| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो. Aṅguttaranikāyo अंगुत्तरनिकाय Pañcakanipātapāḷi पंचकनिपातपाळी 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ १. प्रथम पण्णासक 1. Sekhabalavaggo १. सेखबलवग्ग 1. Saṃkhittasuttaṃ १. संखित्तसुत्त 1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले, “भदंत!” भगवंतांनी पुढीलप्रमाणे सांगितले – ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, sekhabalāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca sekhabalāni. “भिक्खूंनो, ही पाच सेखबले आहेत. कोणती पाच? श्रद्धाबल, हिरीबल, ओत्तप्पबल, वीरियबल आणि प्रज्ञाबल – भिक्खूंनो, हीच ती पाच सेखबले आहेत.” ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘saddhābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, hirībalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, ottappabalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, vīriyabalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, paññābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalenā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Paṭhamaṃ. “म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आम्ही सेखबल असलेल्या श्रद्धाबलाने युक्त होऊ, सेखबल असलेल्या हिरीबलाने युक्त होऊ, सेखबल असलेल्या ओत्तप्पबलाने युक्त होऊ, सेखबल असलेल्या वीरियबलाने युक्त होऊ, सेखबल असलेल्या प्रज्ञाबलाने युक्त होऊ.’ भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” भगवंत असे म्हणाले. संतुष्ट होऊन त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून स्वागत केले. पहिले सुत्त समाप्त. 2. Vitthatasuttaṃ २. वित्थतसुत्त 2. ‘‘Pañcimāni[Pg.2], bhikkhave, sekhabalāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ. Katamañca, bhikkhave, saddhābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saddhābalaṃ. २. “भिक्खूंनो, ही पाच सेखबले आहेत. कोणती पाच? श्रद्धाबल, हिरीबल, ओत्तप्पबल, वीरियबल आणि प्रज्ञाबल. आणि भिक्खूंनो, श्रद्धाबल कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या बोधीवर श्रद्धा ठेवतो – ‘ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.’ भिक्खूंनो, याला श्रद्धाबल म्हटले जाते.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, hirībalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako hirimā hoti, hirīyati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, hirībalaṃ. “आणि भिक्खूंनो, हिरीबल कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक लज्जावान असतो; तो कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरिताची लाज बाळगतो; पापमय, अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीची तो लाज बाळगतो. भिक्खूंनो, याला हिरीबल म्हटले जाते.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, ottappabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako ottappī hoti, ottappati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, ottappabalaṃ. “आणि भिक्खूंनो, ओत्तप्पबल कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक भय बाळगणारा असतो; तो कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरिताचे भय बाळगतो; पापमय, अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीचे तो भय बाळगतो. भिक्खूंनो, याला ओत्तप्पबल म्हटले जाते.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, vīriyabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vīriyabalaṃ. “आणि भिक्खूंनो, वीरियबल कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक अकुशल धर्मांच्या त्यागासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील राहतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी न सोडणारा असतो. भिक्खूंनो, याला वीरियबल म्हटले जाते.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, paññābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññābalaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañca sekhabalāni. “आणि भिक्खूंनो, प्रज्ञाबल कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक प्रज्ञावान असतो; तो उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो, जी प्रज्ञा आर्य, भेदक आणि पूर्णपणे दुःखक्षयाकडे नेणारी असते. भिक्खूंनो, याला प्रज्ञाबल म्हटले जाते. भिक्खूंनो, हीच ती पाच सेखबले आहेत.” ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘saddhābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, hirībalena… ottappabalena … vīriyabalena… paññābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalenā’ti. Evañhi kho, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dutiyaṃ. “म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आम्ही सेखबल असलेल्या श्रद्धाबलाने युक्त होऊ, हिरीबलाने… ओत्तप्पबलाने… वीरियबलाने… सेखबल असलेल्या प्रज्ञाबलाने युक्त होऊ.’ भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Dukkhasuttaṃ ३. दुक्खसुत्त 3. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme dukkhaṃ viharati savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā [Pg.3] duggati pāṭikaṅkhā. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, kusīto hoti, duppañño hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme dukkhaṃ viharati savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā. ३. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू याच जन्मात क्लेश, संताप आणि जळजळीसह दुःखात जगतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर त्याच्यासाठी दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू अश्रद्ध असतो, निर्लज्ज असतो, निर्भय असतो, आळशी असतो आणि प्रज्ञाहीन असतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू याच जन्मात क्लेश, संताप आणि जळजळीसह दुःखात जगतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर त्याच्यासाठी दुर्गतीचीच अपेक्षा असते.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, hirīmā hoti, ottappī hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā’’ti. Tatiyaṃ. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू याच जन्मात क्लेश, संताप आणि जळजळीशिवाय सुखाने जगतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर त्याच्यासाठी सुगतीची अपेक्षा असते. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू श्रद्धावान असतो, लज्जावान असतो, भय बाळगणारा असतो, वीर्यवान असतो आणि प्रज्ञावान असतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू याच जन्मात क्लेश, संताप आणि जळजळीशिवाय सुखाने जगतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर त्याच्यासाठी सुगतीची अपेक्षा असते.” तिसरे सुत्त समाप्त. 4. Yathābhatasuttaṃ ४. यथाभतसुत्त 4. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, kusīto hoti, duppañño hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. ४. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू अश्रद्ध असतो, निर्लज्ज असतो, निर्भय असतो, आळशी असतो आणि प्रज्ञाहीन असतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, hirīmā hoti, ottappī hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Catutthaṃ. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात पोहोचतो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू श्रद्धावान असतो, लज्जावान असतो, भय बाळगणारा असतो, वीर्यवान असतो आणि प्रज्ञावान असतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात पोहोचतो.” चौथे सुत्त समाप्त. 5. Sikkhāsuttaṃ ५. सिक्खासुत्त 5. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, tassa diṭṭheva dhamme pañca sahadhammikā vādānupātā gārayhā ṭhānā āgacchanti. Katame pañca? Saddhāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, hirīpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, ottappampi [Pg.4] nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, vīriyampi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, paññāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu. Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, tassa diṭṭheva dhamme ime pañca sahadhammikā vādānupātā gārayhā ṭhānā āgacchanti. ५. भिक्खूंनो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी शिक्षेचा (सिक्खा) त्याग करून हीन (गृहस्थ) जीवनात परत जातो, त्याला याच जन्मात पाच सकारण, निंदनीय आणि आक्षेपार्ह परिस्थितींना सामोरे जावे लागते. कोणत्या पाच? 'कुशल धर्मांमध्ये तुझी श्रद्धा नव्हती', 'कुशल धर्मांमध्ये तुला हिरी (पापाची लाज) नव्हती', 'कुशल धर्मांमध्ये तुला ओत्तप्प (पापाची भीती) नव्हती', 'कुशल धर्मांमध्ये तुझ्याकडे वीर्य (प्रयत्न) नव्हते', 'कुशल धर्मांमध्ये तुझ्याकडे प्रज्ञा नव्हती.' भिक्खूंनो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी शिक्षेचा त्याग करून हीन जीवनात परत जातो, त्याला याच जन्मात या पाच सकारण, निंदनीय आणि आक्षेपार्ह परिस्थितींना सामोरे जावे लागते. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukho rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, tassa diṭṭheva dhamme pañca sahadhammikā pāsaṃsā ṭhānā āgacchanti. Katame pañca? Saddhāpi nāma te ahosi kusalesu dhammesu, hirīpi nāma te ahosi kusalesu dhammesu, ottappampi nāma te ahosi kusalesu dhammesu, vīriyampi nāma te ahosi kusalesu dhammesu, paññāpi nāma te ahosi kusalesu dhammesu. Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukho rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, tassa diṭṭheva dhamme ime pañca sahadhammikā pāsaṃsā ṭhānā āgacchantī’’ti. Pañcamaṃ. भिक्खूंनो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी दुःखाने आणि डोमनस्याने (मनाच्या अस्वस्थतेने) युक्त असूनही, डोळ्यात अश्रू आणून आणि रडत रडत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्याचे आचरण करतो, त्याला याच जन्मात पाच सकारण प्रशंसनीय परिस्थिती प्राप्त होतात. कोणत्या पाच? 'कुशल धर्मांमध्ये तुझी श्रद्धा होती', 'कुशल धर्मांमध्ये तुला हिरी (पापाची लाज) होती', 'कुशल धर्मांमध्ये तुला ओत्तप्प (पापाची भीती) होती', 'कुशल धर्मांमध्ये तुझ्याकडे वीर्य (प्रयत्न) होते', 'कुशल धर्मांमध्ये तुझ्याकडे प्रज्ञा होती.' भिक्खूंनो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी दुःखाने आणि डोमनस्याने युक्त असूनही, डोळ्यात अश्रू आणून आणि रडत रडत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्याचे आचरण करतो, त्याला याच जन्मात या पाच सकारण प्रशंसनीय परिस्थिती प्राप्त होतात. पाचवे (सुत्त समाप्त). 6. Samāpattisuttaṃ ६. समापत्ति सुत्त 6. ‘‘Na tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva saddhā paccupaṭṭhitā hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, saddhā antarahitā hoti, asaddhiyaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hoti. ६. भिक्खूंनो, जोपर्यंत कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा प्रस्थापित असते, तोपर्यंत अकुशलाची समापत्ती (उत्पत्ती) होत नाही. परंतु, भिक्खूंनो, जेव्हा श्रद्धा नाहीशी होते आणि अश्रद्धा मनाला व्यापून राहते, तेव्हा अकुशलाची समापत्ती होते. ‘‘Na tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva hirī paccupaṭṭhitā hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, hirī antarahitā hoti, ahirikaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hoti. भिक्खूंनो, जोपर्यंत कुशल धर्मांमध्ये हिरी (पापाची लाज) प्रस्थापित असते, तोपर्यंत अकुशलाची समापत्ती होत नाही. परंतु, भिक्खूंनो, जेव्हा हिरी नाहीशी होते आणि अहिरीक (निर्लज्जपणा) मनाला व्यापून राहते, तेव्हा अकुशलाची समापत्ती होते. ‘‘Na tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva ottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, ottappaṃ antarahitaṃ hoti, anottappaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hoti. भिक्खूंनो, जोपर्यंत कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्प (पापाची भीती) प्रस्थापित असते, तोपर्यंत अकुशलाची समापत्ती होत नाही. परंतु, भिक्खूंनो, जेव्हा ओत्तप्प नाहीसा होतो आणि अनोत्तप्प (पापाची भीती न वाटणे) मनाला व्यापून राहते, तेव्हा अकुशलाची समापत्ती होते. ‘‘Na [Pg.5] tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva vīriyaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, vīriyaṃ antarahitaṃ hoti, kosajjaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hoti. भिक्खूंनो, जोपर्यंत कुशल धर्मांमध्ये वीर्य (प्रयत्न) प्रस्थापित असते, तोपर्यंत अकुशलाची समापत्ती होत नाही. परंतु, भिक्खूंनो, जेव्हा वीर्य नाहीसे होते आणि कौसज्ज (आळस) मनाला व्यापून राहते, तेव्हा अकुशलाची समापत्ती होते. ‘‘Na tāva, bhikkhave, akusalassa samāpatti hoti yāva paññā paccupaṭṭhitā hoti kusalesu dhammesu. Yato ca kho, bhikkhave, paññā antarahitā hoti, duppaññā pariyuṭṭhāya tiṭṭhati; atha akusalassa samāpatti hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ. भिक्खूंनो, जोपर्यंत कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा प्रस्थापित असते, तोपर्यंत अकुशलाची समापत्ती होत नाही. परंतु, भिक्खूंनो, जेव्हा प्रज्ञा नाहीशी होते आणि दुष्प्रज्ञा (अज्ञान) मनाला व्यापून राहते, तेव्हा अकुशलाची समापत्ती होते. सहावे (सुत्त समाप्त). 7. Kāmasuttaṃ ७. काम सुत्त 7. ‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, sattā kāmesu laḷitā. Asitabyābhaṅgiṃ, bhikkhave, kulaputto ohāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, ‘saddhāpabbajito kulaputto’ti alaṃ vacanāya. Taṃ kissa hetu? Labbhā, bhikkhave, yobbanena kāmā te ca kho yādisā vā tādisā vā. Ye ca, bhikkhave, hīnā kāmā ye ca majjhimā kāmā ye ca paṇītā kāmā, sabbe kāmā ‘kāmā’tveva saṅkhaṃ gacchanti. Seyyathāpi, bhikkhave, daharo kumāro mando uttānaseyyako dhātiyā pamādamanvāya kaṭṭhaṃ vā kaṭhalaṃ vā mukhe āhareyya. Tamenaṃ dhāti sīghaṃ sīghaṃ manasi kareyya; sīghaṃ sīghaṃ manasi karitvā sīghaṃ sīghaṃ āhareyya. No ce sakkuṇeyya sīghaṃ sīghaṃ āharituṃ, vāmena hatthena sīsaṃ pariggahetvā dakkhiṇena hatthena vaṅkaṅguliṃ karitvā salohitampi āhareyya. Taṃ kissa hetu? ‘Atthesā, bhikkhave, kumārassa vihesā; nesā natthī’ti vadāmi. Karaṇīyañca kho etaṃ, bhikkhave, dhātiyā atthakāmāya hitesiniyā anukampikāya, anukampaṃ upādāya. Yato ca kho, bhikkhave, so kumāro vuddho hoti alaṃpañño, anapekkhā dāni, bhikkhave, dhāti tasmiṃ kumāre hoti – ‘attagutto dāni kumāro nālaṃ pamādāyā’ti. ७. भिक्खूंनो, बहुतेक सर्व प्राणी कामभोगांमध्ये रममाण झालेले असतात. भिक्खूंनो, जेव्हा एखादा कुलपुत्र विळा आणि गवताची कावड सोडून देऊन घराबाहेर पडून अनगारिक (बेघर) प्रव्रज्या ग्रहण करतो, तेव्हा त्याला 'श्रद्धेने प्रव्रजित झालेला कुलपुत्र' असे म्हणणे योग्य आहे. ते कशामुळे? भिक्खूंनो, तारुण्यात कामभोग सहज प्राप्त होऊ शकतात, मग ते कोणत्याही प्रकारचे असोत. आणि भिक्खूंनो, जे हीन कामभोग आहेत, जे मध्यम कामभोग आहेत आणि जे प्रणीत (उत्कृष्ट) कामभोग आहेत, ते सर्व केवळ 'कामभोग' म्हणूनच ओळखले जातात. भिक्खूंनो, उदाहरणार्थ, पाठीवर झोपलेला एक लहान, अजाण बालक दाईच्या निष्काळजीपणामुळे लाकडाचा तुकडा किंवा खापराचा तुकडा तोंडात टाकेल. तेव्हा ती दाई त्वरित लक्ष देईल आणि त्वरित लक्ष देऊन तो तुकडा बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करेल. जर ती तो तुकडा त्वरित बाहेर काढू शकली नाही, तर ती डाव्या हाताने त्याचे डोके धरून, उजव्या हाताचे बोट वाकवून, रक्तासह तो तुकडा बाहेर काढेल. ते कशामुळे? भिक्खूंनो, यामुळे त्या बालकाला काही प्रमाणात त्रास होईल, हे मी नाकारत नाही. परंतु भिक्खूंनो, बालकाचे कल्याण इच्छिणाऱ्या, त्याचे हित शोधणाऱ्या आणि त्याच्यावर अनुकंपा करणाऱ्या दाईने अनुकंपेपोटी असे करणे आवश्यकच आहे. परंतु भिक्खूंनो, जेव्हा तो बालक मोठा होतो आणि समजूतदार बनतो, तेव्हा ती दाई त्या बालकाविषयी निश्चिंत होते, कारण 'आता हा बालक स्वतःचे रक्षण करण्यास समर्थ आहे, तो आता निष्काळजी राहणार नाही.' ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yāvakīvañca bhikkhuno saddhāya akataṃ hoti kusalesu dhammesu, hiriyā akataṃ hoti kusalesu dhammesu, ottappena akataṃ hoti kusalesu dhammesu, vīriyena akataṃ hoti [Pg.6] kusalesu dhammesu, paññāya akataṃ hoti kusalesu dhammesu, anurakkhitabbo tāva me so, bhikkhave, bhikkhu hoti. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhuno saddhāya kataṃ hoti kusalesu dhammesu, hiriyā kataṃ hoti kusalesu dhammesu, ottappena kataṃ hoti kusalesu dhammesu, vīriyena kataṃ hoti kusalesu dhammesu, paññāya kataṃ hoti kusalesu dhammesu, anapekkho dānāhaṃ, bhikkhave, tasmiṃ bhikkhusmiṃ homi – ‘attagutto dāni bhikkhu nālaṃ pamādāyā’’’ti. Sattamaṃ. भिक्खूंनो, याचप्रमाणे जोपर्यंत भिक्खूने कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धेने जे करायला हवे ते केलेले नसते, कुशल धर्मांमध्ये हिरीने (पापाच्या लाजेने) जे करायला हवे ते केलेले नसते, कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्पाने (पापाच्या भीतीने) जे करायला हवे ते केलेले नसते, कुशल धर्मांमध्ये वीर्याने (प्रयत्नाने) जे करायला हवे ते केलेले नसते, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञेने जे करायला हवे ते केलेले नसते, तोपर्यंत भिक्खूंनो, मला त्या भिक्खूचे रक्षण करावेच लागते. परंतु भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खूने कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धेने जे करायला हवे ते केलेले असते, कुशल धर्मांमध्ये हिरीने जे करायला हवे ते केलेले असते, कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्पाने जे करायला हवे ते केलेले असते, कुशल धर्मांमध्ये वीर्याने जे करायला हवे ते केलेले असते, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञेने जे करायला हवे ते केलेले असते, तेव्हा भिक्खूंनो, मी त्या भिक्खूविषयी निश्चिंत होतो, कारण 'आता हा भिक्खू स्वतःचे रक्षण करण्यास समर्थ आहे, तो आता निष्काळजी राहणार नाही.' सातवे (सुत्त समाप्त). 8. Cavanasuttaṃ ८. चवन सुत्त 8. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Katamehi pañcahi? Asaddho, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Ahiriko, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Anottappī, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Kusīto, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Duppañño, bhikkhave, bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. ८. भिक्खूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू सद्धर्मापासून च्युत होतो आणि सद्धर्मामध्ये टिकून राहू शकत नाही. कोणत्या पाच धर्मांनी? भिक्खूंनो, अश्रद्ध (श्रद्धा नसलेला) भिक्खू च्युत होतो आणि सद्धर्मामध्ये टिकून राहू शकत नाही. भिक्खूंनो, अहिरीक (पापाची लाज नसलेला) भिक्खू च्युत होतो आणि सद्धर्मामध्ये टिकून राहू शकत नाही. भिक्खूंनो, अनोत्तप्पी (पापाची भीती नसलेला) भिक्खू च्युत होतो आणि सद्धर्मामध्ये टिकून राहू शकत नाही. भिक्खूंनो, कुसीत (आळशी) भिक्खू च्युत होतो आणि सद्धर्मामध्ये टिकून राहू शकत नाही. भिक्खूंनो, दुष्प्रज्ञ (प्रज्ञा नसलेला) भिक्खू च्युत होतो आणि सद्धर्मामध्ये टिकून राहू शकत नाही. भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू सद्धर्मापासून च्युत होतो आणि सद्धर्मामध्ये टिकून राहू शकत नाही. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Katamehi pañcahi? Saddho, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Hirīmā, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Ottappī, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Āraddhavīriyo, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Paññavā, bhikkhave, bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu na cavati, patiṭṭhāti saddhamme’’ti. Aṭṭhamaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, श्रद्धावान भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, ह्रीमान (पापाची लाज बाळगणारा) भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, ओत्तप्पी (पापाचे भय बाळगणारा) भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, प्रज्ञावान भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो." आठवे सुत्त समाप्त. 9. Paṭhamaagāravasuttaṃ ९. प्रथम अगावर सुत्त 9. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Katamehi pañcahi? Assaddho, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Ahiriko, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Anottappī, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Kusīto[Pg.7], bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Duppañño, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu agāravo appatisso cavati, nappatiṭṭhāti saddhamme. ९. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, अनादर करणारा (अगावर) आणि विनय नसलेला (अप्पतिस्स) भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होतो, सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहू शकत नाही. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, अश्रद्ध असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होतो, सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहू शकत नाही. भिक्खूहो, अहिरिक (पापाची लाज नसलेला), अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होतो, सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहू शकत नाही. भिक्खूहो, अनोत्तप्पी (पापाचे भय नसलेला), अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होतो, सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहू शकत नाही. भिक्खूहो, आळशी, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होतो, सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहू शकत नाही. भिक्खूहो, दुर्बुद्ध, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होतो, सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहू शकत नाही. भिक्खूहो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होतो, सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहू शकत नाही." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Katamehi pañcahi? Saddho, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Hirimā, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Ottappī, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Āraddhavīriyo, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Paññavā, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu sagāravo sappatisso na cavati, patiṭṭhāti saddhamme’’ti. Navamaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, आदर बाळगणारा (सगावर) आणि विनयशील (सप्पतिस्स) भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, श्रद्धावान असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, ह्रीमान असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, ओत्तप्पी असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, आरब्धवीर्य असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, प्रज्ञावान असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो. भिक्खूहो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू सद्धम्मापासून च्युत होत नाही, तर सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित राहतो." नववे सुत्त समाप्त. 10. Dutiyaagāravasuttaṃ १०. द्वितीय अगावर सुत्त 10. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi pañcahi? Assaddho, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Ahiriko, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Anottappī, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Kusīto, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Duppañño, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu agāravo appatisso abhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. १०. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास असमर्थ असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, अश्रद्ध असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास असमर्थ असतो. भिक्खूहो, अहिरिक असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास असमर्थ असतो. भिक्खूहो, अनोत्तप्पी असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास असमर्थ असतो. भिक्खूहो, आळशी असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास असमर्थ असतो. भिक्खूहो, दुर्बुद्ध असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास असमर्थ असतो. भिक्खूहो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला, अनादर करणारा आणि विनय नसलेला भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास असमर्थ असतो." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sagāravo sappatisso bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Katamehi pañcahi? Saddho, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso bhabbo imasmiṃ dhammavinaye [Pg.8] vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Hirīmā, bhikkhave, bhikkhu…pe… ottappī, bhikkhave, bhikkhu…pe… āraddhavīriyo, bhikkhave, bhikkhu…pe… paññavā, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjituṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu sagāravo sappatisso bhabbo imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjitu’’nti. Dasamaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास समर्थ असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, श्रद्धावान असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास समर्थ असतो. भिक्खूहो, ह्रीमान असलेला... पे... ओत्तप्पी असलेला... पे... आरब्धवीर्य असलेला... पे... प्रज्ञावान असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास समर्थ असतो. भिक्खूहो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला, आदर बाळगणारा आणि विनयशील भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, वृद्धिंगतता आणि विपुलता प्राप्त करण्यास समर्थ असतो." दहावे सुत्त समाप्त. Sekhabalavaggo paṭhamo. प्रथम सेखबल वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) - Saṃkhittaṃ vitthataṃ dukkhā, bhataṃ sikkhāya pañcamaṃ; Samāpatti ca kāmesu, cavanā dve agāravāti. संक्षिप्त, विस्तृत, दुःख, आभत, पाचवे सिक्खा, समापत्ती, कामेसु, दोन चवन आणि अगावर. 2. Balavaggo २. बलवर्ग 1. Ananussutasuttaṃ १. अननुस्सुत सुत्त 11. ‘‘Pubbāhaṃ, bhikkhave, ananussutesu dhammesu abhiññāvosānapāramippatto paṭijānāmi. Pañcimāni, bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalāni, yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca tathāgatassa tathāgatabalāni yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavattetī’’ti. Paṭhamaṃ. ११. "भिक्खूहो, पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये (सत्यांमध्ये) मी विशिष्ट ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून अंतिम पारमितेला (पूर्णत्वाला) पोहोचलो आहे, अशी मी प्रतिज्ञा करतो. भिक्खूहो, तथागतांची ही पाच तथागत-बले आहेत, ज्या बलांनी युक्त होऊन तथागत श्रेष्ठ स्थानाची प्रतिज्ञा करतात, परिषदांमध्ये सिंहनाद करतात आणि ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात. कोणती पाच? श्रद्धाबल, ह्रीबल, ओत्तप्पबल, वीर्यबल आणि प्रज्ञाबल - भिक्खूहो, खरोखर ही तथागतांची पाच तथागत-बले आहेत, ज्या बलांनी युक्त होऊन तथागत श्रेष्ठ स्थानाची प्रतिज्ञा करतात, परिषदांमध्ये सिंहनाद करतात आणि ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात." पहिले सुत्त समाप्त. 2. Kūṭasuttaṃ २. कूट सुत्त 12. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, sekhabalāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca sekhabalāni. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ sekhabalānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ paññābalaṃ. १२. "भिक्खूहो, ही पाच सेखबले (साधकाची बले) आहेत. कोणती पाच? श्रद्धाबल, ह्रीबल, ओत्तप्पबल, वीर्यबल आणि प्रज्ञाबल - भिक्खूहो, ही पाच सेखबले आहेत. भिक्खूहो, या पाच सेखबलांमध्ये जे हे प्रज्ञाबल आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे, ते इतर सर्वांना सामावून घेणारे (संग्राहक) आहे आणि त्यांना संघटित करणारे (संघातनीय) आहे." ‘‘Seyyathāpi[Pg.9], bhikkhave, kūṭāgārassa etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ kūṭaṃ. Evamevaṃ kho, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ sekhabalānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ paññābalaṃ. "भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखाद्या शिखराकार घराचे (कूटगार) जे हे शिखर असते, ते सर्वश्रेष्ठ असते, ते इतर सर्व भागांना एकत्र धरून ठेवणारे आणि संघटित करणारे असते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या पाच सेखबलांमध्ये जे हे प्रज्ञाबल आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे, ते इतर सर्वांना सामावून घेणारे आणि संघटित करणारे आहे." ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘saddhābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalena, hirībalena… ottappabalena… vīriyabalena… paññābalena samannāgatā bhavissāma sekhabalenā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dutiyaṃ. “म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आम्ही शैक्षबळाने (शिकाऊ साधकाच्या बळाने) युक्त होऊ जे की श्रद्धाबळ आहे; आम्ही हिरीबळाने (पापाची लाज वाटण्याच्या बळाने)... ओत्तप्पबळाने (पापाच्या भयाने)... वीर्यबळाने... प्रज्ञाबळाने युक्त होऊ जे की शैक्षबळ आहे.’ भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” हे दुसरे (सुत्त) समाप्त. 3. Saṃkhittasuttaṃ ३. संक्खित्त सुत्त (संक्षिप्त सुत्त) 13. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca balānī’’ti. Tatiyaṃ. १३. “भिक्खूंनो, ही पाच बळे आहेत. कोणती पाच? श्रद्धाबळ, वीर्यबळ, सतीबळ (स्मृतीबळ), समाधीबळ आणि प्रज्ञाबळ. भिक्खूंनो, हीच ती पाच बळे आहेत.” हे तिसरे (सुत्त) समाप्त. 4. Vitthatasuttaṃ ४. वित्थत सुत्त (विस्तृत सुत्त) 14. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ. १४. “भिक्खूंनो, ही पाच बळे आहेत. कोणती पाच? श्रद्धाबळ, वीर्यबळ, सतीबळ, समाधीबळ आणि प्रज्ञाबळ. ‘‘Katamañca, bhikkhave, saddhābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saddhābalaṃ. “आणि भिक्खूंनो, श्रद्धाबळ कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या बोधीवर (ज्ञानावर) अशी श्रद्धा ठेवतो – ‘ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, शास्ता देवमनुष्याणां (देव आणि मनुष्यांचे शास्ते), बुद्ध आणि भगवंत आहेत.’ भिक्खूंनो, याला श्रद्धाबळ असे म्हणतात. ‘‘Katamañca, bhikkhave, vīriyabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vīriyabalaṃ. “आणि भिक्खूंनो, वीर्यबळ कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील (आरब्धवीर्य) होऊन विहरतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी असतो आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी कधीही सोडत नाही. भिक्खूंनो, याला वीर्यबळ असे म्हणतात. ‘‘Katamañca, bhikkhave, satibalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, satibalaṃ. “आणि भिक्खूंनो, सतीबळ (स्मृतीबळ) कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक स्मृतिमान असतो, तो परम स्मृती आणि जागरूकतेने (सती-नेपक्केन) युक्त असतो, खूप पूर्वी केलेले किंवा खूप पूर्वी बोललेले देखील तो आठवण्यास आणि पुनःपुन्हा स्मरण करण्यास समर्थ असतो. भिक्खूंनो, याला सतीबळ असे म्हणतात. ‘‘Katamañca, bhikkhave, samādhibalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ [Pg.10] paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, samādhibalaṃ. “आणि भिक्खूंनो, समाधीबळ कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती आणि सुख असणारे पहिले ध्यान (प्रथम झान) प्राप्त करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असणारे, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेले प्रीती आणि सुख असणारे दुसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे तो उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो आणि स्मृतिमान व संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) राहून शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य पुरुष म्हणतात – ‘तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे’, असे तिसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (हर्ष) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षेमुळे स्मृतीच्या अत्यंत शुद्धतेने युक्त असणारे चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूंनो, याला समाधीबळ असे म्हणतात. ‘‘Katamañca, bhikkhave, paññābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññābalaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañca balānī’’ti. Catutthaṃ. “आणि भिक्खूंनो, प्रज्ञाबळ कोणते आहे? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक प्रज्ञावान असतो, तो उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या, आर्या (श्रेष्ठ), भेदक आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या मार्गाकडे नेणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो. भिक्खूंनो, याला प्रज्ञाबळ असे म्हणतात. भिक्खूंनो, हीच ती पाच बळे आहेत.” हे चौथे (सुत्त) समाप्त. 5. Daṭṭhabbasuttaṃ ५. दठ्ठब्ब सुत्त (द्रष्टव्य सुत्त) 15. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ. Kattha ca, bhikkhave, saddhābalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu sotāpattiyaṅgesu. Ettha saddhābalaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, vīriyabalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu sammappadhānesu. Ettha vīriyabalaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, satibalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu satipaṭṭhānesu. Ettha satibalaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, samādhibalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu jhānesu. Ettha samādhibalaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, paññābalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu ariyasaccesu. Ettha paññābalaṃ daṭṭhabbaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañca balānī’’ti. Pañcamaṃ. १५. “भिक्खूंनो, ही पाच बळे आहेत. कोणती पाच? श्रद्धाबळ, वीर्यबळ, सतीबळ, समाधीबळ आणि प्रज्ञाबळ. आणि भिक्खूंनो, श्रद्धाबळ कोठे पाहिले पाहिजे? चार स्रोतापत्ती-अंगांमध्ये (स्रोतापन्न होण्याच्या चार अंगांमध्ये). येथे श्रद्धाबळ पाहिले पाहिजे. आणि भिक्खूंनो, वीर्यबळ कोठे पाहिले पाहिजे? चार सम्यक्प्रधानांमध्ये (चार सम्यक प्रयत्नांमध्ये). येथे वीर्यबळ पाहिले पाहिजे. आणि भिक्खूंनो, सतीबल कोठे पाहिले पाहिजे? चार सतीपट्ठानांमध्ये (स्मृतीच्या चार उपस्थानांमध्ये). येथे सतीबळ पाहिले पाहिजे. आणि भिक्खूंनो, समाधीबळ कोठे पाहिले पाहिजे? चार ध्यानांमध्ये. येथे समाधीबळ पाहिले पाहिजे. आणि भिक्खूंनो, प्रज्ञाबळ कोठे पाहिले पाहिजे? चार आर्यसत्यांमध्ये. येथे प्रज्ञाबळ पाहिले पाहिजे. भिक्खूंनो, हीच ती पाच बळे आहेत.” हे पाचवे (सुत्त) समाप्त. 6. Punakūṭasuttaṃ ६. पुनकूट सुत्त (शिखर सुत्त २) 16. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca balāni. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ balānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ paññābalaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, kūṭāgārassa etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ kūṭaṃ. Evamevaṃ kho, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ balānaṃ etaṃ aggaṃ etaṃ saṅgāhikaṃ etaṃ saṅghātaniyaṃ, yadidaṃ paññābala’’nti. Chaṭṭhaṃ. १६. “भिक्खूंनो, ही पाच बळे आहेत. कोणती पाच? श्रद्धाबळ, वीर्यबळ, सतीबळ, समाधीबळ आणि प्रज्ञाबळ – भिक्खूंनो, ही पाच बळे आहेत. भिक्खूंनो, या पाच बळांमध्ये जे हे प्रज्ञाबळ आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे, ते सर्वांना सामावून घेणारे आहे आणि सर्वांना एकत्र बांधून ठेवणारे आहे. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या शिखराकार घराचे (कूडागार) शिखर हे सर्वश्रेष्ठ असते, ते सर्व वाशांना सामावून घेणारे आणि एकत्र बांधून ठेवणारे असते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, या पाच बळांमध्ये जे हे प्रज्ञाबळ आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे, ते सर्वांना सामावून घेणारे आहे आणि सर्वांना एकत्र बांधून ठेवणारे आहे.” हे सहावे (सुत्त) समाप्त. 7. Paṭhamahitasuttaṃ ७. पठमहित सुत्त (प्रथम हित सुत्त) 17. ‘‘Pañcahi[Pg.11], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato bhikkhu attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāyā’’ti. Sattamaṃ. १७. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या हितासाठी कार्यरत असतो, पण इतरांच्या हितासाठी नाही. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू स्वतः शीलसंपन्न असतो, परंतु इतरांना शीलसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः समाधीसंपन्न असतो, परंतु इतरांना समाधीसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः प्रज्ञासंपन्न असतो, परंतु इतरांना प्रज्ञासंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः विमुक्तीसंपन्न (मुक्त) असतो, परंतु इतरांना विमुक्तीसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः विमुक्तीज्ञानदर्शनसंपन्न (विमुक्तीच्या ज्ञान आणि दर्शनाने युक्त) असतो, परंतु इतरांना विमुक्तीज्ञानदर्शनसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या हितासाठी कार्यरत असतो, पण इतरांच्या हितासाठी नाही.” हे सातवे (सुत्त) समाप्त. 8. Dutiyahitasuttaṃ ८. दुतियहित सुत्त (द्वितीय हित सुत्त) 18. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā na sīlasampanno hoti, paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ. १८. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू हा परहितासाठी कार्यरत असतो, स्वतःच्या हितासाठी नाही. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्षूंनो, येथे एखादा भिक्षू स्वतः शीलसंपन्न नसतो, परंतु इतरांना शीलसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः समाधिसंपन्न नसतो, परंतु इतरांना समाधिसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः प्रज्ञासंपन्न नसतो, परंतु इतरांना प्रज्ञासंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः विमुक्तिसंपन्न नसतो, परंतु इतरांना विमुक्तिसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः विमुक्तीच्या ज्ञान-दर्शनाने संपन्न नसतो, परंतु इतरांना विमुक्तीच्या ज्ञान-दर्शनाने संपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो. भिक्षूंनो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू परहितासाठी कार्यरत असतो, स्वतःच्या हितासाठी नाही.” आठवे (सुत्त). 9. Tatiyahitasuttaṃ ९. तिसरे हित सुत्त 19. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu neva attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā na sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Imehi kho[Pg.12], bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu neva attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāyā’’ti. Navamaṃ. १९. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू हा स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत नसतो आणि परहितासाठीही नाही. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्षूंनो, येथे एखादा भिक्षू स्वतः शीलसंपन्न नसतो आणि इतरांनाही शीलसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः समाधिसंपन्न नसतो आणि इतरांनाही समाधिसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः प्रज्ञासंपन्न नसतो आणि इतरांनाही प्रज्ञासंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः विमुक्तिसंपन्न नसतो आणि इतरांनाही विमुक्तिसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः विमुक्तीच्या ज्ञान-दर्शनाने संपन्न नसतो आणि इतरांनाही विमुक्तीच्या ज्ञान-दर्शनाने संपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही. भिक्षूंनो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत नसतो आणि परहितासाठीही नाही.” नववे (सुत्त). 10. Catutthahitasuttaṃ १०. चौथे हित सुत्त 20. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu attahitāya ca paṭipanno hoti parahitāya ca. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, parañca sīlasampadāya samādapeti; attanā ca samādhisampanno hoti, parañca samādhisampadāya samādapeti, attanā ca paññāsampanno hoti, parañca paññāsampadāya samādapeti; attanā ca vimuttisampanno hoti, parañca vimuttisampadāya samādapeti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, parañca vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu attahitāya ca paṭipanno hoti parahitāya cā’’ti. Dasamaṃ. २०. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू हा स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत असतो आणि परहितासाठीही. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्षूंनो, येथे एखादा भिक्षू स्वतः शीलसंपन्न असतो आणि इतरांनाही शीलसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः समाधिसंपन्न असतो आणि इतरांनाही समाधिसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः प्रज्ञासंपन्न असतो आणि इतरांनाही प्रज्ञासंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः विमुक्तिसंपन्न असतो आणि इतरांनाही विमुक्तिसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः विमुक्तीच्या ज्ञान-दर्शनाने संपन्न असतो आणि इतरांनाही विमुक्तीच्या ज्ञान-दर्शनाने संपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो. भिक्षूंनो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत असतो आणि परहितासाठीही.” दहावे (सुत्त). Balavaggo dutiyo. दुसरा बल वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) - Ananussutakūṭañca, saṃkhittaṃ vitthatena ca; Daṭṭhabbañca puna kūṭaṃ, cattāropi hitena cāti. अननुस्सुत सुत्त, कूट सुत्त, संक्षिप्त सुत्त, विस्तृत सुत्त, दट्टब्ब सुत्त, पुन्हा कूट सुत्त आणि हिताविषयीची चार सुत्ते - अशी ही दहा सुत्ते आहेत. 3. Pañcaṅgikavaggo ३. पंचंगिक वर्ग 1. Paṭhamaagāravasuttaṃ १. पहिले अगावर सुत्त 21. ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso asabhāgavuttiko ‘sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sekhaṃ dhammaṃ aparipūretvā sīlāni paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sīlāni aparipūretvā sammādiṭṭhiṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sammādiṭṭhiṃ aparipūretvā sammāsamādhiṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. २१. “भिक्षूंनो, जो भिक्षू आपल्या सधर्मीयांप्रती आदररहित, अनादर करणारा आणि विसंगत वर्तन करणारा आहे, त्याने ‘उत्तम आचरणाच्या नियमांचे (आभिसमाचारिक धर्माचे) पालन करावे’ हे शक्य नाही. उत्तम आचरणाच्या नियमांचे पालन न करता, त्याने ‘शैक्ष धर्माचे (सेख धर्माचे) पालन करावे’ हे शक्य नाही. शैक्ष धर्माचे पालन न करता, त्याने ‘शीलांचे पालन करावे’ हे शक्य नाही. शीलांचे पालन न करता, त्याने ‘सम्यक् दृष्टी पूर्ण करावी’ हे शक्य नाही. सम्यक् दृष्टी पूर्ण न करता, त्याने ‘सम्यक् समाधी पूर्ण करावी’ हे शक्य नाही.” ‘‘So [Pg.13] vata, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso sabhāgavuttiko ‘sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sekhaṃ dhammaṃ paripūretvā sīlāni paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sīlāni paripūretvā sammādiṭṭhiṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sammādiṭṭhiṃ paripūretvā sammāsamādhiṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Paṭhamaṃ. “परंतु भिक्षूंनो, जो भिक्षू आपल्या सधर्मीयांप्रती आदरयुक्त, आदर देणारा आणि सुसंगत वर्तन करणारा आहे, त्याने ‘उत्तम आचरणाच्या नियमांचे (आभिसमाचारिक धर्माचे) पालन करावे’ हे शक्य आहे. उत्तम आचरणाच्या नियमांचे पालन करून, त्याने ‘शैक्ष धर्माचे (सेख धर्माचे) पालन करावे’ हे शक्य आहे. शैक्ष धर्माचे पालन करून, त्याने ‘शीलांचे पालन करावे’ हे शक्य आहे. शीलांचे पालन करून, त्याने ‘सम्यक् दृष्टी पूर्ण करावी’ हे शक्य आहे. सम्यक् दृष्टी पूर्ण करून, त्याने ‘सम्यक् समाधी पूर्ण करावी’ हे शक्य आहे.” पहिले (सुत्त). 2. Dutiyaagāravasuttaṃ २. दुसरे अगावर सुत्त 22. ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu agāravo appatisso asabhāgavuttiko ‘sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sekhaṃ dhammaṃ aparipūretvā sīlakkhandhaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sīlakkhandhaṃ aparipūretvā samādhikkhandhaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Samādhikkhandhaṃ aparipūretvā paññākkhandhaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. २२. “भिक्षूंनो, जो भिक्षू आपल्या सधर्मीयांप्रती आदररहित, अनादर करणारा आणि विसंगत वर्तन करणारा आहे, त्याने ‘उत्तम आचरणाच्या नियमांचे (आभिसमाचारिक धर्माचे) पालन करावे’ हे शक्य नाही. उत्तम आचरणाच्या नियमांचे पालन न करता, त्याने ‘शैक्ष धर्माचे (सेख धर्माचे) पालन करावे’ हे शक्य नाही. शैक्ष धर्माचे पालन न करता, त्याने ‘शीलस्कंध पूर्ण करावा’ हे शक्य नाही. शीलस्कंध पूर्ण न करता, त्याने ‘समाधिस्कंध पूर्ण करावा’ हे शक्य नाही. समाधिस्कंध पूर्ण न करता, त्याने ‘प्रज्ञास्कंध पूर्ण करावा’ हे शक्य नाही.” ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu sagāravo sappatisso sabhāgavuttiko ‘sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. Sekhaṃ dhammaṃ paripūretvā sīlakkhandhaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sīlakkhandhaṃ paripūretvā samādhikkhandhaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Samādhikkhandhaṃ paripūretvā paññākkhandhaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Dutiyaṃ. “परंतु भिक्षूंनो, जो भिक्षू आपल्या सधर्मीयांप्रती आदरयुक्त, आदर देणारा आणि सुसंगत वर्तन करणारा आहे, त्याने ‘उत्तम आचरणाच्या नियमांचे (आभिसमाचारिक धर्माचे) पालन करावे’ हे शक्य आहे. उत्तम आचरणाच्या नियमांचे पालन करून, त्याने ‘शैक्ष धर्माचे (सेख धर्माचे) पालन करावे’ हे शक्य आहे. शैक्ष धर्माचे पालन करून, त्याने ‘शीलस्कंध पूर्ण करावा’ हे शक्य आहे. शीलस्कंध पूर्ण करून, त्याने ‘समाधिस्कंध पूर्ण करावा’ हे शक्य आहे. समाधिस्कंध पूर्ण करून, त्याने ‘प्रज्ञास्कंध पूर्ण करावा’ हे शक्य आहे.” दुसरे (सुत्त). 3. Upakkilesasuttaṃ ३. उपक्किलेस सुत्त 23. ‘‘Pañcime, bhikkhave, jātarūpassa upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā upeti kammāya. Katame pañca? Ayo, lohaṃ, tipu, sīsaṃ, sajjhaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca jātarūpassa upakkilesā[Pg.14], yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā upeti kammāya. Yato ca kho, bhikkhave, jātarūpaṃ imehi pañcahi upakkilesehi vimuttaṃ hoti, taṃ hoti jātarūpaṃ mudu ca kammaniyañca pabhassarañca na ca pabhaṅgu sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi muddikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakāya yadi suvaṇṇamālāya – tañcassa atthaṃ anubhoti. २३. भिक्खूहो, सोन्याचे हे पाच उपक्किलेस (दोष) आहेत, ज्या उपक्किलेसांनी दूषित झालेले सोने मऊ होत नाही, घडवण्यास योग्य होत नाही, चमकदार होत नाही, ठिसूळ बनते आणि कामासाठी योग्य प्रकारे उपयोगात आणता येत नाही. कोणते पाच? लोखंड, तांबे, कथील, शिसे आणि चांदी - भिक्खूहो, हे सोन्याचे पाच उपक्किलेस आहेत, ज्या उपक्किलेसांनी दूषित झालेले सोने मऊ होत नाही, घडवण्यास योग्य होत नाही, चमकदार होत नाही, ठिसूळ बनते आणि कामासाठी योग्य प्रकारे उपयोगात आणता येत नाही. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा सोने या पाच उपक्किलेसांपासून मुक्त होते, तेव्हा ते सोने मऊ, घडवण्यास योग्य, चमकदार आणि न ठिसूळ असणारे बनते, तसेच ते कामासाठी योग्य प्रकारे उपयोगात आणता येते. मग त्यापासून ज्या ज्या प्रकारचा अलंकार बनवण्याची इच्छा असेल - मग ती अंगठी असो, कुंडल असो, कंठा असो किंवा सोन्याची माळ असो - ते त्या हेतूला पूर्ण करते. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime cittassa upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ cittaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Katame pañca? Kāmacchando, byāpādo, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, vicikicchā – ime kho, bhikkhave, pañca cittassa upakkilesā yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ cittaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, cittaṃ imehi pañcahi upakkilesehi vimuttaṃ hoti, taṃ hoti cittaṃ mudu ca kammaniyañca pabhassarañca na ca pabhaṅgu sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, चित्ताचे हे पाच उपक्किलेस आहेत, ज्या उपक्किलेसांनी दूषित झालेले चित्त मऊ होत नाही, कर्मक्षम होत नाही, चमकदार होत नाही, ठिसूळ बनते आणि आसवांच्या क्षयासाठी योग्य प्रकारे समाहित होत नाही. कोणते पाच? कामच्छंद, व्यापाद, थिनमिद्ध (आळस आणि सुस्ती), उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्वेग आणि पश्चात्ताप) आणि विचिकिच्छा (संशय) - भिक्खूहो, हे चित्ताचे पाच उपक्किलेस आहेत, ज्या उपक्किलेसांनी दूषित झालेले चित्त मऊ होत नाही, कर्मक्षम होत नाही, चमकदार होत नाही, ठिसूळ बनते आणि आसवांच्या क्षयासाठी योग्य प्रकारे समाहित होत नाही. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा चित्त या पाच उपक्किलेसांपासून मुक्त होते, तेव्हा ते चित्त मऊ, कर्मक्षम, चमकदार आणि न ठिसूळ असणारे बनते, तसेच ते आसवांच्या क्षयासाठी योग्य प्रकारे समाहित होते. मग ज्या ज्या अभिज्ञेने साक्षात्करणीय असलेल्या धर्माच्या साक्षात्कारासाठी मनुष्य आपले चित्त वळवतो, त्या त्या बाबतीत योग्य आधार असताना तो साक्षात्काराची पात्रता प्राप्त करतो. ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ, bahudhāpi hutvā eko assaṃ; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gaccheyyaṃ, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ kareyyaṃ, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāno gaccheyyaṃ, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kameyyaṃ, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimaseyyaṃ parimajjeyyaṃ yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. जर त्याची अशी इच्छा असेल की - 'मी विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घ्यावा - एक असूनही अनेक व्हावे, अनेक असूनही पुन्हा एक व्हावे; प्रकट व्हावे, अदृश्य व्हावे; भिंत, तट किंवा डोंगर यांमधून अडथळ्याशिवाय पार जावे, जसे की आकाशातून जावे; पाण्यात जसे बुडावे व वर यावे, तसे जमिनीमध्येही बुडावे व वर यावे; जमिनीवर चालल्यासारखे पाण्यावर न बुडता चालावे; आकाशात पंख असलेल्या पक्षाप्रमाणे मांडी घालून उडावे; इतके महाबलाढ्य आणि महान प्रभावशाली असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्याला हाताने स्पर्श करावा व कुरवळावे; आणि ब्रह्मलोकापर्यंत शरीराने आपले नियंत्रण ठेवावे' - तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची पात्रता प्राप्त करतो. ‘‘So [Pg.15] sace ākaṅkhati – ‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. जर त्याची अशी इच्छा असेल की - 'मी मानवी मर्यादा ओलांडणाऱ्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने दोन्ही प्रकारचे आवाज ऐकावे - दिव्य आणि मानवी, जे दूरचे असोत वा जवळचे' - तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची पात्रता प्राप्त करतो. ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ, mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ, sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ, samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajāneyyaṃ, avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. जर त्याची अशी इच्छा असेल की - 'मी इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घ्यावे - रागयुक्त चित्ताला "हे रागयुक्त चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे, रागरहित चित्ताला "हे रागरहित चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे; द्वेषयुक्त चित्ताला "हे द्वेषयुक्त चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे, द्वेषरहित चित्ताला "हे द्वेषरहित चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे; मोहयुक्त चित्ताला "हे मोहयुक्त चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे, मोहरहित चित्ताला "हे मोहरहित चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे; संकुचित चित्ताला "हे संकुचित चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे, विखुरलेल्या चित्ताला "हे विखुरलेले चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे; विकसित चित्ताला "हे विकसित चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे, अविकसित चित्ताला "हे अविकसित चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे; सउत्तर चित्ताला "हे सउत्तर चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे, अनुत्तर चित्ताला "हे अनुत्तर चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे; समाहित चित्ताला "हे समाहित चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे, असमाहित चित्ताला "हे असमाहित चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे; विमुक्त चित्ताला "हे विमुक्त चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे, अविमुक्त चित्ताला "हे अविमुक्त चित्त आहे" असे जाणून घ्यावे' - तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची पात्रता प्राप्त करतो. ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. जर त्याची अशी इच्छा असेल की - 'मी माझ्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करावे, जसे की - एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, lakh जन्म, अनेक संवर्तकल्प, अनेक विवर्तकल्प, अनेक संवर्त-विवर्तकल्प - "तिथे मी अशा नावाचा होतो, अशा गोत्राचा होतो, अशा वर्णाचा होतो, असा माझा आहार होता, अशा प्रकारचे सुख-दुःख मी भोगले आणि एवढे माझे आयुष्य होते; तिथून च्युत होऊन मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही मी अशा नावाचा होतो, अशा गोत्राचा होतो, अशा वर्णाचा होतो, असा माझा आहार होता, अशा प्रकारचे सुख-दुःख मी भोगले आणि एवढे माझे आयुष्य होते; तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो" - अशा प्रकारे सविस्तर आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करावे' - तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची पात्रता प्राप्त करतो. ‘‘So [Pg.16] sace ākaṅkhati – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyyaṃ – ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti, iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. जर तो अशी इच्छा करतो – 'मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मृत्यू पावत असताना आणि पुन्हा जन्म घेत असताना, हीन आणि श्रेष्ठ, सुंदर आणि कुरूप, सुगतीला गेलेले आणि दुर्गतीला गेलेले पाहावे; आणि प्राणी आपापल्या कर्मांनुसार कसे गती प्राप्त करतात हे जाणावे – "अरेरे! हे प्राणी काय-दुश्चरित, वची-दुश्चरित आणि मनो-दुश्चरित यांनी युक्त होते, आर्यांची निंदा करणारे होते, मिथ्या दृष्टी बाळगणारे होते आणि मिथ्या दृष्टीनुसार कर्म करणारे होते; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे प्राणी काय-सुचरित, वची-सुचरित आणि मनो-सुचरित यांनी युक्त होते, आर्यांची निंदा न करणारे होते, सम्यक दृष्टी बाळगणारे होते आणि सम्यक दृष्टीनुसार कर्म करणारे होते; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत." अशा प्रकारे, मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मृत्यू पावत असताना आणि पुन्हा जन्म घेत असताना, हीन आणि श्रेष्ठ, सुंदर आणि कुरूप, सुगतीला गेलेले आणि दुर्गतीला गेलेले पाहावे; आणि प्राणी आपापल्या कर्मांनुसार कसे गती प्राप्त करतात हे जाणावे' – तर योग्य आधार असताना, तो त्या त्या विषयात प्रत्यक्ष अनुभव घेण्यास पात्र ठरतो. ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti. Tatiyaṃ. जर तो अशी इच्छा करतो – 'आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून, साक्षात करून, त्यात विहार करावा' – तर योग्य आधार असताना, तो त्या त्या विषयात प्रत्यक्ष अनुभव घेण्यास पात्र ठरतो. तिसरे. 4. Dussīlasuttaṃ ४. दुश्शील सुत्त 24. ‘‘Dussīlassa, bhikkhave, sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi na pāripūriṃ gacchati, pheggupi na pāripūriṃ gacchati, sāropi na pāripūriṃ gacchati; evamevaṃ kho, bhikkhave, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti [Pg.17] nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. २४. भिक्खूंनो, दुश्शील आणि शीलभ्रष्ट व्यक्तीच्या सम्यक समाधीचा मुख्य आधार नष्ट होतो. सम्यक समाधी नसताना, सम्यक समाधी भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या यथाभूत ज्ञानदर्शनाचा मुख्य आधार नष्ट होतो. यथाभूत ज्ञानदर्शन नसताना, यथाभूत ज्ञानदर्शन भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या निर्वेद आणि विरागाचा मुख्य आधार नष्ट होतो. निर्वेद आणि विराग नसताना, निर्वेद आणि विराग भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या विमुक्ती ज्ञानदर्शनाचा मुख्य आधार नष्ट होतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या वृक्षाच्या फांद्या आणि पाने नष्ट झाली असतील, तर त्याची सालही पूर्णत्वास जात नाही, त्याचे कवचही पूर्णत्वास जात नाही, त्याचे मऊ लाकूड देखील पूर्णत्वास जात नाही आणि त्याचा गाभा देखील पूर्णत्वास जात नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, दुश्शील आणि शीलभ्रष्ट व्यक्तीच्या सम्यक समाधीचा मुख्य आधार नष्ट होतो. सम्यक समाधी नसताना, सम्यक समाधी भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या यथाभूत ज्ञानदर्शनाचा मुख्य आधार नष्ट होतो. यथाभूत ज्ञानदर्शन नसताना, यथाभूत ज्ञानदर्शन भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या निर्वेद आणि विरागाचा मुख्य आधार नष्ट होतो. निर्वेद आणि विराग नसताना, निर्वेद आणि विराग भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या विमुक्ती ज्ञानदर्शनाचा मुख्य आधार नष्ट होतो. ‘‘Sīlavato, bhikkhave, sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi pāripūriṃ gacchati, pheggupi pāripūriṃ gacchati, sāropi pāripūriṃ gacchati; evamevaṃ kho, bhikkhave, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassana’’nti. Catutthaṃ. भिक्खूंनो, शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्तीच्या सम्यक समाधीला मुख्य आधार प्राप्त होतो. सम्यक समाधी असताना, सम्यक समाधी संपन्न व्यक्तीला यथाभूत ज्ञानदर्शनाचा मुख्य आधार प्राप्त होतो. यथाभूत ज्ञानदर्शन असताना, यथाभूत ज्ञानदर्शन संपन्न व्यक्तीला निर्वेद आणि विरागाचा मुख्य आधार प्राप्त होतो. निर्वेद आणि विराग असताना, निर्वेद आणि विराग संपन्न व्यक्तीला विमुक्ती ज्ञानदर्शनाचा मुख्य आधार प्राप्त होतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या वृक्षाच्या फांद्या आणि पाने समृद्ध असतील, तर त्याची सालही पूर्णत्वास जाते, त्याचे कवचही पूर्णत्वास जाते, त्याचे मऊ लाकूड देखील पूर्णत्वास जाते आणि त्याचा गाभा देखील पूर्णत्वास जातो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्तीच्या सम्यक समाधीला मुख्य आधार प्राप्त होतो. सम्यक समाधी असताना, सम्यक समाधी संपन्न व्यक्तीला यथाभूत ज्ञानदर्शनाचा मुख्य आधार प्राप्त होतो. यथाभूत ज्ञानदर्शन असताना, यथाभूत ज्ञानदर्शन संपन्न व्यक्तीला निर्वेद आणि विरागाचा मुख्य आधार प्राप्त होतो. निर्वेद आणि विराग असताना, निर्वेद आणि विराग संपन्न व्यक्तीला विमुक्ती ज्ञानदर्शनाचा मुख्य आधार प्राप्त होतो. चौथे. 5. Anuggahitasuttaṃ ५. अनुग्ग्रहीत सुत्त 25. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. २५. भिक्खूंनो, पाच अंगांनी उपकृत झालेली सम्यक दृष्टी ही चेतोविमुक्तीचे फल देणारी आणि चेतोविमुक्तीच्या फलाचे लाभ देणारी ठरते, तसेच ती प्रज्ञाविमुक्तीचे फल देणारी आणि प्रज्ञाविमुक्तीच्या फलाचे लाभ देणारी ठरते. ‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, sammādiṭṭhi sīlānuggahitā ca hoti, sutānuggahitā ca hoti, sākacchānuggahitā ca hoti, samathānuggahitā ca hoti, vipassanānuggahitā ca hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā cā’’ti. Pañcamaṃ. ती पाच अंगे कोणती? भिक्खूंनो, या धम्मात सम्यक दृष्टी ही शीलाने उपकृत असते, सुताने (धम्मश्रवणाने) उपकृत असते, साकच्छेने (धम्मचर्चेने) उपकृत असते, समथाने उपकृत असते आणि विपश्यनेने उपकृत असते. भिक्खूंनो, या पाच अंगांनी उपकृत झालेली सम्यक दृष्टी ही चेतोविमुक्तीचे फल देणारी आणि चेतोविमुक्तीच्या फलाचे लाभ देणारी ठरते, तसेच ती प्रज्ञाविमुक्तीचे फल देणारी आणि प्रज्ञाविमुक्तीच्या फलाचे लाभ देणारी ठरते. पाचवे. 6. Vimuttāyatanasuttaṃ ६. विमुत्तायतन सुत्त 26. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, vimuttāyatanāni yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā [Pg.18] vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. २६. भिक्खूंनो, ही पाच विमुक्तीची आयतने आहेत, ज्यांमध्ये अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त असलेले चित्त मुक्त होते, क्षीण न झालेले आसव क्षीण होतात आणि प्राप्त न झालेले अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त होते. ‘‘Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī. Yathā yathā, bhikkhave, tassa bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. ती पाच कोणती? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूला शास्ता (बुद्ध) किंवा गुरुस्थानी असलेले एखादे सब्रह्मचारी धम्म उपदेशित करतात. भिक्खूंनो, ज्या ज्या प्रकारे शास्ता किंवा गुरुस्थानी असलेले एखादे सब्रह्मचारी त्या भिक्खूला धम्म उपदेशित करतात, त्या त्या प्रकारे तो त्या धम्मातील अर्थाचा अनुभव घेतो आणि धम्माचा अनुभव घेतो. अर्थ आणि धम्म जाणणाऱ्या त्या भिक्खूच्या मनात प्रमोद उत्पन्न होतो. प्रमोद उत्पन्न झालेल्याला प्रीती प्राप्त होते. प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याचा काय शांत होतो. शांत काय असलेला सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी असलेल्याचे चित्त समाहित होते. भिक्खूंनो, हे पहिले विमुक्तीचे आयतन आहे, ज्यामध्ये अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त असलेले चित्त मुक्त होते, क्षीण न झालेले आसव क्षीण होतात आणि प्राप्त न झालेले अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त होते. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! भिक्खूला शास्ता धर्मोपदेश करीत नाहीत किंवा गुरुस्थानी असलेला एखादा सब्रह्मचारीही धर्मोपदेश करीत नाही; परंतु त्याने जसा ऐकला आहे, जसा अभ्यासला आहे, तसा तो धर्म इतरांना विस्ताराने उपदेशितो. भिक्खूहो! जसा जसा तो भिक्खू जसा ऐकलेला, जसा अभ्यासलेला धर्म इतरांना विस्ताराने उपदेशितो, तसा तसा त्याला त्या धर्मातील अर्थाचा बोध होतो आणि धर्माचा बोध होतो. अर्थाचा व धर्माचा बोध झालेल्या त्याला प्रमोद उत्पन्न होतो. प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याची काया शांत होते. जिची काया शांत झाली आहे, तो सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी असलेल्याचे चित्त समाहित होते. भिक्खूहो! हे दुसरे विमुक्तीचे आयतन आहे, जेथे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, क्षीण न झालेले आसव क्षयाला जातात आणि प्राप्त न झालेले अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त होते. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino [Pg.19] dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino…pe… yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! भिक्खूला शास्ता धर्मोपदेश करीत नाहीत किंवा गुरुस्थानी असलेला एखादा सब्रह्मचारीही धर्मोपदेश करीत नाही, तसेच तो स्वतःही जसा ऐकला आहे, जसा अभ्यासला आहे, तसा धर्म इतरांना विस्ताराने उपदेशित नाही; परंतु त्याने जसा ऐकला आहे, जसा अभ्यासला आहे, तशा धर्माचे तो विस्ताराने सज्झाय करतो. भिक्खूहो! जसा जसा तो भिक्खू जसा ऐकलेला, जसा अभ्यासलेला धर्म विस्ताराने सज्झाय करतो, तसा तसा त्याला त्या धर्मातील अर्थाचा बोध होतो आणि धर्माचा बोध होतो. अर्थाचा व धर्माचा बोध झालेल्या त्याला प्रमोद उत्पन्न होतो. प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याची काया शांत होते. जिची काया शांत झाली आहे, तो सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी असलेल्याचे चित्त समाहित होते. भिक्खूहो! हे तिसरे विमुक्तीचे आयतन आहे, जेथे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, क्षीण न झालेले आसव क्षयाला जातात आणि प्राप्त न झालेले अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त होते. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti; api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! भिक्खूला शास्ता धर्मोपदेश करीत नाहीत किंवा गुरुस्थानी असलेला एखादा सब्रह्मचारीही धर्मोपदेश करीत नाही, तसेच तो स्वतःही जसा ऐकला आहे, जसा अभ्यासला आहे, तसा धर्म इतरांना विस्ताराने उपदेशित नाही, तसेच तो विस्ताराने सज्झायही करीत नाही; परंतु त्याने जसा ऐकला आहे, जसा अभ्यासला आहे, तशा धर्माचा तो मनाने अनुवितर्क करतो, अनुविचार करतो आणि मनाने त्याचे अनुप्रेक्षण करतो. भिक्खूहो! जसा जसा तो भिक्खू जसा ऐकलेला, जसा अभ्यासलेला धर्म मनाने अनुवितर्क करतो, अनुविचार करतो आणि मनाने त्याचे अनुप्रेक्षण करतो, तसा तसा त्याला त्या धर्मातील अर्थाचा बोध होतो आणि धर्माचा बोध होतो. अर्थाचा व धर्माचा बोध झालेल्या त्याला प्रमोद उत्पन्न होतो. प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याची काया शांत होते. जिची काया शांत झाली आहे, तो सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी असलेल्याचे चित्त समाहित होते. भिक्खूहो! हे चौथे विमुक्तीचे आयतन आहे, जेथे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, क्षीण न झालेले आसव क्षयाला जातात आणि प्राप्त न झालेले अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त होते. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati; api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Yathā yathā, bhikkhave, bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ [Pg.20] vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti. पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! भिक्खूला शास्ता धर्मोपदेश करीत नाहीत किंवा गुरुस्थानी असलेला एखादा सब्रह्मचारीही धर्मोपदेश करीत नाही, तसेच तो स्वतःही जसा ऐकला आहे, जसा अभ्यासला आहे, तसा धर्म इतरांना विस्ताराने उपदेशित नाही, तसेच तो विस्ताराने सज्झायही करीत नाही, तसेच तो मनाने अनुवितर्क, अनुविचार व अनुप्रेक्षणही करीत नाही; परंतु त्याने एखादे समाधिनिमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असते, चांगल्या प्रकारे मनसिकार केलेले असते, चांगल्या प्रकारे धारण केलेले असते आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध केलेले असते. भिक्खूहो! जसे जसे त्या भिक्खूने एखादे समाधिनिमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले, चांगल्या प्रकारे मनसिकार केलेले, चांगल्या प्रकारे धारण केलेले आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध केलेले असते, तसे तसे त्याला त्या धर्मातील अर्थाचा बोध होतो आणि धर्माचा बोध होतो. अर्थाचा व धर्माचा बोध झालेल्या त्याला प्रमोद उत्पन्न होतो. प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याची काया शांत होते. जिची काया शांत झाली आहे, तो सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी असलेल्याचे चित्त समाहित होते. भिक्खूहो! हे पाचवे विमुक्तीचे आयतन आहे, जेथे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, क्षीण न झालेले आसव क्षयाला जातात आणि प्राप्त न झालेले अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त होते. ‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca vimuttāyatanāni yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti, ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī’’ti. Chaṭṭhaṃ. भिक्खूहो! हीच ती पाच विमुक्तीची आयतने आहेत, जेथे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूचे अमुक्त चित्त मुक्त होते, क्षीण न झालेले आसव क्षयाला जातात आणि प्राप्त न झालेले अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त होते. सहावे सुत्त समाप्त. 7. Samādhisuttaṃ ७. समाधिसुत्त 27. ‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha appamāṇaṃ nipakā patissatā. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvayataṃ appamāṇaṃ nipakānaṃ patissatānaṃ pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjanti. Katamāni pañca? ‘Ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati, ‘ayaṃ samādhi ariyo nirāmiso’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati, ‘ayaṃ samādhi akāpurisasevito’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati, ‘ayaṃ samādhi santo paṇīto paṭippassaddhaladdho ekodibhāvādhigato, na saṅkhāraniggayhavāritagato’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati, ‘sato kho panāhaṃ imaṃ samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati. २७. भिक्खूहो! प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन अप्रमाण समाधीची भावना करा. भिक्खूहो! प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन अप्रमाण समाधीची भावना करणाऱ्यांना पाच प्रकारची ज्ञाने स्वतःच्याच ठिकाणी उत्पन्न होतात. कोणती पाच? 'ही समाधी वर्तमानकाळात सुख देणारी आहे आणि भविष्यकाळात सुखकारक विपाक देणारी आहे' असे स्वतःच्याच ठिकाणी ज्ञान उत्पन्न होते; 'ही समाधी आर्यांची आणि निरामिश आहे' असे स्वतःच्याच ठिकाणी ज्ञान उत्पन्न होते; 'ही समाधी सत्पुरुषांद्वारे सेविली गेली आहे' असे स्वतःच्याच ठिकाणी ज्ञान उत्पन्न होते; 'ही समाधी शांत, प्रणीत, क्लेशांच्या शांततेने प्राप्त झालेली, एकाग्रतेने प्राप्त झालेली आहे आणि ती क्लेशांना बळजबरीने दाबून रोखलेली नाही' असे स्वतःच्याच ठिकाणी ज्ञान उत्पन्न होते; 'मी जागरूक राहूनच या समाधीत प्रवेश करतो आणि जागरूक राहूनच यातून बाहेर पडतो' असे स्वतःच्याच ठिकाणी ज्ञान उत्पन्न होते. ‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha appamāṇaṃ nipakā patissatā. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvayataṃ appamāṇaṃ nipakānaṃ patissatānaṃ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantī’’ti. Sattamaṃ. भिक्खूहो! प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन अप्रमाण समाधीची भावना करा. भिक्खूहो! प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन अप्रमाण समाधीची भावना करणाऱ्यांना ही पाच ज्ञाने स्वतःच्याच ठिकाणी उत्पन्न होतात. सातवे सुत्त समाप्त. 8. Pañcaṅgikasuttaṃ ८. पंचंगिकसुत्त 28. ‘‘Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa bhāvanaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – २८. "भिक्खूंनो, मी तुम्हाला आर्य पंचअंगिक सम्यक समाधीच्या भावनेचा (विकासाचा) उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका, चांगल्या प्रकारे मनात साठवा; मी बोलतो." "तसेच असो, भंते," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत पुढे म्हणाले – ‘‘Katamā [Pg.21] ca, bhikkhave, ariyassa pañcaṅgikassa sammāsamādhissa bhāvanā? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya. Sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharinī. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ paṭhamā bhāvanā. "आणि भिक्खूंनो, आर्य पंचअंगिक सम्यक समाधीची भावना कोणती आहे? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करतो आणि त्यात विहार करतो, जे विवेकजन्य (अलिप्ततेतून उत्पन्न) प्रीती आणि सुखाने युक्त असते आणि ज्यात वितर्क व विचार असतात. तो आपल्या याच शरीराला विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, पूर्णपणे भरून टाकतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग असा नसतो जो विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने व्यापलेला नसेल. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा चतुर न्हावी किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा काशाच्या पात्रात स्नानाचे चूर्ण (उटणे) टाकून, त्यावर थोडे थोडे पाणी शिंपडून शिंपडून ते मळतो, जेणेकरून तो उटण्याचा गोळा पाण्याच्या ओलसरपणाने युक्त होतो, ओलसरपणाने वेढला जातो, आतून आणि बाहेरून ओलसरपणाने व्यापला जातो, परंतु त्यातून पाणी गळत नाही. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू आपल्या याच शरीराला विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, पूर्णपणे भरून टाकतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग असा नसतो जो विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने व्यापलेला नसेल. भिक्खूंनो, आर्य पंचअंगिक सम्यक समाधीची ही पहिली भावना आहे." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, udakarahado gambhīro ubbhidodako. Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca kālena kālaṃ sammā dhāraṃ nānuppaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya; nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ dutiyā bhāvanā. "पुन्हा, भिक्खूंनो, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करतो आणि त्यात विहार करतो, जे चित्ताची आंतरिक प्रसन्नता आणि एकाग्रतेने युक्त असते, आणि समाधीजन्य (एकाग्रतेतून उत्पन्न) प्रीती आणि सुखाने युक्त असते, ज्यात वितर्क व विचार नसतात. तो आपल्या याच शरीराला समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, पूर्णपणे भरून टाकतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग असा नसतो जो समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने व्यापलेला नसेल. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा खोल पाण्याचा तलाव असेल, ज्यामध्ये खालूनच पाणी उफाळून येत असेल, आणि त्याला पूर्व दिशेकडून पाण्याचा कोणताही मार्ग नसेल, पश्चिम दिशेकडून पाण्याचा कोणताही मार्ग नसेल, उत्तर दिशेकडून पाण्याचा कोणताही मार्ग नसेल, दक्षिण दिशेकडून पाण्याचा कोणताही मार्ग नसेल, आणि पाऊसही वेळोवेळी योग्य प्रकारे पर्जन्यवृष्टी करत नसेल; तरीही त्या तलावातूनच थंड पाण्याचा प्रवाह उफाळून येऊन त्या तलावालाच थंड पाण्याने ओले करेल, सर्व बाजूंनी ओले करेल, पूर्णपणे भरून टाकेल आणि व्यापून टाकेल; त्या संपूर्ण तलावाचा कोणताही भाग असा नसेल जो थंड पाण्याने व्यापलेला नसेल. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू आपल्या याच शरीराला समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, पूर्णपणे भरून टाकतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग असा नसतो जो समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने व्यापलेला नसेल. भिक्खूंनो, आर्य पंचअंगिक सम्यक समाधीची ही दुसरी भावना आहे." ‘‘Puna [Pg.22] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni; nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ tatiyā bhāvanā. "पुन्हा, भिक्खूंनो, भिक्खू प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे... तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश करतो आणि त्यात विहार करतो, जे निष्प्रीतिक (प्रीतीरहित) सुखाने युक्त असते. तो आपल्या याच शरीराला निष्प्रीतिक सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, पूर्णपणे भरून टाकतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग असा नसतो जो निष्प्रीतिक सुखाने व्यापलेला नसेल. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे निळ्या कमळांच्या (उत्पल), तांबड्या कमळांच्या (पदुम) किंवा पांढऱ्या कमळांच्या (पुंडरीक) तलावात काही निळी, तांबडी किंवा पांढरी कमळे पाण्यातच जन्माला येतात, पाण्यातच वाढतात, पाण्यातून वर न निघता पाण्याच्या आतच बुडून राहून वाढतात. ती कमळे शेंड्यापासून मुळापर्यंत थंड पाण्याने ओली होतात, सर्व बाजूंनी ओली होतात, पूर्णपणे भरून जातात आणि व्यापली जातात; त्या निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांचा कोणताही भाग असा नसतो जो थंड पाण्याने व्यापलेला नसेल. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू आपल्या याच शरीराला निष्प्रीतिक सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, पूर्णपणे भरून टाकतो आणि व्यापून टाकतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग असा नसतो जो निष्प्रीतिक सुखाने व्यापलेला नसेल. भिक्खूंनो, आर्य पंचअंगिक सम्यक समाधीची ही तिसरी भावना आहे." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ catutthā bhāvanā. "पुन्हा, भिक्खूंनो, भिक्खू सुखाचा आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करतो आणि त्यात विहार करतो, जे अदुःख-असुख असते, आणि जे उपेक्षेमुळे स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असते. तो आपल्या याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग असा नसतो जो अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापलेला नसेल. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य पांढऱ्या वस्त्राने डोक्यासह स्वतःला पूर्णपणे झाकून बसलेला असेल, आणि त्याच्या शरीराचा कोणताही भाग असा नसेल जो त्या पांढऱ्या वस्त्राने व्यापलेला नसेल. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू आपल्या याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो; त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग असा नसतो जो अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापलेला नसेल. भिक्खूंनो, आर्य पंचअंगिक सम्यक समाधीची ही चौथी भावना आहे." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno paccavekkhaṇānimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Seyyathāpi, bhikkhave, aññova aññaṃ paccavekkheyya, ṭhito vā nisinnaṃ paccavekkheyya, nisinno vā nipannaṃ paccavekkheyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno paccavekkhaṇānimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Ariyassa, bhikkhave, pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ pañcamā bhāvanā. Evaṃ bhāvite kho[Pg.23], bhikkhave, bhikkhu ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. "पुन्हा, भिक्खूंनो, भिक्खूने प्रत्यावेक्षण-निमित्त (पुनरावलोकनाचे लक्षण) चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असते, चांगल्या प्रकारे मनात साठवलेले असते, चांगल्या प्रकारे धारण केलेले असते आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे भेदून जाणलेले असते. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य दुसऱ्या मनुष्याचे निरीक्षण करतो; किंवा उभा असलेला मनुष्य बसलेल्या मनुष्याचे निरीक्षण करतो, किंवा बसलेला मनुष्य झोपलेल्या मनुष्याचे निरीक्षण करतो. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खूने प्रत्यावेक्षण-निमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असते, चांगल्या प्रकारे मनात साठवलेले असते, चांगल्या प्रकारे धारण केलेले असते आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे भेदून जाणलेले असते. भिक्खूंनो, आर्य पंचअंगिक सम्यक समाधीची ही पाचवी भावना आहे. भिक्खूंनो, जेव्हा आर्य पंचअंगिक सम्यक समाधीची अशा प्रकारे भावना केली जाते, अशा प्रकारे तिचा वारंवार सराव केला जातो, तेव्हा भिक्खू ज्या ज्या अभिज्ञेने साक्षात्करणीय धर्माच्या साक्षात्कारासाठी आपले चित्त वळवतो, त्या त्या बाबतीत योग्य परिस्थिती (आधार) असताना तो प्रत्यक्ष साक्षात्कार करण्यास समर्थ होतो." ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, udakamaṇiko ādhāre ṭhapito pūro udakassa samatittiko kākapeyyo. Tamenaṃ balavā puriso yato yato āvajjeyya, āgaccheyya udaka’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. “भिक्खूंनो, समजा, एका आधारावर पाण्याचा घडा ठेवलेला आहे, जो काठोकाठ पाण्याने भरलेला आहे की कावळेही त्यातून सहज पाणी पिऊ शकतील. जर एखाद्या बलवान माणसाने तो कोणत्याही दिशेला झुकवला, तर पाणी बाहेर येईल का?” “होय, भंते.” “तसेच, भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खूने अशा प्रकारे पाच अंगांनी युक्त अशा आर्य सम्यक समाधीची भावना केली असेल आणि तिचा वारंवार सराव केला असेल, तेव्हा ज्या ज्या अभिज्ञा-साक्षात्करणीय धर्माकडे तो आपले चित्त अभिज्ञा-साक्षात्कारासाठी वळवतो, त्या त्या बाबतीत योग्य आधार असताना तो प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, same bhūmibhāge pokkharaṇī caturaṃsā ālibaddhā pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Tamenaṃ balavā puriso yato yato āliṃ muñceyya, āgaccheyya udaka’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa…pe… sati sati āyatane. “भिक्खूंनो, समजा, एका सपाट जमिनीवर चहूबाजूंनी बांध घातलेले एक चौकोनी तळं आहे, जे काठोकाठ पाण्याने भरलेले आहे की कावळेही त्यातून सहज पाणी पिऊ शकतील. जर एखाद्या बलवान माणसाने कोणत्याही बाजूचा बांध काढला, तर पाणी बाहेर येईल का?” “होय, भंते.” “तसेच, भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खूने अशा प्रकारे पाच अंगांनी युक्त अशा आर्य सम्यक समाधीची भावना केली असेल आणि तिचा वारंवार सराव केला असेल, तेव्हा ज्या ज्या अभिज्ञा-साक्षात्करणीय धर्माकडे... (पूर्ववत)... योग्य आधार असताना तो प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, subhūmiyaṃ catumahāpathe ājaññaratho yutto assa ṭhito odhastapatodo. Tamenaṃ dakkho yoggācariyo assadammasārathi abhiruhitvā vāmena hatthena rasmiyo gahetvā dakkhiṇena hatthena patodaṃ gahetvā yenicchakaṃ yadicchakaṃ sāreyyapi paccāsāreyyapi. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. “भिक्खूंनो, समजा, एका सपाट जमिनीवर, चवाठ्यावर उत्तम जातीच्या घोड्यांचा रथ जोडलेला उभा आहे आणि चाबूक हातात घेण्यास तयार आहे. एक कुशल सारथी, घोड्यांना वश करणारा प्रशिक्षक त्यावर आरूढ होऊन, डाव्या हाताने लगाम धरून आणि उजव्या हाताने चाबूक घेऊन, त्याला पाहिजे त्या मार्गाने, पाहिजे तिथे पुढे नेऊ शकतो किंवा मागे वळवू शकतो. तसेच, भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खूने अशा प्रकारे पाच अंगांनी युक्त अशा आर्य सम्यक समाधीची भावना केली असेल आणि तिचा वारंवार सराव केला असेल, तेव्हा ज्या ज्या अभिज्ञा-साक्षात्करणीय धर्माकडे तो आपले चित्त अभिज्ञा-साक्षात्कारासाठी वळवतो, त्या त्या बाबतीत योग्य आधार असताना तो प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. “जर त्याची अशी इच्छा असेल की— ‘मी विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घ्यावा— एक असून अनेक व्हावे... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत शरीराने वश करावे,’ तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” ‘‘So [Pg.24] sace ākaṅkhati – ‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. “जर त्याची अशी इच्छा असेल की— ‘मी मानवी मर्यादा ओलांडणाऱ्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने दोन्ही प्रकारचे आवाज ऐकावेत— दिव्य आणि मानवी, जे दूरचेही आहेत आणि जवळचेही,’ तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” ‘‘So sace akaṅkhati – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, sadosaṃ vā cittaṃ… vītadosaṃ vā cittaṃ… samohaṃ vā cittaṃ… vītamohaṃ vā cittaṃ… saṃkhittaṃ vā cittaṃ… vikkhittaṃ vā cittaṃ… mahaggataṃ vā cittaṃ… amahaggataṃ vā cittaṃ… sauttaraṃ vā cittaṃ… anuttaraṃ vā cittaṃ… samāhitaṃ vā cittaṃ… asamāhitaṃ vā cittaṃ… vimuttaṃ vā cittaṃ… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. “जर त्याची अशी इच्छा असेल की— ‘मी इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला स्वतःच्या चित्ताने जाणून घ्यावे— सराग चित्ताला “सराग चित्त” म्हणून जाणावे, वीतराग चित्ताला “वीतराग चित्त” म्हणून जाणावे; सदोष चित्ताला... वीतदोष चित्ताला... समोह चित्ताला... वीतमोह चित्ताला... संकुचित चित्ताला... विखुरलेल्या चित्ताला... महग्गत चित्ताला... अमहग्गत चित्ताला... सउत्तर चित्ताला... अनुत्तर चित्ताला... समाहित चित्ताला... असमाहित चित्ताला... विमुक्त चित्ताला... अविमुक्त चित्ताला “अविमुक्त चित्त” म्हणून जाणावे,’ तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. “जर त्याची अशी इच्छा असेल की— ‘मी माझ्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करावे, जसे की— एक जन्म, दोन जन्म... अशा प्रकारे सविस्तर आणि वैशिष्ट्यांसह अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करावे,’ तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane. “जर त्याची अशी इच्छा असेल की— ‘मी मानवी मर्यादा ओलांडणाऱ्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी... कर्मांनुसार गती प्राप्त करणाऱ्या प्राण्यांना जाणावे,’ तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” ‘‘So sace ākaṅkhati – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti. Aṭṭhamaṃ. “जर त्याची अशी इच्छा असेल की— ‘मी आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहरावे,’ तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.” आठवे सूक्त समाप्त. 9. Caṅkamasuttaṃ ९. चङ्कमसुत्त 29. ‘‘Pañcime, bhikkhave, caṅkame ānisaṃsā. Katame pañca? Addhānakkhamo hoti, padhānakkhamo hoti, appābādho hoti, asitaṃ pītaṃ khāyitaṃ sāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, caṅkamādhigato samādhi ciraṭṭhitiko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca caṅkame ānisaṃsā’’ti. Navamaṃ. २९. “भिक्खूंनो, चङ्कमणाचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? मनुष्य लांबचा प्रवास करण्यास समर्थ होतो; तो ध्यानाचा सराव करण्यास समर्थ होतो; तो निरोगी राहतो; त्याने खाल्लेले, पिलेले, चघळलेले आणि चाखलेले अन्न नीट पचते; आणि चङ्कमणाने प्राप्त झालेली समाधी दीर्घकाळ टिकणारी असते. भिक्खूंनो, हे चङ्कमणाचे पाच फायदे आहेत.” नववे सूक्त समाप्त. 10. Nāgitasuttaṃ १०. नागितसुत्त 30. Evaṃ [Pg.25] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena icchānaṅgalaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Assosuṃ kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito icchānaṅgalaṃ anuppatto; icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi, satthā devamanussānaṃ buddho bhagavāti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā tassā rattiyā accayena pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhaṃsu uccāsaddamahāsaddā. ३०. असे मी ऐकले आहे— एक वेळ भगवान कोसल देशात मोठ्या भिक्खू संघासह चारिका करत असताना इच्छानङ्गल नावाच्या कोसलांच्या ब्राह्मण गावात पोहोचले. तिथे भगवान इच्छानङ्गल येथील इच्छानङ्गल वनखंडात विहरत होते. इच्छानङ्गलमधील ब्राह्मण गृहपतींनी ऐकले— “शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम इच्छानङ्गल येथे आले आहेत आणि इच्छानङ्गल वनखंडात विहरत आहेत. त्या पूजनीय गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की— ‘ते भगवान अर्हत, सम्यक संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत.’ त्यांनी देव, मार आणि ब्रह्मासह या जगाला, श्रमण-ब्राह्मणांसह या प्रजेला, देव आणि मनुष्यांसह स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने साक्षात करून इतरांना अवगत केले आहे. ते असा धम्म उपदेशितात जो सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहे, जो अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहे; ते संपूर्ण परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी आहे.” त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर, इच्छानङ्गलमधील ब्राह्मण गृहपतींनी भरपूर प्रमाणात खाद्य आणि भोज्य पदार्थ घेऊन इच्छानङ्गल वनखंडाकडे प्रस्थान केले; आणि तिथे पोहोचून ते बाहेरील प्रवेशद्वाराजवळ मोठा गोंगाट व कोलाहल करत उभे राहिले. Tena kho pana samayena āyasmā nāgito bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nāgitaṃ āmantesi – ‘‘ke pana kho, nāgita, uccāsaddamahāsaddā, kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? ‘‘Ete, bhante, icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya bahidvārakoṭṭhake ṭhitā bhagavantaññeva uddissa bhikkhusaṅghañcā’’ti. ‘‘Māhaṃ, nāgita, yasena samāgamaṃ, mā ca mayā yaso. Yo kho, nāgita, nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī, yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī [Pg.26] akasiralābhī. So taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyyā’’ti. त्या वेळी आयुष्यमान नागित भगवंतांचे उपस्थायक (सेवक) होते. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान नागितांना संबोधित केले – “नागिता, हा मोठा गोंगाट आणि मोठा आवाज कोणाचा आहे? जणू काही कोळी लोक मासे पकडताना ओरडत आहेत!” “भंते, हे इच्छानंगल येथील ब्राह्मण आणि गृहपती आहेत, जे भगवंत आणि भिक्खू संघासाठी भरपूर खाद्य आणि भोज्य पदार्थ घेऊन बाहेरील प्रवेशद्वारापाशी उभे आहेत.” “नागिता, मला कीर्ती नको आणि कीर्तीचा माझ्याशी संबंध नसो. नागिता, ज्याला या नैष्क्रम्य सुखाचा (नेक्खम्मसुख), प्रविवेक सुखाचा (पविवेकसुख), उपशम सुखाचा (उपसमसुख) आणि संबोधी सुखाचा (संबोधसुख) इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ होत नाही, तोच त्या विष्ठातुल्य सुखाचा (मीळ्हसुख), आळस सुखाचा (मिद्धसुख) आणि लाभ-सत्कार-कीर्तीच्या सुखाचा आस्वाद घेईल. परंतु, मला या नैष्क्रम्य सुखाचा, प्रविवेक सुखाचा, उपशम सुखाचा आणि संबोधी सुखाचा इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ होतो. मग मी त्या विष्ठातुल्य सुखाचा, आळस सुखाचा आणि लाभ-सत्कार-कीर्तीच्या सुखाचा आस्वाद का बरे घेईन?” ‘‘Adhivāsetu dāni, bhante, bhagavā, adhivāsetu sugato; adhivāsanakālo dāni, bhante, bhagavato. Yena yeneva dāni bhagavā gamissati taṃninnāva gamissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. Seyyathāpi, bhante, thullaphusitake deve vassante yathāninnaṃ udakāni pavattanti; evamevaṃ kho, bhante, yena yeneva dāni bhagavā gamissati, taṃninnāva gamissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. Taṃ kissa hetu? Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇa’’nti. “भंते, आता भगवंतांनी स्वीकृती द्यावी, सुगतांनी स्वीकृती द्यावी. भंते, आता भगवंतांच्या स्वीकृतीचीच वेळ आहे. आता भगवंत ज्या ज्या दिशेला जातील, त्या त्या दिशेकडेच नगरातील व ग्रामीण भागातील ब्राह्मण आणि गृहपती आकर्षित होतील. भंते, ज्याप्रमाणे मुसळधार पाऊस पडत असताना पाणी उताराच्या दिशेने वाहते; त्याचप्रमाणे, भंते, आता भगवंत ज्या ज्या दिशेला जातील, त्या त्या दिशेकडेच नगरातील व ग्रामीण भागातील ब्राह्मण आणि गृहपती आकर्षित होतील. याचे कारण काय? कारण, भंते, भगवंतांचे शील आणि प्रज्ञा तशी (महान) आहे.” ‘‘Māhaṃ, nāgita, yasena samāgamaṃ, mā ca mayā yaso. Yo kho, nāgita, nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī, yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. So taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyya. Asitapītakhāyitasāyitassa kho, nāgita, uccārapassāvo – eso tassa nissando. Piyānaṃ kho, nāgita, vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā – eso tassa nissando. Asubhanimittānuyogaṃ anuyuttassa kho, nāgita, subhanimitte pāṭikulyatā saṇṭhāti – eso tassa nissando. Chasu kho, nāgita, phassāyatanesu aniccānupassino viharato phasse pāṭikulyatā saṇṭhāti – eso tassa nissando. Pañcasu kho, nāgita, upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato upādāne pāṭikulyatā saṇṭhāti – eso tassa nissando’’ti. Dasamaṃ. “नागिता, मला कीर्ती नको आणि कीर्तीचा माझ्याशी संबंध नसो. नागिता, ज्याला या नैष्क्रम्य सुखाचा, प्रविवेक सुखाचा, उपशम सुखाचा आणि संबोधी सुखाचा इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ होत नाही, तोच त्या विष्ठातुल्य सुखाचा, आळस सुखाचा आणि लाभ-सत्कार-कीर्तीच्या सुखाचा आस्वाद घेईल. परंतु, मला या नैष्क्रम्य सुखाचा, प्रविवेक सुखाचा, उपशम सुखाचा आणि संबोधी सुखाचा इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ होतो. मग मी त्या विष्ठातुल्य सुखाचा, आळस सुखाचा आणि लाभ-सत्कार-कीर्तीच्या सुखाचा आस्वाद का बरे घेईन? नागिता, जे काही खाल्ले, प्यायले, चघळले आणि चाखले जाते, त्याचे रूपांतर मलमूत्रात होते – हाच त्याचा परिणाम (निस्यंद) आहे. नागिता, प्रिय व्यक्तींच्या किंवा वस्तूंच्या विनाशाने आणि बदलाने शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, दौर्मनस्य (मानसिक क्लेश) आणि उपायास (हताशपणा) उत्पन्न होतात – हाच त्याचा परिणाम आहे. नागिता, जो अशुभाच्या चिंतनात (अशुभनिमित्त) मग्न असतो, त्याला शुभाच्या निमित्ताविषयी घृणा (विराग) उत्पन्न होते – हाच त्याचा परिणाम आहे. नागिता, जो सहा स्पर्शायतनांमध्ये अनित्यता पाहत राहतो, त्याला स्पर्शाविषयी घृणा उत्पन्न होते – हाच त्याचा परिणाम आहे. नागिता, जो पाच उपादानस्कंधांमध्ये उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) पाहत राहतो, त्याला उपादानाविषयी घृणा उत्पन्न होते – हाच त्याचा परिणाम आहे.” दहावे सुत्त समाप्त. Pañcaṅgikavaggo tatiyo. पंचंगिक वर्ग तिसरा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Dve agāravupakkilesā, dussīlānuggahitena ca; Vimuttisamādhipañcaṅgikā, caṅkamaṃ nāgitena cāti. दोन अनादर सुत्ते, उपक्किलेस सुत्त, दुस्सील सुत्त, अनुग्गहीत सुत्त, विमुत्ती सुत्त, समाधी सुत्त, पंचंगिक सुत्त, चंकम सुत्त आणि नागित सुत्त. 4. Sumanavaggo ४. सुमन वर्ग 1. Sumanasuttaṃ १. सुमन सुत्त 31. Ekaṃ [Pg.27] samayaṃ…pe… anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sumanā rājakumārī pañcahi rathasatehi pañcahi rājakumārisatehi parivutā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho sumanā rājakumārī bhagavantaṃ etadavoca – ३१. एक वेळ भगवंत... श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या आरामात (जेतवनात) विहार करत होते. तेव्हा सुमन राजकन्या पाचशे रथांसह आणि पाचशे राजकन्यांच्या परिवारासह भगवंतांकडे आली. जवळ येऊन तिने भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या सुमन राजकन्येने भगवंतांना असे विचारले – ‘‘Idhassu, bhante, bhagavato dve sāvakā samasaddhā samasīlā samapaññā – eko dāyako, eko adāyako. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyuṃ. Devabhūtānaṃ pana nesaṃ, bhante, siyā viseso, siyā nānākaraṇa’’nti? “भंते, समजा भगवंतांचे दोन श्रावक आहेत, जे श्रद्धा, शील आणि प्रज्ञेमध्ये समान आहेत – परंतु एक दान देणारा (दायक) आहे आणि दुसरा दान न देणारा (अदायक) आहे. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर ते दोघेही सुगतीमध्ये, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. भंते, देव बनलेल्या त्या दोघांमध्ये काही फरक किंवा वेगळेपण असेल का?” ‘‘Siyā, sumane’’ti bhagavā avoca – ‘‘yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ devabhūto samāno pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena. Yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ devabhūto samāno imehi pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti’’. “असेल, सुमने,” भगवंत म्हणाले – “सुमने, जो दान देणारा आहे, तो देव बनल्यावर दान न देणाऱ्यापेक्षा पाच गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो – दिव्य आयुष्य, दिव्य वर्ण (सौंदर्य), दिव्य सुख, दिव्य कीर्ती (यश) आणि दिव्य अधिपत्य (अधिकार). सुमने, जो दान देणारा आहे, तो देव बनल्यावर दान न देणाऱ्यापेक्षा या पाच गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो.” ‘‘Sace pana te, bhante, tato cutā itthattaṃ āgacchanti, manussabhūtānaṃ pana nesaṃ, bhante, siyā viseso, siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Siyā, sumane’’ti bhagavā avoca – ‘‘yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ manussabhūto samāno pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti – mānusakena āyunā, mānusakena vaṇṇena, mānusakena sukhena, mānusakena yasena, mānusakena ādhipateyyena. Yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ manussabhūto samāno imehi pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti’’. “परंतु भंते, जर ते तिथून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) या मनुष्यलोकात आले, तर मनुष्य बनलेल्या त्या दोघांमध्ये काही फरक किंवा वेगळेपण असेल का?” “असेल, सुमने,” भगवंत म्हणाले – “सुमने, जो दान देणारा आहे, तो मनुष्य बनल्यावर दान न देणाऱ्यापेक्षा पाच गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो – मानवी आयुष्य, मानवी वर्ण (सौंदर्य), मानवी सुख, मानवी कीर्ती आणि मानवी अधिपत्य (अधिकार). सुमने, जो दान देणारा आहे, तो मनुष्य बनल्यावर दान न देणाऱ्यापेक्षा या पाच गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो.” ‘‘Sace pana te, bhante, ubho agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, pabbajitānaṃ pana nesaṃ, bhante, siyā viseso, siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Siyā, sumane’’ti bhagavā avoca – ‘‘yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ pabbajito samāno pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti – yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati appaṃ ayācito, yācitova bahulaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati [Pg.28] appaṃ ayācito, yācitova bahulaṃ senāsanaṃ paribhuñjati appaṃ ayācito, yācitova bahulaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati appaṃ ayācito. Yehi kho pana sabrahmacārīhi saddhiṃ viharati tyassa manāpeneva bahulaṃ kāyakammena samudācaranti appaṃ amanāpena, manāpeneva bahulaṃ vacīkammena samudācaranti appaṃ amanāpena, manāpeneva bahulaṃ manokammena samudācaranti appaṃ amanāpena, manāpaṃyeva bahulaṃ upahāraṃ upaharanti appaṃ amanāpaṃ. Yo so, sumane, dāyako so amuṃ adāyakaṃ pabbajito samāno imehi pañcahi ṭhānehi adhigaṇhātī’’ti. “परंतु भंते, जर ते दोघेही घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या घेतील (भिक्खू बनतील), तर भिक्खू बनलेल्या त्या दोघांमध्ये काही फरक किंवा वेगळेपण असेल का?” “असेल, सुमने,” भगवंत म्हणाले – “सुमने, जो दान देणारा आहे, तो भिक्खू बनल्यावर दान न देणाऱ्यापेक्षा पाच गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो – तो बहुधा याचना केल्यावरच (मागणी केल्यावरच) चीवराचा उपभोग घेतो, न मागता फार कमी; तो बहुधा याचना केल्यावरच पिंडपाताचा (अन्नाचा) उपभोग घेतो, न मागता फार कमी; तो बहुधा याचना केल्यावरच शयनासनाचा (निवासस्थानाचा) उपभोग घेतो, न मागता फार कमी; तो बहुधा याचना केल्यावरच ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिकाराचा (औषधोपचाराचा) उपभोग घेतो, न मागता फार कमी. तसेच, तो ज्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत (सहभिक्खूंसोबत) राहतो, ते त्याच्याशी बहुधा अनुकूल अशाच कायकर्माचे आचरण करतात, प्रतिकूल फार कमी; बहुधा अनुकूल अशाच वचीकर्माचे (वाणीचे) आचरण करतात, प्रतिकूल फार कमी; बहुधा अनुकूल अशाच मनोकर्माचे आचरण करतात, प्रतिकूल फार कमी; आणि बहुधा अनुकूल अशाच भेटवस्तू (पूजा-सत्कार) अर्पण करतात, प्रतिकूल फार कमी. सुमने, जो दान देणारा आहे, तो भिक्खू बनल्यावर दान न देणाऱ्यापेक्षा या पाच गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो.” ‘‘Sace pana te, bhante, ubho arahattaṃ pāpuṇanti, arahattappattānaṃ pana nesaṃ, bhante, siyā viseso, siyā nānākaraṇa’’nti? ‘‘Ettha kho panesāhaṃ, sumane, na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi, yadidaṃ vimuttiyā vimutti’’nti. “परंतु भन्ते, जर ते दोघेही अरहंतपद प्राप्त करते झाले, तर अरहंतपद प्राप्त झालेल्या त्यांच्यामध्ये काही वैशिष्ट्य किंवा फरक असेल का?” “सुमने, या बाबतीत मी त्यांच्या विमुक्तीमध्ये (मुक्ततेमध्ये) कोणताही फरक सांगत नाही, म्हणजेच एकाची विमुक्ती आणि दुसऱ्याची विमुक्ती यात काहीही फरक नाही.” ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvañcidaṃ, bhante, alameva dānāni dātuṃ alaṃ puññāni kātuṃ; yatra hi nāma devabhūtassāpi upakārāni puññāni, manussabhūtassāpi upakārāni puññāni, pabbajitassāpi upakārāni puññānī’’ti. ‘‘Evametaṃ, sumane! Alañhi, sumane, dānāni dātuṃ alaṃ puññāni kātuṃ! Devabhūtassāpi upakārāni puññāni, manussabhūtassāpi upakārāni puññāni, pabbajitassāpi upakārāni puññānī’’ti. “आश्चर्यकारक आहे भन्ते, अद्भुत आहे भन्ते! भन्ते, दान देणे आणि पुण्यकर्मे करणे हे अत्यंत योग्यच आहे; कारण पुण्य हे देव झालेल्यालाही उपकारक ठरते, मनुष्य झालेल्यालाही उपकारक ठरते आणि प्रव्रजित (भिक्खू) झालेल्यालाही उपकारक ठरते.” “हे असेच आहे सुमने! सुमने, दान देणे आणि पुण्यकर्मे करणे हे खरोखरच योग्य आहे! पुण्य हे देव झालेल्यालाही उपकारक ठरते, मनुष्य झालेल्यालाही उपकारक ठरते आणि प्रव्रजित झालेल्यालाही उपकारक ठरते.” Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – भगवान असे म्हणाले. हे बोलून सुगत शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले – ‘‘Yathāpi cando vimalo, gacchaṃ ākāsadhātuyā; Sabbe tārāgaṇe loke, ābhāya atirocati. “ज्याप्रमाणे आकाशातून प्रवास करणारा निर्मळ चंद्र आपल्या प्रकाशाने जगातील सर्व तारागणांना मागे टाकून अधिक शोभून दिसतो, ‘‘Tatheva sīlasampanno, saddho purisapuggalo; Sabbe maccharino loke, cāgena atirocati. त्याचप्रमाणे शीलसंपन्न आणि श्रद्धावान मनुष्य आपल्या दातृत्वाने (त्यागाने) जगातील सर्व कंजूष लोकांना मागे टाकून अधिक शोभून दिसतो. ‘‘Yathāpi megho thanayaṃ, vijjumālī satakkaku; Thalaṃ ninnañca pūreti, abhivassaṃ vasundharaṃ. ज्याप्रमाणे विजांच्या माळांनी युक्त असलेला आणि शेकडो शिखरे असलेला मेघ गर्जना करत पृथ्वीवर मुसळधार पाऊस पाडून सखल व उंच जमीन पाण्याने भरून टाकतो, ‘‘Evaṃ dassanasampanno, sammāsambuddhasāvako; Macchariṃ adhigaṇhāti, pañcaṭhānehi paṇḍito. त्याचप्रमाणे सम्यक्संबुद्धांचा तो प्रज्ञावान श्रावक, जो ज्ञानदृष्टीने संपन्न आहे, तो कंजूष माणसाला पाच गोष्टींमध्ये मागे टाकतो: ‘‘Āyunā [Pg.29] yasasā ceva, vaṇṇena ca sukhena ca; Sa ve bhogaparibyūḷho, pecca sagge pamodatī’’ti. paṭhamaṃ; आयुष्य, यश, वर्ण (सौंदर्य), सुख आणि वैभव. तो भोगांनी समृद्ध होऊन मृत्यूनंतर स्वर्गात आनंदित होतो.” (पहिले सुत्त समाप्त) 2. Cundīsuttaṃ २. चुन्दी सुत्त 32. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho cundī rājakumārī pañcahi rathasatehi pañcahi ca kumārisatehi parivutā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho cundī rājakumārī bhagavantaṃ etadavoca – ३२. एक वेळ भगवान राजगृहातील वेळुवनातील कलन्दकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा राजकुमारी चुन्दी पाचशे रथांसह आणि पाचशे राजकन्यांसह जेथे भगवान होते तेथे आली; जवळ येऊन भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेली राजकुमारी चुन्दी भगवंतांना म्हणाली – ‘‘Amhākaṃ, bhante, bhātā cundo nāma rājakumāro, so evamāha – ‘yadeva so hoti itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato, dhammaṃ saraṇaṃ gato, saṅghaṃ saraṇaṃ gato, pāṇātipātā paṭivirato, adinnādānā paṭivirato, kāmesumicchācārā paṭivirato, musāvādā paṭivirato, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggati’nti. Sāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ pucchāmi – ‘kathaṃrūpe kho, bhante, satthari pasanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggatiṃ? Kathaṃrūpe dhamme pasanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggatiṃ? Kathaṃrūpe saṅghe pasanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggatiṃ? Kathaṃrūpesu sīlesu paripūrakārī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃyeva upapajjati, no duggati’’’nti? “भन्ते, आमचा भाऊ चुन्द नावाचा राजकुमार आहे, तो असे म्हणतो – ‘जी कोणी स्त्री किंवा पुरुष बुद्धाला शरण जातो, धम्माला शरण जातो, संघाला शरण जातो, प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहतो, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त राहतो, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहतो, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त राहतो; तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर केवळ सुगतीलाच प्राप्त होतो, दुर्गतीला नाही.’ म्हणून भन्ते, मी भगवंतांना विचारते – ‘भन्ते, कशा प्रकारच्या शास्त्यांवर (गुरूवर) श्रद्धा ठेवणारा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर केवळ सुगतीलाच प्राप्त होतो, दुर्गतीला नाही? कशा प्रकारच्या धम्मावर श्रद्धा ठेवणारा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर केवळ सुगतीलाच प्राप्त होतो, दुर्गतीला नाही? कशा प्रकारच्या संघावर श्रद्धा ठेवणारा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर केवळ सुगतीलाच प्राप्त होतो, दुर्गतीला नाही? आणि कशा प्रकारच्या शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर केवळ सुगतीलाच प्राप्त होतो, दुर्गतीला नाही?’” ‘‘Yāvatā, cundi, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññināsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye kho, cundi, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti. “चुन्दी, जितके काही प्राणी आहेत – मग ते अपद (पाय नसलेले) असोत, द्विपद (दोन पाय असलेले) असोत, चतुष्पद (चार पाय असलेले) असोत, बहुपद (अनेक पाय असलेले) असोत, रूपी (रूप असलेले) असोत, अरूपी (रूप नसलेले) असोत, संज्ञी (संज्ञा असलेले) असोत, असंज्ञी (संज्ञा नसलेले) असोत किंवा नैवसंज्ञी-नासंज्ञी असोत – त्या सर्वांमध्ये अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जातात. चुन्दी, जे बुद्धांवर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठच फळ प्राप्त होते. ‘‘Yāvatā, cundi, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyati. Ye, cundi, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti. “चुन्दी, जितके काही संस्कृत (उत्पन्न केलेले/नियमबद्ध) धर्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो. चुन्दी, जे आर्य अष्टांगिक मार्गावर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठच फळ प्राप्त होते. ‘‘Yāvatā[Pg.30], cundi, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ – madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ye kho, cundi, virāge dhamme pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti. “चुन्दी, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये विराग (आसक्तीचा अभाव) हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो, म्हणजेच – मदाचे मर्दन करणारा, तृष्णेचे शमन करणारा, आसक्तीचे समूळ उच्चाटन करणारा, संसारचक्राचा छेद करणारा, तृष्णेचा क्षय करणारा, विराग, निरोध आणि निर्वाण. चुन्दी, जे विराग धम्मावर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठच फळ प्राप्त होते. ‘‘Yāvatā, cundi, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ – cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Ye kho, cundi, saṅghe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti. “चुन्दी, जितके काही संघ किंवा समूह आहेत, त्या सर्वांमध्ये तथागतांचा श्रावकसंघ हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो, म्हणजेच – चार पुरुषयुगे (जोड्या) आणि आठ पुरुषपुद्गल (व्यक्ती). भगवंतांचा हा श्रावकसंघ आहुती देण्यास योग्य (आहुनेय), पाहुणचारास योग्य (पाहुनेय), दक्षिणेस योग्य (दक्षिणेय), हात जोडून नमस्कार करण्यास योग्य (अंजलिकरणीय) आणि जगाचे सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे. चुन्दी, जे संघावर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठच फळ प्राप्त होते. ‘‘Yāvatā, cundi, sīlāni, ariyakantāni sīlāni tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ – akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni. Ye kho, cundi, ariyakantesu sīlesu paripūrakārino, agge te paripūrakārino. Agge kho pana paripūrakārīnaṃ aggo vipāko hotī’’ti. “चुन्दी, जितकी काही शिले आहेत, त्या सर्वांमध्ये आर्यांना प्रिय असलेली शिले सर्वश्रेष्ठ म्हटली जातात, जी अखंड, अछिद्र, डाग नसलेली, निष्कलंक, बंधनांतून मुक्त करणारी, विद्वानांनी प्रशंसलेली, चुकीच्या हेतूने न स्वीकारलेली आणि समाधीला पूरक असणारी आहेत. चुन्दी, जे आर्यांना प्रिय असलेल्या शीलांचे परिपूर्ण पालन करतात, ते सर्वश्रेष्ठ गोष्टीचे पालन करतात. आणि सर्वश्रेष्ठ गोष्टीचे पालन करणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठच फळ प्राप्त होते.” ‘‘Aggato ve pasannānaṃ, aggaṃ dhammaṃ vijānataṃ; Agge buddhe pasannānaṃ, dakkhiṇeyye anuttare. “सर्वश्रेष्ठ धम्माला जाणून घेऊन, जे सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवतात; जे सर्वश्रेष्ठ, दक्षिणेस योग्य आणि अनुपम अशा बुद्धांवर श्रद्धा ठेवतात; ‘‘Agge dhamme pasannānaṃ, virāgūpasame sukhe; Agge saṅghe pasannānaṃ, puññakkhette anuttare. जे विराग, उपशम आणि सुख देणाऱ्या सर्वश्रेष्ठ धम्मावर श्रद्धा ठेवतात; जे जगाचे अनुपम पुण्यक्षेत्र असलेल्या सर्वश्रेष्ठ संघावर श्रद्धा ठेवतात; ‘‘Aggasmiṃ dānaṃ dadataṃ, aggaṃ puññaṃ pavaḍḍhati; Aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca, yaso kitti sukhaṃ balaṃ. त्या सर्वश्रेष्ठ रतनांना दान देणाऱ्यांचे सर्वश्रेष्ठ पुण्य वाढते; त्यांचे सर्वश्रेष्ठ आयुष्य, वर्ण (सौंदर्य), यश, कीर्ती, सुख आणि बल वाढते. ‘‘Aggassa dātā medhāvī, aggadhammasamāhito; Devabhūto manusso vā, aggappatto pamodatī’’ti. dutiyaṃ; सर्वश्रेष्ठ धम्मामध्ये लीन असलेला प्रज्ञावान मनुष्य, जेव्हा सर्वश्रेष्ठ रतनांना दान देतो, तेव्हा तो देव असो वा मनुष्य, सर्वश्रेष्ठ पदाला प्राप्त होऊन आनंदित होतो.” (दुसरे सुत्त समाप्त) 3. Uggahasuttaṃ ३. उग्गह सुत्त 33. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaddiye viharati jātiyā vane. Atha kho uggaho meṇḍakanattā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṃ etadavoca – ३३. एक वेळ भगवान भद्दिय नगरातील जातिया वनात विहार करत होते. तेव्हा मेण्डक श्रेष्ठीचा नातू उग्गह जेथे भगवान होते तेथे आला; जवळ येऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला मेण्डकचा नातू उग्गह भगवंतांना म्हणाला – ‘‘Adhivāsetu [Pg.31] me, bhante, bhagavā svātanāya attacatuttho bhatta’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho uggaho meṇḍakanattā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. “भन्ते, भगवंतांनी माझ्याकडून उद्याचे भोजन स्वतःसह चार भिक्खूंच्या संचात (स्वतः चौथे होऊन) स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन राहून संमती दिली. त्यानंतर मेण्डकचा नातू उग्गह याने भगवंतांची संमती जाणून घेऊन, आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले आणि प्रदक्षिणा घालून तो निघून गेला. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena uggahassa meṇḍakanattuno nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imā me, bhante, kumāriyo patikulāni gamissanti. Ovadatu tāsaṃ, bhante, bhagavā; anusāsatu tāsaṃ, bhante, bhagavā, yaṃ tāsaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर सकाळी भगवंतांनी चीवर परिधान केले आणि पात्र-चीवर घेऊन ते मेंडक श्रेष्ठीचा नातू उग्गह याच्या घराकडे गेले. तिथे पोहोचून ते मांडलेल्या आसनावर बसले. तेव्हा मेंडकचा नातू उग्गह याने भगवंतांना स्वतःच्या हाताने उत्तम दर्जाचे खाद्य व भोज्य पदार्थ वाढून तृप्त व संतुष्ट केले. त्यानंतर, जेव्हा भगवंतांनी भोजन आटोपले आणि पात्रातून हात काढून घेतला, तेव्हा मेंडकचा नातू उग्गह एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या मेंडकच्या नातवाने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, माझ्या या मुली आपल्या पतीच्या घरी जाणार आहेत. भंते, भगवंतांनी त्यांना उपदेश करावा; भंते, भगवंतांनी त्यांना अशी शिकवण द्यावी, जी त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताची आणि सुखाची ठरेल.” Atha kho bhagavā tā kumāriyo etadavoca – ‘‘tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yassa vo mātāpitaro bhattuno dassanti atthakāmā hitesino anukampakā anukampaṃ upādāya, tassa bhavissāma pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo kiṃkārapaṭissāviniyo manāpacāriniyo piyavādiniyo’ti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ. त्यानंतर भगवंत त्या मुलींना म्हणाले – “मुलींनो, म्हणून तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘तुमचे हित इच्छिणारे, कल्याण शोधणारे आणि तुमच्यावर अनुकंपा (दया) करणारे तुमचे माता-पिता अनुकंपेपोटी ज्या पतीला आम्हाला सोपवतील, त्याच्यासाठी आम्ही सर्वात आधी उठणाऱ्या, सर्वात शेवटी झोपणाऱ्या, काय करावे अशी आज्ञा पाळणाऱ्या, पतीच्या मनासारखे वागणाऱ्या आणि प्रिय बोलणाऱ्या होऊ.’ मुलींनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” ‘‘Tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘ye te bhattu garuno bhavissanti mātāti vā pitāti vā samaṇabrāhmaṇāti vā, te sakkarissāma garuṃ karissāma mānessāma pūjessāma abbhāgate ca āsanodakena paṭipūjessāmā’ti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ. “मुलींनो, म्हणून तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आमच्या पतीचे जे कोणी आदरणीय असतील – मग ते सासू-सासरे असोत किंवा श्रमण-ब्राह्मण असोत – आम्ही त्यांचा आदर करू, सन्मान करू, गौरव करू, पूजा करू; आणि घरी आलेल्या पाहुण्यांचे आसन व पादप्रक्षालनाच्या पाण्याने आदरातिथ्य करू.’ मुलींनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” ‘‘Tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘ye te bhattu abbhantarā kammantā uṇṇāti vā kappāsāti vā, tattha dakkhā bhavissāma analasā[Pg.32], tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgatā, alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātu’nti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ. “मुलींनो, म्हणून तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आमच्या पतीच्या घरातील लोकरीचे किंवा कापसाचे जे काही उद्योग-व्यवसाय असतील, त्यामध्ये आम्ही कुशल आणि आळस न करणाऱ्या होऊ; त्या कामांच्या नियोजनासाठी योग्य विचारशक्तीने युक्त राहू आणि ते काम स्वतः करण्यास व इतरांकडून व्यवस्थित करून घेण्यास समर्थ होऊ.’ मुलींनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” ‘‘Tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yo so bhattu abbhantaro antojano dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tesaṃ katañca katato jānissāma akatañca akatato jānissāma, gilānakānañca balābalaṃ jānissāma, khādanīyaṃ bhojanīyañcassa paccaṃsena saṃvibhajissāmā’ti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ. “मुलींनो, म्हणून तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आमच्या पतीच्या घरातील जे सेवक, नोकर किंवा कामगार असतील, त्यांनी केलेले काम केले म्हणून आणि न केलेले काम न केले म्हणून आम्ही जाणून घेऊ; आजारी लोकांच्या तब्येतीची (बलाबल) काळजी घेऊ; आणि प्रत्येकाला त्याच्या वाटणीनुसार अन्न व भोजन वाटून देऊ.’ मुलींनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” ‘‘Tasmātiha, kumāriyo, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yaṃ bhattā āharissati dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, taṃ ārakkhena guttiyā sampādessāma, tattha ca bhavissāma adhuttī athenī asoṇḍī avināsikāyo’ti. Evañhi vo, kumāriyo, sikkhitabbaṃ. Imehi kho, kumāriyo, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. “मुलींनो, म्हणून तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आमचा पती जे काही धन, धान्य, चांदी किंवा सोने आणेल, त्याचे आम्ही रक्षण व सुरक्षितता करू; आणि त्या बाबतीत आम्ही उधळपट्टी न करणाऱ्या, चोरी न करणाऱ्या, व्यसनी न असणाऱ्या आणि संपत्तीचा नाश न करणाऱ्या होऊ.’ मुलींनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे. मुलींनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या मृत्यूनंतर प्रिय रूप धारण करणाऱ्या देवांच्या (मनापकायिक देव) संगतीत जन्माला येते.” ‘‘Yo naṃ bharati sabbadā, niccaṃ ātāpi ussuko; Sabbakāmaharaṃ posaṃ, bhattāraṃ nātimaññati. “जो पती तिचे नेहमी पालनपोषण करतो, सतत उद्योगी व प्रयत्नशील राहतो, आणि तिच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो, अशा पालनपोषण करणाऱ्या पतीचा ती कधीही अनादर करत नाही. ‘‘Na cāpi sotthi bhattāraṃ, issācārena rosaye; Bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā. ती सुसंस्कारी स्त्री मत्सराच्या भावनेने आपल्या पतीला त्रास देत नाही; आणि ती सुज्ञ स्त्री पतीच्या सर्व आदरणीय व्यक्तींचा आदर-सत्कार करते. ‘‘Uṭṭhāhikā analasā, saṅgahitaparijjanā; Bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati. ती तत्पर व आळस न करणारी असते, घरातील नोकर-चाकरांची काळजी घेते, पतीच्या मनासारखे वागते आणि त्याने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करते. ‘‘Yā evaṃ vattatī nārī, bhattuchandavasānugā; Manāpā nāma te devā, yattha sā upapajjatī’’ti. tatiyaṃ; जी स्त्री पतीच्या इच्छेनुसार अशा प्रकारे वागते, ती 'मनाप' नावाच्या देवांच्या लोकामध्ये जन्माला येते.” (तिसरे सुत्त समाप्त) 4. Sīhasenāpatisuttaṃ ४. सीहसेनापती सुत्त 34. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā [Pg.33] bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sīho senāpati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sakkā nu kho, bhante, bhagavā sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ paññāpetu’’nti? ३४. एकदा भगवंत वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा सीह सेनापती भगवंतांकडे गेला; तिथे पोहोचून त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सीह सेनापतीने भगवंतांना विचारले – “भंते, भगवंत या जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारे दानाचे फळ स्पष्ट करू शकतील का?” ‘‘Sakkā, sīhā’’ti bhagavā avoca – ‘‘dāyako, sīha, dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo. Yampi, sīha, dāyako dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo, idampi sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ. भगवंत म्हणाले – “सीह, हे शक्य आहे. सीह, दान देणारा, दानशूर व्यक्ती अनेक लोकांना प्रिय आणि मनासारखा वाटतो. सीह, दान देणारा, दानशूर व्यक्ती अनेक लोकांना प्रिय आणि मनासारखा वाटतो, हे या जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारे दानाचे पहिले फळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, sīha, dāyakaṃ dānapatiṃ santo sappurisā bhajanti. Yampi, sīha, dāyakaṃ dānapatiṃ santo sappurisā bhajanti, idampi sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ. “तसेच सीह, दान देणाऱ्या, दानशूर व्यक्तीच्या जवळ शांत मनाचे सत्पुरुष जातात. सीह, दान देणाऱ्या, दानशूर व्यक्तीच्या जवळ शांत मनाचे सत्पुरुष जातात, हे देखील या जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारे दानाचे फळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, sīha, dāyakassa dānapatino kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Yampi, sīha, dāyakassa dānapatino kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati, idampi sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ. “तसेच सीह, दान देणाऱ्या, दानशूर व्यक्तीची उत्तम कीर्ती सर्वत्र पसरते. सीह, दान देणाऱ्या, दानशूर व्यक्तीची उत्तम कीर्ती सर्वत्र पसरते, हे देखील या जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारे दानाचे फळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, sīha, dāyako dānapati yaṃ yadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Yampi, sīha, dāyako dānapati yaṃ yadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto, idampi sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ. “तसेच सीह, दान देणारा, दानशूर व्यक्ती ज्या ज्या सभेत जातो – मग ती क्षत्रियांची सभा असो, ब्राह्मणांची सभा असो, गृहपतींची सभा असो वा श्रमणांची सभा असो – तो तिथे आत्मविश्वासाने आणि संकोच न बाळगता जातो. सीह, दान देणारा, दानशूर व्यक्ती ज्या ज्या सभेत जातो – मग ती क्षत्रियांची सभा असो, ब्राह्मणांची सभा असो, गृहपतींची सभा असो वा श्रमणांची सभा असो – तो तिथे आत्मविश्वासाने आणि संकोच न बाळगता जातो, हे देखील या जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारे दानाचे फळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, sīha, dāyako dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yampi, sīha, dāyako dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, idaṃ samparāyikaṃ dānaphala’’nti. “तसेच सीह, दान देणारा, दानशूर व्यक्ती शरीराच्या मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात जन्माला येतो. सीह, दान देणारा, दानशूर व्यक्ती शरीराच्या मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात जन्माला येतो, हे परलोकात मिळणारे दानाचे फळ आहे.” Evaṃ vutte sīho senāpati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yānimāni, bhante, bhagavatā cattāri sandiṭṭhikāni dānaphalāni akkhātāni, nāhaṃ ettha bhagavato saddhāya gacchāmi; ahaṃ petāni jānāmi. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati bahuno janassa piyo manāpo. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati; maṃ santo sappurisā bhajanti. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati; mayhaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sīho senāpati dāyako kārako [Pg.34] saṅghupaṭṭhāko’ti. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati yaṃ yadeva parisaṃ upasaṅkamāmi – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamāmi amaṅkubhūto. Yānimāni, bhante, bhagavatā cattāri sandiṭṭhikāni dānaphalāni akkhātāni, nāhaṃ ettha bhagavato saddhāya gacchāmi; ahaṃ petāni jānāmi. Yañca kho maṃ, bhante, bhagavā evamāha – ‘dāyako, sīha, dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’ti, etāhaṃ na jānāmi; ettha ca panāhaṃ bhagavato saddhāya gacchāmī’’ti. ‘‘Evametaṃ, sīha, evametaṃ, sīha! Dāyako dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti. असे म्हटले असता, सेनापती सीहाने भगवंतांना असे म्हटले— “भन्ते, भगवंतांनी दानाचे जे चार प्रत्यक्ष दिसणारे (सन्दिट्ठिक) फायदे सांगितले आहेत, त्यांवर मी केवळ भगवंतांवरील श्रद्धेने विश्वास ठेवत नाही, तर मी स्वतः ते जाणतो. भन्ते, मी एक दाता, दानशूर गृहस्थ असून अनेक लोकांचा प्रिय व आवडता आहे. भन्ते, मी दाता व दानशूर आहे; शांत व सत्पुरुष लोक माझ्याकडे येतात. भन्ते, मी दाता व दानशूर आहे; माझी अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की—'सेनापती सीह हा दाता आहे, उपकारकर्ता आहे आणि संघाचा उपस्थायक (सेवक) आहे.' भन्ते, मी दाता व दानशूर आहे; मी ज्या ज्या परिषदेत जातो—मग ती क्षत्रिय परिषद असो, ब्राह्मण परिषद असो, गृहपती परिषद असो वा श्रमण परिषद असो—तिथे मी आत्मविश्वासाने आणि प्रसन्न मुखाने जातो. भन्ते, भगवंतांनी दानाचे जे चार प्रत्यक्ष दिसणारे फायदे सांगितले आहेत, त्यांवर मी केवळ भगवंतांवरील श्रद्धेने विश्वास ठेवत नाही, तर मी स्वतः ते जाणतो. परंतु भन्ते, भगवंतांनी मला जे असे सांगितले आहे की—'सीह, दाता व दानशूर मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो,' हे मला माहीत नाही; या बाबतीत मात्र मी भगवंतांवर श्रद्धा ठेवून विश्वास ठेवतो.” “हे असेच आहे, सीह! हे असेच आहे, सीह! दाता व दानशूर मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो.” ‘‘Dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū,Kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati ; Amaṅkubhūto parisaṃ vigāhati,Visārado hoti naro amaccharī. दान देणारा मनुष्य प्रिय होतो, अनेक जण त्याचा सहवास इच्छितात. त्याला कीर्ती प्राप्त होते आणि त्याचा यश वाढतो. मत्सररहित मनुष्य प्रसन्न मुखाने परिषदेत प्रवेश करतो आणि तो आत्मविश्वासू (निर्भय) असतो. ‘‘Tasmā hi dānāni dadanti paṇḍitā,Vineyya maccheramalaṃ sukhesino; Te dīgharattaṃ tidive patiṭṭhitā,Devānaṃ sahabyagatā ramanti te. म्हणूनच, सुखाची इच्छा करणारे प्राज्ञ (पंडित) लोक मत्सराचा मळ दूर करून दान देतात. ते दीर्घकाळ स्वर्गलोकात प्रतिष्ठित राहतात आणि देवांच्या संगतीत आनंद उपभोगतात. ‘‘Katāvakāsā katakusalā ito cutā,Sayaṃpabhā anuvicaranti nandanaṃ ; Te tattha nandanti ramanti modare,Samappitā kāmaguṇehi pañcahi; ‘‘Katvāna vākyaṃ asitassa tādino,Ramanti sagge sugatassa sāvakā’’ti. catutthaṃ; ज्यांनी कुशल कर्मे केली आहेत, ते या लोकातून च्युत होऊन, स्वयंप्रकाशी बनून नंदनवनात विहरतात. तिथे ते पाच कामगुणांनी युक्त होऊन आनंदित होतात, रममाण होतात आणि हर्षोल्हास करतात. त्या अनासक्त व तादी (समतायुक्त) भगवंतांच्या वचनाचे पालन करून, सुगतांचे श्रावक स्वर्गात आनंद उपभोगतात. (चौथे सुत्त समाप्त) 5. Dānānisaṃsasuttaṃ ५. दानानिसंस सुत्त (दानाचे फायदे) 35. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dāne ānisaṃsā. Katame pañca? Bahuno janassa piyo hoti manāpo; santo sappurisā bhajanti; kalyāṇo kittisaddo [Pg.35] abbhuggacchati; gihidhammā anapagato hoti; kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca dāne ānisaṃsā’’ti. ३५. “भिक्खूंनो, दानाचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? तो अनेक लोकांचा प्रिय व आवडता होतो; शांत व सत्पुरुष लोक त्याचा सहवास इच्छितात; त्याची उत्तम कीर्ती पसरते; तो गृहस्थाच्या कर्तव्यांपासून (पंचशीलापासून) ढळत नाही; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूंनो, हेच दानाचे पाच फायदे आहेत.” ‘‘Dadamāno piyo hoti, sataṃ dhammaṃ anukkamaṃ; Santo naṃ sadā bhajanti, saññatā brahmacārayo. सत्पुरुषांच्या धर्माचे अनुकरण करत दान देणारा मनुष्य प्रिय होतो. संयमी आणि ब्रह्मचर्य पाळणारे शांत पुरुष नेहमी त्याचा सहवास इच्छितात. ‘‘Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ; Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. pañcamaṃ; ते त्याला सर्व दुःखांचा नाश करणाऱ्या धर्माचा उपदेश करतात. तो मनुष्य या लोकात त्या धर्माला जाणून, आसवरहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो. (पाचवे सुत्त समाप्त) 6. Kāladānasuttaṃ ६. कालदान सुत्त 36. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, kāladānāni. Katamāni pañca? Āgantukassa dānaṃ deti; gamikassa dānaṃ deti; gilānassa dānaṃ deti; dubbhikkhe dānaṃ deti; yāni tāni navasassāni navaphalāni tāni paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpeti. Imāni kho, bhikkhave, pañca kāladānānī’’ti. ३६. “भिक्खूंनो, ही पाच योग्य वेळची दाने (कालदाने) आहेत. कोणती पाच? तो पाहुण्याला (आगंतुकाला) दान देतो; तो प्रवासाला निघणाऱ्याला (गमिकाला) दान देतो; तो आजारी व्यक्तीला (गिलानाला) दान देतो; तो दुष्काळाच्या वेळी दान देतो; जे काही नवीन धान्य किंवा नवीन फळे येतात, ती तो सर्वप्रथम शीलवंतांना अर्पण करतो. भिक्खूंनो, हीच पाच योग्य वेळची दाने आहेत.” ‘‘Kāle dadanti sappaññā, vadaññū vītamaccharā; Kālena dinnaṃ ariyesu, ujubhūtesu tādisu. मत्सररहित, उदार आणि प्रज्ञावान लोक योग्य वेळी दान देतात. सरळमार्गी व तादी (समतायुक्त) अशा आर्य पुरुषांना योग्य वेळी दिलेले दान, ‘‘Vippasannamanā tassa, vipulā hoti dakkhiṇā; Ye tattha anumodanti, veyyāvaccaṃ karonti vā; Na tena dakkhiṇā ūnā, tepi puññassa bhāgino. प्रसन्न मनाने दिलेली ती दक्षिणा (दान) विपुल (महान) फळ देणारी ठरते. जे त्या दानाचा आनंद मानतात (अनुमोदन देतात) किंवा सेवाकार्य (वेय्यावच्च) करतात, त्यांचे दान त्यामुळे कमी होत नाही; ते देखील पुण्याचे वाटेकरी होतात. ‘‘Tasmā dade appaṭivānacitto, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. chaṭṭhaṃ; म्हणूनच, संकोच न बाळगता (प्रसन्न चित्ताने) अशा ठिकाणी दान द्यावे, जिथे दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते. परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचे आधार असते. (सहावे सुत्त समाप्त) 9. Bhojanasuttaṃ ९. भोजन सुत्त 37. ‘‘Bhojanaṃ, bhikkhave, dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ pañca ṭhānāni deti. Katamāni pañca? Āyuṃ deti, vaṇṇaṃ deti, sukhaṃ deti, balaṃ deti, paṭibhānaṃ deti. Āyuṃ kho pana datvā āyussa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā; vaṇṇaṃ datvā vaṇṇassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā; sukhaṃ datvā sukhassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa [Pg.36] vā; balaṃ datvā balassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā; paṭibhānaṃ datvā paṭibhānassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Bhojanaṃ, bhikkhave, dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ imāni pañca ṭhānāni detī’’ti. ३७. “भिक्खूंनो, भोजन देणारा दाता प्रतिग्रहीतूंना (स्वीकार करणाऱ्यांना) पाच गोष्टी देतो. कोणत्या पाच? तो आयुष्य देतो, वर्ण (सौंदर्य) देतो, सुख देतो, बल देतो आणि प्रतिभा (बुद्धिमत्ता) देतो. आयुष्य दिल्याने तो स्वतः दिव्य किंवा मानवी आयुष्याचा वाटेकरी होतो; वर्ण दिल्याने तो दिव्य किंवा मानवी वर्णाचा वाटेकरी होतो; सुख दिल्याने तो दिव्य किंवा मानवी सुखाचा वाटेकरी होतो; बल दिल्याने तो दिव्य किंवा मानवी बलाचा वाटेकरी होतो; प्रतिभा दिल्याने तो दिव्य किंवा मानवी प्रतिभेचा वाटेकरी होतो. भिक्खूंनो, भोजन देणारा दाता प्रतिग्रहीतूंना या पाच गोष्टी देतो.” ‘‘Āyudo balado dhīro, vaṇṇado paṭibhānado; Sukhassa dātā medhāvī, sukhaṃ so adhigacchati. आयुष्य, बल, वर्ण आणि प्रतिभा देणारा धीर पुरुष आणि सुखाचे दान देणारा बुद्धिमान मनुष्य स्वतः सुख प्राप्त करतो. ‘‘Āyuṃ datvā balaṃ vaṇṇaṃ, sukhañca paṭibhānakaṃ ; Dīghāyu yasavā hoti, yattha yatthūpapajjatī’’ti. sattamaṃ; आयुष्य, बल, वर्ण, सुख आणि प्रतिभा देऊन तो मनुष्य जिथे जिथे जन्म घेतो, तिथे तिथे दीर्घायुषी आणि यशस्वी होतो. (सातवे सुत्त समाप्त) 8. Saddhasuttaṃ ८. सद्धा सुत्त (श्रद्धेचे सुत्त) 38. ‘‘Pañcime, bhikkhave, saddhe kulaputte ānisaṃsā. Katame pañca? Ye te, bhikkhave, loke santo sappurisā te saddhaññeva paṭhamaṃ anukampantā anukampanti, no tathā assaddhaṃ; saddhaññeva paṭhamaṃ upasaṅkamantā upasaṅkamanti, no tathā assaddhaṃ; saddhaññeva paṭhamaṃ paṭiggaṇhantā paṭiggaṇhanti, no tathā assaddhaṃ; saddhaññeva paṭhamaṃ dhammaṃ desentā desenti, no tathā assaddhaṃ; saddho kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca saddhe kulaputte ānisaṃsā. ३८. “भिक्खूंनो, श्रद्धावान कुलपुत्राला हे पाच फायदे मिळतात. कोणते पाच? (१) भिक्खूंनो, या जगात जे शांत व सत्पुरुष आहेत, ते अनुकंपा करताना सर्वप्रथम श्रद्धावानावरच अनुकंपा करतात, श्रद्धा नसलेल्यावर (अश्रद्धावानावर) तशी करत नाहीत; (२) ते भेट देण्यास जाताना सर्वप्रथम श्रद्धावानाकडेच जातात, अश्रद्धावानाकडे तसे जात नाहीत; (३) ते दान स्वीकारताना सर्वप्रथम श्रद्धावानाकडूनच स्वीकारतात, अश्रद्धावानाकडून तसे स्वीकारत नाहीत; (४) ते धर्माचा उपदेश करताना सर्वप्रथम श्रद्धावानालाच उपदेश करतात, अश्रद्धावानाला तसा करत नाहीत; (५) श्रद्धावान मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूंनो, श्रद्धावान कुलपुत्राला मिळणारे हेच पाच फायदे आहेत.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, subhūmiyaṃ catumahāpathe mahānigrodho samantā pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, saddho kulaputto bahuno janassa paṭisaraṇaṃ hoti bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikāna’’nti. “भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे सुपीक जमिनीवर, चार रस्त्यांच्या चौकात असलेला मोठा वडाचा वृक्ष चहूबाजूंच्या पक्ष्यांचा आश्रयस्थान होतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, श्रद्धावान कुलपुत्र हा भिक्खू, भिक्खूणी, उपासक आणि उपासिका अशा अनेक लोकांचा आश्रयस्थान होतो.” ‘‘Sākhāpattaphalūpeto, khandhimāva mahādumo; Mūlavā phalasampanno, patiṭṭhā hoti pakkhinaṃ. फांद्या, पाने आणि फळांनी युक्त, मजबूत खोड असलेला, खोल मुळे असलेला आणि फळांनी समृद्ध असलेला मोठा वृक्ष जसा पक्ष्यांचा आधार असतो, ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā; Chāyaṃ chāyatthikā yanti, phalatthā phalabhojino. त्या रमणीय स्थानावर पक्षी त्याचा आश्रय घेतात; सावलीची इच्छा करणारे सावलीत येतात आणि फळांची इच्छा करणारे फळे खातात. ‘‘Tatheva sīlasampannaṃ, saddhaṃ purisapuggalaṃ; Nivātavuttiṃ atthaddhaṃ, sorataṃ sakhilaṃ muduṃ. त्याचप्रमाणे, जो शीलसंपन्न, श्रद्धावान, नम्र वृत्तीचा, अहंकाररहित, शांत, प्रेमळ आणि मृदू असा पुरुष आहे, ‘‘Vītarāgā [Pg.37] vītadosā, vītamohā anāsavā; Puññakkhettāni lokasmiṃ, sevanti tādisaṃ naraṃ. जगातील जे पुण्यक्षेत्र आहेत—जे वीतरागी (रागरहित), वीतद्वेषी (द्वेषरहित), वीतमोही (मोहरहित) आणि आसवरहित (अनास्रव) आहेत—ते अशा व्यक्तीचा आश्रय घेतात. ‘‘Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ; Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. aṭṭhamaṃ; "ते त्याला सर्व दुःखांचे निवारण करणाऱ्या धम्माचा उपदेश करतात; ज्या धम्माला या लोकात जाणून तो आसवमुक्त होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो." (आठवे सुत्त समाप्त) 9. Puttasuttaṃ ९. पुत्र सुत्त 39. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, ṭhānāni sampassantā mātāpitaro puttaṃ icchanti kule jāyamānaṃ. Katamāni pañca? Bhato vā no bharissati; kiccaṃ vā no karissati; kulavaṃso ciraṃ ṭhassati; dāyajjaṃ paṭipajjissati; atha vā pana petānaṃ kālaṅkatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassatīti. Imāni kho, bhikkhave, pañca ṭhānāni sampassantā mātāpitaro puttaṃ icchanti kule jāyamāna’’nti. ३९. "भिक्षूंनो, पाच कारणांचा विचार करून माता-पिता आपल्या कुळात पुत्राचा जन्म व्हावा अशी इच्छा करतात. ती पाच कारणे कोणती? (१) 'आमच्याद्वारे पोसला गेलेला तो आमचे पालनपोषण करेल; (२) तो आमची कामे करेल; (३) आमचा कुलवंश दीर्घकाळ टिकून राहील; (४) तो आमच्या वारशाचा सांभाळ करेल; (५) किंवा आम्ही मृत होऊन परलोकात गेल्यानंतर तो आमच्या नावाने दक्षिणा (दान) अर्पण करेल.' भिक्षूंनो, या पाच कारणांचा विचार करून माता-पिता आपल्या कुळात पुत्राचा जन्म व्हावा अशी इच्छा करतात." ‘‘Pañca ṭhānāni sampassaṃ, puttaṃ icchanti paṇḍitā; Bhato vā no bharissati, kiccaṃ vā no karissati. "पाच कारणांचा विचार करून सुज्ञ माता-पिता पुत्राची इच्छा करतात: 'आमच्याद्वारे पोसला गेलेला तो आमचे पालनपोषण करेल, किंवा तो आमची कामे करेल." ‘‘Kulavaṃso ciraṃ tiṭṭhe, dāyajjaṃ paṭipajjati; Atha vā pana petānaṃ, dakkhiṇaṃ anuppadassati. "'कुलवंश दीर्घकाळ टिकून राहील, तो वारसा सांभाळेल, किंवा मृत झालेल्या आमच्यासाठी तो दक्षिणा (दान) अर्पण करेल.'" ‘‘Ṭhānānetāni sampassaṃ, puttaṃ icchanti paṇḍitā; Tasmā santo sappurisā, kataññū katavedino. "या कारणांचा विचार करून सुज्ञ लोक पुत्राची इच्छा करतात. म्हणूनच, कृतज्ञ आणि कृतवेदी असणारे शांत सत्पुरुष," ‘‘Bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussaraṃ; Karonti nesaṃ kiccāni, yathā taṃ pubbakārinaṃ. "पूर्वी त्यांनी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करून आपल्या माता-पित्यांचे पालनपोषण करतात. ज्याप्रमाणे त्यांनी पूर्वी आपल्यासाठी केले होते, तसेच ते त्यांच्यासाठी कर्तव्ये पार पाडतात." ‘‘Ovādakārī bhataposī, kulavaṃsaṃ ahāpayaṃ; Saddho sīlena sampanno, putto hoti pasaṃsiyo’’ti. navamaṃ; "आज्ञेचे पालन करणारा, माता-पित्यांचे पोषण करणारा, कुलवंशाची हानी न होऊ देणारा, श्रद्धावान आणि शीलसंपन्न असा पुत्र प्रशंसनीय ठरतो." (नववे सुत्त समाप्त) 10. Mahāsālaputtasuttaṃ १०. महाशालपुत्र सुत्त 40. ‘‘Himavantaṃ, bhikkhave, pabbatarājaṃ nissāya mahāsālā pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhanti. Katamāhi pañcahi? Sākhāpattapalāsena vaḍḍhanti; tacena vaḍḍhanti; papaṭikāya vaḍḍhanti; pheggunā vaḍḍhanti; sārena vaḍḍhanti. Himavantaṃ, bhikkhave, pabbatarājaṃ nissāya mahāsālā imāhi pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhanti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, saddhaṃ kulaputtaṃ nissāya antojano pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhati. Katamāhi [Pg.38] pañcahi? Saddhāya vaḍḍhati; sīlena vaḍḍhati; sutena vaḍḍhati; cāgena vaḍḍhati; paññāya vaḍḍhati. Saddhaṃ, bhikkhave, kulaputtaṃ nissāya antojano imāhi pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhatī’’ti. ४०. "भिक्षूंनो, पर्वतराज हिमालयाचा आश्रय घेऊन मोठे साल वृक्ष पाच प्रकारच्या वाढीने वाढतात. कोणत्या पाच प्रकारांनी? ते फांद्या, पाने आणि पल्लवांनी वाढतात; सालीने वाढतात; बाह्य सालीने वाढतात; मऊ लाकडाने वाढतात; आणि गाभ्याने (कठीण लाकडाने) वाढतात. भिक्षूंनो, पर्वतराज हिमालयाचा आश्रय घेऊन मोठे साल वृक्ष या पाच प्रकारच्या वाढीने वाढतात. तशाच प्रकारे, भिक्षूंनो, श्रद्धावान कुलपुत्राचा आश्रय घेऊन त्याच्या कुटुंबातील लोक पाच प्रकारच्या वाढीने वाढतात. कोणत्या पाच प्रकारांनी? ते श्रद्धेने वाढतात; शीलाने वाढतात; श्रुताने (ज्ञानाने) वाढतात; त्यागाने (दानाने) वाढतात; आणि प्रज्ञेने वाढतात. भिक्षूंनो, श्रद्धावान कुलपुत्राचा आश्रय घेऊन त्याच्या कुटुंबातील लोक या पाच प्रकारच्या वाढीने वाढतात." ‘‘Yathā hi pabbato selo, araññasmiṃ brahāvane; Taṃ rukkhā upanissāya, vaḍḍhante te vanappatī. "ज्याप्रमाणे विशाल अरण्यातील खडकाळ पर्वताचा आश्रय घेऊन तेथील वृक्ष आणि वनपती मोठे होतात आणि वाढतात," ‘‘Tatheva sīlasampannaṃ, saddhaṃ kulaputtaṃ imaṃ ; Upanissāya vaḍḍhanti, puttadārā ca bandhavā; Amaccā ñātisaṅghā ca, ye cassa anujīvino. "तशाच प्रकारे, या शीलसंपन्न आणि श्रद्धावान कुलपुत्राचा आश्रय घेऊन त्याचे पत्नी-पुत्र, नातेवाईक, मित्र, आप्तस्वकीय आणि जे कोणी त्याच्यावर अवलंबून जगणारे आहेत, ते सर्व वाढतात." ‘‘Tyassa sīlavato sīlaṃ, cāgaṃ sucaritāni ca; Passamānānukubbanti, ye bhavanti vicakkhaṇā. "जे सुज्ञ लोक असतात, ते त्या शीलवानाचे शील, त्याचा त्याग आणि त्याची सुचरिते पाहून त्याचे अनुकरण करतात." ‘‘Imaṃ dhammaṃ caritvāna, maggaṃ sugatigāminaṃ; Nandino devalokasmiṃ, modanti kāmakāmino’’ti. dasamaṃ; "या लोकात सुगतीकडे नेणाऱ्या धम्माचे आचरण करून, ते देवलोकात आनंदित होतात आणि आपल्या इच्छित भोगांचा उपभोग घेत हर्षोल्हास करतात." (दहावे सुत्त समाप्त) Sumanavaggo catuttho. चौथा सुमनवग्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचे उद्दान (अनुक्रमणिका) – Sumanā cundī uggaho, sīho dānānisaṃsako; Kālabhojanasaddhā ca, puttasālehi te dasāti. "सुमना, चुन्दी, उग्गह, सीह, दानानिसंस (दानाचे फायदे), काल (कालदान), भोजन, सुद्धा (श्रद्धा), ठाण (पाच कारणे) आणि पुत्त-साल (पुत्र व साल वृक्ष) - हे दहा सुत्त आहेत." 5. Muṇḍarājavaggo ५. मुण्डराजवग्ग 1. Ādiyasuttaṃ १. आदियसुत्त 41. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, gahapati, bhogānaṃ ādiyā. Katame pañca? Idha, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi attānaṃ sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ [Pg.39] pariharati; mātāpitaro sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati; puttadāradāsakammakaraporise sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati. Ayaṃ paṭhamo bhogānaṃ ādiyo. ४१. "एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा अनाथपिंडिक गृहपती भगवंतांकडे गेला; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान म्हणाले – 'गृहपती, भोगांचे (संपत्तीचे) पाच विनियोग (उपयोग) आहेत. कोणते पाच? गृहपती, येथे आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धर्मयुक्त आणि धर्ममार्गाने प्राप्त केलेल्या संपत्तीने स्वतःला सुखी व तृप्त करतो, स्वतःचे सुख उत्तम प्रकारे सांभाळतो; माता-पित्यांना सुखी व तृप्त करतो, त्यांचे सुख उत्तम प्रकारे सांभाळतो; आपल्या पत्नी-पुत्र, दास, कामगार आणि सेवकांना सुखी व तृप्त करतो, त्यांचे सुख उत्तम प्रकारे सांभाळतो. हा संपत्तीचा पहिला विनियोग आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi mittāmacce sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati. Ayaṃ dutiyo bhogānaṃ ādiyo. "पुन्हा, गृहपती, आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धर्मयुक्त आणि धर्ममार्गाने प्राप्त केलेल्या संपत्तीने आपल्या मित्र आणि सहकाऱ्यांना सुखी व तृप्त करतो, त्यांचे सुख उत्तम प्रकारे सांभाळतो. हा संपत्तीचा दुसरा विनियोग आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi yā tā honti āpadā – aggito vā udakato vā rājato vā corato vā appiyato vā dāyādato – tathārūpāsu āpadāsu bhogehi pariyodhāya vattati, sotthiṃ attānaṃ karoti. Ayaṃ tatiyo bhogānaṃ ādiyo. "पुन्हा, गृहपती, आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धर्मयुक्त आणि धर्ममार्गाने प्राप्त केलेल्या संपत्तीने - आग, पूर (पाणी), राजे (शासक), चोर किंवा अप्रिय वारसदार यांच्यामुळे उद्भवणाऱ्या संकटांपासून स्वतःचे रक्षण करतो आणि स्वतःला सुरक्षित ठेवतो. हा संपत्तीचा तिसरा विनियोग आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi pañcabaliṃ kattā hoti. Ñātibaliṃ, atithibaliṃ, pubbapetabaliṃ, rājabaliṃ, devatābaliṃ – ayaṃ catuttho bhogānaṃ ādiyo. "पुन्हा, गृहपती, आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धर्मयुक्त आणि धर्ममार्गाने प्राप्त केलेल्या संपत्तीने पाच प्रकारचे बळी (यज्ञ/अर्पण) देतो. ते म्हणजे: ज्ञातिबळी (नातेवाईकांना अर्पण), अतिथिबळी (पाहुण्यांना अर्पण), पूर्वपेतबळी (मृत पूर्वजांना अर्पण), राजबळी (राजाला कर देणे), आणि देवता बळी (देवतांना अर्पण). हा संपत्तीचा चौथा विनियोग आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi ye te samaṇabrāhmaṇā madappamādā paṭiviratā khantisoracce niviṭṭhā ekamattānaṃ damenti ekamattānaṃ samenti ekamattānaṃ parinibbāpenti, tathārūpesu samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Ayaṃ pañcamo bhogānaṃ ādiyo. Ime kho, gahapati, pañca bhogānaṃ ādiyā. "पुन्हा, गृहपती, आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धर्मयुक्त आणि धर्ममार्गाने प्राप्त केलेल्या संपत्तीने - जे श्रमण आणि ब्राह्मण मद व प्रमादापासून अलिप्त आहेत, जे क्षमा आणि सौजन्यात प्रतिष्ठित आहेत, जे स्वतःचे दमन करतात, स्वतःला शांत करतात आणि स्वतःला परिनिर्वाणाप्रत नेतात, अशा श्रमण-ब्राह्मणांना उच्च फल देणारे, स्वर्गप्राप्ती करून देणारे, सुखद विपाक देणारे आणि स्वर्गाकडे नेणारे दान अर्पण करतो. हा संपत्तीचा पाचवा विनियोग आहे. गृहपती, हेच ते संपत्तीचे पाच विनियोग आहेत." ‘‘Tassa ce, gahapati, ariyasāvakassa ime pañca bhogānaṃ ādiye ādiyato bhogā parikkhayaṃ gacchanti, tassa evaṃ hoti – ‘ye vata bhogānaṃ ādiyā te cāhaṃ ādiyāmi bhogā ca me parikkhayaṃ gacchantī’ti. Itissa hoti avippaṭisāro. Tassa ce, gahapati, ariyasāvakassa ime pañca bhogānaṃ ādiye ādiyato bhogā abhivaḍḍhanti[Pg.40], tassa evaṃ hoti – ‘ye vata bhogānaṃ ādiyā te cāhaṃ ādiyāmi bhogā ca me abhivaḍḍhantī’ti. Itissa hoti ubhayeneva avippaṭisāro’’ti. "गृहपती, जर या पाच प्रकारे संपत्तीचा विनियोग करताना त्या आर्यश्रावकाची संपत्ती संपली, तर तो असा विचार करतो: 'संपत्तीचे जे योग्य विनियोग आहेत, ते मी केले आहेत आणि माझी संपत्ती संपली आहे.' यामुळे त्याला कोणताही पश्चात्ताप होत नाही. आणि जर, गृहपती, या पाच प्रकारे संपत्तीचा विनियोग करताना त्या आर्यश्रावकाची संपत्ती वाढली, तर तो असा विचार करतो: 'संपत्तीचे जे योग्य विनियोग आहेत, ते मी केले आहेत आणि माझी संपत्ती वाढली आहे.' अशा प्रकारे, दोन्ही परिस्थितींमध्ये त्याला पश्चात्ताप होत नाही." ‘‘Bhuttā bhogā bhatā bhaccā, vitiṇṇā āpadāsu me; Uddhaggā dakkhiṇā dinnā, atho pañcabalīkatā; Upaṭṭhitā sīlavanto, saññatā brahmacārayo. "मी संपत्तीचा उपभोग घेतला आहे, माझ्यावर अवलंबून असणाऱ्यांचे पालनपोषण केले आहे आणि संकटांवर मात केली आहे. मी उच्च फल देणारे दान दिले आहे आणि पाच प्रकारचे बळी (अर्पण) केले आहेत. मी शीलवान, संयमी आणि ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्यांची सेवा केली आहे." ‘‘Yadatthaṃ bhogaṃ iccheyya, paṇḍito gharamāvasaṃ; So me attho anuppatto, kataṃ ananutāpiyaṃ. "घरात राहणाऱ्या सुज्ञ (पंडित) माणसाने ज्या हेतूने संपत्तीची इच्छा करावी, तो माझा हेतू साध्य झाला आहे; आणि मी असे कर्म केले आहे ज्याचा मला पश्चात्ताप होत नाही." ‘‘Etaṃ anussaraṃ macco, ariyadhamme ṭhito naro; Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. paṭhamaṃ; "याचे वारंवार स्मरण करणारा मर्त्य मनुष्य आर्य धम्मामध्ये स्थिर राहतो. या लोकातच लोक त्याची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात (देवलोकात) आनंदित होतो." (पहिले सुत्त समाप्त) 2. Sappurisasuttaṃ २. सप्पुरिस सुत्त (सत्पुरुष सुत्त) 42. ‘‘Sappuriso, bhikkhave, kule jāyamāno bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti; mātāpitūnaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti; puttadārassa atthāya hitāya sukhāya hoti; dāsakammakaraporisassa atthāya hitāya sukhāya hoti; mittāmaccānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti; samaṇabrāhmaṇānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti. ४२. "भिक्खूंनो, जेव्हा एखाद्या कुळात सत्पुरुष (सज्जन व्यक्ती) जन्माला येतो, तेव्हा तो बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय आणि कल्याणासाठी ठरतो. तो माता-पित्यांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो; पत्नी आणि मुलांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो; दास, कामगार आणि नोकरचाकरांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो; मित्र आणि सहकाऱ्यांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो; आणि श्रमण-ब्राह्मणांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो." ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāmegho sabbasassāni sampādento bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, sappuriso kule jāyamāno bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti; mātāpitūnaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti; puttadārassa atthāya hitāya sukhāya hoti; dāsakammakaraporisassa atthāya hitāya sukhāya hoti; mittāmaccānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti; samaṇabrāhmaṇānaṃ atthāya hitāya sukhāya hotī’’ti. "भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा मोठा पर्जन्यमेघ सर्व पिकांना समृद्ध करत बहुसंख्य लोकांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, जेव्हा एखाद्या कुळात सत्पुरुष जन्माला येतो, तेव्हा तो बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय आणि कल्याणासाठी ठरतो. तो माता-पित्यांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो; पत्नी आणि मुलांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो; दास, कामगार आणि नोकरचाकरांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो; मित्र आणि सहकाऱ्यांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो; आणि श्रमण-ब्राह्मणांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी ठरतो." ‘‘Hito bahunnaṃ paṭipajja bhoge, taṃ devatā rakkhati dhammaguttaṃ; Bahussutaṃ sīlavatūpapannaṃ, dhamme ṭhitaṃ na vijahati kitti. "अनेक लोकांच्या कल्याणासाठी आपल्या संपत्तीचा विनियोग करणाऱ्या आणि धम्माद्वारे रक्षिलेल्या त्या सत्पुरुषाचे देवही रक्षण करतात. धम्मामध्ये स्थिर असलेल्या, बहुश्रुत आणि शीलवान व व्रत पाळणाऱ्या अशा व्यक्तीला कीर्ती कधीही सोडत नाही." ‘‘Dhammaṭṭhaṃ [Pg.41] sīlasampannaṃ, saccavādiṃ hirīmanaṃ; Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati; Devāpi naṃ pasaṃsanti, brahmunāpi pasaṃsito’’ti. dutiyaṃ; "जो धम्मामध्ये प्रतिष्ठित आहे, शीलसंपन्न आहे, सत्यवादी आहे आणि मनात लज्जा (ह्री) बाळगणारा आहे; अशा जंबूनद सोन्याच्या नाण्यासारख्या शुद्ध माणसाची निंदा करण्यास कोण पात्र ठरेल? देवही त्याची प्रशंसा करतात आणि ब्रह्माद्वारेही तो प्रशंसिला जातो." (दुसरे सुत्त समाप्त) 3. Iṭṭhasuttaṃ ३. इठ्ठ सुत्त (इष्ट सुत्त) 43. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ४३. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान म्हणाले – ‘‘Pañcime, gahapati, dhammā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ. Katame pañca? Āyu, gahapati, iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ; vaṇṇo iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ; sukhaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ dullabhaṃ lokasmiṃ; yaso iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ; saggā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ. Ime kho, gahapati, pañca dhammā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ. "गृहपती, या जगात पाच गोष्टी अशा आहेत ज्या इष्ट (इच्छिलेल्या), प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण आहेत. कोणत्या पाच? गृहपती, दीर्घायुष्य हे या जगात इष्ट, प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण आहे; सौंदर्य (वर्ण) हे इष्ट, प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण आहे; सुख हे इष्ट, प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण आहे; कीर्ती (यश) ही इष्ट, प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण आहे; आणि स्वर्ग (देवलोक) हे इष्ट, प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण आहेत. गृहपती, या जगात इष्ट, प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण असणाऱ्या या पाच गोष्टी आहेत." ‘‘Imesaṃ kho, gahapati, pañcannaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ dullabhānaṃ lokasmiṃ na āyācanahetu vā patthanāhetu vā paṭilābhaṃ vadāmi. Imesaṃ kho, gahapati, pañcannaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ dullabhānaṃ lokasmiṃ āyācanahetu vā patthanāhetu vā paṭilābho abhavissa, ko idha kena hāyetha? "गृहपती, या जगात इष्ट, प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण असणाऱ्या या पाच गोष्टी केवळ प्रार्थना केल्याने किंवा इच्छा व्यक्त केल्याने प्राप्त होतात, असे मी म्हणत नाही. गृहपती, जर या जगात इष्ट, प्रिय, मनपसंत आणि मिळण्यास कठीण असणाऱ्या या पाच गोष्टी केवळ प्रार्थना केल्याने किंवा इच्छा व्यक्त केल्याने प्राप्त झाल्या असत्या, तर या जगात कोणाला कशाची उणीव भासली असती?" ‘‘Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako āyukāmo āyuṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā āyussa vāpi hetu. Āyukāmena, gahapati, ariyasāvakena āyusaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Āyusaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā āyupaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti āyussa dibbassa vā mānusassa vā. "गृहपती, दीर्घायुष्याची इच्छा करणाऱ्या आर्यश्रावकाने केवळ दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करणे किंवा त्यातच रममाण होणे योग्य नाही. गृहपती, ज्या आर्यश्रावकाला दीर्घायुष्याची इच्छा आहे, त्याने दीर्घायुष्य देणाऱ्या मार्गाचे (प्रतिपदेचे) आचरण केले पाहिजे. कारण जेव्हा तो दीर्घायुष्य देणाऱ्या मार्गाचे आचरण करतो, तेव्हा ते आचरण त्याला दीर्घायुष्य मिळवून देण्यास कारणीभूत ठरते. त्यामुळे त्याला दिव्य (देवलोकातील) किंवा मानवी दीर्घायुष्य प्राप्त होते." ‘‘Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako vaṇṇakāmo vaṇṇaṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā vaṇṇassa vāpi hetu. Vaṇṇakāmena, gahapati, ariyasāvakena vaṇṇasaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Vaṇṇasaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā vaṇṇapaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti vaṇṇassa dibbassa vā mānusassa vā. "गृहपती, सौंदर्याची (वर्णाची) इच्छा करणाऱ्या आर्यश्रावकाने केवळ सौंदर्यासाठी प्रार्थना करणे किंवा त्यातच रममाण होणे योग्य नाही. गृहपती, ज्या आर्यश्रावकाला सौंदर्याची इच्छा आहे, त्याने सौंदर्य देणाऱ्या मार्गाचे आचरण केले पाहिजे. कारण जेव्हा तो सौंदर्य देणाऱ्या मार्गाचे आचरण करतो, तेव्हा ते आचरण त्याला सौंदर्य मिळवून देण्यास कारणीभूत ठरते. त्यामुळे त्याला दिव्य किंवा मानवी सौंदर्य प्राप्त होते." ‘‘Na [Pg.42] kho, gahapati, arahati ariyasāvako sukhakāmo sukhaṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā sukhassa vāpi hetu. Sukhakāmena, gahapati, ariyasāvakena sukhasaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Sukhasaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā sukhapaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti sukhassa dibbassa vā mānusassa vā. "गृहपती, सुखाची इच्छा करणाऱ्या आर्यश्रावकाने केवळ सुखासाठी प्रार्थना करणे किंवा त्यातच रममाण होणे योग्य नाही. गृहपती, ज्या आर्यश्रावकाला सुखाची इच्छा आहे, त्याने सुख देणाऱ्या मार्गाचे आचरण केले पाहिजे. कारण जेव्हा तो सुख देणाऱ्या मार्गाचे आचरण करतो, तेव्हा ते आचरण त्याला सुख मिळवून देण्यास कारणीभूत ठरते. त्यामुळे त्याला दिव्य किंवा मानवी सुख प्राप्त होते." ‘‘Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako yasakāmo yasaṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā yasassa vāpi hetu. Yasakāmena, gahapati, ariyasāvakena yasasaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Yasasaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā yasapaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti yasassa dibbassa vā mānusassa vā. "गृहपती, कीर्तीची (यशाची) इच्छा करणाऱ्या आर्यश्रावकाने केवळ कीर्तीसाठी प्रार्थना करणे किंवा त्यातच रममाण होणे योग्य नाही. गृहपती, ज्या आर्यश्रावकाला कीर्तीची इच्छा आहे, त्याने कीर्ती देणाऱ्या मार्गाचे आचरण केले पाहिजे. कारण जेव्हा तो कीर्ती देणाऱ्या मार्गाचे आचरण करतो, तेव्हा ते आचरण त्याला कीर्ती मिळवून देण्यास कारणीभूत ठरते. त्यामुळे त्याला दिव्य किंवा मानवी कीर्ती प्राप्त होते." ‘‘Na kho, gahapati, arahati ariyasāvako saggakāmo saggaṃ āyācituṃ vā abhinandituṃ vā saggānaṃ vāpi hetu. Saggakāmena, gahapati, ariyasāvakena saggasaṃvattanikā paṭipadā paṭipajjitabbā. Saggasaṃvattanikā hissa paṭipadā paṭipannā saggapaṭilābhāya saṃvattati. So lābhī hoti saggāna’’nti. "गृहपती, स्वर्गाची (देवलोकाची) इच्छा करणाऱ्या आर्यश्रावकाने केवळ स्वर्गासाठी प्रार्थना करणे किंवा त्यातच रममाण होणे योग्य नाही. गृहपती, ज्या आर्यश्रावकाला स्वर्गाची इच्छा आहे, त्याने स्वर्ग देणाऱ्या मार्गाचे आचरण केले पाहिजे. कारण जेव्हा तो स्वर्ग देणाऱ्या मार्गाचे आचरण करतो, तेव्हा ते आचरण त्याला स्वर्ग मिळवून देण्यास कारणीभूत ठरते. त्यामुळे त्याला स्वर्ग प्राप्त होतो." ‘‘Āyuṃ vaṇṇaṃ yasaṃ kittiṃ, saggaṃ uccākulīnataṃ; Ratiyo patthayānena, uḷārā aparāparā. "दीर्घायुष्य, सौंदर्य, कीर्ती, प्रसिद्धी, स्वर्ग, उच्च कुळात जन्म आणि एकामागून एक मिळणारे भव्य आनंद यांची इच्छा करणाऱ्या सुजाण व्यक्तीने (पुण्यकर्मांमध्ये अप्रमाद केला पाहिजे)." ‘‘Appamādaṃ pasaṃsanti, puññakiriyāsu paṇḍitā; ‘‘Appamatto ubho atthe, adhigaṇhāti paṇḍito. "पुण्यकर्मांच्या बाबतीत पंडित (सुज्ञ लोक) अप्रमादाची (जागरूकतेची) प्रशंसा करतात. जागरूक राहणारा पंडित दोन्ही प्रकारचे हित साध्य करतो:" ‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko; Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. tatiyaṃ; "या जन्मातील हित आणि परलोकातील हित. या दोन्ही हितांची प्राप्ती केल्यामुळे त्या धीर पुरुषाला 'पंडित' (सुज्ञ) म्हटले जाते." (तिसरे सुत्त समाप्त) 4. Manāpadāyīsuttaṃ ४. मनापदायी सुत्त (मनपसंत देणारे सुत्त) 44. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena uggassa gahapatino vesālikassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho uggo gahapati vesāliko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā [Pg.43] ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggo gahapati vesāliko bhagavantaṃ etadavoca – ४४. एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन वैशाली येथील उग्ग गृहपतीच्या घरी गेले; तेथे गेल्यावर ते मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर वैशालीचा उग्ग गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला वैशालीचा उग्ग गृहपती भगवंतांना म्हणाला – ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpaṃ me, bhante, sālapupphakaṃ khādanīyaṃ; taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. “भन्ते, मी भगवंतांच्या सन्मुख हे ऐकले आहे आणि त्यांच्याकडूनच ग्रहण केले आहे की—‘मनपसंत (प्रिय) वस्तू देणाऱ्याला मनपसंत (प्रिय) फळ मिळते.’ भन्ते, माझे हे साळपुष्पक (साळीच्या लाह्यांचे) खाद्य मला अत्यंत प्रिय आहे. भगवंतांनी माझ्यावर अनुकंपा करून त्याचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी अनुकंपा करून त्याचा स्वीकार केला. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpaṃ me, bhante, sampannakolakaṃ sūkaramaṃsaṃ ; taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. “भन्ते, मी भगवंतांच्या सन्मुख हे ऐकले आहे आणि त्यांच्याकडूनच ग्रहण केले आहे की—‘मनपसंत वस्तू देणाऱ्याला मनपसंत फळ मिळते.’ भन्ते, माझे हे बोरांनी युक्त असलेले डुकराचे मांस मला अत्यंत प्रिय आहे. भगवंतांनी माझ्यावर अनुकंपा करून त्याचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी अनुकंपा करून त्याचा स्वीकार केला. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpaṃ me, bhante, nibbattatelakaṃ nāliyasākaṃ; taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. “भन्ते, मी भगवंतांच्या सन्मुख हे ऐकले आहे आणि त्यांच्याकडूनच ग्रहण केले आहे की—‘मनपसंत वस्तू देणाऱ्याला मनपसंत फळ मिळते.’ भन्ते, माझी ही तेलात तळलेली नालिय भाजी (कन्सो भाजी) मला अत्यंत प्रिय आहे. भगवंतांनी माझ्यावर अनुकंपा करून तिचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी अनुकंपा करून तिचा स्वीकार केला. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpo me, bhante, sālīnaṃ odano vicitakāḷako anekasūpo anekabyañjano; taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. “भन्ते, मी भगवंतांच्या सन्मुख हे ऐकले आहे आणि त्यांच्याकडूनच ग्रहण केले आहे की—‘मनपसंत वस्तू देणाऱ्याला मनपसंत फळ मिळते.’ भन्ते, काळे दाणे निवडून काढलेला, अनेक प्रकारचे सूप आणि व्यंजनांनी युक्त असलेला हा साळीचा भात मला अत्यंत प्रिय आहे. भगवंतांनी माझ्यावर अनुकंपा करून त्याचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी अनुकंपा करून त्याचा स्वीकार केला. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpāni me, bhante, kāsikāni vatthāni; tāni me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. “भन्ते, मी भगवंतांच्या सन्मुख हे ऐकले आहे आणि त्यांच्याकडूनच ग्रहण केले आहे की—‘मनपसंत वस्तू देणाऱ्याला मनपसंत फळ मिळते.’ भन्ते, ही काशीची वस्त्रे मला अत्यंत प्रिय आहेत. भगवंतांनी माझ्यावर अनुकंपा करून त्यांचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी अनुकंपा करून त्यांचा स्वीकार केला. ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘manāpadāyī labhate manāpa’nti. Manāpo me, bhante, pallaṅko gonakatthato paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhatolohitakūpadhāno. Api ca, bhante, mayampetaṃ jānāma – ‘netaṃ bhagavato kappatī’ti. Idaṃ me, bhante, candanaphalakaṃ agghati adhikasatasahassaṃ; taṃ me bhagavā [Pg.44] paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. Atha kho bhagavā uggaṃ gahapatiṃ vesālikaṃ iminā anumodanīyena anumodi – “भन्ते, मी भगवंतांच्या सन्मुख हे ऐकले आहे आणि त्यांच्याकडूनच ग्रहण केले आहे की—‘मनपसंत वस्तू देणाऱ्याला मनपसंत फळ मिळते.’ भन्ते, लांब केसांच्या लोकरीच्या चटईने, फुलांच्या नक्षीच्या पांघरूणाने, उत्कृष्ट कदली-मृगाच्या कातड्याच्या बिछान्याने युक्त, वर छत असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले हे आसन मला अत्यंत प्रिय आहे. परंतु, भन्ते, आम्हाला हे ठाऊक आहे की—‘हे भगवंतांसाठी कप्पिय (योग्य) नाही.’ भन्ते, माझे हे चंदनाचे पीठ (फलक) एक लाखापेक्षा अधिक मूल्याचे आहे. भगवंतांनी माझ्यावर अनुकंपा करून त्याचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी अनुकंपा करून त्याचा स्वीकार केला. त्यानंतर भगवंतांनी वैशालीचा गृहपती उग्ग याला या अनुमोदनाने अनुमोदित केले— ‘‘Manāpadāyī labhate manāpaṃ,Yo ujjubhūtesu dadāti chandasā; Acchādanaṃ sayanamannapānaṃ,Nānāppakārāni ca paccayāni. “मनपसंत वस्तू देणाऱ्याला मनपसंत फळ मिळते, जो सरळ मार्गी (ऋजू) असणाऱ्यांमध्ये स्वेच्छेने वस्त्र, शयन, अन्न-पान आणि विविध प्रकारचे प्रत्यय दान करतो. ‘‘Cattañca muttañca anuggahītaṃ,Khettūpame arahante viditvā; So duccajaṃ sappuriso cajitvā,Manāpadāyī labhate manāpa’’nti. “शेतासमान असणाऱ्या अर्हतांना ओळखून, जो आसक्ती सोडून, मुक्त हस्ते आणि अनासक्त चित्ताने दान करतो; तो सत्पुरुष अत्यंत कठीण अशा दानाचा त्याग करून, मनपसंत वस्तू देणारा होऊन मनपसंत फळ प्राप्त करतो.” Atha kho bhagavā uggaṃ gahapatiṃ vesālikaṃ iminā anumodanīyena anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. त्यानंतर भगवंत वैशालीचा गृहपती उग्ग याला या अनुमोदनाने अनुमोदित करून आसनावरून उठून निघून गेले. Atha kho uggo gahapati vesāliko aparena samayena kālamakāsi. Kālaṅkato ca uggo gahapati vesāliko aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapajji. Tena kho pana samayena bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho uggo devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho uggaṃ devaputtaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kacci te, ugga, yathādhippāyo’’ti? ‘‘Taggha me, bhagavā, yathādhippāyo’’ti. Atha kho bhagavā uggaṃ devaputtaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – त्यानंतर काही काळानंतर वैशालीचा गृहपती उग्ग कालवश झाला. मृत्यू पावल्यानंतर वैशालीचा गृहपती उग्ग एका मनोमय कायात उत्पन्न झाला. त्या वेळी भगवंत श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्यानंतर उग्ग देवपुत्र रात्रीच्या प्रथम प्रहरानंतर, अत्यंत दैदिप्यमान वर्णाने संपूर्ण जेतवनाला प्रकाशित करून जेथे भगवंत होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभ्या असलेल्या उग्ग देवपुत्राला भगवंत म्हणाले—“काय उग्ग, तुझ्या इच्छेनुसार सर्व पूर्ण झाले ना?” “नक्कीच, भगवन्, माझ्या इच्छेनुसार सर्व पूर्ण झाले आहे.” त्यानंतर भगवंतांनी उग्ग देवपुत्राला गाथांनी संबोधित केले— ‘‘Manāpadāyī labhate manāpaṃ,Aggassa dātā labhate punaggaṃ; Varassa dātā varalābhi hoti,Seṭṭhaṃ dado seṭṭhamupeti ṭhānaṃ. “मनपसंत वस्तू देणाऱ्याला मनपसंत फळ मिळते; श्रेष्ठ वस्तू देणाऱ्याला पुन्हा श्रेष्ठ फळ मिळते; उत्तम वस्तू देणारा उत्तम फळ प्राप्त करतो; आणि सर्वोत्तम वस्तू देणारा सर्वोत्तम स्थानाला प्राप्त होतो. ‘‘Yo [Pg.45] aggadāyī varadāyī, seṭṭhadāyī ca yo naro; Dīghāyu yasavā hoti, yattha yatthūpapajjatī’’ti. catutthaṃ; “जो मनुष्य श्रेष्ठ देणारा, उत्तम देणारा आणि सर्वोत्तम देणारा असतो; तो जेथे जेथे जन्म घेतो, तेथे तेथे दीर्घायुषी आणि कीर्तिमान होतो.” चौथे (सुत्त समाप्त). 5. Puññābhisandasuttaṃ ५. पुञ्ञाभिसन्दसुत्त (पुण्यप्रवाह सुत्त) 45. ‘‘Pañcime, bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattanti. ४५. “भिक्खूंनो, हे पाच पुण्यप्रवाह, कुशलप्रवाह आहेत, जे सुखाला आणणारे, स्वर्गीय सुख देणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाप्रत नेणारे आणि जे इष्ट, प्रिय, मनपसंत, हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतात. ‘‘Katame pañca? Yassa, bhikkhave, bhikkhu cīvaraṃ paribhuñjamāno appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati. “कोणते पाच? भिक्खूंनो, ज्या दायकाचे चीवर वापरून भिक्खू अमर्याद चित्तसमाधी प्राप्त करून विहार करतो; त्या दायकाचा तो अमर्याद पुण्यप्रवाह, कुशलप्रवाह, सुखाला आणणारा, स्वर्गीय सुख देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, प्रिय, मनपसंत, हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतो. ‘‘Yassa, bhikkhave, bhikkhu piṇḍapātaṃ paribhuñjamāno…pe… yassa, bhikkhave, bhikkhu vihāraṃ paribhuñjamāno…pe… yassa, bhikkhave, bhikkhu mañcapīṭhaṃ paribhuñjamāno…pe…. “ज्या, भिक्खूंनो, भिक्खू पिंडपात ग्रहण करून... पे... ज्या, भिक्खूंनो, भिक्खू विहार वापरून... पे... ज्या, भिक्खूंनो, भिक्खू मंच-पीठ वापरून... पे... ‘‘Yassa, bhikkhave, bhikkhu gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjamāno appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattanti. “ज्या, भिक्खूंनो, भिक्खू आजारपणातील औषधोपचार आणि आवश्यक वस्तू वापरून अमर्याद चित्तसमाधी प्राप्त करून विहार करतो; त्या दायकाचा तो अमर्याद पुण्यप्रवाह, कुशलप्रवाह, सुखाला आणणारा, स्वर्गीय सुख देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, प्रिय, मनपसंत, हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतो. भिक्खूंनो, हेच ते पाच पुण्यप्रवाह, कुशलप्रवाह आहेत, जे सुखाला आणणारे, स्वर्गीय सुख देणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाप्रत नेणारे आणि जे इष्ट, प्रिय, मनपसंत, हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतात.” ‘‘Imehi ca pana, bhikkhave, pañcahi puññābhisandehi kusalābhisandehi samannāgatassa ariyasāvakassa na sukaraṃ puññassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettako puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattatī’ti. Atha kho asaṅkheyyo appameyyo mahāpuññakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchati. “आणि भिक्खूंनो, या पाच पुण्यप्रवाहांनी आणि कुशलप्रवाहांनी युक्त असलेल्या आदरणीय आर्यश्रावकाच्या पुण्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही की—‘एवढा पुण्यप्रवाह, कुशलप्रवाह, सुखाला आणणारा, स्वर्गीय सुख देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, प्रिय, मनपसंत, हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतो.’ तर तो केवळ ‘असंख्य, अप्रमेय, महान पुण्यस्कंध’ याच संज्ञेस पात्र ठरतो.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettakāni udakāḷhakānīti vā [Pg.46] ettakāni udakāḷhakasatānīti vā ettakāni udakāḷhakasahassānīti vā ettakāni udakāḷhakasatasahassānīti vā; atha kho asaṅkheyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchati’. Evamevaṃ kho, bhikkhave, imehi pañcahi puññābhisandehi kusalābhisandehi samannāgatassa ariyasāvakassa na sukaraṃ puññassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettako puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattatī’ti. Atha kho asaṅkheyyo appameyyo mahāpuññakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे महासागरातील पाण्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही की—'यात इतके पाण्याचे घट (अळ्हक) आहेत किंवा इतके शेकडो पाण्याचे घट आहेत किंवा इतके हजारो पाण्याचे घट आहेत किंवा इतके लाखो पाण्याचे घट आहेत'; तर तो केवळ 'असंख्य, अप्रमेय, महा-जलसमूह' म्हणूनच गणला जातो. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, या पाच पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाहांनी युक्त असलेल्या आर्यश्रावकाच्या पुण्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही की—'इतका हा पुण्याचा प्रवाह, कुशलप्रवाह सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुखाला देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, कांत (प्रिय), मनाजोगता, हितावह व सुखकारक ठरतो.' तर तो केवळ 'असंख्य, अप्रमेय, महा-पुण्यसमूह' म्हणूनच गणला जातो. ‘‘Mahodadhiṃ aparimitaṃ mahāsaraṃ,Bahubheravaṃ ratnagaṇānamālayaṃ; Najjo yathā naragaṇasaṅghasevitā,Puthū savantī upayanti sāgaraṃ. ज्याप्रमाणे मानवांच्या समूहांनी सेवित असलेल्या, अनेक दिशांनी वाहणाऱ्या विस्तीर्ण नद्या त्या अपरिमित, महागर्जना करणाऱ्या, अत्यंत भयप्रद आणि विविध रत्नांचे भांडार असलेल्या महासागराला (समुद्राला) जाऊन मिळतात; ‘‘Evaṃ naraṃ annadapānavatthadaṃ,Seyyānisajjattharaṇassa dāyakaṃ; Puññassa dhārā upayanti paṇḍitaṃ,Najjo yathā vārivahāva sāgara’’nti. pañcamaṃ; त्याचप्रमाणे, अन्न, पेय, वस्त्र देणाऱ्या आणि शय्या, आसन व पांघरूण दान करणाऱ्या त्या प्राज्ञ (बुद्धिमान) मनुष्याकडे पुण्याचे प्रवाह धावून येतात; ज्याप्रमाणे जलवाहिन्या नद्या समुद्राकडे धावून जातात. 6. Sampadāsuttaṃ ६. संपदा सूत्र 46. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, sampadā. Katamā pañca? Saddhāsampadā, sīlasampadā, sutasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā – imā kho, bhikkhave, pañca sampadā’’ti. Chaṭṭhaṃ. ४६. भिक्षूंनो, या पाच संपदा आहेत. कोणत्या पाच? श्रद्धा-संपदा, शील-संपदा, श्रुत-संपदा, त्याग-संपदा आणि प्रज्ञा-संपदा. भिक्षूंनो, या पाच संपदा आहेत. 7. Dhanasuttaṃ ७. धन सूत्र 47. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, dhanāni. Katamāni pañca? Saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhanaṃ. ४७. भिक्षूंनो, ही पाच प्रकारची धने आहेत. कोणती पाच? श्रद्धा-धन, शील-धन, श्रुत-धन, त्याग-धन आणि प्रज्ञा-धन. ‘‘Katamañca, bhikkhave, saddhādhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saddhādhanaṃ. आणि भिक्षूंनो, श्रद्धा-धन कोणते आहे? येथे, भिक्षूंनो, आर्यश्रावक श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या बोधीवर श्रद्धा ठेवतो की—'ते भगवंत अर्हत आहेत, सम्यक् संबुद्ध आहेत...पे... देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरु) आहेत, बुद्ध आहेत, भगवंत आहेत.' भिक्षूंनो, याला श्रद्धा-धन असे म्हणतात. ‘‘Katamañca[Pg.47], bhikkhave, sīladhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sīladhanaṃ. आणि भिक्षूंनो, शील-धन कोणते आहे? येथे, भिक्षूंनो, आर्यश्रावक प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो...पे... सुरा, मेरय, मद्य आणि प्रमादाच्या स्थानांपासून अलिप्त राहतो. भिक्षूंनो, याला शील-धन असे म्हणतात. ‘‘Katamañca, bhikkhave, sutadhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdho. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sutadhanaṃ. आणि भिक्षूंनो, श्रुत-धन कोणते आहे? येथे, भिक्षूंनो, आर्यश्रावक बहुश्रुत असतो...पे... प्रज्ञेने (दृष्टीने) सत्य चांगल्या प्रकारे जाणतो. भिक्षूंनो, याला श्रुत-धन असे म्हणतात. ‘‘Katamañca, bhikkhave, cāgadhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Idaṃ vuccati, bhikkhave, cāgadhanaṃ. आणि भिक्षूंनो, त्याग-धन कोणते आहे? येथे, भिक्षूंनो, आर्यश्रावक मत्सराचा मळ दूर झालेल्या चित्ताने गृहस्थाश्रमात राहतो; तो मुक्तहस्त दान देणारा, स्वच्छ हात असलेला (दान देण्यास तत्पर), त्यागात रमणारा, याचना करणाऱ्यांसाठी सुलभ असणारा आणि दान व वाटणी करण्यात आनंद मानणारा असतो. भिक्षूंनो, याला त्याग-धन असे म्हणतात. ‘‘Katamañca, bhikkhave, paññādhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññādhanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañca dhanānī’’ti. आणि भिक्षूंनो, प्रज्ञा-धन कोणते आहे? येथे, भिक्षूंनो, आर्यश्रावक प्रज्ञावान असतो; तो उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या, आर्यांना योग्य असणाऱ्या, भेदक आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या सम्यक् प्रज्ञेने युक्त असतो. भिक्षूंनो, याला प्रज्ञा-धन असे म्हणतात. भिक्षूंनो, हीच ती पाच प्रकारची धने आहेत. ‘‘Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā; Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ. ज्याची तथागतांवर अढळ व सुप्रतिष्ठित श्रद्धा आहे; आणि ज्याचे शील कल्याणकारी, आर्यांना प्रिय व प्रशंसनीय आहे; ‘‘Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ; Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ. ज्याला संघाविषयी आदरयुक्त प्रसन्नता (प्रसाद) आहे आणि ज्याची दृष्टी सरळ (सम्यक्) झाली आहे; त्याला 'दरिद्री नव्हे' असे म्हणतात, त्याचे जीवन व्यर्थ नाही. ‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ; Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. sattamaṃ; म्हणून, बुद्ध शासनाचे स्मरण करत, बुद्धिमान मनुष्याने श्रद्धा, शील, प्रसन्नता आणि धम्मदर्शन (धम्माचे ज्ञान) प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्नशील राहावे. 8. Alabbhanīyaṭhānasuttaṃ ८. अलभनीय स्थान सूत्र 48. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Katamāni pañca? ‘Jarādhammaṃ mā jīrī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. ‘Byādhidhammaṃ mā byādhīyī’ti …pe… ‘maraṇadhammaṃ mā mīyī’ti… ‘khayadhammaṃ mā khīyī’ti… ‘nassanadhammaṃ mā nassī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. ४८. भिक्षूंनो, या जगात श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणाकडूनही न मिळण्याजोग्या (अलभनीय) पाच गोष्टी आहेत. कोणत्या पाच? 'ज्याला वृद्धत्व येणे स्वाभाविक आहे, ते म्हातारे होऊ नये'—ही गोष्ट या जगात श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणाकडूनही मिळणे शक्य नाही. 'ज्याला आजारी पडणे स्वाभाविक आहे, ते आजारी पडू नये'...पे... 'ज्याला मरणे स्वाभाविक आहे, ते मरू नये'... 'ज्याचा क्षय होणे स्वाभाविक आहे, त्याचा क्षय होऊ नये'... 'ज्याचा नाश होणे स्वाभाविक आहे, त्याचा नाश होऊ नये'—ही गोष्ट या जगात श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणाकडूनही मिळणे शक्य नाही. ‘‘Assutavato[Pg.48], bhikkhave, puthujjanassa jarādhammaṃ jīrati. So jarādhamme jiṇṇe na iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa jarādhammaṃ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ jarādhammaṃ jīrati. Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So jarādhamme jiṇṇe socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṃyeva paritāpeti’’’. भिक्षूंनो, अश्रुतवान (ज्याला धम्माचे ज्ञान नाही अशा) पृथग्जनाचे वृद्धत्व येणे स्वाभाविक असलेले शरीर म्हातारे होते. ते म्हातारे झाले असता, तो असा विचार करत नाही की—'केवळ माझेच शरीर म्हातारे होत नाही, तर ज्या काही प्राण्यांचे येणे-जाणे, च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्ती (पुनर्जन्म) होते, त्या सर्व प्राण्यांचे वृद्धत्व येणे स्वाभाविक असलेले शरीर म्हातारे होते. जर मी शरीर म्हातारे झाले म्हणून शोक केला, खिन्न झालो, रडलो, छाती बडवून आक्रोश केला, संभ्रमात पडलो, तर मला अन्नही गोड लागणार नाही, माझ्या शरीराची कांतीही नष्ट होईल, माझे कामधंदेही चालणार नाहीत, माझे शत्रू आनंदित होतील आणि माझे मित्र दुःखी होतील.' तो शरीर म्हातारे झाले असता शोक करतो, खिन्न होतो, रडतो, छाती बडवून आक्रोश करतो, संभ्रमात पडतो. भिक्षूंनो, याला म्हणतात—'अश्रुतवान पृथग्जन, जो शोकरूपी विषारी बाणाने विंधला जाऊन स्वतःलाच पीडा देतो.' ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa byādhidhammaṃ byādhīyati…pe… maraṇadhammaṃ mīyati… khayadhammaṃ khīyati… nassanadhammaṃ nassati. So nassanadhamme naṭṭhe na iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṃ nassati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ nassanadhammaṃ nassati. Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So nassanadhamme naṭṭhe socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṃyeva paritāpeti’’’. पुन्हा, भिक्षूंनो, अश्रुतवान पृथग्जनाचे आजारी पडणे स्वाभाविक असलेले शरीर आजारी पडते...पे... मरणे स्वाभाविक असलेला प्राणी मरतो... क्षय होणे स्वाभाविक असलेली वस्तू क्षयाला जाते... नष्ट होणे स्वाभाविक असलेली वस्तू नष्ट होते. ती नष्ट झाली असता, तो असा विचार करत नाही की—'केवळ माझीच वस्तू नष्ट होत नाही, तर ज्या काही प्राण्यांचे येणे-जाणे, च्युती आणि उत्पत्ती होते, त्या सर्व प्राण्यांची नष्ट होणे स्वाभाविक असलेली वस्तू नष्ट होते. जर मी ती वस्तू नष्ट झाली म्हणून शोक केला, खिन्न झालो, रडलो, छाती बडवून आक्रोश केला, संभ्रमात पडलो, तर मला अन्नही गोड लागणार नाही, माझ्या शरीराची कांतीही नष्ट होईल, माझे कामधंदेही चालणार नाहीत, माझे शत्रू आनंदित होतील आणि माझे मित्र दुःखी होतील.' तो ती वस्तू नष्ट झाली असता शोक करतो, खिन्न होतो, रडतो, छाती बडवून आक्रोश करतो, संभ्रमात पडतो. भिक्षूंनो, याला म्हणतात—'अश्रुतवान पृथग्जन, जो शोकरूपी विषारी बाणाने विंधला जाऊन स्वतःलाच पीडा देतो.' ‘‘Sutavato ca kho, bhikkhave, ariyasāvakassa jarādhammaṃ jīrati. So jarādhamme jiṇṇe iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa jarādhammaṃ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ jarādhammaṃ jīrati. Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So jarādhamme jiṇṇe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati[Pg.49]. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṃ sokasallaṃ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṃyeva paritāpeti. Asoko visallo ariyasāvako attānaṃyeva parinibbāpeti’’’. भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावकाची देखील वृद्ध होणे ही जिची प्रकृती आहे अशी गोष्ट वृद्ध होते. ती वृद्ध झाली असता तो असा विचार करतो – 'केवळ माझ्याच बाबतीत वृद्ध होणे ही प्रकृती असलेली गोष्ट वृद्ध होत नाही, तर ज्या ज्या प्राण्यांचे येणे, जाणे, च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्ती (पुनर्जन्म) होते, त्या सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत वृद्ध होणे ही प्रकृती असलेली गोष्ट वृद्ध होते. जर मी वृद्ध होणाऱ्या गोष्टीच्या वृद्ध होण्यावर शोक करू लागलो, खिन्न करू लागलो, रडू लागलो, छाती बडवून आक्रोश करू लागलो आणि संभ्रमात पडलो, तर मला अन्नही गोड लागणार नाही, माझ्या शरीराची कांतीही नष्ट होईल, माझे उद्योगधंदेही चालणार नाहीत, माझे शत्रू आनंदित होतील आणि माझे मित्र दुःखी होतील.' तो वृद्ध होणाऱ्या गोष्टीच्या वृद्ध होण्यावर शोक करत नाही, खिन्न होत नाही, रडत नाही, छाती बडवून आक्रोश करत नाही आणि संभ्रमात पडत नाही. भिक्खूहो, यालाच 'श्रुतवान आर्यश्रावक' असे म्हणतात, ज्याने शोकरूपी विषारी बाण उपटून टाकला आहे, ज्या बाणाने विंधलेला अश्रुतवान पृथग्जन स्वतःलाच पीडित करत राहतो. शोकविरहित आणि बाणरहित झालेला तो आर्यश्रावक स्वतःलाच पूर्णपणे शांत करतो. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sutavato ariyasāvakassa byādhidhammaṃ byādhīyati…pe… maraṇadhammaṃ mīyati… khayadhammaṃ khīyati… nassanadhammaṃ nassati. So nassanadhamme naṭṭhe iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṃ nassati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ nassanadhammaṃ nassati. Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So nassanadhamme naṭṭhe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṃ sokasallaṃ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṃyeva paritāpeti. Asoko visallo ariyasāvako attānaṃyeva parinibbāpetī’’’ti. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावकाची आजारी पडणे ही जिची प्रकृती आहे अशी गोष्ट आजारी पडते...पे... मरणे ही जिची प्रकृती आहे अशी गोष्ट मरते... क्षय पावणे ही जिची प्रकृती आहे अशी गोष्ट क्षय पावते... नष्ट होणे ही जिची प्रकृती आहे अशी गोष्ट नष्ट होते. ती नष्ट झाली असता तो असा विचार करतो – 'केवळ माझ्याच बाबतीत नष्ट होणे ही प्रकृती असलेली गोष्ट नष्ट होत नाही, तर ज्या ज्या प्राण्यांचे येणे, जाणे, च्युती आणि उत्पत्ती होते, त्या सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत नष्ट होणे ही प्रकृती असलेली गोष्ट नष्ट होते. जर मी नष्ट होणाऱ्या गोष्टीच्या नाशावर शोक करू लागलो, खिन्न करू लागलो, रडू लागलो, छाती बडवून आक्रोश करू लागलो आणि संभ्रमात पडलो, तर मला अन्नही गोड लागणार नाही, माझ्या शरीराची कांतीही नष्ट होईल, माझे उद्योगधंदेही चालणार नाहीत, माझे शत्रू आनंदित होतील आणि माझे मित्र दुःखी होतील.' तो नष्ट होणाऱ्या गोष्टीच्या नाशावर शोक करत नाही, खिन्न होत नाही, रडत नाही, छाती बडवून आक्रोश करत नाही आणि संभ्रमात पडत नाही. भिक्खूहो, यालाच 'श्रुतवान आर्यश्रावक' असे म्हणतात, ज्याने शोकरूपी विषारी बाण उपटून टाकला आहे, ज्या बाणाने विंधलेला अश्रुतवान पृथग्जन स्वतःलाच पीडित करत राहतो. शोकविरहित आणि बाणरहित झालेला तो आर्यश्रावक स्वतःलाच पूर्णपणे शांत करतो. ‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. भिक्खूहो, या जगात श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणाकडूनही न मिळवता येण्याजोग्या या पाच गोष्टी आहेत. ‘‘Na socanāya paridevanāya,Atthodha labbhā api appakopi; Socantamenaṃ dukhitaṃ viditvā,Paccatthikā attamanā bhavanti. शोक केल्याने किंवा रडल्याने येथे थोडासाही फायदा मिळत नाही. उलट, माणसाला शोकाकुल आणि दुःखी पाहून त्याचे शत्रू आनंदित होतात. ‘‘Yato ca kho paṇḍito āpadāsu,Na vedhatī atthavinicchayaññū; Paccatthikāssa dukhitā bhavanti,Disvā mukhaṃ avikāraṃ purāṇaṃ. परंतु जेव्हा हित आणि अनहित जाणणारा पंडित संकटातही डगमगत नाही, तेव्हा त्याचा पूर्वीसारखाच निर्विकार चेहरा पाहून त्याचे शत्रू दुःखी होतात. ‘‘Jappena [Pg.50] mantena subhāsitena,Anuppadānena paveṇiyā vā; Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ,Tathā tathā tattha parakkameyya. प्रार्थनेने, मंत्रोच्चाराने, सुभाषिते बोलण्याने, लाच (दान) देण्याने किंवा परंपरेचा हवाला देण्याने, ज्या ज्या प्रकारे आणि ज्या ज्या ठिकाणी आपले हित साध्य होऊ शकत असेल, त्या त्या प्रकारे आणि त्या त्या ठिकाणी माणसाने प्रयत्न केला पाहिजे. ‘‘Sace pajāneyya alabbhaneyyo,Mayāva aññena vā esa attho; Asocamāno adhivāsayeyya,Kammaṃ daḷhaṃ kinti karomi dānī’’ti. aṭṭhamaṃ; परंतु जर त्याला हे समजले की, 'हे हित माझ्याकडून किंवा इतर कोणाकडूनही मिळवणे अशक्य आहे,' तर त्याने शोक न करता, 'कर्म प्रबळ आहे, आता मी काय करू शकतो?' असा विचार करून ते सहन केले पाहिजे. (आठवे सुत्त समाप्त) 9. Kosalasuttaṃ ९. कोसलसुत्त 49. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. ४९. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. (Tena kho pana samayena mallikā devī kālaṅkatā hoti.) Atha kho aññataro puriso yena rājā pasenadi kosalo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rañño pasenadissa kosalassa upakaṇṇake āroceti – ‘‘mallikā devī, deva, kālaṅkatā’’ti. Evaṃ vutte rājā pasenadi kosalo dukkhī dummano pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi. (त्या वेळी राणी मल्लिका हिचे निधन झाले होते.) तेव्हा एक माणूस जेथे कोसलचा राजा प्रसेनजित होता तेथे आला; आल्यानंतर त्याने राजा प्रसेनजितच्या कानात सांगितले – 'महाराज, राणी मल्लिका मरण पावली आहे.' असे सांगितले असता, राजा प्रसेनजित दुःखी, खिन्न, खांदे पाडलेला, खाली मान घातलेला, विचारमग्न आणि निरुत्तर होऊन बसला. Atha kho bhagavā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ dukkhiṃ dummanaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavoca – ‘‘pañcimāni, mahārāja, alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Katamāni pañca? ‘Jarādhammaṃ mā jīrī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ…pe… na socanāya paridevanāya…pe… kammaṃ daḷhaṃ kinti karomi dānī’’ti. Navamaṃ. तेव्हा भगवंतांनी राजा प्रसेनजितला दुःखी, खिन्न, खांदे पाडलेला, खाली मान घातलेला, विचारमग्न आणि निरुत्तर झालेले पाहून राजा प्रसेनजितला असे म्हटले – 'महाराज, या जगात श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणाकडूनही न मिळवता येण्याजोग्या या पाच गोष्टी आहेत. कोणत्या पाच? 'वृद्ध होणे ही जिची प्रकृती आहे अशी गोष्ट वृद्ध होऊ नये' ही न मिळवता येणारी गोष्ट आहे...पे... शोक केल्याने किंवा रडल्याने...पे... कर्म प्रबळ आहे, आता मी काय करू शकतो?' (असा विचार करून सहन करावे). (नववे सुत्त समाप्त) 10. Nāradasuttaṃ १०. नारदसुत्त 50. Ekaṃ samayaṃ āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme. Tena kho pana samayena muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā [Pg.51] hoti piyā manāpā. So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṃ bhuñjati na kammantaṃ payojeti – rattindivaṃ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito. Atha kho muṇḍo rājā piyakaṃ kosārakkhaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, samma piyaka, bhaddāya deviyā sarīraṃ āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjatha, yathā mayaṃ bhaddāya deviyā sarīraṃ cirataraṃ passeyyāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā bhaddāya deviyā sarīraṃ āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujji. ५०. एकदा आयुष्यमान नारद पाटलीपुत्र येथील कुक्कुट आरामात विहार करत होते. त्या वेळी राजा मुंडाची प्रिय आणि आवडती राणी भद्रा हिचे निधन झाले होते. राणी भद्राच्या निधनामुळे राजा मुंड ना स्नान करत होता, ना सुगंधी द्रव्ये लावत होता, ना जेवण करत होता, ना राजकाज पाहत होता – तो रात्रंदिवस राणी भद्राच्या मृत शरीराच्या मोहात बुडून गेला होता. तेव्हा राजा मुंडने आपला खजिनदार पियक याला बोलावून म्हटले – 'मित्रा पियक, असे कर, राणी भद्राचे शरीर तेलाने भरलेल्या लोखंडी पेटीत ठेव आणि तिला दुसऱ्या लोखंडी पेटीने झाकून टाक, जेणेकरून आपण राणी भद्राचे शरीर अधिक काळ पाहू शकू.' खजिनदार पियकने 'तसेच होईल, महाराज' असे म्हणून राजा मुंडच्या आज्ञेचे पालन केले आणि राणी भद्राचे शरीर तेलाने भरलेल्या लोखंडी पेटीत ठेवून दुसऱ्या लोखंडी पेटीने झाकून दिले. Atha kho piyakassa kosārakkhassa etadahosi – ‘‘imassa kho muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā piyā manāpā. So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṃ bhuñjati na kammantaṃ payojeti – rattindivaṃ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito. Kaṃ nu kho muṇḍo rājā samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyya, yassa dhammaṃ sutvā sokasallaṃ pajaheyyā’’ti! तेव्हा खजिनदार पियकच्या मनात असा विचार आला – 'या राजा मुंडची प्रिय आणि आवडती राणी भद्रा मरण पावली आहे. राणी भद्राच्या निधनामुळे तो ना स्नान करत आहे, ना सुगंधी द्रव्ये लावत आहे, ना जेवण करत आहे, ना राजकाज पाहत आहे – तो रात्रंदिवस राणी भद्राच्या मृत शरीराच्या मोहात बुडून गेला आहे. राजा मुंडने अशा कोणत्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाची सेवा करावी, ज्यांचा धम्म ऐकून तो आपला शोकरूपी बाण नष्ट करू शकेल?' Atha kho piyakassa kosārakkhassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme. Taṃ kho panāyasmantaṃ nāradaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā ca’. Yaṃnūna muṇḍo rājā āyasmantaṃ nāradaṃ payirupāseyya, appeva nāma muṇḍo rājā āyasmato nāradassa dhammaṃ sutvā sokasallaṃ pajaheyyā’’ti. तेव्हा कोषागार रक्षक पियकच्या मनात असा विचार आला – “हे आयुष्यमान नारद पाटलीपुत्र येथील कुक्कुट आरामात विहार करत आहेत. त्या आयुष्यमान नारदांविषयी अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की – ‘ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान, बहुश्रुत, सुंदर प्रवचनकार, प्रतिभावान, ज्येष्ठ आणि अर्हत आहेत.’ जर राजा मुंड आयुष्यमान नारदांची भेट घेईल, तर कदाचित राजा मुंड आयुष्यमान नारदांकडून धम्म ऐकून आपला शोकशल्य (दुःखाचा बाण) त्यागू शकेल.” Atha kho piyako kosārakkho yena muṇḍo rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā muṇḍaṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ kho, deva, āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme. Taṃ kho panāyasmantaṃ nāradaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva [Pg.52] arahā ca’. Yadi pana devo āyasmantaṃ nāradaṃ payirupāseyya, appeva nāma devo āyasmato nāradassa dhammaṃ sutvā sokasallaṃ pajaheyyā’’ti. ‘‘Tena hi, samma piyaka, āyasmantaṃ nāradaṃ paṭivedehi. Kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ pubbe appaṭisaṃvidito upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti! ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā yenāyasmā nārado tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāradaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho piyako kosārakkho āyasmantaṃ nāradaṃ etadavoca – तेव्हा कोषागार रक्षक पियक जेथे राजा मुंड होता तेथे गेला; आणि राजा मुंडला म्हणाला – “महाराज, हे आयुष्यमान नारद पाटलीपुत्र येथील कुक्कुट आरामात विहार करत आहेत. त्या आयुष्यमान नारदांविषयी अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की – ‘ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान, बहुश्रुत, सुंदर प्रवचनकार, प्रतिभावान, ज्येष्ठ आणि अर्हत आहेत.’ जर महाराज आयुष्यमान नारदांची भेट घेतील, तर कदाचित महाराज आयुष्यमान नारदांकडून धम्म ऐकून आपला शोकशल्य त्यागू शकतील.” “तसे असेल तर, प्रिय पियक, आयुष्यमान नारदांना पूर्वकल्पना दे. कारण माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या श्रमण किंवा ब्राह्मणांना पूर्वकल्पना दिल्याशिवाय त्यांच्याकडे जाणे कसे बरे योग्य वाटेल?” “तसेच असो, महाराज,” असे म्हणून कोषागार रक्षक पियकने राजा मुंडच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि तो जेथे आयुष्यमान नारद होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान नारदांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोषागार रक्षक पियकने आयुष्यमान नारदांना असे म्हटले – ‘‘Imassa, bhante, muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā piyā manāpā. So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṃ bhuñjati na kammantaṃ payojeti – rattindivaṃ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito. Sādhu, bhante, āyasmā nārado muṇḍassa rañño tathā dhammaṃ desetu yathā muṇḍo rājā āyasmato nāradassa dhammaṃ sutvā sokasallaṃ pajaheyyā’’ti. ‘‘Yassadāni, piyaka, muṇḍo rājā kālaṃ maññatī’’ti. “भंते, या राजा मुंडची प्रिय आणि मनपसंत राणी भद्रा हिचे निधन झाले आहे. प्रिय व मनपसंत राणी भद्रा हिच्या निधनामुळे तो स्नान करत नाही, सुगंधी द्रव्ये लावत नाही, भोजन करत नाही आणि राजकारभाराची कामेही करत नाही – तो रात्रंदिवस राणी भद्रेच्या मृत शरीराजवळच मोहाने व्याकुळ होऊन बसून राहतो. भंते, हे चांगले होईल जर आयुष्यमान नारद राजा मुंडला अशा प्रकारे धम्म उपदेश करतील, जेणेकरून राजा मुंड आयुष्यमान नारदांचा धम्म ऐकून आपला शोकशल्य त्यागू शकेल.” “पियक, आता राजा मुंड ज्या वेळेला योग्य समजेल, (त्या वेळी त्याने यावे).” Atha kho piyako kosārakkho uṭṭhāyāsanā āyasmantaṃ nāradaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena muṇḍo rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā muṇḍaṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘katāvakāso kho, deva, āyasmatā nāradena. Yassadāni devo kālaṃ maññatī’’ti. ‘‘Tena hi, samma piyaka, bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpehī’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā muṇḍaṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni. Yassadāni devo kālaṃ maññatī’’ti. तेव्हा कोषागार रक्षक पियक आपल्या आसनावरून उठला, त्याने आयुष्यमान नारदांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तो जेथे राजा मुंड होता तेथे गेला. तेथे जाऊन तो राजा मुंडला म्हणाला – “महाराज, आयुष्यमान नारदांनी भेटण्याची अनुमती दिली आहे. आता महाराज ज्या वेळेला योग्य समजतील (त्या वेळी प्रस्थान करावे).” “तसे असेल तर, प्रिय पियक, उत्तम उत्तम रथ तयार कर.” “तसेच असो, महाराज,” असे म्हणून कोषागार रक्षक पियकने राजा मुंडच्या आज्ञेचे पालन केले आणि उत्तम उत्तम रथ तयार करून राजा मुंडला म्हणाला – “महाराज, आपल्यासाठी उत्तम उत्तम रथ तयार आहेत. आता महाराज ज्या वेळेला योग्य समजतील (त्या वेळी प्रस्थान करावे).” Atha kho muṇḍo rājā bhadraṃ yānaṃ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi yena kukkuṭārāmo tena pāyāsi mahaccā rājānubhāvena āyasmantaṃ nāradaṃ dassanāya. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṃ pāvisi. Atha kho muṇḍo rājā [Pg.53] yena āyasmā nārado tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāradaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho muṇḍaṃ rājānaṃ āyasmā nārado etadavoca – तेव्हा राजा मुंड एका उत्तम रथावर आरूढ झाला आणि इतर उत्तम रथांसह मोठ्या राजेशाही थाटात आयुष्यमान नारदांच्या दर्शनासाठी कुक्कुट आरामाकडे निघाला. रथ जाण्यायोग्य रस्ता होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून तो पायीच आरामात शिरला. त्यानंतर राजा मुंड जेथे आयुष्यमान नारद होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान नारदांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या राजा मुंडला आयुष्यमान नारद असे म्हणाले – ‘‘Pañcimāni, mahārāja, alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Katamāni pañca? ‘Jarādhammaṃ mā jīrī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. ‘Byādhidhammaṃ mā byādhīyī’ti…pe… ‘maraṇadhammaṃ mā mīyī’ti… ‘khayadhammaṃ mā khīyī’ti… ‘nassanadhammaṃ mā nassī’ti alabbhanīyaṃ ṭhānaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. “महाराज, या जगात श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणाकडूनही न मिळवता येण्याजोग्या (अशक्य असणाऱ्या) पाच गोष्टी आहेत. कोणत्या पाच? १. ‘ज्याला वृद्धत्व येणे स्वाभाविक आहे, त्याला वृद्धत्व येऊ नये’ – ही गोष्ट या जगात श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणाकडूनही मिळवता येणे अशक्य आहे. २. ‘ज्याला आजारी पडणे स्वाभाविक आहे, ते आजारी पडू नये’... ३. ‘ज्याला मरणे स्वाभाविक आहे, ते मरू नये’... ४. ‘ज्याला क्षय पावणे स्वाभाविक आहे, त्याचा क्षय होऊ नये’... ५. ‘ज्याला नष्ट होणे स्वाभाविक आहे, ते नष्ट होऊ नये’ – ही गोष्ट या जगात श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणाकडूनही मिळवता येणे अशक्य आहे.” ‘‘Assutavato, mahārāja, puthujjanassa jarādhammaṃ jīrati. So jarādhamme jiṇṇe na iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa jarādhammaṃ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ jarādhammaṃ jīrati. Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So jarādhamme jiṇṇe socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, mahārāja – ‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṃyeva paritāpeti’’’. “महाराज, अज्ञानी (धम्म न ऐकलेल्या) सामान्य माणसाला जेव्हा वृद्धत्व येते, तेव्हा तो वृद्धत्व आले असता असा विचार करत नाही – ‘केवळ मला एकट्यालाच वृद्धत्व आलेले नाही, तर ज्या ज्या प्राण्यांचे या जगात येणे, जाणे, मृत्यू आणि पुनर्जन्म होतो, त्या सर्व प्राण्यांना वृद्धत्व येत असते. जर मी वृद्धत्व आले असता शोक करू लागलो, कष्टी झालो, रडू लागलो, छाती बडवून आक्रोश करू लागलो आणि मोहात पडलो, तर मला अन्नही गोड लागणार नाही, माझ्या शरीराची कांतीही नष्ट होईल, माझे कामधंदेही चालणार नाहीत, माझे शत्रू आनंदित होतील आणि माझे मित्र दुःखी होतील.’ तो वृद्धत्व आले असता शोक करतो, कष्टी होतो, रडतो, छाती बडवून आक्रोश करतो आणि मोहात पडतो. महाराज, यालाच म्हणतात – ‘अज्ञानी सामान्य माणूस, जो विषाने माखलेल्या शोकशल्य (दुःखाच्या बाणाने) विद्ध होऊन स्वतःलाच पीडा देत राहतो.’” ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, assutavato puthujjanassa byādhidhammaṃ byādhīyati…pe… maraṇadhammaṃ mīyati… khayadhammaṃ khīyati… nassanadhammaṃ nassati. So nassanadhamme naṭṭhe na iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṃ nassati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ nassanadhammaṃ nassati. Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So nassanadhamme naṭṭhe socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, mahārāja – ‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṃyeva paritāpeti’’’. “पुन्हा आणखी, महाराज, अज्ञानी सामान्य माणसाला जेव्हा आजारपण येते... मृत्यू येतो... क्षय होतो... किंवा जेव्हा नाश पावणारी गोष्ट नष्ट होते, तेव्हा ती गोष्ट नष्ट झाली असता तो असा विचार करत नाही – ‘केवळ माझीच नाश पावणारी गोष्ट नष्ट झालेली नाही, तर ज्या ज्या प्राण्यांचे या जगात येणे, जाणे, मृत्यू आणि पुनर्जन्म होतो, त्या सर्व प्राण्यांच्या नाश पावणाऱ्या गोष्टी नष्ट होत असतात. जर मी ती गोष्ट नष्ट झाली असता शोक करू लागलो, कष्टी झालो, रडू लागलो, छाती बडवून आक्रोश करू लागलो आणि मोहात पडलो, तर मला अन्नही गोड लागणार नाही, माझ्या शरीराची कांतीही नष्ट होईल, माझे कामधंदेही चालणार नाहीत, माझे शत्रू आनंदित होतील आणि माझे मित्र दुःखी होतील.’ तो ती गोष्ट नष्ट झाली असता शोक करतो, कष्टी होतो, रडतो, छाती बडवून आक्रोश करतो आणि मोहात पडतो. महाराज, यालाच म्हणतात – ‘अज्ञानी सामान्य माणूस, जो विषाने माखलेल्या शोकशल्य (दुःखाच्या बाणाने) विद्ध होऊन स्वतःलाच पीडा देत राहतो.’” ‘‘Sutavato [Pg.54] ca kho, mahārāja, ariyasāvakassa jarādhammaṃ jīrati. So jarādhamme jiṇṇe iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa jarādhammaṃ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ jarādhammaṃ jīrati. Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So jarādhamme jiṇṇe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, mahārāja – ‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṃ sokasallaṃ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṃyeva paritāpeti. Asoko visallo ariyasāvako attānaṃyeva parinibbāpeti’’’. “महाराज, सुतवंत (श्रुतवान) आर्यश्रावकाची जीर्ण होणारी (वृद्ध होणारी) गोष्ट जीर्ण होते. ती गोष्ट जीर्ण झाली असता तो आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘केवळ माझ्याच बाबतीत जीर्ण होणारी गोष्ट जीर्ण होत नाही, तर ज्या ज्या प्राण्यांचे येणे (जन्म), जाणे (मृत्यू), च्युती (पतन) आणि उत्पत्ती (पुनर्जन्म) होते, त्या सर्व प्राण्यांची जीर्ण होणारी गोष्ट जीर्ण होतेच. जर मी या जीर्ण होणाऱ्या गोष्टीच्या जीर्ण होण्यावर शोक केला, कष्ट सोसले, रडलो, छाती बडवून घेतली, संभ्रमात पडलो, तर मला अन्नही गोड लागणार नाही, माझ्या शरीराची कांती नष्ट होईल, माझे उद्योगधंदे चालणार नाहीत, माझे शत्रू आनंदी होतील आणि माझे मित्र दुःखी होतील.’ तो जीर्ण होणाऱ्या गोष्टीच्या जीर्ण होण्यावर शोक करत नाही, कष्ट सोसत नाही, रडत नाही, छाती बडवून घेत नाही, संभ्रमात पडत नाही. महाराज, यालाच असे म्हणतात की – ‘सुतवंत आर्यश्रावकाने तो विषारी शोकरूपी बाण उपटून टाकला आहे, ज्याने विंधलेला अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जन स्वतःलाच पीडित करत असतो. शोकविरहित आणि बाणरहित झालेला आर्यश्रावक स्वतःलाच परिनिर्वाण (शांतता) प्राप्त करून देतो.’” ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, sutavato ariyasāvakassa byādhidhammaṃ byādhīyati…pe… maraṇadhammaṃ mīyati… khayadhammaṃ khīyati… nassanadhammaṃ nassati. So nassanadhamme naṭṭhe iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṃ nassati, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ nassanadhammaṃ nassati. Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṃ kilameyyaṃ parideveyyaṃ, urattāḷiṃ kandeyyaṃ, sammohaṃ āpajjeyyaṃ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṃ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṃ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti. So nassanadhamme naṭṭhe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, mahārāja – ‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṃ sokasallaṃ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṃyeva paritāpeti. Asoko visallo ariyasāvako attānaṃyeva parinibbāpeti ’’’. “पुन्हा दुसरे असे की, महाराज, सुतवंत आर्यश्रावकाची आजारी पडणारी गोष्ट आजारी पडते... पे... मरण पावणारी गोष्ट मरण पावते... क्षय पावणारी गोष्ट क्षय पावते... नष्ट होणारी गोष्ट नष्ट होते. ती नष्ट होणारी गोष्ट नष्ट झाली असता तो असा विचार करतो – ‘केवळ माझ्याच बाबतीत नष्ट होणारी गोष्ट नष्ट होत नाही, तर ज्या ज्या प्राण्यांचे येणे, जाणे, च्युती आणि उत्पत्ती होते, त्या सर्व प्राण्यांची नष्ट होणारी गोष्ट नष्ट होतेच. जर मी या नष्ट होणाऱ्या गोष्टीच्या नष्ट होण्यावर शोक केला, कष्ट सोसले, रडलो, छाती बडवून घेतली, संभ्रमात पडलो, तर मला अन्नही गोड लागणार नाही, माझ्या शरीराची कांती नष्ट होईल, माझे उद्योगधंदे चालणार नाहीत, माझे शत्रू आनंदी होतील आणि माझे मित्र दुःखी होतील.’ तो नष्ट होणाऱ्या गोष्टीच्या नष्ट होण्यावर शोक करत नाही, कष्ट सोसत नाही, रडत नाही, छाती बडवून घेत नाही, संभ्रमात पडत नाही. महाराज, यालाच असे म्हणतात की – ‘सुतवंत आर्यश्रावकाने तो विषारी शोकरूपी बाण उपटून टाकला आहे, ज्याने विंधलेला अश्रुतवान पृथग्जन स्वतःलाच पीडित करत असतो. शोकविरहित आणि बाणरहित झालेला आर्यश्रावक स्वतःलाच परिनिर्वाण प्राप्त करून देतो.’” ‘‘Imāni kho, mahārāja, pañca alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. “महाराज, ही पाच अशी ठाणी (गोष्टी) आहेत जी या जगात कोणत्याही श्रमणाने, ब्राह्मणाने, देवाने, माराने, ब्रह्माने किंवा इतर कोणाकडूनही मिळवता येणे शक्य नाही.” ‘‘Na socanāya paridevanāya,Atthodha labbhā api appakopi; Socantamenaṃ dukhitaṃ viditvā,Paccatthikā attamanā bhavanti. “शोक केल्याने किंवा रडल्याने कोणताही फायदा, अगदी थोडासुद्धा मिळत नाही. उलट, शोक करणाऱ्या आणि दुःखी झालेल्या माणसाला पाहून त्याचे शत्रू आनंदी होतात.” ‘‘Yato [Pg.55] ca kho paṇḍito āpadāsu,Na vedhatī atthavinicchayaññū; Paccatthikāssa dukhitā bhavanti,Disvā mukhaṃ avikāraṃ purāṇaṃ. “परंतु जेव्हा संकटातही हित-अहित जाणणारा ज्ञानी मनुष्य डगमगत नाही, तेव्हा त्याचा पूर्वीसारखाच शांत आणि अविचल चेहरा पाहून त्याचे शत्रू दुःखी होतात.” ‘‘Jappena mantena subhāsitena,Anuppadānena paveṇiyā vā; Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ,Tathā tathā tattha parakkameyya. “प्रार्थनेने, मंत्राने, सुभाषिते (चांगले शब्द) बोलून, दान देऊन किंवा परंपरेचा हवाला देऊन, ज्या ज्या प्रकारे आणि ज्या ज्या ठिकाणी आपले हित साध्य होऊ शकते, त्या त्या प्रकारे आणि त्या त्या ठिकाणी माणसाने प्रयत्न केला पाहिजे.” ‘‘Sace pajāneyya alabbhaneyyo,Mayāva aññena vā esa attho; Asocamāno adhivāsayeyya,Kammaṃ daḷhaṃ kinti karomi dānī’’ti. “पण जर त्याला हे समजले की हे हित माझ्याकडून किंवा इतर कोणाकडूनही मिळवणे अशक्य आहे, तर त्याने शोक न करता, ‘कर्म दृढ आहे, आता मी काय करू शकतो?’ असा विचार करून ते सहन केले पाहिजे.” Evaṃ vutte muṇḍo rājā āyasmantaṃ nāradaṃ etadavoca – ‘‘ko nāmo ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Sokasallaharaṇo nāma ayaṃ, mahārāja, dhammapariyāyo’’ti. ‘‘Taggha, bhante, sokasallaharaṇo ! Imañhi me, bhante, dhammapariyāyaṃ sutvā sokasallaṃ pahīna’’nti. असे म्हटले असता, मुंड राजाने आयुष्यमान नारदांना असे विचारले – “भंते, या धम्मपर्यायाचे (धम्म उपदेशाचे) नाव काय आहे?” “महाराज, या धम्मपर्यायाचे नाव ‘शोकसल्लहरण’ (शोकरूपी बाण उपटून टाकणारा) असे आहे.” “नक्कीच, भंते, हा शोकसल्लहरणच आहे! कारण, भंते, हा धम्मपर्याय ऐकून माझा शोकरूपी बाण नष्ट झाला आहे.” Atha kho muṇḍo rājā piyakaṃ kosārakkhaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, samma piyaka, bhaddāya deviyā sarīraṃ jhāpetha; thūpañcassā karotha. Ajjatagge dāni mayaṃ nhāyissāma ceva vilimpissāma bhattañca bhuñjissāma kammante ca payojessāmā’’ti. Dasamaṃ. त्यानंतर मुंड राजाने कोषाध्यक्ष पियकाला बोलावून म्हटले – “तर मग, प्रिय पियक, भद्रा देवीच्या शरीरावर अंत्यसंस्कार (दाहसंस्कार) करा आणि तिच्यासाठी एक स्तूप बांधा. आजपासून आता आम्ही स्नान करू, सुगंधी द्रव्ये लावू, भोजन करू आणि राजकारभाराच्या कामात लक्ष घालू.” (दहावे सूत्त समाप्त.) Muṇḍarājavaggo pañcamo. मुंडराजवर्ग पाचवा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Ādiyo sappuriso iṭṭhā, manāpadāyībhisandaṃ; Sampadā ca dhanaṃ ṭhānaṃ, kosalo nāradena cāti. आदिय, सत्पुरुष, इष्ट, मनापदायी, अभिसंद, संपदा, धन, ठाण, कोसल आणि नारद. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ. पहिले पन्नास (प्रथम पण्णासक) समाप्त. 2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ २. दुसरे पन्नास (द्वितीय पण्णासक) (6) 1. Nīvaraṇavaggo (६) १. नीवरण वर्ग 1. Āvaraṇasuttaṃ १. आवरण सुत्त 51. Evaṃ [Pg.56] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ५१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवानांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूहो!” “भंते!” असे त्या भिक्खूंनी भगवानांना उत्तर दिले. भगवान म्हणाले – ‘‘Pañcime, bhikkhave, āvaraṇā nīvaraṇā cetaso ajjhāruhā paññāya dubbalīkaraṇā. Katame pañca? Kāmacchando, bhikkhave, āvaraṇo nīvaraṇo cetaso ajjhāruho paññāya dubbalīkaraṇo. Byāpādo, bhikkhave, āvaraṇo nīvaraṇo cetaso ajjhāruho paññāya dubbalīkaraṇo. Thinamiddhaṃ, bhikkhave, āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ cetaso ajjhāruhaṃ paññāya dubbalīkaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccaṃ, bhikkhave, āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ cetaso ajjhāruhaṃ paññāya dubbalīkaraṇaṃ. Vicikicchā, bhikkhave, āvaraṇā nīvaraṇā cetaso ajjhāruhā paññāya dubbalīkaraṇā. Ime kho, bhikkhave, pañca āvaraṇā nīvaraṇā cetaso ajjhāruhā paññāya dubbalīkaraṇā. “भिक्खूहो, हे पाच आवरण (अडथळे), नीवरण (मनाचे आच्छादन), मनाला दडपणारे आणि प्रज्ञा दुर्बळ करणारे धर्म आहेत. कोणते पाच? भिक्खूहो, कामच्छंद (इंद्रियसुखाची इच्छा) हे एक आवरण, नीवरण, मनाला दडपणारे आणि प्रज्ञा दुर्बळ करणारे आहे. भिक्खूहो, व्यापाद (द्वेष/क्रोध) हे आवरण, नीवरण, मनाला दडपणारे आणि प्रज्ञा दुर्बळ करणारे आहे. भिक्खूहो, थिनमिद्ध (आळस आणि डुलकी/ग्लानी) हे आवरण, नीवरण, मनाला दडपणारे आणि प्रज्ञा दुर्बळ करणारे आहे. भिक्खूहो, उद्धच्च-कुक्कुच्च (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप) हे आवरण, नीवरण, मनाला दडपणारे आणि प्रज्ञा दुर्बळ करणारे आहे. भिक्खूहो, विचिकित्सा (शंका/संशय) हे आवरण, नीवरण, मनाला दडपणारे आणि प्रज्ञा दुर्बळ करणारे आहे. भिक्खूहो, हेच ते पाच आवरण, नीवरण, मनाला दडपणारे आणि प्रज्ञा दुर्बळ करणारे धर्म आहेत.” ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu ime pañca āvaraṇe nīvaraṇe cetaso ajjhāruhe paññāya dubbalīkaraṇe appahāya, abalāya paññāya dubbalāya attatthaṃ vā ñassati paratthaṃ vā ñassati ubhayatthaṃ vā ñassati uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Seyyathāpi, bhikkhave, nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī. Tassā puriso ubhato naṅgalamukhāni vivareyya. Evañhi so, bhikkhave, majjhe nadiyā soto vikkhitto visaṭo byādiṇṇo neva dūraṅgamo assa na sīghasoto na hārahārī. Evamevaṃ kho, bhikkhave, so vata bhikkhu ime pañca āvaraṇe nīvaraṇe cetaso ajjhāruhe paññāya dubbalīkaraṇe appahāya, abalāya paññāya dubbalāya attatthaṃ [Pg.57] vā ñassati paratthaṃ vā ñassati ubhayatthaṃ vā ñassati uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “भिक्खूहो, तो भिक्खू मनाला झाकोळणारे, अडथळा आणणारे, चित्तावर आरूढ होणारे आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे हे पाच अडथळे (नीवरण) नष्ट न करता, आपल्या शक्तीहीन व दुर्बळ प्रज्ञेने स्वतःचे हित जाणेल, इतरांचे हित जाणेल, किंवा दोघांचेही हित जाणेल, अथवा मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आर्यांना योग्य असणाऱ्या विशेष ज्ञान आणि दर्शनाचा साक्षात्कार करेल, हे मुळीच शक्य नाही. भिक्खूहो, जसे पर्वतावरून वाहणारी, दूरवर जाणारी, वेगवान प्रवाह असणारी आणि सोबत कचरा वाहून नेणारी एखादी नदी असावी. एखाद्या माणसाने तिच्या दोन्ही किनाऱ्यांवरून पाण्याचे पाट (कालवे) उघडावेत. भिक्खूहो, अशा वेळी नदीच्या पात्रातील तो प्रवाह विखुरला जाईल, पसरला जाईल आणि विभागला जाईल; ज्यामुळे ती नदी दूरवर वाहू शकणार नाही, तिचा प्रवाह वेगवान राहणार नाही आणि ती सोबत कचरा वाहून नेऊ शकणार नाही. भिक्खूहो, त्याचप्रमाणे, तो भिक्खू मनाला झाकोळणारे, अडथळा आणणारे, चित्तावर आरूढ होणारे आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे हे पाच अडथळे नष्ट न करता, आपल्या शक्तीहीन व दुर्बळ प्रज्ञेने स्वतःचे हित जाणेल, इतरांचे हित जाणेल, किंवा दोघांचेही हित जाणेल, अथवा मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आर्यांना योग्य असणाऱ्या विशेष ज्ञान आणि दर्शनाचा साक्षात्कार करेल, हे मुळीच शक्य नाही.” ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu ime pañca āvaraṇe nīvaraṇe cetaso ajjhāruhe paññāya dubbalīkaraṇe pahāya, balavatiyā paññāya attatthaṃ vā ñassati paratthaṃ vā ñassati ubhayatthaṃ vā ñassati uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Seyyathāpi, bhikkhave, nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī. Tassā puriso ubhato naṅgalamukhāni pidaheyya. Evañhi so, bhikkhave, majjhe nadiyā soto avikkhitto avisaṭo abyādiṇṇo dūraṅgamo ceva assa sīghasoto ca hārahārī ca. Evamevaṃ kho, bhikkhave, so vata bhikkhu ime pañca āvaraṇe nīvaraṇe cetaso ajjhāruhe paññāya dubbalīkaraṇe pahāya, balavatiyā paññāya attatthaṃ vā ñassati paratthaṃ vā ñassati ubhayatthaṃ vā ñassati uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Paṭhamaṃ. “परंतु भिक्खूहो, तो भिक्खू मनाला झाकोळणारे, अडथळा आणणारे, चित्तावर आरूढ होणारे आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे हे पाच अडथळे (नीवरण) नष्ट करून, आपल्या बलवान प्रज्ञेने स्वतःचे हित जाणेल, इतरांचे हित जाणेल, किंवा दोघांचेही हित जाणेल, अथवा मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आर्यांना योग्य असणाऱ्या विशेष ज्ञान आणि दर्शनाचा साक्षात्कार करेल, हे निश्चितच शक्य आहे. भिक्खूहो, जसे पर्वतावरून वाहणारी, दूरवर जाणारी, वेगवान प्रवाह असणारी आणि सोबत कचरा वाहून नेणारी एखादी नदी असावी. एखाद्या माणसाने तिच्या दोन्ही किनाऱ्यांवरून पाण्याचे पाट बंद करावेत. भिक्खूहो, अशा वेळी नदीच्या पात्रातील तो प्रवाह विखुरला जाणार नाही, पसरला जाणार नाही आणि विभागला जाणार नाही; ज्यामुळे ती नदी दूरवर वाहू शकेल, तिचा प्रवाह वेगवान राहील आणि ती सोबत कचरा वाहून नेऊ शकेल. भिक्खूहो, त्याचप्रमाणे, तो भिक्खू मनाला झाकोळणारे, अडथळा आणणारे, चित्तावर आरूढ होणारे आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे हे पाच अडथळे नष्ट करून, आपल्या बलवान प्रज्ञेने स्वतःचे हित जाणेल, इतरांचे हित जाणेल, किंवा दोघांचेही हित जाणेल, अथवा मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आर्यांना योग्य असणाऱ्या विशेष ज्ञान आणि दर्शनाचा साक्षात्कार करेल, हे निश्चितच शक्य आहे.” पहिले सुत्त समाप्त. 2. Akusalarāsisuttaṃ २. अकुसलरासि सुत्त (अकुशल समूह सुत्त) 52. ‘‘Akusalarāsīti, bhikkhave, vadamāno pañca nīvaraṇe sammā vadamāno vadeyya. Kevalo hāyaṃ, bhikkhave, akusalarāsi yadidaṃ pañca nīvaraṇā. Katame pañca? Kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ. Akusalarāsīti, bhikkhave, vadamāno ime pañca nīvaraṇe sammā vadamāno vadeyya. Kevalo hāyaṃ, bhikkhave, akusalarāsi yadidaṃ pañca nīvaraṇā’’ti. Dutiyaṃ. ५२. “भिक्खूहो, 'अकुशल गोष्टींचा समूह' असे म्हणताना, जर कोणी योग्य प्रकारे म्हणू इच्छित असेल, तर त्याने या पाच अडथळ्यांविषयी (नीवरणांविषयी) म्हणावे. कारण भिक्खूहो, हा संपूर्ण अकुशल गोष्टींचा समूह म्हणजेच हे पाच अडथळे आहेत. ते पाच कोणते? कामच्छंद-नीवरण (इंद्रियसुखाची तीव्र इच्छा), व्यापाद-नीवरण (द्वेष/क्रोध), थिनमिद्ध-नीवरण (आळस आणि डुलकी), उद्धच्चकुक्कुच्च-नीवरण (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप), आणि विचिकिच्छा-नीवरण (शंका/संशय). भिक्खूहो, 'अकुशल गोष्टींचा समूह' असे म्हणताना, जर कोणी योग्य प्रकारे म्हणू इच्छित असेल, तर त्याने या पाच अडथळ्यांविषयी म्हणावे. कारण भिक्खूहो, हा संपूर्ण अकुशल गोष्टींचा समूह म्हणजेच हे पाच अडथळे आहेत.” दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Padhāniyaṅgasuttaṃ ३. पधानियंग सुत्त (प्रयत्नांची अंगे सुत्त) 53. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, padhāniyaṅgāni. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Appābādho hoti [Pg.58] appātaṅko; samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya; asaṭho hoti amāyāvī; yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Imāni kho, bhikkhave, pañca padhāniyaṅgānī’’ti. Tatiyaṃ. ५३. “भिक्खूहो, प्रयत्नांची (साधनेची) ही पाच अंगे आहेत. ती पाच कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू श्रद्धावान असतो. तो तथागतांच्या संबोधीवर (ज्ञानावर) अशी श्रद्धा ठेवतो: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक संबुद्ध, विद्या आणि आचरणाने संपन्न, सुगत, लोकविदू (लोकांचे ज्ञाते), अदम्य पुरुषांचे सारथी असणारे अनुपम पुरुष, देव आणि मानवांचे शास्ता (गुरू), बुद्ध आणि भगवान आहेत.' तो निरोगी आणि व्याधीमुक्त असतो; त्याची पचनशक्ती उत्तम असते, जी फार थंडही नसते आणि फार उष्णही नसते, तर मध्यम असून साधनेसाठी अनुकूल असते. तो निष्कपट आणि प्रामाणिक असतो; तो शास्त्यांसमोर (गुरूंसमोर) किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांसमोर स्वतःला जसा आहे तसाच प्रकट करतो. तो अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी दृढ प्रयत्नशील राहतो; तो बलवान, पराक्रमी असतो आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी कधीही सोडत नाही. तो प्रज्ञावान असतो; तो उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या, आर्यांना योग्य असणाऱ्या, क्लेशांचा भेद करणाऱ्या आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या सम्यक प्रज्ञेने संपन्न असतो. भिक्खूहो, हीच प्रयत्नांची पाच अंगे आहेत.” तिसरे सुत्त समाप्त. 4. Samayasuttaṃ ४. समय सुत्त (काळ/प्रसंग सुत्त) 54. ‘‘Pañcime, bhikkhave, asamayā padhānāya. