনন্দ, একজন স্থবির ভিক্ষু এভাবে হেনস্থা হচ্ছেন, আর তোমরা তা কেবল উপেক্ষা করে দেখছ? আনন্দ, একজন স্থবির ভিক্ষু হেনস্থা হওয়ার সময় তোমাদের মনে কি সামান্য করুণাও জাগে না?'


Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

অতঃপর ভগবান ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করে বললেন— 'হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে শীলসম্পন্ন, সমাধিসম্পন্ন ও প্রজ্ঞাসম্পন্ন ভিক্ষু সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে উত্থানও করতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে। যদি তিনি এই ইহলোকেই অরহত্ত্বফল লাভ করতে না পারেন, তবে কবলীকার আহার ভক্ষণকারী দেবগণের সঙ্গ অতিক্রম করে কোনো এক মনোময় কায়ায় উৎপন্ন হয়ে সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি লাভও করতে পারেন এবং তা থেকে উত্থানও করতে পারেন—এইরূপ সম্ভাবনা রয়েছে।' ভগবান এই কথা বললেন। এই কথা বলে সুগত আসন থেকে উঠে বিহারে প্রবেশ করলেন।


Atha kho āyasmā ānando acirapakkantassa bhagavato yenāyasmā upavāṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ upavāṇaṃ etadavoca – ‘‘idhāvuso upavāṇa, aññe there bhikkhū vihesenti. Mayaṃ tena na muccāma. Anacchariyaṃ kho, panetaṃ āvuso upavāṇa, yaṃ bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito etadeva ārabbha udāhareyya yathā āyasmantaṃyevettha upavāṇaṃ paṭibhāseyya. Idāneva amhākaṃ sārajjaṃ okkanta’’nti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ etadavoca –

তখন আয়ুষ্মান আনন্দ ভগবানের প্রস্থান করার অল্প সময় পরেই যেখানে আয়ুষ্মান উপবাণ ছিলেন সেখানে গেলেন এবং আয়ুষ্মান উপবাণকে বললেন— 'হে বন্ধু উপবাণ, এখানে অন্য ভিক্ষুরা স্থবির ভিক্ষুদের হেনস্থা করছেন। আমরা এর দায় থেকে মুক্ত নই। হে বন্ধু উপবাণ, এটা আশ্চর্যের বিষয় হবে না যদি ভগবান সন্ধ্যায় নির্জন ধ্যান থেকে উঠে এই বিষয়টিকে কেন্দ্র করেই কোনো কথা বলেন এবং আয়ুষ্মান উপবাণকেই এর উত্তর দিতে বলেন। এখনই আমাদের মনে ভীতি ও জড়তা প্রবেশ করেছে।' অতঃপর ভগবান সন্ধ্যায় নির্জন ধ্যান থেকে উঠে যেখানে উপস্থানশালা ছিল সেখানে গেলেন এবং প্রস্তুত আসনে বসলেন। বসে ভগবান আয়ুষ্মান উপবাণকে বললেন—


‘‘Katīhi nu kho, upavāṇa, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti? ‘‘Pañcahi, bhante, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Idha, bhante, thero bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhante, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu [Pg.172] sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti.

'উপবাণ, কয়টি গুণে গুণান্বিত হলে একজন স্থবির ভিক্ষু তাঁর সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় ও পূজনীয় হন?' 'ভন্তে, পাঁচটি গুণে গুণান্বিত হলে একজন স্থবির ভিক্ষু তাঁর সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় ও পূজনীয় হন। কোন পাঁচটি? এখানে, ভন্তে, স্থবির ভিক্ষু শীলবান হন... সংবর শীল রক্ষা করে শিক্ষা গ্রহণ করেন; বহুশ্রুত হন... প্রজ্ঞার দ্বারা সত্যকে গভীরভাবে উপলব্ধি করেন; কল্যাণবাক্য বলেন, মিষ্টভাষী হন, মার্জিত, স্পষ্ট, অনিন্দ্য ও অর্থবোধক বাক্যে কথা বলেন; ইহলোকেই পরম সুখদায়ক উচ্চতর চিত্তের চারটি ধ্যান অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন; এবং আসব ক্ষয়ের মাধ্যমে... ইহলোকেই আসবমুক্ত চিত্তমুক্তি ও প্রজ্ঞামুক্তি নিজে উপলব্ধি করে লাভ করে অবস্থান করেন। ভন্তে, এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় ও পূজনীয় হন।'


‘‘Sādhu sādhu, upavāṇa! Imehi kho, upavāṇa, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Ime ce, upavāṇa, pañca dhammā therassa bhikkhuno na saṃvijjeyyuṃ, taṃ sabrahmacārī na sakkareyyuṃ na garuṃ kareyyuṃ na māneyyuṃ na pūjeyyuṃ khaṇḍiccena pāliccena valittacatāya. Yasmā ca kho, upavāṇa, ime pañca dhammā therassa bhikkhuno saṃvijjanti, tasmā taṃ sabrahmacārī sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjentī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

'সাধু, সাধু, উপবাণ! উপবাণ, এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত স্থবির ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় ও পূজনীয় হন। উপবাণ, যদি এই পাঁচটি গুণ স্থবির ভিক্ষুর মধ্যে না থাকত, তবে তাঁর ভাঙা দাঁত, পাকা চুল ও কুঞ্চিত চামড়ার কারণে সধর্মচারীরা তাঁকে সম্মান করত না, শ্রদ্ধা করত না, মান্য করত না এবং পূজা করত না। কিন্তু উপবাণ, যেহেতু এই পাঁচটি গুণ স্থবির ভিক্ষুর মধ্যে বিদ্যমান রয়েছে, তাই সধর্মচারীরা তাঁকে সম্মান করে, শ্রদ্ধা করে, মান্য করে এবং পূজা করে।' ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।


7. Codanāsuttaṃ

৭. চোদনা সূত্র (অভিযোগ বা সংশোধন সূত্র)


167. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘codakena, āvuso, bhikkhunā paraṃ codetukāmena pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā paro codetabbo’’.

১৬৭. সেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করে বললেন— 'হে বন্ধুগণ, যে অভিযোগকারী ভিক্ষু অন্যকে সংশোধন বা অভিযুক্ত করতে চান, তাঁকে নিজের মধ্যে পাঁচটি গুণ প্রতিষ্ঠিত করে অন্যকে অভিযুক্ত করতে হবে।'


‘‘Katame pañca? Kālena vakkhāmi, no akālena; bhūtena vakkhāmi, no abhūtena; saṇhena vakkhāmi, no pharusena; atthasaṃhitena vakkhāmi, no anatthasaṃhitena; mettacitto vakkhāmi, no dosantaro. Codakena, āvuso, bhikkhunā paraṃ codetukāmena ime pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā paro codetabbo.

'কোন পাঁচটি? (১) আমি উপযুক্ত সময়ে বলব, অনুপযুক্ত সময়ে নয়; (২) আমি সত্য বলব, অসত্য নয়; (৩) আমি মৃদু ভাষায় বলব, কর্কশ ভাষায় নয়; (৪) আমি কল্যাণকর কথা বলব, অকল্যাণকর নয়; (৫) আমি মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে বলব, দ্বেষপূর্ণ চিত্তে নয়। হে বন্ধুগণ, অন্যকে অভিযুক্ত করতে ইচ্ছুক অভিযোগকারী ভিক্ষুকে নিজের মধ্যে এই পাঁচটি গুণ প্রতিষ্ঠিত করে অন্যকে অভিযুক্ত করতে হবে।'


‘‘Idhāhaṃ, āvuso, ekaccaṃ puggalaṃ passāmi akālena codiyamānaṃ no kālena kupitaṃ, abhūtena codiyamānaṃ no bhūtena kupitaṃ, pharusena codiyamānaṃ no saṇhena kupitaṃ, anatthasaṃhitena codiyamānaṃ no atthasaṃhitena kupitaṃ, dosantarena codiyamānaṃ no mettacittena kupitaṃ.

'হে বন্ধুগণ, আমি এখানে কোনো কোনো ব্যক্তিকে দেখি যে, অনুপযুক্ত সময়ে অভিযুক্ত হওয়ায় এবং উপযুক্ত সময়ে অভিযুক্ত না হওয়ায় সে ক্রুদ্ধ হয়; অসত্যের দ্বারা অভিযুক্ত হওয়ায় এবং সত্যের দ্বারা অভিযুক্ত না হওয়ায় সে ক্রুদ্ধ হয়; কর্কশ ভাষায় অভিযুক্ত হওয়ায় এবং মৃদু ভাষায় অভিযুক্ত না হওয়ায় সে ক্রুদ্ধ হয়; অকল্যাণকর কথায় অভিযুক্ত হওয়ায় এবং কল্যাণকর কথায় অভিযুক্ত না হওয়ায় সে ক্রুদ্ধ হয়; দ্বেষপূর্ণ চিত্তে অভিযুক্ত হওয়ায় এবং মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে অভিযুক্ত না হওয়ায় সে ক্রুদ্ধ হয়।'


‘‘Adhammacuditassa, āvuso, bhikkhuno pañcahākārehi avippaṭisāro upadahātabbo – ‘akālenāyasmā cudito no kālena, alaṃ te avippaṭisārāya; abhūtenāyasmā cudito no bhūtena, alaṃ te avippaṭisārāya; pharusenāyasmā cudito no saṇhena, alaṃ te avippaṭisārāya[Pg.173]; anatthasaṃhitenāyasmā cudito no atthasaṃhitena, alaṃ te avippaṭisārāya; dosantarenāyasmā cudito no mettacittena, alaṃ te avippaṭisārāyā’ti. Adhammacuditassa, āvuso, bhikkhuno imehi pañcahākārehi avippaṭisāro upadahātabbo.

'হে বন্ধুগণ, অধর্মত অভিযুক্ত ভিক্ষুর মনে পাঁচটি উপায়ে অনুতাপহীনতা জাগ্রত করতে হবে— ১. "আয়ুষ্মানকে অনুপযুক্ত সময়ে অভিযুক্ত করা হয়েছে, উপযুক্ত সময়ে নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত"; ২. "আয়ুষ্মানকে অসত্যের দ্বারা অভিযুক্ত করা হয়েছে, সত্যের দ্বারা নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত"; ৩. "আয়ুষ্মানকে কর্কশ ভাষায় অভিযুক্ত করা হয়েছে, মৃদু ভাষায় নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত"; ৪. "আয়ুষ্মানকে অকল্যাণকর কথায় অভিযুক্ত করা হয়েছে, কল্যাণকর কথায় নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত"; ৫. "আয়ুষ্মানকে দ্বেষপূর্ণ চিত্তে অভিযুক্ত করা হয়েছে, মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত।" হে বন্ধুগণ, অধর্মত অভিযুক্ত ভিক্ষুর মনে এই পাঁচটি উপায়ে অনুতাপহীনতা জাগ্রত করতে হবে।'


‘‘Adhammacodakassa, āvuso, bhikkhuno pañcahākārehi vippaṭisāro upadahātabbo – ‘akālena te, āvuso, codito no kālena, alaṃ te vippaṭisārāya; abhūtena te, āvuso, codito no bhūtena, alaṃ te vippaṭisārāya; pharusena te, āvuso, codito no saṇhena, alaṃ te vippaṭisārāya; anatthasaṃhitena te, āvuso, codito no atthasaṃhitena, alaṃ te vippaṭisārāya; dosantarena te, āvuso, codito no mettacittena, alaṃ te vippaṭisārāyā’ti. Adhammacodakassa, āvuso, bhikkhuno imehi pañcahākārehi vippaṭisāro upadahātabbo. Taṃ kissa hetu? Yathā na aññopi bhikkhu abhūtena codetabbaṃ maññeyyāti.

'হে বন্ধুগণ, অধর্মত অভিযুক্তকারী ভিক্ষুর মনে পাঁচটি উপায়ে অনুতাপ জাগ্রত করতে হবে— ১. "হে বন্ধু, আপনি অনুপযুক্ত সময়ে অভিযুক্ত করেছেন, উপযুক্ত সময়ে নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত"; ২. "হে বন্ধু, আপনি অসত্যের দ্বারা অভিযুক্ত করেছেন, সত্যের দ্বারা নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত"; ৩. "হে বন্ধু, আপনি কর্কশ ভাষায় অভিযুক্ত করেছেন, মৃদু ভাষায় নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত"; ৪. "হে বন্ধু, আপনি অকল্যাণকর কথায় অভিযুক্ত করেছেন, কল্যাণকর কথায় নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত"; ৫. "হে বন্ধু, আপনি দ্বেষপূর্ণ চিত্তে অভিযুক্ত করেছেন, মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত।" হে বন্ধুগণ, অধর্মত অভিযুক্তকারী ভিক্ষুর মনে এই পাঁচটি উপায়ে অনুতাপ জাগ্রত করতে হবে। তা কী কারণে? যাতে অন্য কোনো ভিক্ষুও অসত্যের দ্বারা কাউকে অভিযুক্ত করার কথা চিন্তা না করে।'


‘‘Idha panāhaṃ, āvuso, ekaccaṃ puggalaṃ passāmi kālena codiyamānaṃ no akālena kupitaṃ, bhūtena codiyamānaṃ no abhūtena kupitaṃ, saṇhena codiyamānaṃ no pharusena kupitaṃ, atthasaṃhitena codiyamānaṃ no anatthasaṃhitena kupitaṃ, mettacittena codiyamānaṃ no dosantarena kupitaṃ.

'কিন্তু হে বন্ধুগণ, আমি এখানে কোনো কোনো ব্যক্তিকে দেখি যে, উপযুক্ত সময়ে অভিযুক্ত হওয়া সত্ত্বেও এবং অনুপযুক্ত সময়ে অভিযুক্ত না হওয়া সত্ত্বেও সে ক্রুদ্ধ হয়; সত্যের দ্বারা অভিযুক্ত হওয়া সত্ত্বেও এবং অসত্যের দ্বারা অভিযুক্ত না হওয়া সত্ত্বেও সে ক্রুদ্ধ হয়; মৃদু ভাষায় অভিযুক্ত হওয়া সত্ত্বেও এবং কর্কশ ভাষায় অভিযুক্ত না হওয়া সত্ত্বেও সে ক্রুদ্ধ হয়; কল্যাণকর কথায় অভিযুক্ত হওয়া সত্ত্বেও এবং অকল্যাণকর কথায় অভিযুক্ত না হওয়া সত্ত্বেও সে ক্রুদ্ধ হয়; মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে অভিযুক্ত হওয়া সত্ত্বেও এবং দ্বেষপূর্ণ চিত্তে অভিযুক্ত না হওয়া সত্ত্বেও সে ক্রুদ্ধ হয়।'


‘‘Dhammacuditassa, āvuso, bhikkhuno pañcahākārehi vippaṭisāro upadahātabbo – ‘kālenāyasmā cudito no akālena, alaṃ te vippaṭisārāya; bhūtenāyasmā cudito no abhūtena, alaṃ te vippaṭisārāya; saṇhenāyasmā cudito no pharusena, alaṃ te vippaṭisārāya; atthasaṃhitenāyasmā cudito no anatthasaṃhitena, alaṃ te vippaṭisārāya; mettacittenāyasmā cudito no dosantarena, alaṃ te vippaṭisārāyā’ti. Dhammacuditassa, āvuso, bhikkhuno imehi pañcahākārehi vippaṭisāro upadahātabbo.

'হে বন্ধুগণ, ধর্মত অভিযুক্ত ভিক্ষুর মনে পাঁচটি উপায়ে অনুতাপ জাগ্রত করতে হবে— ১. "আয়ুষ্মানকে উপযুক্ত সময়ে অভিযুক্ত করা হয়েছে, অনুপযুক্ত সময়ে নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত"; ২. "আয়ুষ্মানকে সত্যের দ্বারা অভিযুক্ত করা হয়েছে, অসত্যের দ্বারা নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত"; ৩. "আয়ুষ্মানকে মৃদু ভাষায় অভিযুক্ত করা হয়েছে, কর্কশ ভাষায় নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত"; ৪. "আয়ুষ্মানকে কল্যাণকর কথায় অভিযুক্ত করা হয়েছে, অকল্যাণকর কথায় নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত"; ৫. "আয়ুষ্মানকে মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে অভিযুক্ত করা হয়েছে, দ্বেষপূর্ণ চিত্তে নয়; সুতরাং আপনার অনুতপ্ত হওয়া উচিত।" হে বন্ধুগণ, ধর্মত অভিযুক্ত ভিক্ষুর মনে এই পাঁচটি উপায়ে অনুতাপ জাগ্রত করতে হবে।'


‘‘Dhammacodakassa, āvuso, bhikkhuno pañcahākārehi avippaṭisāro upadahātabbo – ‘kālena te, āvuso, codito no akālena, alaṃ [Pg.174] te avippaṭisārāya; bhūtena te, āvuso, codito no abhūtena, alaṃ te avippaṭisārāya; saṇhena te, āvuso, codito no pharusena, alaṃ te avippaṭisārāya; atthasaṃhitena te, āvuso, codito no anatthasaṃhitena, alaṃ te avippaṭisārāya; mettacittena te, āvuso, codito no dosantarena, alaṃ te avippaṭisārāyā’ti. Dhammacodakassa, āvuso, bhikkhuno imehi pañcahākārehi avippaṭisāro upadahātabbo. Taṃ kissa hetu? Yathā aññopi bhikkhu bhūtena coditabbaṃ maññeyyāti.

'হে বন্ধুগণ, ধর্মত অভিযুক্তকারী ভিক্ষুর মনে পাঁচটি উপায়ে অনুতাপহীনতা জাগ্রত করতে হবে— ১. "হে বন্ধু, আপনি উপযুক্ত সময়ে অভিযুক্ত করেছেন, অনুপযুক্ত সময়ে নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত"; ২. "হে বন্ধু, আপনি সত্যের দ্বারা অভিযুক্ত করেছেন, অসত্যের দ্বারা নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত"; ৩. "হে বন্ধু, আপনি মৃদু ভাষায় অভিযুক্ত করেছেন, কর্কশ ভাষায় নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত"; ৪. "হে বন্ধু, আপনি কল্যাণকর কথায় অভিযুক্ত করেছেন, অকল্যাণকর কথায় নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত"; ৫. "হে বন্ধু, আপনি মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে অভিযুক্ত করেছেন, দ্বেষপূর্ণ চিত্তে নয়; সুতরাং আপনার অনুতাপ না হওয়াই উচিত।" হে বন্ধুগণ, ধর্মত অভিযুক্তকারী ভিক্ষুর মনে এই পাঁচটি উপায়ে অনুতাপহীনতা জাগ্রত করতে হবে। তা কী কারণে? যাতে অন্য কোনো ভিক্ষুও সত্যের দ্বারা কাউকে অভিযুক্ত করার কথা চিন্তা করে।'


‘‘Cuditena, āvuso, puggalena dvīsu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ – sacce ca, akuppe ca. Maṃ cepi, āvuso, pare codeyyuṃ kālena vā akālena vā bhūtena vā abhūtena vā saṇhena vā pharusena vā atthasaṃhitena vā anatthasaṃhitena vā mettacittā vā dosantarā vā, ahampi dvīsuyeva dhammesu patiṭṭhaheyyaṃ – sacce ca, akuppe ca. Sace jāneyyaṃ – ‘attheso mayi dhammo’ti, ‘atthī’ti naṃ vadeyyaṃ – ‘saṃvijjateso mayi dhammo’ti. Sace jāneyyaṃ – ‘nattheso mayi dhammo’ti, ‘natthī’ti naṃ vadeyyaṃ – ‘neso dhammo mayi saṃvijjatī’ti.

অভিযুক্ত ব্যক্তির, হে আবসো, দুটি বিষয়ে প্রতিষ্ঠিত থাকা উচিত—সত্যে এবং অক্রোধে। হে আবসো, অন্যেরা যদি আমাকে উপযুক্ত সময়ে বা অনুপযুক্ত সময়ে, সত্য বিষয়ে বা অসত্য বিষয়ে, মৃদুভাবে বা কঠোরভাবে, কল্যাণকর উদ্দেশ্যে বা অকল্যাণকর উদ্দেশ্যে, মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে বা অন্তরে দ্বেষ পোষণ করে অভিযুক্ত করে, তবুও আমি কেবল দুটি বিষয়েই প্রতিষ্ঠিত থাকব—সত্যে এবং অক্রোধে। যদি আমি জানি যে, 'এই ধর্মটি আমার মধ্যে আছে', তবে আমি তাকে বলব, 'এটি আছে, এই ধর্মটি আমার মধ্যে বিদ্যমান।' আর যদি আমি জানি যে, 'এই ধর্মটি আমার মধ্যে নেই', তবে আমি তাকে বলব, 'এটি নেই, এই ধর্মটি আমার মধ্যে বিদ্যমান নয়।'


‘‘Evampi kho te, sāriputta, vuccamānā atha ca panidhekacce moghapurisā na padakkhiṇaṃ gaṇhantī’’ti.

হে সারিপুত্ত, এভাবে উপদেশ দেওয়া সত্ত্বেও, এই শাসনে কিছু মোঘপুরুষ (মূঢ় ব্যক্তি) তা শ্রদ্ধার সাথে গ্রহণ করে না।


‘‘Ye te, bhante, puggalā assaddhā jīvikatthā na saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā saṭhā māyāvino ketabino uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā indriyesu aguttadvārā bhojane amattaññuno jāgariyaṃ ananuyuttā sāmaññe anapekkhavanto sikkhāya na tibbagāravā bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā kusītā hīnavīriyā muṭṭhassatino asampajānā asamāhitā vibbhantacittā duppaññā eḷamūgā, te mayā evaṃ vuccamānā na padakkhiṇaṃ gaṇhanti.

ভন্তে, যেসব ব্যক্তি শ্রদ্ধাহীন হয়ে কেবল জীবিকা নির্বাহের উদ্দেশ্যে, শ্রদ্ধা ছাড়া গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছে; যারা শঠ, মায়াবী (প্রতারক), কপট, চঞ্চল, উদ্ধত, অহংকারী, বাচাল, অসংলগ্নভাষী, ইন্দ্রিয়সমূহে অসংবৃতদ্বার, ভোজনে মাত্রাজ্ঞানহীন, জাগরণে অনভিযুক্ত, শ্রমণ্যধর্মে উপেক্ষাকারী, শিক্ষায় গভীর শ্রদ্ধাহীন, ভোগবিলাসী ও শিথিলচারী, অধোগামী নীবরণসমূহে অগ্রগামী, নির্জনতা বিমুখ, অলস, হীনবীর্য, স্মৃতিভ্রষ্ট, অসম্প্রজ্ঞাত, অসমাহিত, বিক্ষিপ্তচিত্ত, প্রজ্ঞাহীন ও জড়বুদ্ধিসম্পন্ন; আমি তাদের এভাবে উপদেশ দিলেও তারা তা শ্রদ্ধার সাথে গ্রহণ করে না।


‘‘Ye pana te, bhante, kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā asaṭhā amāyāvino aketabino anuddhatā anunnaḷā acapalā amukharā avikiṇṇavācā indriyesu guttadvārā bhojane mattaññuno jāgariyaṃ [Pg.175] anuyuttā sāmaññe apekkhavanto sikkhāya tibbagāravā na bāhulikā na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā āraddhavīriyā pahitattā upaṭṭhitassatino sampajānā samāhitā ekaggacittā paññavanto aneḷamūgā, te mayā evaṃ vuccamānā padakkhiṇaṃ gaṇhantīti.

কিন্তু ভন্তে, যেসব কুলপুত্র শ্রদ্ধাবান হয়ে গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছেন; যারা শঠ নন, মায়াবী নন, কপট নন, চঞ্চল নন, অনুদ্ধত, অহংকারহীন, বাচাল নন, অসংলগ্নভাষী নন, ইন্দ্রিয়সমূহে সংবৃতদ্বার, ভোজনে মাত্রাজ্ঞানী, জাগরণে নিযুক্ত, শ্রমণ্যধর্মে শ্রদ্ধাশীল, শিক্ষায় গভীর শ্রদ্ধাবান, ভোগবিলাসী ও শিথিলচারী নন, অধোগামী নীবরণসমূহ বর্জনকারী, নির্জনতা বা প্রবিবেকে অগ্রগামী, আরব্ধবীর্য, আত্মোৎসর্গকারী, উপস্থিতস্মৃতিসম্পন্ন, সম্প্রজ্ঞাত, সমাহিত, একাগ্ৰচিত্ত, প্রজ্ঞাবান ও জড়বুদ্ধিহীন; আমি তাদের এভাবে উপদেশ দিলে তারা তা শ্রদ্ধার সাথে গ্রহণ করেন।


‘‘Ye te, sāriputta, puggalā assaddhā jīvikatthā na saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā saṭhā māyāvino ketabino uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā indriyesu aguttadvārā bhojane amattaññuno jāgariyaṃ ananuyuttā sāmaññe anapekkhavanto sikkhāya na tibbagāravā bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā kusītā hīnavīriyā muṭṭhassatino asampajānā asamāhitā vibbhantacittā duppaññā eḷamūgā, tiṭṭhantu te.

হে সারিপুত্ত, যেসব ব্যক্তি শ্রদ্ধাহীন হয়ে কেবল জীবিকা নির্বাহের উদ্দেশ্যে, শ্রদ্ধা ছাড়া গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছে; যারা শঠ, মায়াবী, কপট, চঞ্চল, উদ্ধত, অহংকারী, বাচাল, অসংলগ্নভাষী, ইন্দ্রিয়সমূহে অসংবৃতদ্বার, ভোজনে মাত্রাজ্ঞানহীন, জাগরণে অনভিযুক্ত, শ্রমণ্যধর্মে উপেক্ষাকারী, শিক্ষায় গভীর শ্রদ্ধাহীন, ভোগবিলাসী ও শিথিলচারী, অধোগামী নীবরণসমূহে অগ্রগামী, নির্জনতা বিমুখ, অলস, হীনবীর্য, স্মৃতিভ্রষ্ট, অসম্প্রজ্ঞাত, অসমাহিত, বিক্ষিপ্তচিত্ত, প্রজ্ঞাহীন ও জড়বুদ্ধিসম্পন্ন—তাদের কথা বাদ দাও।


‘‘Ye pana, te sāriputta, kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā asaṭhā amāyāvino aketabino anuddhatā anunnaḷā acapalā amukharā avikiṇṇavācā indriyesu guttadvārā bhojane mattaññuno jāgariyaṃ anuyuttā sāmaññe apekkhavanto sikkhāya tibbagāravā na bāhulikā na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā āraddhavīriyā pahitattā upaṭṭhitassatino sampajānā samāhitā ekaggacittā paññavanto aneḷamūgā, te tvaṃ, sāriputta, vadeyyāsi. Ovada, sāriputta, sabrahmacārī; anusāsa, sāriputta, sabrahmacārī – ‘asaddhammā vuṭṭhāpetvā saddhamme patiṭṭhāpessāmi sabrahmacārī’ti. Evañhi te, sāriputta, sikkhitabba’’nti. Sattamaṃ.

কিন্তু হে সারিপুত্ত, যেসব কুলপুত্র শ্রদ্ধাবান হয়ে গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছেন; যারা শঠ নন, মায়াবী নন, কপট নন, চঞ্চল নন, অনুদ্ধত, অহংকারহীন, বাচাল নন, অসংলগ্নভাষী নন, ইন্দ্রিয়সমূহে সংবৃতদ্বার, ভোজনে মাত্রাজ্ঞানী, জাগরণে নিযুক্ত, শ্রমণ্যধর্মে শ্রদ্ধাশীল, শিক্ষায় গভীর শ্রদ্ধাবান, ভোগবিলাসী ও শিথিলচারী নন, অধোগামী নীবরণসমূহ বর্জনকারী, নির্জনতা বা প্রবিবেকে অগ্রগামী, আরব্ধবীর্য, আত্মোৎসর্গকারী, উপস্থিতস্মৃতিসম্পন্ন, সম্প্রজ্ঞাত, সমাহিত, একাগ্ৰচিত্ত, প্রজ্ঞাবান ও জড়বুদ্ধিহীন; তুমি তাদের সাথে কথা বলো। হে সারিপুত্ত, সব্রহ্মচারীদের উপদেশ দাও; হে সারিপুত্ত, সব্রহ্মচারীদের অনুশাসন করো—'আমি সব্রহ্মচারীদের অসদ্ধর্ম থেকে মুক্ত করে সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত করব।' হে সারিপুত্ত, তোমার এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


8. Sīlasuttaṃ

৮. শীল সূত্র


168. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘dussīlassa, āvuso, sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, āvuso, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi [Pg.176] …pe… pheggupi… sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ.

১৬৮. সেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্ত ভিক্ষুদের সম্বোধন করলেন— 'হে আবসো, শীলহীন ও শীল-বিপন্ন ব্যক্তির সম্যক সমাধি লাভের হেতু বিনষ্ট হয়। সম্যক সমাধি না থাকলে, সম্যক সমাধি-বিপন্ন ব্যক্তির যথাভূত জ্ঞানদর্শন লাভের হেতু বিনষ্ট হয়। যথাভূত জ্ঞানদর্শন না থাকলে, যথাভূত জ্ঞানদর্শন-বিপন্ন ব্যক্তির নির্বেদ ও বিরাগ লাভের হেতু বিনষ্ট হয়। নির্বেদ ও বিরাগ না থাকলে, নির্বেদ ও বিরাগ-বিপন্ন ব্যক্তির বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন লাভের হেতু বিনষ্ট হয়। হে আবসো, যেমন কোনো বৃক্ষের ডালপালা ও পাতা যদি নষ্ট হয়ে যায়, তবে তার কুঁড়িও পূর্ণতা পায় না, তার ছাল, অসার অংশ এবং সার অংশও পূর্ণতা লাভ করে না। ঠিক তেমনি, হে আবসো, শীলহীন ও শীল-বিপন্ন ব্যক্তির সম্যক সমাধি লাভের হেতু বিনষ্ট হয়; সম্যক সমাধি না থাকলে সম্যক সমাধি-বিপন্ন ব্যক্তির যথাভূত জ্ঞানদর্শন লাভের হেতু বিনষ্ট হয়; যথাভূত জ্ঞানদর্শন না থাকলে যথাভূত জ্ঞানদর্শন-বিপন্ন ব্যক্তির নির্বেদ ও বিরাগ লাভের হেতু বিনষ্ট হয়; নির্বেদ ও বিরাগ না থাকলে নির্বেদ ও বিরাগ-বিপন্ন ব্যক্তির বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন লাভের হেতু বিনষ্ট হয়।'


‘‘Sīlavato, āvuso, sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, āvuso, rukkho, sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi…pe… pheggupi… sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassana’’nti. Aṭṭhamaṃ.

হে আবসো, শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তির সম্যক সমাধি লাভের হেতু পূর্ণতা লাভ করে। সম্যক সমাধি থাকলে, সম্যক সমাধি-সম্পন্ন ব্যক্তির যথাভূত জ্ঞানদর্শন লাভের হেতু পূর্ণতা লাভ করে। যথাভূত জ্ঞানদর্শন থাকলে, যথাভূত জ্ঞানদর্শন-সম্পন্ন ব্যক্তির নির্বেদ ও বিরাগ লাভের হেতু পূর্ণতা লাভ করে। নির্বেদ ও বিরাগ থাকলে, নির্বেদ ও বিরাগ-সম্পন্ন ব্যক্তির বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন লাভের হেতু পূর্ণতা লাভ করে। হে আবসো, যেমন কোনো বৃক্ষ যদি ডালপালা ও পাতায় সমৃদ্ধ বা পূর্ণাঙ্গ হয়, তবে তার কুঁড়িও পূর্ণতা লাভ করে, তার ছাল, অসার অংশ এবং সার অংশও পূর্ণতা লাভ করে। ঠিক তেমনি, হে আবসো, শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তির সম্যক সমাধি লাভের হেতু পূর্ণতা লাভ করে; সম্যক সমাধি থাকলে সম্যক সমাধি-সম্পন্ন ব্যক্তির যথাভূত জ্ঞানদর্শন লাভের হেতু পূর্ণতা লাভ করে; যথাভূত জ্ঞানদর্শন থাকলে যথাভূত জ্ঞানদর্শন-সম্পন্ন ব্যক্তির নির্বেদ ও বিরাগ লাভের হেতু পূর্ণতা লাভ করে; নির্বেদ ও বিরাগ থাকলে নির্বেদ ও বিরাগ-সম্পন্ন ব্যক্তির বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন লাভের হেতু পূর্ণতা লাভ করে।


9. Khippanisantisuttaṃ

৯. ক্ষিপ্রনিসন্তি সূত্র


169. Atha kho āyasmā ānando yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

১৬৯. অতঃপর আয়ুষ্মান আনন্দ যেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্ত ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে তিনি আয়ুষ্মান সারিপুত্তের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। প্রীতিপূর্ণ ও স্মরণীয় আলাপ-আলোচনা শেষ করে তিনি একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান আনন্দ আয়ুষ্মান সারিপুত্তকে এই কথা বললেন—


‘‘Kittāvatā nu kho, āvuso sāriputta, bhikkhu khippanisanti ca hoti, kusalesu dhammesu suggahitaggāhī ca, bahuñca gaṇhāti, gahitañcassa nappamussatī’’ti? ‘‘Āyasmā kho ānando bahussuto. Paṭibhātu āyasmantaṃyeva ānanda’’nti. ‘‘Tenahāvuso sāriputta, suṇāhi, sādhukaṃ manasi [Pg.177] karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā sāriputto āyasmato ānandassa paccassosi. Āyasmā ānando etadavoca –

হে আবসো সারিপুত্ত, কতটুকু যোগ্যতার দ্বারা একজন ভিক্ষু কুশল ধর্মসমূহে ক্ষিপ্রনিসন্তি (দ্রুত অনুধাবনকারী) হন, যা শেখেন তা ভালোভাবে গ্রহণ করেন, প্রচুর পরিমাণে শেখেন এবং যা শিখেছেন তা ভুলে যান না? আয়ুষ্মান আনন্দ তো বহুশ্রুত। আয়ুষ্মান আনন্দ নিজেই এটি ব্যাখ্যা করুন। তাহলে হে আবসো সারিপুত্ত, মনোযোগ দিয়ে শোনো, ভালোভাবে মনে ধারণ করো; আমি বলছি। হ্যাঁ, আবসো, আয়ুষ্মান সারিপুত্ত আয়ুষ্মান আনন্দের কথায় সম্মতি জানালেন। আয়ুষ্মান আনন্দ এই কথা বললেন—


‘‘Idhāvuso sāriputta, bhikkhu atthakusalo ca hoti, dhammakusalo ca, byañjanakusalo ca, niruttikusalo ca, pubbāparakusalo ca. Ettāvatā kho, āvuso sāriputta, bhikkhu khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu, suggahitaggāhī ca, bahuñca gaṇhāti, gahitañcassa nappamussatī’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, āvuso! Abbhutaṃ, āvuso!! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ āyasmatā ānandena. Imehi ca mayaṃ pañcahi dhammehi samannāgataṃ āyasmantaṃ ānandaṃ dhārema – ‘āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo’’’ti. Navamaṃ.

হে আবসো সারিপুত্ত, এই শাসনে ভিক্ষু অর্থ-কুশল, ধর্ম-কুশল, ব্যঞ্জন-কুশল, নিরুক্তি-কুশল এবং পূর্বাপর-কুশল হন। হে আবসো সারিপুত্ত, এই যোগ্যতার দ্বারাই একজন ভিক্ষু কুশল ধর্মসমূহে দ্রুত অনুধাবনকারী হন, যা শেখেন তা ভালোভাবে গ্রহণ করেন, প্রচুর পরিমাণে শেখেন এবং যা শিখেছেন তা ভুলে যান না। আশ্চর্য, আবসো! অদ্ভুত, আবসো! আয়ুষ্মান আনন্দ কত সুন্দরভাবেই না এটি ব্যক্ত করেছেন! আমরা আয়ুষ্মান আনন্দকে এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত বলে মনে করি—'আয়ুষ্মান আনন্দ অর্থ-কুশল, ধর্ম-কুশল, ব্যঞ্জন-কুশল, নিরুক্তি-কুশল এবং পূর্বাপর-কুশল।'


10. Bhaddajisuttaṃ

১০. ভদ্দজি সূত্র


170. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho āyasmā bhaddaji yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ bhaddajiṃ āyasmā ānando etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso bhaddaji, dassanānaṃ aggaṃ, kiṃ savanānaṃ aggaṃ, kiṃ sukhānaṃ aggaṃ, kiṃ saññānaṃ aggaṃ, kiṃ bhavānaṃ agga’’nti?

১৭০. এক সময় আয়ুষ্মান আনন্দ কৌশাম্বীর ঘোষিতারামে বিহার করছিলেন। তখন আয়ুষ্মান ভদ্দজি যেখানে আয়ুষ্মান আনন্দ ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে তিনি আয়ুষ্মান আনন্দের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। প্রীতিপূর্ণ ও স্মরণীয় আলাপ-আলোচনা শেষ করে তিনি একপাশে বসলেন। একপাশে উপবিষ্ট আয়ুষ্মান ভদ্দজিকে আয়ুষ্মান আনন্দ এই কথা বললেন— 'হে আবসো ভদ্দজি, দর্শনসমূহের মধ্যে কোনটি সর্বশ্রেষ্ঠ? শ্রবণসমূহের মধ্যে কোনটি সর্বশ্রেষ্ঠ? সুখসমূহের মধ্যে কোনটি সর্বশ্রেষ্ঠ? সংজ্ঞাসমূহের মধ্যে কোনটি সর্বশ্রেষ্ঠ? এবং ভবসমূহের মধ্যে কোনটি সর্বশ্রেষ্ঠ?'


‘‘Atthāvuso, brahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, yo taṃ brahmānaṃ passati, idaṃ dassanānaṃ aggaṃ. Atthāvuso, ābhassarā nāma devā sukhena abhisannā parisannā. Te kadāci karahaci udānaṃ udānenti – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti! Yo taṃ saddaṃ suṇāti, idaṃ savanānaṃ aggaṃ. Atthāvuso, subhakiṇhā nāma devā. Te santaṃyeva tusitā sukhaṃ paṭivedenti, idaṃ sukhānaṃ aggaṃ. Atthāvuso, ākiñcaññāyatanūpagā devā, idaṃ saññānaṃ aggaṃ. Atthāvuso, nevasaññānāsaññāyatanūpagā devā, idaṃ bhavānaṃ agga’’nti. ‘‘Sameti kho idaṃ āyasmato bhaddajissa, yadidaṃ bahunā janenā’’ti?

হে আবসো, ব্রহ্মা আছেন যিনি বিজয়ী, অপরাজিত, সর্বদর্শী ও পরম ক্ষমতার অধিকারী। যে ব্যক্তি সেই ব্রহ্মাকে দর্শন করে, তা-ই দর্শনসমূহের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ। হে আবসো, আভাস্বর নামক দেবগণ আছেন যারা সুখে প্লাবিত ও পরিব্যাপ্ত। তারা মাঝে মাঝে এই আনন্দধ্বনি উচ্চারণ করেন— 'আহা কী সুখ! আহা কী সুখ!' যে ব্যক্তি সেই শব্দ শোনে, তা-ই শ্রবণসমূহের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ। হে আবসো, শুভকৃৎস্ন নামক দেবগণ আছেন। তারা শান্ত ও তৃপ্ত হয়ে সুখ অনুভব করেন; এই সুখ অনুভব করাই সুখসমূহের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ। হে আবসো, অকিঞ্চন্যাযতন-গামী দেবগণ আছেন; তাদের সংজ্ঞাই সংজ্ঞাসমূহের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ। হে আবসো, নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন-গামী দেবগণ আছেন; তাদের অস্তিত্ব বা ভবই ভবসমূহের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ। তাহলে কি আয়ুষ্মান ভদ্দজির এই উত্তর সাধারণ মানুষের বিশ্বাসের সাথে মিলে যায়?


‘‘Āyasmā [Pg.178] kho, ānando, bahussuto. Paṭibhātu āyasmantaṃyeva ānanda’’nti. ‘‘Tenahāvuso bhaddaji, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā bhaddaji āyasmato ānandassa paccassosi. Āyasmā ānando etadavoca –

আয়ুষ্মান আনন্দ তো বহুশ্রুত। আয়ুষ্মান আনন্দ নিজেই এটি ব্যাখ্যা করুন। তাহলে হে আবসো ভদ্দজি, মনোযোগ দিয়ে শোনো, ভালোভাবে মনে ধারণ করো; আমি বলছি। হ্যাঁ, আবসো, আয়ুষ্মান ভদ্দজি আয়ুষ্মান আনন্দের কথায় সম্মতি জানালেন। আয়ুষ্মান আনন্দ এই কথা বললেন—


‘‘Yathā passato kho, āvuso, anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ dassanānaṃ aggaṃ. Yathā suṇato anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ savanānaṃ aggaṃ. Yathā sukhitassa anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ sukhānaṃ aggaṃ. Yathā saññissa anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ saññānaṃ aggaṃ. Yathā bhūtassa anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ bhavānaṃ agga’’nti. Dasamaṃ.