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu jiṇṇo hoti jarāyābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo asamayo padhānāya. ५४. “भिक्खूहो, साधनेसाठी (प्रयत्नासाठी) हे पाच अयोग्य काळ (प्रसंग) आहेत. ते पाच कोणते? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू वृद्ध झालेला असतो, वार्धक्याने ग्रासलेला असतो. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी पहिला अयोग्य काळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu byādhito hoti byādhinābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo asamayo padhānāya. “पुन्हा, भिक्खूहो, भिक्खू आजारी असतो, आजाराने ग्रासलेला असतो. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी दुसरा अयोग्य काळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ, na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo asamayo padhānāya. “पुन्हा, भिक्खूहो, जेव्हा दुष्काळ असतो, पीक चांगले येत नाही, भिक्षा मिळणे कठीण होते आणि भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करणे सोपे नसते. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी तिसरा अयोग्य काळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo, cakkasamārūḷhā jānapadā pariyāyanti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho asamayo padhānāya. “पुन्हा, भिक्खूहो, जेव्हा संकट किंवा भीतीचे वातावरण असते, जंगलात दरोडेखोरांचा उपद्रव असतो आणि ग्रामीण लोक वाहनांवर बसून इकडेतिकडे पळत सुटतात. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी चौथा अयोग्य काळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, saṅgho bhinno hoti. Saṅghe kho pana, bhikkhave, bhinne aññamaññaṃ akkosā ca honti, aññamaññaṃ paribhāsā ca honti, aññamaññaṃ parikkhepā ca honti, aññamaññaṃ pariccajā ca honti. Tattha appasannā ceva nappasīdanti, pasannānañca ekaccānaṃ aññathattaṃ hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo asamayo padhānāya. Ime kho, bhikkhave, pañca asamayā padhānāyāti. “पुन्हा, भिक्खूहो, जेव्हा संघात फूट पडते. भिक्खूहो, संघात फूट पडली असता, परस्परांना शिवीगाळ केली जाते, परस्परांना धमकावले जाते, परस्परांचा निषेध केला जातो आणि परस्परांचा त्याग केला जातो. अशा वेळी, ज्यांच्या मनात श्रद्धा नाही त्यांची श्रद्धा बसत नाही, आणि ज्यांच्या मनात श्रद्धा आहे अशा काही लोकांची श्रद्धा डळमळीत होते. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी पाचवा अयोग्य काळ आहे. भिक्खूहो, हे साधनेसाठी पाच अयोग्य काळ आहेत.” ‘‘Pañcime, bhikkhave, samayā padhānāya. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu daharo hoti yuvā susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo samayo padhānāya. “भिक्खूहो, साधनेसाठी (प्रयत्नासाठी) हे पाच योग्य काळ (प्रसंग) आहेत. ते पाच कोणते? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू तरुण असतो, तरुण वयाचा, काळे केसं असलेला, तारुण्याच्या उत्तम अवस्थेत आणि आयुष्याच्या पहिल्या टप्प्यात असतो. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी पहिला योग्य काळ आहे. ‘‘Puna [Pg.59] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu appābādho hoti appātaṅko, samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo samayo padhānāya. “पुन्हा, भिक्खूहो, भिक्खू निरोगी आणि व्याधीमुक्त असतो; त्याची पचनशक्ती उत्तम असते, जी फार थंडही नसते आणि फार उष्णही नसते, तर मध्यम असून साधनेसाठी अनुकूल असते. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी दुसरा योग्य काळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, subhikkhaṃ hoti susassaṃ sulabhapiṇḍaṃ, sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo samayo padhānāya. “पुन्हा, भिक्खूहो, जेव्हा सुकाळ असतो, पीक चांगले येते, भिक्षा सहज मिळते आणि भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करणे सोपे असते. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी तिसरा योग्य काळ आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, manussā samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho samayo padhānāya. “पुन्हा, भिक्खूहो, जेव्हा लोक एकोप्याने, आनंदाने, वाद न घालता, दुधात पाणी मिळावे तसे एकरूप होऊन, परस्परांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत राहतात. भिक्खूहो, हा साधनेसाठी चौथा योग्य काळ आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, saṅgho samaggo sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharati. Saṅghe kho pana, bhikkhave, samagge na ceva aññamaññaṃ akkosā honti, na ca aññamaññaṃ paribhāsā honti, na ca aññamaññaṃ parikkhepā honti, na ca aññamaññaṃ pariccajā honti. Tattha appasannā ceva pasīdanti, pasannānañca bhiyyobhāvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo samayo padhānāya. Ime kho, bhikkhave, pañca samayā padhānāyā’’ti. Catutthaṃ. पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! जेव्हा संघ एकजूट, आनंदित, वादविवाद न करणारा आणि एकाच पातिमोक्खाचे पठण करणारा होऊन सुखाने विहार करतो. भिक्षूहो, जेव्हा संघ एकजूट असतो, तेव्हा एकमेकांना शिवीगाळ केली जात नाही, एकमेकांचा अपमान केला जात नाही, एकमेकांवर आक्षेप घेतले जात नाहीत आणि एकमेकांचा त्याग केला जात नाही. अशा वेळी, ज्यांच्या मनात श्रद्धा नाही त्यांच्या मनात श्रद्धा निर्माण होते आणि जे आधीच श्रद्धावान आहेत त्यांची श्रद्धा अधिक दृढ होते. भिक्षूहो, साधना करण्यासाठी हा पाचवा अनुकूल काळ आहे. भिक्षूहो, साधना करण्यासाठी हे पाच अनुकूल काळ आहेत. चौथे सुत्त समाप्त. 5. Mātāputtasuttaṃ ५. मातापुत्तसुत्त (माता-पुत्र सुत्त) 55. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sāvatthiyaṃ ubho mātāputtā vassāvāsaṃ upagamiṃsu – bhikkhu ca bhikkhunī ca. Te aññamaññassa abhiṇhaṃ dassanakāmā ahesuṃ. Mātāpi puttassa abhiṇhaṃ dassanakāmā ahosi; puttopi mātaraṃ abhiṇhaṃ dassanakāmo ahosi. Tesaṃ abhiṇhaṃ dassanā saṃsaggo ahosi. Saṃsagge sati vissāso ahosi. Vissāse sati otāro ahosi. Te otiṇṇacittā sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsu. ५५. एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी श्रावस्तीमध्ये आई आणि मुलगा, जे अनुक्रमे भिक्षुणी आणि भिक्षू होते, वर्षावासासाठी राहिले होते. त्यांना वारंवार एकमेकांना पाहण्याची इच्छा होत असे. आईला वारंवार मुलाला पाहण्याची इच्छा होत असे आणि मुलालाही वारंवार आईला पाहण्याची इच्छा होत असे. त्यांच्या वारंवार भेटण्यामुळे त्यांच्यात संसर्ग निर्माण झाला. संसर्ग निर्माण झाल्यामुळे विश्वास वाढला. विश्वास वाढल्यामुळे मनात कामवासनेला वाव मिळाला. कामवासनेने ग्रासलेल्या चित्तामुळे, त्यांनी शील-शिक्षणाचा त्याग न करता आणि आपली दुर्बलता उघड न करता मैथुन धर्माचे सेवन केले. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, sāvatthiyaṃ ubho mātāputtā [Pg.60] vassāvāsaṃ upagamiṃsu – bhikkhu ca bhikkhunī ca, te aññamaññassa abhiṇhaṃ dassanakāmā ahesuṃ, mātāpi puttassa abhiṇhaṃ dassanakāmā ahosi, puttopi mātaraṃ abhiṇhaṃ dassanakāmo ahosi. Tesaṃ abhiṇhaṃ dassanā saṃsaggo ahosi, saṃsagge sati vissāso ahosi, vissāse sati otāro ahosi, te otiṇṇacittā sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsū’’ti. तेव्हा अनेक भिक्षू जेथे भगवान होते तेथे आले. जवळ येऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्षूंनी भगवंतांना असे म्हटले— 'भंते, येथे श्रावस्तीमध्ये आई आणि मुलगा, जे अनुक्रमे भिक्षुणी आणि भिक्षू होते, वर्षावासासाठी राहिले होते. त्यांना वारंवार एकमेकांना पाहण्याची इच्छा होत असे. आईला वारंवार मुलाला पाहण्याची इच्छा होत असे आणि मुलालाही वारंवार आईला पाहण्याची इच्छा होत असे. त्यांच्या वारंवार भेटण्यामुळे त्यांच्यात संसर्ग निर्माण झाला. संसर्ग निर्माण झाल्यामुळे विश्वास वाढला. विश्वास वाढल्यामुळे मनात कामवासनेला वाव मिळाला. कामवासनेने ग्रासलेल्या चित्तामुळे, त्यांनी शील-शिक्षणाचा त्याग न करता आणि आपली दुर्बलता उघड न करता मैथुन धर्माचे सेवन केले.' ‘‘Kiṃ nu so, bhikkhave, moghapuriso maññati – ‘na mātā putte sārajjati, putto vā pana mātarī’ti? Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmi evaṃ rajanīyaṃ evaṃ kamanīyaṃ evaṃ madanīyaṃ evaṃ bandhanīyaṃ evaṃ mucchanīyaṃ evaṃ antarāyakaraṃ anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya yathayidaṃ, bhikkhave, itthirūpaṃ. Itthirūpe, bhikkhave, sattā rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhosannā. Te dīgharattaṃ socanti itthirūpavasānugā. भिक्षूहो, त्या मोघपुरुषाला असे वाटले काय की— 'आई मुलाच्या प्रेमात पडत नाही किंवा मुलगा आईच्या प्रेमात पडत नाही'? भिक्षूहो, स्त्रीच्या रूपासारखे दुसरे एकही रूप मला दिसत नाही, जे पुरुषाच्या मनाला इतके आकर्षित करणारे, कामुक बनवणारे, मदमस्त करणारे, बंधनात टाकणारे, मोहित करणारे आणि सर्वश्रेष्ठ अशा योगक्षेमाच्या प्राप्तीमध्ये अडथळा आणणारे ठरेल. भिक्षूहो, स्त्रीच्या रूपामध्ये प्राणी आसक्त होतात, लोभी होतात, बांधले जातात, मोहित होतात आणि पूर्णपणे गढून जातात. स्त्रीच्या रूपाच्या अधीन झालेले ते दीर्घकाळ शोक करत राहतात. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekasaddampi…pe… ekagandhampi… ekarasampi… ekaphoṭṭhabbampi samanupassāmi evaṃ rajanīyaṃ evaṃ kamanīyaṃ evaṃ madanīyaṃ evaṃ bandhanīyaṃ evaṃ mucchanīyaṃ evaṃ antarāyakaraṃ anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya yathayidaṃ, bhikkhave, itthiphoṭṭhabbaṃ. Itthiphoṭṭhabbe, bhikkhave, sattā rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhosannā. Te dīgharattaṃ socanti itthiphoṭṭhabbavasānugā. भिक्षूहो, स्त्रीच्या शब्दासारखा (आवाज)... स्त्रीच्या गंधासारखा... स्त्रीच्या रसासारखा... स्त्रीच्या स्पर्शासारखा दुसरा एकही स्पर्श मला दिसत नाही, जो पुरुषाच्या मनाला इतके आकर्षित करणारा, कामुक बनवणारे, मदमस्त करणारा, बंधनात टाकणारा, मोहित करणारा आणि सर्वश्रेष्ठ अशा योगक्षेमाच्या प्राप्तीमध्ये अडथळा आणणारा ठरेल. भिक्षूहो, स्त्रीच्या स्पर्शामध्ये प्राणी आसक्त होतात, लोभी होतात, बांधले जातात, मोहित होतात आणि पूर्णपणे गढून जातात. स्त्रीच्या स्पर्शाच्या अधीन झालेले ते दीर्घकाळ शोक करत राहतात. ‘‘Itthī, bhikkhave, gacchantīpi purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati; ṭhitāpi…pe… nisinnāpi… sayānāpi… hasantīpi… bhaṇantīpi… gāyantīpi… rodantīpi… ugghātitāpi … matāpi purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati. Yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samantapāso mārassā’ti mātugāmaṃyeva sammā vadamāno vadeyya – ‘samantapāso mārassā’’’ti. भिक्षूहो, स्त्री चालत असतानाही पुरुषाच्या चित्ताला पूर्णपणे व्यापून राहते; उभी असतानाही... बसलेली असतानाही... झोपलेली असतानाही... हसत असतानाही... बोलत असतानाही... गात असतानाही... रडत असतानाही... सुजलेली असतानाही... आणि मृत असतानाही स्त्री पुरुषाच्या चित्ताला पूर्णपणे व्यापून राहते. भिक्षूहो, जर एखाद्या गोष्टीला 'माराचा सर्वव्यापी पाश' असे योग्य रीतीने म्हणायचे असेल, तर स्त्रीलाच 'माराचा सर्वव्यापी पाश' असे म्हणणे योग्य ठरेल. ‘‘Sallape asihatthena, pisācenāpi sallape; Āsīvisampi āsīde, yena daṭṭho na jīvati. हातात तलवार घेतलेल्या शत्रूशी संवाद साधावा, पिशाचाशीही संवाद साधावा, किंवा ज्याच्या चावण्याने माणूस जिवंत राहत नाही अशा विषारी सापाच्या जवळ जावे; ‘‘Natveva eko ekāya, mātugāmena sallape; Muṭṭhassatiṃ [Pg.61] tā bandhanti, pekkhitena sitena ca. परंतु एकांतात एका स्त्रीशी कधीही बोलू नये. कारण त्या आपल्या कटाक्षाने आणि स्मितहास्याने स्मृतिभ्रष्ट पुरुषाला बंधनात टाकतात. ‘‘Athopi dunnivatthena, mañjunā bhaṇitena ca; Neso jano svāsīsado, api ugghātito mato. तसेच अव्यवस्थित वस्त्रप्रावरणाने आणि मधुर भाषणाने त्या पुरुषाला बांधतात. ती स्त्री मृत होऊन सुजलेली असली तरी तिच्या जवळ जाणे सुरक्षित नाही. ‘‘Pañca kāmaguṇā ete, itthirūpasmiṃ dissare; Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā. हे पाच कामगुण स्त्रीच्या शरीरात दिसून येतात: मनमोहक रूप, शब्द, रस, गंध आणि स्पर्श. ‘‘Tesaṃ kāmoghavūḷhānaṃ, kāme aparijānataṃ; Kālaṃ gati bhavābhavaṃ, saṃsārasmiṃ purakkhatā. कामवासनेच्या पुरात वाहून गेलेल्या आणि कामभोगांचे यथार्थ ज्ञान नसलेल्या त्या प्राण्यांना संसारात काळ, गती आणि वारंवार होणारे जन्म-मरण सामोरे जावे लागते. ‘‘Ye ca kāme pariññāya, caranti akutobhayā; Te ve pāraṅgatā loke, ye pattā āsavakkhaya’’nti. pañcamaṃ; परंतु जे कामभोगांना पूर्णपणे जाणून घेऊन, कोणत्याही भयाशिवाय वावरतात, तेच या जगात आसवांचा क्षय करून पार गेले आहेत. पाचवे सुत्त समाप्त. 6. Upajjhāyasuttaṃ ६. उपज्झायसुत्त (उपाध्याय सुत्त) 56. Atha kho aññataro bhikkhu yena sako upajjhāyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakaṃ upajjhāyaṃ etadavoca – ‘‘etarahi me, bhante, madhurakajāto ceva kāyo, disā ca me na pakkhāyanti, dhammā ca maṃ nappaṭibhanti, thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi, atthi ca me dhammesu vicikicchā’’ti. ५६. तेव्हा एक भिक्षू आपल्या उपाध्यायांकडे गेला. जवळ जाऊन त्याने आपल्या उपाध्यायांना असे म्हटले— 'भंते, सध्या माझे शरीर जड झाले आहे, मला दिशा सुचत नाहीत, मला धम्माचे आकलन होत नाही, आळस आणि डुलकी माझ्या चित्ताला व्यापून राहिली आहे, मी नाखुशीने ब्रह्मचर्य पाळत आहे आणि धम्माविषयी माझ्या मनात शंका निर्माण झाली आहे.' Atha kho so bhikkhu taṃ saddhivihārikaṃ bhikkhuṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, bhikkhu evamāha – ‘etarahi me, bhante, madhurakajāto ceva kāyo, disā ca maṃ na pakkhāyanti, dhammā ca me nappaṭibhanti, thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi, atthi ca me dhammesu vicikicchā’’’ti. तेव्हा तो भिक्षू आपल्या त्या सद्धिविहारिक भिक्षूला सोबत घेऊन जेथे भगवान होते तेथे गेला. जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्षूने भगवंतांना असे म्हटले— 'भंते, हा भिक्षू असे म्हणतो आहे— "भंते, सध्या माझे शरीर जड झाले आहे, मला दिशा सुचत नाहीत, मला धम्माचे आकलन होत नाही, आळस आणि डुलकी माझ्या चित्ताला व्यापून राहिली आहे, मी नाखुशीने ब्रह्मचर्य पाळत आहे आणि धम्माविषयी माझ्या मनात शंका निर्माण झाली आहे."' ‘‘Evañhetaṃ, bhikkhu, hoti indriyesu aguttadvārassa, bhojane amattaññuno, jāgariyaṃ ananuyuttassa, avipassakassa kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa viharato, yaṃ madhurakajāto ceva kāyo hoti, disā cassa na [Pg.62] pakkhāyanti, dhammā ca taṃ nappaṭibhanti, thinamiddhañcassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, anabhirato ca brahmacariyaṃ carati, hoti cassa dhammesu vicikicchā. Tasmātiha te, bhikkhu, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘indriyesu guttadvāro bhavissāmi, bhojane mattaññū, jāgariyaṃ anuyutto, vipassako kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ anuyutto viharissāmī’ti. Evañhi te, bhikkhu, sikkhitabba’’nti. “हे भिक्खू, हे असेच आहे! जो इंद्रियांचे द्वार रक्षण न करणारा (अगोपितद्वार), भोजनात प्रमाण न जाणणारा (अमात्रज्ञ), जागृततेचा अभ्यास न करणारा, कुशल धर्मांचे (विपश्यनेद्वारे) निरीक्षण न करणारा आणि रात्रीच्या पूर्व भागात व उत्तर भागात बोधिपक्षीय धर्मांच्या भावनेमध्ये (अभ्यासात) तत्पर नसून काळ घालवतो, त्याचे शरीर जड (गुंगी आल्यासारखे) होते, त्याला दिशा स्पष्ट समजत नाहीत, त्याला धर्म स्पष्ट होत नाहीत, आळस आणि सुस्ती (थीन-मिद्ध) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहतात, तो असंतुष्ट होऊन ब्रह्मचर्य पाळतो आणि त्याच्या मनात धर्मांविषयी शंका (विचिकित्सा) निर्माण होते. म्हणून, हे भिक्खू, तू स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजेस – ‘मी इंद्रियांचे द्वार रक्षण करणारा (गोपितद्वार) होईन, भोजनात प्रमाण जाणणारा (मात्रज्ञ) होईन, जागृततेचा अभ्यास करणारा होईन, कुशल धर्मांचे निरीक्षण करणारा (विपश्यक) होईन आणि रात्रीच्या पूर्व भागात व उत्तर भागात बोधिपक्षीय धर्मांच्या भावनेमध्ये तत्पर राहून विहार करीन.’ हे भिक्खू, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस.” Atha kho so bhikkhu bhagavatā iminā ovādena ovadito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro pana so bhikkhu arahataṃ ahosi. त्यानंतर तो भिक्खू भगवंतांच्या या उपदेशाने उपदेशित होऊन आपल्या आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि तेथून निघून गेला. त्यानंतर तो भिक्खू एकांतात, जनसमुदायापासून दूर, अप्रमत्त (जागृत), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागला. फार काळ न जाता, ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा ग्रहण करतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम फळ (अर्हत्व) त्याने याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञा) साक्षात करून, प्राप्त करून त्यात विहार केला. “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पाळले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही,” असे त्याने जाणले. आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. Atha kho so bhikkhu arahattaṃ patto yena sako upajjhāyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakaṃ upajjhāyaṃ etadavoca – ‘‘etarahi me, bhante, na ceva madhurakajāto kāyo, disā ca me pakkhāyanti, dhammā ca maṃ paṭibhanti, thinamiddhañca me cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, abhirato ca brahmacariyaṃ carāmi, natthi ca me dhammesu vicikicchā’’ti. Atha kho so bhikkhu taṃ saddhivihārikaṃ bhikkhuṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, bhikkhu evamāha – ‘etarahi me, bhante, na ceva madhurakajāto kāyo, disā ca me pakkhāyanti, dhammā ca maṃ paṭibhanti, thinamiddhañca me cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, abhirato ca brahmacariyaṃ carāmi, natthi ca me dhammesu vicikicchā’’’ti. त्यानंतर अर्हत्व प्राप्त झाल्यावर तो भिक्खू आपल्या उपाध्यायांकडे गेला. जवळ जाऊन त्याने आपल्या उपाध्यायांना असे म्हटले, “भंते, आता माझे शरीर जड वाटत नाही, मला दिशा स्पष्ट समजत आहेत, मला धर्म स्पष्ट होत आहेत, आळस आणि सुस्ती (थीन-मिद्ध) माझ्या चित्ताला व्यापून राहत नाही, मी आनंदाने ब्रह्मचर्य पाळत आहे आणि माझ्या मनात धर्मांविषयी कोणतीही शंका (विचिकित्सा) नाही.” त्यानंतर त्या उपाध्यायांनी त्या सार्धविहारी (शिष्य) भिक्खूला सोबत घेतले आणि जेथे भगवंत होते तेथे ते गेले. भगवंतांजवळ जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने (उपाध्यायांनी) भगवंतांना असे म्हटले, “भंते, हा भिक्खू असे म्हणतो – ‘भंते, आता माझे शरीर जड वाटत नाही, मला दिशा स्पष्ट समजत आहेत, मला धर्म स्पष्ट होत आहेत, आळस आणि सुस्ती माझ्या चित्ताला व्यापून राहत नाही, मी आनंदाने ब्रह्मचर्य पाळत आहे आणि माझ्या मनात धर्मांविषयी कोणतीही शंका नाही.’” ‘‘Evañhetaṃ, bhikkhu, hoti indriyesu guttadvārassa, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttassa, vipassakassa kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa viharato, yaṃ na ceva madhurakajāto kāyo hoti, disā cassa pakkhāyanti, dhammā ca [Pg.63] taṃ paṭibhanti, thinamiddhañcassa cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, abhirato ca brahmacariyaṃ carati, na cassa hoti dhammesu vicikicchā. Tasmātiha vo, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘indriyesu guttadvārā bhavissāma, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttā, vipassakā kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ anuyuttā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Chaṭṭhaṃ. “हे भिक्खू, हे असेच आहे! जो इंद्रियांचे द्वार रक्षण करणारा (गोपितद्वार), भोजनात प्रमाण जाणणारा (मात्रज्ञ), जागृततेचा अभ्यास करणारा, कुशल धर्मांचे (विपश्यनेद्वारे) निरीक्षण करणारा आणि रात्रीच्या पूर्व भागात व उत्तर भागात बोधिपक्षीय धर्मांच्या भावनेमध्ये (अभ्यासात) तत्पर राहून विहार करतो, त्याचे शरीर जड होत नाही, त्याला दिशा स्पष्ट समजतात, त्याला धर्म स्पष्ट होतात, आळस आणि सुस्ती (थीन-मिद्ध) त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही, तो आनंदाने ब्रह्मचर्य पाळतो आणि त्याच्या मनात धर्मांविषयी शंका (विचिकित्सा) निर्माण होत नाही. म्हणून, हे भिक्खूहो, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजेस – ‘आम्ही इंद्रियांचे द्वार रक्षण करणारे (गोपितद्वार) होऊ, भोजनात प्रमाण जाणणारे (मात्रज्ञ) होऊ, जागृततेचा अभ्यास करणारे होऊ, कुशल धर्मांचे निरीक्षण करणारे (विपश्यक) होऊ आणि रात्रीच्या पूर्व भागात व उत्तर भागात बोधिपक्षीय धर्मांच्या भावनेमध्ये तत्पर राहून विहार करू.’ हे भिक्खूहो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस.” (सहावे सूत्र समाप्त) 7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭhānasuttaṃ ७. अभिण्हपच्चवेक्खितब्बठाण सुत्त (सतत चिंतन करण्याच्या गोष्टींचे सूत्र) 57. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, ṭhānāni abhiṇhaṃ paccavekkhitabbāni itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. Katamāni pañca? ‘Jarādhammomhi, jaraṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ‘Byādhidhammomhi, byādhiṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ‘Maraṇadhammomhi, maraṇaṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ‘Sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ‘Kammassakomhi, kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammapaṭisaraṇo. Yaṃ kammaṃ karissāmi – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādo bhavissāmī’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. ५७. “हे भिक्खूहो, स्त्री असो वा पुरुष, गृहस्थ असो वा प्रव्रजित (भिक्खू), या पाच गोष्टींचे वारंवार चिंतन केले पाहिजे. कोणत्या पाच गोष्टी? १. ‘मी म्हातारपणाच्या (जरा) अधीन आहे, मी म्हातारपणाला टाळू शकत नाही,’ याचे स्त्रीने वा पुरुषाने, गृहस्थाने वा प्रव्रजिताने वारंवार चिंतन केले पाहिजे. २. ‘मी आजारपणाच्या (व्याधी) अधीन आहे, मी आजारपणाला टाळू शकत नाही,’ याचे स्त्रीने वा पुरुषाने, गृहस्थाने वा प्रव्रजिताने वारंवार चिंतन केले पाहिजे. ३. ‘मी मृत्यूच्या अधीन आहे, मी मृत्यूला टाळू शकत नाही,’ याचे स्त्रीने वा पुरुषाने, गृहस्थाने वा प्रव्रजिताने वारंवार चिंतन केले पाहिजे. ४. ‘माझ्या सर्व प्रिय आणि आवडत्या व्यक्ती व वस्तूंपासून माझा वियोग आणि ताटातूट निश्चित आहे,’ याचे स्त्रीने वा पुरुषाने, गृहस्थाने वा प्रव्रजिताने वारंवार चिंतन केले पाहिजे. ५. ‘मी माझ्या कर्माचा मालक आहे, कर्माचा वारसदार आहे, कर्मच माझी योनी (उत्पत्तीचे स्थान) आहे, कर्मच माझा बंधू आहे, कर्मच माझा आश्रय आहे. मी जे काही बरे किंवा वाईट कर्म करीन, त्याचा मीच वारसदार होईन,’ याचे स्त्रीने वा पुरुषाने, गृहस्थाने वा प्रव्रजिताने वारंवार चिंतन केले पाहिजे.” ‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘jarādhammomhi, jaraṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ yobbane yobbanamado, yena madena mattā kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato yo yobbane yobbanamado so sabbaso vā pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘jarādhammomhi, jaraṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. “आणि हे भिक्खूहो, कोणत्या विशेष लाभाचा विचार करून स्त्रीने वा पुरुषाने, गृहस्थाने वा प्रव्रजिताने ‘मी म्हातारपणाच्या अधीन आहे, मी म्हातारपणाला टाळू शकत नाही’ याचे वारंवार चिंतन केले पाहिजे? हे भिक्खूहो, प्राण्यांना तारुण्यात तारुण्याचा मद (यौवनमद) असतो. ज्या मदाने धुंद होऊन प्राणी कायेने दुराचरण करतात, वाचेने दुराचरण करतात आणि मनाने दुराचरण करतात. परंतु, जो या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, त्याचा तारुण्याचा मद एकतर पूर्णपणे नष्ट होतो किंवा कमी होतो. हे भिक्खूहो, याच विशेष लाभाचा विचार करून स्त्रीने वा पुरुषाने, गृहस्थाने वा प्रव्रजिताने ‘मी म्हातारपणाच्या अधीन आहे, मी म्हातारपणाला टाळू शकत नाही’ याचे वारंवार चिंतन केले पाहिजे.” ‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘byādhidhammomhi, byādhiṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ ārogye ārogyamado, yena madena mattā kāyena [Pg.64] duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato yo ārogye ārogyamado so sabbaso vā pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘byādhidhammomhi, byādhiṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. “भिक्खूहो, कोणत्या हितकारक हेतूचा विचार करून स्त्रीने किंवा पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने वारंवार असे चिंतन केले पाहिजे की, ‘मी व्याधिधर्मी आहे, मी व्याधीला ओलांडू शकत नाही’? भिक्खूहो, प्राण्यांमध्ये आरोग्याचा एक मद (आरोग्यमद) असतो, ज्या मदाने मत्त होऊन ते कायेने दुराचरण करतात, वाचेने दुराचरण करतात आणि मनाने दुराचरण करतात. परंतु, जेव्हा कोणी या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याचा आरोग्याचा तो मद एकतर पूर्णपणे नष्ट होतो किंवा क्षीण होतो. भिक्खूहो, याच हितकारक हेतूचा विचार करून स्त्रीने किंवा पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने वारंवार असे चिंतन केले पाहिजे की, ‘मी व्याधिधर्मी आहे, मी व्याधीला ओलांडू शकत नाही’.” ‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘maraṇadhammomhi, maraṇaṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ jīvite jīvitamado, yena madena mattā kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato yo jīvite jīvitamado so sabbaso vā pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘maraṇadhammomhi, maraṇaṃ anatīto’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. “भिक्खूहो, कोणत्या हितकारक हेतूचा विचार करून स्त्रीने किंवा पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने वारंवार असे चिंतन केले पाहिजे की, ‘मी मरणधर्मी आहे, मी मरणाला ओलांडू शकत नाही’? भिक्खूहो, प्राण्यांमध्ये जीवनाचा एक मद (जीवितमद) असतो, ज्या मदाने मत्त होऊन ते कायेने दुराचरण करतात, वाचेने दुराचरण करतात आणि मनाने दुराचरण करतात. परंतु, जेव्हा कोणी या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याचा जीवनाचा तो मद एकतर पूर्णपणे नष्ट होतो किंवा क्षीण होतो. भिक्खूहो, याच हितकारक हेतूचा विचार करून स्त्रीने किंवा पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने वारंवार असे चिंतन केले पाहिजे की, ‘मी मरणधर्मी आहे, मी मरणाला ओलांडू शकत नाही’.” ‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ piyesu manāpesu yo chandarāgo yena rāgena rattā kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato yo piyesu manāpesu chandarāgo so sabbaso vā pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. “भिक्खूहो, कोणत्या हितकारक हेतूचा विचार करून स्त्रीने किंवा पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने वारंवार असे चिंतन केले पाहिजे की, ‘माझ्या सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून माझा वियोग आणि विरह निश्चित आहे’? भिक्खूहो, प्राण्यांमध्ये प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींबद्दल जो तीव्र अनुराग (छंदराग) असतो, ज्या अनुरागाने आसक्त होऊन ते कायेने दुराचरण करतात, वाचेने दुराचरण करतात आणि मनाने दुराचरण करतात. परंतु, जेव्हा कोणी या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याचा प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींबद्दलचा तो छंदराग एकतर पूर्णपणे नष्ट होतो किंवा क्षीण होतो. भिक्खूहो, याच हितकारक हेतूचा विचार करून स्त्रीने किंवा पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने वारंवार असे चिंतन केले पाहिजे की, ‘माझ्या सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून माझा वियोग आणि विरह निश्चित आहे’.” ‘‘Kiñca, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘kammassakomhi, kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammapaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissāmi – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādo bhavissāmī’ti abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā? Atthi, bhikkhave, sattānaṃ kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato sabbaso vā duccaritaṃ pahīyati tanu vā pana hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, atthavasaṃ paṭicca ‘kammassakomhi, kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammapaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissāmi – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādo bhavissāmī’ti [Pg.65] abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. “भिक्खूहो, कोणत्या हितकारक हेतूचा विचार करून स्त्रीने किंवा पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने वारंवार असे चिंतन केले पाहिजे की, ‘मी स्वतःच्या कर्माचा मालक आहे, कर्माचा वारसदार आहे, कर्म हेच माझे उत्पत्तीस्थान आहे, कर्म हाच माझा नातेवाईक आहे, कर्म हाच माझा आश्रय आहे. मी जे काही बरे किंवा वाईट कर्म करीन, त्याचा मी वारसदार होईन’? भिक्खूहो, प्राण्यांमध्ये कायिक दुराचरण, वाचिक दुराचरण आणि मानसिक दुराचरण असते. परंतु, जेव्हा कोणी या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याचे ते दुराचरण एकतर पूर्णपणे नष्ट होते किंवा क्षीण होते. भिक्खूहो, याच हितकारक हेतूचा विचार करून स्त्रीने किंवा पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने वारंवार असे चिंतन केले पाहिजे की, ‘मी स्वतःच्या कर्माचा मालक आहे, कर्माचा वारसदार आहे, कर्म हेच माझे उत्पत्तीस्थान आहे, कर्म हाच माझा नातेवाईक आहे, कर्म हाच माझा आश्रय आहे. मी जे काही बरे किंवा वाईट कर्म करीन, त्याचा मी वारसदार होईन’.” ‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na kho ahaññeveko jarādhammo jaraṃ anatīto, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbe sattā jarādhammā jaraṃ anatītā’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti anusayā byantīhonti. “भिक्खूहो, तो आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘केवळ मी एकटाच जराधर्मी (वृद्धत्वाच्या स्वभावाचा) नाही आणि केवळ मीच वृद्धत्वाला ओलांडू शकत नाही असे नाही; तर जितके काही प्राणी आहेत, ज्यांचे येणे, जाणे, च्युती आणि उत्पत्ती होते, ते सर्व प्राणी जराधर्मी आहेत, ते वृद्धत्वाला ओलांडू शकत नाहीत.’ जेव्हा तो या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्यामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, त्याची भावना करतो आणि त्याचा वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन करणाऱ्या, त्याची भावना करणाऱ्या आणि त्याचा वारंवार सराव करणाऱ्या त्या आर्यश्रावकाची सर्व संयोजने पूर्णपणे नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.” ‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na kho ahaññeveko byādhidhammo byādhiṃ anatīto, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbe sattā byādhidhammā byādhiṃ anatītā’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti, anusayā byantīhonti. “भिक्खूहो, तो आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘केवळ मी एकटाच व्याधिधर्मी नाही आणि केवळ मीच व्याधीला ओलांडू शकत नाही असे नाही; तर जितके काही प्राणी आहेत, ज्यांचे येणे, जाणे, च्युती आणि उत्पत्ती होते, ते सर्व प्राणी व्याधिधर्मी आहेत, ते व्याधीला ओलांडू शकत नाहीत.’ जेव्हा तो या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्यामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, त्याची भावना करतो आणि त्याचा वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन करणाऱ्या, त्याची भावना करणाऱ्या आणि त्याचा वारंवार सराव करणाऱ्या त्या आर्यश्रावकाची सर्व संयोजने पूर्णपणे नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.” ‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na kho ahaññeveko maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbe sattā maraṇadhammā maraṇaṃ anatītā’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti, anusayā byantīhonti. “भिक्खूहो, तो आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘केवळ मी एकटाच मरणधर्मी नाही आणि केवळ मीच मरणाला ओलांडू शकत नाही असे नाही; तर जितके काही प्राणी आहेत, ज्यांचे येणे, जाणे, च्युती आणि उत्पत्ती होते, ते सर्व प्राणी मरणधर्मी आहेत, ते मरणाला ओलांडू शकत नाहीत.’ जेव्हा तो या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्यामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, त्याची भावना करतो आणि त्याचा वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन करणाऱ्या, त्याची भावना करणाऱ्या आणि त्याचा वारंवार सराव करणाऱ्या त्या आर्यश्रावकाची सर्व संयोजने पूर्णपणे नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.” ‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na kho mayhevekassa sabbehi piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo, atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbesaṃ sattānaṃ piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti, anusayā byantīhonti. “भिक्खूहो, तो आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘केवळ माझ्या एकट्याचाच सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वियोग आणि विरह होणार नाही असे नाही; तर जितके काही प्राणी आहेत, ज्यांचे येणे, जाणे, च्युती आणि उत्पत्ती होते, त्या सर्व प्राण्यांचा त्यांच्या प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वियोग आणि विरह निश्चित आहे.’ जेव्हा तो या गोष्टीचे वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्यामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, त्याची भावना करतो आणि त्याचा वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन करणाऱ्या, त्याची भावना करणाऱ्या आणि त्याचा वारंवार सराव करणाऱ्या त्या आर्यश्रावकाची सर्व संयोजने पूर्णपणे नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.” ‘‘Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘na [Pg.66] kho ahaññeveko kammassako kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammappaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissāmi – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādo bhavissāmi; atha kho yāvatā sattānaṃ āgati gati cuti upapatti sabbe sattā kammassakā kammadāyādā kammayoni kammabandhu kammappaṭisaraṇā, yaṃ kammaṃ karissanti – kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā – tassa dāyādā bhavissantī’ti. Tassa taṃ ṭhānaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni sabbaso pahīyanti, anusayā byantīhontī’’ti. “भिक्खूहो, तो आर्यश्रावक असा विचार करतो – ‘केवळ मी एकटाच माझ्या कर्माचा स्वामी, कर्माचा वारसदार, कर्माचा उगम, कर्माचा नातेवाईक आणि कर्माचा आश्रय नाही, जे काही कर्म मी करेन – चांगले असो वा वाईट – त्याचा मी वारसदार होईन; तर उलट, जितके काही प्राणी आहेत ज्यांचे येणे, जाणे, च्युती आणि पुनर्जन्म होतो, ते सर्व प्राणी कर्माचे स्वामी, कर्माचे वारसदार, कर्माचा उगम असणारे, कर्माचे नातेवाईक आणि कर्माचा आश्रय असणारे आहेत. ते जे काही कर्म करतील – चांगले असो वा वाईट – त्याचे ते वारसदार होतील.’ या विषयावर वारंवार चिंतन करणाऱ्या त्या श्रावकामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, त्याची भावना करतो आणि त्याचा वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन, भावना आणि वारंवार सराव करणाऱ्या त्याचे सर्व संयोजने पूर्णपणे नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.” ‘‘Byādhidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino; Yathā dhammā tathā sattā, jigucchanti puthujjanā. “जे प्राणी आजारपणाच्या स्वभावाचे, वृद्धत्वाच्या स्वभावाचे आणि मृत्यूच्या स्वभावाचे आहेत; त्यांच्या या नैसर्गिक स्वभावाप्रमाणेच असणाऱ्या इतर प्राण्यांचा सामान्य लोक (पुथुज्जन) तिरस्कार करतात.” ‘‘Ahañce taṃ jiguccheyyaṃ, evaṃ dhammesu pāṇisu; Na metaṃ patirūpassa, mama evaṃ vihārino. “जर मीसुद्धा अशाच स्वभावाच्या प्राण्यांचा तिरस्कार केला, तर अशा प्रकारे जगणाऱ्या माझ्यासाठी हे योग्य होणार नाही.” ‘‘Sohaṃ evaṃ viharanto, ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ; Ārogye yobbanasmiñca, jīvitasmiñca ye madā. “अशा प्रकारे विहरत असताना, उपाधिरहित धर्म जाणून घेऊन, मी आरोग्य, तारुण्य आणि जीवन याविषयीचे सर्व मद (उन्माद) जिंकले आहेत.” ‘‘Sabbe made abhibhosmi, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato ; Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato. “मी सर्व मदांवर मात केली आहे, निष्क्रमणाला क्षेमकारक पाहून; निर्वाणाचे स्पष्ट दर्शन घेणाऱ्या माझ्यामध्ये उत्साह उत्पन्न झाला.” ‘‘Nāhaṃ bhabbo etarahi, kāmāni paṭisevituṃ; Anivatti bhavissāmi, brahmacariyaparāyaṇo’’ti. sattamaṃ; “आता मी कामभोगांचे सेवन करण्यास असमर्थ आहे. मी ब्रह्मचर्यपरायण राहून कधीही मागे फिरणार नाही.” सातवे समाप्त. 8. Licchavikumārakasuttaṃ ८. लिच्छविकुमारक सुत्त 58. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto mahāvanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. ५८. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहरत होते. तेव्हा भगवान सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी हिंडून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर, महावनात प्रवेश करून एका वृक्षाच्या मुळाशी दिवसाच्या विश्रांतीसाठी बसले. Tena kho pana samayena sambahulā licchavikumārakā sajjāni dhanūni ādāya kukkurasaṅghaparivutā mahāvane anucaṅkamamānā anuvicaramānā addasu [Pg.67] bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ; disvāna sajjāni dhanūni nikkhipitvā kukkurasaṅghaṃ ekamantaṃ uyyojetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā tuṇhībhūtā tuṇhībhūtā pañjalikā bhagavantaṃ payirupāsanti. त्या वेळी अनेक लिच्छवी कुमार सज्ज केलेले धनुष्य घेऊन आणि कुत्र्यांच्या समूहाने वेढलेले होऊन महावनात फिरत व हिंडत होते. त्यांनी भगवंतांना एका वृक्षाच्या मुळाशी बसलेले पाहिले. पाहून त्यांनी आपली सज्ज केलेली धनुष्ये खाली ठेवली, कुत्र्यांच्या समूहाला एका बाजूला हाकलून दिले आणि जेथे भगवान होते तेथे ते आले. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि शांत होऊन, हात जोडून भगवंतांची उपासना करू लागले. Tena kho pana samayena mahānāmo licchavi mahāvane jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno addasa te licchavikumārake tuṇhībhūte tuṇhībhūte pañjalike bhagavantaṃ payirupāsante; disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo licchavi udānaṃ udānesi – ‘bhavissanti vajjī, bhavissanti vajjī’’’ti! त्या वेळी महानाम लिच्छवी महावनात पायी फिरत असताना, त्यांनी त्या लिच्छवी कुमारांना शांतपणे, हात जोडून भगवंतांची उपासना करताना पाहिले. पाहून ते जेथे भगवान होते तेथे आले. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या महानाम लिच्छवींनी हा उद्गार काढला – ‘वज्जींचे कल्याण होईल! वज्जींचे कल्याण होईल!’ ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, mahānāma, evaṃ vadesi – ‘bhavissanti vajjī, bhavissanti vajjī’’’ti? ‘‘Ime, bhante, licchavikumārakā caṇḍā pharusā apānubhā. Yānipi tāni kulesu paheṇakāni pahīyanti, ucchūti vā badarāti vā pūvāti vā modakāti vā saṃkulikāti vā, tāni vilumpitvā vilumpitvā khādanti; kulitthīnampi kulakumārīnampi pacchāliyaṃ khipanti. Te dānime tuṇhībhūtā tuṇhībhūtā pañjalikā bhagavantaṃ payirupāsantī’’ti. “पण महानाम, तू असे का म्हणत आहेस – ‘वज्जींचे कल्याण होईल, वज्जींचे कल्याण होईल’?” “भंते, हे लिच्छवी कुमार अत्यंत उग्र, उद्धट आणि उर्मट आहेत. कुळांमध्ये पाठवल्या जाणाऱ्या ज्या काही भेटी असतात – जसे की ऊस, बोरे, पुऱ्या, मोदक किंवा तिळाच्या वड्या – त्या ते हिसकावून हिसकावून खातात; कुलीन स्त्रियांच्या आणि कुलीन मुलींच्या पाठीवर लाथा मारतात. पण आता तेच शांतपणे, हात जोडून भगवंतांची उपासना करत बसले आहेत.” ‘‘Yassa kassaci, mahānāma, kulaputtassa pañca dhammā saṃvijjanti – yadi vā rañño khattiyassa muddhāvasittassa, yadi vā raṭṭhikassa pettanikassa, yadi vā senāya senāpatikassa, yadi vā gāmagāmaṇikassa, yadi vā pūgagāmaṇikassa, ye vā pana kulesu paccekādhipaccaṃ kārenti, vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. “महानाम, ज्या कोणत्याही कुलपुत्राकडे पाच धर्म असतात – मग तो अभिषिक्त क्षत्रिय राजा असो, प्रांताचा अधिकारी असो, वंशपरंपरेने मिळालेल्या संपत्तीचा उपभोग घेणारा असो, सेनेचा सेनापती असो, गावाचा प्रमुख असो, किंवा व्यापारी संघाचा प्रमुख असो, अथवा जे कुळांमध्ये स्वतंत्रपणे आपले अधिपत्य चालवतात ते असोत – त्यांच्या केवळ वृद्धीचीच अपेक्षा असते, ऱ्हासाची नाही.” ‘‘Katame pañca? Idha, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi mātāpitaro sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ mātāpitaro sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Mātāpitānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ते पाच कोणते? येथे, महानाम, कुलपुत्र आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य रीतीने मिळवलेल्या संपत्तीने आपल्या माता-पित्यांचा सत्कार करतो, आदर करतो, मान राखतो आणि पूजा करतो. अशा प्रकारे सत्कृत, आदृत, मानित आणि पूजित झालेले माता-पिता त्याच्यावर कल्याणकारी मनाने अनुकंपा करतात – ‘तू दीर्घायुषी हो, दीर्घकाळ जग.’ महानाम, माता-पित्यांची अनुकंपा लाभलेल्या कुलपुत्राची केवळ वृद्धीच अपेक्षित असते, ऱ्हास नाही.” ‘‘Puna [Pg.68] caparaṃ, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi puttadāradāsakammakaraporise sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ puttadāradāsakammakaraporisā sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Puttadāradāsakammakaraporisānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. “पुन्हा दुसरे असे की, महानाम, कुलपुत्र आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य रीतीने मिळवलेल्या संपत्तीने आपले मुले, पत्नी, दास, कामगार आणि सेवक यांचा सत्कार करतो, आदर करतो, मान राखतो आणि पूजा करतो. अशा प्रकारे सत्कृत, आदृत, मानित आणि पूजित झालेले मुले, पत्नी, दास, कामगार आणि सेवक त्याच्यावर कल्याणकारी मनाने अनुकंपा करतात – ‘तू दीर्घायुषी हो, दीर्घकाळ जग.’ मुले, पत्नी, दास, कामगार आणि सेवक यांची अनुकंपा लाभलेल्या कुलपुत्राची केवळ वृद्धीच अपेक्षित असते, ऱ्हास नाही.” ‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi khettakammantasāmantasabyohāre sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ khettakammantasāmantasabyohārā sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Khettakammantasāmantasabyohārānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. “पुन्हा दुसरे असे की, महानाम, कुलपुत्र आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य रीतीने मिळवलेल्या संपत्तीने शेतीकामातील शेजारी आणि व्यावसायिक भागीदार यांचा सत्कार करतो, आदर करतो, मान राखतो आणि पूजा करतो. अशा प्रकारे सत्कृत, आदृत, मानित आणि पूजित झालेले शेजारी आणि व्यावसायिक भागीदार त्याच्यावर कल्याणकारी मनाने अनुकंपा करतात – ‘तू दीर्घायुषी हो, दीर्घकाळ जग.’ शेजारी आणि व्यावसायिक भागीदार यांची अनुकंपा लाभलेल्या कुलपुत्राची केवळ वृद्धीच अपेक्षित असते, ऱ्हास नाही.” ‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi yāvatā balipaṭiggāhikā devatā sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ balipaṭiggāhikā devatā sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Devatānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. “पुन्हा दुसरे असे की, महानाम, कुलपुत्र आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य रीतीने मिळवलेल्या संपत्तीने बळी स्वीकारणाऱ्या देवतांचा सत्कार करतो, आदर करतो, मान राखतो आणि पूजा करतो. अशा प्रकारे सत्कृत, आदृत, मानित आणि पूजित झालेल्या बळी स्वीकारणाऱ्या देवता त्याच्यावर कल्याणकारी मनाने अनुकंपा करतात – ‘तू दीर्घायुषी हो, दीर्घकाळ जग.’ देवतांची अनुकंपा लाभलेल्या कुलपुत्राची केवळ वृद्धीच अपेक्षित असते, ऱ्हास नाही.” ‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi samaṇabrāhmaṇe sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti. Tamenaṃ samaṇabrāhmaṇā sakkatā garukatā mānitā pūjitā kalyāṇena manasā anukampanti – ‘ciraṃ jīva, dīghamāyuṃ pālehī’ti. Samaṇabrāhmaṇānukampitassa, mahānāma, kulaputtassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. "पुन्हा आणखी, महानाम, कुलपुत्र आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने संपादन केलेल्या, घामाच्या धारा गाळून मिळवलेल्या, धार्मिक व धर्मसंमत मार्गाने प्राप्त केलेल्या संपत्तीने श्रमण-ब्राह्मणांचा सत्कार करतो, आदर करतो, मान देतो आणि त्यांची पूजा करतो. अशा प्रकारे सत्कृत, आदृत, मानित आणि पूजित झालेले ते श्रमण-ब्राह्मण त्या कुलपुत्रावर कल्याणकारी मनाने अनुकंपा करतात की – 'तू दीर्घायुषी हो, दीर्घकाळपर्यंत आपल्या आयुष्याचे रक्षण कर!' महानाम, श्रमण-ब्राह्मणांची अनुकंपा लाभलेल्या कुलपुत्राची केवळ वृद्धीच अपेक्षित असते, ऱ्हास नाही." ‘‘Yassa kassaci, mahānāma, kulaputtassa ime pañca dhammā saṃvijjanti – yadi vā rañño khattiyassa muddhāvasittassa, yadi vā raṭṭhikassa pettanikassa[Pg.69], yadi vā senāya senāpatikassa, yadi vā gāmagāmaṇikassa, yadi vā pūgagāmaṇikassa, ye vā pana kulesu paccekādhipaccaṃ kārenti, vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. "महानाम, ज्या कोणा कुलपुत्राच्या ठायी हे पाच धर्म विद्यमान असतात – मग तो मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असो, किंवा प्रांताचा अधिकारी (राष्ट्रिक) वा वंशपरंपरेने मिळालेल्या संपत्तीचा उपभोग घेणारा असो, किंवा सैन्याचा सेनापती असो, किंवा ग्रामप्रमुख असो, किंवा श्रेणीप्रमुख (पूगप्रमुख) असो, अथवा जे कुळांमध्ये आपापले स्वतंत्र अधिपत्य चालवतात ते असोत – त्यांची केवळ वृद्धीच अपेक्षित असते, ऱ्हास नाही." ‘‘Mātāpitukiccakaro, puttadārahito sadā; Antojanassa atthāya, ye cassa anujīvino. "जो माता-पित्यांची कर्तव्ये पार पाडणारा आहे, नेहमी आपल्या पत्नी व मुलांच्या हिताचा विचार करणारा आहे, घरातील लोकांच्या कल्याणासाठी आणि जे त्याच्यावर अवलंबून राहून जगतात त्यांच्या कल्याणासाठी झटणारा आहे." ‘‘Ubhinnañceva atthāya, vadaññū hoti sīlavā; Ñātīnaṃ pubbapetānaṃ, diṭṭhe dhamme ca jīvataṃ. "दोन्हींच्या कल्याणासाठी प्रयत्नशील असणारा, उदार आणि शीलवान असणारा तो ज्ञानी गृहस्थ, मृत झालेल्या पूर्वज नातेवाईकांच्या आणि या जगात जिवंत असणाऱ्या नातेवाईकांच्या हितासाठी कार्य करतो." ‘‘Samaṇānaṃ brāhmaṇānaṃ, devatānañca paṇḍito; Vittisañjanano hoti, dhammena gharamāvasaṃ. "तो पंडित गृहस्थ धर्माने गृहस्थाश्रम चालवत श्रमण, ब्राह्मण आणि देवतांना आनंद देणारा ठरतो." ‘‘So karitvāna kalyāṇaṃ, pujjo hoti pasaṃsiyo; Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. aṭṭhamaṃ; "असे कल्याणकारी कर्म करून तो पूजनीय आणि प्रशंसनीय होतो. या जगातच लोक त्याची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो." (आठवे सुत्त समाप्त) 9. Paṭhamavuḍḍhapabbajitasuttaṃ ९. "प्रथम वृद्धप्रव्रजित सुत्त" 59. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato dullabho vuḍḍhapabbajito. Katamehi pañcahi? Dullabho, bhikkhave, vuḍḍhapabbajito nipuṇo, dullabho ākappasampanno, dullabho bahussuto, dullabho dhammakathiko, dullabho vinayadharo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato dullabho vuḍḍhapabbajito’’ti. Navamaṃ. ५९. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, वृद्धपणी प्रव्रजित झालेला भिक्खू मिळणे कठीण असते. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, वृद्धपणी प्रव्रजित झालेला भिक्खू निपुण असणे कठीण असते; आकल्पसंपन्न (योग्य आचार-विचारांनी युक्त) असणे कठीण असते; बहुश्रुत असणे कठीण असते; धम्मकथिक (धम्म उपदेशक) असणे कठीण असते; आणि विनयधर (विनय नियमांचा जाणकार) असणे कठीण असते. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला, वृद्धपणी प्रव्रजित झालेला भिक्खू मिळणे कठीण असते." (नववे सुत्त समाप्त) 10. Dutiyavuḍḍhapabbajitasuttaṃ १०. "द्वितीय वृद्धप्रव्रजित सुत्त" 60. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato dullabho vuḍḍhapabbajito. Katamehi pañcahi? Dullabho, bhikkhave, vuḍḍhapabbajito suvaco, dullabho suggahitaggāhī, dullabho padakkhiṇaggāhī, dullabho dhammakathiko, dullabho vinayadharo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato dullabho vuḍḍhapabbajito’’ti. Dasamaṃ. ६०. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, वृद्धपणी प्रव्रजित झालेला भिक्खू मिळणे कठीण असते. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, वृद्धपणी प्रव्रजित झालेला भिक्खू सुवच (नम्र) असणे कठीण असते; सुग्गहीतग्राही (चांगल्या गोष्टींचे योग्य आकलन करणारा) असणे कठीण असते; प्रदक्षिणाग्राही (उपदेशाला आदराने ग्रहण करणारा) असणे कठीण असते; धम्मकथिक असणे कठीण असते; आणि विनयधर असणे कठीण असते. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला, वृद्धपणी प्रव्रजित झालेला भिक्खू मिळणे कठीण असते." (दहावे सुत्त समाप्त) Nīvaraṇavaggo paṭhamo. "नीवरणवग्गो पहिला (पहिला नीवरण वर्ग समाप्त)." Tassuddānaṃ – "त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -" Āvaraṇaṃ rāsi aṅgāni, samayaṃ mātuputtikā; Upajjhā ṭhānā licchavi, kumārā aparā duveti. "आवरण (नीवरण), राशी, अंगे, समय, माय-लेक (मातुपुत्तिका), उपाज्झा (उपाध्याय), ठाण (स्थाने), लिच्छवी, कुमार आणि इतर दोन (वृद्धप्रव्रजित सुत्ते) - हे या वर्गातील सुत्ते आहेत." (7) 2. Saññāvaggo (७) २. "सञ्ञावग्गो (संज्ञा वर्ग)" 1. Paṭhamasaññāsuttaṃ १. "प्रथम संज्ञा सुत्त" 61. ‘‘Pañcimā[Pg.70], bhikkhave, saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Katamā pañca? Asubhasaññā, maraṇasaññā, ādīnavasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā – imā kho, bhikkhave, pañca saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Paṭhamaṃ. ६१. "भिक्खूहो, या पाच संज्ञा विकसित केल्यावर आणि वारंवार अभ्यासल्यावर महान फळ देणाऱ्या, महान लाभ देणाऱ्या, अमृतात (निर्वाणात) विलीन होणाऱ्या आणि अमृत-पर्यवसायी (निर्वाण हेच अंतिम ध्येय असणाऱ्या) ठरतात. कोणत्या पाच? अशुभाची संज्ञा (अशुभसंज्ञा), मरणाची संज्ञा (मरणसंज्ञा), दोषांची संज्ञा (आदीनवसंज्ञा), आहाराविषयीच्या प्रतिकूलतेची संज्ञा (आहारे पटिकूलसंज्ञा) आणि सर्व लोकाविषयीच्या अनासक्तीची संज्ञा (सब्बलोके अनभिरतिसंज्ञा). भिक्खूहो, या पाच संज्ञा विकसित केल्यावर आणि वारंवार अभ्यासल्यावर महान फळ देणाऱ्या, महान लाभ देणाऱ्या, अमृतात विलीन होणाऱ्या आणि अमृत-पर्यवसायी ठरतात." (पहिले सुत्त समाप्त) 2. Dutiyasaññāsuttaṃ २. "द्वितीय संज्ञा सुत्त" 62. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Katamā pañca? Aniccasaññā, anattasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā – imā kho, bhikkhave, pañca saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Dutiyaṃ. ६२. "भिक्खूहो, या पाच संज्ञा विकसित केल्यावर आणि वारंवार अभ्यासल्यावर महान फळ देणाऱ्या, महान लाभ देणाऱ्या, अमृतात (निर्वाणात) विलीन होणाऱ्या आणि अमृत-पर्यवसायी ठरतात. कोणत्या पाच? अनित्यतेची संज्ञा (अनित्यसंज्ञा), अनात्मतेची संज्ञा (अनात्मसंज्ञा), मरणाची संज्ञा (मरणसंज्ञा), आहाराविषयीच्या प्रतिकूलतेची संज्ञा (आहारे पटिकूलसंज्ञा) आणि सर्व लोकाविषयीच्या अनासक्तीची संज्ञा (सब्बलोके अनभिरतिसंज्ञा). भिक्खूहो, या पाच संज्ञा विकसित केल्यावर आणि वारंवार अभ्यासल्यावर महान फळ देणाऱ्या, महान लाभ देणाऱ्या, अमृतात विलीन होणाऱ्या आणि अमृत-पर्यवसायी ठरतात." (दुसरे सुत्त समाप्त) 3. Paṭhamavaḍḍhisuttaṃ ३. "प्रथम वृद्धी सुत्त" 63. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, vaḍḍhīhi vaḍḍhamāno ariyasāvako ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyī ca hoti varādāyī ca kāyassa. Katamāhi pañcahi? Saddhāya vaḍḍhati, sīlena vaḍḍhati, sutena vaḍḍhati, cāgena vaḍḍhati, paññāya vaḍḍhati – imāhi kho, bhikkhave, pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhamāno ariyasāvako ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyī ca hoti varādāyī ca kāyassā’’ti. ६३. "भिक्खूहो, पाच प्रकारच्या वृद्धीने (प्रगतीने) वाढणारा आर्यश्रावक हा आर्य वृद्धीने वाढतो आणि तो आपल्या शरीराचे (जीवनाचे) सार ग्रहण करतो व श्रेष्ठ गुणांचे संपादन करतो. कोणत्या पाच वृद्धींनी? तो श्रद्धेने वाढतो, शीलाने वाढतो, श्रुताने (ज्ञानाने) वाढतो, त्यागाने (दानाने) वाढतो आणि प्रज्ञेने वाढतो. भिक्खूहो, या पाच प्रकारच्या वृद्धीने वाढणारा आर्यश्रावक हा आर्य वृद्धीने वाढतो आणि तो आपल्या शरीराचे सार ग्रहण करतो व श्रेष्ठ गुणांचे संपादन करतो." ‘‘Saddhāya sīlena ca yo pavaḍḍhati,Paññāya cāgena sutena cūbhayaṃ; So tādiso sappuriso vicakkhaṇo,Ādīyatī sāramidheva attano’’ti. tatiyaṃ; "जो मनुष्य श्रद्धा आणि शीलाने वाढतो, तसेच प्रज्ञा, त्याग आणि श्रुत या दोन्ही गुणांनी समृद्ध होतो; असा तो विचारशील, प्रज्ञावान सत्पुरुष या जगातच आपल्या जीवनाचे खरे सार ग्रहण करतो." (तिसरे सुत्त समाप्त) 4. Dutiyavaḍḍhisuttaṃ ४. "द्वितीय वृद्धी सुत्त" 64. ‘‘Pañcahi[Pg.71], bhikkhave, vaḍḍhīhi vaḍḍhamānā ariyasāvikā ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyinī ca hoti varādāyinī ca kāyassa. Katamāhi pañcahi? Saddhāya vaḍḍhati, sīlena vaḍḍhati, sutena vaḍḍhati, cāgena vaḍḍhati, paññāya vaḍḍhati – imāhi kho, bhikkhave, pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhamānā ariyasāvikā ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyinī ca hoti varādāyinī ca kāyassā’’ti. ६४. "भिक्खूहो, पाच प्रकारच्या वृद्धीने वाढणारी आर्यश्राविका ही आर्य वृद्धीने वाढते आणि ती आपल्या शरीराचे (जीवनाचे) सार ग्रहण करते व श्रेष्ठ गुणांचे संपादन करते. कोणत्या पाच वृद्धींनी? ती श्रद्धेने वाढते, शीलाने वाढते, श्रुताने (ज्ञानाने) वाढते, त्यागाने (दानाने) वाढते आणि प्रज्ञेने वाढते. भिक्खूहो, या पाच प्रकारच्या वृद्धीने वाढणारी आर्यश्राविका ही आर्य वृद्धीने वाढते आणि ती आपल्या शरीराचे सार ग्रहण करते व श्रेष्ठ गुणांचे संपादन करते." ‘‘Saddhāya sīlena ca yā pavaḍḍhati,Paññāya cāgena sutena cūbhayaṃ; Sā tādisī sīlavatī upāsikā,Ādīyatī sāramidheva attano’’ti. catutthaṃ; "जी स्त्री श्रद्धा आणि शीलाने वाढते, तसेच प्रज्ञा, त्याग आणि श्रुत या दोन्ही गुणांनी समृद्ध होते; अशी ती शीलवान उपासिका या जगातच आपल्या जीवनाचे खरे सार ग्रहण करते." (चौथे सुत्त समाप्त) 5. Sākacchasuttaṃ ५. "साकच्छा सुत्त (चर्चा सुत्त)" 65. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsākaccho sabrahmacārīnaṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, sīlasampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca samādhisampanno hoti, samādhisampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca paññāsampanno hoti, paññāsampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttisampanno hoti, vimuttisampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampadāya kathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsākaccho sabrahmacārīna’’nti. Pañcamaṃ. ६५. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत (सह-भिक्खूंसोबत) चर्चा करण्यास योग्य असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, या धम्मामध्ये भिक्खू स्वतः शीलसंपन्न असतो आणि शीलसंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांचे योग्य उत्तर देण्यास समर्थ असतो; तो स्वतः समाधिसंपन्न असतो आणि समाधिसंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांचे योग्य उत्तर देण्यास समर्थ असतो; तो स्वतः प्रज्ञासंपन्न असतो आणि प्रज्ञासंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांचे योग्य उत्तर देण्यास समर्थ असतो; तो स्वतः विमुक्तिसंपन्न असतो आणि विमुक्तिसंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांचे योग्य उत्तर देण्यास समर्थ असतो; तो स्वतः विमुक्ति-ज्ञानदर्शन-संपन्न असतो आणि विमुक्ति-ज्ञानदर्शन-संपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांचे योग्य उत्तर देण्यास समर्थ असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत चर्चा करण्यास योग्य असतो." (पाचवे सुत्त समाप्त) 6. Sājīvasuttaṃ ६. "साजीव सुत्त" 66. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsājīvo sabrahmacārīnaṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, sīlasampadāya kathāya ca kataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca samādhisampanno hoti, samādhisampadāya kathāya ca [Pg.72] kataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca paññāsampanno hoti, paññāsampadāya kathāya ca kataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttisampanno hoti, vimuttisampadāya kathāya ca kataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampadāya kathāya ca kataṃ pañhaṃ byākattā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsājīvo sabrahmacārīna’’nti. Chaṭṭhaṃ. ६६. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत (सहकाऱ्यांसोबत) एकत्र राहण्यास योग्य असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, येथे भिक्खू स्वतः शीलसंपन्न असतो आणि शीलसंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास समर्थ असतो; स्वतः समाधिसंपन्न असतो आणि समाधिसंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास समर्थ असतो; स्वतः प्रज्ञासंपन्न असतो आणि प्रज्ञासंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास समर्थ असतो; स्वतः विमुक्तिसंपन्न असतो आणि विमुक्तिसंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास समर्थ असतो; स्वतः विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्न असतो आणि विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपदेविषयीच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास समर्थ असतो. भिक्खूहो, खरोखर या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत एकत्र राहण्यास योग्य असतो.” सहावे. 7. Paṭhamaiddhipādasuttaṃ ७. प्रथम इद्धिपाद सुत्त 67. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā pañca dhamme bhāveti, pañca dhamme bahulīkaroti, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā. ६७. “भिक्खूहो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी या पाच धम्मांची भावना करतो, या पाच धम्मांचा वारंवार अभ्यास करतो, त्याला दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा करता येते – याच जन्मात अंतिम ज्ञान (अर्हत्त्व) किंवा उपाधी शिल्लक राहिल्यास अनागामी अवस्था.” ‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriyasamādhi…pe… cittasamādhi… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, ussoḷhiññeva pañcamiṃ. Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā ime pañca dhamme bhāveti, ime pañca dhamme bahulīkaroti, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā’’ti. Sattamaṃ. “ते पाच कोणते? भिक्खूहो, येथे भिक्खू छंदावर आधारित समाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना करतो; वीर्यावर आधारित समाधी...पे... चित्तावर आधारित समाधी... विमंसेवर आधारित समाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना करतो; आणि पाचवे म्हणजे तीव्र प्रयत्न (उत्सोळ्ही) करतो. भिक्खूहो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी या पाच धम्मांची भावना करतो, या पाच धम्मांचा वारंवार अभ्यास करतो, त्याला दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा करता येते – याच जन्मात अंतिम ज्ञान किंवा उपाधी शिल्लक राहिल्यास अनागामी अवस्था.” सातवे. 8. Dutiyaiddhipādasuttaṃ ८. द्वितीय इद्धिपाद सुत्त 68. ‘‘Pubbevāhaṃ, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno pañca dhamme bhāvesiṃ, pañca dhamme bahulīkāsiṃ. Katame pañca? Chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvesiṃ, vīriyasamādhi… cittasamādhi… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvesiṃ, ussoḷhiññeva pañcamiṃ. So kho ahaṃ, bhikkhave, imesaṃ ussoḷhipañcamānaṃ dhammānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmesiṃ abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇiṃ sati sati āyatane. ६८. “भिक्खूहो, संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, मी जेव्हा केवळ एक अबुद्ध बोधिसत्त्व होतो, तेव्हा मी पाच धम्मांची भावना केली होती, पाच धम्मांचा वारंवार अभ्यास केला होता. कोणते पाच? मी छंदावर आधारित समाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना केली; वीर्यावर आधारित समाधी... चित्तावर आधारित समाधी... विमंसेवर आधारित समाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना केली; आणि पाचवे म्हणजे तीव्र प्रयत्न (उत्सोळ्ही) केला. भिक्खूहो, तीव्र प्रयत्नासह या पाच धम्मांची भावना केल्यामुळे आणि त्यांचा वारंवार अभ्यास केल्यामुळे, मी ज्या ज्या अभिज्ञा प्राप्त करण्यायोग्य धम्माच्या साक्षात्कारासाठी चित्त वळवले, त्या त्या बाबतीत योग्य आधार असताना मी साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त केली.” ‘‘So [Pg.73] sace ākaṅkhiṃ – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇiṃ sati sati āyatane. “जर माझी अशी इच्छा झाली की – ‘मी विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घ्यावा...पे... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत शरीराने वश करावे,’ तर योग्य आधार असताना मी त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त केली.” ‘‘So sace ākaṅkhiṃ…pe… ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇiṃ sati sati āyatane’’ti. Aṭṭhamaṃ. “जर माझी अशी इच्छा झाली की...पे... ‘आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीचा याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात्कार करून, ती प्राप्त करून मी विहार करावा,’ तर योग्य आधार असताना मी त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त केली.” आठवे. 9. Nibbidāsuttaṃ ९. निब्बिदा सुत्त 69. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti. ६९. “भिक्खूहो, हे पाच धम्म भावित केले असता आणि वारंवार अभ्यासले असता, ते पूर्णपणे वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरतात.” ‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī, maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’’ti. Navamaṃ. “ते पाच कोणते? भिक्खूहो, येथे भिक्खू शरीरामध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहार करतो, आहारामध्ये प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण लोकामध्ये अनभिरतीची संज्ञा बाळगतो, सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करतो, आणि त्याच्या अंतःकरणात मरणाची संज्ञा चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. भिक्खूहो, हे पाच धम्म भावित केले असता आणि वारंवार अभ्यासले असता, ते पूर्णपणे वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरतात.” नववे. 10. Āsavakkhayasuttaṃ १०. आसवक्खय सुत्त 70. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī, maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattantī’’ti. Dasamaṃ. ७०. “भिक्खूहो, हे पाच धम्म भावित केले असता आणि वारंवार अभ्यासले असता, ते आसवांच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? भिक्खूहो, येथे भिक्खू शरीरामध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहार करतो, आहारामध्ये प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण लोकामध्ये अनभिरतीची संज्ञा बाळगतो, सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करतो, आणि त्याच्या अंतःकरणात मरणाची संज्ञा चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. भिक्खूहो, हे पाच धम्म भावित केले असता आणि वारंवार अभ्यासले असता, ते आसवांच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरतात.” दहावे. Saññāvaggo dutiyo. दुसरा सञ्ञावग्गो. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश – Dve ca saññā dve vaḍḍhī ca, sākacchena ca sājīvaṃ; Iddhipādā ca dve vuttā, nibbidā cāsavakkhayāti. “दोन संज्ञा सुत्ते, दोन वृद्धी सुत्ते, साकच्छा (चर्चा) सुत्त आणि साजीव सुत्त; दोन इद्धिपाद सुत्ते, निब्बिदा सुत्त आणि आसवक्खय सुत्त अशी ही (दहा सुत्ते आहेत).” (8) 3. Yodhājīvavaggo (८) ३. योधाजीव वग्गो 1. Paṭhamacetovimuttiphalasuttaṃ १. प्रथम चेतोविमुत्तिफल सुत्त 71. ‘‘Pañcime[Pg.74], bhikkhave, dhammā bhāvitā bahulīkatā cetovimuttiphalā ca honti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca honti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. ७१. “भिक्खूहो, हे पाच धम्म भावित केले असता आणि वारंवार अभ्यासले असता, ते चेतोविमुक्तीचे फळ आणि चेतोविमुक्तीच्या फळाचे फायदे देणारे ठरतात, तसेच प्रज्ञाविमुक्तीचे फळ आणि प्रज्ञाविमुक्तीच्या फळाचे फायदे देणारे ठरतात.” ‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī, maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā bhāvitā bahulīkatā cetovimuttiphalā ca honti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca honti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu cetovimutto ca hoti paññāvimutto ca hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu ukkhittapaligho itipi, saṃkiṇṇaparikho itipi, abbūḷhesiko itipi, niraggaḷo itipi, ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto itipi’’’. “ते पाच कोणते? भिक्खूहो, येथे भिक्खू शरीरामध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहार करतो, आहारामध्ये प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण लोकामध्ये अनभिरतीची संज्ञा बाळगतो, सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करतो, आणि त्याच्या अंतःकरणात मरणाची संज्ञा चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. भिक्खूहो, हे पाच धम्म भावित केले असता आणि वारंवार अभ्यासले असता, ते चेतोविमुक्तीचे फळ आणि चेतोविमुक्तीच्या फळाचे फायदे देणारे ठरतात, तसेच प्रज्ञाविमुक्तीचे फळ आणि प्रज्ञाविमुक्तीच्या फळाचे फायदे देणारे ठरतात. भिक्खूहो, जेव्हा भिक्खू चेतोविमुक्त आणि प्रज्ञाविमुक्त होतो – तेव्हा, भिक्खूहो, त्याला ‘असा भिक्खू ज्याने अडसर दूर केला आहे, ज्याने खंदक भरून काढला आहे, ज्याने खांब उपटून टाकला आहे, जो कुलूपरहित झाला आहे, जो आर्य आहे, ज्याने ध्वज खाली उतरवला आहे, ज्याने ओझे उतरवून ठेवले आहे आणि जो पूर्णपणे विमुक्त झाला आहे’ असे म्हटले जाते.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti. “आणि भिक्खूहो, भिक्खू अडसर दूर केलेला कसा होतो? भिक्खूहो, येथे भिक्खूची अविद्या नष्ट झालेली असते, मुळासकट उपटून टाकलेली असते, ताडाच्या बुंध्यासारखी केलेली असते, नष्ट केलेली असते आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झालेली असते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू अडसर दूर केलेला होतो.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ponobhaviko jātisaṃsāro pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे खंदक बुजविलेला (संकिण्णपरिख) होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूचा पुनर्जन्म घडवून आणणारा जन्म-संसार नष्ट झालेला असतो, मुळासकट कापून टाकलेला असतो, ताडाच्या बुंध्यासारखा नष्ट केलेला असतो, अस्तित्वहीन केलेला असतो आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचा झालेला असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू खंदक बुजविलेला होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे वेशीचा खांब उपटून टाकलेला (अब्बूळ्हेसिक) होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूची तृष्णा नष्ट झालेली असते, मुळासकट कापून टाकलेली असते, ताडाच्या बुंध्यासारखी नष्ट केलेली असते, अस्तित्वहीन केलेली असते आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झालेली असते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू वेशीचा खांब उपटून टाकलेला होतो. ‘‘Kathañca[Pg.75], bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti ucchinnamūlāni tālāvatthukatāni anabhāvaṃkatāni āyatiṃ anuppādadhammāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे अडसर नसलेला (निरग्गळ) होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूची पाच खालच्या पातळीवरील बंधने (पंच ओरंभागिय संयोजने) नष्ट झालेली असतात, मुळासकट कापून टाकलेली असतात, ताडाच्या बुंध्यासारखी नष्ट केलेली असतात, अस्तित्वहीन केलेली असतात आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झालेली असतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू अडसर नसलेला होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hotī’’ti. Paṭhamaṃ. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे ध्वज खाली उतरवलेला, भार उतरवून ठेवलेला, अलिप्त असलेला आर्य होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूचा 'मी आहे' हा अहंकार (अस्मिमान) नष्ट झालेला असतो, मुळासकट कापून टाकलेला असतो, ताडाच्या बुंध्यासारखा नष्ट केलेला असतो, अस्तित्वहीन केलेला असतो आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचा झालेला असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू ध्वज खाली उतरवलेला, भार उतरवून ठेवलेला, अलिप्त असलेला आर्य होतो. पहिले सुत्त समाप्त. 2. Dutiyacetovimuttiphalasuttaṃ २. दुसरे चेतोविमुत्तिफल सुत्त 72. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā bhāvitā bahulīkatā cetovimuttiphalā ca honti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca honti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. Katame pañca? Aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā – ime kho, bhikkhave, pañca dhammā bhāvitā bahulīkatā cetovimuttiphalā ca honti cetovimuttiphalānisaṃsā ca, paññāvimuttiphalā ca honti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu cetovimutto ca hoti paññāvimutto ca – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu ukkhittapaligho itipi, saṃkiṇṇaparikho itipi, abbūḷhesiko itipi, niraggaḷo itipi, ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto itipi’’’. ७२. भिक्खूंनो, हे पाच धर्म विकसित केले असता, वारंवार अभ्यासले असता, चेतोविमुक्तीचे फळ देणारे आणि चेतोविमुक्तीचे लाभ देणारे ठरतात; तसेच प्रज्ञाविमुक्तीचे फळ देणारे आणि प्रज्ञाविमुक्तीचे लाभ देणारे ठरतात. कोणते पाच? अनित्य संज्ञा (अनित्यतेची जाणीव), अनित्यामध्ये दुःख संज्ञा, दुःखामध्ये अनात्म संज्ञा, प्रहाण संज्ञा (त्याग करण्याची जाणीव) आणि विराग संज्ञा (वैराग्याची जाणीव). भिक्खूंनो, हे पाच धर्म विकसित केले असता, वारंवार अभ्यासले असता, चेतोविमुक्तीचे फळ देणारे आणि चेतोविमुक्तीचे लाभ देणारे ठरतात; तसेच प्रज्ञाविमुक्तीचे फळ देणारे आणि प्रज्ञाविमुक्तीचे लाभ देणारे ठरतात. भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खू चेतोविमुक्त आणि प्रज्ञाविमुक्त होतो, तेव्हा त्याला 'अडसर दूर केलेला भिक्खू', 'खंदक बुजविलेला भिक्खू', 'वेशीचा खांब उपटून टाकलेला भिक्खू', 'अडसर नसलेला भिक्खू', आणि 'ध्वज खाली उतरवलेला, भार उतरवून ठेवलेला, अलिप्त असलेला आर्य भिक्खू' असे म्हटले जाते. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे अडसर दूर केलेला (उक्खित्तपलिघ) होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूची अविद्या नष्ट झालेली असते, मुळासकट कापून टाकलेली असते, ताडाच्या बुंध्यासारखी नष्ट केलेली असते, अस्तित्वहीन केलेली असते आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झालेली असते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू अडसर दूर केलेला होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ponobhaviko jātisaṃsāro pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे खंदक बुजविलेला (संकिण्णपरिख) होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूचा पुनर्जन्म घडवून आणणारा जन्म-संसार नष्ट झालेला असतो, मुळासकट कापून टाकलेला असतो, ताडाच्या बुंध्यासारखा नष्ट केलेला असतो, अस्तित्वहीन केलेला असतो आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचा झालेला असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू खंदक बुजविलेला होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā [Pg.76] āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे वेशीचा खांब उपटून टाकलेला (अब्बूळ्हेसिक) होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूची तृष्णा नष्ट झालेली असते, मुळासकट कापून टाकलेली असते, ताडाच्या बुंध्यासारखी नष्ट केलेली असते, अस्तित्वहीन केलेली असते आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झालेली असते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू वेशीचा खांब उपटून टाकलेला होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti ucchinnamūlāni tālāvatthukatāni anabhāvaṃkatāni āyatiṃ anuppādadhammāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे अडसर नसलेला (निरग्गळ) होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूची पाच खालच्या पातळीवरील बंधने (पंच ओरंभागिय संयोजने) नष्ट झालेली असतात, मुळासकट कापून टाकलेली असतात, ताडाच्या बुंध्यासारखी नष्ट केलेली असतात, अस्तित्वहीन केलेली असतात आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झालेली असतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू अडसर नसलेला होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hotī’’ti. Dutiyaṃ. भिक्खूंनो, भिक्खू कशा प्रकारे ध्वज खाली उतरवलेला, भार उतरवून ठेवलेला, अलिप्त असलेला आर्य होतो? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूचा 'मी आहे' हा अहंकार (अस्मिमान) नष्ट झालेला असतो, मुळासकट कापून टाकलेला असतो, ताडाच्या बुंध्यासारखा नष्ट केलेला असतो, अस्तित्वहीन केलेला असतो आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचा झालेला असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू ध्वज खाली उतरवलेला, भार उतरवून ठेवलेला, अलिप्त असलेला आर्य होतो. दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Paṭhamadhammavihārīsuttaṃ ३. पहिले धम्मविहारी सुत्त 73. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammavihārī, dhammavihārī’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu dhammavihārī hotī’’ti? ७३. त्यानंतर एक भिक्खू भगवंतांकडे गेला; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – 'भंते, "धम्मविहारी, धम्मविहारी" (धम्मामध्ये विहार करणारा) असे म्हटले जाते. भंते, किती प्रमाणात भिक्खू धम्मविहारी होतो?' ‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So tāya dhammapariyattiyā divasaṃ atināmeti, riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu pariyattibahulo, no dhammavihārī’’’. "भिक्खू, येथे एखादा भिक्खू धम्माचे अध्ययन करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. तो त्या धम्माच्या अध्ययनातच दिवस घालवतो, एकांतवासाची उपेक्षा करतो आणि स्वतःच्या अंतर्मनातील चित्त-शमनाचा (समाधीचा) अभ्यास करत नाही. भिक्खू, अशा भिक्खूला 'केवळ अध्ययनात मग्न असलेला' (परियत्तिबहुल) म्हटले जाते, 'धम्मविहारी' नाही." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. So tāya dhammapaññattiyā divasaṃ atināmeti, riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu paññattibahulo, no dhammavihārī’’’. "पुन्हा, भिक्खू, एखादा भिक्खू जसा ऐकला व शिकला आहे तसा धम्म विस्ताराने इतरांना उपदेश करतो. तो त्या धम्माच्या उपदेशातच दिवस घालवतो, एकांतवासाची उपेक्षा करतो आणि स्वतःच्या अंतर्मनातील चित्त-शमनाचा अभ्यास करत नाही. भिक्खू, अशा भिक्खूला 'केवळ उपदेशात मग्न असलेला' (पण्णत्तिबहुल) म्हटले जाते, 'धम्मविहारी' नाही." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. So tena sajjhāyena divasaṃ atināmeti, riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu sajjhāyabahulo, no dhammavihārī’’’. "पुन्हा, भिक्खू, एखादा भिक्खू जसा ऐकला व शिकला आहे तसा धम्म विस्ताराने पाठांतर करतो. तो त्या पाठांतरातच दिवस घालवतो, एकांतवासाची उपेक्षा करतो आणि स्वतःच्या अंतर्मनातील चित्त-शमनाचा अभ्यास करत नाही. भिक्खू, अशा भिक्खूला 'केवळ पाठांतरात मग्न असलेला' (सज्झायबहुल) म्हटले जाते, 'धम्मविहारी' नाही." ‘‘Puna [Pg.77] caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. So tehi dhammavitakkehi divasaṃ atināmeti, riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu vitakkabahulo, no dhammavihārī’’’. "पुन्हा, भिक्खू, एखादा भिक्खू जसा ऐकला व शिकला आहे तशा धम्माचा मनाने विचार करतो, चिंतन करतो आणि मनात वारंवार त्याचे निरीक्षण करतो. तो त्या धम्माच्या विचारांमध्येच दिवस घालवतो, एकांतवासाची उपेक्षा करतो आणि स्वतःच्या अंतर्मनातील चित्त-शमनाचा अभ्यास करत नाही. भिक्खू, अशा भिक्खूला 'केवळ विचारांमध्ये मग्न असलेला' (वितक्कबहुल) म्हटले जाते, 'धम्मविहारी' नाही." ‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So tāya dhammapariyattiyā na divasaṃ atināmeti, nāpi riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, bhikkhu dhammavihārī hoti. "भिक्खू, येथे एखादा भिक्खू धम्माचे अध्ययन करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. परंतु तो केवळ त्या धम्माच्या अध्ययनातच दिवस घालवत नाही, एकांतवासाची उपेक्षाही करत नाही आणि स्वतःच्या अंतर्मनातील चित्त-शमनाचा (समाधीचा) अभ्यास करतो. भिक्खू, अशा प्रकारे भिक्खू 'धम्मविहारी' होतो." ‘‘Iti kho, bhikkhu, desito mayā pariyattibahulo, desito paññattibahulo, desito sajjhāyabahulo, desito vitakkabahulo, desito dhammavihārī. Yaṃ kho, bhikkhu, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhu, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhu, mā pamādattha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Tatiyaṃ. "अशा प्रकारे, भिक्खू, मी अध्ययनात मग्न असलेल्या भिक्खूविषयी सांगितले आहे, शिकवण्यात मग्न असलेल्या भिक्खूविषयी सांगितले आहे, पठणात मग्न असलेल्या भिक्खूविषयी सांगितले आहे, चिंतनात मग्न असलेल्या भिक्खूविषयी सांगितले आहे आणि धम्मामध्ये विहार करणाऱ्या (धम्मविहारी) भिक्खूविषयी सांगितले आहे. भिक्खू, आपल्या शिष्यांचे कल्याण इच्छिणाऱ्या आणि त्यांच्यावर अनुकंपा करणाऱ्या दयाळू शास्त्याने अनुकंपेपोटी जे काही करायला हवे, ते मी तुमच्यासाठी केले आहे. भिक्खू, ही वृक्षमूले आहेत, ही शून्य (शांत) घरे आहेत. ध्यान करा, भिक्खू, प्रमाद करू नका, नंतर पश्चात्ताप करण्याची वेळ येऊ देऊ नका. हेच आमचे तुम्हास अनुशासन आहे." तिसरे (सुत्त समाप्त). 4. Dutiyadhammavihārīsuttaṃ ४. दुसरे धम्मविहारी सुत्त 74. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammavihārī dhammavihārī’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu dhammavihārī hotī’’ti? ७४. तेव्हा एक भिक्खू जेथे भगवंत होते तेथे गेला; गेल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, 'धम्मविहारी, धम्मविहारी' असे म्हटले जाते. भन्ते, किती प्रमाणात भिक्खू धम्मविहारी असतो?" ‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ; uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu pariyattibahulo, no dhammavihārī’’’. "इथे, भिक्खू, एखादा भिक्खू धम्माचे अध्ययन करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल; परंतु तो प्रज्ञेने त्याहून अधिक त्याचा अर्थ जाणत नाही. भिक्खू, याला 'अध्ययनात मग्न असलेला भिक्खू' म्हटले जाते, 'धम्मविहारी' नाही." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu paññattibahulo, no dhammavihārī’’’. "पुन्हा, भिक्खू, एखादा भिक्खू जसे ऐकले आहे, जसे अध्ययन केले आहे, तसा धम्म इतरांना विस्ताराने शिकवतो, परंतु तो प्रज्ञेने त्याहून अधिक त्याचा अर्थ जाणत नाही. भिक्खू, याला 'शिकवण्यात मग्न असलेला भिक्खू' म्हटले जाते, 'धम्मविहारी' नाही." ‘‘Puna [Pg.78] caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu sajjhāyabahulo, no dhammavihārī’’’. "पुन्हा, भिक्खू, एखादा भिक्खू जसे ऐकले आहे, जसे अध्ययन केले आहे, तशा धम्माचे विस्ताराने पठण करतो, परंतु तो प्रज्ञेने त्याहून अधिक त्याचा अर्थ जाणत नाही. भिक्खू, याला 'पठणात मग्न असलेला भिक्खू' म्हटले जाते, 'धम्मविहारी' नाही." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati, uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu – ‘bhikkhu vitakkabahulo, no dhammavihārī’’’. "पुन्हा, भिक्खू, एखादा भिक्खू जसे ऐकले आहे, जसे अध्ययन केले आहे, तशा धम्माचे मनाने चिंतन करतो, विचार करतो आणि मनात त्याचे अनुपेक्षण करतो, परंतु तो प्रज्ञेने त्याहून अधिक त्याचा अर्थ जाणत नाही. भिक्खू, याला 'चिंतनात मग्न असलेला भिक्खू' म्हटले जाते, 'धम्मविहारी' नाही." ‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ; uttari cassa paññāya atthaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhu, bhikkhu dhammavihārī hoti. "इथे, भिक्खू, एखादा भिक्खू धम्माचे अध्ययन करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल; आणि तो प्रज्ञेने त्याचा अर्थही जाणतो. भिक्खू, अशा प्रकारे भिक्खू धम्मविहारी असतो." ‘‘Iti kho, bhikkhu, desito mayā pariyattibahulo, desito paññattibahulo, desito sajjhāyabahulo, desito vitakkabahulo, desito dhammavihārī. Yaṃ kho, bhikkhu, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhu, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha bhikkhu, mā pamādattha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Catutthaṃ. "अशा प्रकारे, भिक्खू, मी अध्ययनात मग्न असलेल्या भिक्खूविषयी सांगितले आहे, शिकवण्यात मग्न असलेल्या भिक्खूविषयी सांगितले आहे, पठणात मग्न असलेल्या भिक्खूविषयी सांगितले आहे, चिंतनात मग्न असलेल्या भिक्खूविषयी सांगितले आहे आणि धम्मविहारी भिक्खूविषयी सांगितले आहे. भिक्खू, आपल्या शिष्यांचे कल्याण इच्छिणाऱ्या आणि त्यांच्यावर अनुकंपा करणाऱ्या दयाळू शास्त्याने अनुकंपेपोटी जे काही करायला हवे, ते मी तुमच्यासाठी केले आहे. भिक्खू, ही वृक्षमूले आहेत, ही शून्य (शांत) घरे आहेत. ध्यान करा, भिक्खू, प्रमाद करू नका, नंतर पश्चात्ताप करण्याची वेळ येऊ देऊ नका. हेच आमचे तुम्हास अनुशासन आहे." चौथे (सुत्त समाप्त). 5. Paṭhamayodhājīvasuttaṃ ५. पहिले योधाजीव सुत्त 75. ‘‘Pañcime, bhikkhave, yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekacco yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. ७५. "भिक्खूंनो, जगात हे पाच प्रकारचे योद्धे आढळतात. कोणते पाच? इथे, भिक्खूंनो, एखादा योद्धा केवळ धुळीचा लोट पाहूनच खचून जातो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरू शकत नाही. भिक्खूंनो, असाही एखादा योद्धा इथे असतो. भिक्खूंनो, हा जगात आढळणारा पहिला योद्धा आहे." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ; api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. "पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा योद्धा धुळीचा लोट सहन करू शकतो; परंतु केवळ ध्वजाचे टोक पाहूनच तो खचून जातो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरू शकत नाही. भिक्खूंनो, असाही एखादा योद्धा इथे असतो. भिक्खूंनो, हा जगात आढळणारा दुसरा योद्धा आहे." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ; api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na [Pg.79] sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. "पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा योद्धा धुळीचा लोट सहन करू शकतो, ध्वजाचे टोक सहन करू शकतो; परंतु केवळ युद्धाचा कोलाहल ऐकूनच तो खचून जातो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरू शकत नाही. भिक्खूंनो, असाही एखादा योद्धा इथे असतो. भिक्खूंनो, हा जगात आढळणारा तिसरा योद्धा आहे." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ; api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. "पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा योद्धा धुळीचा लोट सहन करू शकतो, ध्वजाचे टोक सहन करू शकतो, युद्धाचा कोलाहल सहन करू शकतो; परंतु प्रत्यक्ष युद्धप्रहारात तो घायाळ होतो आणि विकल होतो. भिक्खूंनो, असाही एखादा योद्धा इथे असतो. भिक्खूंनो, हा जगात आढळणारा चौथा योद्धा आहे." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ, sahati sampahāraṃ. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Ime kho, bhikkhave, pañca yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. "पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा योद्धा धुळीचा लोट सहन करू शकतो, ध्वजाचे टोक सहन करू शकतो, युद्धाचा कोलाहल सहन करू शकतो, युद्धप्रहारही सहन करू शकतो. तो त्या युद्धावर विजय मिळवून, युद्ध जिंकणारा होऊन, त्याच युद्धभूमीच्या अग्रभागी राज्य करतो. भिक्खूंनो, असाही एखादा योद्धा इथे असतो. भिक्खूंनो, हा जगात आढळणारा पाचवा योद्धा आहे. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे योद्धे जगात आढळतात." ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa rajaggasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu suṇāti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’ti. So taṃ sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa rajaggasmiṃ. "त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्येही योद्ध्यांसारखे हे पाच प्रकारचे व्यक्ती आढळतात. कोणते पाच? इथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू केवळ धुळीचा लोट पाहूनच खचून जातो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही. तो प्रशिक्षणातील आपली दुर्बलता प्रकट करून, दीक्षेचा त्याग करून हीन गृहस्थाश्रमात परततो. त्याच्या बाबतीत 'धुळीचा लोट' म्हणजे काय? इथे, भिक्खूंनो, भिक्खू ऐकतो – 'अमुक एका गावात किंवा नगरात एक स्त्री किंवा तरुणी अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक आणि परम सौंदर्यसंपन्न आहे.' हे ऐकून तो खचून जातो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही. तो प्रशिक्षणातील आपली दुर्बलता प्रकट करून, दीक्षेचा त्याग करून गृहस्थाश्रमात परततो. त्याच्या बाबतीत हाच 'धुळीचा लोट' आहे." ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. “भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे तो योद्धा केवळ धुळीचा लोट पाहूनच खचून जातो, मागे हटतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरू शकत नाही; भिक्खूंनो, मी या व्यक्तीला त्या योद्धासारखाच म्हणतो. भिक्खूंनो, या जगात अशीही काही व्यक्ती असते. भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा हा पहिला योद्धासारखा पुरुष आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sahati rajaggaṃ; api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ [Pg.80] āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa dhajaggasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu na heva kho suṇāti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’ti; api ca kho sāmaṃ passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. So taṃ disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa dhajaggasmiṃ. “पुन्हा पुढे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू धुळीचा लोट सहन करू शकतो; परंतु केवळ ध्वजाचे टोक पाहूनच खचून जातो, मागे हटतो, धीर धरू शकत नाही आणि ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही. तो सिक्खा-दुर्बलता प्रकट करून, सिक्खाचा त्याग करतो आणि हीन जीवनात परत जातो. त्याच्यासाठी ध्वजाचे टोक काय आहे? भिक्खूंनो, येथे भिक्खू असे ऐकत नाही की—‘अमुक एका गावात किंवा नगरात एखादी स्त्री किंवा तरुणी अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक आणि परम सौंदर्यसंपन्न आहे’; तर तो स्वतःच अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक आणि परम सौंदर्यसंपन्न स्त्री किंवा तरुणी पाहतो. तिला पाहून तो खचून जातो, मागे हटतो, धीर धरू शकत नाही आणि ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही. तो सिक्खा-दुर्बलता प्रकट करून, सिक्खाचा त्याग करतो आणि हीन जीवनात परत जातो. हेच त्याच्यासाठी ध्वजाचे टोक आहे.” ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo sahati rajaggaṃ; api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. “भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे तो योद्धा धुळीचा लोट सहन करू शकतो; परंतु केवळ ध्वजाचे टोक पाहूनच खचून जातो, मागे हटतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरू शकत नाही; भिक्खूंनो, मी या व्यक्तीला त्या योद्धासारखाच म्हणतो. भिक्खूंनो, या जगात अशीही काही व्यक्ती असते. भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा हा दुसरा योद्धासारखा पुरुष आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ; api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa ussāraṇāya? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā ūhasati ullapati ujjagghati uppaṇḍeti. So mātugāmena ūhasiyamāno ullapiyamāno ujjagghiyamāno uppaṇḍiyamāno saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa ussāraṇāya. “पुन्हा पुढे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू धुळीचा लोट सहन करू शकतो, ध्वजाचे टोक सहन करू शकतो; परंतु केवळ कोलाहल ऐकूनच खचून जातो, मागे हटतो, धीर धरू शकत नाही आणि ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही. तो सिक्खा-दुर्बलता प्रकट करून, सिक्खाचा त्याग करतो आणि हीन जीवनात परत जातो. त्याच्यासाठी कोलाहल काय आहे? भिक्खूंनो, येथे अरण्यात, झाडाच्या मुळाशी किंवा शून्य घरात गेलेल्या भिक्खूजवळ एखादी स्त्री येते आणि हसते, बोलते, मोठ्याने हसते आणि थट्टा-मस्करी करते. त्या स्त्रीने हसविले असता, बोलविले असता, मोठ्याने हसविले असता आणि थट्टा-मस्करी केली असता, तो खचून जातो, मागे हटतो, धीर धरू शकत नाही आणि ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवू शकत नाही. तो सिक्खा-दुर्बलता प्रकट करून, सिक्खाचा त्याग करतो आणि हीन जीवनात परत जातो. हेच त्याच्यासाठी कोलाहल आहे.” ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ; api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati, na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. “भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे तो योद्धा धुळीचा लोट सहन करू शकतो, ध्वजाचे टोक सहन करू शकतो; परंतु केवळ कोलाहल ऐकूनच खचून जातो, मागे हटतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरू शकत नाही; भिक्खूंनो, मी या व्यक्तीला त्या योद्धासारखाच म्हणतो. भिक्खूंनो, या जगात अशीही काही व्यक्ती असते. भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा हा तिसरा योद्धासारखा पुरुष आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ; api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Kimassa sampahārasmiṃ[Pg.81]? Idha, bhikkhave, bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. Idamassa sampahārasmiṃ. “पुन्हा पुढे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू धुळीचा लोट सहन करू शकतो, ध्वजाचे टोक सहन करू शकतो, कोलाहल सहन करू शकतो; परंतु प्रत्यक्ष संघर्षात तो घायाळ होतो आणि नष्ट होतो. त्याच्यासाठी प्रत्यक्ष संघर्ष काय आहे? भिक्खूंनो, येथे अरण्यात, झाडाच्या मुळाशी किंवा शून्य घरात गेलेल्या भिक्खूजवळ एखादी स्त्री येते आणि त्याच्याजवळ बसते, जवळ झोपते आणि त्याला आलिंगन देते. त्या स्त्रीने जवळ बसले असता, जवळ झोपले असता आणि आलिंगन दिले असता, तो सिक्खाचा त्याग न करता आणि आपली दुर्बलता प्रकट न करता मैथुन धर्माचे सेवन करतो. हेच त्याच्यासाठी प्रत्यक्ष संघर्ष आहे.” ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. “भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे तो योद्धा धुळीचा लोट सहन करू शकतो, ध्वजाचे टोक सहन करू शकतो, कोलाहल सहन करू शकतो; परंतु प्रत्यक्ष संघर्षात घायाळ होतो आणि नष्ट होतो; भिक्खूंनो, मी या व्यक्तीला त्या योद्धासारखाच म्हणतो. भिक्खूंनो, या जगात अशीही काही व्यक्ती असते. भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा हा चौथा योद्धासारखा पुरुष आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ, sahati sampahāraṃ, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Kimassa saṅgāmavijayasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno viniveṭhetvā vinimocetvā yena kāmaṃ pakkamati. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. “पुन्हा पुढे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू धुळीचा लोट सहन करू शकतो, ध्वजाचे टोक सहन करू शकतो, कोलाहल सहन करू शकतो, प्रत्यक्ष संघर्ष सहन करू शकतो; तो त्या युद्धावर विजय मिळवून, युद्ध जिंकणारा होऊन त्याच रणभूमीच्या अग्रभागी वास करतो. त्याच्यासाठी युद्धविजय काय आहे? भिक्खूंनो, येथे अरण्यात, झाडाच्या मुळाशी किंवा शून्य घरात गेलेल्या भिक्खूजवळ एखादी स्त्री येते आणि त्याच्याजवळ बसते, जवळ झोपते आणि त्याला आलिंगन देते. त्या स्त्रीने जवळ बसले असता, जवळ झोपले असता आणि आलिंगन दिले असता, तो स्वतःला सोडवून घेतो, मुक्त करतो आणि आपल्या इच्छेनुसार निघून जातो. तो एकांत सेनासनाचा आश्रय घेतो—अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा पलाळपुंज (गवताचा ढीग).” ‘‘So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati, sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti. So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi…pe… pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. तो अरण्यात गेलेला किंवा वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला किंवा शून्य घरात (एकांतात) गेलेला, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसतो. तो लोकात अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून, लोभरहित चित्ताने विहरतो, अभिज्झेपासून चित्त शुद्ध करतो; व्यापाद-प्रदोषाचा (द्वेषाचा) त्याग करून, द्वेषरहित चित्ताने विहरतो, सर्व प्राणिमात्रांच्या हिताची अनुकंपा बाळगणारा होऊन व्यापाद-प्रदोषापासून चित्त शुद्ध करतो; थिनमिद्धाचा (आळस आणि डुलकीचा) त्याग करून, आळस-डुलकीरहित होऊन विहरतो, प्रकाशसंज्ञी, स्मृतिमान व संप्रजन्ययुक्त होऊन थिनमिद्धापासून चित्त शुद्ध करतो; उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा (उद्वेग आणि पश्चात्तापाचा) त्याग करून, उद्वेगरहित होऊन विहरतो, अध्यात्मिक शांत चित्ताने उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून चित्त शुद्ध करतो; विचिकित्सेचा (संशयाचा) त्याग करून, संशयापलीकडे गेलेला होऊन विहरतो, कुशल धर्मांविषयी निःशंक होऊन विचिकित्सेपासून चित्त शुद्ध करतो. तो चित्ताला मलीन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या पाच नीवरणांचा त्याग करून, कामां (इंद्रियभोगां) पासून अलिप्त होऊन... पे... प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे उपेक्षक राहून विहरतो, स्मृतिमान व संप्रजन्ययुक्त राहतो आणि शरीराने त्या सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याविषयी आर्य सांगतात की—'उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी'; अशा प्रकारे तो तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, पूर्वीच सोमनस्य आणि दोमनस्याचा अस्त झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही, अशा उपेक्षा आणि स्मृतीच्या परिशुद्धीने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. ‘‘So [Pg.82] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idamassa saṅgāmavijayasmiṃ. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत स्वच्छ, दोषरहित, उपक्किलेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंप झाले असता, तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या त्याच्या चित्ताची कामासवापासूनही मुक्ती होते, भवासवापासूनही मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही' असे तो जाणतो. हा त्याचा युद्धविजयाचा क्षण होय. ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo sahati rajaggaṃ, sahati dhajaggaṃ, sahati ussāraṇaṃ, sahati sampahāraṃ, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. Ime kho, bhikkhave, pañca yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsū’’ti. Pañcamaṃ. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो योद्धा धुळीचा लोळ सहन करतो, ध्वजांचे टोक सहन करतो, गर्जना सहन करतो, प्रहार सहन करतो आणि त्या संग्रामावर विजय मिळवून, युद्ध जिंकलेला तो योद्धा त्या रणभूमीच्या अग्रभागीच राहतो; भिक्खूहो, मी या पुद्गलाला त्याच्यासारखाच म्हणतो. भिक्खूहो, या जगात असाही एखादा पुद्गल असतो. भिक्खूहो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा हा पाचवा योद्धासदृश पुद्गल आहे. भिक्खूहो, भिक्खूंमध्ये हे पाच योद्धासदृश पुद्गल अस्तित्वात आहेत. पाचवे समाप्त. 6. Dutiyayodhājīvasuttaṃ ६. दुसरे योद्धाजीवि सुत्त 76. ‘‘Pañcime, bhikkhave, yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. ७६. भिक्खूहो, जगात हे पाच प्रकारचे योद्धे अस्तित्वात आहेत. कोणते पाच? भिक्खूहो, येथे एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून सज्ज झालेल्या रणभूमीत उतरतो. तो त्या संग्रामात उत्साह दाखवतो, प्रयत्न करतो. पण तसा प्रयत्न आणि उत्साह दाखवणाऱ्या त्याला शत्रू मारून टाकतात, त्याचा अंत करतात. भिक्खूहो, या जगात असाही एखादा योद्धा असतो. भिक्खूहो, जगात आढळणारा हा पहिला योद्धा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So tasmiṃ saṅgāme ussahati [Pg.83] vāyamati. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti. So ñātakehi nīyamāno appatvāva ñātake antarāmagge kālaṃ karoti. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, येथे एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून सज्ज झालेल्या रणभूमीत उतरतो. तो त्या संग्रामात उत्साह दाखवतो, प्रयत्न करतो. पण तसा प्रयत्न आणि उत्साह दाखवणाऱ्या त्याला शत्रू जखमी करतात. मग त्याचे सहकारी त्याला तिथून बाहेर काढतात आणि त्याच्या नातेवाईकांकडे घेऊन जातात. नातेवाईकांकडे नेले जात असताना, तो नातेवाईकांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच वाटेतच मरण पावतो. भिक्खूहो, या जगात असाही एखादा योद्धा असतो. भिक्खूहो, जगात आढळणारा हा दुसरा योद्धा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti. Tamenaṃ ñātakā upaṭṭhahanti paricaranti. So ñātakehi upaṭṭhahiyamāno paricariyamāno teneva ābādhena kālaṃ karoti. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, येथे एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून सज्ज झालेल्या रणभूमीत उतरतो. तो त्या संग्रामात उत्साह दाखवतो, प्रयत्न करतो. पण तसा प्रयत्न आणि उत्साह दाखवणाऱ्या त्याला शत्रू जखमी करतात. मग त्याचे सहकारी त्याला तिथून बाहेर काढतात आणि त्याच्या नातेवाईकांकडे घेऊन जातात. त्याचे नातेवाईक त्याची सेवा करतात, काळजी घेतात. पण नातेवाईकांकडून सेवा आणि काळजी घेतली जात असतानाच, तो त्याच आजाराने (जखमेने) मरण पावतो. भिक्खूहो, या जगात असाही एखादा योद्धा असतो. भिक्खूहो, जगात आढळणारा हा तिसरा योद्धा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti. Tamenaṃ ñātakā upaṭṭhahanti paricaranti. So ñātakehi upaṭṭhahiyamāno paricariyamāno vuṭṭhāti tamhā ābādhā. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, येथे एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून सज्ज झालेल्या रणभूमीत उतरतो. तो त्या संग्रामात उत्साह दाखवतो, प्रयत्न करतो. पण तसा प्रयत्न आणि उत्साह दाखवणाऱ्या त्याला शत्रू जखमी करतात. मग त्याचे सहकारी त्याला तिथून बाहेर काढतात आणि त्याच्या नातेवाईकांकडे घेऊन जातात. त्याचे नातेवाईक त्याची सेवा करतात, काळजी घेतात. नातेवाईकांकडून सेवा आणि काळजी घेतली जात असताना, तो त्या आजारातून (जखमेतून) बरा होतो. भिक्खूहो, या जगात असाही एखादा योद्धा असतो. भिक्खूहो, जगात आढळणारा हा चौथा योद्धा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Ime kho, bhikkhave, pañca yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, येथे एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून सज्ज झालेल्या रणभूमीत उतरतो. तो त्या संग्रामावर पूर्ण विजय मिळवून, युद्ध जिंकलेला तो योद्धा त्या रणभूमीच्या अग्रभागीच राहतो. भिक्खूहो, या जगात असाही एखादा योद्धा असतो. भिक्खूहो, जगात आढळणारा हा पाचवा योद्धा आहे. भिक्खूहो, जगात हे पाच प्रकारचे योद्धे अस्तित्वात आहेत. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ [Pg.84] vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa taṃ mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. भिक्खूहो, त्याचप्रमाणे योद्ध्यांच्या उपमेसारखे हे पाच पुद्गल भिक्खूंमध्ये आढळतात. कोणते पाच? येथे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन राहतो. तो सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन, अरक्षित शरीराने, अरक्षित वाचेने, अरक्षित चित्ताने, स्मृति जागृत न ठेवता आणि इंद्रिये असंयत ठेवून त्याच गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करतो. तिथे तो एखाद्या स्त्रीला अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली किंवा अव्यवस्थित वस्त्रे नेसलेली पाहतो. त्या स्त्रीला अशा अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली पाहून त्याच्या चित्तात कामवासना उत्पन्न होऊन ती त्याच्या चित्ताचा ताबा घेते. तो कामवासनेने ग्रस्त झालेल्या चित्ताने, आपली दुर्बलता प्रकट न करता आणि शिक्षापदांचा त्याग न करता मैथुन धर्माचे सेवन करतो. ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. भिक्खूहो, जसा एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून युद्धासाठी सज्ज झालेल्या रणांगणात उतरतो. तो त्या रणांगणात पराक्रम करतो, प्रयत्न करतो; परंतु पराक्रम आणि प्रयत्न करत असतानाच शत्रू त्याला ठार मारतात, त्याचा अंत करतात. भिक्खूहो, मी या पुद्गलाला त्या योद्ध्यासारखाच मानतो. भिक्खूहो, या जगात असाही काही पुद्गल असतो. भिक्खूहो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा योद्ध्याच्या उपमेसारखा हा पहिला पुद्गल आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa taṃ mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena pariḍayhateva kāyena pariḍayhati cetasā. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceyyaṃ – rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So ārāmaṃ gacchanto appatvāva ārāmaṃ antarāmagge sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन राहतो. तो सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन, अरक्षित शरीराने, अरक्षित वाचेने, अरक्षित चित्ताने, स्मृति जागृत न ठेवता आणि इंद्रिये असंयत ठेवून त्याच गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करतो. तिथे तो एखाद्या स्त्रीला अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली किंवा अव्यवस्थित वस्त्रे नेसलेली पाहतो. त्या स्त्रीला अशा अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली पाहून त्याच्या चित्तात कामवासना उत्पन्न होऊन ती त्याच्या चित्ताचा ताबा घेते. तो कामवासनेने ग्रस्त झालेल्या चित्तामुळे शरीराने आणि मनाने जळू लागतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी आरामात जाऊन भिक्खूंना सांगावे की – "आयुष्यमानहो, मी कामवासनेने ग्रस्त झालो आहे, कामवासनेने पीडित झालो आहे. मी ब्रह्मचर्य पाळण्यास असमर्थ आहे. मी शिक्षापदांमधील माझी दुर्बलता प्रकट करून, शिक्षापदांचा त्याग करून हीन (गृहस्थ) जीवनात परत जाईन."' तो आरामाकडे जात असताना, आरामात पोहोचण्यापूर्वीच वाटेतच आपली दुर्बलता प्रकट करून, शिक्षापदांचा त्याग करून गृहस्थ जीवनात परत जातो. ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti. So ñātakehi nīyamāno appatvāva [Pg.85] ñātake antarāmagge kālaṃ karoti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. भिक्खूहो, जसा एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून युद्धासाठी सज्ज झालेल्या रणांगणात उतरतो. तो त्या रणांगणात पराक्रम करतो, प्रयत्न करतो; परंतु पराक्रम आणि प्रयत्न करत असतानाच शत्रू त्याला जखमी करतात. त्याचे सहकारी त्याला रणांगणातून बाहेर काढतात आणि त्याच्या नातेवाईकांकडे घेऊन जातात. नातेवाईकांकडे नेले जात असताना, नातेवाईकांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच वाटेतच तो मरण पावतो. भिक्खूहो, मी या पुद्गलाला त्या योद्ध्यासारखाच मानतो. भिक्खूहो, या जगात असाही काही पुद्गल असतो. भिक्खूहो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा योद्ध्याच्या उपमेसारखा हा दुसरा पुद्गल आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa taṃ mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena pariḍayhateva kāyena pariḍayhati cetasā. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceyyaṃ – rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceti – ‘rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन राहतो. तो सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन, अरक्षित शरीराने, अरक्षित वाचेने, अरक्षित चित्ताने, स्मृति जागृत न ठेवता आणि इंद्रिये असंयत ठेवून त्याच गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करतो. तिथे तो एखाद्या स्त्रीला अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली किंवा अव्यवस्थित वस्त्रे नेसलेली पाहतो. त्या स्त्रीला अशा अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली पाहून त्याच्या चित्तात कामवासना उत्पन्न होऊन ती त्याच्या चित्ताचा ताबा घेते. तो कामवासनेने ग्रस्त झालेल्या चित्तामुळे शरीराने आणि मनाने जळू लागतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी आरामात जाऊन भिक्खूंना सांगावे की – "आयुष्यमानहो, मी कामवासनेने ग्रस्त झालो आहे, कामवासनेने पीडित झालो आहे. मी ब्रह्मचर्य पाळण्यास असमर्थ आहे. मी शिक्षापदांमधील माझी दुर्बलता प्रकट करून, शिक्षापदांचा त्याग करून हीन (गृहस्थ) जीवनात परत जाईन."' तो आरामात जातो आणि भिक्खूंना सांगतो – 'आयुष्यमानहो, मी कामवासनेने ग्रस्त झालो आहे, कामवासनेने पीडित झालो आहे. मी ब्रह्मचर्य पाळण्यास असमर्थ आहे. मी शिक्षापदांमधील माझी दुर्बलता प्रकट करून, शिक्षापदांचा त्याग करून गृहस्थ जीवनात परत जाईन.' ‘‘Tamenaṃ sabrahmacārī ovadanti anusāsanti – ‘appassādā, āvuso, kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Sattisūlūpamā kāmā vuttā bhagavatā [Pg.86] bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Abhiramatāyasmā brahmacariye; māyasmā sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattī’’’ti. त्यावर त्याचे सब्रह्मचारी त्याला उपदेश करतात आणि समजावून सांगतात – 'आयुष्यमान, भगवंतांनी सांगितले आहे की कामभोग हे अल्प सुखाचे, बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना हाडांच्या सांगाड्याची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना मांसाच्या तुकड्याची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना गवताच्या मशालीची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना धगधगत्या कोळशाच्या खड्ड्याची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना स्वप्नाची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना उसने घेतलेल्या वस्तूंची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना झाडावरील फळांची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना खाटकाच्या सुरी आणि लाकडी ठोकळ्याची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना भाल्याच्या टोकाची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. भगवंतांनी कामभोगांना सापाच्या डोक्याची उपमा दिली आहे, ते बहुदुःखी आणि बहुक्लेशकारक आहेत, आणि त्यात दोष अधिक आहे. आयुष्यमानांनी ब्रह्मचर्यातच रममाण व्हावे. आयुष्यमानांनी शिक्षापदांमधील आपली दुर्बलता प्रकट करून, शिक्षापदांचा त्याग करून गृहस्थ जीवनात परत जाऊ नये.' ‘‘So sabrahmacārīhi evaṃ ovadiyamāno evaṃ anusāsiyamāno evamāha – ‘kiñcāpi, āvuso, appassādā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo; atha kho nevāhaṃ sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti. So sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. त्याच्या सधर्माचाऱ्यांकडून (सहकारी भिक्खूंकडून) अशा प्रकारे उपदेश व मार्गदर्शन केले जात असताना तो म्हणतो— 'मित्रांनो, जरी भगवंतांनी असे सांगितले आहे की कामभोग हे अल्प आस्वादाचे, बहुदुःखी व अत्यंत क्लेशकारक आहेत आणि त्यांमध्ये दोषच अधिक आहेत; तरीही मी ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवण्यास असमर्थ आहे. मी नियमपालनातील माझी दुर्बलता प्रकट करून, दीक्षेचा त्याग करून हीन अशा गृहस्थाश्रमात परत जात आहे.' तो नियमपालनातील आपली दुर्बलता प्रकट करून, दीक्षेचा त्याग करतो आणि हीन अशा गृहस्थाश्रमात परत जातो. ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti, tamenaṃ ñātakā upaṭṭhahanti paricaranti. So ñātakehi upaṭṭhahiyamāno paricariyamāno teneva ābādhena kālaṃ karoti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल हाती घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून सज्ज झालेल्या रणभूमीत उतरतो. तो त्या युद्धात पराक्रम करतो, प्रयत्न करतो. तो पराक्रम व प्रयत्न करत असताना शत्रू त्याला जखमी करतात. मग त्याचे सहकारी त्याला तिथून बाहेर काढतात आणि त्याच्या नातेवाईकांकडे घेऊन जातात. त्याचे नातेवाईक त्याची शुश्रूषा करतात, त्याची काळजी घेतात. नातेवाईकांकडून शुश्रूषा व काळजी घेतली जात असताना तो त्याच आजाराने (जखमेने) मृत्यू पावतो. भिक्खूंनो, मी या व्यक्तीला त्या योद्ध्यासारखाच मानतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही काही व्यक्ती असतो. भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा हा तिसरा योद्ध्यासारखा व्यक्ती आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa taṃ mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena pariḍayhateva kāyena pariḍayhati cetasā. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceyyaṃ – rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ [Pg.87] sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ āroceti – ‘rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ; sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti. पुन्हा पुढे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरत असतो. तो सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन, असंयत कायेने, असंयत वाचेने, असंयत चित्ताने, स्मृती जागृत न ठेवता आणि इंद्रियांवर ताबा न ठेवता त्याच गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करतो. तिथे तो एखाद्या स्त्रीला अयोग्य रीतीने किंवा तोकड्या कपड्यांत नेसलेली पाहतो. तिला तशा अवस्थेत पाहून त्याच्या मनात कामवासना उत्पन्न होते आणि ती त्याच्या चित्ताचा ताबा घेते. कामवासनेने चित्त कलुषित झाल्यामुळे तो शरीराने व मनाने जळू लागतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो— 'मी विहारात जाऊन भिक्खूंना सांगावे की— मित्रांनो, मी कामवासनेने ग्रस्त झालो आहे, कामवासनेने पीडित झालो आहे, मी ब्रह्मचर्य पाळण्यास असमर्थ आहे. मी नियमपालनातील माझी दुर्बलता प्रकट करून, दीक्षेचा त्याग करून हीन अशा गृहस्थाश्रमात परत जात आहे.' मग तो विहारात जाऊन भिक्खूंना सांगतो— 'मित्रांनो, मी कामवासनेने ग्रस्त झालो आहे, कामवासनेने पीडित झालो आहे, मी ब्रह्मचर्य पाळण्यास असमर्थ आहे. मी नियमपालनातील माझी दुर्बलता प्रकट करून, दीक्षेचा त्याग करून हीन अशा गृहस्थाश्रमात परत जात आहे.' ‘‘Tamenaṃ sabrahmacārī ovadanti anusāsanti – ‘appassādā, āvuso, kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā… aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā… supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā… yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā… rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā… asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā… sattisūlūpamā kāmā vuttā bhagavatā… sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Abhiramatāyasmā brahmacariye; māyasmā sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattī’’’ti. त्याचे सधर्माचारी त्याला उपदेश व मार्गदर्शन करतात— 'मित्रा, भगवंतांनी सांगितले आहे की कामभोग हे अल्प आस्वादाचे, बहुदुःखी व अत्यंत क्लेशकारक आहेत आणि त्यांमध्ये दोषच अधिक आहेत. भगवंतांनी कामभोगांना हाडांच्या सांगाड्याची उपमा दिली आहे, कामभोग हे बहुदुःखी व अत्यंत क्लेशकारक आहेत आणि त्यांमध्ये दोषच अधिक आहेत. भगवंतांनी कामभोगांना मांसाच्या तुकड्याची उपमा दिली आहे... गवत पेटवलेल्या मशालीची उपमा दिली आहे... धगधगत्या कोळशाच्या कुंडाची उपमा दिली आहे... स्वप्नाची उपमा दिली आहे... उसने घेतलेल्या वस्तूची उपमा दिली आहे... फळांनी लगडलेल्या झाडाची उपमा दिली आहे... खाटीकखान्यातील सुऱ्याची उपमा दिली आहे... भाल्याच्या टोकाची उपमा दिली आहे... सापाच्या डोक्याची उपमा दिली आहे; कामभोग हे बहुदुःखी व अत्यंत क्लेशकारक आहेत आणि त्यांमध्ये दोषच अधिक आहेत. आयुष्मान, आपण ब्रह्मचर्यातच रममाण व्हावे. आयुषमानांनी नियमपालनातील आपली दुर्बलता प्रकट करून, दीक्षेचा त्याग करून हीन अशा गृहस्थाश्रमात परत जाऊ नये.' ‘‘So sabrahmacārīhi evaṃ ovadiyamāno evaṃ anusāsiyamāno evamāha – ‘ussahissāmi, āvuso, vāyamissāmi, āvuso, abhiramissāmi, āvuso! Na dānāhaṃ, āvuso, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti. त्याच्या सधर्माचाऱ्यांकडून अशा प्रकारे उपदेश व मार्गदर्शन केले जात असताना तो म्हणतो— 'मित्रांनो, मी प्रयत्न करीन, मी पराक्रम करीन, मी रममाण होईन! मित्रांनो, आता मी नियमपालनातील माझी दुर्बलता प्रकट करून, दीक्षेचा त्याग करून हीन अशा गृहस्थाश्रमात परत जाणार नाही.' ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so tasmiṃ saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare upalikkhanti, tamenaṃ apanenti; apanetvā ñātakānaṃ nenti, tamenaṃ ñātakā upaṭṭhahanti paricaranti. So ñātakehi upaṭṭhahiyamāno paricariyamāno vuṭṭhāti tamhā ābādhā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा योद्धा तलवार आणि ढाल हाती घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून सज्ज झालेल्या रणभूमीत उतरतो. तो त्या युद्धात पराक्रम करतो, प्रयत्न करतो. तो पराक्रम व प्रयत्न करत असताना शत्रू त्याला जखमी करतात. मग त्याचे सहकारी त्याला तिथून बाहेर काढतात आणि त्याच्या नातेवाईकांकडे घेऊन जातात. त्याचे नातेवाईक त्याची शुश्रूषा करतात, त्याची काळजी घेतात. नातेवाईकांकडून शुश्रूषा व काळजी घेतली जात असताना तो त्या आजारातून (जखमेतून) बरा होतो. भिक्खूंनो, मी या व्यक्तीला त्या योद्ध्यासारखाच मानतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही काही व्यक्ती असतो. भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा हा चौथा योद्ध्यासारखा व्यक्ती आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. So pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṃvutehi indriyehi. So [Pg.88] cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya…pe… so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. पुन्हा पुढे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरत असतो. तो सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन, संयत कायेने, संयत वाचेने, संयत चित्ताने, स्मृती जागृत ठेवून आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवून त्याच गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करतो. तो डोळ्यांनी रूप पाहून निमित्तग्राही होत नाही किंवा अनुव्यंजनग्राही होत नाही. कारण, जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म त्याच्या चित्तावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो चक्षुरिंद्रियाच्या संवरासाठी प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियाचा संवर करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्म जाणून तो निमित्तग्राही होत नाही किंवा अनुव्यंजनग्राही होत नाही. कारण, जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म त्याच्या चित्तावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो मनेंद्रियाच्या संवरासाठी प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो, मनेंद्रियाचा संवर करतो. तो भोजनानंतर भिक्षेवरून परत आल्यावर अरण्यातील, वृक्षाच्या मुळाशी, पर्वतावर, दरीत, पर्वतगुहेत, स्मशानात, घनदाट जंगलात, मोकळ्या मैदानात किंवा गवताच्या ढिगाऱ्याजवळ अशा एकांत जागी आश्रय घेतो. तो अरण्यात, वृक्षाच्या मुळाशी किंवा शून्य घरात जाऊन मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसतो. तो जगातील अभिज्झा त्यागून... तो चित्ताला कलुषित करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या पाच नीवरणांचा त्याग करून, कामभोगांपासून अलिप्त राहून... चतुर्थ ध्यान प्राप्त करून विहरतो. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti’’. जेव्हा त्याचे चित्त अशा प्रकारे समाहित, परिशुद्ध, निर्मळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो... पे... 'या स्थितीसाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' हे तो जाणतो. ‘‘Seyyathāpi so, bhikkhave, yodhājīvo asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā viyūḷhaṃ saṅgāmaṃ otarati, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. Ime kho, bhikkhave, pañca yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsū’’ti. Chaṭṭhaṃ. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे तो योद्धा तलवार आणि ढाल हाती घेऊन, धनुष्य आणि बाणांचा भाता पाठीवर बांधून सज्ज झालेल्या रणभूमीत उतरतो; आणि त्या युद्धावर विजय मिळवून, युद्ध जिंकलेला तो त्याच रणभूमीच्या अग्रभागी राहतो; भिक्खूंनो, मी या पुद्गलाला त्याच योद्ध्यासारखा मानतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही एखादा पुद्गल असतो. भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्ये आढळणारा हा पाचवा योद्धा-समान पुद्गल आहे. भिक्खूंनो, भिक्खूंमध्ये हे पाच योद्धा-समान पुद्गल विद्यमान आहेत. सहावे. 7. Paṭhamaanāgatabhayasuttaṃ ७. प्रथम अनागतभय सुत्त 77. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, anāgatabhayāni sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa [Pg.89] pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. ७७. भिक्खूंनो, या पाच अनागत भयांचे सम्यक् दर्शन घेणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी अप्रमत्त, प्रयत्नशील आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरण करणे अत्यंत योग्यच आहे. ‘‘Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Ekakaṃ kho pana maṃ araññe viharantaṃ ahi vā maṃ ḍaṃseyya, vicchiko vā maṃ ḍaṃseyya, satapadī vā maṃ ḍaṃseyya, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. ती पाच कोणती? भिक्खूंनो, या शासनात अरण्यवासी भिक्खू असा विचार करतो – 'मी आता अरण्यात एकटाच राहत आहे. अरण्यात एकटाच राहत असताना मला एखादा साप चावू शकतो, विंचू चावू शकतो किंवा कानगोष्ट चावू शकते. त्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो, जे माझ्यासाठी अंतराय ठरेल. चला तर मग, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी मी वीर्य आरंभ करतो.' भिक्खूंनो, या पहिल्या अनागत भयाचे सम्यक् दर्शन घेणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी अप्रमत्त, प्रयत्नशील आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरण करणे अत्यंत योग्यच आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Ekako kho panāhaṃ araññe viharanto upakkhalitvā vā papateyyaṃ, bhattaṃ vā bhuttaṃ me byāpajjeyya, pittaṃ vā me kuppeyya, semhaṃ vā me kuppeyya, satthakā vā me vātā kuppeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूंनो, अरण्यवासी भिक्खू असा विचार करतो – 'मी आता अरण्यात एकटाच राहत आहे. अरण्यात एकटाच राहत असताना मी अडखळून पडू शकतो, किंवा मी खाल्लेले अन्न मला बाधू शकते, किंवा माझे पित्त प्रकोपित होऊ शकते, किंवा माझा कफ प्रकोपित होऊ शकतो, किंवा शरीरातील तीक्ष्ण वायू प्रकोपित होऊ शकतात. त्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो, जे माझ्यासाठी अंतराय ठरेल. चला तर मग, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी मी वीर्य आरंभ करतो.' भिक्खूंनो, या दुसऱ्या अनागत भयाचे सम्यक् दर्शन घेणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी अप्रमत्त, प्रयत्नशील आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरण करणे अत्यंत योग्यच आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Ekako kho panāhaṃ araññe viharanto vāḷehi samāgaccheyyaṃ, sīhena vā byagghena vā dīpinā vā acchena vā taracchena vā, te maṃ jīvitā voropeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ [Pg.90] appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूंनो, अरण्यवासी भिक्खू असा विचार करतो – 'मी आता अरण्यात एकटाच राहत आहे. अरण्यात एकटाच राहत असताना माझा हिंस्र श्वापदांशी सामना होऊ शकतो – सिंहाशी, वाघाशी, बिबट्याशी, अस्वलाशी किंवा तरसाशी. ते माझे प्राण घेऊ शकतात, ज्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो, जे माझ्यासाठी अंतराय ठरेल. चला तर मग, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी मी वीर्य आरंभ करतो.' भिक्खूंनो, या तिसऱ्या अनागत भयाचे सम्यक् दर्शन घेणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी अप्रमत्त, प्रयत्नशील आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरण करणे अत्यंत योग्यच आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Ekako kho panāhaṃ araññe viharanto māṇavehi samāgaccheyyaṃ katakammehi vā akatakammehi vā, te maṃ jīvitā voropeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूंनो, अरण्यवासी भिक्खू असा विचार करतो – 'मी आता अरण्यात एकटाच राहत आहे. अरण्यात एकटाच राहत असताना माझा अशा चोरांशी सामना होऊ शकतो ज्यांनी गुन्हे केले आहेत किंवा जे गुन्हे करण्याच्या तयारीत आहेत. ते माझे प्राण घेऊ शकतात, ज्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो, जे माझ्यासाठी अंतराय ठरेल. चला तर मग, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी मी वीर्य आरंभ करतो.' भिक्खूंनो, या चौथ्या अनागत भयाचे सम्यक् दर्शन घेणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी अप्रमत्त, प्रयत्नशील आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरण करणे अत्यंत योग्यच आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, āraññiko bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi ekako araññe viharāmi. Santi kho panāraññe vāḷā amanussā, te maṃ jīvitā voropeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo; handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूंनो, अरण्यवासी भिक्खू असा विचार करतो – 'मी आता अरण्यात एकटाच राहत आहे. अरण्यात हिंस्र अमनुष्य राहतात, ते माझे प्राण घेऊ शकतात, ज्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो, जे माझ्यासाठी अंतराय ठरेल. चला तर मग, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी मी वीर्य आरंभ करतो.' भिक्खूंनो, या पाचव्या अनागत भयाचे सम्यक् दर्शन घेणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी अप्रमत्त, प्रयत्नशील आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरण करणे अत्यंत योग्यच आहे. ‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca anāgatabhayāni sampassamānena alameva āraññikena bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti. Sattamaṃ. भिक्खूंनो, या पाच अनागत भयांचे सम्यक् दर्शन घेणाऱ्या अरण्यवासी भिक्खूने, जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवलेले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी अप्रमत्त, प्रयत्नशील आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरण करणे अत्यंत योग्यच आहे. सातवे. 8. Dutiyaanāgatabhayasuttaṃ ८. द्वितीय अनागतभय सुत्त 78. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, anāgatabhayāni sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi daharo yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā[Pg.91]. Hoti kho pana so samayo yaṃ imaṃ kāyaṃ jarā phusati. Jiṇṇena kho pana jarāya abhibhūtena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato jiṇṇakopi phāsuṃ viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. ७८. “भिक्खूहो, या पाच अनागत भयांचे (भविष्यातील संकटांचे) नीट अवलोकन करून, भिक्खूने अप्रमादी, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन, जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रयत्नशील राहणे योग्यच आहे. कोणती आहेत ही पाच? इथे, भिक्खूहो, भिक्खू असा विचार करतो – ‘सध्या मी तरुण आहे, काळ्या केसांचा युवक आहे, तारुण्याच्या उत्तम अवस्थेत आणि आयुष्याच्या पहिल्या टप्प्यात आहे. परंतु, असा वेळ येईल जेव्हा या शरीराला वृद्धत्व ग्रासेल. वृद्ध झालेल्या आणि वृद्धत्वाने ग्रासलेल्या व्यक्तीला बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे सोपे नसते, तसेच अरण्यातील किंवा जंगलातील दुर्गम अशा एकांत सेनासनांचा आश्रय घेणे सोपे नसते. ती अनिष्ट, अप्रिय आणि मनाविरुद्ध असणारी वृद्धत्वाची अवस्था माझ्यावर येण्यापूर्वीच, मी आताच जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य आरंभ करतो, जेणेकरून त्या धम्माशी युक्त होऊन मी वृद्ध झाल्यावरही सुखाने विहार करू शकेन.’ भिक्खूहो, हे पहिले अनागत भय पाहून भिक्खूने अप्रमादी, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन, जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रयत्नशील राहणे योग्यच आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi appābādho appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Hoti kho pana so samayo yaṃ imaṃ kāyaṃ byādhi phusati. Byādhitena kho pana byādhinā abhibhūtena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato byādhitopi phāsuṃ viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. “पुन्हा दुसरे म्हणजे, भिक्खूहो, भिक्खू असा विचार करतो – ‘सध्या मी निरोगी आहे, व्याधीमुक्त आहे. माझी पचनशक्ती उत्तम आहे, जी फार थंडही नाही आणि फार उष्णही नाही, तर मध्यम असून ध्यानाचा सराव करण्यासाठी अनुकूल आहे. परंतु, असा वेळ येईल जेव्हा या शरीराला आजारपण (व्याधी) ग्रासेल. आजारी पडलेल्या आणि व्याधीने ग्रासलेल्या व्यक्तीला बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे सोपे नसते, तसेच अरण्यातील किंवा जंगलातील दुर्गम अशा एकांत सेनासनांचा आश्रय घेणे सोपे नसते. ती अनिष्ट, अप्रिय आणि मनाविरुद्ध असणारी आजारपणाची अवस्था माझ्यावर येण्यापूर्वीच, मी आताच जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य आरंभ करतो, जेणेकरून त्या धम्माशी युक्त होऊन मी आजारी असतानाही सुखाने विहार करू शकेन.’ भिक्खूहो, हे दुसरे अनागत भय पाहून भिक्खूने अप्रमादी, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन, जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रयत्नशील राहणे योग्यच आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘etarahi kho subhikkhaṃ susassaṃ sulabhapiṇḍaṃ, sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ. Hoti kho pana so samayo yaṃ dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ, na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetuṃ. Dubbhikkhe kho pana manussā yena subhikkhaṃ tena saṅkamanti. Tattha saṅgaṇikavihāro hoti ākiṇṇavihāro. Saṅgaṇikavihāre kho pana sati ākiṇṇavihāre na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi [Pg.92] kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato dubbhikkhepi phāsu viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. “पुन्हा दुसरे म्हणजे, भिक्खूहो, भिक्खू असा विचार करतो – ‘सध्या सुकाळ आहे, पिके उत्तम आहेत, भिक्षा सहज मिळते आणि भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करणे सोपे आहे. परंतु, असा वेळ येईल जेव्हा दुष्काळ पडेल, पिके नष्ट होतील, भिक्षा मिळणे कठीण होईल आणि भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करणे सोपे असणार नाही. दुष्काळाच्या वेळी लोक जेथे सुकाळ असेल तिथे स्थलांतर करतात. तिथे गर्दी आणि लोकांचा गराडा होतो. गर्दी आणि लोकांचा गराडा असताना बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे सोपे नसते, तसेच अरण्यातील किंवा जंगलातील दुर्गम अशा एकांत सेनासनांचा आश्रय घेणे सोपे नसते. ती अनिष्ट, अप्रिय आणि मनाविरुद्ध असणारी दुष्काळाची अवस्था माझ्यावर येण्यापूर्वीच, मी आताच जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य आरंभ करतो, जेणेकरून त्या धम्माशी युक्त होऊन मी दुष्काळातही सुखाने विहार करू शकेन.’ भिक्खूहो, हे तिसरे अनागत भय पाहून भिक्खूने अप्रमादी, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन, जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रयत्नशील राहणे योग्यच आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘etarahi kho manussā samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti. Hoti kho pana so samayo yaṃ bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo, cakkasamārūḷhā jānapadā pariyāyanti. Bhaye kho pana sati manussā yena khemaṃ tena saṅkamanti. Tattha saṅgaṇikavihāro hoti ākiṇṇavihāro. Saṅgaṇikavihāre kho pana sati ākiṇṇavihāre na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato bhayepi phāsuṃ viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. “पुन्हा दुसरे म्हणजे, भिक्खूहो, भिक्खू असा विचार करतो – ‘सध्या लोक एकोप्याने, आनंदाने, वाद न घालता, दुधात पाणी मिळावे तसे एकरूप होऊन, एकमेकांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत विहार करत आहेत. परंतु, असा वेळ येईल जेव्हा संकट येईल, जंगलातील दरोडेखोरांचे बंड होईल आणि ग्रामीण भागातील लोक वाहनांवर बसून इकडेतिकडे पळू लागतील. संकटकाळात लोक जेथे सुरक्षितता असेल तिथे स्थलांतर करतात. तिथे गर्दी आणि लोकांचा गराडा होतो. गर्दी आणि लोकांचा गराडा असताना बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे सोपे नसते, तसेच अरण्यातील किंवा जंगलातील दुर्गम अशा एकांत सेनासनांचा आश्रय घेणे सोपे नसते. ती अनिष्ट, अप्रिय आणि मनाविरुद्ध असणारी संकटकाळाची अवस्था माझ्यावर येण्यापूर्वीच, मी आताच जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य आरंभ करतो, जेणेकरून त्या धम्माशी युक्त होऊन मी संकटकाळातही सुखाने विहार करू शकेन.’ भिक्खूहो, हे चौथे अनागत भय पाहून भिक्खूने अप्रमादी, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन, जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रयत्नशील राहणे योग्यच आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘etarahi kho saṅgho samaggo sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharati. Hoti kho pana so samayo yaṃ saṅgho bhijjati. Saṅghe kho pana bhinne na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, na sukarāni araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Purā maṃ so dhammo āgacchati aniṭṭho akanto amanāpo; handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, yenāhaṃ dhammena samannāgato bhinnepi saṅghe phāsuṃ viharissāmī’ti. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ anāgatabhayaṃ sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena [Pg.93] ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. “पुन्हा दुसरे म्हणजे, भिक्खूहो, भिक्खू असा विचार करतो – ‘सध्या संघ एकोप्याने, आनंदाने, वाद न घालता, एकाच पातिमोक्खाचे पठण करत सुखाने विहार करत आहे. परंतु, असा वेळ येईल जेव्हा संघात फूट पडेल. संघात फूट पडलेली असताना बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे सोपे नसते, तसेच अरण्यातील किंवा जंगलातील दुर्गम अशा एकांत सेनासनांचा आश्रय घेणे सोपे नसते. ती अनिष्ट, अप्रिय आणि मनाविरुद्ध असणारी संघभेदाची अवस्था माझ्यावर येण्यापूर्वीच, मी आताच जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य आरंभ करतो, जेणेकरून त्या धम्माशी युक्त होऊन मी संघात फूट पडलेली असतानाही सुखाने विहार करू शकेन.’ भिक्खूहो, हे पाचवे अनागत भय पाहून भिक्खूने अप्रमादी, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन, जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रयत्नशील राहणे योग्यच आहे.” ‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca anāgatabhayāni sampassamānena alameva bhikkhunā appamattena ātāpinā pahitattena viharituṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ. “भिक्षूंनो, या पाच अनागत (भविष्यातील) भयांचे नीट दर्शन घेणाऱ्या भिक्षूने अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन, जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप साध्य झाले नाही ते साध्य करण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रयत्नशील राहणेच योग्य आहे.” आठवे (सुत्त समाप्त). 9. Tatiyaanāgatabhayasuttaṃ ९. तिसरे अनागतभय सुत्त 79. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, anāgatabhayāni etarahi asamuppannāni āyatiṃ samuppajjissanti. Tāni vo paṭibujjhitabbāni; paṭibujjhitvā ca tesaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. ७९. “भिक्षूंनो, ही पाच अनागत भये आहेत, जी सध्या उत्पन्न झालेली नाहीत, परंतु भविष्यात उत्पन्न होतील. तुम्ही ती ओळखली पाहिजेत; आणि ती ओळखून त्यांचा त्याग करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ‘‘Katamāni pañca? Bhavissanti, bhikkhave, bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā aññe upasampādessanti. Tepi na sakkhissanti vinetuṃ adhisīle adhicitte adhipaññāya. Tepi bhavissanti abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā aññe upasampādessanti. Tepi na sakkhissanti vinetuṃ adhisīle adhicitte adhipaññāya. Tepi bhavissanti abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “ती पाच कोणती? (१) भिक्षूंनो, भविष्यात असे भिक्षू होतील जे काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अभावित (अविकसित) असतील. ते स्वतः काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असूनही इतरांना उपसंपदा (दीक्षा) देतील. ते आपल्या शिष्यांना अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञेमध्ये प्रशिक्षित करण्यास असमर्थ ठरतील. ते शिष्यसुद्धा काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित होतील. तेसुद्धा स्वतः काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असूनही इतरांना उपसंपदा देतील. तेसुद्धा आपल्या शिष्यांना अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञेमध्ये प्रशिक्षित करण्यास असमर्थ ठरतील. ते शिष्यसुद्धा काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित होतील. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, धम्माच्या ऱ्हासाने विनयाचा ऱ्हास होतो आणि विनयाच्या ऱ्हासाने धम्माचा ऱ्हास होतो. भिक्षूंनो, हे पहिले अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याचा त्याग करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā aññesaṃ nissayaṃ dassanti. Tepi na sakkhissanti vinetuṃ adhisīle adhicitte adhipaññāya. Tepi bhavissanti abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā [Pg.94] abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā aññesaṃ nissayaṃ dassanti. Tepi na sakkhissanti vinetuṃ adhisīle adhicitte adhipaññāya. Tepi bhavissanti abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भविष्यात असे भिक्षू होतील जे काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असतील. ते स्वतः काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असूनही इतरांना निस्सय (आश्रय) देतील. ते आपल्या शिष्यांना अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञेमध्ये प्रशिक्षित करण्यास असमर्थ ठरतील. ते शिष्यसुद्धा काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित होतील. तेसुद्धा स्वतः काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असूनही इतरांना निस्सय देतील. तेसुद्धा आपल्या शिष्यांना अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञेमध्ये प्रशिक्षित करण्यास असमर्थ ठरतील. ते शिष्यसुद्धा काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित होतील. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, धम्माच्या ऱ्हासाने विनयाचा ऱ्हास होतो आणि विनयाच्या ऱ्हासाने धम्माचा ऱ्हास होतो. भिक्षूंनो, हे दुसरे अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याचा त्याग करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā abhidhammakathaṃ vedallakathaṃ kathentā kaṇhadhammaṃ okkamamānā na bujjhissanti. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “पुन्हा तिसरे असे की, भिक्षूंनो, भविष्यात असे भिक्षू होतील जे काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असतील. ते स्वतः काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असूनही अभिधम्मकथा (उच्च धम्मचर्चा) आणि वेदल्लकथा (प्रश्न-उत्तरांच्या चर्चा) करत असताना, कृष्णधम्मात (अकुशल धम्मात) घसरतील, परंतु त्यांना याचे भान राहणार नाही. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, धम्माच्या ऱ्हासाने विनयाचा ऱ्हास होतो आणि विनयाच्या ऱ्हासाने धम्माचा ऱ्हास होतो. भिक्षूंनो, हे तिसरे अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याचा त्याग करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā ye te suttantā tathāgatabhāsitā gambhīrā gambhīratthā lokuttarā suññatāppaṭisaṃyuttā, tesu bhaññamānesu na sussūsissanti, na sotaṃ odahissanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapessanti, na ca te dhamme uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ maññissanti. Ye pana te suttantā kavitā kāveyyā cittakkharā cittabyañjanā bāhirakā sāvakabhāsitā, tesu bhaññamānesu sussūsissanti, sotaṃ odahissanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapessanti, te ca dhamme uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ maññissanti. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “पुन्हा चौथे असे की, भिक्षूंनो, भविष्यात असे भिक्षू होतील जे काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असतील. ते स्वतः काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असताना, जेव्हा तथागतांनी उपदेशिलेले, गंभीर, गंभीर अर्थ असलेले, लोकोत्तर आणि शून्यतायुक्त (अनात्मतेशी संबंधित) सुत्तांचे पठण केले जाईल, तेव्हा ते ते ऐकण्यास उत्सुक नसतील, कान देणार नाहीत, ते समजून घेण्यासाठी आपले चित्त एकाग्र करणार नाहीत आणि ते धम्म शिकण्यायोग्य किंवा ग्रहण करण्यायोग्य मानणार नाहीत. परंतु, जेव्हा कवींनी रचलेली, काव्यात्मक, सुंदर अक्षरे व सुंदर व्यंजने असलेली, बाह्य (धम्माबाहेरील) लोकांची आणि त्यांच्या शिष्यांनी उपदेशिलेली सुत्ते वाचली जातील, तेव्हा ते ती ऐकण्यास उत्सुक असतील, कान देतील, ती समजून घेण्यासाठी आपले चित्त एकाग्र करतील आणि तोच धम्म शिकण्यायोग्य व ग्रहण करण्यायोग्य मानतील. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, धम्माच्या ऱ्हासाने विनयाचा ऱ्हास होतो आणि विनयाच्या ऱ्हासाने धम्माचा ऱ्हास होतो. भिक्षूंनो, हे चौथे अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याचा त्याग करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे.” ‘‘Puna [Pg.95] caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā. Te abhāvitakāyā samānā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā therā bhikkhū bāhulikā bhavissanti sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhissanti appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjissati. Sāpi bhavissati bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhissati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Iti kho, bhikkhave, dhammasandosā vinayasandoso; vinayasandosā dhammasandoso. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. ‘‘Imāni kho, bhikkhave, pañca anāgatabhayāni etarahi asamuppannāni āyatiṃ samuppajjissanti. Tāni vo paṭibujjhitabbāni; paṭibujjhitvā ca tesaṃ pahānāya vāyamitabba’’nti. Navamaṃ. “पुन्हा पाचवे असे की, भिक्षूंनो, भविष्यात असे भिक्षू होतील जे काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असतील. ते स्वतः काया, शील, चित्त आणि प्रज्ञेने अविकसित असताना, जे स्थवीर (ज्येष्ठ) भिक्षू असतील ते बाहुलिक (भौतिक साधनांची मुबलकता शोधणारे), शिथिल (नियम पाळण्यात ढिले), अधोगतीकडे नेणाऱ्या गोष्टींमध्ये अग्रेसर आणि एकांताचा (विवेक) त्याग करणारे होतील. जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप साध्य झाले नाही ते साध्य करण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी ते वीर्य (प्रयत्न) करणार नाहीत. त्यांची भावी पिढी त्यांच्याच पावलावर पाऊल ठेवून चालेल. ती भावी पिढीसुद्धा बाहुलिक, शिथिल, अधोगतीकडे नेणाऱ्या गोष्टींमध्ये अग्रेसर आणि एकांताचा त्याग करणारी होईल. जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप साध्य झाले नाही ते साध्य करण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी ती वीर्य करणार नाही. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, धम्माच्या ऱ्हासाने विनयाचा ऱ्हास होतो आणि विनयाच्या ऱ्हासाने धम्माचा ऱ्हास होतो. भिक्षूंनो, हे पाचवे अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याचा त्याग करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. भिक्षूंनो, ही पाच अनागत भये आहेत, जी सध्या उत्पन्न झालेली नाहीत, परंतु भविष्यात उत्पन्न होतील. तुम्ही ती ओळखली पाहिजेत; आणि ती ओळखून त्यांचा त्याग करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे.” नववे (सुत्त समाप्त). 10. Catutthaanāgatabhayasuttaṃ १०. चौथे अनागतभय सुत्त 80. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, anāgatabhayāni etarahi asamuppannāni āyatiṃ samuppajjissanti. Tāni vo paṭibujjhitabbāni; paṭibujjhitvā ca tesaṃ pahānāya vāyamitabbaṃ. ८०. “भिक्खूंनो, ही पाच अनागत (भविष्यातील) भये आहेत, जी सध्या उत्पन्न झालेली नाहीत, परंतु भविष्यात उत्पन्न होतील. तुम्ही ती ओळखली पाहिजेत; आणि ती ओळखून त्यांच्या त्यागासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ‘‘Katamāni pañca? Bhavissanti, bhikkhave, bhikkhū anāgatamaddhānaṃ cīvare kalyāṇakāmā. Te cīvare kalyāṇakāmā samānā riñcissanti paṃsukūlikattaṃ, riñcissanti araññavanapatthāni pantāni senāsanāni; gāmanigamarājadhānīsu osaritvā vāsaṃ kappessanti, cīvarahetu ca anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjissanti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “ती पाच कोणती? भिक्खूंनो, भविष्यात असे भिक्खू होतील जे उत्तम चीवरांची इच्छा बाळगणारे असतील. उत्तम चीवरांची इच्छा बाळगणारे ते भिक्खू पांसुकूलिकत्व (चिंध्यांपासून बनवलेले चीवर परिधान करण्याचे व्रत) सोडून देतील, अरण्यातील व जंगलातील दुर्गम शयनासने (निवासस्थाने) सोडून देतील; आणि गावे, नगरे व राजधानीच्या शहरांमध्ये येऊन वास्तव्य करतील, तसेच चीवराच्या कारणास्तव अनेक प्रकारच्या अयोग्य व अयोग्य मार्गांनी (अनेसना) उपजीविका शोधू लागतील. भिक्खूंनो, हे पहिले अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याच्या त्यागासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ piṇḍapāte kalyāṇakāmā. Te piṇḍapāte kalyāṇakāmā samānā riñcissanti piṇḍapātikattaṃ[Pg.96], riñcissanti araññavanapatthāni pantāni senāsanāni; gāmanigamarājadhānīsu osaritvā vāsaṃ kappessanti jivhaggena rasaggāni pariyesamānā, piṇḍapātahetu ca anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjissanti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूंनो, भविष्यात असे भिक्खू होतील जे उत्तम पिंडपाताची (भिक्षेची) इच्छा बाळगणारे असतील. उत्तम पिंडपाताची इच्छा बाळगणारे ते भिक्खू पिंडपातिकत्व (भिक्षा मागून जीवन जगण्याचे व्रत) सोडून देतील, अरण्यातील व जंगलातील दुर्गम शयनासने सोडून देतील; आणि गावे, नगरे व राजधानीच्या शहरांमध्ये येऊन वास्तव्य करतील व जिभेच्या चोचल्यांसाठी उत्तम चवींचे अन्न शोधत राहतील, तसेच पिंडपाताच्या कारणास्तव अनेक प्रकारच्या अयोग्य व अयोग्य मार्गांनी उपजीविका शोधू लागतील. भिक्खूंनो, हे दुसरे अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याच्या त्यागासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ senāsane kalyāṇakāmā. Te senāsane kalyāṇakāmā samānā riñcissanti rukkhamūlikattaṃ, riñcissanti araññavanapatthāni pantāni senāsanāni; gāmanigamarājadhānīsu osaritvā vāsaṃ kappessanti, senāsanahetu ca anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjissanti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “पुन्हा तिसरे असे की, भिक्खूंनो, भविष्यात असे भिक्खू होतील जे उत्तम शयनासनाची (निवासस्थानाची) इच्छा बाळगणारे असतील. उत्तम शयनासनाची इच्छा बाळगणारे ते भिक्खू रुक्खमूलिकत्व (वृक्षाच्या मुळाशी राहण्याचे व्रत) सोडून देतील, अरण्यातील व जंगलातील दुर्गम शयनासने सोडून देतील; आणि गावे, नगरे व राजधानीच्या शहरांमध्ये येऊन वास्तव्य करतील, तसेच शयनासनाच्या कारणास्तव अनेक प्रकारच्या अयोग्य व अयोग्य मार्गांनी उपजीविका शोधू लागतील. भिक्खूंनो, हे तिसरे अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याच्या त्यागासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ bhikkhunīsikkhamānāsamaṇuddesehi saṃsaṭṭhā viharissanti. Bhikkhunīsikkhamānāsamaṇuddesehi saṃsagge kho pana, bhikkhave, sati etaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘anabhiratā vā brahmacariyaṃ carissanti, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjissanti, sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattissanti’. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “पुन्हा चौथे असे की, भिक्खूंनो, भविष्यात असे भिक्खू होतील जे भिक्खुनी, सिक्खमाना (शिक्षार्थी स्त्रिया) आणि श्रमणोद्देश (नवशिके श्रमण) यांच्याशी अतिशय जवळीक साधून राहतील. भिक्खूंनो, भिक्खुनी, सिक्खमाना आणि श्रमणोद्देश यांच्याशी अशी जवळीक निर्माण झाल्यावर अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ‘ते असंतुष्ट होऊन ब्रह्मचर्य पाळतील, किंवा एखाद्या क्लिष्ट (मलीन) आपत्तीला (नियमांच्या उल्लंघनाला) प्राप्त होतील, किंवा शिक्षेचा (प्रशिक्षणाचा) त्याग करून हीन गृहस्थाश्रमात परत जातील.’ भिक्खूंनो, हे चौथे अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याच्या त्यागासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhavissanti bhikkhū anāgatamaddhānaṃ ārāmikasamaṇuddesehi saṃsaṭṭhā viharissanti. Ārāmikasamaṇuddesehi saṃsagge kho pana, bhikkhave, sati etaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘anekavihitaṃ sannidhikāraparibhogaṃ anuyuttā viharissanti, oḷārikampi nimittaṃ karissanti, pathaviyāpi haritaggepi’. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ anāgatabhayaṃ etarahi asamuppannaṃ āyatiṃ samuppajjissati. Taṃ vo paṭibujjhitabbaṃ; paṭibujjhitvā ca tassa pahānāya vāyamitabbaṃ. “पुन्हा पाचवे असे की, भिक्खूंनो, भविष्यात असे भिक्खू होतील जे आरामिक (विहाराचे सेवक) आणि श्रमणोद्देश यांच्याशी अतिशय जवळीक साधून राहतील. भिक्खूंनो, आरामिक आणि श्रमणोद्देश यांच्याशी अशी जवळीक निर्माण झाल्यावर अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ‘ते अनेक प्रकारच्या साठवून ठेवलेल्या वस्तूंचा उपभोग घेण्यास प्रवृत्त होतील, आणि जमिनीच्या बाबतीत किंवा हिरव्या वनस्पतींच्या बाबतीत उघडपणे संकेत (नुकसान करण्याचे किंवा खोदण्याचे संकेत) करतील.’ भिक्खूंनो, हे पाचवे अनागत भय आहे, जे सध्या उत्पन्न झालेले नाही, परंतु भविष्यात उत्पन्न होईल. तुम्ही ते ओळखले पाहिजे; आणि ते ओळखून त्याच्या त्यागासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ‘‘Imāni [Pg.97] kho, bhikkhave, pañca anāgatabhayāni etarahi asamuppannāni āyatiṃ samuppajjissanti. Tāni vo paṭibujjhitabbāni; paṭibujjhitvā ca tesaṃ pahānāya vāyamitabba’’nti. Dasamaṃ. “भिक्खूंनो, हीच ती पाच अनागत भये आहेत, जी सध्या उत्पन्न झालेली नाहीत, परंतु भविष्यात उत्पन्न होतील. तुम्ही ती ओळखली पाहिजेत; आणि ती ओळखून त्यांच्या त्यागासाठी प्रयत्न केला पाहिजे.” दहावे (सुत्त समाप्त). Yodhājīvavaggo tatiyo. योधाजीव वर्ग तिसरा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) – Dve cetovimuttiphalā, dve ca dhammavihārino; Yodhājīvā ca dve vuttā, cattāro ca anāgatāti. दोन चेतोविमुत्तीच्या फळाविषयी, दोन धम्मविहारींविषयी, दोन योधाजीवांविषयी आणि चार अनागत भयांविषयी सांगितले आहेत. (9) 4. Theravaggo (९) ४. थेर वर्ग 1. Rajanīyasuttaṃ १. रजनीय सुत्त 81. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Rajanīye rajjati, dussanīye dussati, mohanīye muyhati, kuppanīye kuppati, madanīye majjati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. ८१. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर (ज्येष्ठ) भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी (सहकाऱ्यांसाठी) अप्रिय, अमनाप (नापसंत), आदर न राखला जाणारा आणि अभावनिय (अनादरणीय) ठरतो. कोणत्या पाच गुणांनी? जो आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये आसक्त होतो, द्वेष निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये द्वेष करतो, मोह निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये मोहित होतो, क्रोध निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये क्रोधीत होतो आणि मद (अहंकार/नशा) निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये मदांध होतो – भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी अप्रिय, अमनाप, आदर न राखला जाणारा आणि अभावनिय ठरतो. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kuppanīye na kuppati, madanīye na majjati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Paṭhamaṃ. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी प्रिय, मनाप (पसंतीचा), आदरणीय आणि भावनिय (पूजनीय) ठरतो. कोणत्या पाच गुणांनी? जो आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये आसक्त होत नाही, द्वेष निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये द्वेष करत नाही, मोह निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये मोहित होत नाही, क्रोध निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये क्रोधीत होत नाही आणि मद निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये मदांध होत नाही – भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनिय ठरतो.” पहिले (सुत्त समाप्त). 2. Vītarāgasuttaṃ २. वीतराग सुत्त 82. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi [Pg.98] pañcahi? Avītarāgo hoti, avītadoso hoti, avītamoho hoti, makkhī ca, paḷāsī ca – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. ८२. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी अप्रिय, अमनाप, आदर न राखला जाणारा आणि अभावनिय ठरतो. कोणत्या पाच गुणांनी? जो वीतराग (रागरहित) नसतो, वीतद्वेष (द्वेषरहित) नसतो, वीतमोह (मोहरहित) नसतो, आणि जो गुणनाशक (मक्खी - दुसऱ्यांचे गुण झाकणारा) व मत्सरी (पळासी - स्पर्धा करणारा/अहंकारी) असतो – भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी अप्रिय, अमनाप, आदर न राखला जाणारा आणि अभावनिय ठरतो. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Vītarāgo hoti, vītadoso hoti, vītamoho hoti, amakkhī ca, apaḷāsī ca – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Dutiyaṃ. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनिय ठरतो. कोणत्या पाच गुणांनी? जो वीतराग असतो, वीतद्वेष असतो, वीतमोह असतो, आणि जो गुणनाशक नसतो (अमक्खी) व मत्सरी नसतो (अपळासी) – भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनिय ठरतो.” दुसरे (सुत्त समाप्त). 3. Kuhakasuttaṃ ३. कुहक सुत्त 83. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Kuhako ca hoti, lapako ca, nemittiko ca, nippesiko ca, lābhena ca lābhaṃ nijigīsitā – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. ८३. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा (सहकाऱ्यांचा) अप्रिय, अमनाप (नापसंत), अनादरणीय आणि अभावनीय (आदरणीय नसलेला) होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो ढोंगी असतो, चापलूसी करणारा असतो, संकेत देणारा (इशारे देणारा) असतो, धमकावणारा (तुच्छ लेखणारा) असतो आणि लाभाने लाभाची हाव धरणारा असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा अप्रिय, अमनाप, अनादरणीय आणि अभावनीय होतो." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Na ca kuhako hoti, na ca lapako, na ca nemittiko, na ca nippesiko, na ca lābhena lābhaṃ nijigīsitā – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Tatiyaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप (पसंत), आदरणीय आणि भावनीय होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो ढोंगी नसतो, चापलूसी करणारा नसतो, संकेत देणारा नसतो, धमकावणारा नसतो आणि लाभाने लाभाची हाव धरणारा नसतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो." तिसरे (सुत्त). 4. Assaddhasuttaṃ ४. अस्सद्धसुत्त (अश्रद्ध सुत्त) 84. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti, amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti[Pg.99], kusīto hoti, duppañño hoti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. ८४. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा अप्रिय, अमनाप, अनादरणीय आणि अभावनीय होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो अश्रद्ध (श्रद्धा नसलेला) असतो, निर्लज्ज (पाप करण्याची लाज न वाटणारा) असतो, भीतिहीन (पापाचे भय नसलेला) असतो, आळशी असतो आणि प्रज्ञाहीन असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा अप्रिय, अमनाप, अनादरणीय आणि अभावनीय होतो." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, hirīmā hoti, ottappī hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Catutthaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो श्रद्धावान असतो, लज्जावान (पाप करण्याची लाज बाळगणारा) असतो, भय बाळगणारा (पापाचे भय बाळगणारा) असतो, उद्योगी (प्रयत्नशील) असतो आणि प्रज्ञावान असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो." चौथे (सुत्त). 5. Akkhamasuttaṃ ५. अक्खमसुत्त (अक्षमा सुत्त) 85. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. ८५. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा अप्रिय, अमनाप, अनादरणीय आणि अभावनीय होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो रूपांचे सहन करू शकत नाही (रूपांविषयी असहिष्णू असतो), शब्दांचे सहन करू शकत नाही, गंधांचे सहन करू शकत नाही, रसांचे सहन करू शकत नाही, स्पर्शांचे सहन करू शकत नाही. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा अप्रिय, अमनाप, अनादरणीय आणि अभावनीय होतो." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Pañcamaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो रूपांचे सहन करू शकतो (रूपांविषयी सहिष्णू असतो), शब्दांचे सहन करू शकतो, गंधांचे सहन करू शकतो, रसांचे सहन करू शकतो, स्पर्शांचे सहन करू शकतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो." पाचवे (सुत्त). 6. Paṭisambhidāpattasuttaṃ ६. पटिसम्भिदापत्तसुत्त (प्रतिसंभिदाप्राप्त सुत्त) 86. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Atthapaṭisambhidāpatto hoti, dhammapaṭisambhidāpatto hoti, niruttipaṭisambhidāpatto hoti, paṭibhānapaṭisambhidāpatto hoti, yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tattha dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ [Pg.100] alaṃ saṃvidhātuṃ – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Chaṭṭhaṃ. ८६. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो अर्थ-प्रतिसंभिदा प्राप्त असतो, धम्म-प्रतिसंभिदा प्राप्त असतो, निरुक्ति-प्रतिसंभिदा प्राप्त असतो, प्रतिभान-प्रतिसंभिदा प्राप्त असतो; आणि आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांची जी काही लहान-मोठी कर्तव्ये असतात, त्यांमध्ये तो कुशल असतो, आळस न करणारा असतो, त्या कामांच्या उपायांचा विचार करण्याच्या प्रज्ञेने युक्त असतो, ती कामे स्वतः करण्यास समर्थ असतो आणि त्यांचे नियोजन करण्यास समर्थ असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो." सहावे (सुत्त). 7. Sīlavantasuttaṃ ७. सीलवन्तसुत्त (शीलवान सुत्त) 87. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati. Ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Sattamaṃ. ८७. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो शीलवान असतो, प्रातिमोक्ष-संवर-शीलाने संयमित होऊन विहरतो, आचार आणि गोचराने संपन्न असतो, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो; तो बहुश्रुत असतो, ऐकलेले धारण करणारा आणि ऐकलेल्याचा संग्रह करणारा असतो. जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असतात, जे अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त असतात, जे संपूर्णपणे परिपूर्ण and अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, असे धम्म त्याने विपुल प्रमाणात ऐकलेले असतात, मनात साठवलेले असतात, वाणीने त्यांचा सराव केलेला असतो, मनाने त्यांचे चिंतन केलेले असते आणि प्रज्ञेने त्यांचे उत्तम प्रकारे आकलन केलेले असते; तो कल्याणकारी वाणी बोलणारा असतो, मधुर आवाजाचा असतो, सुसंस्कृत, स्पष्ट, निर्दोष आणि अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या वाणीने युक्त असतो; तो उच्च चित्ताच्या आणि याच जन्मात सुखाने विहरण्यास कारणीभूत असणाऱ्या चारही ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास लाभ मिळवणारा असतो; आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीचा याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात्कार करून, ती प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनीय होतो." सातवे (सुत्त). 8. Therasuttaṃ ८. थेरसुत्त (थेर सुत्त) 88. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu bahujanaahitāya paṭipanno hoti bahujanaasukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. ८८. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या असुखासाठी, अनेक लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी प्रवृत्त झालेला असतो." ‘‘Katamehi pañcahi? Thero hoti rattaññū cirapabbajito; ñāto hoti yasassī sagahaṭṭhapabbajitānaṃ bahujanaparivāro; lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā [Pg.101] pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā appaṭividdhā; micchādiṭṭhiko hoti viparītadassano, so bahujanaṃ saddhammā vuṭṭhāpetvā asaddhamme patiṭṭhāpeti. Thero bhikkhu rattaññū cirapabbajito itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, ñāto thero bhikkhu yasassī sagahaṭṭhapabbajitānaṃ bahujanaparivāro itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, lābhī thero bhikkhu cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, bahussuto thero bhikkhu sutadharo sutasannicayo itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu bahujanaahitāya paṭipanno hoti bahujanaasukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. कोणत्या पाच गोष्टींनी? (१) एखादा थेर भिक्खू दीर्घकाळचा दीक्षित आणि चिरप्रव्रजित असतो. (२) तो प्रसिद्ध, कीर्तिमान आणि गृहस्थ व प्रव्रजित अशा बहुसंख्य लोकांच्या परिवाराने वेढलेला असतो. (३) तो चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज-परिकार मिळवणारा असतो. (४) तो बहुश्रुत असतो, श्रुतधर आणि श्रुतसंनिचय असतो. जे धर्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त आहेत आणि जे केवळ परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, असे धर्म त्याने पुष्कळ ऐकलेले असतात, मनात धारण केलेले असतात, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात, परंतु प्रज्ञेने त्यांचे सम्यक आकलन केलेले नसते. (५) तो मिथ्यादृष्टी आणि विपरीत दर्शन बाळगणारा असतो. तो बहुसंख्य लोकांना सद्धर्मापासून परावृत्त करून असद्धर्मामध्ये प्रस्थापित करतो. 'हे थेर भिक्खू दीर्घकाळचे दीक्षित आणि चिरप्रव्रजित आहेत' असे म्हणून लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात. 'हे थेर भिक्खू प्रसिद्ध, कीर्तिमान आणि गृहस्थ व प्रव्रजितांच्या मोठ्या परिवाराने वेढलेले आहेत' असे म्हणून लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात. 