"হে বন্ধু, যেভাবে দর্শনকারী ব্যক্তির (দর্শনের) অব্যবহিত পরেই আসবসমূহের ক্ষয় হয়, এই দর্শনই দর্শনসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ। যেভাবে শ্রবণকারী ব্যক্তির (শ্রবণের) অব্যবহিত পরেই আসবসমূহের ক্ষয় হয়, এই শ্রবণই শ্রবণসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ। যেভাবে সুখী ব্যক্তির (সুখের) অব্যবহিত পরেই আসবসমূহের ক্ষয় হয়, এই সুখই সুখসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ। যেভাবে সংজ্ঞাযুক্ত ব্যক্তির (সংজ্ঞার) অব্যবহিত পরেই আসবসমূহের ক্ষয় হয়, এই সংজ্ঞাই সংজ্ঞাসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ। যেভাবে অস্তিত্বশীল ব্যক্তির (অস্তিত্বের) অব্যবহিত পরেই আসবসমূহের ক্ষয় হয়, এই অস্তিত্বই (ভবই) অস্তিত্বসমূহের (ভবসমূহের) মধ্যে শ্রেষ্ঠ।" দশম সূত্র।


Āghātavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় আঘাত বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সারসংক্ষেপ (উদান) –


Dve āghātavinayā, sākacchā sājīvato pañhaṃ;

Pucchā nirodho codanā, sīlaṃ nisanti bhaddajīti.

দুটি আঘাতবিনয় সূত্র, সাকচ্ছা (আলোচনা), সাজীব (একত্রে জীবনযাপন), পঞ্চ (প্রশ্ন), পুচ্ছা (জিজ্ঞাসা), নিরোধ, চোদনা (অভিযোগ), শীল, নিসন্তি এবং ভদ্রজি সূত্র।


(18) 3. Upāsakavaggo

(১৮) ৩. উপাসক বর্গ


1. Sārajjasuttaṃ

১. সারজ্জ সূত্র (ভীতুতা বা জড়তা সূত্র)


171. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

১৭১. আমি এইরূপ শুনেছি – এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে বিহার করছিলেন। সেখানে ভগবান ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন – "হে ভিক্ষুগণ!" ভিক্ষুগণ "ভন্তে" বলে ভগবানের প্রতি উত্তর দিলেন। ভগবান এই কথা বললেন –


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako sārajjaṃ okkanto hoti. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako sārajjaṃ okkanto hoti.

"ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক জড়তা বা ভীরুতায় পতিত হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা করে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে, কামাচারে ব্যভিচার করে, মৃষাবাদ বলে এবং প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান করে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক জড়তা বা ভীরুতায় পতিত হয়।"


‘‘Pañcahi[Pg.179], bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako visārado hoti. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako visārado hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

"ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক আত্মবিশ্বাসী বা নির্ভীক হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকে, কামাচারে ব্যভিচার থেকে বিরত থাকে, মৃষাবাদ থেকে বিরত থাকে এবং প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান থেকে বিরত থাকে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক আত্মবিশ্বাসী বা নির্ভীক হয়।" প্রথম সূত্র।


2. Visāradasuttaṃ

২. বিশারদ সূত্র (আত্মবিশ্বাস সূত্র)


172. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako avisārado agāraṃ ajjhāvasati. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako avisārado agāraṃ ajjhāvasati.

১৭২. "ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক আত্মবিশ্বাসহীন হয়ে গৃহে বাস করে। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা করে...পে... প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান করে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক আত্মবিশ্বাসহীন হয়ে গৃহে বাস করে।"


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako visārado agāraṃ ajjhāvasati. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako visārado agāraṃ ajjhāvasatī’’ti. Dutiyaṃ.

"ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক আত্মবিশ্বাসী হয়ে গৃহে বাস করে। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে...পে... প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান থেকে বিরত থাকে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক আত্মবিশ্বাসী হয়ে গৃহে বাস করে।" দ্বিতীয় সূত্র।


3. Nirayasuttaṃ

৩. নিরয় সূত্র (নরক সূত্র)


173. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

১৭৩. "ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক যেন টেনে এনে ফেলে দেওয়ার মতো নরকে নিক্ষিপ্ত হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা করে...পে... প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান করে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক যেন টেনে এনে ফেলে দেওয়ার মতো নরকে নিক্ষিপ্ত হয়।"


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Tatiyaṃ.

"ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক যেন টেনে এনে রেখে দেওয়ার মতো স্বর্গে নিক্ষিপ্ত (উপনীত) হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে...পে... প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান থেকে বিরত থাকে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক যেন টেনে এনে রেখে দেওয়ার মতো স্বর্গে নিক্ষিপ্ত (উপনীত) হয়।" তৃতীয় সূত্র।


4. Verasuttaṃ

৪. বের সূত্র (বৈরিতা সূত্র)


174. Atha [Pg.180] kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

১৭৪. অতঃপর গৃহপতি অনাথপিণ্ডিক যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে উপবিষ্ট গৃহপতি অনাথপিণ্ডিককে ভগবান এই কথা বললেন –


‘‘Pañca, gahapati, bhayāni verāni appahāya ‘dussīlo’ iti vuccati, nirayañca upapajjati. Katamāni pañca? Pāṇātipātaṃ, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāraṃ, musāvādaṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ – imāni kho, gahapati, pañca bhayāni verāni appahāya ‘dussīlo’ iti vuccati, nirayañca upapajjati.

"গৃহপতি, পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা পরিত্যাগ না করার কারণে ব্যক্তিকে 'দুঃশীল' বলা হয় এবং সে নরকে উৎপন্ন হয়। কোন পাঁচটি? প্রাণিহত্যা, অদত্ত বস্তু গ্রহণ, কামাচারে ব্যভিচার, মৃষাবাদ এবং প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান – গৃহপতি, এই পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা পরিত্যাগ না করার কারণে ব্যক্তিকে 'দুঃশীল' বলা হয় এবং সে নরকে উৎপন্ন হয়।"


‘‘Pañca, gahapati, bhayāni verāni pahāya ‘sīlavā’ iti vuccati, sugatiñca upapajjati. Katamāni pañca? Pāṇātipātaṃ, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāraṃ, musāvādaṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ – imāni kho, gahapati, pañca bhayāni verāni pahāya ‘sīlavā’ iti vuccati, sugatiñca upapajjati.

"গৃহপতি, পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা পরিত্যাগ করার কারণে ব্যক্তিকে 'শীলবান' বলা হয় এবং সে সুগতিতে উৎপন্ন হয়। কোন পাঁচটি? প্রাণিহত্যা, অদত্ত বস্তু গ্রহণ, কামাচারে ব্যভিচার, মৃষাবাদ এবং প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান – গৃহপতি, এই পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা পরিত্যাগ করার কারণে ব্যক্তিকে 'শীলবান' বলা হয় এবং সে সুগতিতে উৎপন্ন হয়।"


‘‘Yaṃ, gahapati, pāṇātipātī pāṇātipātapaccayā diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, pāṇātipātā paṭivirato neva diṭṭhadhammikaṃ bhayaṃ veraṃ pasavati, na samparāyikaṃ bhayaṃ veraṃ pasavati, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pāṇātipātā paṭiviratassa evaṃ taṃ bhayaṃ veraṃ vūpasantaṃ hoti.

"গৃহপতি, যে ব্যক্তি প্রাণিহত্যা করে, সে প্রাণিহত্যার কারণে ইহলৌকিক ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে, পারলৌকিক ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে। কিন্তু যে ব্যক্তি প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে, সে ইহলৌকিক ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে না, পারলৌকিক ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে না এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে না। প্রাণিহত্যা থেকে বিরত ব্যক্তির ক্ষেত্রে এইভাবে সেই ভয় ও বৈরিতা শান্ত হয়।"


‘‘Yaṃ, gahapati, adinnādāyī…pe….

"গৃহপতি, যে ব্যক্তি অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে...পে..."


‘‘Yaṃ, gahapati, kāmesumicchācārī…pe….

"গৃহপতি, যে ব্যক্তি কামাচারে ব্যভিচার করে...পে..."


‘‘Yaṃ, gahapati, musāvādī…pe….

"গৃহপতি, যে ব্যক্তি মৃষাবাদ বলে...পে..."


‘‘Yaṃ, gahapati, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī surāmerayamajjapamādaṭṭhānapaccayā diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato neva diṭṭhadhammikaṃ bhayaṃ veraṃ pasavati, na samparāyikaṃ bhayaṃ veraṃ pasavati, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratassa evaṃ taṃ bhayaṃ veraṃ vūpasantaṃ hotī’’ti.

"গৃহপতি, যে ব্যক্তি প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান করে, সে সুরা-মৈরেয়-মদ্য পানের কারণে ইহলৌকিক ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে, পারলৌকিক ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে। কিন্তু যে ব্যক্তি সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান থেকে বিরত থাকে, সে ইহলৌকিক ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে না, পারলৌকিক ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে না এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে না। সুরা-মৈরেয়-মদ্য পান থেকে বিরত ব্যক্তির ক্ষেত্রে এইভাবে সেই ভয় ও বৈরিতা শান্ত হয়।"


‘‘Yo [Pg.181] pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati;

Loke adinnaṃ ādiyati, paradārañca gacchati;

Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati.

"যে ব্যক্তি প্রাণিহত্যা করে, মিথ্যা কথা বলে, জগতে অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে, পরদারগমন করে এবং সুরা-মৈরেয় পানে আসক্ত হয়;"


‘‘Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati;

Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjati.

"সেই পাঁচটি বৈরিতা পরিত্যাগ না করার কারণে তাকে 'দুঃশীল' বলা হয়; কায়ভেদের পর সেই দুষ্প্রাজ্ঞ ব্যক্তি নরকে পতিত হয়।"


‘‘Yo pāṇaṃ nātipāteti, musāvādaṃ na bhāsati;

Loke adinnaṃ nādiyati, paradāraṃ na gacchati;

Surāmerayapānañca, yo naro nānuyuñjati.

"যে ব্যক্তি প্রাণিহত্যা করে না, মিথ্যা কথা বলে না, জগতে অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে না, পরদারগমন করে না এবং সুরা-মৈরেয় পানে আসক্ত হয় না;"


‘‘Pahāya pañca verāni, sīlavā iti vuccati;

Kāyassa bhedā sappañño, sugatiṃ sopapajjatī’’ti. catutthaṃ;

"সেই পাঁচটি বৈরিতা পরিত্যাগ করার কারণে তাকে 'শীলবান' বলা হয়; কায়ভেদের পর সেই সুপ্রাজ্ঞ ব্যক্তি সুগতিতে উৎপন্ন হয়।" quarto সূত্র।


5. Caṇḍālasuttaṃ

৫. চণ্ডাল সূত্র


175. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti; dussīlo hoti; kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti no kammaṃ; ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati; tattha ca pubbakāraṃ karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca.

১৭৫. "ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক উপাসক-চণ্ডাল, উপাসক-মল এবং উপাসক-অধম হয়। কোন পাঁচটি? সে শ্রদ্ধাহীন হয়; দুঃশীল হয়; কৌতুহল-মাঙ্গলিক হয়, সে মাঙ্গলিক চিহ্নে বিশ্বাস করে কিন্তু কর্মে বিশ্বাস করে না; এই শাসনের বাইরে দক্ষিণীয় অনুসন্ধান করে; এবং সেখানে প্রথম পুণ্যকর্ম সম্পাদন করে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক উপাসক-চণ্ডাল, উপাসক-মল এবং উপাসক-অধম হয়।"


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti; sīlavā hoti; akotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti no maṅgalaṃ; na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati; idha ca pubbakāraṃ karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañcā’’ti. Pañcamaṃ.

"ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক উপাসক-রত্ন, উপাসক-পদ্ম এবং উপাসক-পুণ্ডরীক হয়। কোন পাঁচটি? সে শ্রদ্ধাবান হয়; শীলবান হয়; কৌতুহল-মাঙ্গলিক হয় না, সে কর্মে বিশ্বাস করে কিন্তু মাঙ্গলিক চিহ্নে বিশ্বাস করে না; এই শাসনের বাইরে দক্ষিণীয় অনুসন্ধান করে না; এবং এখানেই প্রথম পুণ্যকর্ম সম্পাদন করে। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসক উপাসক-রত্ন, উপাসক-পদ্ম এবং উপাসক-পুণ্ডরীক হয়।" পঞ্চম সূত্র।


6. Pītisuttaṃ

৬. প্রীতি সূত্র


176. Atha [Pg.182] kho anāthapiṇḍiko gahapati pañcamattehi upāsakasatehi parivuto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

১৭৬. অতঃপর গৃহপতি অনাথপিণ্ডিক প্রায় পাঁচশত উপাসক পরিবৃত হয়ে যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে উপবিষ্ট গৃহপতি অনাথপিণ্ডিককে ভগবান এই কথা বললেন –


‘‘Tumhe kho, gahapati, bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena. Na kho, gahapati, tāvatakeneva tuṭṭhi karaṇīyā – ‘mayaṃ bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārenā’ti. Tasmātiha, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kinti mayaṃ kālena kālaṃ pavivekaṃ pītiṃ upasampajja vihareyyāmā’ti! Evañhi vo, gahapati, sikkhitabba’’nti.

"গৃহপতি, তোমরা চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার দিয়ে ভিক্ষুসংঘের সেবা করে আসছ। কিন্তু গৃহপতি, কেবল এটুকুতেই সন্তুষ্ট হওয়া উচিত নয় যে – 'আমরা চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার দিয়ে ভিক্ষুসংঘের সেবা করছি।' অতএব, গৃহপতি, তোমাদের এইভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে – 'কীভাবে আমরা সময়ে সময়ে প্রবিবেকজনিত প্রীতি লাভ করে বিহার করতে পারি!' গৃহপতি, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।"


Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘tumhe kho, gahapati, bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena. Na kho, gahapati, tāvatakeneva tuṭṭhi karaṇīyā – mayaṃ bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārenāti. Tasmātiha, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – kinti mayaṃ kālena kālaṃ pavivekaṃ pītiṃ upasampajja vihareyyāmāti! Evañhi vo, gahapati, sikkhitabba’nti. Yasmiṃ, bhante, samaye ariyasāvako pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati, pañcassa ṭhānāni tasmiṃ samaye na honti. Yampissa kāmūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa kāmūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa akusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa akusalūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa kusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye ariyasāvako pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati, imānissa pañca ṭhānāni tasmiṃ samaye na hontī’’ti.

এইরূপ বলা হলে, আয়ুষ্মান সারিপুত্ত ভগবানকে এই কথা বললেন— “আশ্চর্য, ভন্তে! অদ্ভুত, ভন্তে! ভগবান কর্তৃক এটি অত্যন্ত সুভাষিত হয়েছে— ‘হে গৃহপতি, তোমরা চীবর, পিণ্ডপাত, শয়নাসন ও গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার দ্বারা ভিক্ষুসংঘের পরিচর্যা করছ। কিন্তু হে গৃহপতি, কেবল এটুকুতেই সন্তুষ্ট হওয়া উচিত নয় যে— আমরা চীবর, পিণ্ডপাত, শয়নাসন ও গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার দ্বারা ভিক্ষুসংঘের পরিচর্যা করছি। অতএব, হে গৃহপতি, তোমাদের এইভাবে শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত— কীভাবে আমরা সময়ে সময়ে প্রবিবেকজনিত প্রীতি লাভ করে বিহার করতে পারি! হে গৃহপতি, তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।’ ভন্তে, যে সময়ে আর্যশ্রাবক প্রবিবেকজনিত প্রীতি লাভ করে বিহার করেন, সেই সময়ে তাঁর এই পাঁচটি অবস্থা ঘটে না। তাঁর কাম-সংশ্লিষ্ট যে দুঃখ ও দৌর্মনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। তাঁর কাম-সংশ্লিষ্ট যে সুখ ও সৌমনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। তাঁর অকুশল-সংশ্লিষ্ট যে দুঃখ ও দৌর্মনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। তাঁর অকুশল-সংশ্লিষ্ট যে সুখ ও সৌমনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। তাঁর কুশল-সংশ্লিষ্ট যে দুঃখ ও দৌর্মনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। ভন্তে, যে সময়ে আর্যশ্রাবক প্রবিবেকজনিত প্রীতি লাভ করে বিহার করেন, সেই সময়ে তাঁর এই পাঁচটি অবস্থা ঘটে না।”


‘‘Sādhu [Pg.183] sādhu, sāriputta! Yasmiṃ, sāriputta, samaye ariyasāvako pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati, pañcassa ṭhānāni tasmiṃ samaye na honti. Yampissa kāmūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa kāmūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa akusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa akusalūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa kusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yasmiṃ, sāriputta, samaye ariyasāvako pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati, imānissa pañca ṭhānāni tasmiṃ samaye na hontī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“সাধু, সাধু, সারিপুত্ত! সারিপুত্ত, যে সময়ে আর্যশ্রাবক প্রবিবেকজনিত প্রীতি লাভ করে বিহার করেন, সেই সময়ে তাঁর এই পাঁচটি অবস্থা ঘটে না। তাঁর কাম-সংশ্লিষ্ট যে দুঃখ ও দৌর্মনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। তাঁর কাম-সংশ্লিষ্ট যে সুখ ও সৌমনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। তাঁর অকুশল-সংশ্লিষ্ট যে দুঃখ ও দৌর্মনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। তাঁর অকুশল-সংশ্লিষ্ট যে সুখ ও সৌমনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। তাঁর কুশল-সংশ্লিষ্ট যে দুঃখ ও দৌর্মনস্য রয়েছে, সেই সময়ে তাঁর তা হয় না। সারিপুত্ত, যে সময়ে আর্যশ্রাবক প্রবিবেকজনিত প্রীতি লাভ করে বিহার করেন, সেই সময়ে তাঁর এই পাঁচটি অবস্থা ঘটে না।” ষষ্ঠ সূত্র।


7. Vaṇijjāsuttaṃ

৭. বাণিজ্য সূত্র


177. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā – imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti. Sattamaṃ.

১৭৭. “হে ভিক্ষুগণ, উপাসকদের এই পাঁচ প্রকার বাণিজ্য করা অনুচিত। কোন পাঁচটি? অস্ত্র বাণিজ্য, জীব বাণিজ্য, মাংস বাণিজ্য, মদ্য বাণিজ্য এবং বিষ বাণিজ্য— হে ভিক্ষুগণ, উপাসকদের এই পাঁচ প্রকার বাণিজ্য করা অনুচিত।” সপ্তম সূত্র।


8. Rājāsuttaṃ

৮. রাজা সূত্র


178. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā pāṇātipātā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā pāṇātipātā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca, khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso itthiṃ vā purisaṃ vā jīvitā voropesīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā pāṇātipātahetu hananti vā bandhanti [Pg.184] vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti.

১৭৮. “হে ভিক্ষুগণ, তোমরা কী মনে কর? তোমরা কি কখনো দেখেছ বা শুনেছ যে— ‘এই ব্যক্তি প্রাণিহত্যা বর্জন করে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন’?” “না, ভন্তে, এমনটি নয়।” “সাধু, ভিক্ষুগণ! হে ভিক্ষুগণ, আমিও কখনো এমনটি দেখিনি বা শুনিনি যে— ‘এই ব্যক্তি প্রাণিহত্যা বর্জন করে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন।’ কিন্তু বরং, যখন তারা তার পাপকর্মের কথা রাজাদের জানায় যে— ‘এই ব্যক্তি কোনো নারী বা পুরুষকে হত্যা করেছে (জীবন থেকে বঞ্চিত করেছে)।’ তখন রাজারা তাকে ধরে প্রাণিহত্যার অপরাধে হত্যা করেন, অথবা বন্দি করেন, অথবা নির্বাসিত করেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দেন। তোমরা কি কখনো এইরকম দেখেছ বা শুনেছ?” “ভন্তে, আমরা এটি দেখেছি, শুনেছি এবং ভবিষ্যতেও শুনব।”


‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā adinnādānā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’’’ti? ‘‘No hetaṃ bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā adinnādānā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā adinnādānahetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti.

“হে ভিক্ষুগণ, তোমরা কী মনে কর? তোমরা কি কখনো দেখেছ বা শুনেছ যে— ‘এই ব্যক্তি অদত্ত বস্তু গ্রহণ বর্জন করে অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন’?” “না, ভন্তে, এমনটি নয়।” “সাধু, ভিক্ষুগণ! হে ভিক্ষুগণ, আমিও কখনো এমনটি দেখিনি বা শুনিনি যে— ‘এই ব্যক্তি অদত্ত বস্তু গ্রহণ বর্জন করে অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন।’ কিন্তু বরং, যখন তারা তার পাপকর্মের কথা রাজাদের জানায় যে— ‘এই ব্যক্তি গ্রাম বা অরণ্য থেকে অদত্ত বস্তু চুরির উদ্দেশ্যে গ্রহণ করেছে।’ তখন রাজারা তাকে ধরে চুরির অপরাধে হত্যা করেন, অথবা বন্দি করেন, অথবা নির্বাসিত করেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দেন। তোমরা কি কখনো এইরকম দেখেছ বা শুনেছ?” “ভন্তে, আমরা এটি দেখেছি, শুনেছি এবং ভবিষ্যতেও শুনব।”


‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā kāmesumicchācārā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā kāmesumicchācārā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso paritthīsu parakumārīsu cārittaṃ āpajjīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā kāmesumicchācārahetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti.

“হে ভিক্ষুগণ, তোমরা কী মনে কর? তোমরা কি কখনো দেখেছ বা শুনেছ যে— ‘এই ব্যক্তি কামে মিথ্যাচার বর্জন করে কামে মিথ্যাচার থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে কামে মিথ্যাচার থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন’?” “না, ভন্তে, এমনটি নয়।” “সাধু, ভিক্ষুগণ! হে ভিক্ষুগণ, আমিও কখনো এমনটি দেখিনি বা শুনিনি যে— ‘এই ব্যক্তি কামে মিথ্যাচার বর্জন করে কামে মিথ্যাচার থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে কামে মিথ্যাচার থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন।’ কিন্তু বরং, যখন তারা তার পাপকর্মের কথা রাজাদের জানায় যে— ‘এই ব্যক্তি পরস্ত্রী বা পরকন্যার সাথে ব্যভিচার করেছে।’ তখন রাজারা তাকে ধরে কামে মিথ্যাচারের অপরাধে হত্যা করেন, অথবা বন্দি করেন, অথবা নির্বাসিত করেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দেন। তোমরা কি কখনো এইরকম দেখেছ বা শুনেছ?” “ভন্তে, আমরা এটি দেখেছি, শুনেছি এবং ভবিষ্যতেও শুনব।”


‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā [Pg.185] musāvādā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā musāvādā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso gahapatissa vā gahapatiputtassa vā musāvādena atthaṃ pabhañjīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā musāvādahetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti.

“হে ভিক্ষুগণ, তোমরা কী মনে কর? তোমরা কি কখনো দেখেছ বা শুনেছ যে— ‘এই ব্যক্তি মৃষাবাদ বর্জন করে মৃষাবাদ থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে মৃষাবাদ থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন’?” “না, ভন্তে, এমনটি নয়।” “সাধু, ভিক্ষুগণ! হে ভিক্ষুগণ, আমিও কখনো এমনটি দেখিনি বা শুনিনি যে— ‘এই ব্যক্তি মৃষাবাদ বর্জন করে মৃষাবাদ থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে মৃষাবাদ থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন।’ কিন্তু বরং, যখন তারা তার পাপকর্মের কথা রাজাদের জানায় যে— ‘এই ব্যক্তি মিথ্যা কথা বলে কোনো গৃহপতি বা গৃহপতি-পুত্রের ক্ষতি সাধন করেছে।’ তখন রাজারা তাকে ধরে মিথ্যাচারের অপরাধে হত্যা করেন, অথবা বন্দি করেন, অথবা নির্বাসিত করেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দেন। তোমরা কি কখনো এইরকম দেখেছ বা শুনেছ?” “ভন্তে, আমরা এটি দেখেছি, শুনেছি এবং ভবিষ্যতেও শুনব।”


‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ anuyutto itthiṃ vā purisaṃ vā jīvitā voropesi ; ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ anuyutto gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyi ; ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ anuyutto paritthīsu parakumārīsu cārittaṃ āpajji ; ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ anuyutto gahapatissa vā gahapatiputtassa vā musāvādena atthaṃ pabhañjīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānahetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, তোমরা কী মনে কর? তোমরা কি কখনো দেখেছ বা শুনেছ যে— ‘এই ব্যক্তি প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্যপান বর্জন করে সুরা-মৈরেয়-মদ্যপান থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে সুরা-মৈরেয়-মদ্যপান থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন’?” “না, ভন্তে, এমনটি নয়।” “সাধু, ভিক্ষুগণ! হে ভিক্ষুগণ, আমিও কখনো এমনটি দেখিনি বা শুনিনি যে— ‘এই ব্যক্তি প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্যপান বর্জন করে সুরা-মৈরেয়-মদ্যপান থেকে বিরত রয়েছে। তাই রাজারা তাকে ধরে সুরা-মৈরেয়-মদ্যপান থেকে বিরত থাকার কারণে হত্যা করছেন, অথবা বন্দি করছেন, অথবা নির্বাসিত করছেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দিচ্ছেন।’ কিন্তু বরং, যখন তারা তার পাপকর্মের কথা রাজাদের জানায় যে— ‘এই ব্যক্তি প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্যপানে আসক্ত হয়ে কোনো নারী বা পুরুষকে হত্যা করেছে; এই ব্যক্তি প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্যপানে আসক্ত হয়ে গ্রাম বা অরণ্য থেকে অদত্ত বস্তু চুরি করেছে; এই ব্যক্তি প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্যপানে আসক্ত হয়ে পরস্ত্রী বা পরকন্যার সাথে ব্যভিচার করেছে; এই ব্যক্তি প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্যপানে আসক্ত হয়ে মিথ্যা কথা বলে কোনো গৃহপতি বা গৃহপতি-পুত্রের ক্ষতি সাধন করেছে।’ তখন রাজারা তাকে ধরে প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মদ্যপানের অপরাধে হত্যা করেন, অথবা বন্দি করেন, অথবা নির্বাসিত করেন, অথবা ইচ্ছানুযায়ী শাস্তি দেন। তোমরা কি কখনো এইরকম দেখেছ বা শুনেছ?” “ভন্তে, আমরা এটি দেখেছি, শুনেছি এবং ভবিষ্যতেও শুনব।” অষ্টম সূত্র।


9. Gihisuttaṃ

৯. গৃহী সূত্র


179. Atha [Pg.186] kho anāthapiṇḍiko gahapati pañcamattehi upāsakasatehi parivuto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ kañci, sāriputta, jāneyyātha gihiṃ odātavasanaṃ pañcasu sikkhāpadesu saṃvutakammantaṃ catunnaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhiṃ akicchalābhiṃ akasiralābhiṃ, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti.

১৭৯. তখন অনাথপিণ্ডিক গৃহপতি প্রায় পাঁচশত উপাসক পরিবৃত হয়ে যেখানে ভগবান অবস্থান করছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে উপবিষ্ট হলেন। তখন ভগবান আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে সম্বোধন করে বললেন— “সারিপুত্র, তোমরা যদি এমন কোনো শ্বেতবস্ত্র পরিহিত গৃহীকে জানো, যে পাঁচটি শিক্ষাপদে সংযতকর্ম এবং উচ্চতর চিত্তের সাথে সম্পর্কিত ইহলোকেই সুখকর বিহারের চার প্রকার অবস্থা আকাঙ্ক্ষামাত্রই কোনো ক্লেশ বা কষ্ট ছাড়াই লাভ করে, তবে সে ইচ্ছা করলে নিজেই নিজের সম্পর্কে এই ঘোষণা করতে পারে— ‘আমার নরকবাস শেষ হয়েছে, তির্যক যোনিতে জন্ম শেষ হয়েছে, প্রেতলোকে জন্ম শেষ হয়েছে, অপায়-দুর্গতি-বিনিপাত শেষ হয়েছে; আমি স্রোতাপন্ন, অপায়গমনের অযোগ্য, মুক্তিতে সুপ্রতিষ্ঠিত এবং পরম সম্বোধির পথে অগ্রসরমান।’”


‘‘Katamesu pañcasu sikkhāpadesu saṃvutakammanto hoti? Idha, sāriputta, ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imesu pañcasu sikkhāpadesu saṃvutakammanto hoti.

“কোন পাঁচটি শিক্ষাপদে সে সংযতকর্ম হয়? এখানে, সারিপুত্র, আর্যশ্রাবক প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকে, কামাচারের ক্ষেত্রে ব্যভিচার থেকে বিরত থাকে, মৃষাবাদ থেকে বিরত থাকে এবং প্রমাদের কারণ সুরা-মৈরেয়-মাদকদ্রব্য সেবন থেকে বিরত থাকে। এই পাঁচটি শিক্ষাপদে সে সংযতকর্ম হয়।”


‘‘Katamesaṃ catunnaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī? Idha, sāriputta, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi, satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Ayamassa paṭhamo ābhicetasiko diṭṭhadhammasukhavihāro adhigato hoti avisuddhassa cittassa visuddhiyā apariyodātassa cittassa pariyodapanāya.

“কোন চারটি উচ্চতর চিত্তের সাথে সম্পর্কিত ইহলোকেই সুখকর বিহারের অবস্থা সে আকাঙ্ক্ষামাত্রই কোনো ক্লেশ বা কষ্ট ছাড়াই লাভ করে? এখানে, সারিপুত্র, আর্যশ্রাবক বুদ্ধের প্রতি অচল শ্রদ্ধায় সমন্বিত হয়— ‘সেই ভগবান তথাগত অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ, বিদ্যাচরণসম্পন্ন, সুগত, লোকবিদ, অনুত্তর পুরুষদমন সারথি, দেব ও মনুষ্যগণের শিক্ষক, বুদ্ধ, ভগবান।’ এটিই তার প্রথম উচ্চতর চিত্তের সাথে সম্পর্কিত ইহলোকেই সুখকর বিহার, যা সে লাভ করে অশুচি চিত্তের শুদ্ধির জন্য এবং অপবিত্র চিত্তের পবিত্রকরণের জন্য।”


‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, ariyasāvako dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Ayamassa dutiyo ābhicetasiko diṭṭhadhammasukhavihāro adhigato hoti avisuddhassa cittassa visuddhiyā apariyodātassa cittassa pariyodapanāya.

“আবার, সারিপুত্র, আর্যশ্রাবক ধর্মের প্রতি অচল শ্রদ্ধায় সমন্বিত হয়— ‘ভগবান কর্তৃক ধর্ম সুখ্যাত, সন্দিঠিক (ইহলোকেই প্রত্যক্ষ ফলপ্রদ), অকালিক (তৎক্ষণাৎ ফলদায়ী), এহিপস্সিক (এসো এবং দেখো—এই আহ্বানের যোগ্য), ওপনয়িক (নিজের অন্তরে ধারণ করার যোগ্য) এবং বিজ্ঞ ব্যক্তিগণের দ্বারা ব্যক্তিগতভাবে অনুধাবনযোগ্য।’ এটিই তার দ্বিতীয় উচ্চতর চিত্তের সাথে সম্পর্কিত ইহলোকেই সুখকর বিহার, যা সে লাভ করে অশুচি চিত্তের শুদ্ধির জন্য এবং অপবিত্র চিত্তের পবিত্রকরণের জন্য।”


‘‘Puna [Pg.187] caparaṃ, sāriputta, ariyasāvako saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Ayamassa tatiyo ābhicetasiko diṭṭhadhammasukhavihāro adhigato hoti avisuddhassa cittassa visuddhiyā apariyodātassa cittassa pariyodapanāya.

“আবার, সারিপুত্র, আর্যশ্রাবক সংঘের প্রতি অচল শ্রদ্ধায় সমন্বিত হয়— ‘ভগবানের শ্রাবকসংঘ সুপ্রতিপন্ন (সৎপথে পরিচালিত), ভগবানের শ্রাবকসংঘ ঋজুপ্রতিপন্ন (সরল পথে পরিচালিত), ভগবানের শ্রাবকসংঘ ন্যায়প্রতিপন্ন (সত্যের পথে পরিচালিত), ভগবানের শ্রাবকসংঘ সামীচিপ্রতিপন্ন (যথাযথ পথে পরিচালিত); অর্থাৎ এই যে চার জোড়া পুরুষ বা আট প্রকার পুদ্গল—এই ভগবানের শ্রাবকসংঘ আহুনেয় (দূর থেকে আনীত দানের যোগ্য), পাহুনেয় (অতিথিসৎকারের যোগ্য), দক্ষিণেয় (পুণ্য কামনায় প্রদত্ত দানের যোগ্য), অঞ্জলিকরণীয় (হাত জোড় করে প্রণাম করার যোগ্য) এবং জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র।’ এটিই তার তৃতীয় উচ্চতর চিত্তের সাথে সম্পর্কিত ইহলোকেই সুখকর বিহার, যা সে লাভ করে অশুচি চিত্তের শুদ্ধির জন্য এবং অপবিত্র চিত্তের পবিত্রকরণের জন্য।”


‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, ariyasāvako ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. Ayamassa catuttho ābhicetasiko diṭṭhadhammasukhavihāro adhigato hoti avisuddhassa cittassa visuddhiyā apariyodātassa cittassa pariyodapanāya. Imesaṃ catunnaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī.

“আবার, সারিপুত্র, আর্যশ্রাবক আর্যগণের প্রিয় শীলসমূহে সমন্বিত হয়, যা অখণ্ড, অচ্ছিদ্র, অশবলা (কলঙ্কহীন), অকম্মাষ (নিখুঁত), দাসত্বমুক্ত (স্বাধীন), বিজ্ঞজন প্রশংসিত, অপরামৃষ্ট (ভুল ধারণামুক্ত) এবং সমাধির সহায়ক। এটিই তার quarto উচ্চতর চিত্তের সাথে সম্পর্কিত ইহলোকেই সুখকর বিহার, যা সে লাভ করে অশুচি চিত্তের শুদ্ধির জন্য এবং অপবিত্র চিত্তের পবিত্রকরণের জন্য। এই চারটি উচ্চতর চিত্তের সাথে সম্পর্কিত ইহলোকেই সুখকর বিহারের অবস্থা সে আকাঙ্ক্ষামাত্রই কোনো ক্লেশ বা কষ্ট ছাড়াই লাভ করে।”


‘‘Yaṃ kañci, sāriputta, jāneyyātha gihiṃ odātavasanaṃ – imesu pañcasu sikkhāpadesu saṃvutakammantaṃ, imesañca catunnaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhiṃ akicchalābhiṃ akasiralābhiṃ, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti.

“সারিপুত্র, তোমরা যদি এমন কোনো শ্বেতবস্ত্র পরিহিত গৃহীকে জানো—যে এই পাঁচটি শিক্ষাপদে সংযতকর্ম এবং উচ্চতর চিত্তের সাথে সম্পর্কিত ইহলোকেই সুখকর বিহারের এই চার প্রকার অবস্থা আকাঙ্ক্ষামাত্রই কোনো ক্লেশ বা কষ্ট ছাড়াই লাভ করে, তবে সে ইচ্ছা করলে নিজেই নিজের সম্পর্কে এই ঘোষণা করতে পারে— ‘আমার নরকবাস শেষ হয়েছে, তির্যক যোনিতে জন্ম শেষ হয়েছে, প্রেতলোকে জন্ম শেষ হয়েছে, অপায়-দুর্গতি-বিনিপাত শেষ হয়েছে; আমি স্রোতাপন্ন, অপায়গমনের অযোগ্য, মুক্তিতে সুপ্রতিষ্ঠিত এবং পরম সম্বোধির পথে অগ্রসরমান।’”


‘‘Nirayesu bhayaṃ disvā, pāpāni parivajjaye;

Ariyadhammaṃ samādāya, paṇḍito parivajjaye.

“নরকের ভয় দর্শন করে পণ্ডিত ব্যক্তি পাপসমূহ বর্জন করবেন; আর্যধর্ম (পঞ্চশীল) গ্রহণ করে তিনি পাপসমূহ বর্জন করবেন।”


‘‘Na hiṃse pāṇabhūtāni, vijjamāne parakkame;

Musā ca na bhaṇe jānaṃ, adinnaṃ na parāmase.

“যতক্ষণ পর্যন্ত সামর্থ্য বিদ্যমান থাকে, ততক্ষণ কোনো প্রাণীকে হিংসা বা আঘাত করবেন না; জেনে-বুঝে মিথ্যা কথা বলবেন না এবং অদত্ত বস্তু স্পর্শ বা গ্রহণ করবেন না।”


‘‘Sehi dārehi santuṭṭho, paradārañca ārame ;

Merayaṃ vāruṇiṃ jantu, na pive cittamohaniṃ.

“নিজের স্ত্রীর প্রতি সন্তুষ্ট থাকবেন এবং পরস্ত্রী থেকে দূরে থাকবেন। চিত্তকে বিভ্রান্তকারী মৈরেয় ও সুরা নামক মাদক পান করবেন না।”


‘‘Anussareyya [Pg.188] sambuddhaṃ, dhammañcānuvitakkaye;

Abyāpajjaṃ hitaṃ cittaṃ, devalokāya bhāvaye.

“সম্যকসম্বুদ্ধকে বারবার স্মরণ করবেন এবং ধর্ম নিয়ে বারবার চিন্তা করবেন। দেবলোকে গমনের উদ্দেশ্যে অহিংস ও হিতকর চিত্ত (ব্রহ্মবিহার চিত্ত) ভাবনা করবেন।”


‘‘Upaṭṭhite deyyadhamme, puññatthassa jigīsato ;

Santesu paṭhamaṃ dinnā, vipulā hoti dakkhiṇā.

“দানীয় বস্তু উপস্থিত হলে, পুণ্যকামী ও পুণ্য অন্বেষণকারী ব্যক্তির দ্বারা শান্ত স্বভাবের সৎপুরুষদের প্রতি প্রথমে প্রদত্ত দান বিপুল ফলপ্রসূ হয়।”


‘‘Santo have pavakkhāmi, sāriputta suṇohi me;

Iti kaṇhāsu setāsu, rohiṇīsu harīsu vā.

“সারিপুত্র, আমি সৎপুরুষদের কথা বলব, আমার কথা মনোযোগ দিয়ে শোনো। যেমন কালো, সাদা, লাল, হলুদ বা সবুজ বর্ণের গাভীসমূহের মধ্যে,”


‘‘Kammāsāsu sarūpāsu, gosu pārevatāsu vā;

Yāsu kāsuci etāsu, danto jāyati puṅgavo.

“অথবা চিত্রবিচিত্র, সমরূপ বা কপোতবর্ণের গাভীসমূহের মধ্যে যে কোনো গাভী থেকেই যদি কোনো দমিত (শিক্ষিত) বলদ জন্মায়,”


‘‘Dhorayho balasampanno, kalyāṇajavanikkamo;

Tameva bhāre yuñjanti, nāssa vaṇṇaṃ parikkhare.

“যে ভারবহনে সক্ষম, বলসম্পন্ন এবং দ্রুত ও সুন্দর গতিতে চলতে পারে; মানুষ তাকেই ভারবহনের কাজে নিযুক্ত করে, তার গায়ের রঙের বিচার করে না।”


‘‘Evamevaṃ manussesu, yasmiṃ kismiñci jātiye;

Khattiye brāhmaṇe vesse, sudde caṇḍālapukkuse.

“ঠিক তেমনি, মানুষের মধ্যে যে কোনো জাতিতেই হোক না কেন—ক্ষত্রিয়, ব্রাহ্মণ, বৈশ্য, শূদ্র, চণ্ডাল বা আবর্জনা পরিষ্কারকারী জাতিতেই হোক না কেন,”


‘‘Yāsu kāsuci etāsu, danto jāyati subbato;

Dhammaṭṭho sīlasampanno, saccavādī hirīmano.

“তাদের মধ্যে যে কেউ যদি দমিত, সুব্রত (উত্তম ব্রতধারী), ধর্মে প্রতিষ্ঠিত, শীলসম্পন্ন, সত্যবাদী ও হিরীমান (পাপকর্মে লজ্জাশীল চিত্তযুক্ত) হয়,”


‘‘Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī;

Pannabhāro visaṃyutto, katakicco anāsavo.