'हे थेर भिक्खू चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज-परिकार मिळवणारे आहेत' असे म्हणून लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात. 'हे थेर भिक्खू बहुश्रुत, श्रुतधर आणि श्रुतसंनिचय आहेत' असे म्हणून लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींनी युक्त असलेला थेर भिक्खू बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या असुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी प्रवृत्त झालेला असतो. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato thero bhikkhu bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. भिक्खूंनो, पाच गोष्टींनी युक्त असलेला थेर भिक्खू बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या सुखासाठी प्रवृत्त झालेला असतो. ‘‘Katamehi pañcahi? Thero hoti rattaññū cirapabbajito; ñāto hoti yasassī sagahaṭṭhapabbajitānaṃ bahujanaparivāro; lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; sammādiṭṭhiko hoti aviparītadassano, so bahujanaṃ asaddhammā vuṭṭhāpetvā saddhamme patiṭṭhāpeti. Thero bhikkhu rattaññū cirapabbajito itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, ñāto thero bhikkhu yasassī sagahaṭṭhapabbajitānaṃ bahujanaparivāro itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, lābhī thero bhikkhu cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, bahussuto thero bhikkhu sutadharo sutasannicayo itipissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya [Pg.102] bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. Aṭṭhamaṃ. कोणत्या पाच गोष्टींनी? (१) एखादा थेर भिक्खू दीर्घकाळचा दीक्षित आणि चिरप्रव्रजित असतो. (२) तो प्रसिद्ध, कीर्तिमान आणि गृहस्थ व प्रव्रजित अशा बहुसंख्य लोकांच्या परिवाराने वेढलेला असतो. (३) तो चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज-परिकार मिळवणारा असतो. (४) तो बहुश्रुत असतो, श्रुतधर आणि श्रुतसंनिचय असतो. जे धर्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त आहेत आणि जे केवळ परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, असे धर्म त्याने पुष्कळ ऐकलेले असतात, मनात धारण केलेले असतात, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि प्रज्ञेने त्यांचे सम्यक आकलन केलेले असते. (५) तो सम्यक दृष्टी आणि अविरुद्ध दर्शन बाळगणारा असतो. तो बहुसंख्य लोकांना असद्धर्मापासून परावृत्त करून सद्धर्मामध्ये प्रस्थापित करतो. 'हे थेर भिक्खू दीर्घकाळचे दीक्षित आणि चिरप्रव्रजित आहेत' असे म्हणून लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात. 'हे थेर भिक्खू प्रसिद्ध, कीर्तिमान आणि गृहस्थ व प्रव्रजितांच्या मोठ्या परिवाराने वेढलेले आहेत' असे म्हणून लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात. 'हे थेर भिक्खू चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज-परिकार मिळवणारे आहेत' असे म्हणून लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात. 'हे थेर भिक्खू बहुश्रुत, श्रुतधर आणि श्रुतसंनिचय आहेत' असे म्हणून लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींनी युक्त असलेला थेर भिक्खू बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या सुखासाठी प्रवृत्त झालेला असतो. (आठवे सूत्र समाप्त.) 9. Paṭhamasekhasuttaṃ ९. पहिले सेख सूत्र 89. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhati – ime kho, bhikkhave, pañca dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. ८९. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टी सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरतात. कोणत्या पाच? कामात रममाण होणे, गप्पागोष्टींमध्ये रममाण होणे, झोपण्यात रममाण होणे, घोळक्यात रममाण होणे आणि ज्या प्रकारे चित्त विमुक्त झाले आहे त्याचे प्रत्यवेक्षण न करणे. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टी सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरतात. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, na saṅgaṇikārāmatā, yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati – ime kho, bhikkhave, pañca dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Navamaṃ. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टी सेख भिक्खूच्या प्रगतीस (अधःपतन न होण्यास) कारणीभूत ठरतात. कोणत्या पाच? कामात रममाण न होणे, गप्पागोष्टींमध्ये रममाण न होणे, झोपण्यात रममाण न होणे, घोळक्यात रममाण न होणे आणि ज्या प्रकारे चित्त विमुक्त झाले आहे त्याचे प्रत्यवेक्षण करणे. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टी सेख भिक्खूच्या प्रगतीस कारणीभूत ठरतात. (नववे सूत्र समाप्त.) 10. Dutiyasekhasuttaṃ १०. दुसरे सेख सूत्र 90. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, sekho bhikkhu bahukicco hoti bahukaraṇīyo viyatto kiṃkaraṇīyesu; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati. ९०. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टी सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरतात. कोणत्या पाच? इथे, भिक्खूंनो, सेख भिक्खू हा पुष्कळ कामे असणारा, पुष्कळ कर्तव्ये असणारा आणि काय करावे याविषयीच्या कामांमध्ये कुशल असतो; तो एकांतवासाचा त्याग करतो आणि स्वतःच्या अंतरातील चित्तशमनाचा अभ्यास करत नाही. भिक्खूंनो, ही पहिली गोष्ट सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरते. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu appamattakena kammena divasaṃ atināmeti; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati. पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूंनो, सेख भिक्खू अगदी क्षुल्लक कामात आपला संपूर्ण दिवस घालवतो; तो एकांतवासाचा त्याग करतो आणि स्वतःच्या अंतरातील चित्तशमनाचा अभ्यास करत नाही. भिक्खूंनो, ही दुसरी गोष्ट सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरते. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu saṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhapabbajitehi ananulomikena gihisaṃsaggena; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati. पुन्हा तिसरे असे की, भिक्खूंनो, सेख भिक्खू गृहस्थ आणि प्रव्रजितांशी अयोग्य अशा गृहस्थ-संपर्कात राहतो; तो एकांतवासाचा त्याग करतो आणि स्वतःच्या अंतरातील चित्तशमनाचा अभ्यास करत नाही. भिक्खूंनो, ही तिसरी गोष्ट सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरते. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu akālena gāmaṃ pavisati, atidivā paṭikkamati; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati. पुन्हा चौथे असे की, भिक्खूंनो, सेख भिक्खू अवेळी गावात प्रवेश करतो आणि फार उशिरा परत येतो; तो एकांतवासाचा त्याग करतो आणि स्वतःच्या अंतरातील चित्तशमनाचा अभ्यास करत नाही. भिक्खूंनो, ही चौथी गोष्ट सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरते. ‘‘Puna [Pg.103] caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu yāyaṃ kathā ābhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī ; riñcati paṭisallānaṃ, nānuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. पुन्हा पाचवे असे की, भिक्खूंनो, जी चर्चा क्लेशांचे निर्मूलन करणारी आणि चित्त मोकळे करण्यास अनुकूल असते, जसे की – अल्पेच्छतेविषयीची चर्चा, संतोषाविषयीची चर्चा, एकांताविषयीची चर्चा, अलिप्ततेविषयीची चर्चा, वीर्य आरंभाविषयीची चर्चा, शीलाविषयीची चर्चा, समाधीविषयीची चर्चा, प्रज्ञेविषयीची चर्चा, विमुक्तीविषयीची चर्चा, विमुक्तीच्या ज्ञान-दर्शनाविषयीची चर्चा; अशा प्रकारची चर्चा सेख भिक्खूला हवी तेव्हा, सहजपणे आणि विनासायास प्राप्त होत नाही; तो एकांतवासाचा त्याग करतो आणि स्वतःच्या अंतरातील चित्तशमनाचा अभ्यास करत नाही. भिक्खूंनो, ही पाचवी गोष्ट सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरते. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टी सेख भिक्खूच्या अधःपतनास कारणीभूत ठरतात. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, sekho bhikkhu na bahukicco hoti na bahukaraṇīyo viyatto kiṃkaraṇīyesu; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अवनती न होण्यास कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? भिक्षूंनो, या शासनात शैक्ष भिक्षू हा फार कामे असणारा नसतो, फार कर्तव्ये असणारा नसतो, आणि जी काही कर्तव्ये करायची असतात त्यामध्ये तो चतुर असतो; तो एकांतवासाचा त्याग करत नाही आणि स्वतःच्या अंतःकरणात चित्ताच्या शमनाचा अभ्यास करतो. भिक्षूंनो, हा पहिला धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अवनती न होण्यास कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu na appamattakena kammena divasaṃ atināmeti; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, शैक्ष भिक्षू हा क्षुल्लक कामांमध्ये आपला दिवस घालवत नाही; तो एकांतवासाचा त्याग करत नाही आणि स्वतःच्या अंतःकरणात चित्ताच्या शमनाचा अभ्यास करतो. भिक्षूंनो, हा दुसरा धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अवनती न होण्यास कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu asaṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhapabbajitehi ananulomikena gihisaṃsaggena; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, शैक्ष भिक्षू हा गृहस्थ आणि प्रव्रजितांशी गृहस्थांच्या अयोग्य अशा संसर्गाने संसर्ग न ठेवता विहरतो; तो एकांतवासाचा त्याग करत नाही आणि स्वतःच्या अंतःकरणात चित्ताच्या शमनाचा अभ्यास करतो. भिक्षूंनो, हा तिसरा धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अवनती न होण्यास कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu na atikālena gāmaṃ pavisati, nātidivā paṭikkamati; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, शैक्ष भिक्षू हा फार लवकर गावात प्रवेश करत नाही आणि फार उशिरा परत येत नाही; तो एकांतवासाचा त्याग करत नाही आणि स्वतःच्या अंतःकरणात चित्ताच्या शमनाचा अभ्यास करतो. भिक्षूंनो, हा चौथा धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अवनती न होण्यास कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sekho bhikkhu yāyaṃ kathā ābhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya [Pg.104] nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; na riñcati paṭisallānaṃ, anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamathaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Dasamaṃ. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, शैक्ष भिक्षू हा अशा प्रकारच्या कथा ज्या क्लेशांचे निर्मूलन करणाऱ्या आणि चित्त मोकळे करण्यास अनुकूल असतात, जसे की – अल्पेच्छतेविषयीची कथा, संतुष्टीविषयीची कथा, एकांताविषयीची कथा, असंसर्गाविषयीची कथा, वीर्य आरंभाविषयीची कथा, शीलाविषयीची कथा, समाधीविषयीची कथा, प्रज्ञेविषयीची कथा, विमुक्तीविषयीची कथा, विमुक्तीच्या ज्ञानदर्शनाविषयीची कथा; अशा प्रकारच्या कथा तो इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहजपणे प्राप्त करतो; तो एकांतवासाचा त्याग करत नाही आणि स्वतःच्या अंतःकरणात चित्ताच्या शमनाचा अभ्यास करतो. भिक्षूंनो, हा पाचवा धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अवनती न होण्यास कारणीभूत ठरतो. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अवनती न होण्यास कारणीभूत ठरतात.” दहावे. Theravaggo catuttho. चौथा थेरवग्गो (थेर वर्ग) समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका – Rajanīyo vītarāgo, kuhakāssaddhaakkhamā; Paṭisambhidā ca sīlena, thero sekhā pare duveti. रजनीय, वीतराग, कुहक, अस्सद्ध (अश्रद्ध), अक्खम (अक्षम), पटिसम्भिदा, सील, थेर आणि इतर दोन सेख (शैक्ष) सुत्ते. (10) 5. Kakudhavaggo (१०) ५. ककुध वर्ग 1. Paṭhamasampadāsuttaṃ १. प्रथम संपदा सुत्त 91. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, sampadā. Katamā pañca? Saddhāsampadā, sīlasampadā, sutasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā – imā kho, bhikkhave, pañca sampadā’’ti. Paṭhamaṃ. ९१. “भिक्षूंनो, या पाच संपदा आहेत. कोणत्या पाच? श्रद्धा-संपदा, शील-संपदा, श्रुत-संपदा, त्याग-संपदा आणि प्रज्ञा-संपदा. भिक्षूंनो, या पाच संपदा आहेत.” पहिले. 2. Dutiyasampadāsuttaṃ २. द्वितीय संपदा सुत्त 92. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, sampadā. Katamā pañca? Sīlasampadā, samādhisampadā, paññāsampadā, vimuttisampadā, vimuttiñāṇadassanasampadā – imā kho, bhikkhave, pañca sampadā’’ti. Dutiyaṃ. ९२. “भिक्षूंनो, या पाच संपदा आहेत. कोणत्या पाच? शील-संपदा, समाधी-संपदा, प्रज्ञा-संपदा, विमुक्ती-संपदा आणि विमुक्ती-ज्ञानदर्शन-संपदा. भिक्षूंनो, या पाच संपदा आहेत.” दुसरे. 3. Byākaraṇasuttaṃ ३. व्याकरण सुत्त 93. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, aññābyākaraṇāni. Katamāni pañca? Mandattā momūhattā aññaṃ byākaroti; pāpiccho icchāpakato aññaṃ byākaroti; ummādā cittakkhepā aññaṃ byākaroti; adhimānena aññaṃ byākaroti; sammadeva aññaṃ byākaroti. Imāni kho, bhikkhave, pañca aññābyākaraṇānī’’ti. Tatiyaṃ. ९३. “भिक्षूंनो, अंतिम ज्ञानाच्या या पाच घोषणा आहेत. कोणत्या पाच? मंदतेमुळे आणि अत्यंत संभ्रमामुळे कोणी अंतिम ज्ञानाची घोषणा करतो; वाईट इच्छा असल्यामुळे आणि इच्छेने ग्रासल्यामुळे कोणी अंतिम ज्ञानाची घोषणा करतो; वेडेपणामुळे आणि चित्तभ्रमामुळे कोणी अंतिम ज्ञानाची घोषणा करतो; अतिमानामुळे कोणी अंतिम ज्ञानाची घोषणा करतो; आणि योग्य प्रकारे कोणी अंतिम ज्ञानाची घोषणा करतो. भिक्षूंनो, अंतिम ज्ञानाच्या या पाच घोषणा आहेत.” तिसरे. 4. Phāsuvihārasuttaṃ ४. फासुविहार सुत्त 94. ‘‘Pañcime[Pg.105], bhikkhave, phāsuvihārā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime kho, bhikkhave, pañca phāsuvihārā’’ti. Catutthaṃ. ९४. “भिक्षूंनो, सुखद विहरणाचे हे पाच प्रकार आहेत. कोणते पाच? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू कामभोगांपासून अलिप्त राहून, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त राहून, वितर्क आणि विचारांसह असणारे, विवेकापासून उत्पन्न झालेले, प्रीती आणि सुखाने युक्त असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो; वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे... (पे)... दुसरे ध्यान... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो; आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने जाणून, साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो. भिक्षूंनो, सुखद विहरणाचे हे पाच प्रकार आहेत.” चौथे. 5. Akuppasuttaṃ ५. अकुप्प सुत्त 95. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu atthapaṭisambhidāpatto hoti, dhammapaṭisambhidāpatto hoti, niruttipaṭisambhidāpatto hoti, paṭibhānapaṭisambhidāpatto hoti, yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhatī’’ti. Pañcamaṃ. ९५. “भिक्षूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्षू लवकरच अकंप (अर्हत्त्व) प्राप्त करतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू अर्थ-प्रतिसंभिदेला प्राप्त झालेला असतो, धम्म-प्रतिसंभिदेला प्राप्त झालेला असतो, निरुक्ति-प्रतिसंभिदेला प्राप्त झालेला असतो, प्रतिभास-प्रतिसंभिदेला प्राप्त झालेला असतो आणि जसे चित्त विमुक्त झाले आहे त्याचे प्रत्यवेक्षण करतो. भिक्षूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्षू लवकरच अकंप (अर्हत्त्व) प्राप्त करतो.” पाचवे. 6. Sutadharasuttaṃ ६. सुतधर सुत्त 96. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ āsevanto nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu appaṭṭho hoti appakicco subharo susantoso jīvitaparikkhāresu; appāhāro hoti anodarikattaṃ anuyutto; appamiddho hoti jāgariyaṃ anuyutto; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ āsevanto nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhatī’’ti. Chaṭṭhaṃ. ९६. “भिक्षूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्षू आनापानस्मृतीचा अभ्यास करत असताना लवकरच अकंप (अर्हत्त्व) प्राप्त करतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू अल्प उद्योग करणारा, अल्प कर्तव्ये असणारा, सहज पोसला जाणारा आणि जीवनोपयोगी साहित्याबाबत समाधानी असतो; तो अल्पाहारी असतो आणि खाण्यापिण्याच्या बाबतीत अतिलोभी नसतो; तो अल्पनिद्रिस्त असतो आणि जागृत राहण्याचा अभ्यास करतो; तो बहुश्रुत असतो, ऐकलेले लक्षात ठेवणारा आणि ऐकलेल्याचा संग्रह करणारा असतो. जे धर्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थ आणि व्यंजनासह संपूर्ण परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, असे धर्म त्याने पुष्कळ ऐकलेले असतात, लक्षात ठेवलेले असतात, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे जाणलेले असतात; आणि जसे चित्त विमुक्त झाले आहे त्याचे प्रत्यवेक्षण करतो. भिक्षूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्षू आनापानस्मृतीचा अभ्यास करत असताना लवकरच अकंप (अर्हत्त्व) प्राप्त करतो.” सहावे. 7. Kathāsuttaṃ ७. कथा सुत्त 97. ‘‘Pañcahi[Pg.106], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ bhāvento nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu appaṭṭho hoti appakicco subharo susantoso jīvitaparikkhāresu; appāhāro hoti anodarikattaṃ anuyutto; appamiddho hoti jāgariyaṃ anuyutto; yāyaṃ kathā ābhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā…pe… vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ bhāvento nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhatī’’ti. Sattamaṃ. ९७. “भिक्खूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू आनापानसतीची भावना करत असताना लवकरच अकुप्पाला (अकंप्य अर्हतत्त्वाला) प्राप्त करतो. कोणत्या पाच? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू अल्प-उद्योगी असतो, अल्प-कृत्य करणारा असतो, सहज पोसला जाणारा असतो आणि जीवनोपयोगी वस्तूंमध्ये सुसंतुष्ट असतो; तो अल्पाहारी असतो आणि उदरभरणासाठी अधिक प्रयत्न न करणारा असतो; तो अल्प-तंद्री असणारा असतो आणि जागृत राहण्यात तत्पर असतो; जी चर्चा क्लेशांचे निर्मूलन करणारी आणि चित्त मोकळे करण्यास अनुकूल असते, जसे की – अल्पेच्छतेविषयी चर्चा...पे०... विमुक्तीच्या ज्ञानदर्शनाविषयी चर्चा, अशा प्रकारची चर्चा त्याला इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहजपणे लाभते; आणि तो आपल्या विमुक्त चित्ताचे वारंवार निरीक्षण करतो. भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू आनापानसतीची भावना करत असताना लवकरच अकुप्पाला प्राप्त करतो.” सातवे. 8. Āraññakasuttaṃ ८. आरण्यकसुत्त 98. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ bahulīkaronto nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu appaṭṭho hoti appakicco subharo susantoso jīvitaparikkhāresu; appāhāro hoti anodarikattaṃ anuyutto; appamiddho hoti jāgariyaṃ anuyutto; āraññako hoti pantasenāsano; yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu ānāpānassatiṃ bahulīkaronto nacirasseva akuppaṃ paṭivijjhatī’’ti. Aṭṭhamaṃ. ९८. “भिक्खूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू आनापानसतीचा वारंवार सराव करत असताना लवकरच अकुप्पाला (अकंप्य अर्हतत्त्वाला) प्राप्त करतो. कोणत्या पाच? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू अल्प-उद्योगी असतो, अल्प-कृत्य करणारा असतो, सहज पोसला जाणारा असतो आणि जीवनोपयोगी वस्तूंमध्ये सुसंतुष्ट असतो; तो अल्पाहारी असतो आणि उदरभरणासाठी अधिक प्रयत्न न करणारा असतो; तो अल्प-तंद्री असणारा असतो आणि जागृत राहण्यात तत्पर असतो; तो आरण्यक असतो आणि एकांतवासातील शयनासनाचा आश्रय घेणारा असतो; आणि तो आपल्या विमुक्त चित्ताचे वारंवार निरीक्षण करतो. भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू आनापानसतीचा वारंवार सराव करत असताना लवकरच अकुप्पाला प्राप्त करतो.” आठवे. 9. Sīhasuttaṃ ९. सीहसुत्त 99. ‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamati; āsayā nikkhamitvā vijambhati; vijambhitvā samantā catuddisaṃ anuviloketi; samantā catuddisaṃ anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadati; tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. So hatthissa cepi pahāraṃ deti, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ; mahiṃsassa cepi pahāraṃ deti, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ; gavassa cepi pahāraṃ deti, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ; dīpissa cepi [Pg.107] pahāraṃ deti, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ; khuddakānañcepi pāṇānaṃ pahāraṃ deti antamaso sasabiḷārānampi, sakkaccaññeva pahāraṃ deti, no asakkaccaṃ. Taṃ kissa hetu? ‘Mā me yoggapatho nassā’ti. ९९. “भिक्खूंनो, पशूंचा राजा असलेला सिंह संध्याकाळच्या वेळी आपल्या गुहेतून बाहेर पडतो; बाहेर पडून तो आपले शरीर ताणतो; शरीर ताणून तो सभोवतालच्या चारही दिशांकडे पाहतो; चारही दिशांकडे पाहून तो तीन वेळा सिंहगर्जना करतो; तीन वेळा सिंहगर्जना करून तो शिकारीच्या शोधात निघतो. तो जर हत्तीवर हल्ला करतो, तर तो पूर्ण आदरानेच करतो, अनादराने नाही; जर तो म्हशीवर हल्ला करतो, तर तो पूर्ण आदरानेच करतो, अनादराने नाही; जर तो बैलावर हल्ला करतो, तर तो पूर्ण आदरानेच करतो, अनादराने नाही; जर तो बिबट्यावर हल्ला करतो, तर तो पूर्ण आदरानेच करतो, अनादराने नाही; अगदी ससा किंवा मांजर यांसारख्या लहान प्राण्यांवर जरी तो हल्ला करतो, तरी तो पूर्ण आदरानेच करतो, अनादराने नाही. याचे कारण काय? ‘माझा कौशल्याचा मार्ग नष्ट होऊ नये’ (असा विचार करून तो असे करतो).” ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. Yaṃ kho, bhikkhave, tathāgato parisāya dhammaṃ deseti, idamassa hoti sīhanādasmiṃ. Bhikkhūnañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ; bhikkhunīnañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ; upāsakānañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ; upāsikānañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ; puthujjanānañcepi, bhikkhave, tathāgato dhammaṃ deseti antamaso annabhāranesādānampi, sakkaccaññeva tathāgato dhammaṃ deseti, no asakkaccaṃ. Taṃ kissa hetu? Dhammagaru, bhikkhave, tathāgato dhammagāravo’’ti. Navamaṃ. “भिक्खूंनो, ‘सिंह’ हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच एक नाव आहे. भिक्खूंनो, तथागत जेव्हा परिषदेला धम्म देशना देतात, तीच त्यांची सिंहगर्जना असते. भिक्खूंनो, तथागत जर भिक्खूंना धम्म देशना देतात, तर ती पूर्ण आदरानेच देतात, अनादराने नाही; जर तथागत भिक्खुनींना धम्म देशना देतात, तर ती पूर्ण आदरानेच देतात, अनादराने नाही; जर तथागत उपासकांना धम्म देशना देतात, तर ती पूर्ण आदरानेच देतात, अनादराने नाही; जर तथागत उपासिकांना धम्म देशना देतात, तर ती पूर्ण आदरानेच देतात, अनादराने नाही; अगदी अन्न वाहून नेणारे आणि पारधी यांसारख्या सामान्य लोकांना जरी तथागत धम्म देशना देतात, तरी ती पूर्ण आदरानेच देतात, अनादराने नाही. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, तथागत हे धम्माला पूजणारे आणि धम्माचा आदर करणारे आहेत.” नववे. 10. Kakudhatherasuttaṃ १०. ककुधथेरसुत्त 100. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena kakudho nāma koliyaputto āyasmato mahāmoggallānassa upaṭṭhāko adhunākālaṅkato aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno. Tassa evarūpo attabhāvapaṭilābho hoti – seyyathāpi nāma dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettāni. So tena attabhāvapaṭilābhena neva attānaṃ no paraṃ byābādheti. १००. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसंबी येथील घोसितारामात विहार करत होते. त्या वेळी, आयुष्यमान महामोग्गल्लानांचे सेवक केलेले ककुध नावाचे कोलियपुत्र नुकतेच काळाधीन झाले होते आणि एका मनोमय शरीरात उत्पन्न झाले होते. त्यांना अशा प्रकारचा आत्मभाव प्राप्त झाला होता – जणू काही मगध देशातील दोन किंवा तीन गावांची शेतेच. ते आपल्या त्या शरीराने स्वतःलाही त्रास देत नव्हते आणि इतरांनाही पीडा देत नव्हते. Atha kho kakudho devaputto yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho kakudho devaputto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ [Pg.108] etadavoca – ‘‘devadattassa, bhante, evarūpaṃ icchāgataṃ uppajji – ‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’ti. Sahacittuppādā ca, bhante, devadatto tassā iddhiyā parihīno’’ti. Idamavoca kakudho devaputto. Idaṃ vatvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi. त्यानंतर ककुध देवपुत्र जेथे आयुष्यमान महामोग्गल्लान होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून ककुध देवपुत्राने आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना असे म्हटले – “भंते, देवदत्ताच्या मनात अशी वाईट इच्छा निर्माण झाली आहे की – ‘मी भिक्खू संघाचे नेतृत्व करीन.’ आणि भंते, हा विचार मनात येताच देवदत्त आपल्या ऋद्धीपासून भ्रष्ट झाला.” ककुध देवपुत्राने हे सांगितले. हे बोलून त्यांनी आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते तेथेच अंतर्धान पावले. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ etadavoca – त्यानंतर आयुष्यमान महामोग्गल्लान जेथे भगवान होते तेथे गेले; गेल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसून आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी भगवंतांना असे म्हटले – ‘‘Kakudho nāma, bhante, koliyaputto mamaṃ upaṭṭhāko adhunākālaṅkato aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno hoti. Tassa evarūpo attabhāvapaṭilābho – seyyathāpi nāma dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettāni. So tena attabhāvapaṭilābhena neva attānaṃ no paraṃ byābādheti. Atha kho, bhante, kakudho devaputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, bhante, kakudho devaputto maṃ etadavoca – ‘devadattassa, bhante, evarūpaṃ icchāgataṃ uppajji – ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmīti. Sahacittuppādā ca, bhante, devadatto tassā iddhiyā parihīno’ti. Idamavoca, bhante, kakudho devaputto. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti. “भंते, ककुध नावाचे कोलियपुत्र, जे माझे सेवक होते, ते नुकतेच काळाधीन झाले असून एका मनोमय शरीरात उत्पन्न झाले आहेत. त्यांना अशा प्रकारचा आत्मभाव प्राप्त झाला आहे – जणू काही मगध देशातील दोन किंवा तीन गावांची शेतेच. ते आपल्या त्या शरीराने स्वतःलाही त्रास देत नाहीत आणि इतरांनाही पीडा देत नाहीत. त्यानंतर, भंते, ककुध देवपुत्र जेथे मी होतो तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी मला अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून, भंते, ककुध देवपुत्राने मला असे म्हटले – ‘भंते, देवदत्ताच्या मनात अशी वाईट इच्छा निर्माण झाली आहे की – मी भिक्खू संघाचे नेतृत्व करीन. आणि भंते, हा विचार मनात येताच देवदत्त आपल्या ऋद्धीपासून भ्रष्ट झाला.’ भंते, ककुध देवपुत्राने हे सांगितले. हे बोलून त्यांनी मला अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते तेथेच अंतर्धान पावले.” ‘‘Kiṃ pana te, moggallāna, kakudho devaputto cetasā ceto paricca vidito – ‘yaṃ kiñci kakudho devaputto bhāsati sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā’’’ti? ‘‘Cetasā ceto paricca vidito me, bhante, kakudho devaputto – ‘yaṃ kiñci kakudho devaputto bhāsati sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā’’’ti. ‘‘Rakkhassetaṃ, moggallāna, vācaṃ! (Rakkhassetaṃ, moggallāna, vācaṃ) ! Idāni so moghapuriso attanāva attānaṃ pātukarissati. “मोग्गल्लान, तू ककुध देवपुत्राच्या मनाचा तुझ्या मनाने वेध घेऊन हे जाणले आहेस का की—‘ककुध देवपुत्र जे काही बोलतो, ते सर्व तसेच होते, अन्यथा नाही’?” “होय, भन्ते! मी ककुध देवपुत्राच्या मनाचा माझ्या मनाने वेध घेऊन हे जाणले आहे की—‘ककुध देवपुत्र जे काही बोलतो, ते सर्व तसेच होते, अन्यथा नाही’.” “मोग्गल्लान, हे बोलणे गुप्त ठेव! मोग्गल्लान, हे बोलणे गुप्त ठेव! आता तो मोघपुरुष स्वतःच स्वतःला उघड करील.” ‘‘Pañcime, moggallāna, satthāro santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, moggallāna, ekacco satthā aparisuddhasīlo samāno ‘parisuddhasīlomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me sīlaṃ pariyodātaṃ [Pg.109] asaṃkiliṭṭha’nti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhasīlo samāno parisuddhasīlomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me sīlaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā sīlato rakkhanti; evarūpo ca pana satthā sāvakehi sīlato rakkhaṃ paccāsīsati. “मोग्गल्लान, जगात हे पाच प्रकारचे शास्ते विद्यमान आहेत. कोणते पाच? येथे, मोग्गल्लान, एखादे शास्ते अपरिशुद्ध शील असलेले असूनही ‘मी परिशुद्ध शील असलेले आहे’ अशी प्रतिज्ञा करतात, ‘माझे शील परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे’ असे म्हणतात. त्यांचे श्रावक त्यांना असे जाणतात—‘हे आदरणीय शास्ते अपरिशुद्ध शील असलेले असूनही “मी परिशुद्ध शील असलेले आहे, माझे शील परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे” अशी प्रतिज्ञा करतात. जर आम्ही गृहस्थांना हे सांगितले, तर ते त्यांना आवडणार नाही. जे त्यांना आवडणार नाही, त्याबाबत आम्ही त्यांच्याशी तसे कसे वागू शकतो? शिवाय, ते चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांनी सन्मानित होतात. ते जे काही करतील, त्यानेच ते स्वतः ओळखले जातील.’ मोग्गल्लान, अशा प्रकारच्या शास्त्यांचे त्यांचे श्रावक शीलाच्या बाबतीत रक्षण करतात; आणि असे शास्ते देखील आपल्या श्रावकांकडून शीलाच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करतात.” ‘‘Puna caparaṃ, moggallāna, idhekacco satthā aparisuddhājīvo samāno ‘parisuddhājīvomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddho me ājīvo pariyodāto asaṃkiliṭṭho’ti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhājīvo samāno parisuddhājīvomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddho me ājīvo pariyodāto asaṃkiliṭṭho’ti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā ājīvato rakkhanti; evarūpo ca pana satthā sāvakehi ājīvato rakkhaṃ paccāsīsati. “पुन्हा दुसरे असे की, मोग्गल्लान, येथे एखादे शास्ते अपरिशुद्ध आजीविका असलेले असूनही ‘मी परिशुद्ध आजीविका असलेले आहे’ अशी प्रतिज्ञा करतात, ‘माझी आजीविका परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे’ असे म्हणतात. त्यांचे श्रावक त्यांना असे जाणतात—‘हे आदरणीय शास्ते अपरिशुद्ध आजीविका असलेले असूनही “मी परिशुद्ध आजीविका असलेले आहे, माझी आजीविका परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे” अशी प्रतिज्ञा करतात. जर आम्ही गृहस्थांना हे सांगितले, तर ते त्यांना आवडणार नाही. जे त्यांना आवडणार नाही, त्याबाबत आम्ही त्यांच्याशी तसे कसे वागू शकतो? शिवाय, ते चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांनी सन्मानित होतात. ते जे काही करतील, त्यानेच ते स्वतः ओळखले जातील.’ मोग्गल्लान, अशा प्रकारच्या शास्त्यांचे त्यांचे श्रावक आजीविकेच्या बाबतीत रक्षण करतात; आणि असे शास्ते देखील आपल्या श्रावकांकडून आजीविकेच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करतात.” ‘‘Puna caparaṃ, moggallāna, idhekacco satthā aparisuddhadhammadesano samāno ‘parisuddhadhammadesanomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhā me dhammadesanā pariyodātā asaṃkiliṭṭhā’ti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhadhammadesano samāno parisuddhadhammadesanomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhā me dhammadesanā pariyodātā asaṃkiliṭṭhā’ti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā dhammadesanato rakkhanti[Pg.110]; evarūpo ca pana satthā sāvakehi dhammadesanato rakkhaṃ paccāsīsati. “पुन्हा दुसरे असे की, मोग्गल्लान, येथे एखादे शास्ते अपरिशुद्ध धम्मदेशना करणारे असूनही ‘मी परिशुद्ध धम्मदेशना करणारे आहे’ अशी प्रतिज्ञा करतात, ‘माझी धम्मदेशना परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे’ असे म्हणतात. त्यांचे श्रावक त्यांना असे जाणतात—‘हे आदरणीय शास्ते अपरिशुद्ध धम्मदेशना करणारे असूनही “मी परिशुद्ध धम्मदेशना करणारे आहे, माझी धम्मदेशना परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे” अशी प्रतिज्ञा करतात. जर आम्ही गृहस्थांना हे सांगितले, तर ते त्यांना आवडणार नाही. जे त्यांना आवडणार नाही, त्याबाबत आम्ही त्यांच्याशी तसे कसे वागू शकतो? शिवाय, ते चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांनी सन्मानित होतात. ते जे काही करतील, त्यानेच ते स्वतः ओळखले जातील.’ मोग्गल्लान, अशा प्रकारच्या शास्त्यांचे त्यांचे श्रावक धम्मदेशनेच्या बाबतीत रक्षण करतात; आणि असे शास्ते देखील आपल्या श्रावकांकडून धम्मदेशनेच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करतात.” ‘‘Puna caparaṃ, moggallāna, idhekacco satthā aparisuddhaveyyākaraṇo samāno ‘parisuddhaveyyākaraṇomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me veyyākaraṇaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhaveyyākaraṇo samāno parisuddhaveyyākaraṇomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me veyyākaraṇaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā veyyākaraṇato rakkhanti; evarūpo ca pana satthā sāvakehi veyyākaraṇato rakkhaṃ paccāsīsati. “पुन्हा दुसरे असे की, मोग्गल्लान, येथे एखादे शास्ते अपरिशुद्ध स्पष्टीकरण देणारे असूनही ‘मी परिशुद्ध स्पष्टीकरण देणारे आहे’ अशी प्रतिज्ञा करतात, ‘माझे स्पष्टीकरण परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे’ असे म्हणतात. त्यांचे श्रावक त्यांना असे जाणतात—‘हे आदरणीय शास्ते अपरिशुद्ध स्पष्टीकरण देणारे असूनही “मी परिशुद्ध स्पष्टीकरण देणारे आहे, माझे स्पष्टीकरण परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे” अशी प्रतिज्ञा करतात. जर आम्ही गृहस्थांना हे सांगितले, तर ते त्यांना आवडणार नाही. जे त्यांना आवडणार नाही, त्याबाबत आम्ही त्यांच्याशी तसे कसे वागू शकतो? शिवाय, ते चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांनी सन्मानित होतात. ते जे काही करतील, त्यानेच ते स्वतः ओळखले जातील.’ मोग्गल्लान, अशा प्रकारच्या शास्त्यांचे त्यांचे श्रावक स्पष्टीकरणाच्या बाबतीत रक्षण करतात; आणि असे शास्ते देखील आपल्या श्रावकांकडून स्पष्टीकरणाच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करतात.” ‘‘Puna caparaṃ, moggallāna, idhekacco satthā aparisuddhañāṇadassano samāno ‘parisuddhañāṇadassanomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me ñāṇadassanaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Tamenaṃ sāvakā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ satthā aparisuddhañāṇadassano samāno parisuddhañāṇadassanomhī’ti paṭijānāti ‘parisuddhaṃ me ñāṇadassanaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Mayañceva kho pana gihīnaṃ āroceyyāma, nāssassa manāpaṃ. Yaṃ kho panassa amanāpaṃ, kathaṃ naṃ mayaṃ tena samudācareyyāma – ‘sammannati kho pana cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī’ti. Evarūpaṃ kho, moggallāna, satthāraṃ sāvakā ñāṇadassanato rakkhanti; evarūpo ca pana satthā sāvakehi ñāṇadassanato rakkhaṃ paccāsīsati. Ime kho, moggallāna, pañca satthāro santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. “पुन्हा दुसरे असे की, मोग्गल्लान, येथे एखादे शास्ते अपरिशुद्ध ज्ञानदर्शन असलेले असूनही ‘मी परिशुद्ध ज्ञानदर्शन असलेले आहे’ अशी प्रतिज्ञा करतात, ‘माझे ज्ञानदर्शन परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे’ असे म्हणतात. त्यांचे श्रावक त्यांना असे जाणतात—‘हे आदरणीय शास्ते अपरिशुद्ध ज्ञानदर्शन असलेले असूनही “मी परिशुद्ध ज्ञानदर्शन असलेले आहे, माझे ज्ञानदर्शन परिशुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे” अशी प्रतिज्ञा करतात. जर आम्ही गृहस्थांना हे सांगितले, तर ते त्यांना आवडणार नाही. जे त्यांना आवडणार नाही, त्याबाबत आम्ही त्यांच्याशी तसे कसे वागू शकतो? शिवाय, ते चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांनी सन्मानित होतात. ते जे काही करतील, त्यानेच ते स्वतः ओळखले जातील.’ मोग्गल्लान, अशा प्रकारच्या शास्त्यांचे त्यांचे श्रावक ज्ञानदर्शनाच्या बाबतीत रक्षण करतात; आणि असे शास्ते देखील आपल्या श्रावकांकडून ज्ञानदर्शनाच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करतात. मोग्गल्लान, जगात हे पाच प्रकारचे शास्ते विद्यमान आहेत.” ‘‘Ahaṃ kho pana, moggallāna, parisuddhasīlo samāno ‘parisuddhasīlomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddhaṃ me sīlaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Na ca maṃ sāvakā sīlato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi sīlato rakkhaṃ paccāsīsāmi. Parisuddhājīvo samāno ‘parisuddhājīvomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddho me ājīvo pariyodāto asaṃkiliṭṭho’ti. Na ca maṃ sāvakā [Pg.111] ājīvato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi ājīvato rakkhaṃ paccāsīsāmi. Parisuddhadhammadesano samāno ‘parisuddhadhammadesanomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddhā me dhammadesanā pariyodātā asaṃkiliṭṭhā’ti. Na ca maṃ sāvakā dhammadesanato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi dhammadesanato rakkhaṃ paccāsīsāmi. Parisuddhaveyyākaraṇo samāno ‘parisuddhaveyyākaraṇomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddhaṃ me veyyākaraṇaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Na ca maṃ sāvakā veyyākaraṇato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi veyyākaraṇato rakkhaṃ paccāsīsāmi. Parisuddhañāṇadassano samāno ‘parisuddhañāṇadassanomhī’ti paṭijānāmi ‘parisuddhaṃ me ñāṇadassanaṃ pariyodātaṃ asaṃkiliṭṭha’nti. Na ca maṃ sāvakā ñāṇadassanato rakkhanti, na cāhaṃ sāvakehi ñāṇadassanato rakkhaṃ paccāsīsāmī’’ti. Dasamaṃ. “हे मोग्गल्लान, मी अत्यंत शुद्ध शील असलेला असून 'मी शुद्ध शीलवान आहे' अशी प्रतिज्ञा करतो, 'माझे शील शुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे'. माझे श्रावक शीलाच्या बाबतीत माझे रक्षण करत नाहीत आणि मीही श्रावकांकडून शीलाच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करत नाही. मी अत्यंत शुद्ध आजीविका असलेला असून 'माझी आजीविका शुद्ध आहे' अशी प्रतिज्ञा करतो, 'माझी आजीविका शुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे'. माझे श्रावक आजीविकेच्या बाबतीत माझे रक्षण करत नाहीत आणि मीही श्रावकांकडून आजीविकेच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करत नाही. मी अत्यंत शुद्ध धम्मदेशना करणारा असून 'माझी धम्मदेशना शुद्ध आहे' अशी प्रतिज्ञा करतो, 'माझी धम्मदेशना शुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे'. माझे श्रावक धम्मदेशनेच्या बाबतीत माझे रक्षण करत नाहीत आणि मीही श्रावकांकडून धम्मदेशनेच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करत नाही. मी अत्यंत शुद्ध स्पष्टीकरण देणारा असून 'माझे स्पष्टीकरण शुद्ध आहे' अशी प्रतिज्ञा करतो, 'माझे स्पष्टीकरण शुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे'. माझे श्रावक स्पष्टीकरणाच्या बाबतीत माझे रक्षण करत नाहीत आणि मीही श्रावकांकडून स्पष्टीकरणाच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करत नाही. मी अत्यंत शुद्ध ज्ञानदर्शन असलेला असून 'माझे ज्ञानदर्शन शुद्ध आहे' अशी प्रतिज्ञा करतो, 'माझे ज्ञानदर्शन शुद्ध, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे'. माझे श्रावक ज्ञानदर्शनाच्या बाबतीत माझे रक्षण करत नाहीत आणि मीही श्रावकांकडून ज्ञानदर्शनाच्या बाबतीत रक्षणाची अपेक्षा करत नाही.” दहावे सुत्त समाप्त. Kakudhavaggo pañcamo. पाचवा ककुध वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) पुढीलप्रमाणे – Dve sampadā byākaraṇaṃ, phāsu akuppapañcamaṃ; Sutaṃ kathā āraññako, sīho ca kakudho dasāti. दोन संपदा, व्याकरण, फासु (सुखविहार), पाचवे अकुप्प, सुत, कथा, आरण्यक, सीह आणि ककुध – अशी ही दहा सुत्ते आहेत. Dutiyapaṇṇāsakaṃ samattaṃ. दुसरे पन्नासक (पन्नास सुत्तांचा समूह) समाप्त झाले. 3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ ३. तिसरे पन्नासक (11) 1. Phāsuvihāravaggo (११) १. फासुविहार वर्ग 1. Sārajjasuttaṃ १. सारज्ज सुत्त (भित्रेपणाविषयीचे सुत्त) 101. ‘‘Pañcime[Pg.112], bhikkhave, sekhavesārajjakaraṇā dhammā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, sīlavā hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti. १०१. “भिक्खून्नों, शैक्ष (साधनावस्थेतील) भिक्खूमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणारे हे पाच धम्म आहेत. कोणते पाच? येथे, भिक्खून्नों, भिक्खू श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, बहुश्रुत असतो, उद्योगी (वीर्यवान) असतो आणि प्रज्ञावान असतो. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, assaddhassa sārajjaṃ hoti, saddhassa taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo. “भिक्खून्नों, जो श्रद्धाहीन असतो त्याच्यामध्ये जो भित्रेपणा (आत्मविश्वासाचा अभाव) असतो, तो श्रद्धावान भिक्खूमध्ये नसतो. म्हणून हा धम्म शैक्ष भिक्खूमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणारा आहे. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dussīlassa sārajjaṃ hoti, sīlavato taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo. “भिक्खून्नों, जो दुःशील (शीलहीन) असतो त्याच्यामध्ये जो भित्रेपणा असतो, तो शीलवान भिक्खूमध्ये नसतो. म्हणून हा धम्म शैक्ष भिक्खूमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणारा आहे. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, appassutassa sārajjaṃ hoti, bahussutassa taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo. “भिक्खून्नों, जो अल्पश्रुत असतो त्याच्यामध्ये जो भित्रेपणा असतो, तो बहुश्रुत भिक्खूमध्ये नसतो. म्हणून हा धम्म शैक्ष भिक्खूमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणारा आहे. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, kusītassa sārajjaṃ hoti, āraddhavīriyassa taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo. “भिक्खून्नों, जो आळशी असतो त्याच्यामध्ये जो भित्रेपणा असतो, तो उद्योगी भिक्खूमध्ये नसतो. म्हणून हा धम्म शैक्ष भिक्खूमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणारा आहे. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, duppaññassa sārajjaṃ hoti, paññavato taṃ sārajjaṃ na hoti. Tasmāyaṃ dhammo sekhavesārajjakaraṇo. Ime kho, bhikkhave, pañca sekhavesārajjakaraṇā dhammā’’ti. Paṭhamaṃ. “भिक्खून्नों, जो दुर्बुद्ध (प्रज्ञारहित) असतो त्याच्यामध्ये जो भित्रेपणा असतो, तो प्रज्ञावान भिक्खूमध्ये नसतो. म्हणून हा धम्म शैक्ष भिक्खूमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणारा आहे. भिक्खून्नों, हेच ते पाच धम्म आहेत जे शैक्ष भिक्खूमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करतात.” पहिले सुत्त समाप्त. 2. Ussaṅkitasuttaṃ २. उस्संकित सुत्त (संशयास्पद भिक्खूविषयीचे सुत्त) 102. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu ussaṅkitaparisaṅkito hoti pāpabhikkhūti api akuppadhammopi. १०२. “भिक्खून्नों, पाच गोष्टींनी युक्त असलेला भिक्खू, जरी तो अकुप्पधम्मा (अर्हत पदाला पोहोचलेला, अचल स्वभावाचा) असला, तरीही 'हा पापी भिक्खू आहे' असा त्याच्यावर संशय व शंका घेतली जाते. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vesiyāgocaro vā hoti, vidhavāgocaro vā hoti, thullakumārikāgocaro vā hoti, paṇḍakagocaro vā hoti, bhikkhunīgocaro vā hoti. “कोणत्या पाच गोष्टींनी? येथे, भिक्खून्नों, भिक्खू वारंगनांच्या (वेश्यांच्या) घरी जाणारा असतो, किंवा विधवेच्या घरी जाणारा असतो, किंवा प्रौढ कुमारिकेच्या घरी जाणारा असतो, किंवा नपुंसकाच्या घरी जाणारा असतो, किंवा भिक्खुणीच्या विहारात जाणारा असतो. ‘‘Imehi [Pg.113] kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu ussaṅkitaparisaṅkito hoti pāpabhikkhūti api akuppadhammopī’’ti. Dutiyaṃ. “भिक्खून्नों, या पाच गोष्टींनी युक्त असलेला भिक्खू, जरी तो अकुप्पधम्मा असला, तरीही 'हा पापी भिक्खू आहे' असा त्याच्यावर संशय व शंका घेतली जाते.” दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Mahācorasuttaṃ ३. महाचोर सुत्त 103. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mahācoro sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, mahācoro visamanissito ca hoti, gahananissito ca, balavanissito ca, bhogacāgī ca, ekacārī ca. १०३. “भिक्खून्नों, पाच अंगांनी युक्त असलेला महाचोर घर फोडतो, लूटमार करतो, एकाकी घरावर दरोडा घालतो आणि महामार्गावर दबा धरून बसतो. कोणत्या पाच अंगांनी? येथे, भिक्खून्नों, महाचोर विषम स्थानाचा (दुर्गम जागेचा) आश्रय घेणारा असतो, घनदाट जंगलाचा आश्रय घेणारा असतो, बलवान लोकांचा आश्रय घेणारा असतो, लाच (भोग) देणारा असतो आणि एकटाच फिरणारा असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro visamanissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro nadīviduggaṃ vā nissito hoti pabbatavisamaṃ vā. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro visamanissito hoti. “आणि भिक्खून्नों, महाचोर विषम स्थानाचा आश्रय घेणारा कसा असतो? येथे, भिक्खून्नों, महाचोर पार करण्यास कठीण अशा नद्यांचा किंवा दुर्गम पर्वतांचा आश्रय घेतो. अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, महाचोर विषम स्थानाचा आश्रय घेणारा असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro gahananissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro tiṇagahanaṃ vā nissito hoti rukkhagahanaṃ vā rodhaṃ vā mahāvanasaṇḍaṃ vā. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro gahananissito hoti. “आणि भिक्खून्नों, महाचोर घनदाट जंगलाचा आश्रय घेणारा कसा असतो? येथे, भिक्खून्नों, महाचोर गवताच्या झाडीचा, वृक्षांच्या दाटीचा, वेलींच्या जाळ्याचा किंवा मोठ्या घनदाट अरण्याचा आश्रय घेतो. अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, महाचोर घनदाट जंगलाचा आश्रय घेणारा असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro balavanissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro rājānaṃ vā rājamahāmattānaṃ vā nissito hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ime me rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tyassa rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro balavanissito hoti. “आणि भिक्खून्नों, महाचोर बलवान लोकांचा आश्रय घेणारा कसा असतो? येथे, भिक्खून्नों, महाचोर राजाचा किंवा राजाच्या महामात्यांचा (मंत्र्यांचा) आश्रय घेतो. त्याला असे वाटते – 'जर कोणी मला काही बोलले, तर हे राजे किंवा महामात्य माझी बाजू घेऊन माझ्या हिताचे बोलतील.' जर कोणी त्याला काही बोलले, तर ते राजे किंवा महामात्य त्याची बाजू घेऊन त्याच्या हिताचे बोलतात. अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, महाचोर बलवान लोकांचा आश्रय घेणारा असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro bhogacāgī hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ito bhogena paṭisantharissāmī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tato bhogena paṭisantharati. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro bhogacāgī hoti. “आणि भिक्खून्नों, महाचोर लाच देणारा कसा असतो? येथे, भिक्खून्नों, महाचोर श्रीमंत, अफाट संपत्ती व साधनसामग्री असलेला असतो. त्याला असे वाटते – 'जर कोणी मला काही बोलले, तर मी या संपत्तीतून लाच देऊन त्याला शांत करीन.' जर कोणी त्याला काही बोलले, तर तो आपल्या संपत्तीतून लाच देऊन त्याला शांत करतो. अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, महाचोर लाच देणारा असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro ekacārī hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro ekakova gahaṇāni kattā hoti. Taṃ kissa hetu? ‘Mā me [Pg.114] guyhamantā bahiddhā sambhedaṃ agamaṃsū’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro ekacārī hoti. “आणि भिक्खून्नों, महाचोर एकटाच फिरणारा कसा असतो? येथे, भिक्खून्नों, महाचोर एकटाच चोऱ्या करतो. ते कशासाठी? 'माझे गुप्त बेत बाहेर कोणाला समजू नयेत' या विचाराने. अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, महाचोर एकटाच फिरणारा असतो. ‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgato mahācoro sandhimpi chindati nillopampi harati ekāgārikampi karoti paripanthepi tiṭṭhati. “भिक्खून्नों, या पाच अंगांनी युक्त असलेला महाचोर घर फोडतो, लूटमार करतो, एकाकी घरावर दरोडा घालतो आणि महामार्गावर दबा धरून बसतो. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato pāpabhikkhu khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito ca hoti, gahananissito ca, balavanissito ca, bhogacāgī ca, ekacārī ca. “त्याचप्रमाणे, भिक्खून्नों, पाच गोष्टींनी युक्त असलेला पापी भिक्खू स्वतःचे गुण नष्ट करून व स्वतःला हानी पोहोचवून जीवन जगतो; तो निंदनीय ठरतो, सुज्ञांच्या निंदेस पात्र होतो आणि पुष्कळ अकुशल (पाप) गोळा करतो. कोणत्या पाच गोष्टींनी? येथे, भिक्खून्नों, पापी भिक्खू विषम स्थानाचा आश्रय घेणारा असतो, घनदाट जंगलाचा आश्रय घेणारा असतो, बलवान लोकांचा आश्रय घेणारा असतो, लाच (भोग) देणारा असतो आणि एकटाच फिरणारा असतो.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu visamena kāyakammena samannāgato hoti, visamena vacīkammena samannāgato hoti, visamena manokammena samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito hoti. “भिक्खूंनो, पापी भिक्खू विषमाचा (अयोग्य गोष्टींचा) आश्रय घेणारा कसा होतो? भिक्खूंनो, या शासनात पापी भिक्खू विषम कायकर्माने युक्त असतो, विषम वचीकर्माने युक्त असतो आणि विषम मनोकर्माने युक्त असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे पापी भिक्खू विषमाचा आश्रय घेणारा होतो।” ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu gahananissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu micchādiṭṭhiko hoti antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu gahananissito hoti. “भिक्खूंनो, पापी भिक्खू गहनाचा (अरण्य किंवा गहन विचारांचा) आश्रय घेणारा कसा होतो? भिक्खूंनो, या शासनात पापी भिक्खू मिथ्यादृष्टी (मिच्छादिट्ठी) असलेला असतो आणि अंतग्ग्राहिक दृष्टीने युक्त असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे पापी भिक्खू गहनाचा आश्रय घेणारा होतो।” ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu balavanissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu rājānaṃ vā rājamahāmattānaṃ vā nissito hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ime me rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tyassa rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu balavanissito hoti. “भिक्खूंनो, पापी भिक्खू बलवानांचा (सामर्थ्यशाली लोकांचा) आश्रय घेणारा कसा होतो? भिक्खूंनो, या शासनात पापी भिक्खू राजांचा किंवा राजमहामात्रांचा (राजमंत्र्यांचा) आश्रय घेतो. त्याला असे वाटते – ‘जर कोणी मला काही बोलले, तर हे राजे किंवा राजमहामात्र माझे समर्थन करून माझ्या हिताचे बोलतील.’ जर कोणी त्याला काही बोलले, तर ते राजे किंवा राजमहामात्र त्याचे समर्थन करून त्याच्या हिताचे बोलतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे पापी भिक्खू बलवानांचा आश्रय घेणारा होतो।” ‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu bhogacāgī hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ito lābhena paṭisantharissāmī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tato lābhena paṭisantharati. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu bhogacāgī hoti. “भिक्खूंनो, पापी भिक्खू संपत्तीचा त्याग करणारा (लाच देणारा) कसा होतो? भिक्खूंनो, या शासनात पापी भिक्खूला चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्ज-परिकार (औषधोपचार व आजारी भिक्खूंचे साहित्य) मुबलक प्रमाणात मिळत असतात. त्याला असे वाटते – ‘जर कोणी मला काही बोलले, तर मी या लाभाने (वस्तू देऊन) त्याचे समाधान करीन.’ जर कोणी त्याला काही बोलले, तर तो त्या लाभाने त्याचे समाधान करतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे पापी भिक्खू संपत्तीचा त्याग करणारा (लाच देणारा) होतो।” ‘‘Kathañca[Pg.115], bhikkhave, pāpabhikkhu ekacārī hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu ekakova paccantimesu janapadesu nivāsaṃ kappeti. So tattha kulāni upasaṅkamanto lābhaṃ labhati. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu ekacārī hoti. “भिक्खूंनो, पापी भिक्खू एकाकी विहार करणारा कसा होतो? भिक्खूंनो, या शासनात पापी भिक्खू सीमावर्ती (दुर्गम) प्रदेशांमध्ये एकटाच निवास करतो. तो तेथे कुळांकडे (घरोघरी) जाऊन लाभ मिळवतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे पापी भिक्खू एकाकी विहार करणारा होतो।” ‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato pāpabhikkhu khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti. Tatiyaṃ. “भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला पापी भिक्खू स्वतःला क्षत (नष्ट) आणि उपहत (घायाळ) करून घेतो, तो सदोष ठरतो, सुज्ञांकडून निंदनीय ठरतो आणि पुष्कळ अपुण्य (पाप) गोळा करतो.” तिसरे (सुत्त समाप्त). 4. Samaṇasukhumālasuttaṃ ४. समणसुखुमाल सुत्त (श्रमण सुकुमार सुत