“যিনি জন্ম ও মৃত্যুকে জয় করেছেন, ব্রহ্মচর্যে পূর্ণতা লাভ করেছেন, খন্ধা-ভার নামিয়ে রেখেছেন, সংসার-বন্ধন থেকে মুক্ত হয়েছেন, করণীয় কাজ সম্পন্ন করেছেন এবং আসবমুক্ত হয়েছেন,”


‘‘Pāragū sabbadhammānaṃ, anupādāya nibbuto;

Tasmiñca viraje khette, vipulā hoti dakkhiṇā.

“যিনি সমস্ত ধর্মের পারগামী হয়েছেন এবং কোনো কিছুতেই আসক্ত না হয়ে নির্বাণ লাভ করেছেন; সেই রজোহীন (ক্লেশহীন) পুণ্যক্ষেত্রে প্রদত্ত দান বিপুল ফলপ্রসূ হয়।”


‘‘Bālā ca avijānantā, dummedhā assutāvino;

Bahiddhā dadanti dānāni, na hi sante upāsare.

“অজ্ঞ, নির্বোধ, অল্পবুদ্ধি ও শ্রুতিহীন মূর্খরা এই শাসনের বাইরে দান করে থাকে; তারা সৎপুরুষদের সেবা বা সান্নিধ্য লাভ করে না।”


‘‘Ye ca sante upāsanti, sappaññe dhīrasammate;

Saddhā ca nesaṃ sugate, mūlajātā patiṭṭhitā.

“আর যারা বিজ্ঞজনদের দ্বারা প্রশংসিত প্রজ্ঞাবান সৎপুরুষদের সেবা ও সান্নিধ্য লাভ করেন, সুগতের প্রতি তাদের শ্রদ্ধা শিকড় গেড়ে সুপ্রতিষ্ঠিত হয়।”


‘‘Devalokañca te yanti, kule vā idha jāyare;

Anupubbena nibbānaṃ, adhigacchanti paṇḍitā’’ti. navamaṃ;

“তারা দেবলোকে গমন করেন অথবা এই মর্ত্যলোকে উচ্চ কুলে জন্মগ্রহণ করেন। সেই পণ্ডিতগণ ক্রমান্বয়ে নির্বাণ লাভ করেন।”


10. Gavesīsuttaṃ

১০. “গবেষী সূত্র”


180. Ekaṃ [Pg.189] samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Addasā kho bhagavā addhānamaggappaṭipanno aññatarasmiṃ padese mahantaṃ sālavanaṃ; disvāna maggā okkamma yena taṃ sālavanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ sālavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ padese sitaṃ pātvākāsi.

১৮০. এক সময় ভগবান বহুসংখ্যক ভিক্ষুসংঘের সাথে কোশল জনপদে চারিকা (ধর্মপ্রচার যাত্রা) করছিলেন। দীর্ঘ পথ অতিক্রম করার সময় ভগবান একটি স্থানে একটি বিশাল শালবন দেখতে পেলেন। শালবনটি দেখে তিনি মূল পথ থেকে সরে গিয়ে সেই শালবনের দিকে অগ্রসর হলেন। শালবনে প্রবেশ করে একটি নির্দিষ্ট স্থানে তিনি মৃদু হাসলেন।


Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ko nu kho hetu ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya? Na akāraṇena tathāgatā sitaṃ pātukarontī’’ti. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya? Na akāraṇena tathāgatā sitaṃ pātukarontī’’ti.

তখন আয়ুষ্মান আনন্দের মনে এই চিন্তার উদয় হলো— “ভগবানের এই মৃদু হাস্যের কারণ কী, প্রত্যয় (উপলক্ষ) কী? তথাগতগণ অকারণে মৃদু হাসেন না।” তখন আয়ুষ্মান আনন্দ ভগবানকে এই কথা বললেন— “ভন্তে, ভগবানের এই মৃদু হাস্যের কারণ কী, প্রত্যয় কী? তথাগতগণ অকারণে মৃদু হাসেন না।”


‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, imasmiṃ padese nagaraṃ ahosi iddhañceva phītañca bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Taṃ kho panānanda, nagaraṃ kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho upanissāya vihāsi. Kassapassa kho panānanda, bhagavato arahato sammāsambuddhassa gavesī nāma upāsako ahosi sīlesu aparipūrakārī. Gavesinā kho, ānanda, upāsakena pañcamattāni upāsakasatāni paṭidesitāni samādapitāni ahesuṃ sīlesu aparipūrakārino. Atha kho, ānanda, gavesissa upāsakassa etadahosi – ‘ahaṃ kho imesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā, ahañcamhi sīlesu aparipūrakārī, imāni ca pañca upāsakasatāni sīlesu aparipūrakārino. Iccetaṃ samasamaṃ, natthi kiñci atirekaṃ; handāhaṃ atirekāyā’’’ti.

“ can be replaced with “আনন্দ, অতীতকালে এই স্থানে একটি সমৃদ্ধ, উন্নত, জনবহুল ও লোকে লোকারণ্য নগর ছিল। আনন্দ, ভগবান অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কশ্যপ সেই নগরকে আশ্রয় করে অবস্থান করতেন। আনন্দ, ভগবান অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কশ্যপের গবেষী নামে এক উপাসক ছিলেন, যিনি শীল পালনে অপূর্ণাঙ্গ ছিলেন। আনন্দ, গবেষী উপাসক প্রায় পাঁচশত উপাসককে উপাসক ধর্মে দীক্ষিত করেছিলেন এবং শীল পালনে অপূর্ণাঙ্গ থাকা সত্ত্বেও তাদের শীল গ্রহণ করিয়েছিলেন। তখন, আনন্দ, গবেষী উপাসকের মনে এই চিন্তার উদয় হলো— ‘আমি এই পাঁচশত উপাসকের অনেক উপকার করেছি, তাদের পথপ্রদর্শক ও দীক্ষাদাতা হয়েছি; কিন্তু আমিও শীল পালনে অপূর্ণাঙ্গ এবং এই পাঁচশত উপাসকও শীল পালনে অপূর্ণাঙ্গ। এভাবে আমাদের অবস্থা সমান সমান, কেউ কারো চেয়ে শ্রেষ্ঠ নই। এখন আমি তাদের চেয়ে শ্রেষ্ঠ হওয়ার জন্য শীল পালনে ব্রতী হব।’”


‘‘Atha kho, ānanda, gavesī upāsako yena tāni pañca upāsakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāni pañca upāsakasatāni etadavoca – ‘ajjatagge maṃ āyasmanto sīlesu paripūrakāriṃ dhārethā’ti! Atha kho, ānanda, tesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ etadahosi – ‘ayyo kho gavesī amhākaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ayyo hi nāma gavesī [Pg.190] sīlesu paripūrakārī bhavissati. Kimaṅgaṃ pana maya’nti ! Atha kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni yena gavesī upāsako tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā gavesiṃ upāsakaṃ etadavocuṃ – ‘ajjatagge ayyo gavesī imānipi pañca upāsakasatāni sīlesu paripūrakārino dhāretū’ti. Atha kho, ānanda, gavesissa upāsakassa etadahosi – ‘ahaṃ kho imesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā, ahañcamhi sīlesu paripūrakārī, imānipi pañca upāsakasatāni sīlesu paripūrakārino. Iccetaṃ samasamaṃ, natthi kiñci atirekaṃ; handāhaṃ atirekāyā’’’ti!

“তারপর, আনন্দ, গবেষী উপাসক সেই পাঁচশত উপাসকের কাছে গেলেন এবং তাদের বললেন— ‘আজ থেকে আপনারা আমাকে শীল পালনে পূর্ণাঙ্গ ব্যক্তি হিসেবে গণ্য করবেন।’ তখন সেই পাঁচশত উপাসকের মনে এই চিন্তার উদয় হলো— ‘আর্য গবেষী আমাদের অনেক উপকার করেছেন, আমাদের পথপ্রদর্শক ও দীক্ষাদাতা হয়েছেন। আর্য গবেষী নিজেই যদি শীল পালনে পূর্ণাঙ্গ হন, তবে আমরা কেন হব না?’ তখন সেই পাঁচশত উপাসক গবেষী উপাসকের কাছে গিয়ে বললেন— ‘আর্য গবেষী, আজ থেকে আপনি এই পাঁচশত উপাসককেও শীল পালনে পূর্ণাঙ্গ ব্যক্তি হিসেবে গণ্য করুন।’ তখন, আনন্দ, গবেষী উপাসকের মনে আবার এই চিন্তার উদয় হলো— ‘আমি এই পাঁচশত উপাসকের অনেক উপকার করেছি, তাদের পথপ্রদর্শক ও দীক্ষাদাতা হয়েছেন; আমিও শীল পালনে পূর্ণাঙ্গ এবং এই পাঁচশত উপাসকও শীল পালনে পূর্ণাঙ্গ। এভাবে আমাদের অবস্থা সমান সমান, কেউ কারো চেয়ে শ্রেষ্ঠ নই। এখন আমি তাদের চেয়ে শ্রেষ্ঠ হওয়ার জন্য আরও উচ্চতর সাধনায় ব্রতী হব।’”


‘‘Atha kho, ānanda, gavesī upāsako yena tāni pañca upāsakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāni pañca upāsakasatāni etadavoca – ‘ajjatagge maṃ āyasmanto brahmacāriṃ dhāretha ārācāri virataṃ methunā gāmadhammā’ti. Atha kho, ānanda, tesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ etadahosi – ‘ayyo kho gavesī amhākaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ayyo hi nāma gavesī brahmacārī bhavissati ārācārī virato methunā gāmadhammā. Kimaṅgaṃ pana maya’nti! Atha kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni yena gavesī upāsako tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā gavesiṃ upāsakaṃ etadavocuṃ – ‘ajjatagge ayyo gavesī imānipi pañca upāsakasatāni brahmacārino dhāretu ārācārino viratā methunā gāmadhammā’ti. Atha kho, ānanda, gavesissa upāsakassa etadahosi – ‘ahaṃ kho imesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ahañcamhi sīlesu paripūrakārī. Imānipi pañca upāsakasatāni sīlesu paripūrakārino. Ahañcamhi brahmacārī ārācārī virato methunā gāmadhammā. Imānipi pañca upāsakasatāni brahmacārino ārācārino viratā methunā gāmadhammā. Iccetaṃ samasamaṃ, natthi kiñci atirekaṃ; handāhaṃ atirekāyā’’’ti.

“অতঃপর, হে আনন্দ! গবেশী উপাসক যেখানে সেই পাঁচশত উপাসক ছিলেন, সেখানে গমন করলেন। গমন করে সেই পাঁচশত উপাসককে এই কথা বললেন— ‘আজ থেকে আপনারা আমাকে ব্রহ্মচারী, (পাপ আচরণ থেকে) দূরে অবস্থানকারী এবং গ্রাম্যধর্ম মৈথুন থেকে বিরত বলে জানবেন।’ অতঃপর, হে আনন্দ! সেই পাঁচশত উপাসকের মনে এই চিন্তা হলো— ‘আর্য গবেশী আমাদের প্রভূত উপকারকারী, পথপ্রদর্শক ও দীক্ষাদানকারী। আর্য গবেশী নিজেই যদি ব্রহ্মচারী হন, দূরে অবস্থানকারী হন এবং গ্রাম্যধর্ম মৈথুন থেকে বিরত হন, তবে আমরা কেন হব না?’ অতঃপর, হে আনন্দ! সেই পাঁচশত উপাসক যেখানে গবেশী উপাসক ছিলেন, সেখানে গমন করলেন। গমন করে গবেশী উপাসককে এই কথা বললেন— ‘আজ থেকে আর্য গবেশী এই পাঁচশত উপাসককেও ব্রহ্মচারী, দূরে অবস্থানকারী এবং গ্রাম্যধর্ম মৈথুন থেকে বিরত বলে জানুন।’ অতঃপর, হে আনন্দ! গবেশী উপাসকের মনে এই চিন্তা হলো— ‘আমি এই পাঁচশত উপাসকের প্রভূত উপকারকারী, পথপ্রদর্শক ও দীক্ষাদানকারী। আমিও শীলে পরিপূর্ণকারী এবং এই পাঁচশত উপাসকও শীলে পরিপূর্ণকারী। আমিও ব্রহ্মচারী, দূরে অবস্থানকারী এবং গ্রাম্যধর্ম মৈথুন থেকে বিরত; এই পাঁচশত উপাসকও ব্রহ্মচারী, দূরে অবস্থানকারী এবং গ্রাম্যধর্ম মৈথুন থেকে বিরত। এভাবে আমাদের অবস্থা সমান সমান, কোনো অতিরিক্ত বা বিশেষ কিছু নেই। এখন আমি আরও বিশেষ কিছুর জন্য সাধন করব।’”


‘‘Atha kho, ānanda, gavesī upāsako yena tāni pañca upāsakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāni pañca upāsakasatāni etadavoca – ‘ajjatagge maṃ āyasmanto ekabhattikaṃ dhāretha rattūparataṃ virataṃ [Pg.191] vikālabhojanā’ti. Atha kho, ānanda, tesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ etadahosi – ‘ayyo kho gavesī bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ayyo hi nāma gavesī ekabhattiko bhavissati rattūparato virato vikālabhojanā. Kimaṅgaṃ pana maya’nti! Atha kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni yena gavesī upāsako tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā gavesiṃ upāsakaṃ etadavocuṃ – ‘ajjatagge ayyo gavesī imānipi pañca upāsakasatāni ekabhattike dhāretu rattūparate virate vikālabhojanā’ti. Atha kho, ānanda, gavesissa upāsakassa etadahosi – ‘ahaṃ kho imesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ahañcamhi sīlesu paripūrakārī. Imānipi pañca upāsakasatāni sīlesu paripūrakārino. Ahañcamhi brahmacārī ārācārī virato methunā gāmadhammā. Imānipi pañca upāsakasatāni brahmacārino ārācārino viratā methunā gāmadhammā. Ahañcamhi ekabhattiko rattūparato virato vikālabhojanā. Imānipi pañca upāsakasatāni ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā. Iccetaṃ samasamaṃ, natthi kiñci atirekaṃ; handāhaṃ atirekāyā’’’ti.

“অতঃপর, হে আনন্দ! গবেশী উপাসক যেখানে সেই পাঁচশত উপাসক ছিলেন, সেখানে গমন করলেন। গমন করে সেই পাঁচশত উপাসককে এই কথা বললেন— ‘আজ থেকে আপনারা আমাকে একাহারী, রাত্রিকালীন ভোজন থেকে বিরত এবং অকালভোজন থেকে বিরত বলে জানবেন।’ অতঃপর, হে আনন্দ! সেই পাঁচশত উপাসকের মনে এই চিন্তা হলো— ‘আর্য গবেশী আমাদের প্রভূত উপকারকারী, পথপ্রদর্শক ও দীক্ষাদানকারী। আর্য গবেশী নিজেই যদি একাহারী হন, রাত্রিকালীন ভোজন থেকে বিরত হন এবং অকালভোজন থেকে বিরত হন, তবে আমরা কেন হব না?’ অতঃপর, হে আনন্দ! সেই পাঁচশত উপাসক যেখানে গবেশী উপাসক ছিলেন, সেখানে গমন করলেন। গমন করে গবেশী উপাসককে এই কথা বললেন— ‘আজ থেকে আর্য গবেশী এই পাঁচশত উপাসককেও একাহারী, রাত্রিকালীন ভোজন থেকে বিরত এবং অকালভোজন থেকে বিরত বলে জানুন।’ অতঃপর, হে আনন্দ! গবেশী উপাসকের মনে এই চিন্তা হলো— ‘আমি এই পাঁচশত উপাসকের প্রভূত উপকারকারী, পথপ্রদর্শক ও দীক্ষাদানকারী। আমিও শীলে পরিপূর্ণকারী এবং এই পাঁচশত উপাসকও শীলে পরিপূর্ণকারী। আমিও ব্রহ্মচারী, দূরে অবস্থানকারী এবং গ্রাম্যধর্ম মৈথুন থেকে বিরত; এই পাঁচশত উপাসকও ব্রহ্মচারী, দূরে অবস্থানকারী এবং গ্রাম্যধর্ম মৈথুন থেকে বিরত। আমিও একাহারী, রাত্রিকালীন ভোজন থেকে বিরত এবং অকালভোজন থেকে বিরত; এই পাঁচশত উপাসকও একাহারী, রাত্রিকালীন ভোজন থেকে বিরত এবং অকালভোজন থেকে বিরত। এভাবে আমাদের অবস্থা সমান সমান, কোনো অতিরিক্ত বা বিশেষ কিছু নেই। এখন আমি আরও বিশেষ কিছুর জন্য সাধন করব।’”


‘‘Atha kho, ānanda, gavesī upāsako yena kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampada’nti. Alattha kho, ānanda, gavesī upāsako kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panānanda, gavesī bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panānanda, gavesī bhikkhu arahataṃ ahosi.

“অতঃপর, হে আনন্দ! গবেশী উপাসক যেখানে অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কশ্যপ বুদ্ধ অবস্থান করছিলেন, সেখানে গমন করলেন। গমন করে অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কশ্যপ বুদ্ধকে এই কথা বললেন— ‘ভন্তে! আমি ভগবানের সমীপে প্রব্রজ্যা লাভ করতে চাই, উপসম্পদা লাভ করতে চাই।’ হে আনন্দ! গবেশী উপাসক অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কশ্যপ বুদ্ধের সমীপে প্রব্রজ্যা লাভ করলেন, উপসম্পদা লাভ করলেন। হে আনন্দ! উপসম্পদা লাভের অল্পকাল পরেই ভিক্ষু গবেশী একাকী, নির্জনে, অপ্রমত্ত, আতাপী ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে বিহার করতে লাগলেন। যে লক্ষ্যের জন্য সৎকুলজাত সন্তানেরা গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন, সেই অনুত্তর ব্রহ্মচর্যের চরম লক্ষ্য ইহলোকেই স্বীয় অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে লাভ করলেন এবং তাতে অবস্থান করতে লাগলেন। তিনি জানতে পারলেন— ‘জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য পালিত হয়েছে, করণীয় সমাপ্ত হয়েছে, ইহলোকে পুনরায় জন্মগ্রহণের আর কিছু অবশিষ্ট নেই।’ হে আনন্দ! ভিক্ষু গবেশী অর্হৎদের মধ্যে অন্যতম হলেন।”


‘‘Atha kho, ānanda, tesa pañcannaṃ upāsakasatānaṃ etadahosi – ‘ayyo kho gavesī amhākaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ayyo hi nāma gavesī kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā [Pg.192] agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati. Kimaṅgaṃ pana maya’nti! Atha kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni yena kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’nti. Alabhiṃsu kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ, alabhiṃsu upasampadaṃ.

“অতঃপর, হে আনন্দ! সেই পাঁচশত উপাসকের মনে এই চিন্তা হলো— ‘আর্য গবেশী আমাদের প্রভূত উপকারকারী, পথপ্রদর্শক ও দীক্ষাদানকারী। আর্য গবেশী নিজেই যদি কেশ-শ্মশ্রু মুণ্ডন করে, কাষায় বস্ত্র পরিধান করে গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন, তবে আমরা কেন করব না?’ অতঃপর, হে আনন্দ! সেই পাঁচশত উপাসক যেখানে অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কশ্যপ বুদ্ধ অবস্থান করছিলেন, সেখানে গমন করলেন। গমন করে অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কশ্যপ বুদ্ধকে এই কথা বললেন— ‘ভন্তে! আমরা ভগবানের সমীপে প্রব্রজ্যা লাভ করতে চাই, উপসম্পদা লাভ করতে চাই।’ হে আনন্দ! সেই পাঁচশত উপাসক অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ কশ্যপ বুদ্ধের সমীপে প্রব্রজ্যা লাভ করলেন, উপসম্পদা লাভ করলেন।”


‘‘Atha kho, ānanda, gavesissa bhikkhuno etadahosi – ‘ahaṃ kho imassa anuttarassa vimuttisukhassa nikāmalābhī homi akicchalābhī akasiralābhī. Aho vatimānipi pañca bhikkhusatāni imassa anuttarassa vimuttisukhassa nikāmalābhino assu akicchalābhino akasiralābhino’ti. Atha kho, ānanda, tāni pañca bhikkhusatāni vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā viharantā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihariṃsu. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññiṃsu’’.

“অতঃপর, হে আনন্দ! ভিক্ষু গবেশীর মনে এই চিন্তা হলো— ‘আমি এই অনুত্তর বিমুক্তি-সুখ অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেছি। আহা! এই পাঁচশত ভিক্ষুও যদি এই অনুত্তর বিমুক্তি-সুখ অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করতে পারতেন!’ অতঃপর, হে আনন্দ! সেই পাঁচশত ভিক্ষু নির্জনে, অপ্রমত্ত, আতাপী ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে বিহার করতে লাগলেন এবং অল্পকালের মধ্যেই— যে লক্ষ্যের জন্য সৎকুলজাত সন্তানেরা গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন, সেই অনুত্তর ব্রহ্মচর্যের চরম লক্ষ্য ইহলোকেই স্বীয় অভিজ্ঞা দ্বারা প্রত্যক্ষ করে লাভ করলেন এবং তাতে অবস্থান করতে লাগলেন। তাঁরা জানতে পারলেন— ‘জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য পালিত হয়েছে, করণীয় সমাপ্ত হয়েছে, ইহলোকে পুনরায় জন্মগ্রহণের আর কিছু অবশিষ্ট নেই।’”


‘‘Iti kho, ānanda, tāni pañca bhikkhusatāni gavesīpamukhāni uttaruttari paṇītapaṇītaṃ vāyamamānā anuttaraṃ vimuttiṃ sacchākaṃsu. Tasmātiha, ānanda, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘uttaruttari paṇītapaṇītaṃ vāyamamānā anuttaraṃ vimuttiṃ sacchikarissāmā’ti. Evañhi vo, ānanda, sikkhitabba’’nti. Dasamaṃ.

“এভাবে, হে আনন্দ! গবেশীকে প্রধান করে সেই পাঁচশত ভিক্ষু উত্তরোত্তর শ্রেষ্ঠ থেকে শ্রেষ্ঠতর বীর্য প্রয়োগ করে অনুত্তর বিমুক্তি প্রত্যক্ষ করলেন। অতএব, হে আনন্দ! তোমাদের এভাবে শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে— ‘আমরা উত্তরোত্তর শ্রেষ্ঠ থেকে শ্রেষ্ঠতর বীর্য প্রয়োগ করে অনুত্তর বিমুক্তি প্রত্যক্ষ করব।’ হে আনন্দ! তোমাদের এভাবেই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।” দশম সূত্র সমাপ্ত।


Upāsakavaggo tatiyo.

তৃতীয় উপাসক বর্গ।


Tassuddānaṃ –

এর সূচিপত্র (উদান)—


Sārajjaṃ visārado nirayaṃ, veraṃ caṇḍālapañcamaṃ;

Pīti vaṇijjā rājāno, gihī ceva gavesināti.

সারজ্জ (ভীত), বিশারদ (নির্ভীক), নিরয় (নরক), বের (বৈরিতা), পঞ্চম চণ্ডাল, প্রীতি, বাণিজ্য, রাজাগণ, গৃহী এবং গবেশী— এই দশটি সূত্র রয়েছে।


(19) 4. Araññavaggo

(১৯) ৪. আরণ্য বর্গ


1. Āraññikasuttaṃ

১. আরণ্যক সূত্র


181. ‘‘Pañcime[Pg.193], bhikkhave, āraññikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā āraññiko hoti, pāpiccho icchāpakato āraññiko hoti, ummādā cittakkhepā āraññiko hoti, vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehīti āraññiko hoti, appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya āraññiko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca āraññikā. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ āraññikānaṃ yvāyaṃ āraññiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya āraññiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ āraññikānaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca.

১৮১. “ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার আরণ্যক ভিক্ষু রয়েছেন। কোন পাঁচ প্রকার? কেউ মন্দতা ও মূঢ়তার কারণে আরণ্যক হন; কেউ পাপ ইচ্ছা ও লালসা দ্বারা অভিভূত হয়ে আরণ্যক হন; কেউ উন্মাদনা ও চিত্তবিক্ষেপের কারণে আরণ্যক হন; কেউ ‘বুদ্ধ ও বুদ্ধ-শ্রাবকদের দ্বারা প্রশংসিত’—এই মনে করে আরণ্যক হন; এবং কেউ অল্পেচ্ছা, সন্তুষ্টি, শীল-সংযম, নির্জনতা এবং এই সাধনার যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে আরণ্যক হন। ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার আরণ্যক ভিক্ষু রয়েছেন。 ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার আরণ্যক ভিক্ষুর মধ্যে যিনি অল্পেচ্ছা, সন্তুষ্টি, শীল-সংযম, নির্জনতা এবং এই সাধনার যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে আরণ্যক হন, তিনিই এই পাঁচ প্রকার আরণ্যক ভিক্ষুর মধ্যে অগ্র, শ্রেষ্ঠ, প্রমুখ, উত্তম ও প্রবর।”


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍo tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ kho, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ āraññikānaṃ yvāyaṃ āraññiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya āraññiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ āraññikānaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Paṭhamaṃ.

“ভিক্ষুগণ! যেমন গাভী থেকে দুধ, দুধ থেকে দধি, দধি থেকে মাখন, মাখন থেকে ঘি এবং ঘি থেকে ঘৃতমণ্ড উৎপন্ন হয় এবং ঘৃতমণ্ডই সেখানে সর্বশ্রেষ্ঠ বলে গণ্য হয়; ঠিক তেমনি, ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার আরণ্যক ভিক্ষুর মধ্যে যিনি অল্পেচ্ছা, সন্তুষ্টি, শীল-সংযম, নির্জনতা এবং এই সাধনার যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে আরণ্যক হন, তিনিই এই পাঁচ প্রকার আরণ্যক ভিক্ষুর মধ্যে অগ্র, শ্রেষ্ঠ, প্রমুখ, উত্তম ও প্রবর।” প্রথম সূত্র সমাপ্ত।


2. Cīvarasuttaṃ

২. চীবর সূত্র


182. ‘‘Pañcime, bhikkhave, paṃsukūlikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā paṃsukūliko hoti…pe… idamatthitaṃyeva nissāya paṃsukūliko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca paṃsukūlikā’’ti. Dutiyaṃ.

১৮২. “ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার পাংসুকূলিক ভিক্ষু রয়েছেন। কোন পাঁচ প্রকার? কেউ মন্দতা ও মূঢ়তার কারণে পাংসুকূলিক হন...পে... কেউ এই সাধনার যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে পাংসুকূলিক হন। ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার পাংসুকূলিক ভিক্ষু রয়েছেন।” দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত।


3. Rukkhamūlikasuttaṃ

৩. বৃক্ষমূলিক সূত্র


183. ‘‘Pañcime, bhikkhave, rukkhamūlikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā rukkhamūliko hoti…pe… idamatthitaṃyeva nissāya rukkhamūliko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca rukkhamūlikā’’ti. Tatiyaṃ.

১৮৩. “ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার বৃক্ষমূলিক ভিক্ষু রয়েছেন। কোন পাঁচ প্রকার? কেউ মন্দতা ও মূঢ়তার কারণে বৃক্ষমূলিক হন...পে... কেউ এই সাধনার যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে বৃক্ষমূলিক হন। ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার বৃক্ষমূলিক ভিক্ষু রয়েছেন।” তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত。


4. Sosānikasuttaṃ

৪. শ্মশানিক সূত্র


184. ‘‘Pañcime[Pg.194], bhikkhave, sosānikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā sosāniko hoti…pe… idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca sosānikā’’ti. Catutthaṃ.

১৮৪. “ভিক্ষuগণ! এই পাঁচ প্রকার শ্মশানিক ভিক্ষু রয়েছেন। কোন পাঁচ প্রকার? কেউ মন্দতা ও মূঢ়তার কারণে শ্মশানিক হন...পে... কেউ এই সাধনার যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে শ্মশানিক হন। ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার শ্মশানিক ভিক্ষু রয়েছেন।” চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত।


5. Abbhokāsikasuttaṃ

৫. অভ্যবকাশিক সূত্র


185. ‘‘Pañcime, bhikkhave, abbhokāsikā…pe…. Pañcamaṃ.

১৮৫. “ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার অভ্যবকাশিক ভিক্ষু রয়েছেন...পে...।” পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।


6. Nesajjikasuttaṃ

৬. নৈষদ্যিক সূত্র


186. ‘‘Pañcime, bhikkhave, nesajjikā…pe…. Chaṭṭhaṃ.

১৮৬. “ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার নৈষদ্যিক ভিক্ষু রয়েছেন...পে...।” ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।


7. Yathāsanthatikasuttaṃ

৭. যথাসংস্ততিক সূত্র


187. ‘‘Pañcime, bhikkhave, yathāsanthatikā…pe…. Sattamaṃ.

১৮৭. “ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার যথাসংস্ততিক ভিক্ষু রয়েছেন...পে...।” সপ্তম সূত্র সমাপ্ত।


8. Ekāsanikasuttaṃ

৮. একাসনিক সূত্র


188. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ekāsanikā…pe…. Aṭṭhamaṃ.

১৮৮. “ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার একাসনিক ভিক্ষু রয়েছেন...পে...।” অষ্টম সূত্র সমাপ্ত।


9. Khalupacchābhattikasuttaṃ

৯. খলুপশ্চাদ্ভক্তিক সূত্র


189. ‘‘Pañcime, bhikkhave, khalupacchābhattikā…pe…. Navamaṃ.

১৮৯. “ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার খলুপশ্চাদ্ভক্তিক ভিক্ষু রয়েছেন...পে...।” নবম সূত্র সমাপ্ত।


10. Pattapiṇḍikasuttaṃ

১০. পাত্রপিণ্ডিক সূত্র


190. ‘‘Pañcime, bhikkhave, pattapiṇḍikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā pattapiṇḍiko hoti, pāpiccho icchāpakato pattapiṇḍiko hoti, ummādā cittakkhepā pattapiṇḍiko hoti, ‘vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehī’ti pattapiṇḍiko hoti, appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya pattapiṇḍiko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca pattapiṇḍikā. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ pattapiṇḍikānaṃ yvāyaṃ pattapiṇḍiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva [Pg.195] nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya pattapiṇḍiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ pattapiṇḍikānaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca.

১৯০. হে ভিক্ষুগণ, পাত্রপিন্ডিক (পাত্রে আহার গ্রহণকারী) ধুতঙ্গধারী ভিক্ষু এই পাঁচ প্রকারের হয়ে থাকেন। কোন পাঁচ প্রকার? মন্দতা ও অতি-মোহগ্রস্ততার কারণে কেউ পাত্রপিন্ডিক হন; পাপ ইচ্ছা ও অসৎ অভিলাষ দ্বারা অভিভূত হয়ে কেউ পাত্রপিন্ডিক হন; উন্মাদনা ও চিত্তবিক্ষেপের কারণে কেউ পাত্রপিন্ডিক হন; 'বুদ্ধ ও বুদ্ধ-শ্রাবকগণ কর্তৃক প্রশংসিত'—এই মনে করে কেউ পাত্রপিন্ডিক হন; এবং অল্পেচ্ছা, সন্তোষ, সল্লেখ (ক্লেশ ক্ষয়), প্রবিবেক (নির্জনতা) এবং এই ধুতঙ্গ পালনের যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে কেউ পাত্রপিন্ডিক হন। হে ভিক্ষুগণ, এরাই হলেন পাঁচ প্রকার পাত্রপিন্ডিক। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচ প্রকার পাত্রপিন্ডিকদের মধ্যে যিনি অল্পেচ্ছা, সন্তোষ, সল্লেখ, প্রবিবেক এবং এই ধুতঙ্গ পালনের যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে পাত্রপিন্ডিক হন, তিনি এই পাঁচ প্রকার পাত্রপিন্ডিকদের মধ্যে অগ্র, শ্রেষ্ঠ, প্রমুখ, উত্তম ও প্রবর।


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍo tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ kho, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ pattapiṇḍikānaṃ yvāyaṃ pattapiṇḍiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya pattapiṇḍiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ pattapiṇḍikānaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Dasamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন গাভী থেকে দুধ, দুধ থেকে দধি, দধি থেকে মাখন, মাখন থেকে ঘি এবং ঘি থেকে ঘৃতমণ্ড উৎপন্ন হয় এবং সেখানে ঘৃতমণ্ডই সর্বশ্রেষ্ঠ বলে গণ্য হয়; ঠিক তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচ প্রকার পাত্রপিন্ডিকদের মধ্যে যিনি অল্পেচ্ছা, সন্তোষ, সল্লেখ, প্রবিবেক এবং এই ধুতঙ্গ পালনের যথার্থ উপযোগিতাকেই আশ্রয় করে পাত্রপিন্ডিক হন, তিনি এই পাঁচ প্রকার পাত্রপিন্ডিকদের মধ্যে অগ্র, শ্রেষ্ঠ, প্রমুখ, উত্তম ও প্রবর।


Araññavaggo catuttho.

চতুর্থ অরণ্য বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সূচিপত্র (উদ্দান) –


Araññaṃ cīvaraṃ rukkha, susānaṃ abbhokāsikaṃ;

Nesajjaṃ santhataṃ ekāsanikaṃ, khalupacchāpiṇḍikena cāti.

অরণ্য, চীবর, বৃক্ষ (বৃক্ষমূল), শ্মশান, অভ্যবকাশিক (উন্মুক্ত স্থান), নৈষদ্যিক, সংস্তৃত (যথাস্তীর্ণ), একাসনিক, খলুপশ্চাদ্ভক্ত ও পাত্রপিন্ডিক।


(20) 5. Brāhmaṇavaggo

(২০) ৫. ব্রাহ্মণ বর্গ


1. Soṇasuttaṃ

১. শোণ সূত্র


191. ‘‘Pañcime, bhikkhave, porāṇā brāhmaṇadhammā etarahi sunakhesu sandissanti, no brāhmaṇesu. Katame pañca? Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃyeva gacchanti, no abrāhmaṇiṃ. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇimpi gacchanti, abrāhmaṇimpi gacchanti. Etarahi, bhikkhave, sunakhā sunakhiṃyeva gacchanti, no asunakhiṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu.

১৯১. হে ভিক্ষুগণ, প্রাচীনকালের ব্রাহ্মণদের এই পাঁচটি আচরণ বর্তমানে কুকুরদের মধ্যে দেখা যায়, কিন্তু ব্রাহ্মণদের মধ্যে দেখা যায় না। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, অতীতে ব্রাহ্মণরা কেবল ব্রাহ্মণী নারীদের সাথেই মিলিত হতেন, অব্রাহ্মণী নারীদের সাথে নয়। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে ব্রাহ্মণরা ব্রাহ্মণী নারীদের সাথেও মিলিত হন এবং অব্রাহ্মণী নারীদের সাথেও মিলিত হন। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে কুকুররা কেবল কুকুরী (স্ত্রী কুকুর)-দের সাথেই মিলিত হয়, অন্য কোনো স্ত্রী প্রাণীর সাথে নয়। হে ভিক্ষুগণ, এটিই প্রথম প্রাচীন ব্রাহ্মণ-আচরণ, যা বর্তমানে কুকুরদের মধ্যে দেখা যায়, কিন্তু ব্রাহ্মণদের মধ্যে দেখা যায় না।


‘‘Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃ utuniṃyeva gacchanti, no anutuniṃ. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃ utunimpi gacchanti, anutunimpi gacchanti[Pg.196]. Etarahi, bhikkhave, sunakhā sunakhiṃ utuniṃyeva gacchanti, no anutuniṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu.

হে ভিক্ষুগণ, অতীতে ব্রাহ্মণরা কেবল ঋতুমতী ব্রাহ্মণী নারীদের সাথেই মিলিত হতেন, অঋতুমতী নারীদের সাথে নয়। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে ব্রাহ্মণরা ঋতুমতী ব্রাহ্মণী নারীদের সাথেও মিলিত হন এবং অঋতুমতী নারীদের সাথেও মিলিত হন। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে কুকুররা কেবল ঋতুমতী কুকুরীদের সাথেই মিলিত হয়, অঋতুমতী কুকুরীদের সাথে নয়। হে ভিক্ষুগণ, এটিই দ্বিতীয় প্রাচীন ব্রাহ্মণ-আচরণ, যা বর্তমানে কুকুরদের মধ্যে দেখা যায়, কিন্তু ব্রাহ্মণদের মধ্যে দেখা যায় না।


‘‘Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃ neva kiṇanti no vikkiṇanti, sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya saṃpavattenti. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃ kiṇantipi vikkiṇantipi, sampiyenapi saṃvāsaṃ saṃbandhāya saṃpavattenti. Etarahi, bhikkhave, sunakhā sunakhiṃ neva kiṇanti no vikkiṇanti, sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya saṃpavattenti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu.

হে ভিক্ষুগণ, অতীতে ব্রাহ্মণরা ব্রাহ্মণী নারীদের ক্রয় বা বিক্রয় করতেন না; তাঁরা কেবল পারস্পরিক ভালোবাসার মাধ্যমেই বংশ রক্ষার জন্য সহবাস বা দাম্পত্য সম্পর্ক স্থাপন করতেন। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে ব্রাহ্মণরা ব্রাহ্মণী নারীদের ক্রয়ও করেন এবং বিক্রয়ও করেন, আবার পারস্পরিক ভালোবাসার মাধ্যমেও বংশ রক্ষার জন্য দাম্পত্য সম্পর্ক স্থাপন করেন। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে কুকুররা স্ত্রী কুকুরদের ক্রয় বা বিক্রয় করে না; তারা কেবল পারস্পরিক আকর্ষণের মাধ্যমেই বংশ রক্ষার জন্য সহবাস করে। হে ভিক্ষুগণ, এটিই তৃতীয় প্রাচীন ব্রাহ্মণ-আচরণ, যা বর্তমানে কুকুরদের মধ্যে দেখা যায়, কিন্তু ব্রাহ্মণদের মধ্যে দেখা যায় না।


‘‘Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā na sannidhiṃ karonti dhanassapi dhaññassapi rajatassapi jātarūpassapi. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā sannidhiṃ karonti dhanassapi dhaññassapi rajatassapi jātarūpassapi. Etarahi, bhikkhave, sunakhā na sannidhiṃ karonti dhanassapi dhaññassapi rajatassapi jātarūpassapi. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu.

হে ভিক্ষুগণ, অতীতে ব্রাহ্মণরা ধন, ধান্য, রৌপ্য ও স্বর্ণ সঞ্চয় বা জমা করে রাখতেন না। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে ব্রাহ্মণরা ধন, ধান্য, রৌপ্য ও স্বর্ণ সঞ্চয় করে রাখেন। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে কুকুররা ধন, ধান্য, রৌপ্য ও স্বর্ণ সঞ্চয় করে রাখে না। হে ভিক্ষুগণ, এটিই চতুর্থ প্রাচীন ব্রাহ্মণ-আচরণ, যা বর্তমানে কুকুরদের মধ্যে দেখা যায়, কিন্তু ব্রাহ্মণদের মধ্যে দেখা যায় না।


‘‘Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā sāyaṃ sāyamāsāya pāto pātarāsāya bhikkhaṃ pariyesanti. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā avasesaṃ ādāya pakkamanti. Etarahi, bhikkhave, sunakhā sāyaṃ sāyamāsāya pāto pātarāsāya bhikkhaṃ pariyesanti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu. Ime kho, bhikkhave, pañca porāṇā brāhmaṇadhammā etarahi sunakhesu sandissanti, no brāhmaṇesū’’ti. Paṭhamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, অতীতে ব্রাহ্মণরা সন্ধ্যার সময় নৈশভোজের জন্য এবং সকালের সময় প্রাতরাশের জন্য ভিক্ষা (খাদ্য) অন্বেষণ করতেন। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে ব্রাহ্মণরা পেট পুরে আকণ্ঠ ভোজন করেন এবং অবশিষ্ট খাবার সাথে নিয়ে চলে যান। হে ভিক্ষুগণ, বর্তমানে কুকুররা সন্ধ্যার সময় নৈশভোজের জন্য এবং সকালের সময় প্রাতরাশের জন্য খাদ্য অন্বেষণ করে। হে ভিক্ষুগণ, এটিই পঞ্চম প্রাচীন ব্রাহ্মণ-আচরণ, যা বর্তমানে কুকুরদের মধ্যে দেখা যায়, কিন্তু ব্রাহ্মণদের মধ্যে দেখা যায় না। হে ভিক্ষুগণ, প্রাচীনকালের ব্রাহ্মণদের এই পাঁচটি আচরণ বর্তমানে কুকুরদের মধ্যে দেখা যায়, কিন্তু ব্রাহ্মণদের মধ্যে দেখা যায় না। প্রথম সূত্র সমাপ্ত।


2. Doṇabrāhmaṇasuttaṃ

২. দ্রোণ ব্রাহ্মণ সূত্র


192. Atha kho doṇo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho doṇo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca –

১৯২. তখন দ্রোণ ব্রাহ্মণ যেখানে ভগবান অবস্থান করছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে তিনি ভগবানের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ-আলোচনা শেষ করে তিনি একপাশে বসলেন। একপাশে বসে দ্রোণ ব্রাহ্মণ ভগবানকে এই কথা বললেন—


‘‘Sutaṃ [Pg.197] metaṃ, bho gotama – ‘na samaṇo gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuḍḍhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimantetī’ti. Tayidaṃ, bho gotama, tatheva. Na hi bhavaṃ gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuḍḍhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Tayidaṃ, bho gotama, na sampannamevā’’ti. ‘‘Tvampi no, doṇa, brāhmaṇo paṭijānāsī’’ti? ‘‘Yañhi taṃ, bho gotama, sammā vadamāno vadeyya – ‘brāhmaṇo ubhato sujāto – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhito anupakkuṭṭho jātivādena, ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo’ti, mameva taṃ, bho gotama, sammā vadamāno vadeyya. Ahañhi, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo’’ti.

হে গৌতম, আমি এমনটি শুনেছি—'শ্রমণ গৌতম বৃদ্ধ, জরাজীর্ণ, বয়োবৃদ্ধ, দীর্ঘায়ু ও জীবনের শেষ প্রান্তে উপনীত ব্রাহ্মণদের অভিবাদন করেন না, তাঁদের অভ্যর্থনার জন্য উঠে দাঁড়ান না এবং তাঁদের বসার আসন দিয়ে আমন্ত্রণ জানান না।' হে গৌতম, এটি আসলেই সত্য। কারণ আপনি বৃদ্ধ, জরাজীর্ণ, বয়োবৃদ্ধ, দীর্ঘায়ু ও জীবনের শেষ প্রান্তে উপনীত ব্রাহ্মণদের অভিবাদন করেন না, তাঁদের অভ্যর্থনার জন্য উঠে দাঁড়ান না এবং তাঁদের বসার আসন দিয়ে আমন্ত্রণ জানান না। হে গৌতম, এটি মোটেও সমীচীন নয়। 'দ্রোণ, তুমিও কি নিজেকে ব্রাহ্মণ বলে দাবি করো?' 'হে গৌতম, যদি কেউ যথার্থভাবে বলতে চায়—'এই ব্রাহ্মণ মাতৃকুল ও পিতৃকুল উভয় দিক থেকেই সুজাত (উচ্চ বংশজাত), তাঁর গর্ভধারণ অত্যন্ত শুদ্ধ, সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত তাঁর বংশধারা নিষ্কলঙ্ক ও জন্মসূত্রে অনিন্দিত; তিনি বেদমন্ত্রের পাঠক ও ধারক, নিঘণ্টু (অভিধান), কেটভ (অলঙ্কারশাস্ত্র), অক্ষরপ্রভেদ (ব্যাকরণ) এবং পঞ্চম ইতিহাসসহ ত্রিবেদের পারদর্শী; তিনি পদপাঠ ও ব্যাকরণে দক্ষ এবং লোকায়ত (দর্শন) ও মহাপুরুষ লক্ষণশাস্ত্রে সম্পূর্ণ পারদর্শী'—তবে হে গৌতম, আমার সম্বন্ধেই তা যথার্থভাবে বলা হবে। কারণ হে গৌতম, আমি মাতৃকুল ও পিতৃকুল উভয় দিক থেকেই সুজাত, আমার গর্ভধারণ অত্যন্ত শুদ্ধ, সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত আমার বংশধারা নিষ্কলঙ্ক ও জন্মসূত্রে অনিন্দিত; আমি বেদমন্ত্রের পাঠক ও ধারক, নিঘণ্টু, কেটভ, অক্ষরপ্রভেদ এবং পঞ্চম ইতিহাসসহ ত্রিবেদের পারদর্শী; আমি পদপাঠ ও ব্যাকরণে দক্ষ এবং লোকায়ত ও মহাপুরুষ লক্ষণশাস্ত্রে সম্পূর্ণ পারদর্শী।'


‘‘Ye kho, te doṇa, brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti sajjhāyitamanusajjhāyanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako, vāmako, vāmadevo, vessāmitto, yamadaggi, aṅgīraso, bhāradvājo, vāseṭṭho, kassapo, bhagu; tyāssu’me pañca brāhmaṇe paññāpenti – brahmasamaṃ, devasamaṃ, mariyādaṃ, sambhinnamariyādaṃ, brāhmaṇacaṇḍālaṃyeva pañcamaṃ. Tesaṃ tvaṃ doṇa, katamo’’ti?

দ্রোণ, ব্রাহ্মণদের প্রাচীন যে ঋষিগণ মন্ত্রের রচয়িতা ও মন্ত্রের প্রবক্তা ছিলেন, যাঁদের রচিত, প্রচারিত ও সংকলিত সেই প্রাচীন বেদমন্ত্রসমূহ বর্তমানকালের ব্রাহ্মণরা অনুকরণ করে গান করেন, আবৃত্তি করেন, তাঁদের উচ্চারিত বাক্য পুনরায় উচ্চারণ করেন, তাঁদের পঠিত বিষয় পুনরায় পাঠ করেন এবং তাঁদের শিক্ষাদান অনুযায়ী শিক্ষা দেন; যেমন—অষ্টক, বামক, বামদেব, বিশ্বামিত্র, যমদগ্নি, অঙ্গিরস, ভরদ্বাজ, বশিষ্ঠ, কশ্যপ ও ভৃগু; তাঁরা এই pfāñca (পাঁচ) প্রকার ব্রাহ্মণের কথা নির্দেশ করে গেছেন—ব্রহ্মসম (ব্রহ্মার তুল্য) ব্রাহ্মণ, দেবসম (দেবের তুল্য) ব্রাহ্মণ, মর্যাদাবান (নিয়মনিষ্ঠ) ব্রাহ্মণ, ভিন্নমর্যাদা (নিয়মভঙ্গকারী) ব্রাহ্মণ এবং পঞ্চমটি হলো ব্রাহ্মণ-চণ্ডাল। দ্রোণ, এদের মধ্যে তুমি কোন প্রকারের?


‘‘Na kho mayaṃ, bho gotama, pañca brāhmaṇe jānāma, atha kho mayaṃ brāhmaṇātveva jānāma. Sādhu me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu yathā ahaṃ ime pañca brāhmaṇe jāneyya’’nti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi, sādhukaṃ [Pg.198] manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho doṇo brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

হে গৌতম, আমরা এই পাঁচ প্রকার ব্রাহ্মণ সম্পর্কে জানি না; আমরা কেবল 'ব্রাহ্মণ' হিসেবেই জানি। সাধু! ভগবান গৌতম আমাকে এমনভাবে ধর্মদেশনা করুন যাতে আমি এই পাঁচ প্রকার ব্রাহ্মণ সম্পর্কে জানতে পারি।' 'তাহলে হে ব্রাহ্মণ, শ্রবণ করো, ভালোভাবে মনযোগ দাও; আমি বলছি।' 'হ্যাঁ, প্রভু,' দ্রোণ ব্রাহ্মণ ভগবানের কথায় সম্মতি জানালেন। ভগবান এই কথা বললেন—


‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo brahmasamo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena.

কীভাবে একজন ব্রাহ্মণ ব্রহ্মসম (ব্রহ্মার তুল্য) হন? এখানে, দ্রোণ, একজন ব্রাহ্মণ মাতৃকুল ও পিতৃকুল উভয় দিক থেকেই সুজাত হন, তাঁর গর্ভধারণ অত্যন্ত শুদ্ধ, সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত তাঁর বংশধারা নিষ্কলঙ্ক ও জন্মসূত্রে অনিন্দিত। তিনি আটচল্লিশ বছর ধরে বেদমন্ত্র অধ্যয়ন করে কৌমার ব্রহ্মচর্য ব্রত পালন করেন। আটচল্লিশ বছর ধরে কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন ও বেদমন্ত্র অধ্যয়ন করার পর, তিনি তাঁর আচার্যের জন্য গুরুদক্ষিণা কেবল ধর্মসম্মতভাবেই অন্বেষণ করেন, অধর্মের দ্বারা নয়।


‘‘Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kasiyā na vaṇijjāya na gorakkhena na issatthena na rājaporisena na sippaññatarena, kevalaṃ bhikkhācariyāya kapālaṃ anatimaññamāno. So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Karuṇā…pe… muditā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So ime cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ brahmalokaṃ upapajjati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo brahmasamo hoti.

দ্রোণ, এক্ষেত্রে ধর্মসম্মত উপায় কোনটি? কৃষি কাজ, ব্যবসা-বাণিজ্য, পশুপালন, ধনুর্বিদ্যা (যুদ্ধবিদ্যা), রাজসেবা বা অন্য কোনো প্রকারের শিল্প বা পেশার মাধ্যমে নয়; বরং ভিক্ষাপাত্রকে অবজ্ঞা না করে কেবল ভিক্ষাচর্যার মাধ্যমেই তিনি তা অন্বেষণ করেন। তিনি আচার্যকে গুরুদক্ষিণা প্রদান করে, কেশ ও শ্মশ্রু মুণ্ডন করে, কাষায় বস্ত্র পরিধান করে গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন। তিনি এভাবে প্রব্রজিত হয়ে মৈত্রীসহগত চিত্তে এক দিক পরিব্যাপ্ত করে অবস্থান করেন, তেমনই দ্বিতীয় দিক, третий দিক ও চতুর্থ দিক; এভাবে উপরে, নিচে, আড়াআড়িভাবে, সর্বত্র, নিজেকে সকলের সমতুল্য করে সমগ্র বিশ্বকে বিপুল, মহদ্গত, অপ্রমাণ, বৈরহীন ও হিংসাহীন মৈত্রীসহগত চিত্তে পরিব্যাপ্ত করে অবস্থান করেন। করুণা... পে... মুদিতা... এবং উপেক্ষা-সহগত চিত্তে এক দিক পরিব্যাপ্ত করে অবস্থান করেন, তেমনই দ্বিতীয় দিক, তৃতীয় দিক ও চতুর্থ দিক; এভাবে উপরে, নিচে, আড়াআড়িভাবে, সর্বত্র, নিজেকে সকলের সমতুল্য করে সমগ্র বিশ্বকে বিপুল, মহদ্গত, অপ্রমাণ, বৈরহীন ও হিংসাহীন উপেক্ষা-সহগত চিত্তে পরিব্যাপ্ত করে অবস্থান করেন। তিনি এই চার প্রকার ব্রহ্মবিহার ভাবনা করে কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর, সুগতি ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন হন। দ্রোণ, এভাবেই একজন ব্রাহ্মণ ব্রহ্মসম হন।


‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo devasamo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena[Pg.199]. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena. Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kasiyā na vaṇijjāya na gorakkhena na issatthena na rājaporisena na sippaññatarena, kevalaṃ bhikkhācariyāya kapālaṃ anatimaññamāno. So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā dāraṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena.

“হে দ্রোণ, কীভাবে একজন ব্রাহ্মণ দেবতুল্য হন? হে দ্রোণ, এ জগতে একজন ব্রাহ্মণ মাতা ও পিতা উভয় দিক থেকেই সুজাত হন, সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত তাঁর মাতৃগর্ভ বিশুদ্ধ থাকে, জন্মসূত্রে তিনি কোনো প্রকার আক্ষেপ বা নিন্দার যোগ্য হন না। তিনি বেদসমূহ অধ্যয়ন করে আটচল্লিশ বছর পর্যন্ত কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন করেন। আটচল্লিশ বছর কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন করে এবং বেদসমূহ অধ্যয়ন করে তিনি ধার্মিক উপায়েই আচার্যের জন্য গুরুদক্ষিণা অন্বেষণ করেন, অধার্মিক উপায়ে নয়। হে দ্রোণ, সেখানে ধর্ম কী? তিনি কৃষিকাজ, বাণিজ্য, পশুপালন, ধনুর্বিদ্যা, রাজসেবা বা অন্য কোনো শিল্পের মাধ্যমে তা অন্বেষণ করেন না; বরং ভিক্ষাপাত্রকে অবজ্ঞা না করে কেবল ভিক্ষাচর্যার মাধ্যমেই তা অন্বেষণ করেন। তিনি আচার্যকে গুরুদক্ষিণা প্রদান করে ধার্মিক উপায়েই পত্নী অন্বেষণ করেন, অধার্মিক উপায়ে নয়।”


‘‘Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kayena na vikkayena, brāhmaṇiṃyeva udakūpassaṭṭhaṃ. So brāhmaṇiṃyeva gacchati, na khattiyiṃ na vessiṃ na suddiṃ na caṇḍāliṃ na nesādiṃ na veniṃ na rathakāriṃ na pukkusiṃ gacchati, na gabbhiniṃ gacchati, na pāyamānaṃ gacchati, na anutuniṃ gacchati. Kasmā ca, doṇa, brāhmaṇo na gabbhiniṃ gacchati? Sace, doṇa, brāhmaṇo gabbhiniṃ gacchati, atimīḷhajo nāma so hoti māṇavako vā māṇavikā vā. Tasmā, doṇa, brāhmaṇo na gabbhiniṃ gacchati. Kasmā ca, doṇa, brāhmaṇo na pāyamānaṃ gacchati? Sace, doṇa, brāhmaṇo pāyamānaṃ gacchati, asucipaṭipīḷito nāma so hoti māṇavako vā māṇavikā vā. Tasmā, doṇa, brāhmaṇo na pāyamānaṃ gacchati. Tassa sā hoti brāhmaṇī neva kāmatthā na davatthā na ratatthā, pajatthāva brāhmaṇassa brāhmaṇī hoti. So methunaṃ uppādetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ime cattāro jhāne bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo devasamo hoti.

“হে দ্রোণ, সেখানে ধর্ম কী? ক্রয় বা বিক্রয়ের মাধ্যমে নয়, কেবল জল ঢেলে সম্প্রদান করা ব্রাহ্মণীকেই তিনি গ্রহণ করেন। তিনি কেবল ব্রাহ্মণীর কাছেই গমন করেন; ক্ষত্রিয়া, বৈশ্যা, শূদ্রা, চণ্ডালী, নিষাদী, বেণুজীবী, রথকার বা পু্ক্কুসী নারীর কাছে গমন করেন না। তিনি গর্ভবতী নারীর কাছে গমন করেন না, স্তন্যদাত্রী নারীর কাছে গমন করেন না, ঋতুহীন নারীর কাছে গমন করেন না। হে দ্রোণ, কেন ব্রাহ্মণ গর্ভবতী নারীর কাছে গমন করেন না? হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণ যদি গর্ভবতী নারীর কাছে গমন করেন, তবে সেই গর্ভস্থ বালক বা বালিকা অত্যন্ত অপবিত্র স্থানে উৎপন্ন হয়। এই কারণে, হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণ গর্ভবতী নারীর কাছে গমন করেন না। হে দ্রোণ, কেন ব্রাহ্মণ স্তন্যদাত্রী নারীর কাছে গমন করেন না? হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণ যদি স্তন্যদাত্রী নারীর কাছে গমন করেন, তবে সেই বালক বা বালিকা অপবিত্র বস্তু দ্বারা পীড়িত হয়। এই কারণে, হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণ স্তন্যদাত্রী নারীর কাছে গমন করেন না। তাঁর সেই ব্রাহ্মণী কামভোগের জন্য নয়, ক্রীড়া বা আমোদের জন্য নয়, কেবল সন্তান লাভের জন্যই পত্নী হন। তিনি সন্তান উৎপাদন করে কেশ-শ্মশ্রু মুণ্ডন করে কাষায় বস্ত্র পরিধানপূর্বক গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন। তিনি এভাবে প্রব্রজিত হয়ে কামসমূহ থেকে পৃথক হয়ে... পূর্ববৎ... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি এই চার ধ্যান ভাবনা করে কায়ভেদের পর মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হন। হে দ্রোণ, এভাবেই একজন ব্রাহ্মণ দেবতুল্য হন।”


‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo mariyādo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena[Pg.200]. Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kasiyā na vaṇijjāya na gorakkhena na issatthena na rājaporisena na sippaññatarena, kevalaṃ bhikkhācariyāya kapālaṃ anatimaññamāno. So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā dāraṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena.

“হে দ্রোণ, কীভাবে একজন ব্রাহ্মণ মর্যাদাবান হন? হে দ্রোণ, এ জগতে একজন ব্রাহ্মণ মাতা ও পিতা উভয় দিক থেকেই সুজাত হন, সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত তাঁর মাতৃগর্ভ বিশুদ্ধ থাকে, জন্মসূত্রে তিনি কোনো প্রকার আক্ষেপ বা নিন্দার যোগ্য হন না। তিনি বেদসমূহ অধ্যয়ন করে আটচল্লিশ বছর পর্যন্ত কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন করেন। আটচল্লিশ বছর কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন করে এবং বেদসমূহ অধ্যয়ন করে তিনি ধার্মিক উপায়েই আচার্যের জন্য গুরুদক্ষিণা অন্বেষণ করেন, অধার্মিক উপায়ে নয়। হে দ্রোণ, সেখানে ধর্ম কী? তিনি কৃষিকাজ, বাণিজ্য, পশুপালন, ধনুর্বিদ্যা, রাজসেবা বা অন্য কোনো শিল্পের মাধ্যমে তা অন্বেষণ করেন না; বরং ভিক্ষাপাত্রকে অবজ্ঞা না করে কেবল ভিক্ষাচর্যার মাধ্যমেই তা অন্বেষণ করেন। তিনি আচার্যকে গুরুদক্ষিণা প্রদান করে ধার্মিক উপায়েই পত্নী অন্বেষণ করেন, অধার্মিক উপায়ে নয়।”


‘‘Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kayena na vikkayena, brāhmaṇiṃyeva udakūpassaṭṭhaṃ. So brāhmaṇiṃyeva gacchati, na khattiyiṃ na vessiṃ na suddiṃ na caṇḍāliṃ na nesādiṃ na veniṃ na rathakāriṃ na pukkusiṃ gacchati, na gabbhiniṃ gacchati, na pāyamānaṃ gacchati, na anutuniṃ gacchati. Kasmā ca, doṇa, brāhmaṇo na gabbhiniṃ gacchati? Sace, doṇa, brāhmaṇo gabbhiniṃ gacchati, atimīḷhajo nāma so hoti māṇavako vā māṇavikā vā. Tasmā, doṇa, brāhmaṇo na gabbhiniṃ gacchati. Kasmā ca, doṇa, brāhmaṇo na pāyamānaṃ gacchati? Sace, doṇa, brāhmaṇo pāyamānaṃ gacchati, asucipaṭipīḷito nāma so hoti māṇavako vā māṇavikā vā. Tasmā, doṇa, brāhmaṇo na pāyamānaṃ gacchati. Tassa sā hoti brāhmaṇī neva kāmatthā na davatthā na ratatthā, pajatthāva brāhmaṇassa brāhmaṇī hoti. So methunaṃ uppādetvā tameva puttassādaṃ nikāmayamāno kuṭumbaṃ ajjhāvasati, na agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Yāva porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ mariyādo tattha tiṭṭhati, taṃ na vītikkamati. ‘Yāva porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ mariyādo tattha brāhmaṇo ṭhito taṃ na vītikkamatī’ti, kho, doṇa, tasmā brāhmaṇo mariyādoti vuccati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo mariyādo hoti.

“হে দ্রোণ, সেখানে ধর্ম কী? ক্রয় বা বিক্রয়ের মাধ্যমে নয়, কেবল জল ঢেলে সম্প্রদান করা ব্রাহ্মণীকেই তিনি গ্রহণ করেন। তিনি কেবল ব্রাহ্মণীর কাছেই গমন করেন; ক্ষত্রিয়া, বৈশ্যা, শূদ্রা, চণ্ডালী, নিষাদী, বেণুজীবী, রথকার বা পু্ক্কুসী নারীর কাছে গমন করেন না। তিনি গর্ভবতী নারীর কাছে গমন করেন না, স্তন্যদাত্রী নারীর কাছে গমন করেন না, ঋতুহীন নারীর কাছে গমন করেন না। হে দ্রোণ, কেন ব্রাহ্মণ গর্ভবতী নারীর কাছে গমন করেন না? হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণ যদি গর্ভবতী নারীর কাছে গমন করেন, তবে সেই গর্ভস্থ বালক বা বালিকা অত্যন্ত অপবিত্র স্থানে উৎপন্ন হয়। এই কারণে, হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণ গর্ভবতী নারীর কাছে গমন করেন না। হে দ্রোণ, কেন ব্রাহ্মণ স্তন্যদাত্রী নারীর কাছে গমন করেন না? হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণ যদি স্তন্যদাত্রী নারীর কাছে গমন করেন, তবে সেই বালক বা বালিকা অপবিত্র বস্তু দ্বারা পীড়িত হয়। এই কারণে, হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণ স্তন্যদাত্রী নারীর কাছে গমন করেন না। তাঁর সেই ব্রাহ্মণী কামভোগের জন্য নয়, ক্রীড়া বা আমোদের জন্য নয়, কেবল সন্তান লাভের জন্যই পত্নী হন। তিনি সন্তান উৎপাদন করে সেই সন্তানের প্রতি স্নেহে আসক্ত হয়ে গৃহেই বসবাস করেন, গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন না। প্রাচীন ব্রাহ্মণদের যে নিয়ম বা সীমা ছিল, তিনি তাতেই প্রতিষ্ঠিত থাকেন, তা লঙ্ঘন করেন না। 'প্রাচীন ব্রাহ্মণদের যে নিয়ম বা সীমা ছিল, ব্রাহ্মণ তাতেই প্রতিষ্ঠিত থাকেন এবং তা লঙ্ঘন করেন না'—এই কারণে, হে দ্রোণ, সেই ব্রাহ্মণকে 'মর্যাদাবান' বলা হয়। হে দ্রোণ, এভাবেই একজন ব্রাহ্মণ মর্যাদাবান হন।”


‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo sambhinnamariyādo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena.

“হে দ্রোণ, কীভাবে একজন ব্রাহ্মণ ভিন্নমর্যাদা হন? হে দ্রোণ, এ জগতে একজন ব্রাহ্মণ মাতা ও পিতা উভয় দিক থেকেই সুজাত হন, সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত তাঁর মাতৃগর্ভ বিশুদ্ধ থাকে, জন্মসূত্রে তিনি কোনো প্রকার আক্ষেপ বা নিন্দার যোগ্য হন না। তিনি বেদসমূহ অধ্যয়ন করে আটচল্লিশ বছর পর্যন্ত কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন করেন। আটচল্লিশ বছর কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন করে এবং বেদসমূহ অধ্যয়ন করে তিনি ধার্মিক উপায়েই আচার্যের জন্য গুরুদক্ষিণা অন্বেষণ করেন, অধার্মিক উপায়ে নয়।”


‘‘Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kasiyā na vaṇijjāya na gorakkhena na issatthena na rājaporisena na sippaññatarena, kevalaṃ bhikkhācariyāya kapālaṃ anatimaññamāno. So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā dāraṃ [Pg.201] pariyesati dhammenapi adhammenapi kayenapi vikkayenapi brāhmaṇimpi udakūpassaṭṭhaṃ. So brāhmaṇimpi gacchati khattiyimpi gacchati vessimpi gacchati suddimpi gacchati caṇḍālimpi gacchati nesādimpi gacchati venimpi gacchati rathakārimpi gacchati pukkusimpi gacchati gabbhinimpi gacchati pāyamānampi gacchati utunimpi gacchati anutunimpi gacchati. Tassa sā hoti brāhmaṇī kāmatthāpi davatthāpi ratatthāpi pajatthāpi brāhmaṇassa brāhmaṇī hoti. Yāva porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ mariyādo tattha na tiṭṭhati, taṃ vītikkamati. ‘Yāva porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ mariyādo tattha brāhmaṇo na ṭhito taṃ vītikkamatī’ti kho, doṇa, tasmā brāhmaṇo sambhinnamariyādoti vuccati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo sambhinnamariyādo hoti.

“হে দ্রোণ, সেখানে ধর্ম কী? তিনি কৃষিকাজ, বাণিজ্য, পশুপালন, ধনুর্বিদ্যা, রাজসেবা বা অন্য কোনো শিল্পের মাধ্যমে তা অন্বেষণ করেন না; বরং ভিক্ষাপাত্রকে অবজ্ঞা না করে কেবল ভিক্ষাচর্যার মাধ্যমেই তা অন্বেষণ করেন। তিনি আচার্যকে গুরুদক্ষিণা প্রদান করে ধার্মিক বা অধার্মিক উপায়ে, ক্রয় বা বিক্রয়ের মাধ্যমে এবং জল ঢেলে সম্প্রদান করা ব্রাহ্মণীর মাধ্যমেও পত্নী অন্বেষণ করেন। তিনি ব্রাহ্মণী, ক্ষত্রিয়া, বৈশ্যা, শূদ্রা, চণ্ডালী, নিষাদী, বেণুজীবী, রথকার, পু্ক্কুসী, গর্ভবতী, স্তন্যদাত্রী, ঋতুযুক্ত এবং ঋতুহীন নারীর কাছেও গমন করেন। তাঁর সেই ব্রাহ্মণী কামভোগের জন্য, ক্রীড়া বা আমোদের জন্য এবং সন্তান লাভের জন্যও পত্নী হন। প্রাচীন ব্রাহ্মণদের যে নিয়ম বা সীমা ছিল, তিনি তাতেই প্রতিষ্ঠিত থাকেন না, তা লঙ্ঘন করেন। 'প্রাচীন ব্রাহ্মণদের যে নিয়ম বা সীমা ছিল, ব্রাহ্মণ তাতেই প্রতিষ্ঠিত থাকেন না এবং তা লঙ্ঘন করেন'—এই কারণে, হে দ্রোণ, সেই ব্রাহ্মণকে 'ভিন্নমর্যাদা' বলা হয়। হে দ্রোণ, এভাবেই একজন ব্রাহ্মণ ভিন্নমর্যাদা হন।”


‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo brāhmaṇacaṇḍālo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammenapi adhammenapi kasiyāpi vaṇijjāyapi gorakkhenapi issatthenapi rājaporisenapi sippaññatarenapi, kevalampi bhikkhācariyāya, kapālaṃ anatimaññamāno.

“হে দ্রোণ, কীভাবে একজন ব্রাহ্মণ ব্রাহ্মণ-চণ্ডাল হন? হে দ্রোণ, এ জগতে একজন ব্রাহ্মণ মাতা ও পিতা উভয় দিক থেকেই সুজাত হন, সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত তাঁর মাতৃগর্ভ বিশুদ্ধ থাকে, জন্মসূত্রে তিনি কোনো প্রকার আক্ষেপ বা নিন্দার যোগ্য হন না। তিনি বেদসমূহ অধ্যয়ন করে আটচল্লিশ বছর পর্যন্ত কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন করেন। আটচল্লিশ বছর কৌমার ব্রহ্মচর্য পালন করে এবং বেদসমূহ অধ্যয়ন করে তিনি ধার্মিক বা অধার্মিক উপায়ে, কৃষিকাজ, বাণিজ্য, পশুপালন, ধনুর্বিদ্যা, রাজসেবা বা অন্য কোনো শিল্পের মাধ্যমে এবং ভিক্ষাপাত্রকে অবজ্ঞা না করে কেবল ভিক্ষাচর্যার মাধ্যমেও আচার্যের জন্য গুরুদক্ষিণা অন্বেষণ করেন।”


‘‘So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā dāraṃ pariyesati dhammenapi adhammenapi kayenapi vikkayenapi brāhmaṇimpi udakūpassaṭṭhaṃ. So brāhmaṇimpi gacchati khattiyimpi gacchati vessimpi gacchati suddimpi gacchati caṇḍālimpi gacchati nesādimpi gacchati venimpi gacchati rathakārimpi gacchati pukkusimpi gacchati gabbhinimpi gacchati pāyamānampi gacchati utunimpi gacchati anutunimpi gacchati. Tassa sā hoti brāhmaṇī kāmatthāpi davatthāpi ratatthāpi pajatthāpi brāhmaṇassa brāhmaṇī hoti. So sabbakammehi jīvikaṃ kappeti. Tamenaṃ brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘kasmā bhavaṃ brāhmaṇo paṭijānamāno sabbakammehi jīvikaṃ kappetī’ti? So evamāha – ‘seyyathāpi, bho, aggi sucimpi ḍahati asucimpi ḍahati, na ca tena aggi upalippati ; evamevaṃ kho, bho, sabbakammehi cepi brāhmaṇo jīvikaṃ kappeti, na ca tena brāhmaṇo upalippati’. ‘Sabbakammehi jīvikaṃ kappetī’ti kho, doṇa[Pg.202], tasmā brāhmaṇo brāhmaṇacaṇḍāloti vuccati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo brāhmaṇacaṇḍālo hoti.

“তিনি আচার্যকে গুরুদক্ষিণা প্রদান করে ধার্মিক বা অধার্মিক উপায়ে, ক্রয় বা বিক্রয়ের মাধ্যমে এবং জল ঢেলে সম্প্রদান করা ব্রাহ্মণীর মাধ্যমেও পত্নী অন্বেষণ করেন। তিনি ব্রাহ্মণী, ক্ষত্রিয়া, বৈশ্যা, শূদ্রা, চণ্ডালী, নিষাদী, বেণুজীবী, রথকার, পু্ক্কুসী, গর্ভবতী, স্তন্যদাত্রী, ঋতুযুক্ত এবং ঋতুহীন নারীর কাছেও গমন করেন। তাঁর সেই ব্রাহ্মণী কামভোগের জন্য, ক্রীড়া বা আমোদের জন্য এবং সন্তান লাভের জন্যও পত্নী হন। তিনি সর্বপ্রকার কর্মের মাধ্যমে জীবিকা নির্বাহ করেন। তখন অন্যান্য ব্রাহ্মণরা তাঁকে বলেন—'আপনি নিজেকে ব্রাহ্মণ বলে দাবি করা সত্ত্বেও কেন সর্বপ্রকার কর্মের মাধ্যমে জীবিকা নির্বাহ করছেন?' তিনি বলেন—'হে মহাশয়গণ, যেমন অগ্নি পবিত্র বস্তুকেও দহন করে এবং অপবিত্র বস্তুকেও দহন করে, কিন্তু অগ্নি তাতে লিপ্ত হয় না; ঠিক তেমনই, হে মহাশয়গণ, ব্রাহ্মণ যদি সর্বপ্রকার কর্মের মাধ্যমে জীবিকা নির্বাহ করেন, তবুও তিনি তাতে লিপ্ত হন না।' 'সর্বপ্রকার কর্মের মাধ্যমে জীবিকা নির্বাহ করেন'—এই কারণে, হে দ্রোণ, সেই ব্রাহ্মণকে 'ব্রাহ্মণ-চণ্ডাল' বলা হয়। হে দ্রোণ, এভাবেই একজন ব্রাহ্মণ ব্রাহ্মণ-চণ্ডাল হন।”


‘‘Ye kho te, doṇa, brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhitaṃ tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti sajjhāyitamanusajjhāyanti vācimanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako, vāmako, vāmadevo, vessāmitto, yamadaggi, aṅgīraso, bhāradvājo, vāseṭṭho, kassapo, bhagu; tyāssume pañca brāhmaṇe paññāpenti – brahmasamaṃ, devasamaṃ, mariyādaṃ, sambhinnamariyādaṃ, brāhmaṇacaṇḍālaṃyeva pañcamaṃ. Tesaṃ tvaṃ, doṇa, katamo’’ti?

“হে দ্রোণ, ব্রাহ্মণদের প্রাচীন ঋষিগণ—যাঁরা ছিলেন মন্ত্রের রচয়িতা ও প্রবক্তা, যাঁদের সেই প্রাচীন মন্ত্রপদসমূহ বর্তমানে ব্রাহ্মণরা অনুগান করেন, অনুভাষণ করেন, ভাষিত বিষয়ের অনুভাষণ করেন, স্বাধ্যায়কৃত বিষয়ের অনুস্বাধ্যায় করেন এবং পঠিত বিষয়ের অনুপাঠ করেন; যেমন—অষ্টক, বামক, বামদেব, বিশ্বামিত্র, যমদগ্নি, অঙ্গিরস, ভরদ্বাজ, বশিষ্ঠ, কশ্যপ ও ভৃগু; তাঁরা এই পাঁচ প্রকার ব্রাহ্মণের কথা প্রজ্ঞাপন করেছেন—ব্রহ্মসম, দেবসম, মর্যাদাবান, ভিন্নমর্যাদা এবং পঞ্চমটি হলো ব্রাহ্মণ-চণ্ডাল। হে দ্রোণ, তাদের মধ্যে তুমি কোন প্রকার?”


‘‘Evaṃ sante mayaṃ, bho gotama, brāhmaṇacaṇḍālampi na pūrema. Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dutiyaṃ.

“এমন হলে, হে গৌতম, আমরা তো ব্রাহ্মণ-চণ্ডালের যোগ্যতাও পূর্ণ করতে পারি না। চমৎকার, হে গৌতম! চমৎকার, হে গৌতম! ... আজ থেকে আমাকে আমরণ শরণাগত উপাসক হিসেবে গ্রহণ করুন।” দ্বিতীয় (সূত্র সমাপ্ত)।


3. Saṅgāravasuttaṃ

৩. সঙ্গারব সূত্র


193. Atha kho saṅgāravo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho saṅgāravo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo, yena kadāci dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā? Ko pana, bho gotama, hetu ko paccayo, yena kadāci dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā’’ti?

১৯৩. তখন সঙ্গারব ব্রাহ্মণ যেখানে ভগবান বুদ্ধ অবস্থান করছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে ভগবানের সাথে প্রীতি সম্ভাষণ বিনিময় করলেন। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ শেষ করে তিনি একপাশে বসলেন। একপাশে বসে সঙ্গারব ব্রাহ্মণ ভগবানকে এই কথা বললেন— “হে গৌতম, এমন কী হেতু, কী প্রত্যয় রয়েছে যার কারণে দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও কখনো কখনো মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই? আবার হে গৌতম, এমন কী হেতু, কী প্রত্যয় রয়েছে যার কারণে দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি না করা মন্ত্রসমূহও কখনো কখনো মনে পড়ে যায়, আর যা আবৃত্তি করা হয়েছে সেগুলোর তো কথাই নেই?”


‘‘Yasmiṃ, brāhmaṇa, samaye kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya [Pg.203] na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.

“হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি কামরাগে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, কামরাগের বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন কামরাগ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না এবং উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি লাক্ষা (গালা), হলুদ, নীল বা মঞ্জিষ্ঠা (লাল রঙ) দ্বারা মিশ্রিত থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে বা দেখতে পাবে না। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি কামরাগে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, কামরাগের বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন কামরাগ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই।


‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto agginā santatto ukkudhito ussadakajāto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.

“পুনরায়, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি ব্যাপাদে (ক্রোধে) অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, ব্যাপাদের বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন ব্যাপাদ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি আগুনে উত্তপ্ত, ফুটন্ত ও বাষ্পায়িত হতে থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে বা দেখতে পাবে না। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি ব্যাপাদে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, ব্যাপাদের বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন ব্যাপাদ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই।


‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto sevālapaṇakapariyonaddho. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ [Pg.204] samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.

“পুনরায়, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি থিন-মিদ্ধে (আলস্য ও তন্দ্রায়) অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, থিন-মিদ্ধের বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন থিন-মিদ্ধ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি শ্যাওলা ও জলজ উদ্ভিদ দ্বারা সম্পূর্ণ আবৃত থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে বা দেখতে পাবে না। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি থিন-মিদ্ধে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, থিন-মিদ্ধের বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন থিন-মিদ্ধ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই।


‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto vāterito calito bhanto ūmijāto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.

“পুনরায়, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চে (উদ্ধতভাব ও অনুশোচনায়) অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চের বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি বাতাস দ্বারা তাড়িত, চঞ্চল, ঘূর্ণায়মান ও তরঙ্গায়িত হতে থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে বা দেখতে পাবে না। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চের বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই।


‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto āvilo luḷito kalalībhūto andhakāre nikkhitto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.

“পুনরায়, হে ব্রাহ্মণ, when কোনো ব্যক্তি বিচিকিৎসায় (সংশয়ে) অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, বিচিকিৎসার বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন বিচিকিৎসা থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি ঘোলাটে, আলোড়িত, কর্দমাক্ত এবং অন্ধকারে রাখা থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে বা দেখতে পাবে না। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি বিচিকিৎসায় অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে, বিচিকিৎসার বশীভূত হয়ে থাকে এবং উৎপন্ন বিচিকিৎসা থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে না; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে না ও দেখে না। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি সেগুলোর তো কথাই নেই।


‘‘Yasmiñca [Pg.205] kho, brāhmaṇa, samaye na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati na kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto asaṃsaṭṭho lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe….

“কিন্তু হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি কামরাগে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে না, কামরাগের বশীভূত হয়ে থাকে না এবং উৎপন্ন কামরাগ থেকে মুক্তির উপায় যথার্থভাবে জানে; সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে ও দেখে, অপরের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে ও দেখে এবং উভয়ের কল্যাণও যথার্থভাবে জানে ও দেখে। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি না করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে যায়, আর যা আবৃত্তি করা হয়েছে সেগুলোর তো কথাই নেই। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি লাক্ষা (গালা), হলুদ, নীল বা মঞ্জিষ্ঠা (লাল রঙ) দ্বারা মিশ্রিত না থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে ও দেখতে পাবে। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি কামরাগে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে না...পে...।


‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe… seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto agginā asantatto anukkudhito anussadakajāto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe….

“পুনরায়, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি ব্যাপাদে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে না...পে...। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি আগুনে উত্তপ্ত না থাকে, ফুটন্ত না হয় এবং বাষ্পায়িত না হতে থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে ও দেখতে পাবে। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি ব্যাপাদে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে না...পে...।


‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe… seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto na sevālapaṇakapariyonaddho. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe….

“পুনরায়, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি থিন-মিদ্ধে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে না...পে...। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি শ্যাওলা ও জলজ উদ্ভিদ দ্বারা আবৃত না থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে ও দেখতে পাবে। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি থিন-মিদ্ধে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে না...পে...।


‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe… seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto na vāterito na calito na bhanto na ūmijāto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati …pe….

“পুনরায়, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে না...পে...। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলপূর্ণ পাত্র যদি বাতাস দ্বারা তাড়িত না হয়, চঞ্চল না হয়, ঘূর্ণায়মান না হয় এবং তরঙ্গায়িত না হতে থাকে, তবে কোনো চক্ষুষ্মান ব্যক্তি সেখানে নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথার্থভাবে জানতে ও দেখতে পাবে। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যখন কোনো ব্যক্তি উদ্ধচ্চ-কুক্কুচ্চে অভিভূত ও পর্যুদস্ত চিত্তে বসবাস করে না...পে...।”


‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi [Pg.206] mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto accho vippasanno anāvilo āloke nikkhitto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.

“আবার, হে ব্রাহ্মণ, যে সময়ে মানুষ সংশয় (বিচিকিৎসা) দ্বারা অভিভূত ও আক্রান্ত না হয়ে চিত্তে অবস্থান করে এবং উৎপন্ন সংশয় থেকে মুক্তির উপায় যথাযথভাবে জানতে পারে, সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথাযথভাবে জানতে ও দেখতে পায়, অপরের কল্যাণও যথাযথভাবে জানতে ও দেখতে পায় এবং উভয়ের কল্যাণও যথাযথভাবে জানতে ও দেখতে পায়। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি না করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে যায়, আর যা নিয়মিত আবৃত্তি করা হয় তার তো কথাই নেই। হে ব্রাহ্মণ, যেমন একটি জলের পাত্র যদি স্বচ্ছ, নির্মল ও আবিলতাহীন হয়ে আলোতে রাখা থাকে, তবে সেখানে দৃষ্টিশক্তিসম্পন্ন কোনো ব্যক্তি নিজের মুখের প্রতিবিম্ব নিরীক্ষণ করলে তা যথাযথভাবে জানতে ও দেখতে পাবে। ঠিক তেমনই, হে ব্রাহ্মণ, যে সময়ে মানুষ সংশয় দ্বারা অভিভূত ও আক্রান্ত না হয়ে চিত্তে অবস্থান করে এবং উৎপন্ন সংশয় থেকে মুক্তির উপায় যথাযথভাবে জানতে পারে, সেই সময়ে সে নিজের কল্যাণও যথাযথভাবে জানতে ও দেখতে পায়, অপরের কল্যাণও...পে... উভয়ের কল্যাণও যথাযথভাবে জানতে ও দেখতে পায়। তখন দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি না করা মন্ত্রসমূহও মনে পড়ে যায়, আর যা নিয়মিত আবৃত্তি করা হয় তার তো কথাই নেই।”


‘‘Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo, yena kadāci dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Ayaṃ pana, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo, yena kadāci dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā’’ti.

“হে ব্রাহ্মণ, এটিই হলো সেই হেতু, এটিই সেই প্রত্যয়, যার কারণে দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি করা মন্ত্রসমূহও কখনো কখনো মনে পড়ে না, আর যা আবৃত্তি করা হয়নি তার তো কথাই নেই। আবার, হে ব্রাহ্মণ, এটিই হলো সেই হেতু, এটিই সেই প্রত্যয়, যার কারণে দীর্ঘকাল ধরে আবৃত্তি না করা মন্ত্রসমূহও কখনো কখনো মনে পড়ে যায়, আর যা আবৃত্তি করা হয়েছে তার তো কথাই নেই।”


‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Tatiyaṃ.

“চমৎকার, হে গৌতম! ... আজ থেকে আমাকে আজীবন শরণাগত উপাসক হিসেবে গ্রহণ করুন।” তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত।


4. Kāraṇapālīsuttaṃ

৪. কারণপালী সূত্র


194. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena kāraṇapālī brāhmaṇo licchavīnaṃ kammantaṃ kāreti. Addasā kho kāraṇapālī brāhmaṇo piṅgiyāniṃ brāhmaṇaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvā piṅgiyāniṃ brāhmaṇaṃ etadavoca –

১৯৪. এক সময়ে ভগবান বুদ্ধ বৈশালীর মহাবনের কূটাগারশালায় অবস্থান করছিলেন। সেই সময়ে কারণপালী নামক ব্রাহ্মণ লিচ্ছবিদের নির্মাণকাজ তদারকি করছিলেন। কারণপালী ব্রাহ্মণ দূর থেকে পিঙ্গিয়ানী ব্রাহ্মণকে আসতে দেখলেন; দেখে তিনি পিঙ্গিয়ানী ব্রাহ্মণকে বললেন—


‘‘Handa, kuto nu bhavaṃ piṅgiyānī āgacchati divā divassā’’ti? ‘‘Itohaṃ, bho, āgacchāmi samaṇassa gotamassa santikā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ, piṅgiyānī, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ? Paṇḍito maññe’’ti? ‘‘Ko cāhaṃ, bho, ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi! Sopi nūnassa tādisova yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyā’’ti! ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ, piṅgiyānī, samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’ti. ‘‘Ko cāhaṃ, bho, ko ca samaṇaṃ [Pg.207] gotamaṃ pasaṃsissāmi! Pasatthappasatthova so bhavaṃ gotamo seṭṭho devamanussāna’’nti. ‘‘Kiṃ pana bhavaṃ, piṅgiyānī, atthavasaṃ sampassamāno samaṇe gotame evaṃ abhippasanno’’ti?

“হে পিঙ্গিয়ানী, ভরদুপুরে আপনি কোথা থেকে আসছেন?” “হে মহাশয়, আমি শ্রমণ গৌতমের কাছ থেকে আসছি।” “শ্রমণ গৌতমের প্রজ্ঞার গভীরতা সম্পর্কে আপনার কী মনে হয়? আপনি কি তাঁকে পণ্ডিত মনে করেন?” “হে মহাশয়, আমি কে যে শ্রমণ গৌতমের প্রজ্ঞার গভীরতা পরিমাপ করব! নিশ্চয়ই কেবল তাঁর মতোই কেউ তাঁর প্রজ্ঞার গভীরতা জানতে পারেন!” “হে পিঙ্গিয়ানী, আপনি শ্রমণ গৌতমের অত্যন্ত উচ্চ প্রশংসা করছেন।” “হে মহাশয়, আমি কে যে শ্রমণ গৌতমের প্রশংসা করব! প্রশংসিতদের দ্বারা প্রশংসিত সেই মাননীয় গৌতম দেব ও মানুষের মধ্যে সর্বশ্রেষ্ঠ!” “হে পিঙ্গিয়ানী, আপনি শ্রমণ গৌতমের প্রতি এমন গভীর শ্রদ্ধাশীল হওয়ার পেছনে কী বিশেষ কারণ দেখতে পাচ্ছেন?”


‘‘Seyyathāpi, bho, puriso aggarasaparititto na aññesaṃ hīnānaṃ rasānaṃ piheti; evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato na aññesaṃ puthusamaṇabrāhmaṇappavādānaṃ piheti.

“হে মহাশয়, যেমন সর্বোত্তম স্বাদে তৃপ্ত কোনো ব্যক্তি অন্য কোনো নিকৃষ্ট স্বাদের আকাঙ্ক্ষা করে না; ঠিক তেমনই, হে মহাশয়, যখনই কেউ সেই মাননীয় গৌতমের ধর্ম শ্রবণ করে—তা সূত্র হোক, গেয় হোক, ব্যাকরণ হোক বা অদ্ভুতধর্ম হোক—তখনই সে অন্য সাধারণ শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের মতবাদের প্রতি আর কোনো আকাঙ্ক্ষা পোষণ করে না।”


‘‘Seyyathāpi, bho, puriso jighacchādubbalyapareto madhupiṇḍikaṃ adhigaccheyya. So yato yato sāyetha, labhateva sādurasaṃ asecanakaṃ; evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato labhateva attamanataṃ, labhati cetaso pasādaṃ.

“হে মহাশয়, যেমন ক্ষুধা ও দুর্বলতায় কাতর কোনো ব্যক্তি যদি একটি মধুর পিণ্ড লাভ করে, তবে সে যেখান থেকেই তা আস্বাদন করুক না কেন, সে এক বিশুদ্ধ ও সুস্বাদু স্বাদ লাভ করে; ঠিক তেমনই, হে মহাশয়, যখনই কেউ সেই মাননীয় গৌতমের ধর্ম শ্রবণ করে—তা সূত্র হোক, গেয় হোক, ব্যাকরণ হোক বা অদ্ভুতধর্ম হোক—তখনই সে পরম সন্তোষ ও চিত্তের প্রসন্নতা লাভ করে।”


‘‘Seyyathāpi, bho, puriso candanaghaṭikaṃ adhigaccheyya – haricandanassa vā lohitacandanassa vā. So yato yato ghāyetha – yadi mūlato, yadi majjhato, yadi aggato – adhigacchateva surabhigandhaṃ asecanakaṃ; evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato adhigacchati pāmojjaṃ adhigacchati somanassaṃ.

“হে মহাশয়, যেমন কোনো ব্যক্তি যদি চন্দনের টুকরো লাভ করে—তা পীত চন্দন হোক বা রক্ত চন্দন—সে গোড়া থেকে, মাঝখান থেকে কিংবা আগা থেকে, যেখান থেকেই তা ঘ্রাণ নিক না কেন, সে এক বিশুদ্ধ ও সুগন্ধি ঘ্রাণ লাভ করে; ঠিক তেমনই, হে মহাশয়, যখনই কেউ সেই মাননীয় গৌতমের ধর্ম শ্রবণ করে—তা সূত্র হোক, গেয় হোক, ব্যাকরণ হোক বা অদ্ভুতধর্ম হোক—তখনই সে প্রীতি ও আনন্দ লাভ করে।”


‘‘Seyyathāpi, bho, puriso ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Tassa kusalo bhisakko ṭhānaso ābādhaṃ nīhareyya; evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā abbhatthaṃ gacchanti.

“হে মহাশয়, যেমন কোনো পীড়িত, দুঃখিত ও গুরুতর অসুস্থ ব্যক্তিকে একজন দক্ষ চিকিৎসক তৎক্ষণাৎ রোগমুক্ত করতে পারেন; ঠিক তেমনই, হে মহাশয়, যখনই কেউ সেই মাননীয় গৌতমের ধর্ম শ্রবণ করে—তা সূত্র হোক, গেয় হোক, ব্যাকরণ হোক বা অদ্ভুতধর্ম হোক—তখনই তার শোক, পরিদেব (ক্রন্দন), দুঃখ, দৌর্মনস্য ও উপায়াস (হতাশা) দূর হয়ে যায়।”


‘‘Seyyathāpi[Pg.208], bho, pokkharaṇī acchodakā sātodakā sītodakā setakā supatitthā ramaṇīyā. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito. So taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā nhātvā ca pivitvā ca sabbadarathakilamathapariḷāhaṃ paṭippassambheyya. Evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato sabbadarathakilamathapariḷāhā paṭippassambhantī’’ti.

“হে মহাশয়, যেমন একটি মনোরম পুষ্করিণী যদি স্বচ্ছ, সুস্বাদু, শীতল, নির্মল ও সুন্দর ঘাটবিশিষ্ট হয়, আর গ্রীষ্মের উত্তাপে তপ্ত, ক্লান্ত, তৃষ্ণার্ত ও পরিশ্রান্ত কোনো ব্যক্তি এসে সেই পুষ্করিণীতে অবগাহন করে স্নান ও পান করার পর তার সমস্ত ক্লান্তি, অবসাদ ও দাহ প্রশমিত করে; ঠিক তেমনই, হে মহাশয়, যখনই কেউ সেই মাননীয় গৌতমের ধর্ম শ্রবণ করে—তা সূত্র হোক, গেয় হোক, ব্যাকরণ হোক বা অদ্ভুতধর্ম হোক—তখনই তার সমস্ত ক্লান্তি, অবসাদ ও দাহ প্রশমিত হয়ে যায়।”


Evaṃ vutte kāraṇapālī brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇaṃ jāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ nihantvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi –

এই কথা বলা হলে, কারণপালী ব্রাহ্মণ আসন থেকে উঠে এক কাঁধে উত্তরীয় পরিধান করে ডান হাঁটু মাটিতে স্থাপনপূর্বক ভগবানের উদ্দেশ্যে করজোড়ে প্রণাম করে তিনবার এই উদাত্ত বাণী উচ্চারণ করলেন—


‘‘Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa;

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa;

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti.

“সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার; সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার; সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।”


‘‘Abhikkantaṃ, bho piṅgiyāni, abhikkantaṃ, bho piṅgiyāni! Seyyathāpi, bho piṅgiyāni, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā piṅgiyāninā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho piṅgiyāni, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ piṅgiyānī dhāretu, ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Catutthaṃ.

“চমৎকার, হে পিঙ্গিয়ানী! চমৎকার, হে পিঙ্গিয়ানী! যেমন কোনো উপুড় করে রাখা পাত্রকে সোজা করা হয়, অথবা কোনো ঢাকা দেওয়া বস্তুকে উন্মুক্ত করা হয়, অথবা পথহারা পথচারীকে সঠিক পথ দেখিয়ে দেওয়া হয়, অথবা অন্ধকারে প্রদীপ জ্বালিয়ে ধরা হয় যাতে দৃষ্টিশক্তিসম্পন্ন ব্যক্তিরা রূপ দেখতে পায়; ঠিক তেমনই, মাননীয় পিঙ্গিয়ানী কর্তৃক নানাভাবে ধর্ম প্রকাশিত হয়েছে। হে পিঙ্গিয়ানী, আমি সেই মাননীয় গৌতমের শরণ নিচ্ছি, ধর্মের শরণ নিচ্ছি এবং ভিক্ষুসংঘের শরণ নিচ্ছি। মাননীয় পিঙ্গিয়ানী আমাকে আজ থেকে আজীবন শরণাগত উপাসক হিসেবে গ্রহণ করুন।” চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত।


5. Piṅgiyānīsuttaṃ

৫. পিঙ্গিয়ানী সূত্র


195. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena pañcamattāni licchavisatāni bhagavantaṃ payirupāsanti. Appekacce licchavī nīlā honti nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā, appekacce licchavī pītā honti pītavaṇṇā pītavatthā pītālaṅkārā, appekacce licchavī lohitakā honti lohitakavaṇṇā lohitakavatthā lohitakālaṅkārā, appekacce licchavī odātā [Pg.209] honti odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā. Tyassudaṃ bhagavā atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca.

১৯৫. এক সময়ে ভগবান বুদ্ধ বৈশালীর মহাবনের কূটাগারশালায় অবস্থান করছিলেন। সেই সময়ে প্রায় পাঁচশত লিচ্ছবি রাজপুত্র ভগবানের উপাসনা করছিলেন। কোনো কোনো লিচ্ছবি রাজপুত্র ছিলেন নীল বর্ণের—নীল গাত্রবর্ণ, নীল বস্ত্র ও নীল অলঙ্কার পরিহিত; কোনো কোনো লিচ্ছবি রাজপুত্র ছিলেন পীত বর্ণের—পীত গাত্রবর্ণ, পীত বস্ত্র ও পীত অলঙ্কার পরিহিত; কোনো কোনো লিচ্ছবি রাজপুত্র ছিলেন লোহিত (লাল) বর্ণের—লোহিত গাত্রবর্ণ, lোহিত বস্ত্র ও লোহিত অলঙ্কার পরিহিত; কোনো কোনো লিচ্ছবি রাজপুত্র ছিলেন শ্বেত বর্ণের—শ্বেত গাত্রবর্ণ, শ্বেত বস্ত্র ও শ্বেত অলঙ্কার পরিহিত। ভগবান বুদ্ধ তাঁর রূপ ও যশের মহিমায় তাঁদের সকলকে অতিশয় অতিক্রম করে শোভা পাচ্ছিলেন।


Atha kho piṅgiyānī brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, bhagavā, paṭibhāti maṃ, sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ piṅgiyānī’’ti bhagavā avoca. Atha kho piṅgiyānī brāhmaṇo bhagavato sammukhā sāruppāya gāthāya abhitthavi –

তখন পিঙ্গিয়ানী নামক ব্রাহ্মণ আসন থেকে উঠে এক কাঁধে উত্তরীয় পরিধান করে ভগবানের উদ্দেশ্যে করজোড়ে প্রণাম করে ভগবানকে বললেন— “হে ভগবান, আমার মনে এক অনুপ্রেরণা জেগেছে! হে সুগত, আমার মনে এক অনুপ্রেরণা জেগেছে!” ভগবান বললেন— “হে পিঙ্গিয়ানী, তোমার অনুপ্রেরণা ব্যক্ত করো।” তখন পিঙ্গিয়ানী ব্রাহ্মণ ভগবানের সম্মুখে উপযুক্ত গাথা দ্বারা তাঁর স্তুতি করলেন—


‘‘Padmaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ,Pāto siyā phullamavītagandhaṃ;

Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ,Tapantamādiccamivantalikkhe’’ti.

“যেমন সুগন্ধি রক্ত কোকনদ পদ্ম প্রভাতে প্রস্ফুটিত হয় অম্লান সুবাসে, তেমনই আকাশে দীপ্তিমান সূর্যের মতো তেজোময় অঙ্গীরসকে (বুদ্ধকে) শোভা পেতে দেখুন।”


Atha kho te licchavī pañcahi uttarāsaṅgasatehi piṅgiyāniṃ brāhmaṇaṃ acchādesuṃ. Atha kho piṅgiyānī brāhmaṇo tehi pañcahi uttarāsaṅgasatehi bhagavantaṃ acchādesi.

তখন সেই লিচ্ছবি রাজপুত্রগণ পিঙ্গিয়ানী ব্রাহ্মণকে পাঁচশত উত্তরীয় প্রদান করলেন। পিঙ্গিয়ানী ব্রাহ্মণ সেই পাঁচশত উত্তরীয় ভগবানকে উৎসর্গ করলেন।


Atha kho bhagavā te licchavī etadavoca – ‘‘pañcannaṃ, licchavī, ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ pañcannaṃ? Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desetā puggalo dullabho lokasmiṃ. Tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desitassa viññātā puggalo dullabho lokasmiṃ. Tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desitassa viññātā dhammānudhammappaṭipanno puggalo dullabho lokasmiṃ. Kataññū katavedī puggalo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ kho, licchavī, pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti. Pañcamaṃ.

তখন ভগবান সেই লিচ্ছবিদের বললেন— “হে লিচ্ছবিগণ, জগতে পাঁচ প্রকার রত্নের আবির্ভাব দুর্লভ। কোন পাঁচ প্রকার? (১) জগতে তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের আবির্ভাব দুর্লভ। (২) তথাগত কর্তৃক প্রচারিত ধর্ম ও বিনয় দেশনাকারী ব্যক্তির আবির্ভাব জগতে দুর্লভ। (৩) তথাগত কর্তৃক প্রচারিত ধর্ম ও বিনয় দেশিত হলে, তা বুঝতে সক্ষম এমন ব্যক্তির আবির্ভাব জগতে দুর্লভ। (৪) তথাগত কর্তৃক প্রচারিত ধর্ম ও বিনয় দেশিত হলে, তা বুঝে ধর্মানুধর্ম প্রতিপন্ন (ধর্মের অনুগামী হয়ে আচরণকারী) ব্যক্তির আবির্ভাব জগতে দুর্লভ। (৫) কৃতজ্ঞ ও কৃতবেদী (উপকার স্বীকারকারী) ব্যক্তির আবির্ভাব জগতে দুর্লভ। হে লিচ্ছবিগণ, জগতে এই পাঁচ প্রকার রত্নের আবির্ভাব অত্যন্ত দুর্লভ।” পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।


6. Mahāsupinasuttaṃ

৬. মহাসুপিন সূত্র


196. ‘‘Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato pañca mahāsupinā pāturahesuṃ. Katame pañca? Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato [Pg.210] ayaṃ mahāpathavī mahāsayanaṃ ahosi, himavā pabbatarājā bibbohanaṃ ahosi, puratthime samudde vāmo hattho ohito ahosi, pacchime samudde dakkhiṇo hattho ohito ahosi, dakkhiṇe samudde ubho pādā ohitā ahesuṃ. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ paṭhamo mahāsupino pāturahosi.

১৯৬. হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন তাঁর পাঁচটি মহান স্বপ্ন আবির্ভূত হয়েছিল। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন এই মহাপৃথিবী তাঁর মহা শয্যা হয়েছিল, পর্বতরাজ হিমালয় তাঁর বালিশ হয়েছিল, পূর্ব সমুদ্রে তাঁর বাম হাত স্থাপিত হয়েছিল, পশ্চিম সমুদ্রে তাঁর ডান হাত স্থাপিত হয়েছিল এবং দক্ষিণ সমুদ্রে তাঁর উভয় পা স্থাপিত হয়েছিল। হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন এই প্রথম মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ dutiyo mahāsupino pāturahosi.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন তাঁর নাভি থেকে 'তিরিয়া' নামক এক প্রকার তৃণ উৎপন্ন হয়ে আকাশ স্পর্শ করে দাঁড়িয়েছিল। হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন এই দ্বিতীয় মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato setā kimī kaṇhasīsā pādehi ussakkitvā ( ) yāva jāṇumaṇḍalā paṭicchādesuṃ. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ tatiyo mahāsupino pāturahosi.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন কালো মাথাযুক্ত সাদা পোকাগুলো তাঁর পা বেয়ে উপরে উঠে জানুমণ্ডল (হাঁটু) পর্যন্ত ঢেকে ফেলেছিল। হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন এই তৃতীয় মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato cattāro sakuṇā nānāvaṇṇā catūhi disāhi āgantvā pādamūle nipatitvā sabbasetā sampajjiṃsu. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ catuttho mahāsupino pāturahosi.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন চার দিক থেকে বিভিন্ন রঙের চারটি পাখি এসে তাঁর পাদমূলে পতিত হয়েছিল এবং সম্পূর্ণ সাদা হয়ে গিয়েছিল। হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন এই quarto মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno mahato mīḷhapabbatassa uparūpari caṅkamati alippamāno mīḷhena. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ pañcamo mahāsupino pāturahosi.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন তিনি একটি বিশাল গোবরের পর্বতের উপর দিয়ে চংক্রমণ করছিলেন, কিন্তু গোবর দ্বারা লিপ্ত হননি। হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন এই পঞ্চম মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Yampi[Pg.211], bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ mahāpathavī mahāsayanaṃ ahosi, himavā pabbatarājā bibbohanaṃ ahosi, puratthime samudde vāmo hattho ohito ahosi, pacchime samudde dakkhiṇo hattho ohito ahosi, dakkhiṇe samudde ubho pādā ohitā ahesuṃ; tathāgatena, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena anuttarā sammāsambodhi abhisambuddhā. Tassā abhisambodhāya ayaṃ paṭhamo mahāsupino pāturahosi.

হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন যে এই মহাপৃথিবী তাঁর মহা শয্যা হয়েছিল, পর্বতরাজ হিমালয় তাঁর বালিশ হয়েছিল, পূর্ব সমুদ্রে তাঁর বাম হাত স্থাপিত হয়েছিল, পশ্চিম সমুদ্রে তাঁর ডান হাত স্থাপিত হয়েছিল এবং দক্ষিণ সমুদ্রে তাঁর উভয় পা স্থাপিত হয়েছিল—তার অর্থ হলো তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ কর্তৃক অনুত্তর সম্যকসম্বোধি লাভ করা হয়েছে। সেই বোধিলাভের জন্যই এই প্রথম মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi; tathāgatena, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena ariyo aṭṭhaṅgiko maggo abhisambujjhitvā yāva devamanussehi suppakāsito. Tassa abhisambodhāya ayaṃ dutiyo mahāsupino pāturahosi.

হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন যে 'তিরিয়া' নামক তৃণ তাঁর নাভি থেকে উৎপন্ন হয়ে আকাশ স্পর্শ করে দাঁড়িয়েছিল—তার অর্থ হলো তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ কর্তৃক আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গ লাভ করা হয়েছে এবং দেব ও মনুষ্যদের মাঝে তা সুপ্রকাশিত হয়েছে। সেই বোধিলাভের জন্যই এই দ্বিতীয় মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato setā kimī kaṇhasīsā pādehi ussakkitvā yāva jāṇumaṇḍalā paṭicchādesuṃ; bahū, bhikkhave, gihī odātavasanā tathāgataṃ pāṇupetā saraṇaṃ gatā. Tassa abhisambodhāya ayaṃ tatiyo mahāsupino pāturahosi.

হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন যে কালো মাথাযুক্ত সাদা পোকাগুলো তাঁর পা বেয়ে উপরে উঠে জানুমণ্ডল পর্যন্ত ঢেকে ফেলেছিল—তার অর্থ হলো বহু শ্বেতবস্ত্র পরিহিত গৃহী তথাগতের শরণাপন্ন হয়েছেন এবং যাবজ্জীবন তাঁর আশ্রয় গ্রহণ করেছেন। সেই বোধিলাভের জন্যই এই তৃতীয় মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato cattāro sakuṇā nānāvaṇṇā catūhi disāhi āgantvā pādamūle nipatitvā sabbasetā sampajjiṃsu; cattārome, bhikkhave, vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā vessā suddā te tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā anuttaraṃ vimuttiṃ sacchikaronti. Tassa abhisambodhāya ayaṃ catuttho mahāsupino pāturahosi.

হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন যে চার দিক থেকে বিভিন্ন রঙের চারটি পাখি এসে তাঁর পাদমূলে পতিত হয়ে সম্পূর্ণ সাদা হয়ে গিয়েছিল—তার অর্থ হলো এই চার বর্ণের মানুষ—ক্ষত্রিয়, Brahmin, বৈশ্য ও শূদ্র—তথাগত-প্রবেদিত ধর্ম ও বিনয়ে গৃহবাস ত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করে অনুত্তর বিমুক্তি সাক্ষাৎ করেন। সেই বোধিলাভের জন্যই এই চতুর্থ মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno mahato mīḷhapabbatassa uparūpari caṅkamati [Pg.212] alippamāno mīḷhena; lābhī, bhikkhave, tathāgato cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, taṃ tathāgato agathito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Tassa abhisambodhāya ayaṃ pañcamo mahāsupino pāturahosi.

হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন যে তিনি একটি বিশাল গোবরের পর্বতের উপর দিয়ে চংক্রমণ করছিলেন কিন্তু গোবর দ্বারা লিপ্ত হননি—তার অর্থ হলো তথাগত চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং গ্লানপ্রত্যয় ভেষজ-পরিষ্কার লাভ করেন এবং তথাগত আসক্তিহীন, মোহহীন ও অনাসক্ত হয়ে, আদিনব দর্শন করে এবং মুক্তিদায়ী প্রজ্ঞার সাথে তা পরিভোগ করেন। সেই বোধিলাভের জন্যই এই পঞ্চম মহান স্বপ্নটি আবির্ভূত হয়েছিল।


‘‘Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ime pañca mahāsupinā pāturahesu’’nti. Chaṭṭhaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধের বোধিলাভের পূর্বে, যখন তিনি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলেন, তখন তাঁর এই পাঁচটি মহান স্বপ্ন আবির্ভূত হয়েছিল। ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।


7. Vassasuttaṃ

৭. বর্ষা সূত্র


197. ‘‘Pañcime, bhikkhave, vassassa antarāyā, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati. Katame pañca? Upari, bhikkhave, ākāse tejodhātu pakuppati. Tena uppannā meghā paṭivigacchanti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati.

১৯৭. হে ভিক্ষুগণ, বৃষ্টির পাঁচটি অন্তরায় রয়েছে, যা লক্ষণপাঠকেরা জানেন না এবং যেখানে লক্ষণপাঠকদের প্রজ্ঞাচক্ষু প্রবেশ করতে পারে না। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, উপরি আকাশে তেজোধাতু কুপিত হয়। এর ফলে উৎপন্ন মেঘসমূহ বিলীন হয়ে যায়। হে ভিক্ষুগণ, এটি বৃষ্টির প্রথম অন্তরায়, যা লক্ষণপাঠকেরা জানেন না এবং যেখানে লক্ষণপাঠকদের প্রজ্ঞাচক্ষু প্রবেশ করতে পারে না।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, upari ākāse vāyodhātu pakuppati. Tena uppannā meghā paṭivigacchanti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, উপরি আকাশে বায়ুধাতু কুপিত হয়। এর ফলে উৎপন্ন মেঘসমূহ বিলীন হয়ে যায়। হে ভিক্ষুগণ, এটি বৃষ্টির দ্বিতীয় অন্তরায়, যা লক্ষণপাঠকেরা জানেন না এবং যেখানে লক্ষণপাঠকদের প্রজ্ঞাচক্ষু প্রবেশ করতে পারে না।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rāhu asurindo pāṇinā udakaṃ sampaṭicchitvā mahāsamudde chaḍḍeti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, অসুররাজ রাহু হাত দিয়ে বৃষ্টির জল গ্রহণ করে মহাসমুদ্রে ফেলে দেয়। হে ভিক্ষুগণ, এটি বৃষ্টির তৃতীয় অন্তরায়, যা লক্ষণপাঠকেরা জানেন না এবং যেখানে লক্ষণপাঠকদের প্রজ্ঞাচক্ষু প্রবেশ করতে পারে না।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, vassavalāhakā devā pamattā honti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, বর্ষা-বলাহক দেবতারা প্রমত্ত হন। হে ভিক্ষুগণ, এটি বৃষ্টির চতুর্থ অন্তরায়, যা লক্ষণপাঠকেরা জানেন না এবং যেখানে লক্ষণপাঠকদের প্রজ্ঞাচক্ষু প্রবেশ করতে পারে না।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, manussā adhammikā honti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati. Ime kho, bhikkhave, pañca vassassa antarāyā, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamatī’’ti. Sattamaṃ.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, মানুষ অধার্মিক হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটি বৃষ্টির পঞ্চম অন্তরায়, যা লক্ষণপাঠকেরা জানেন না এবং যেখানে লক্ষণপাঠকদের প্রজ্ঞাচক্ষু প্রবেশ করতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো বৃষ্টির পাঁচটি অন্তরায়, যা লক্ষণপাঠকেরা জানেন না এবং যেখানে লক্ষণপাঠকদের প্রজ্ঞাচক্ষু প্রবেশ করতে পারে না। সপ্তম সূত্র সমাপ্ত।


8. Vācāsuttaṃ

৮. বাণী সূত্র


198. ‘‘Pañcahi[Pg.213], bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ. Katamehi pañcahi? Kālena ca bhāsitā hoti, saccā ca bhāsitā hoti, saṇhā ca bhāsitā hoti, atthasaṃhitā ca bhāsitā hoti, mettacittena ca bhāsitā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūna’’nti. Aṭṭhamaṃ.

১৯৮. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে যুক্ত বাক্য সুভাষিত হয়, দুর্ভাষিত নয়; তা অনিন্দ্য এবং বিজ্ঞদের দ্বারা প্রশংসিত। কোন পাঁচটি অঙ্গে? তা যথাসময়ে কথিত হয়, সত্য বাক্য কথিত হয়, মৃদু বাক্য কথিত হয়, অর্থযুক্ত বাক্য কথিত হয় এবং মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে কথিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে যুক্ত বাক্য সুভাষিত হয়, দুর্ভাষিত নয়; তা অনিন্দ্য এবং বিজ্ঞদের দ্বারা প্রশংসিত। অষ্টম সূত্র সমাপ্ত।


9. Kulasuttaṃ

৯. কুল সূত্র


199. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, sīlavanto pabbajitā kulaṃ upasaṅkamanti, tattha manussā pañcahi ṭhānehi bahuṃ puññaṃ pasavanti. Katamehi pañcahi? Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā disvā cittāni pasādenti, saggasaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti.

১৯৯. হে ভিক্ষুগণ, শীলবান প্রব্রজিতগণ যখন কোনো কুলে গমন করেন, তখন সেখানকার মানুষেরা পাঁচটি কারণে প্রচুর পুণ্য অর্জন করে। কোন পাঁচটি কারণে? হে ভিক্ষুগণ, যে সময়ে শীলবান প্রব্রজিতগণ কুলে গমন করলে মানুষেরা তাঁদের দেখে চিত্ত প্রসন্ন করে, হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই পরিবার স্বর্গগামী প্রতিপদায় আরূঢ় হয়।


‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā paccuṭṭhenti abhivādenti āsanaṃ denti, uccākulīnasaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti.

হে ভিক্ষুগণ, যে সময়ে salvage প্রব্রজিতগণ কুলে গমন করলে মানুষেরা প্রত্যুত্থান করে, অভিবাদন করে এবং আসন প্রদান করে, হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই পরিবার উচ্চকুলে জন্মলাভের প্রতিপদায় আরূঢ় হয়।


‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā maccheramalaṃ paṭivinenti, mahesakkhasaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti.

হে ভিক্ষুগণ, যে সময়ে শীলবান প্রব্রজিতগণ কুলে গমন করলে মানুষেরা মাৎসর্যমল দূর করে, হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই পরিবার মহাপ্রভাবশালী হওয়ার প্রতিপদায় আরূঢ় হয়।


‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajanti, mahābhogasaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti.

হে ভিক্ষুগণ, যে সময়ে শীলবান প্রব্রজিতগণ কুলে গমন করলে মানুষেরা যথাসাধ্য ও যথাশক্তি দান করে, হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই পরিবার মহাভোগ লাভের প্রতিপদায় আরূঢ় হয়।


‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā paripucchanti paripañhanti dhammaṃ suṇanti, mahāpaññāsaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti. Yaṃ, bhikkhave, sīlavanto pabbajitā kulaṃ upasaṅkamanti, tattha manussā imehi pañcahi ṭhānehi bahuṃ puññaṃ pasavantī’’ti. Navamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, যে সময়ে শীলবান প্রব্রজিতগণ কুলে গমন করলে মানুষেরা পরিপ্রশ্ন করে, জিজ্ঞাসা করে এবং ধর্ম শ্রবণ করে, হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই পরিবার মহাপ্রজ্ঞা লাভের প্রতিপদায় আরূঢ় হয়। হে ভিক্ষুগণ, শীলবান প্রব্রজিতগণ যখন কোনো কুলে গমন করেন, তখন সেখানকার মানুষেরা এই পাঁচটি কারণে প্রচুর পুণ্য অর্জন করে। নবম সূত্র সমাপ্ত।


10. Nissāraṇīyasuttaṃ

১০. নিঃসরণীয় সূত্র


200. ‘‘Pañcimā[Pg.214], bhikkhave, nissāraṇīyā dhātuyo. Katamā pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno kāmaṃ manasikaroto kāmesu cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Nekkhammaṃ kho panassa manasikaroto nekkhamme cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ kāmehi; ye ca kāmapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ.

২০০. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি নিষ্ক্রমণ ধাতু রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে যখন কোনো ভিক্ষু কামসমূহকে মনন করে, তখন কামসমূহের প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, প্রতিষ্ঠিত হয় না এবং বিমুক্ত হয় না। কিন্তু যখন সে নিষ্ক্রমণকে মনন করে, তখন নিষ্ক্রমণের প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয়, প্রসন্ন হয়, প্রতিষ্ঠিত হয় এবং বিমুক্ত হয়। তার সেই চিত্ত কামসমূহ থেকে সুগত, সুভাবিত, সুউত্থিত, সুবিমুক্ত এবং সুবিসংযুক্ত হয়। কামের কারণে যেসকল আসব, পীড়ন ও পরিদাহ উৎপন্ন হয়, সে তা থেকে মুক্ত হয় এবং সে সেই বেদনা অনুভব করে না। একে কামসমূহ থেকে নিষ্ক্রমণ বলা হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno byāpādaṃ manasikaroto byāpāde cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Abyāpādaṃ kho panassa manasikaroto abyāpāde cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ byāpādena; ye ca byāpādapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ byāpādassa nissaraṇaṃ.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু ব্যাপাদকে মনন করে, তখন ব্যাপাদের প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, প্রতিষ্ঠিত হয় না এবং বিমুক্ত হয় না। কিন্তু যখন সে অব্যাপাদকে মনন করে, তখন অব্যাপাদের প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয়, প্রসন্ন হয়, প্রতিষ্ঠিত হয় এবং বিমুক্ত হয়। তার সেই চিত্ত ব্যাপাদ থেকে সুগত, সুভাবিত, সুউত্থিত, সুবিমুক্ত এবং সুবিসংযুক্ত হয়। ব্যাপাদের কারণে যেসকল আসব, পীড়ন ও পরিদাহ উৎপন্ন হয়, সে তা থেকে মুক্ত হয় এবং সে সেই বেদনা অনুভব করে না। একে ব্যাপাদ থেকে নিষ্ক্রমণ বলা হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno vihesaṃ manasikaroto vihesāya cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Avihesaṃ kho panassa manasikaroto avihesāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ vihesāya; ye ca vihesāpaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ vihesāya nissaraṇaṃ.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু বিহংসাকে মনন করে, তখন বিহংসার প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, প্রতিষ্ঠিত হয় না এবং বিমুক্ত হয় না। কিন্তু যখন সে অবিহংসাকে মনন করে, তখন অবিহংসার প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয়, প্রসন্ন হয়, প্রতিষ্ঠিত হয় এবং বিমুক্ত হয়। তার সেই চিত্ত বিহংসা থেকে সুগত, সুভাবিত, সুউত্থিত, সুবিমুক্ত এবং সুবিসংযুক্ত হয়। বিহংসার কারণে যেসকল আসব, পীড়ন ও পরিদাহ উৎপন্ন হয়, সে তা থেকে মুক্ত হয় এবং সে সেই বেদনা অনুভব করে না। একে বিহংসা থেকে নিষ্ক্রমণ বলা হয়।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno rūpaṃ manasikaroto rūpe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Arūpaṃ kho panassa manasikaroto arūpe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ rūpehi; ye ca rūpapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ rūpānaṃ nissaraṇaṃ.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু রূপকে মনন করে, তখন রূপের প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, প্রতিষ্ঠিত হয় না এবং বিমুক্ত হয় না। কিন্তু যখন সে অরূপকে মনন করে, তখন অরূপের প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয়, প্রসন্ন হয়, প্রতিষ্ঠিত হয় এবং বিমুক্ত হয়। তার সেই চিত্ত রূপসমূহ থেকে সুগত, সুভাবিত, সুউত্থিত, সুবিমুক্ত এবং সুবিসংযুক্ত হয়। রূপের কারণে যেসকল আসব, পীড়ন ও পরিদাহ উৎপন্ন হয়, সে তা থেকে মুক্ত হয় এবং সে সেই বেদনা অনুভব করে না। একে রূপসমূহ থেকে নিষ্ক্রমণ বলা হয়।


‘‘Puna [Pg.215] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sakkāyaṃ manasikaroto sakkāye cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Sakkāyanirodhaṃ kho panassa manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ sakkāyena; ye ca sakkāyapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇaṃ.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু সৎকায়কে মনন করে, তখন সৎকায়ের প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, প্রতিষ্ঠিত হয় না এবং বিমুক্ত হয় না। কিন্তু যখন সে সৎকায়-নিরোধকে মনন করে, তখন সৎকায়-নিরোধের প্রতি তার চিত্ত ধাবিত হয়, প্রসন্ন হয়, প্রতিষ্ঠিত হয় এবং বিমুক্ত হয়। তার সেই চিত্ত সৎকায় থেকে সুগত, সুভাবিত, সুউত্থিত, সুবিমুক্ত এবং সুবিসংযুক্ত হয়। সৎকায়ের কারণে যেসকল আসব, পীড়ন ও পরিদাহ উৎপন্ন হয়, সে তা থেকে মুক্ত হয় এবং সে সেই বেদনা অনুভব করে না। একে সৎকায় থেকে নিষ্ক্রমণ বলা হয়।


‘‘Tassa kāmanandīpi nānuseti, byāpādanandīpi nānuseti, vihesānandīpi nānuseti, rūpanandīpi nānuseti, sakkāyanandīpi nānuseti (so) kāmanandiyāpi ananusayā, byāpādanandiyāpi ananusayā, vihesānandiyāpi ananusayā, rūpanandiyāpi ananusayā, sakkāyanandiyāpi ananusayā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu niranusayo, acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassa. Imā kho, bhikkhave, pañca nissāraṇīyā dhātuyo’’ti. Dasamaṃ.

তার কাম-নন্দী অনুশয়িত থাকে না, ব্যাপাদ-নন্দী অনুশয়িত থাকে না, বিহংসা-নন্দী অনুশয়িত থাকে না, রূপ-নন্দী অনুশয়িত থাকে না, সৎকায়-নন্দী অনুশয়িত থাকে না। কাম-নন্দী অনুশয়িত না থাকার কারণে, ব্যাপাদ-নন্দী অনুশয়িত না থাকার কারণে, বিহংসা-নন্দী অনুশয়িত না থাকার কারণে, রূপ-নন্দী অনুশয়িত না থাকার কারণে, সৎকায়-নন্দী অনুশয়িত না থাকার কারণে—হে ভিক্ষুগণ, এই ভিক্ষুকে বলা হয় অনুশয়হীন ভিক্ষু, যিনি তৃষ্ণা ছিন্ন করেছেন, সংযোজন ছিন্ন করেছেন এবং সম্যকভাবে মানকে বিনাশ করে দুঃখের অন্ত করেছেন। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি নিষ্ক্রমণ ধাতু। দশম সূত্র।


Brāhmaṇavaggo pañcamo.

পঞ্চম ব্রাহ্মণ বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সূচী হলো—


Soṇo doṇo saṅgāravo, kāraṇapālī ca piṅgiyānī;

Supinā ca vassā vācā, kulaṃ nissāraṇīyena cāti.

শোণ, দোণ, সঙ্গারব, কারণপালী ও পিঙ্গিয়ানী; স্বপ্ন, বর্ষা, বাক্য, কুল এবং নিষ্ক্রমণীয় সূত্র।


Catutthaṃpaṇṇāsakaṃ samatto.

চতুর্থ পঞ্চাশক সমাপ্ত।


5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ

৫. পঞ্চম পঞ্চাশক


(21) 1. Kimilavaggo

(২১) ১. কিমিল বর্গ


1. Kimilasuttaṃ

১. কিমিল সূত্র


201. Ekaṃ [Pg.216] samayaṃ bhagavā kimilāyaṃ viharati veḷuvane. Atha kho āyasmā kimilo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kimilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yena tathāgate parinibbute saddhammo na ciraṭṭhitiko hotī’’ti? ‘‘Idha, kimila, tathāgate parinibbute bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo satthari agāravā viharanti appatissā, dhamme agāravā viharanti appatissā, saṅghe agāravā viharanti appatissā, sikkhāya agāravā viharanti appatissā, aññamaññaṃ agāravā viharanti appatissā. Ayaṃ kho, kimila, hetu ayaṃ paccayo, yena tathāgate parinibbute saddhammo na ciraṭṭhitiko hotī’’ti.

২০১. এক সময় ভগবান কিমিলা নগরের বেণুবনে অবস্থান করছিলেন। তখন আয়ুষ্মান কিমিল যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান কিমিল ভগবানকে এই কথা বললেন— 'ভন্তে, তথাগতের পরিনির্বাণের পর সদ্ধর্ম দীর্ঘকাল স্থায়ী না হওয়ার কারণ ও প্রত্যয় কী?' 'এখানে, কিমিল, তথাগতের পরিনির্বাণের পর ভিক্ষু, ভিক্ষুণী, উপাসক ও উপাসিকাগণ শাস্ত্রার প্রতি অশ্রদ্ধা ও অনাদর সহকারে বাস করে, ধর্মের প্রতি অশ্রদ্ধা ও অনাদর সহকারে বাস করে, সঙ্ঘের প্রতি অশ্রদ্ধা ও অনাদর সহকারে বাস করে, শিক্ষার প্রতি অশ্রদ্ধা ও অনাদর সহকারে বাস করে এবং পরস্পরের প্রতি অশ্রদ্ধা ও অনাদর সহকারে বাস করে। কিমিল, তথাগতের পরিনির্বাণের পর সদ্ধর্ম দীর্ঘকাল স্থায়ী না হওয়ার কারণ ও প্রত্যয় এটাই।'


‘‘Ko pana, bhante, hetu ko paccayo, yena tathāgate parinibbute saddhammo ciraṭṭhitiko hotī’’ti? ‘‘Idha, kimila, tathāgate parinibbute bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo satthari sagāravā viharanti sappatissā, dhamme sagāravā viharanti sappatissā, saṅghe sagāravā viharanti sappatissā, sikkhāya sagāravā viharanti sappatissā, aññamaññaṃ sagāravā viharanti sappatissā. Ayaṃ kho, kimila, hetu ayaṃ paccayo, yena tathāgate parinibbute saddhammo ciraṭṭhitiko hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

'ভন্তে, তথাগতের পরিনির্বাণের পর সদ্ধর্ম দীর্ঘকাল স্থায়ী হওয়ার কারণ ও প্রত্যয় কী?' 'এখানে, কিমিল, তথাগতের পরিনির্বাণের পর ভিক্ষু, ভিক্ষুণী, উপাসক ও উপাসিকাগণ শাস্ত্রার প্রতি শ্রদ্ধা ও আদর সহকারে বাস করে, ধর্মের প্রতি শ্রদ্ধা ও আদর সহকারে বাস করে, সঙ্ঘের প্রতি শ্রদ্ধা ও আদর সহকারে বাস করে, শিক্ষার প্রতি শ্রদ্ধা ও আদর সহকারে বাস করে এবং পরস্পরের প্রতি শ্রদ্ধা ও আদর সহকারে বাস করে। কিমিল, তথাগতের পরিনির্বাণের পর সদ্ধর্ম দীর্ঘকাল স্থায়ী হওয়ার কারণ ও প্রত্যয় এটাই।' প্রথম সূত্র।


2. Dhammassavanasuttaṃ

২. ধর্মশ্রবণ সূত্র


202. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā dhammassavane. Katame pañca? Assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittamassa pasīdati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā dhammassavane’’ti. Dutiyaṃ.

২০২. হে ভিক্ষুগণ, ধর্মশ্রবণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? যা আগে শোনা হয়নি তা শুনতে পায়, যা শোনা হয়েছে তা পরিশুদ্ধ করে, সংশয় দূর করে, দৃষ্টি সরল করে এবং তার চিত্ত প্রসন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, ধর্মশ্রবণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। দ্বিতীয় সূত্র।


3. Assājānīyasuttaṃ

৩. আজানীয় অশ্ব সূত্র


203. ‘‘Pañcahi[Pg.217], bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati.

২০৩. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি অঙ্গে যুক্ত রাজার উত্তম আজানীয় অশ্ব রাজার যোগ্য হয়, rajabhoggo হয় এবং রাজার একটি প্রধান অঙ্গ হিসেবে গণ্য হয়।


‘‘Katamehi pañcahi? Ajjavena, javena, maddavena, khantiyā, soraccena – imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.

কোন পাঁচটি? সরলতা, দ্রুততা, মৃদুতা, সহনশীলতা এবং সুশীলতা—হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি অঙ্গে যুক্ত রাজার উত্তম আজানীয় অশ্ব রাজার যোগ্য হয়, রাজভোগ্য হয় এবং রাজার একটি প্রধান অঙ্গ হিসেবে গণ্য হয়। ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত ভিক্ষু আহুনীয়, পাহুনীয়, দক্ষিণীয়, অঞ্জলিকরণীয় এবং জগতের এক অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন।


‘‘Katamehi pañcahi? Ajjavena, javena, maddavena, khantiyā, soraccena – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Tatiyaṃ.

কোন পাঁচটি? সরলতা, দ্রুততা, মৃদুতা, সহনশীলতা এবং সুশীলতা—হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত ভিক্ষু আহুনীয়, পাহুনীয়, দক্ষিণীয়, অঞ্জলিকরণীয় এবং জগতের এক অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র হন। তৃতীয় সূত্র।


4. Balasuttaṃ

৪. বল সূত্র


204. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca balānī’’ti. Catutthaṃ.

২০৪. হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি বল রয়েছে। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধাবল, হিরীবল, ওত্তপ্পবল, বীর্যবল এবং প্রজ্ঞাবল—হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি বল। চতুর্থ সূত্র।


5. Cetokhilasuttaṃ

৫. চেতোখিল সূত্র


205. ‘‘Pañcime, bhikkhave, cetokhilā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ paṭhamo cetokhilo.

২০৫. হে ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি কীলক রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো ভিক্ষু শাস্ত্রার প্রতি শঙ্কা করে, সংশয় করে, নিশ্চিত হতে পারে না এবং প্রসন্ন হতে পারে না। হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু শাস্ত্রার প্রতি শঙ্কা করে, সংশয় করে, নিশ্চিত হতে পারে না এবং প্রসন্ন হতে পারে না, তার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য এবং প্রধানের দিকে নত হয় না। যার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য এবং প্রধানের দিকে নত হয় না, এটি হলো প্রথম চেতোখিল।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhamme kaṅkhati…pe… saṅghe kaṅkhati…pe… sikkhāya kaṅkhati…pe… sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti [Pg.218] anattamano āhatacitto khilajāto, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ pañcamo cetokhilo. Ime kho, bhikkhave, pañca cetokhilā’’ti. Pañcamaṃ.

পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, কোনো ভিক্ষু ধর্মের প্রতি শঙ্কা করে... সঙ্ঘের প্রতি শঙ্কা করে... শিক্ষার প্রতি শঙ্কা করে... সধর্মচারীদের প্রতি ক্রুদ্ধ হয়, অসন্তুষ্ট হয়, ব্যথিতচিত্ত হয় এবং কীলকসদৃশ কঠোর ভাব ধারণ করে। হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রতি ক্রুদ্ধ হয়, অসন্তুষ্ট হয়, ব্যথিতচিত্ত হয় এবং কীলকসদৃশ কঠোর ভাব ধারণ করে, তার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য এবং প্রধানের দিকে নত হয় না। যার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য এবং প্রধানের দিকে নত হয় না, এটি হলো পঞ্চম চেতোখিল। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো চিত্তের পাঁচটি কীলক। পঞ্চম সূত্র।


6. Vinibandhasuttaṃ

৬. বিনিবন্ধ সূত্র


206. ‘‘Pañcime, bhikkhave, cetasovinibandhā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Yo so, bhikkhave, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ paṭhamo cetasovinibandho.

২০৬. হে ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো ভিক্ষু কামসমূহের প্রতি বীতরাগ হয় না, বিগতচ্ছন্দ হয় না, বিগতপ্রেম হয় না, বিগতপipাসা হয় না, বিগতপরিদাহ হয় না এবং বিগততৃষ্ণা হয় না। হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কামসমূহের প্রতি বীতরাগ হয় না, বিগতচ্ছন্দ হয় না, বিগতপ্রেম হয় না, বিগতপিপাসা হয় না, বিগতপরিদাহ হয় না এবং বিগততৃষ্ণা হয় না, তার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য এবং প্রধানের দিকে নত হয় না। যার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য এবং প্রধানের দিকে নত হয় না, এটি হলো প্রথম চেতোবিনিবন্ধ।


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu kāye avītarāgo hoti…pe… rūpe avītarāgo hoti…pe… yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati…pe… aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti. Yo so, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ pañcamo cetasovinibandho. Ime kho, bhikkhave, pañca cetasovinibandhā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, ভিক্ষু নিজের শরীরের প্রতি আসক্তিমুক্ত হয় না...পে... রূপের প্রতি আসক্তিমুক্ত হয় না...পে... ইচ্ছানুযায়ী পেট ভরে আহার করে শয্যাসুখ, পার্শ্বসুখ ও তন্দ্রাসুখের অনুগামী হয়ে বিহার করে...পে... কোনো এক দেবলোকে উৎপন্ন হওয়ার আকাঙ্ক্ষা নিয়ে ব্রহ্মচর্য পালন করে—'আমি এই শীল দ্বারা, বা ব্রত দ্বারা, বা তপস্যা দ্বারা, বা ব্রহ্মচর্য দ্বারা কোনো মহান দেবতা বা অন্য কোনো সাধারণ দেবতা হব।' হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কোনো এক দেবলোকে উৎপন্ন হওয়ার আকাঙ্ক্ষা নিয়ে ব্রহ্মচর্য পালন করে—'আমি এই শীল দ্বারা, বা ব্রত দ্বারা, বা তপস্যা দ্বারা, বা ব্রহ্মচর্য দ্বারা কোনো মহান দেবতা বা অন্য কোনো সাধারণ দেবতা হব'—তার চিত্ত আতাপ (উদ্যোগ), অনুযোগ (পুনঃপুনঃ অনুশীলন), সাতত্য (নিরন্তর প্রচেষ্টা) ও প্রধানের (ধ্যান-সাধনা) দিকে নত হয় না। যার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের দিকে নত হয় না, এটি হলো পঞ্চম চিত্তের বন্ধন (চেতোবিনিবন্ধ)। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পাঁচটি চিত্তের বন্ধন।” ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।


7. Yāgusuttaṃ

৭. যাগু সূত্র


207. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā yāguyā. Katame pañca? Khuddaṃ paṭihanati, pipāsaṃ paṭivineti, vātaṃ anulometi, vatthiṃ sodheti, āmāvasesaṃ [Pg.219] pāceti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā yāguyā’’ti. Sattamaṃ.

২০৭. “হে ভিক্ষুগণ, যাগু (জাউ ভাত) পানের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? এটি ক্ষুধা দূর করে, তৃষ্ণা নিবারণ করে, বায়ু চলাচল স্বাভাবিক করে, মূত্রাশয় পরিষ্কার করে এবং অজীর্ণ খাদ্যের পরিপাক ঘটায়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো যাগু পানের পাঁচটি সুফল।” সপ্তম সূত্র সমাপ্তု।


8. Dantakaṭṭhasuttaṃ

৮. দন্তকাষ্ঠ সূত্র


208. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā dantakaṭṭhassa akhādane. Katame pañca? Acakkhussaṃ, mukhaṃ duggandhaṃ hoti, rasaharaṇiyo na visujjhanti, pittaṃ semhaṃ bhattaṃ pariyonandhati, bhattamassa nacchādeti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā dantakaṭṭhassa akhādane.

২০৮. “হে ভিক্ষুগণ, দন্তকাষ্ঠ (দাঁতন কাঠি) ব্যবহার না করার এই পাঁচটি অপকারিতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? চোখের জন্য ক্ষতিকর হয়, মুখের দুর্গন্ধ হয়, রস গ্রহণকারী গ্রন্থিসমূহ (জিহ্বা) পরিষ্কার হয় না, পিত্ত ও শ্লেষ্মা খাদ্যকে আবৃত করে ফেলে এবং আহার সুস্বাদু লাগে না। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো দন্তকাষ্ঠ ব্যবহার না করার পাঁচটি অপকারিতা।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā dantakaṭṭhassa khādane. Katame pañca? Cakkhussaṃ, mukhaṃ na duggandhaṃ hoti, rasaharaṇiyo visujjhanti, pittaṃ semhaṃ bhattaṃ na pariyonandhati, bhattamassa chādeti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā dantakaṭṭhassa khādane’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, dন্তকাষ্ঠ (দাঁতন কাঠি) ব্যবহার করার এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? চোখের জন্য হিতকর হয়, মুখের দুর্গন্ধ হয় না, রস গ্রহণকারী গ্রন্থিসমূহ পরিষ্কার হয়, পিত্ত ও শ্লেষ্মা খাদ্যকে আবৃত করে না এবং আহার সুস্বাদু লাগে। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো দন্তকাষ্ঠ ব্যবহার করার পাঁচটি সুফল।” অষ্টম সূত্র সমাপ্ত।


9. Gītassarasuttaṃ

৯. গীতস্বর সূত্র


209. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā āyatakena gītassarena dhammaṃ bhaṇantassa. Katame pañca? Attanāpi tasmiṃ sare sārajjati, parepi tasmiṃ sare sārajjanti, gahapatikāpi ujjhāyanti – ‘yatheva mayaṃ gāyāma, evamevaṃ kho samaṇā sakyaputtiyā gāyantī’ti, sarakuttimpi nikāmayamānassa samādhissa bhaṅgo hoti, pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā āyatakena gītassarena dhammaṃ bhaṇantassā’’ti. Navamaṃ.

২০৯. “হে ভিক্ষুগণ, দীর্ঘ সুর করে গানের মতো ধর্মদেশনা করার এই পাঁচটি অপকারিতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজেরও সেই সুরের প্রতি আসক্তি জন্মে, অন্যেরও সেই সুরের প্রতি আসক্তি জন্মে, গৃহস্থরাও নিন্দা করে বলে—'আমরা যেভাবে গান গাই, শাক্যপুত্রীয় শ্রমণরাও ঠিক সেভাবেই গান গাইছে', যে সুরের কারুকার্য করতে চায়, তার সমাধির ব্যাঘাত ঘটে এবং পরবর্তী প্রজন্ম তাদের এই দৃষ্টান্ত অনুসরণ করে। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো দীর্ঘ সুর করে গানের মতো ধর্মদেশনা করার পাঁচটি অপকারিতা।” নবম সূত্র সমাপ্ত।


10. Muṭṭhassatisuttaṃ

১০. মুট্ঠসতি সূত্র


210. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā muṭṭhassatissa asampajānassa niddaṃ okkamayato. Katame pañca? Dukkhaṃ supati, dukkhaṃ paṭibujjhati, pāpakaṃ supinaṃ passati, devatā na rakkhanti, asuci muccati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā muṭṭhassatissa asampajānassa niddaṃ okkamayato.

২১০. “হে ভিক্ষুগণ, স্মৃতিভ্রষ্ট ও অসংপ্রজ্ঞাত (সচেতনতাহীন) হয়ে ঘুমানোর এই পাঁচটি অপকারিতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? কষ্টদায়ক ঘুম হয়, কষ্টদায়ক জাগরণ হয়, দুঃস্বপ্ন দেখে, দেবতারা রক্ষা করেন না এবং বীর্যপাত ঘটে। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো স্মৃতিভ্রষ্ট ও অসংপ্রজ্ঞাত হয়ে ঘুমানোর পাঁচটি অপকারিতা।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā upaṭṭhitassatissa sampajānassa niddaṃ okkamayato. Katame pañca? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati[Pg.220], devatā rakkhanti, asuci na muccati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā upaṭṭhitassatissa sampajānassa niddaṃ okkamayato’’ti. Dasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, স্মৃতিমান ও সংপ্রজ্ঞাত (সচেতন) হয়ে ঘুমানোর এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? সুখকর ঘুম হয়, সুখকর জাগরণ হয়, দুঃস্বপ্ন দেখে না, দেবতারা রক্ষা করেন এবং বীর্যপাত ঘটে না। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো স্মৃতিমান ও সংপ্রজ্ঞাত হয়ে ঘুমানোর পাঁচটি সুফল।” দশম সূত্র সমাপ্ত।


Kimilavaggo paṭhamo.

প্রথম কিমিল বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সারসংক্ষেপ (উদান) হলো—


Kimilo dhammassavanaṃ, ājānīyo balaṃ khilaṃ;

Vinibandhaṃ yāgu kaṭṭhaṃ, gītaṃ muṭṭhassatinā cāti.

কিমিল সূত্র, ধর্মশ্রবণ সূত্র, আজানীয় সূত্র, বল সূত্র, খিল সূত্র, বিনিবন্ধ সূত্র, যাগু সূত্র, কাষ্ঠ (দন্তকাষ্ঠ) সূত্র, গীত (গীতস্বর) সূত্র এবং মুট্ঠসতি সূত্র।


(22) 2. Akkosakavaggo

(২২) ২. আক্রোশক বর্গ


1. Akkosakasuttaṃ

১. আক্রোশক সূত্র


211. ‘‘Yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārīnaṃ, tassa pañca ādīnavā pāṭikaṅkhā. Katame pañca? Pārājiko vā hoti chinnaparipantho, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati, bāḷhaṃ vā rogātaṅkaṃ phusati, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārīnaṃ, tassa ime pañca ādīnavā pāṭikaṅkhā’’ti. Paṭhamaṃ.

২১১. “হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু সধর্মচারীদের (সহ-ভিক্ষুদের) গালিগালাজ ও তিরস্কার করে এবং আর্যদের অপবাদ দেয়, তার জন্য এই পাঁচটি বিপদের আশঙ্কা থাকে। কোন পাঁচটি? সে পারাজিকাপত্তিগ্রস্ত হয় এবং তার মার্গফলের পথ রুদ্ধ হয়ে যায়, অথবা কোনো এক সংক্লিষ্ট (কলুষিত) আপত্তিতে পতিত হয়, অথবা কোনো কঠিন ও মারাত্মক রোগে আক্রান্ত হয়, অথবা বিভ্রান্ত চিত্তে মৃত্যুবরণ করে, এবং দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু সধর্মচারীদের গালিগালাজ ও তিরস্কার করে এবং আর্যদের অপবাদ দেয়, তার জন্য এই পাঁচটি বিপদের আশঙ্কা থাকে।” প্রথম সূত্র সমাপ্ত।


2. Bhaṇḍanakārakasuttaṃ

২. ভণ্ডনকারক সূত্র


212. ‘‘Yo so, bhikkhave, bhikkhu bhaṇḍanakārako kalahakārako vivādakārako bhassakārako saṅghe adhikaraṇakārako, tassa pañca ādīnavā pāṭikaṅkhā. Katame pañca? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, pāpako kittisaddo abbhuggacchati, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu bhaṇḍanakārako kalahakārako vivādakārako bhassakārako saṅghe adhikaraṇakārako, tassa ime pañca ādīnavā pāṭikaṅkhā’’ti. Dutiyaṃ.

২১২. “হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কলহকারী, বিবাদকারী, বিতর্ককারী, বাচাল এবং সংঘে অধিকরণ (বিবাদ-মামলা) সৃষ্টিকারী, তার জন্য এই পাঁচটি বিপদের আশঙ্কা থাকে। কোন পাঁচটি? সে অনধিগত (যা লাভ করেনি) বিশেষ জ্ঞান লাভ করতে পারে না, অধীগত (যা লাভ করেছে) বিশেষ জ্ঞান থেকে ভ্রষ্ট হয়, তার কুখ্যাতি ছড়িয়ে পড়ে, সে বিভ্রান্ত চিত্তে মৃত্যুবরণ করে, এবং দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কলহকারী, বিবাদকারী, বিতর্ককারী, বাচাল এবং সংঘে অধিকরণ সৃষ্টিকারী, তার জন্য এই পাঁচটি বিপদের আশঙ্কা থাকে।” দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত।


3. Sīlasuttaṃ

৩. শীল সূত্র


213. ‘‘Pañcime[Pg.221], bhikkhave, ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṃ mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

২১৩. “হে ভিক্ষুগণ, দুঃশীল ব্যক্তির শীল বিপত্তির (শীল না থাকার) এই পাঁচটি অপকারিতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই সংসারে দুঃশীল ও শীলভ্রষ্ট ব্যক্তি প্রমাদের (অসাবধানতার) কারণে বিপুল ধনসম্পদ হারায়। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো দুঃশীল ব্যক্তির শীল বিপত্তির প্রথম অপকারিতা।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

“পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, হে ভিক্ষুগণ, দুঃশীল ও শীলভ্রষ্ট ব্যক্তির কুখ্যাতি ছড়িয়ে পড়ে। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো দুঃশীল ব্যক্তির শীল বিপত্তির দ্বিতীয় অপকারিতা।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ, yadi brāhmaṇaparisaṃ, yadi gahapatiparisaṃ, yadi samaṇaparisaṃ – avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

“পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, হে ভিক্ষুগণ, দুঃশীল ও শীলভ্রষ্ট ব্যক্তি যে কোনো সভায় গমন করুক না কেন—তা ক্ষত্রিয় সভা হোক, ব্রাহ্মণ সভা হোক, গৃহপতি সভা হোক বা শ্রমণ সভা হোক—সে আত্মবিশ্বাসহীন ও লজ্জিত হয়ে সেখানে প্রবেশ করে। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো দুঃশীল ব্যক্তির শীল বিপত্তির তৃতীয় অপকারিতা।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṃ karoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

“পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, হে ভিক্ষুগণ, দুঃশীল ও শীলভ্রষ্ট ব্যক্তি বিভ্রান্ত চিত্তে মৃত্যুবরণ করে। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো দুঃশীল ব্যক্তির শীল বিপত্তির চতুর্থ অপকারিতা।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā.

“পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, হে ভিক্ষুগণ, দুঃশীল ও শীলভ্রষ্ট ব্যক্তি দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো দুঃশীল ব্যক্তির শীল বিপত্তির পঞ্চম অপকারিতা। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো দুঃশীল ব্যক্তির শীল বিপত্তির পাঁচটি অপকারিতা।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāya. Katame pañca? Idha, bhikkhave, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

“হে ভিক্ষুগণ, শীলবান ব্যক্তির শীল সম্পদের (শীল পালনের) এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? হে ভিক্ষুগণ, এই সংসারে শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তি অপ্রমাদের (সতর্কতার) কারণে বিপুল ধনসম্পদ অর্জন করে। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো শীলবান ব্যক্তির শীল সম্পদের প্রথম সুফল।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

“পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, হে ভিক্ষুগণ, শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তির সুখ্যাতি ছড়িয়ে পড়ে। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো শীলবান ব্যক্তির শীল সম্পদের দ্বিতীয় সুফল।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ, yadi brāhmaṇaparisaṃ, yadi gahapatiparisaṃ, yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Ayaṃ bhikkhave, tatiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

“পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, হে ভিক্ষুগণ, শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তি যে কোনো সভায় গমন করুক না কেন—তা ক্ষত্রিয় সভা হোক, ব্রাহ্মণ সভা হোক, গৃহপতি সভা হোক বা শ্রমণ সভা হোক—সে আত্মবিশ্বাসী ও নির্ভীক হয়ে সেখানে প্রবেশ করে। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো শীলবান ব্যক্তির শীল সম্পদের তৃতীয় সুফল।”


‘‘Puna [Pg.222] caparaṃ, bhikkhave, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṃ karoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

“পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, হে ভিক্ষুগণ, শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তি বিভ্রান্ত না হয়ে শান্ত চিত্তে মৃত্যুবরণ করে। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো শীলবান ব্যক্তির শীল সম্পদের চতুর্থ সুফল।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti. Tatiyaṃ.

“পুনরায় অন্য এক প্রকার এই যে, হে ভিক্ষুগণ, শীলবান ও শীলসম্পন্ন ব্যক্তি দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর সুগতি ও স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এটি হলো শীলবান ব্যক্তির শীল সম্পদের পঞ্চম সুফল। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো শীলবান ব্যক্তির শীল সম্পদের পাঁচটি সুফল।” তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত।


4. Bahubhāṇisuttaṃ

৪. বহুভাষী সূত্র


214. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā bahubhāṇismiṃ puggale. Katame pañca? Musā bhaṇati, pisuṇaṃ bhaṇati, pharusaṃ bhaṇati, samphappalāpaṃ bhaṇati, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā bahubhāṇismiṃ puggale.

২১৪. “হে ভিক্ষুগণ, বহুভাষী (অতিরিক্ত কথা বলা) ব্যক্তির এই পাঁচটি অপকারিতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? সে মিথ্যা কথা বলে, পরনিন্দা (কূটন) করে, কঠোর বাক্য বলে, বৃথা প্রলাপ বকে এবং দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো বহুভাষী ব্যক্তির পাঁচটি অপকারিতা।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā mantabhāṇismiṃ puggale. Katame pañca? Na musā bhaṇati, na pisuṇaṃ bhaṇati, na pharusaṃ bhaṇati, na samphappalāpaṃ bhaṇati, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā mantabhāṇismiṃ puggale’’ti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত ও প্রজ্ঞাপূর্ণ কথা বলা ব্যক্তির এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? সে মিথ্যা কথা বলে না, পরনিন্দা করে না, কঠোর বাক্য বলে না, বৃথা প্রলাপ বকে না এবং দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর সুগতি ও স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো পরিমিত ও প্রজ্ঞাপূর্ণ কথা বলা ব্যক্তির পাঁচটি সুফল।” চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত।


5. Paṭhamaakkhantisuttaṃ

৫. প্রথম অক্ষান্তি সূত্র


215. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā akkhantiyā. Katame pañca? Bahuno janassa appiyo hoti amanāpo, verabahulo ca hoti, vajjabahulo ca, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā akkhantiyā.

২১৫. “হে ভিক্ষুগণ, অসহিষ্ণুতার (ধৈর্যহীনতার) এই পাঁচটি অপকারিতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? সে বহু মানুষের অপ্রিয় ও অজনপ্রিয় হয়, তার শত্রুতা বৃদ্ধি পায়, তার দোষত্রুটি বৃদ্ধি পায়, সে বিভ্রান্ত চিত্তে মৃত্যুবরণ করে এবং দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো অসহিষ্ণুতার পাঁচটি অপকারিতা।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā khantiyā. Katame pañca? Bahuno janassa piyo hoti manāpo, na verabahulo hoti, na vajjabahulo, asammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā khantiyā’’ti. Pañcamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, সহিষ্ণুতার (ধৈর্যশীলতার) এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? সে বহু মানুষের প্রিয় ও জনপ্রিয় হয়, তার শত্রুতা বৃদ্ধি পায় না, তার দোষত্রুটি বৃদ্ধি পায় না, সে বিভ্রান্ত না হয়ে শান্ত চিত্তে মৃত্যুবরণ করে এবং দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর সুগতি ও স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো সহিষ্ণুতার পাঁচটি সুফল।” পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।


6. Dutiyaakkhantisuttaṃ

৬. দ্বিতীয় অক্ষান্তি সূত্র


216. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā akkhantiyā. Katame pañca? Bahuno janassa appiyo hoti amanāpo, luddo ca hoti, vippaṭisārī ca, sammūḷho [Pg.223] kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā akkhantiyā.

২১৬. “হে ভিক্ষুগণ, অসহিষ্ণুতার (ধৈর্যহীনতার) এই পাঁচটি অপকারিতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? সে বহু মানুষের অপ্রিয় ও অজনপ্রিয় হয়, সে নিষ্ঠুর প্রকৃতির হয়, সে অনুতপ্ত ও মনস্তাপগ্রস্ত হয়, সে বিভ্রান্ত চিত্তে মৃত্যুবরণ করে এবং দেহের বিনাশের পর মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো অসহিষ্ণুতার পাঁচটি অপকারিতা।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā khantiyā. Katame pañca? Bahuno janassa piyo hoti manāpo, aluddo ca hoti, avippaṭisārī ca, asammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā khantiyā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, ক্ষমার (সহনশীলতার) এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? বহু মানুষের প্রিয় ও মনঃপূত হওয়া; অক্রোধী (হিংসাহীন) হওয়া; অনুতাপহীন হওয়া; মোহগ্রস্ত না হয়ে (সচেতনভাবে) মৃত্যুবরণ করা; এবং কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হওয়া। হে ভিক্ষুগণ, ক্ষমার এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" ষষ্ঠ সূত্র।


7. Paṭhamaapāsādikasuttaṃ

৭. প্রথম অপাসাদিক সূত্র।


217. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā apāsādike. Katame pañca? Attāpi attānaṃ upavadati, anuvicca viññū garahanti, pāpako kittisaddo abbhuggacchati, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā apāsādike.

২১৭. "হে ভিক্ষুগণ, অপ্রসাদকর (অশ্রদ্ধেয়) আচরণের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজের মন নিজেই নিজেকে নিন্দা করে; বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অনুসন্ধান করে নিন্দা করেন; দুর্নাম বা মন্দ কীর্তি ছড়িয়ে পড়ে; মোহগ্রস্ত হয়ে মৃত্যুবরণ করতে হয়; এবং কায়ভেদে মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হতে হয়। হে ভিক্ষুগণ, অপ্রসাদকর আচরণের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।"


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā pāsādike. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati, anuvicca viññū pasaṃsanti, kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati, asammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā pāsādike’’ti. Sattamaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, প্রসাদকর (শ্রদ্ধা-উৎপাদক) আচরণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজের মন নিজেকে নিন্দা করে না; বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অনুসন্ধান করে প্রশংসা করেন; সুখ্যাতি বা কল্যাণময় কীর্তি ছড়িয়ে পড়ে; মোহগ্রস্ত না হয়ে মৃত্যুবরণ করতে হয়; এবং কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হতে হয়। হে ভিক্ষুগণ, প্রসাদকর আচরণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" সপ্তম সূত্র।


8. Dutiyaapāsādikasuttaṃ

৮. দ্বিতীয় অপাসাদিক সূত্র।


218. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā apāsādike. Katame pañca? Appasannā nappasīdanti, pasannānañca ekaccānaṃ aññathattaṃ hoti, satthusāsanaṃ akataṃ hoti, pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati, cittamassa nappasīdati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā apāsādike.

২১৮. "হে ভিক্ষুগণ, অপ্রসাদকর আচরণের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? অপ্রসন্ন ব্যক্তিগণ প্রসন্ন হন না; প্রসন্ন ব্যক্তিগণের মধ্যে কারও কারও অপ্রসন্নতা (ভাবান্তর) ঘটে; শাস্ত্রের (বুদ্ধের) শাসন বা উপদেশ পালিত হয় না; পরবর্তী প্রজন্ম তার মন্দ আচরণের অনুকরণ করে; এবং নিজের চিত্তও প্রসন্ন হয় না। হে ভিক্ষুগণ, অপ্রসাদকর আচরণের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।"


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā pāsādike. Katame pañca? Appasannā pasīdanti, pasannānañca bhiyyobhāvo hoti, satthusāsanaṃ kataṃ hoti, pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati, cittamassa pasīdati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā pāsādike’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, প্রসাদকর আচরণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? অপ্রসন্ন ব্যক্তিগণ প্রসন্ন হন; প্রসন্ন ব্যক্তিগণের প্রসন্নতা আরও বৃদ্ধি পায়; শাস্ত্রের (বুদ্ধের) শাসন বা উপদেশ পালিত হয়; পরবর্তী প্রজন্ম তার উত্তম আচরণের অনুকরণ করে; এবং নিজের চিত্তও প্রসন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, প্রসাদকর আচরণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" অষ্টম সূত্র।


9. Aggisuttaṃ

৯. অগ্নি সূত্র।


219. ‘‘Pañcime[Pg.224], bhikkhave, ādīnavā aggismiṃ. Katame pañca? Acakkhusso, dubbaṇṇakaraṇo, dubbalakaraṇo, saṅgaṇikāpavaḍḍhano, tiracchānakathāpavattaniko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā aggismi’’nti. Navamaṃ.

২১৯. "হে ভিক্ষুগণ, অগ্নির (আগুন পোহানোর) এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? চোখের জন্য ক্ষতিকর; গায়ের রঙ মলিন বা বিবর্ণ করে; শারীরিক দুর্বলতা সৃষ্টি করে; জনাকীর্ণতা বা সঙ্গপ্রিয়তা বৃদ্ধি করে; এবং তির্যক কথা (বৃথা আলাপ) উৎপন্ন করে। হে ভিক্ষুগণ, অগ্নির এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।" নবম সূত্র।


10. Madhurāsuttaṃ

১০. মথুরা সূত্র।


220. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā madhurāyaṃ. Katame pañca? Visamā, bahurajā, caṇḍasunakhā, vāḷayakkhā, dullabhapiṇḍā – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā madhurāya’’nti. Dasamaṃ.

২২০. "হে ভিক্ষুগণ, মথুরা নগরীর এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? ভূমি অসমতল; অত্যন্ত ধূলিময়; হিংস্র কুকুর রয়েছে; ক্রূর যক্ষ (অপদেবতা) রয়েছে; এবং পিণ্ডপাত (ভিক্ষান্ন) লাভ করা কঠিন। হে ভিক্ষুগণ, মথুরা নগরীর এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।" দশম সূত্র।


Akkosakavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় অক্কোসক বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সারসংক্ষেপ (উদান) —


Akkosabhaṇḍanasīlaṃ, bahubhāṇī dve akhantiyo;

Apāsādikā dve vuttā, aggismiṃ madhurena cāti.

অক্কোস (গালি), ভণ্ডন (কলহ), শীল, বহুভাষী, দুটি অক্ষান্তি (অসহনশীলতা); দুটি অপাসাদিক (অশ্রদ্ধেয় আচরণ), অগ্নি এবং মথুরা সূত্র।


(23) 3. Dīghacārikavaggo

(২৩) ৩. দীর্ঘচারিক বর্গ।


1. Paṭhamadīghacārikasuttaṃ

১. প্রথম দীর্ঘচারিক সূত্র।


221. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyuttassa viharato. Katame pañca? Assutaṃ na suṇāti, sutaṃ na pariyodāpeti, sutenekaccena avisārado hoti, gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ phusati, na ca mittavā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyuttassa viharato.

২২১. "হে ভিক্ষুগণ, দীর্ঘকাল ধরে উদ্দেশ্যহীনভাবে পরিভ্রমণে লিপ্ত ভিক্ষুর এই পাঁচটি দোষ বা বিপদ রয়েছে। কোন পাঁচটি? যা পূর্বে শোনা হয়নি (অশ্রুত ধর্মোপদেশ) তা শুনতে পায় না; যা শোনা হয়েছে তা পরিশুদ্ধ করতে পারে না; শ্রুত বিষয়ের কিছু অংশে আত্মবিশ্বাসী বা বিশারদ হতে পারে না; কঠিন রোগ-ব্যাধিতে আক্রান্ত হয়; এবং কোনো মিত্র বা বন্ধু থাকে না। হে ভিক্ষুগণ, দীর্ঘকাল ধরে উদ্দেশ্যহীনভাবে পরিভ্রমণে লিপ্ত ভিক্ষুর এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।"


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā samavatthacāre. Katame pañca? Assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, sutenekaccena visārado hoti, na gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ phusati, mittavā ca hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samavatthacāre’’ti. Paṭhamaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত বা নিয়মতান্ত্রিক পরিভ্রমণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? যা পূর্বে শোনা হয়নি তা শুনতে পায়; যা শোনা হয়েছে তা পরিশুদ্ধ করতে পারে; শ্রুত বিষয়ের কিছু অংশে আত্মবিশ্বাসী বা বিশারদ হয়; কঠিন রোগ-ব্যাধিতে আক্রান্ত হয় না; এবং মিত্র বা বন্ধু লাভ হয়। হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত পরিভ্রমণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" প্রথম সূত্র।


2. Dutiyadīghacārikasuttaṃ

২. দ্বিতীয় দীর্ঘচারিক সূত্র।


222. ‘‘Pañcime[Pg.225], bhikkhave, ādīnavā dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyuttassa viharato. Katame pañca? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, adhigatenekaccena avisārado hoti, gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ phusati, na ca mittavā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyuttassa viharato.

২২২. "হে ভিক্ষুগণ, দীর্ঘকাল ধরে উদ্দেশ্যহীনভাবে পরিভ্রমণে লিপ্ত ভিক্ষুর এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? যা এখনও লাভ করা যায়নি (অধিগত হয়নি) তা লাভ করতে পারে না; যা লাভ করা হয়েছে তা থেকে ভ্রষ্ট বা হীন হয়; অধিগত বিষয়ের কিছু অংশে আত্মবিশ্বাসী হতে পারে না; কঠিন রোগ-ব্যাধিতে আক্রান্ত হয়; এবং কোনো মিত্র বা বন্ধু থাকে না। হে ভিক্ষুগণ, দীর্ঘকাল ধরে উদ্দেশ্যহীনভাবে পরিভ্রমণে লিপ্ত ভিক্ষুর এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।"


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā samavatthacāre. Katame pañca? Anadhigataṃ adhigacchati, adhigatā na parihāyati, adhigatenekaccena visārado hoti, na gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ phusati, mittavā ca hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samavatthacāre’’ti. Dutiyaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত পরিভ্রমণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? যা এখনও লাভ করা যায়নি তা লাভ করতে পারে; যা লাভ করা হয়েছে তা থেকে ভ্রষ্ট হয় না; অধিগত বিষয়ের কিছু অংশে আত্মবিশ্বাসী বা বিশারদ হয়; কঠিন রোগ-ব্যাধিতে আক্রান্ত হয় না; এবং মিত্র বা বন্ধু লাভ হয়। হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত পরিভ্রমণের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" দ্বিতীয় সূত্র।


3. Atinivāsasuttaṃ

৩. অতিনিবাস সূত্র (দীর্ঘকাল এক স্থানে বসবাস বিষয়ক সূত্র)।


223. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā atinivāse. Katame pañca? Bahubhaṇḍo hoti bahubhaṇḍasannicayo, bahubhesajjo hoti bahubhesajjasannicayo, bahukicco hoti bahukaraṇīyo byatto kiṃkaraṇīyesu, saṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhapabbajitehi ananulomikena gihisaṃsaggena, tamhā ca āvāsā pakkamanto sāpekkho pakkamati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā atinivāse.

২২৩. "হে ভিক্ষুগণ, এক স্থানে অতি দীর্ঘকাল বসবাসের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? প্রচুর আসবাবপত্র বা জিনিসপত্র সঞ্চয় করে এবং তার মালিক হয়; প্রচুর ওষুধপত্র সঞ্চয় করে এবং তার মালিক হয়; বহু কাজ ও কর্তব্যের দায়িত্ব নেয় এবং বিভিন্ন করণীয় কাজে ব্যস্ত থাকে; গৃহী ও প্রব্রজিতদের সাথে গৃহীদের মতো অনুপযুক্তভাবে মেলামেশা করে; এবং যখন সেই বিহার থেকে প্রস্থান করে, তখন আসক্তি বা ব্যাকুলতা নিয়ে প্রস্থান করে। হে ভিক্ষুগণ, এক স্থানে অতি দীর্ঘকাল বসবাসের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।"


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā samavatthavāse. Katame pañca? Na bahubhaṇḍo hoti na bahubhaṇḍasannicayo, na bahubhesajjo hoti na bahubhesajjasannicayo, na bahukicco hoti na bahukaraṇīyo na byatto kiṃkaraṇīyesu, asaṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhapabbajitehi ananulomikena gihisaṃsaggena, tamhā ca āvāsā pakkamanto anapekkho pakkamati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samavatthavāse’’ti. Tatiyaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত কাল বসবাসের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? প্রচুর আসবাবপত্র বা জিনিসপত্র সঞ্চয় করে না এবং তার মালিক হয় না; প্রচুর ওষুধপত্র সঞ্চয় করে না এবং তার মালিক হয় না; বহু কাজ ও কর্তব্যের দায়িত্ব নেয় না এবং বিভিন্ন করণীয় কাজে ব্যস্ত থাকে না; গৃহী ও প্রব্রজিতদের সাথে গৃহীদের মতো অনুপযুক্তভাবে মেলামেশা করে না; এবং যখন সেই বিহার থেকে প্রস্থান করে, তখন কোনো আসক্তি বা ব্যাকুলতা ছাড়াই প্রস্থান করে। হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত কাল বসবাসের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" তৃতীয় সূত্র।


4. Maccharīsuttaṃ

৪. মাৎসর্য সূত্র।


224. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā atinivāse. Katame pañca? Āvāsamaccharī hoti, kulamaccharī hoti, lābhamaccharī hoti, vaṇṇamaccharī hoti, dhammamaccharī hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā atinivāse.

২২৪. "হে ভিক্ষুগণ, এক স্থানে অতি দীর্ঘকাল বসবাসের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? আবাসের প্রতি মাৎসর্য (কৃপণতা) জন্মে, কুলের (উপাসক পরিবারের) প্রতি মাৎসর্য জন্মে, লাভের প্রতি মাৎসর্য জন্মে, যশের প্রতি মাৎসর্য জন্মে এবং ধর্মের প্রতি মাৎসর্য জন্মে। হে ভিক্ষুগণ, এক স্থানে অতি দীর্ঘকাল বসবাসের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।"


‘‘Pañcime[Pg.226], bhikkhave, ānisaṃsā samavatthavāse. Katame pañca? Na āvāsamaccharī hoti, na kulamaccharī hoti, na lābhamaccharī hoti, na vaṇṇamaccharī hoti, na dhammamaccharī hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samavatthavāse’’ti. Catutthaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত কাল বসবাসের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? আবাসের প্রতি মাৎসর্য জন্মে না, কুলের প্রতি মাৎসর্য জন্মে না, লাভের প্রতি মাৎসর্য জন্মে না, যশের প্রতি মাৎসর্য জন্মে না এবং ধর্মের প্রতি মাৎসর্য জন্মে না। হে ভিক্ষুগণ, পরিমিত কাল বসবাসের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" চতুর্থ সূত্র।


5. Paṭhamakulūpakasuttaṃ

৫. প্রথম কুলূপক সূত্র (পরিবার-ঘনিষ্ঠ ভিক্ষু বিষয়ক প্রথম সূত্র)।


225. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kulūpake. Katame pañca? Anāmantacāre āpajjati, raho nisajjāya āpajjati, paṭicchanne āsane āpajjati, mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ desento āpajjati, kāmasaṅkappabahulo viharati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā kulūpake’’ti. Pañcamaṃ.

২২৫. "হে ভিক্ষুগণ, পরিবার-ঘনিষ্ঠ ভিক্ষুর এই পাঁচটি দোষ বা আপত্তি রয়েছে। কোন পাঁচটি? অন্য ভিক্ষুকে না জানিয়ে পরিবারে যাতায়াত করার আপত্তি (অনামন্ত্রচার আপত্তি) প্রাপ্ত হয়; নির্জনে বসার আপত্তি প্রাপ্ত হয়; আবৃত বা গোপন আসনে বসার আপত্তি প্রাপ্ত হয়; মাতৃগ্রামকে (নারীকে) পাঁচ-ছয় বাক্যের অধিক ধর্মদেশনা করার আপত্তি প্রাপ্ত হয়; এবং কাম-সংকল্পে আচ্ছন্ন হয়ে বিহার করে। হে ভিক্ষুগণ, পরিবার-ঘনিষ্ঠ ভিক্ষুর এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।" পঞ্চম সূত্র।


6. Dutiyakulūpakasuttaṃ

৬. দ্বিতীয় কুলূপক সূত্র।


226. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kulūpakassa bhikkhuno ativelaṃ kulesu saṃsaṭṭhassa viharato. Katame pañca? Mātugāmassa abhiṇhadassanaṃ, dassane sati saṃsaggo, saṃsagge sati vissāso, vissāse sati otāro, otiṇṇacittassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘anabhirato vā brahmacariyaṃ carissati aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjissati sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattissati’. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā kulūpakassa bhikkhuno ativelaṃ kulesu saṃsaṭṭhassa viharato’’ti. Chaṭṭhaṃ.

২২৬. "হে ভিক্ষুগণ, পরিবার-ঘনিষ্ঠ ভিক্ষু যদি অতিমাত্রায় পরিবারগুলোর সাথে মেলামেশা করে, তবে তার এই পাঁচটি দোষ বা বিপদ ঘটে। কোন পাঁচটি? মাতৃগ্রামের (নারীর) ঘন ঘন দর্শন লাভ হয়; দর্শন হলে মেলামেশা বা সংসর্গ ঘটে; সংসর্গ হলে ঘনিষ্ঠতা বা বিশ্বাস জন্মে; ঘনিষ্ঠতা হলে কামাসক্তি প্রবেশ করে; এবং চিত্ত কামাসক্ত হলে এই আশঙ্কা থাকে যে—সে অসন্তুষ্ট চিত্তে ব্রহ্মচর্য পালন করবে, অথবা কোনো সংক্লিষ্ট (কলুষিত) আপত্তি প্রাপ্ত হবে, অথবা শিক্ষা প্রত্যাখ্যান করে হীন গৃহী জীবনে ফিরে যাবে। হে ভিক্ষুগণ, পরিবারগুলোর সাথে অতিমাত্রায় মেলামেশাকারী পরিবার-ঘনিষ্ঠ ভিক্ষুর এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।" ষষ্ঠ সূত্র।


7. Bhogasuttaṃ

৭. ভোগ সূত্র (সম্পদ বিষয়ক সূত্র)।


227. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā bhogesu. Katame pañca? Aggisādhāraṇā bhogā, udakasādhāraṇā bhogā, rājasādhāraṇā bhogā, corasādhāraṇā bhogā, appiyehi dāyādehi sādhāraṇā bhogā. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā bhogesu.

২২৭. "হে ভিক্ষুগণ, ভোগ-সম্পদের এই পাঁচটি দোষ বা বিপদ রয়েছে। কোন পাঁচটি? সম্পদ অগ্নির সাধারণ (অগ্নি দ্বারা ধ্বংসযোগ্য); সম্পদ জলের সাধারণ (বন্যা বা জল দ্বারা ধ্বংসযোগ্য); সম্পদ রাজার সাধারণ (রাজা বা রাষ্ট্র দ্বারা বাজেয়াপ্তযোগ্য); সম্পদ চোরের সাধারণ (চোর দ্বারা হরণযোগ্য); এবং সম্পদ অপ্রিয় উত্তরাধিকারীদের সাধারণ (অপ্রিয় উত্তরাধিকারী দ্বারা অপচয়যোগ্য)। হে ভিক্ষুগণ, ভোগ-সম্পদের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।"


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā bhogesu. Katame pañca? Bhoge nissāya attānaṃ sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati, mātāpitaro sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati, puttadāradāsakammakaraporise sukheti [Pg.227] pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati, mittāmacce sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā bhogesū’’ti. Sattamaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, ভোগ-সম্পদের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? সম্পদের ওপর নির্ভর করে নিজেকে সুখী ও তৃপ্ত করে এবং নিজেকে ভালোভাবে সুখে রাখে; পিতা-মাতাকে সুখী ও তৃপ্ত করে এবং তাঁদের ভালোভাবে সুখে রাখে; স্ত্রী-পুত্র, দাস-দাসী ও কর্মকারদের সুখী ও তৃপ্ত করে এবং তাদের ভালোভাবে সুখে রাখে; মিত্র ও অমাত্যদের সুখী ও তৃপ্ত করে এবং তাদের ভালোভাবে সুখে রাখে; এবং শ্রমণ-ব্রাহ্মণদের উদ্দেশ্যে ঊর্ধ্বগামী, স্বর্গীয়, সুখদায়ক ও স্বর্গ-উৎপাদক দক্ষিণা (দান) প্রতিষ্ঠা করে। হে ভিক্ষুগণ, ভোগ-সম্পদের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" সপ্তম সূত্র।


8. Ussūrabhattasuttaṃ

৮. উস্সূরভত্ত সূত্র (দেরিতে রান্না করা বিষয়ক সূত্র)।


228. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā ussūrabhatte kule. Katame pañca? Ye te atithī pāhunā, te na kālena paṭipūjenti; yā tā balipaṭiggāhikā devatā, tā na kālena paṭipūjenti; ye te samaṇabrāhmaṇā ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā, te na kālena paṭipūjenti; dāsakammakaraporisā vimukhā kammaṃ karonti; tāvatakaṃyeva asamayena bhuttaṃ anojavantaṃ hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā ussūrabhatte kule.

২২৮. "হে ভিক্ষুগণ, যে পরিবারে বেলায় (দেরিতে) অন্ন রান্না করা হয়, সেই পরিবারের এই পাঁচটি দোষ বা অসুবিধা রয়েছে। কোন পাঁচটি? যে অতিথি বা অভ্যাগতরা আসেন, তাঁদের যথাসময়ে সৎকার করা যায় না; যে দেবতারা বলি গ্রহণ করেন, তাঁদের যথাসময়ে পূজা (বলিদান) করা যায় না; যে শ্রমণ-ব্রাহ্মণগণ একাহারী, রাত্রিকালীন আহার থেকে বিরত এবং অকালভোজন (বিকালভোজন) থেকে বিরত, তাঁদের যথাসময়ে দান করা যায় না; দাস, কর্মকার ও ভৃত্যরা অসন্তুষ্ট মুখে কাজ করে; এবং অকালে ভোজন করার কারণে সেই অন্ন পুষ্টিহীন বা ওজাহীন হয়। হে ভিক্ষুগণ, দেরিতে রান্না করা পরিবারের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।"


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā samayabhatte kule. Katame pañca? Ye te atithī pāhunā, te kālena paṭipūjenti; yā tā balipaṭiggāhikā devatā, tā kālena paṭipūjenti; ye te samaṇabrāhmaṇā ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā, te kālena paṭipūjenti; dāsakammakaraporisā avimukhā kammaṃ karonti; tāvatakaṃyeva samayena bhuttaṃ ojavantaṃ hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samayabhatte kule’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"হে ভিক্ষুগণ, যে পরিবারে যথাসময়ে অন্ন রান্না করা হয়, সেই পরিবারের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? যে অতিথি বা অভ্যাগতরা আসেন, তাঁদের যথাসময়ে সৎকার করা যায়; যে দেবতারা বলি গ্রহণ করেন, তাঁদের যথাসময়ে পূজা করা যায়; যে শ্রমণ-ব্রাহ্মণগণ একাহারী, রাত্রিকালীন আহার থেকে বিরত এবং অকালভোজন থেকে বিরত, তাঁদের যথাসময়ে দান করা যায়; দাস, কর্মকার ও ভৃত্যরা সন্তুষ্ট চিত্তে কাজ করে; এবং যথাসময়ে ভোজন করার কারণে সেই অন্ন পুষ্টিকর বা ওজস্বী হয়। হে ভিক্ষুগণ, যথাসময়ে রান্না করা পরিবারের এই পাঁচটি সুফল রয়েছে।" অষ্টম সূত্র।


9. Paṭhamakaṇhasappasuttaṃ

৯. প্রথম কৃষ্ণসর্প সূত্র।


229. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kaṇhasappe. Katame pañca? Asuci, duggandho, sabhīru, sappaṭibhayo, mittadubbhī – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā kaṇhasappe. Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime ādīnavā mātugāme. Katame pañca? Asuci, duggandho, sabhīru, sappaṭibhayo, mittadubbhī – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā mātugāme’’ti. Navamaṃ.

২২৯. "হে ভিক্ষুগণ, কৃষ্ণসর্পের (কেউটে সাপের) এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? অশুচি, দুর্গন্ধযুক্ত, অত্যন্ত ভীরু (অথবা অতিশয় নিদ্রালু), বিপজ্জনক এবং মিত্রদ্রোহী (উপকারকারীর ক্ষতিসাধনকারী)। হে ভিক্ষুগণ, কৃষ্ণসর্পের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষুগণ, মাতৃগ্রামের (নারীর) এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? অশুচি, দুর্গন্ধযুক্ত, অত্যন্ত ভীরু (অথবা অতিশয় নিদ্রালু), বিপজ্জনক এবং মিত্রদ্রোহী। হে ভিক্ষুগণ, মাতৃগ্রামের এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।" নবম সূত্র।


10. Dutiyakaṇhasappasuttaṃ

১০. দ্বিতীয় কৃষ্ণসর্প সূত্র।


230. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kaṇhasappe. Katame pañca? Kodhano, upanāhī, ghoraviso, dujjivho, mittadubbhī – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā kaṇhasappe.

২৩০. “হে ভিক্ষুগণ, কৃষ্ণসর্পের মধ্যে এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? সে ক্রোধী হয়, বৈরিতা পোষণকারী হয়, তীব্র বিষধর হয়, দ্বি-জিহ্ব হয় এবং মিত্রদ্রোহী হয়। হে ভিক্ষুগণ, কৃষ্ণসর্পের মধ্যে এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।”


‘‘Evamevaṃ [Pg.228] kho, bhikkhave, pañcime ādīnavā mātugāme. Katame pañca? Kodhano, upanāhī, ghoraviso, dujjivho, mittadubbhī. Tatridaṃ, bhikkhave, mātugāmassa ghoravisatā – yebhuyyena, bhikkhave, mātugāmo tibbarāgo. Tatridaṃ, bhikkhave, mātugāmassa dujjivhatā – yebhuyyena, bhikkhave, mātugāmo pisuṇavāco. Tatridaṃ, bhikkhave, mātugāmassa mittadubbhitā – yebhuyyena, bhikkhave, mātugāmo aticārinī. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā mātugāme’’ti. Dasamaṃ.

“ঠিক তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, নারীদের মধ্যে এই পাঁচটি দোষ রয়েছে। কোন পাঁচটি? তারা ক্রোধী হয়, বৈরিতা পোষণকারী হয়, তীব্র বিষধর হয়, দ্বি-জিহ্ব হয় এবং মিত্রদ্রোহী হয়। হে ভিক্ষুগণ, সেখানে নারীদের তীব্র বিষধর হওয়া বলতে কী বোঝায়? হে ভিক্ষুগণ, অধিকাংশ নারীই তীব্র আসক্তি বা তীব্র রাগযুক্ত হয়; এটিই নারীদের তীব্র বিষধর হওয়া। হে ভিক্ষুগণ, সেখানে নারীদের দ্বি-জিহ্ব হওয়া বলতে কী বোঝায়? হে ভিক্ষুগণ, অধিকাংশ নারীই পিশুনবাণী বা পরনিন্দাকারী হয়; এটিই নারীদের দ্বি-জিহ্ব হওয়া। হে ভিক্ষুগণ, সেখানে নারীদের মিত্রদ্রোহী হওয়া বলতে কী বোঝায়? হে ভিক্ষুগণ, অধিকাংশ নারীই অতিচারিণী (ব্যভিচারিণী) হয়; এটিই নারীদের মিত্রদ্রোহী হওয়া। হে ভিক্ষুগণ, নারীদের মধ্যে এই পাঁচটি দোষ রয়েছে।” দশম সূত্র।


Dīghacārikavaggo tatiyo.

দীর্ঘচারিকা বর্গ সমাপ্ত (তৃতীয় বর্গ)।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র (উদ্দান) হলো—


Dve dīghacārikā vuttā, atinivāsamaccharī;

Dve ca kulūpakā bhogā, bhattaṃ sappāpare duveti.

“দুটি দীর্ঘচারিকা সূত্র, অতিনিবাস সূত্র, মাৎসর্য সূত্র, দুটি কুলূপক সূত্র, ভোগ সূত্র, উষূরভত্ত সূত্র এবং অপর দুটি সর্প সূত্র—এই দশটি সূত্র এই বর্গে উক্ত হয়েছে।”


(24) 4. Āvāsikavaggo

(২৪) ৪. আবাসিক বর্গ


1. Āvāsikasuttaṃ

১. আবাসিক সূত্র


231. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu abhāvanīyo hoti. Katamehi pañcahi? Na ākappasampanno hoti na vattasampanno; na bahussuto hoti na sutadharo; na paṭisallekhitā hoti na paṭisallānārāmo; na kalyāṇavāco hoti na kalyāṇavākkaraṇo; duppañño hoti jaḷo eḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu abhāvanīyo hoti.

২৩১. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু শ্রদ্ধেয় বা পূজনীয় হন না। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি আচার-আচরণে সম্পন্ন হন না এবং কর্তব্যকর্মেও সম্পন্ন হন না; তিনি বহুশ্রুত হন না এবং শ্রুত বিষয় ধারণকারীও হন না; তিনি ক্লেশ তনুকারী হন না এবং নির্জনবাসে আনন্দ লাভ করেন না; তিনি মিষ্টভাষী হন না এবং সুন্দরভাবে কথা বলতে পারেন না; তিনি প্রজ্ঞাহীন, মূর্খ ও জড়বুদ্ধিসম্পন্ন হন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু শ্রদ্ধেয় বা পূজনীয় হন না।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu bhāvanīyo hoti. Katamehi pañcahi? Ākappasampanno hoti vattasampanno; bahussuto hoti sutadharo; paṭisallekhitā hoti paṭisallānārāmo; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo; paññavā hoti ajaḷo [Pg.229] aneḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu bhāvanīyo hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু শ্রদ্ধেয় বা পূজনীয় হন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি আচার-আচরণে সম্পন্ন হন এবং কর্তব্যকর্মেও সম্পন্ন হন; তিনি বহুশ্রুত হন এবং শ্রুত বিষয় ধারণকারী হন; তিনি ক্লেশ তনুকারী হন এবং নির্জনবাসে আনন্দ লাভ করেন; তিনি মিষ্টভাষী হন এবং সুন্দরভাবে কথা বলতে পারেন; তিনি প্রজ্ঞাবান হন, মূর্খ বা জড়বুদ্ধিসম্পন্ন হন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু শ্রদ্ধেয় বা পূজনীয় হন।” প্রথম সূত্র।


2. Piyasuttaṃ

২. প্রিয় সূত্র


232. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca.

২৩২. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু তাঁর সব্রহ্মচারীদের নিকট প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধাস্পদ এবং পূজনীয় হন।”


‘‘Katamehi pañcahi? Sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Dutiyaṃ.

“কোন পাঁচটি গুণে? তিনি শীলবান হন, প্রাতিমোক্ষ সংবর শীলে সংবৃত হয়ে বিহার করেন, আচার ও গোচরে সম্পন্ন হন, সামান্যতম দোষেও ভয় দর্শন করেন এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা লাভ করেন; তিনি বহুশ্রুত হন, শ্রুত বিষয় ধারণকারী ও শ্রুত বিষয় সঞ্চয়কারী হন; যে সকল ধর্ম আদিতে কল্যাণকর, মধ্যে কল্যাণকর ও অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত এবং যা সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে—এইরূপ ধর্মসমূহ তাঁর বহুশ্রুত থাকে, স্মরণে থাকে, বচনে অভ্যস্ত থাকে, মনে অনুধ্যায়ী থাকে এবং প্রজ্ঞা দ্বারা সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অনুবিদ্ধ থাকে; তিনি মিষ্টভাষী ও সুন্দরভাবে কথা বলতে পারেন, মার্জিত, স্পষ্ট, অনিন্দনীয় ও অর্থবোধক নাগরিক বাক্যে সম্পন্ন হন; তিনি ইহজীবনেই সুখবিহারস্বরূপ এবং উচ্চতর চিত্তের অবস্থা নির্দেশক চারটি ধ্যান আকাঙ্ক্ষামাত্রই কোনো ক্লেশ বা কষ্ট ছাড়াই লাভ করেন; এবং আসবসমূহের ক্ষয় সাধন করে আসবহীন চিত্তবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহজীবনেই স্বয়ং অভিজ্ঞা দ্বারা জেনে, সাক্ষাৎ করে এবং তাতে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু সব্রহ্মচারীদের নিকট প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধাস্পদ এবং পূজনীয় হন।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Sobhanasuttaṃ

৩. শোভন সূত্র


233. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu āvāsaṃ sobheti. Katamehi pañcahi? Sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā; paṭibalo hoti upasaṅkamante dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu āvāsaṃ sobhetī’’ti. Tatiyaṃ.

২৩৩. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু বিহারকে শোভিত করেন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি শীলবান হন...পে... শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা লাভ করেন; তিনি বহুশ্রুত হন...পে... প্রজ্ঞা দ্বারা সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অনুবিদ্ধ থাকে; তিনি মিষ্টভাষী ও সুন্দরভাবে কথা বলতে পারেন, মার্জিত, স্পষ্ট, অনিন্দনীয় ও অর্থবোধক নাগরিক বাক্যে সম্পন্ন হন; তিনি আগন্তুকদের ধর্মালোচনার মাধ্যমে প্রদর্শন করতে, ধর্মে নিয়োজিত করতে, উৎসাহিত করতে ও আনন্দিত করতে সমর্থ হন; এবং তিনি ইহজীবনেই সুখবিহারস্বরূপ এবং উচ্চতর চিত্তের অবস্থা নির্দেশক চারটি ধ্যান আকাঙ্ক্ষামাত্রই কোনো ক্লেশ বা কষ্ট ছাড়াই লাভ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু বিহারকে শোভিত করেন।” তৃতীয় সূত্র।


4. Bahūpakārasuttaṃ

৪. বহূপকার সূত্র


234. ‘‘Pañcahi[Pg.230], bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu āvāsassa bahūpakāro hoti. Katamehi pañcahi? Sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; khaṇḍaphullaṃ paṭisaṅkharoti; mahā kho pana bhikkhusaṅgho abhikkanto nānāverajjakā bhikkhū gihīnaṃ upasaṅkamitvā āroceti – ‘mahā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho abhikkanto nānāverajjakā bhikkhū, karotha puññāni, samayo puññāni kātu’nti; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu āvāsassa bahūpakāro hotī’’ti. Catutthaṃ.

২৩৪. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু বিহারের জন্য অত্যন্ত উপকারী হন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি শীলবান হন...পে... শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা লাভ করেন; তিনি বহুশ্রুত হন...পে... প্রজ্ঞা দ্বারা সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অনুবিদ্ধ থাকে; তিনি বিহারের ভাঙা-চোরা অংশ মেরামত করেন; যখন বিভিন্ন অঞ্চল থেকে আগত ভিক্ষুদের নিয়ে এক বিশাল ভিক্ষুসংঘের আগমন ঘটে, তখন তিনি গৃহীদের নিকট গিয়ে বলেন—‘হে বন্ধুগণ, বিভিন্ন অঞ্চল থেকে আগত ভিক্ষুদের নিয়ে এক বিশাল ভিক্ষুসংঘের আগমন ঘটেছে। আপনারা পুণ্যকর্ম করুন, এটি পুণ্যকর্ম করার উপযুক্ত সময়’; এবং তিনি ইহজীবনেই সুখবিহারস্বরূপ এবং উচ্চতর চিত্তের অবস্থা নির্দেশক চারটি ধ্যান আকাঙ্ক্ষামাত্রই কোনো ক্লেশ বা কষ্ট ছাড়াই লাভ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু বিহারের জন্য অত্যন্ত উপকারী হন।” চতুর্থ সূত্র।


5. Anukampasuttaṃ

৫. অনুকম্পা সূত্র


235. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu gihīnaṃ anukampati. Katamehi pañcahi? Adhisīle samādapeti; dhammadassane niveseti; gilānake upasaṅkamitvā satiṃ uppādeti – ‘arahaggataṃ āyasmanto satiṃ upaṭṭhāpethā’ti; mahā kho pana bhikkhusaṅgho abhikkanto nānāverajjakā bhikkhū gihīnaṃ upasaṅkamitvā āroceti – ‘mahā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho abhikkanto nānāverajjakā bhikkhū, karotha puññāni, samayo puññāni kātu’nti; yaṃ kho panassa bhojanaṃ denti lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā taṃ attanā paribhuñjati, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu gihīnaṃ anukampatī’’ti. Pañcamaṃ.

২৩৫. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু গৃহীদের প্রতি অনুকম্পা প্রদর্শন করেন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি তাদের অধিশীলে প্রতিষ্ঠিত করেন; তাদের ধর্মদর্শনে নিয়োজিত করেন; পীড়িত বা অসুস্থ ব্যক্তিদের নিকট গিয়ে স্মৃতি জাগ্রত করেন এই বলে—‘হে আয়ুষ্মানগণ, আপনারা পরম পূজনীয় ত্রিরত্নের প্রতি স্মৃতি সুপ্রতিষ্ঠিত করুন’; যখন বিভিন্ন অঞ্চল থেকে আগত ভিক্ষুদের নিয়ে এক বিশাল ভিক্ষুসংঘের আগমন ঘটে, তখন তিনি গৃহীদের নিকট গিয়ে বলেন—‘হে বন্ধুগণ, বিভিন্ন অঞ্চল থেকে আগত ভিক্ষুদের নিয়ে এক বিশাল ভিক্ষুসংঘের আগমন ঘটেছে। আপনারা পুণ্যকর্ম করুন, এটি পুণ্যকর্ম করার উপযুক্ত সময়’; এবং গৃহীগণ তাঁকে রুক্ষ বা সুস্বাদু যে আহারই দান করুক না কেন, তিনি নিজে তা ভোজন করেন এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান নষ্ট বা অপচয় করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু গৃহীদের প্রতি অনুকম্পা প্রদর্শন করেন।” পঞ্চম সূত্র।


6. Paṭhamaavaṇṇārahasuttaṃ

৬. প্রথম অবর্ণার্হ সূত্র


236. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti; ananuvicca apariyogāhetvā [Pg.231] pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti; saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

২৩৬. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো নরকে পতিত হন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি বিচার-বিশ্লেষণ না করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন না করে প্রশংসা পাওয়ার অযোগ্য ব্যক্তির প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ না করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন না করে প্রশংসা পাওয়ার যোগ্য ব্যক্তির নিন্দা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ না করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন না করে অশ্রদ্ধার স্থানে শ্রদ্ধা প্রদর্শন করেন; বিচার-বিশ্লেষণ না করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন না করে শ্রদ্ধার স্থানে অশ্রদ্ধা প্রদর্শন করেন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান নষ্ট বা অপচয় করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো নরকে পতিত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti; anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti; saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো স্বর্গে পতিত হন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি বিচার-বিশ্লেষণ করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন করে প্রশংসা পাওয়ার অযোগ্য ব্যক্তির নিন্দা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন করে প্রশংসা পাওয়ার যোগ্য ব্যক্তির প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন করে অশ্রদ্ধার স্থানে অশ্রদ্ধা প্রদর্শন করেন; বিচার-বিশ্লেষণ করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন করে শ্রদ্ধার স্থানে শ্রদ্ধা প্রদর্শন করেন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান নষ্ট বা অপচয় করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো স্বর্গে পতিত হন।” ষষ্ঠ সূত্র।


7. Dutiyaavaṇṇārahasuttaṃ

৭. দ্বিতীয় অবর্ণার্হ সূত্র


237. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; āvāsamaccharī hoti āvāsapaligedhī; kulamaccharī hoti kulapaligedhī; saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

২৩৭. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো নরকে পতিত হন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি বিচার-বিশ্লেষণ না করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন না করে প্রশংসা পাওয়ার অযোগ্য ব্যক্তির প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ না করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুधাবন না করে প্রশংসা পাওয়ার যোগ্য ব্যক্তির নিন্দা করেন; তিনি আবাসের প্রতি মাৎসর্য ও আবাসের প্রতি তীব্র আসক্তি পোষণ করেন; কুলের প্রতি মাৎসর্য ও কুলের প্রতি তীব্র আসক্তি পোষণ করেন; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান নষ্ট বা অপচয় করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো নরকে পতিত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; na āvāsamaccharī hoti na āvāsapaligedhī; na kulamaccharī hoti na kulapaligedhī; saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Sattamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো স্বর্গে পতিত হন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি বিচার-বিশ্লেষণ করে and জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন করে প্রশংসা পাওয়ার অযোগ্য ব্যক্তির নিন্দা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন করে প্রশংসা পাওয়ার যোগ্য ব্যক্তির প্রশংসা করেন; তিনি আবাসের প্রতি মাৎসর্য ও আবাসের প্রতি তীব্র আসক্তি পোষণ করেন না; কুলের প্রতি মাৎসর্য ও কুলের প্রতি তীব্র আসক্তি পোষণ করেন না; এবং শ্রদ্ধাপূর্বক প্রদত্ত দান নষ্ট বা অপচয় করেন না। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো স্বর্গে পতিত হন।” সপ্তম সূত্র।


8. Tatiyaavaṇṇārahasuttaṃ

৮. তৃতীয় অবর্ণার্হ সূত্র


238. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā [Pg.232] avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; āvāsamaccharī hoti; kulamaccharī hoti; lābhamaccharī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

২৩৮. “হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো নরকে পতিত হন। কোন পাঁচটি গুণে? তিনি বিচার-বিশ্লেষণ না করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন না করে প্রশংসা পাওয়ার অযোগ্য ব্যক্তির প্রশংসা করেন; বিচার-বিশ্লেষণ না করে এবং জ্ঞান দ্বারা অনুধাবন না করে প্রশংসা পাওয়ার যোগ্য ব্যক্তির নিন্দা করেন; তিনি আবাসের প্রতি মাৎসর্য পোষণ করেন; কুলের প্রতি মাৎসর্য পোষণ করেন; এবং লাভের প্রতি মাৎসর্য পোষণ করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গুণে যুক্ত আবাসিক ভিক্ষু যেন বয়ে এনে নিক্ষেপ করার মতো নরকে পতিত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; na āvāsamaccharī hoti; na kulamaccharī hoti; na lābhamaccharī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে স্বর্গে স্থাপিত হন। কোন পাঁচটি? তিনি অনুসন্ধান ও পরীক্ষা করে অপ্রশংসনীয় ব্যক্তির অপ্রশংসা করেন; তিনি অনুসন্ধান ও পরীক্ষা করে প্রশংসনীয় ব্যক্তির প্রশংসা করেন; তিনি আবাস-মাৎসর্য করেন না; তিনি কুল-মাৎসর্য করেন না; তিনি লাভ-মাৎসর্য করেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে স্বর্গে স্থাপিত হন।” অষ্টম।


9. Paṭhamamacchariyasuttaṃ

৯. প্রথম মাৎসর্য সূত্র।


239. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Āvāsamaccharī hoti; kulamaccharī hoti; lābhamaccharī hoti; vaṇṇamaccharī hoti; saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

২৩৯. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে নরকে স্থাপিত হন। কোন পাঁচটি? তিনি আবাস-মাৎসর্য করেন; তিনি কুল-মাৎসর্য করেন; তিনি লাভ-মাৎসর্য করেন; তিনি বর্ণ-মাৎসর্য করেন; তিনি শ্রদ্ধাদেয় নষ্ট করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে নরকে স্থাপিত হন।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na āvāsamaccharī hoti; na kulamaccharī hoti; na lābhamaccharī hoti; na vaṇṇamaccharī hoti; saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Navamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে স্বর্গে স্থাপিত হন। কোন পাঁচটি? তিনি আবাস-মাৎসর্য করেন না; তিনি কুল-মাৎসর্য করেন না; তিনি লাভ-মাৎসর্য করেন না; তিনি বর্ণ-মাৎসর্য করেন না; তিনি শ্রদ্ধাদেয় নষ্ট করেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে স্বর্গে স্থাপিত হন।” নবম।


10. Dutiyamacchariyasuttaṃ

১০. দ্বিতীয় মাৎসর্য সূত্র।


240. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Āvāsamaccharī hoti; kulamaccharī hoti; lābhamaccharī hoti; vaṇṇamaccharī hoti; dhammamaccharī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

২৪০. “ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে নরকে স্থাপিত হন। কোন পাঁচটি? তিনি আবাস-মাৎসর্য করেন; তিনি কুল-মাৎসর্য করেন; তিনি লাভ-মাৎসর্য করেন; তিনি বর্ণ-মাৎসর্য করেন; তিনি ধর্ম-মাৎসর্য করেন। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে নরকে স্থাপিত হন।”


‘‘Pañcahi[Pg.233], bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na āvāsamaccharī hoti; na kulamaccharī hoti; na lābhamaccharī hoti; na vaṇṇamaccharī hoti; na dhammamaccharī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Dasamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে স্বর্গে স্থাপিত হন। কোন পাঁচটি? তিনি আবাস-মাৎসর্য করেন না; তিনি কুল-মাৎসর্য করেন না; তিনি লাভ-মাৎসর্য করেন না; তিনি বর্ণ-মাৎসর্য করেন না; তিনি ধর্ম-মাৎসর্য করেন না। ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্নিত আবাসিক ভিক্ষু যেন নীত হয়ে স্বর্গে স্থাপিত হন।” দশম।


Āvāsikavaggo catuttho.

চতুর্থ আবাসিক বর্গ।


Tassuddānaṃ –

এর সারসংক্ষেপ (উদান):


Āvāsiko piyo ca sobhano,Bahūpakāro anukampako ca;

Tayo avaṇṇārahā ceva,Macchariyā duvepi cāti.

আবাসিক, প্রিয় এবং শোভন, বহু উপকারী এবং অনুকম্পক; অপ্রশংসনীয় বিষয়ে তিনটি এবং মাৎসর্য বিষয়ে দুটি সূত্র।


(25) 5. Duccaritavaggo

(২৫) ৫. দুশ্চরিত্র বর্গ


1. Paṭhamaduccaritasuttaṃ

১. প্রথম দুশ্চরিত্র সূত্র।


241. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā duccarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ upavadati; anuvicca viññū garahanti; pāpako kittisaddo abbhuggacchati; sammūḷho kālaṃ karoti; kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā duccarite.

২৪১. “ভিক্ষুগণ, দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজের মন নিজেকে নিন্দা করে; বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অনুসন্ধান করে নিন্দা করেন; মন্দ অপযশ চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে; মোহগ্রস্ত হয়ে মৃত্যুবরণ করে; কায়ভেদে মৃত্যুর পর অপায়, দুর্গতি, বিনিপাত ও নরকে উৎপন্ন হয়। ভিক্ষুগণ, দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā sucarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati; anuvicca viññū pasaṃsanti; kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati; asammūḷho kālaṃ karoti; kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā sucarite’’ti. Paṭhamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজের মন নিজেকে নিন্দা করে না; বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অনুসন্ধান করে প্রশংসা করেন; কল্যাণকর সুযশ চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে; অমোহগ্রস্ত হয়ে মৃত্যুবরণ করে; কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতি ও স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। ভিক্ষুগণ, সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে।” প্রথম।


2. Paṭhamakāyaduccaritasuttaṃ

২. প্রথম কায়-দুশ্চরিত্র সূত্র।


242. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kāyaduccarite…pe… ānisaṃsā kāyasucarite…pe…. Dutiyaṃ.

২৪২. “ভিক্ষুগণ, কায়-দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে... (পেয়াল)... কায়-সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে... (পেয়াল)।” দ্বিতীয়।


3. Paṭhamavacīduccaritasuttaṃ

৩. প্রথম বাক্য-দুশ্চরিত্র সূত্র।


243. ‘‘Pañcime[Pg.234], bhikkhave, ādīnavā vacīduccarite…pe… ānisaṃsā vacīsucarite…pe…. Tatiyaṃ.

২৪৩. “ভিক্ষুগণ, বাক্য-দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে... (পেয়াল)... বাক্য-সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে... (পেয়াল)।” তৃতীয়।


4. Paṭhamamanoduccaritasuttaṃ

৪. প্রথম মন-দুশ্চরিত্র সূত্র।


244. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā manoduccarite…pe… ānisaṃsā manosucarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati; anuvicca viññū pasaṃsanti; kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati; asammūḷho kālaṃ karoti; kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā manosucarite’’ti. Catutthaṃ.

২৪৪. “ভিক্ষুগণ, মন-দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে... (পেয়াল)... মন-সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজের মন নিজেকে নিন্দা করে না; বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অনুসন্ধান করে প্রশংসা করেন; কল্যাণকর সুযশ চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে; অমোহগ্রস্ত হয়ে মৃত্যুবরণ করে; কায়ভেদে মৃত্যুর পর সুগতি ও স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়। ভিক্ষুগণ, মন-সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে।” quarto.


5. Dutiyaduccaritasuttaṃ

৫. দ্বিতীয় দুশ্চরিত্র সূত্র।


245. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā duccarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ upavadati; anuvicca viññū garahanti; pāpako kittisaddo abbhuggacchati; saddhammā vuṭṭhāti; asaddhamme patiṭṭhāti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā duccarite.

২৪৫. “ভিক্ষুগণ, দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজের মন নিজেকে নিন্দা করে; বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অনুসন্ধান করে নিন্দা করেন; মন্দ অপযশ চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে; সদ্ধর্ম থেকে বিচ্যুত হয়; অসদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত হয়। ভিক্ষুগণ, দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā sucarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati; anuvicca viññū pasaṃsanti; kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati; asaddhammā vuṭṭhāti; saddhamme patiṭṭhāti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā sucarite’’ti. Pañcamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজের মন নিজেকে নিন্দা করে না; বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অনুসন্ধান করে প্রশংসা করেন; কল্যাণকর সুযশ চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে; অসদ্ধর্ম থেকে মুক্ত হয়; সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত হয়। ভিক্ষুগণ, সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে।” পঞ্চম।


6. Dutiyakāyaduccaritasuttaṃ

৬. দ্বিতীয় কায়-দুশ্চরিত্র সূত্র।


246. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kāyaduccarite…pe… ānisaṃsā kāyasucarite…pe…. Chaṭṭhaṃ.

২৪৬. “ভিক্ষুগণ, কায়-দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে... (পেয়াল)... কায়-সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে... (পেয়াল)।” ষষ্ঠ।


7. Dutiyavacīduccaritasuttaṃ

৭. দ্বিতীয় বাক্য-দুশ্চরিত্র সূত্র।


247. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā vacīduccarite…pe… ānisaṃsā vacīsucarite…pe…. Sattamaṃ.

২৪৭. “ভিক্ষুগণ, বাক্য-দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে... (পেয়াল)... বাক্য-সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে... (পেয়াল)।” সপ্তম।


8. Dutiyamanoduccaritasuttaṃ

৮. দ্বিতীয় মন-দুশ্চরিত্র সূত্র।


248. ‘‘Pañcime[Pg.235], bhikkhave, ādīnavā manoduccarite…pe… ānisaṃsā manosucarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati; anuvicca viññū pasaṃsanti; kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati; asaddhammā vuṭṭhāti; saddhamme patiṭṭhāti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā manosucarite’’ti. Aṭṭhamaṃ.

২৪৮. “ভিক্ষুগণ, মন-দুশ্চরিত্রে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে... (পেয়াল)... মন-সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিজের মন নিজেকে নিন্দা করে না; বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ অনুসন্ধান করে প্রশংসা করেন; কল্যাণকর সুযশ চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে; অসদ্ধর্ম থেকে মুক্ত হয়; সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত হয়। ভিক্ষুগণ, মন-সুচরিতে এই পাঁচটি আনিশংস রয়েছে।” অষ্টম।


9. Sivathikasuttaṃ

৯. শ্মশান সূত্র।


249. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā sivathikāya. Katame pañca? Asuci, duggandhā, sappaṭibhayā, vāḷānaṃ amanussānaṃ āvāso, bahuno janassa ārodanā – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā sivathikāya.

২৪৯. “ভিক্ষুগণ, শ্মশানে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে। কোন পাঁচটি? এটি অশুচি, দুর্গন্ধযুক্ত, বিপজ্জনক, হিংস্র অমানুষদের আবাসস্থল এবং বহু মানুষের ক্রন্দনস্থল। ভিক্ষুগণ, শ্মশানে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে।”


‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime ādīnavā sivathikūpame puggale. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo asucinā kāyakammena samannāgato hoti; asucinā vacīkammena samannāgato hoti; asucinā manokammena samannāgato hoti. Idamassa asucitāya vadāmi. Seyyathāpi sā, bhikkhave, sivathikā asuci; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“ভিক্ষুগণ, একইভাবে শ্মশানতুল্য ব্যক্তির মধ্যেও এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে। কোন পাঁচটি? ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো ব্যক্তি অপবিত্র কায়কর্ম, অপবিত্র বাক্যকর্ম এবং অপবিত্র মনঃকর্মে সমন্নিত হন। আমি একেই তার অপবিত্রতা বলি। ভিক্ষুগণ, যেমন সেই শ্মশান অপবিত্র, আমি এই ব্যক্তিকেও তদ্রূপ বলি।”


‘‘Tassa asucinā kāyakammena samannāgatassa, asucinā vacīkammena samannāgatassa, asucinā manokammena samannāgatassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Idamassa duggandhatāya vadāmi. Seyyathāpi sā, bhikkhave, sivathikā duggandhā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“যেহেতু তিনি অপবিত্র কায়কর্ম, অপবিত্র বাক্যকর্ম এবং অপবিত্র মনঃকর্মে সমন্নিত হন, তাই তার মন্দ অপযশ চতুর্দিকে ছড়িয়ে পড়ে। আমি একেই তার দুর্গন্ধ বলি। ভিক্ষুগণ, যেমন সেই শ্মশান দুর্গন্ধযুক্ত, আমি এই ব্যক্তিকেও তদ্রূপ বলি।”


‘‘Tamenaṃ asucinā kāyakammena samannāgataṃ, asucinā vacīkammena samannāgataṃ, asucinā manokammena samannāgataṃ pesalā sabrahmacārī ārakā parivajjanti. Idamassa sappaṭibhayasmiṃ vadāmi. Seyyathāpi sā, bhikkhave, sivathikā sappaṭibhayā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“যেহেতু তিনি অপবিত্র কায়কর্ম, অপবিত্র বাক্যকর্ম এবং অপবিত্র মনঃকর্মে সমন্নিত হন, তাই শীলবান সব্রহ্মচারীগণ তাকে দূর থেকে বর্জন করেন। আমি একেই তার বিপজ্জনকতা বলি। ভিক্ষুগণ, যেমন সেই শ্মশান বিপজ্জনক, আমি এই ব্যক্তিকেও তদ্রূপ বলি।”


‘‘So asucinā kāyakammena samannāgato, asucinā vacīkammena samannāgato, asucinā manokammena samannāgato sabhāgehi puggalehi saddhiṃ saṃvasati. Idamassa vāḷāvāsasmiṃ vadāmi. Seyyathāpi sā[Pg.236], bhikkhave, sivathikā vāḷānaṃ amanussānaṃ āvāso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“অপবিত্র কায়কর্ম, অপবিত্র বাক্যকর্ম এবং অপবিত্র মনঃকর্মে সমন্নিত হয়ে তিনি সমভাবাপন্ন ব্যক্তিদের সাথে বসবাস করেন। আমি একেই তার হিংস্র অমানুষদের আবাসস্থল হওয়া বলি। ভিক্ষুগণ, যেমন সেই শ্মশান হিংস্র অমানুষদের আবাসস্থল, আমি এই ব্যক্তিকেও তদ্রূপ বলি।”


‘‘Tamenaṃ asucinā kāyakammena samannāgataṃ, asucinā vacīkammena samannāgataṃ, asucinā manokammena samannāgataṃ pesalā sabrahmacārī disvā khīyadhammaṃ āpajjanti – ‘aho vata no dukkhaṃ ye mayaṃ evarūpehi puggalehi saddhiṃ saṃvasāmā’ti! Idamassa ārodanāya vadāmi. Seyyathāpi sā, bhikkhave, sivathikā bahuno janassa ārodanā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā sivathikūpame puggale’’ti. Navamaṃ.

“তাকে অপবিত্র কায়কর্ম, অপবিত্র বাক্যকর্ম এবং অপবিত্র মনঃকর্মে সমন্নিত দেখে শীলবান সব্রহ্মচারীগণ ক্ষোভ প্রকাশ করে বলেন— ‘হায়! আমাদের কী কষ্ট যে আমাদের এই ধরনের ব্যক্তিদের সাথে বসবাস করতে হচ্ছে!’ আমি একেই তার ক্রন্দনস্থল হওয়া বলি। ভিক্ষুগণ, যেমন সেই শ্মশান বহু মানুষের ক্রন্দনস্থল, আমি এই ব্যক্তিকেও তদ্রূপ বলি। ভিক্ষুগণ, শ্মশানতুল্য ব্যক্তির মধ্যে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে।” নবম।


10. Puggalappasādasuttaṃ

১০. পুদ্গল-প্রসাদ সূত্র।


250. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā puggalappasāde. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale puggalo abhippasanno hoti, so tathārūpaṃ āpattiṃ āpanno hoti yathārūpāya āpattiyā saṅgho ukkhipati. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo piyo manāpo so saṅghena ukkhitto’ti. Bhikkhūsu appasādabahulo hoti. Bhikkhūsu appasādabahulo samāno aññe bhikkhū na bhajati. Aññe bhikkhū abhajanto saddhammaṃ na suṇāti. Saddhammaṃ asuṇanto saddhammā parihāyati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo ādīnavo puggalappasāde.

২৫০. “ভিক্ষুগণ, কোনো ব্যক্তির প্রতি অতিশয় প্রসন্ন হওয়ার মধ্যে এই পাঁচটি আদিনব রয়েছে। কোন পাঁচটি? ভিক্ষুগণ, কোনো ব্যক্তি যে ব্যক্তির প্রতি অত্যন্ত প্রসন্ন, সেই ব্যক্তি এমন কোনো আপত্তি করেন যার কারণে সঙ্ঘ তাকে বহিষ্কার করে। তখন সেই প্রসন্ন ব্যক্তির মনে হয়— ‘আমার যে ব্যক্তি প্রিয় ও মনঃপূত ছিল, সঙ্ঘ তাকে বহিষ্কার করেছে।’ এতে সে ভিক্ষুদের প্রতি অত্যন্ত অপ্রসন্ন হয়ে পড়ে। ভিক্ষুদের প্রতি অত্যন্ত অপ্রসন্ন হয়ে সে অন্য ভিক্ষুদের সঙ্গ করে না। অন্য ভিক্ষুদের সঙ্গ না করায় সে সদ্ধর্ম শ্রবণ করতে পারে না। সদ্ধর্ম শ্রবণ না করায় সে সদ্ধর্ম থেকে বিচ্যুত হয়। ভিক্ষুগণ, কোনো ব্যক্তির প্রতি অতিশয় প্রসন্ন হওয়ার ক্ষেত্রে এটি প্রথম আদিনব।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ puggale puggalo abhippasanno hoti, so tathārūpaṃ āpattiṃ āpanno hoti yathārūpāya āpattiyā saṅgho ante nisīdāpeti. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo piyo manāpo so saṅghena ante nisīdāpito’ti. Bhikkhūsu appasādabahulo hoti. Bhikkhūsu appasādabahulo samāno aññe bhikkhū na bhajati. Aññe bhikkhū abhajanto saddhammaṃ na suṇāti. Saddhammaṃ asuṇanto saddhammā parihāyati. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo ādīnavo puggalappasāde.

“পুনরায়, ভিক্ষুগণ, কোনো ব্যক্তি যে ব্যক্তির প্রতি অত্যন্ত প্রসন্ন, সেই ব্যক্তি এমন কোনো আপত্তি করেন যার কারণে সঙ্ঘ তাকে সর্বশেষে বসিয়ে দেয়। তখন সেই প্রসন্ন ব্যক্তির মনে হয়— ‘আমার যে ব্যক্তি প্রিয় ও মনঃপূত ছিল, সঙ্ঘ তাকে সর্বশেষে বসিয়ে দিয়েছে।’ এতে সে ভিক্ষুদের প্রতি অত্যন্ত অপ্রসন্ন হয়ে পড়ে। ভিক্ষুদের প্রতি অত্যন্ত অপ্রসন্ন হয়ে সে অন্য ভিক্ষুদের সঙ্গ করে না। অন্য ভিক্ষুদের সঙ্গ না করায় সে সদ্ধর্ম শ্রবণ করতে পারে না। সদ্ধর্ম শ্রবণ না করায় সে সদ্ধর্ম থেকে বিচ্যুত হয়। ভিক্ষুগণ, কোনো ব্যক্তির প্রতি অতিশয় প্রসন্ন হওয়ার ক্ষেত্রে এটি দ্বিতীয় আদিনব।”


‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ puggale puggalo abhippasanno hoti, so disāpakkanto hoti…pe… so vibbhanto hoti…pe… so [Pg.237] kālaṅkato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo piyo manāpo so kālaṅkato’ti. Aññe bhikkhū na bhajati. Aññe bhikkhū abhajanto saddhammaṃ na suṇāti. Saddhammaṃ asuṇanto saddhammā parihāyati. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo ādīnavo puggalappasāde. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā puggalappasāde’’ti. Dasamaṃ.

“আবার, হে ভিক্ষুগণ! যে ব্যক্তির প্রতি কোনো ব্যক্তি অত্যন্ত শ্রদ্ধাশীল বা প্রসন্ন থাকে, সেই শ্রদ্ধেয় ব্যক্তি অন্য কোনো দেশে চলে যান... অথবা গৃহী হয়ে যান (ধর্ম ত্যাগ করেন)... অথবা মৃত্যুবরণ করেন। তখন সেই শ্রদ্ধাশীল ব্যক্তির মনে এরূপ চিন্তা হয়— ‘আমার যে ব্যক্তি প্রিয় ও মনঃপূত ছিলেন, তিনি মৃত্যুবরণ করেছেন।’ সে অন্য ভিক্ষুদের সান্নিধ্য লাভ করে না। অন্য ভিক্ষুদের সান্নিধ্য লাভ না করায় সে সদ্ধর্ম শ্রবণ করতে পারে না। সদ্ধর্ম শ্রবণ না করায় সে সদ্ধর্ম থেকে পরিভ্রষ্ট হয়। হে ভিক্ষুগণ! কোনো ব্যক্তির প্রতি অতি-প্রসন্নতার এটিই পঞ্চম আদিনব (অপকারিতা)। হে ভিক্ষুগণ! কোনো ব্যক্তির প্রতি অতি-প্রসন্নতার এই পাঁচটি আদিনব।” দশম (সূত্র সমাপ্ত)।


Duccaritavaggo pañcamo.

পঞ্চম দুশ্চরিত্র বর্গ সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

এর সারসংক্ষেপ (উদ্দান):


Duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ;

Catūhi pare dve sivathikā, puggalappasādena cāti.

দুশ্চরিত্র সূত্র, কায়-দুশ্চরিত্র সূত্র, বাক্য-দুশ্চরিত্র সূত্র, মন-দুশ্চরিত্র সূত্র; অপর চারটি সূত্র, শ্মশান বিষয়ক দুটি সূত্র এবং ব্যক্তির প্রতি অতি-প্রসন্নতা বিষয়ক সূত্র— এই দশটি সূত্র এখানে রয়েছে।


Pañcamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

পঞ্চম পঞ্চাশক সমাপ্ত।


(26) 6. Upasampadāvaggo

(২৬) ৬. উপসম্পদা বর্গ


1. Upasampādetabbasuttaṃ

১. উপসম্পাদেতব্য সূত্র (উপসম্পদা প্রদান বিষয়ক সূত্র)


251. ‘‘Pañcahi[Pg.238], bhikkhave, dhammehi samannāgatena bhikkhunā upasampādetabbaṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhena sīlakkhandhena samannāgato hoti; asekhena samādhikkhandhena samannāgato hoti; asekhena paññākkhandhena samannāgato hoti; asekhena vimuttikkhandhena samannāgato hoti; asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatena bhikkhunā upasampādetabba’’nti. Paṭhamaṃ.

২৫১. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভিক্ষু অন্যকে উপসম্পদা (ভিক্ষুত্ব) প্রদান করতে পারেন। কোন পাঁচটি গুণে? হে ভিক্ষুগণ! এই শাসনে ভিক্ষু অশেক্ষ (অরহৎ) শীলস্কন্ধের অধিকারী হন, অশেক্ষ সমাধিষ্কন্ধের অধিকারী হন, অশেক্ষ প্রজ্ঞাস্কন্ধের অধিকারী হন, অশেক্ষ বিমুক্তিস্কন্ধের অধিকারী হন এবং অশেক্ষ বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শনস্কন্ধের অধিকারী হন। হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভিক্ষু অন্যকে উপসম্পদা প্রদান করতে পারেন।” প্রথম সূত্র।


2. Nissayasuttaṃ

২. নিশ্রয় সূত্র (আশ্রয় প্রদান বিষয়ক সূত্র)


252. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatena bhikkhunā nissayo dātabbo. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhena sīlakkhandhena samannāgato hoti…pe… asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi…pe… nissayo dātabbo’’ti. Dutiyaṃ.

২৫২. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভিক্ষু অন্যকে নিশ্রয় (আশ্রয় বা শিষ্যত্ব) প্রদান করতে পারেন। কোন পাঁচটি গুণে? হে ভিক্ষুগণ! এই শাসনে ভিক্ষু অশেক্ষ শীলস্কন্ধের অধিকারী হন... অশেক্ষ সমাধিষ্কন্ধের... অশেক্ষ প্রজ্ঞাস্কন্ধের... অশেক্ষ বিমুক্তিস্কন্ধের... এবং অশেক্ষ বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শনস্কন্ধের অধিকারী হন। হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভিক্ষু অন্যকে নিশ্রয় প্রদান করতে পারেন।” দ্বিতীয় সূত্র।


3. Sāmaṇerasuttaṃ

৩. শ্রামণ সূত্র


253. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatena bhikkhunā sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhena sīlakkhandhena samannāgato hoti; asekhena samādhikkhandhena… asekhena paññākkhandhena… asekhena vimuttikkhandhena… asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatena bhikkhunā sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo’’ti. Tatiyaṃ.

২৫৩. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভিক্ষু শ্রামণ দ্বারা পরিচর্যা গ্রহণ করতে পারেন (শ্রামণকে শিষ্য হিসেবে রাখতে পারেন)। কোন পাঁচটি গুণে? হে ভিক্ষুগণ! এই শাসনে ভিক্ষু অশেক্ষ শীলস্কন্ধের অধিকারী হন, অশেক্ষ সমাধিষ্কন্ধের অধিকারী হন, অশেক্ষ প্রজ্ঞাস্কন্ধের অধিকারী হন, অশেক্ষ বিমুক্তিস্কন্ধের অধিকারী হন এবং অশেক্ষ বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শনস্কন্ধের অধিকারী হন। হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভিক্ষু শ্রামণ দ্বারা পরিচর্যা গ্রহণ করতে পারেন।” তৃতীয় সূত্র।


4. Pañcamacchariyasuttaṃ

৪. পঞ্চ মাৎসর্য সূত্র (কৃপণতা বিষয়ক সূত্র)


254. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, macchariyāni. Katamāni pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca macchariyāni. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ macchariyānaṃ etaṃ paṭikuṭṭhaṃ, yadidaṃ dhammamacchariya’’nti. Catutthaṃ.

২৫৪. “হে ভিক্ষুগণ! মাৎসর্য (কৃপণতা বা সংকীর্ণতা) পাঁচ প্রকার। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য (বিহার বা বাসস্থান নিয়ে কৃপণতা), কুল-মাৎসর্য (উপাসক পরিবার নিয়ে কৃপণতা), লাভ-মাৎসর্য (লাভ-সৎকার নিয়ে কৃপণতা), বর্ণ-মাৎসর্য (যশ বা প্রশংসা নিয়ে কৃপণতা) এবং ধর্ম-মাৎসর্য (ধর্মজ্ঞান নিয়ে কৃপণতা)— হে ভিক্ষুগণ! এই হলো পাঁচ প্রকার মাৎসর্য। হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার মাৎসর্যের মধ্যে ধর্ম-মাৎসর্যই সবচেয়ে জঘন্য বা নিন্দনীয়।” চতুর্থ সূত্র।


5. Macchariyappahānasuttaṃ

৫. মাৎসর্য প্রহাণের সূত্র (কৃপণতা বর্জন বিষয়ক সূত্র)


255. ‘‘Pañcannaṃ[Pg.239], bhikkhave, macchariyānaṃ pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Katamesaṃ pañcannaṃ? Āvāsamacchariyassa pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati; kulamacchariyassa…pe… lābhamacchariyassa… vaṇṇamacchariyassa… dhammamacchariyassa pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ macchariyānaṃ pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussatī’’ti. Pañcamaṃ.

২৫৫. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচ প্রকার মাৎসর্য প্রহাণের (বর্জনের) জন্য এবং সমুৎচ্ছেদের (মূলোৎপাটনের) জন্য ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়। কোন পাঁচটির? আবাসন-মাৎসর্য প্রহাণের ও সমুৎচ্ছেদের জন্য ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়; কুল-মাৎসর্য... লাভ-মাৎসর্য... বর্ণ-মাৎসর্য... এবং ধর্ম-মাৎসর্য প্রহাণের ও সমুৎচ্ছেদের জন্য ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়। হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচ প্রকার মাৎসর্য প্রহাণের ও সমুৎচ্ছেদের জন্যই ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়।” পঞ্চম সূত্র।


6. Paṭhamajhānasuttaṃ

৬. প্রথম ধ্যান সূত্র


256. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ.

২৫৬. “হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ না করে প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করা অসম্ভব। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং ধর্ম-মাৎসর্য— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ না করে প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করা অসম্ভব।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitu’’nti. Chaṭṭhaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ করে প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করা সম্ভব। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং ধর্ম-মাৎসর্য— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ করে প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করা সম্ভব।” ষষ্ঠ সূত্র।


7-13. Dutiyajhānasuttādisattakaṃ

৭-১৩. দ্বিতীয় ধ্যান সূত্রাদি সপ্তক (দ্বিতীয় ধ্যান ইত্যাদি বিষয়ক সাতটি সূত্র)


257-263. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo dutiyaṃ jhānaṃ…pe… abhabbo tatiyaṃ jhānaṃ… abhabbo catutthaṃ jhānaṃ… abhabbo sotāpattiphalaṃ… abhabbo sakadāgāmiphalaṃ… abhabbo anāgāmiphalaṃ… abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ.

২৫৭-২৬৩. “হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ না করে দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করা অসম্ভব; স্রোত্যাপত্তি ফল... সকৃদাগামী ফল... অনাগামী ফল... এবং অরহত্ত্ব ফল সাক্ষাৎ করা অসম্ভব। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং ধর্ম-মাৎসর্য— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ না করে অরহত্ত্ব ফল সাক্ষাৎ করা অসম্ভব।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo dutiyaṃ jhānaṃ…pe… bhabbo tatiyaṃ jhānaṃ… bhabbo catutthaṃ jhānaṃ… bhabbo sotāpattiphalaṃ… bhabbo sakadāgāmiphalaṃ… bhabbo anāgāmiphalaṃ… bhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātu’’nti. Terasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ করে দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করা সম্ভব; স্রোত্যাপত্তি ফল... সকৃদাগামী ফল... অনাগামী ফল... এবং অরহত্ত্ব ফল সাক্ষাৎ করা সম্ভব। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং ধর্ম-মাৎসর্য— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ করে অরহত্ত্ব ফল সাক্ষাৎ করা সম্ভব।” ত্রয়োদশ সূত্র।


14. Aparapaṭhamajhānasuttaṃ

১৪. অপর প্রথম ধ্যান সূত্র (প্রথম ধ্যান বিষয়ক অন্য একটি সূত্র)


264. ‘‘Pañcime[Pg.240], bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, akataññutaṃ akataveditaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ.

২৬৪. “হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ না করে প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করা অসম্ভব। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং অকৃতজ্ঞতা ও অকৃতবেদিতা (উপকার স্বীকার না করা)— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ না করে প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করা অসম্ভব।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, akataññutaṃ akataveditaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitu’’nti. Cuddasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ করে প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করা সম্ভব। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং অকৃতজ্ঞতা ও অকৃতবেদিতা— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ করে প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করা সম্ভব।” চতুর্দশ সূত্র।


15-21. Aparadutiyajhānasuttādisattakaṃ

১৫-২১. অপর দ্বিতীয় ধ্যান সূত্রাদি সপ্তক (দ্বিতীয় ধ্যান ইত্যাদি বিষয়ক অন্য সাতটি সূত্র)


265-271. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ… sotāpattiphalaṃ… sakadāgāmiphalaṃ… anāgāmiphalaṃ… arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, akataññutaṃ akataveditaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ.

২৬৫-২৭১. “হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ না করে দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করা অসম্ভব; স্রোত্যাপত্তি ফল... সকৃদাগামী ফল... অনাগামী ফল... এবং অরহত্ত্ব ফল সাক্ষাৎ করা অসম্ভব। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং অকৃতজ্ঞতা ও অকৃতবেদিতা— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ না করে অরহত্ত্ব ফল সাক্ষাৎ করা অসম্ভব।”


‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ… sotāpattiphalaṃ… sakadāgāmiphalaṃ… anāgāmiphalaṃ… arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, akataññutaṃ akataveditaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātu’’nti. Ekavīsatimaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ করে দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করা সম্ভব; স্রোত্যাপত্তি ফল... সকৃদাগামী ফল... অনাগামী ফল... এবং অরহত্ত্ব ফল সাক্ষাৎ করা সম্ভব। কোন পাঁচটি? আবাসন-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং অকৃতজ্ঞতা ও অকৃতবেদিতা— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি ধর্ম প্রোহণ করে অরহত্ত্ব ফল সাক্ষাৎ করা সম্ভব।” একবিংশতিম সূত্র।


Upasampadāvaggo chaṭṭho.

ষষ্ঠ উপসম্পদা বর্গ সমাপ্ত।


1. Sammutipeyyālaṃ

১. সম্মতি পেয়্যাল (সম্মতি পুনরাবৃত্তি অধ্যায়)


1. Bhattuddesakasuttaṃ

১. ভক্তোদ্দেশক সূত্র (খাদ্য বণ্টনকারী বিষয়ক সূত্র)


272. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhattuddesako na sammannitabbo. Katamehi pañcahi? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ [Pg.241] gacchati, bhayāgatiṃ gacchati, uddiṭṭhānuddiṭṭhaṃ na jānāti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhattuddesako na sammannitabbo.

২৭২. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি দোষে দুষ্ট ভিক্ষুকে ভক্তোদ্দেশক (খাদ্য বণ্টনকারী) হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়। কোন পাঁচটি? সে ছন্দের (পক্ষপাতের) বশবর্তী হয়ে চলে, দ্বেষের (ক্রোধের) বশবর্তী হয়ে চলে, মোহের (অজ্ঞতার) বশবর্তী হয়ে চলে, ভয়ের বশবর্তী হয়ে চলে এবং কোনটি বণ্টিত হয়েছে আর কোনটি বণ্টিত হয়নি তা জানে না— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি দোষে দুষ্ট ভিক্ষুকে ভক্তোদ্দেশক হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhattuddesako sammannitabbo. Katamehi pañcahi? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, uddiṭṭhānuddiṭṭhaṃ jānāti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhattuddesako sammannitabboti.

“হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভিক্ষুকে ভক্তোদ্দেশক হিসেবে মনোনীত করা উচিত। কোন পাঁচটি? সে ছন্দের বশবর্তী হয়ে চলে না, দ্বেষের বশবর্তী হয়ে চলে না, মোহের বশবর্তী হয়ে চলে না, ভয়ের বশবর্তী হয়ে চলে না এবং কোনটি বণ্টিত হয়েছে আর কোনটি বণ্টিত হয়নি তা জানে— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভিক্ষুকে ভক্তোদ্দেশক হিসেবে মনোনীত করা উচিত।”


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhattuddesako sammato na pesetabbo…pe… sammato pesetabbo… bālo veditabbo… paṇḍito veditabbo… khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati… akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati… yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye… yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, uddiṭṭhānuddiṭṭhaṃ jānāti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhattuddesako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি দোষে দুষ্ট ভক্তোদ্দেশক মনোনীত হলেও তাকে পাঠানো উচিত নয়... (গুণান্বিত হলে) পাঠানো উচিত... তাকে মূর্খ বলে জানা উচিত... তাকে পণ্ডিত বলে জানা উচিত... সে নিজের গুণ ক্ষুণ্ণ ও বিনষ্ট করে জীবনযাপন করে... সে নিজের গুণ অক্ষুণ্ণ ও অবিনষ্ট রেখে জীবনযাপন করে... সে যেন নরকে নিক্ষিপ্ত হয়... সে যেন স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হয়। কোন পাঁচটি? সে ছন্দের বশবর্তী হয়ে চলে না, দ্বেষের বশবর্তী হয়ে চলে না, মোহের বশবর্তী হয়ে চলে না, ভয়ের বশবর্তী হয়ে চলে না এবং কোনটি বণ্টিত হয়েছে আর কোনটি বণ্টিত হয়নি তা জানে— হে ভিক্ষুগণ! এই পাঁচটি গুণে গুণান্বিত ভক্তোদ্দেশক যেন স্বর্গে নিক্ষিপ্ত হন।” প্রথম সূত্র।


2-14. Senāsanapaññāpakasuttāditerasakaṃ

২-১৪. শয়নাসন প্রজ্ঞাপক সূত্রাদি ত্রয়োদশক (শয়নাসন বণ্টনকারী ইত্যাদি বিষয়ক তেরোটি সূত্র)


273-285. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato senāsanapaññāpako na sammannitabbo…pe… paññattāpaññattaṃ na jānāti…pe… senāsanapaññāpako sammannitabbo…pe… paññattāpaññattaṃ jānāti…pe….

২৭৩-২৮৫. “হে ভিক্ষুগণ! পাঁচটি দোষে দুষ্ট ভিক্ষুকে শয়নাসন প্রজ্ঞাপক (শয়নাসন বা আসন বণ্টনকারী) হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে কোনটি বণ্টিত হয়েছে আর কোনটি বণ্টিত হয়নি তা জানে না... (গুণান্বিত হলে) শয়নাসন প্রজ্ঞাপক হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে কোনটি বণ্টিত হয়েছে আর কোনটি বণ্টিত হয়নি তা জানে...”


Senāsanagāhāpako na sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ na jānāti…pe… senāsanagāhāpako sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ jānāti…pe….

“শয়নাসন গ্রাহাপক (আসন বরাদ্দকারী) হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে কোনটি গৃহীত হয়েছে আর কোনটি গৃহীত হয়নি তা জানে না... শয়নাসন গ্রাহাপক হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে কোনটি গৃহীত হয়েছে আর কোনটি গৃহীত হয়নি তা জানে...”


Bhaṇḍāgāriko na sammannitabbo…pe… guttāguttaṃ na jānāti… bhaṇḍāgāriko sammannitabbo…pe… guttāguttaṃ jānāti…pe….

“ভাণ্ডাগারিক (ভাণ্ডাররক্ষক) হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে কোনটি সুরক্ষিত আর কোনটি সুরক্ষিত নয় তা জানে না... ভাণ্ডাগারিক হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে কোনটি সুরক্ষিত আর কোনটি সুরক্ষিত নয় তা জানে...”


Cīvarapaṭiggāhako na sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ na jānāti… cīvarapaṭiggāhako sammannitabbo …pe… gahitāgahitaṃ jānāti…pe….

“চীবর-প্রতিগ্রাহক (চীবর গ্রহণকারী) হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে কোনটি গৃহীত হয়েছে আর কোনটি গৃহীত হয়নি তা জানে না... চীবর-প্রতিগ্রাহক হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে কোনটি গৃহীত হয়েছে আর কোনটি গৃহীত হয়নি তা জানে...”


Cīvarabhājako [Pg.242] na sammannitabbo…pe… bhājitābhājitaṃ na jānāti… cīvarabhājako sammannitabbo…pe… bhājitābhājitaṃ jānāti…pe….

চীবর বণ্টনকারী (চীবরভাজক) হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে বণ্টিত ও অবণ্টিত চীবর সম্পর্কে জানে না... চীবর বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে বণ্টিত ও অবণ্টিত চীবর সম্পর্কে জানে...


Yāgubhājako na sammannitabbo…pe… yāgubhājako sammannitabbo…pe….

যবাগূ (জাউভাত) বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... যবাগূ বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত...


Phalabhājako na sammannitabbo…pe… phalabhājako sammannitabbo…pe….

ফল বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... ফল বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত...


Khajjakabhājako na sammannitabbo…pe… bhājitābhājitaṃ na jānāti… khajjakabhājako sammannitabbo…pe… bhājitābhājitaṃ jānāti…pe….

খাদ্যসামগ্রী (খাজ্জক) বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে বণ্টিত ও অবণ্টিত খাদ্যসামগ্রী সম্পর্কে জানে না... খাদ্যসামগ্রী বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে বণ্টিত ও অবণ্টিত খাদ্যসামগ্রী সম্পর্কে জানে...


Appamattakavissajjako na sammannitabbo…pe… vissajjitāvissajjitaṃ na jānāti… appamattakavissajjako sammannitabbo…pe… vissajjitāvissajjitaṃ jānāti….

ক্ষুদ্র আনুষঙ্গিক জিনিসপত্র (অল্পমাত্রক) বিতরণকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে বিতরণকৃত ও অবিতরণকৃত জিনিস সম্পর্কে জানে না... ক্ষুদ্র আনুষঙ্গিক জিনিসপত্র বিতরণকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে বিতরণকৃত ও অবিতরণকৃত জিনিস সম্পর্কে জানে।


Sāṭiyaggāhāpako na sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ na jānāti … sāṭiyaggāhāpako sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ jānāti….

বর্ষাবাস চীবর (শাটিকা) বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে বণ্টিত ও অবণ্টিত বর্ষাবাস চীবর সম্পর্কে জানে না... বর্ষাবাস চীবর বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে বণ্টিত ও অবণ্টিত বর্ষাবাস চীবর সম্পর্কে জানে।


Pattaggāhāpako na sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ na jānāti… pattaggāhāpako sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ jānāti….

ভিক্ষাপাত্র (পত্ত) বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... সে বণ্টিত ও অবণ্টিত পাত্র সম্পর্কে জানে না... পাত্র বণ্টনকারী হিসেবে মনোনীত করা উচিত... সে বণ্টিত ও অবণ্টিত পাত্র সম্পর্কে জানে।


Ārāmikapesako na sammannitabbo…pe… ārāmikapesako sammannitabbo…pe….

আরাম-রক্ষকদের (আরামিক) তত্ত্বাবধায়ক হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... আরাম-রক্ষকদের তত্ত্বাবধায়ক হিসেবে মনোনীত করা উচিত...


Sāmaṇerapesako na sammannitabbo…pe… sāmaṇerapesako sammannitabbo…pe….

শ্রামণেরদের (সামণের) তত্ত্বাবধায়ক হিসেবে মনোনীত করা উচিত নয়... শ্রামণেরদের তত্ত্বাবধায়ক হিসেবে মনোনীত করা উচিত...


Sammato na pesetabbo…pe… sammato pesetabbo…pe….

মনোনীত ব্যক্তিকে নির্দেশ দেওয়া উচিত নয়... মনোনীত ব্যক্তিকে নির্দেশ দেওয়া উচিত...


Sāmaṇerapesako bālo veditabbo…pe… paṇḍito veditabbo… khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati… akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati… yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye… yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, pesitāpesitaṃ jānāti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato sāmaṇerapesako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Cuddasamaṃ.

শ্রামণেরদের তত্ত্বাবধায়ককে মূর্খ বলে জানা উচিত... পণ্ডিত বলে জানা উচিত... সে নিজেকে ক্ষত-বিক্ষত ও বিনষ্ট অবস্থায় রক্ষা করে... সে নিজেকে অক্ষত ও অবিনষ্ট অবস্থায় রক্ষা করে... যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়... যেন তাকে নিয়ে এসে স্বর্গে স্থাপন করা হয়েছে, তেমনই স্বর্গে গমন করে। কোন পাঁচটি গুণের কারণে? সে ছন্দের (পক্ষপাতিত্বের) বশবর্তী হয়ে চলে না, দ্বেষের বশবর্তী হয়ে চলে না, মোহের বশবর্তী হয়ে চলে না, ভয়ের বশবর্তী হয়ে চলে না এবং কাকে নির্দেশ দেওয়া হয়েছে আর কাকে দেওয়া হয়নি তা জানে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত শ্রামণেরদের তত্ত্বাবধায়ক যেন তাকে নিয়ে এসে স্বর্গে স্থাপন করা হয়েছে, তেমনই স্বর্গে গমন করে। চতুর্দশ (সূত্র)।


Sammutipeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

মনোনয়ন-পেয়্যাল সমাপ্ত।


2. Sikkhāpadapeyyālaṃ

২. শিক্ষাপদ-পেয়্যাল


1. Bhikkhusuttaṃ

১. ভিক্ষু সূত্র


286. ‘‘Pañcahi[Pg.243], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, abrahmacārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

২৮৬. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা করে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে, অব্রহ্মচর্য আচরণ করে, মৃষাবাদ বলে এবং প্রমাদের কারণ সুরা ও মৈরেয় নামক মাদকদ্রব্য সেবন করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, abrahmacariyā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Paṭhamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু যেন তাকে নিয়ে এসে স্বর্গে স্থাপন করা হয়েছে, তেমনই স্বর্গে গমন করে। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকে, অব্রহ্মচর্য থেকে বিরত থাকে, মৃষাবাদ থেকে বিরত থাকে এবং প্রমাদের কারণ সুরা ও মৈরেয় নামক মাদকদ্রব্য সেবন থেকে বিরত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষু যেন তাকে নিয়ে এসে স্বর্গে স্থাপন করা হয়েছে, তেমনই স্বর্গে গমন করে। প্রথম (সূত্র)।


2-7. Bhikkhunīsuttādichakkaṃ

২-৭. ভিক্ষুণী সূত্রাদি ছয়টি


287-292. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī…pe… sikkhamānā… sāmaṇero… sāmaṇerī… upāsako… upāsikā yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātinī hoti, adinnādāyinī hoti, kāmesumicchācārinī hoti, musāvādinī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyinī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā upāsikā yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye.

২৮৭-২৯২. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত ভিক্ষুণী... শিক্ষমান... শ্রামণের... শ্রামণেরী... উপাসক... উপাসিকা যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা করে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে, কামাচারের ক্ষেত্রে ব্যভিচার করে, মৃষাবাদ বলে এবং প্রমাদের কারণ সুরা ও মৈরেয় নামক মাদকদ্রব্য সেবন করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসিকা যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়।


‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā upāsikā yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭiviratā hoti, adinnādānā paṭiviratā hoti, kāmesumicchācārā paṭiviratā hoti, musāvādā paṭiviratā hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā upāsikā yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Sattamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসিকা যেন তাকে নিয়ে এসে স্বর্গে স্থাপন করা হয়েছে, তেমনই স্বর্গে গমন করে। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকে, কামাচারের ক্ষেত্রে ব্যভিচার থেকে বিরত থাকে, মৃষাবাদ থেকে বিরত থাকে এবং প্রমাদের কারণ সুরা ও মৈরেয় নামক মাদকদ্রব্য সেবন থেকে বিরত থাকে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত উপাসিকা যেন তাকে নিয়ে এসে স্বর্গে স্থাপন করা হয়েছে, তেমনই স্বর্গে গমন করে। সপ্তম (সূত্র)।


8. Ājīvakasuttaṃ

৮. আজীবক সূত্র


293. ‘‘Pañcahi[Pg.244], bhikkhave, dhammehi samannāgato ājīvako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, abrahmacārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato ājīvako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti. Aṭṭhamaṃ.

২৯৩. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত আজীবক যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা করে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে, অব্রহ্মচর্য আচরণ করে, মৃষাবাদ বলে এবং প্রমাদের কারণ সুরা ও মৈরেয় নামক মাদকদ্রব্য সেবন করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত আজীবক যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়। অষ্টম (সূত্র)।


9-17. Nigaṇṭhasuttādinavakaṃ

৯-১৭. নিগ্রন্থ সূত্রাদি নয়টি


294-302. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato nigaṇṭho…pe… muṇḍasāvako… jaṭilako… paribbājako… māgaṇḍiko… tedaṇḍiko… āruddhako… gotamako… devadhammiko yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato devadhammiko yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti. Sattarasamaṃ.

২৯৪-৩০২. হে ভিক্ষুগণ, পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত নিগ্রন্থ... মুণ্ডশ্রাবক (মুণ্ডিতমস্তক শিষ্য)... জটিলাক (জটাধারী তাপস)... পরিব্রাজক... মাগণ্ডিক... তেদণ্ডিক... আরুদ্ধক... গোতমক... দেবধম্মিক যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়। কোন পাঁচটি? সে প্রাণিহত্যা করে, অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে... এবং প্রমাদের কারণ সুরা ও মৈরেয় নামক মাদকদ্রব্য সেবন করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ধর্মে সমন্বিত দেবধম্মিক যেন তাকে নিয়ে এসে নরকে নিক্ষেপ করা হয়েছে, তেমনই নরকে পতিত হয়। সপ্তদশ (সূত্র)।


Sikkhāpadapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

শিক্ষাপদ-পেয়্যাল সমাপ্ত।


3. Rāgapeyyālaṃ

৩. রাগ-পেয়্যাল


303. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Asubhasaññā, maraṇasaññā, ādīnavasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti.

৩০৩. হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার (বিশেষ জ্ঞানের) জন্য পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত। কোন পাঁচটি? অশুভ সংজ্ঞা, মরণ সংজ্ঞা, আদীনব (দোষ) সংজ্ঞা, আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা এবং সর্বলোকে অনভিরাত (অনাগ্রহ) সংজ্ঞা। হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।


304. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Aniccasaññā, anattasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti.

৩০৪. হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত। কোন পাঁচটি? অনিত্য সংজ্ঞা, অনাত্ম সংজ্ঞা, মরণ সংজ্ঞা, আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা এবং সর্বলোকে অনভিরাত সংজ্ঞা। হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।


305. ‘‘Rāgassa[Pg.245], bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti.

৩০৫. হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত. কোন পাঁচটি? অনিত্য সংজ্ঞা, অনিত্যে দুঃখ সংজ্ঞা, দুঃখে অনাত্ম সংজ্ঞা, প্রহান (বর্জন) সংজ্ঞা এবং বিরাগ সংজ্ঞা। হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।


306. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti.

৩০৬. হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধেন্দ্রিয়, বীর্যেন্দ্রিয়, স্মৃতীন্দ্রিয়, সমাধীন্দ্রিয় এবং প্রজ্ঞেন্দ্রিয়। হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।


307. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti.

৩০৭. হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত। কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা বল, বীর্য বল, স্মৃতি বল, সমাধি বল এবং প্রজ্ঞা বল। হে ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।


308-1151. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya pañca dhammā bhāvetabbā. Dosassa… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa … madassa… pamādassa abhiññāya… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya pañca dhammā bhāvetabbā.

৩০৮-১১৫১. হে ভিক্ষুগণ, রাগের পরিজ্ঞার (পূর্ণ উপলব্ধির) জন্য... পরিক্ষয়ের (সম্পূর্ণ ক্ষয়ের) জন্য... প্রহানের (বর্জনের) জন্য... ক্ষয়ের জন্য... ব্যয়ের (বিনাশের) জন্য... বিরাগের জন্য... নিরোধের জন্য... ত্যাগের জন্য... প্রতিনিধিসর্গের (পুনরায় বর্জনের) জন্য পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত। দ্বেষের... মোহের... ক্রোধের... উপনাহের (শত্রুতার)... মক্ষের (কৃতঘ্নতার)... পলাশের (প্রতিদ্বন্দ্বিতার)... ঈর্ষার... মাৎসর্যের... মায়ার (ছলনার)... শাঠ্যের (শঠতার)... স্তম্ভের (অনমনীয়তার)... সারম্ভের (উগ্রতার)... মানের... অতিমানের... মদের (মত্ততার)... প্রমাদের অভিজ্ঞার জন্য... পরিজ্ঞার জন্য... পরিক্ষয়ের জন্য... প্রহানের জন্য... ক্ষয়ের জন্য... ব্যয়ের জন্য... বিরাগের জন্য... নিরোধের জন্য... ত্যাগের জন্য... প্রতিনিধিসর্গের জন্য পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।


‘‘Katame pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – pamādassa, bhikkhave, paṭinissaggāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti.

কোন পাঁচটি? শ্রদ্ধা বল, বীর্য বল, স্মৃতি বল, সমাধি বল এবং প্রজ্ঞা বল। হে ভিক্ষুগণ, প্রমাদের প্রতিনিধিসর্গের জন্য এই পাঁচটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।


Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

রাগ-পেয়্যাল সমাপ্ত।


Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র (উদান):


Abhiññāya pariññāya parikkhayāya,Pahānāya khayāya vayena ca;

Virāganirodhā cāgañca,Paṭinissaggo ime dasāti.

অভিজ্ঞা, পরিজ্ঞা, পরিক্ষয়, প্রহান, ক্ষয় ও ব্যয়; বিরাগ, নিরোধ, ত্যাগ ও প্রতিনিধিসর্গ—এই দশটি।


Pañcakanipāto niṭṭhito.

পঞ্চক নিপাত সমাপ্ত।


Tatridaṃ vagguddānaṃ –

সেখানে বর্গসমূহের সূচিপত্র (উদান):


Sekhabalaṃ [Pg.246] balañceva, pañcaṅgikañca sumanaṃ;

Muṇḍanīvaraṇañca saññañca, yodhājīvañca aṭṭhamaṃ;

Theraṃ kakudhaphāsuñca, andhakavindadvādasaṃ;

Gilānarājatikaṇḍaṃ, saddhammāghātupāsakaṃ;

Araññabrāhmaṇañceva, kimilakkosakaṃ tathā;

Dīghācārāvāsikañca, duccaritūpasampadanti.

শেখবল, বল, পঞ্চঙ্গিক, সুমন, মুণ্ড, নীবরণ, সংজ্ঞা, অষ্টম যোধাজীব; থের, ককুধ, ফাসু, দ্বাদশ অন্ধকবিন্ধ; গিলান, রাজ, তিকণ্টক, সদ্ধর্ম, আঘাত, [উপাসক; অরণ্য, ব্রাহ্মণ, কিমিল, অক্কোসক; দীর্ঘচারিক, আবাসিক, দুশ্চরিত এবং উপসম্পদা।


Pañcakanipātapāḷi niṭṭhitā.

পঞ্চক নিপাত পালি সমাপ্ত।


中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi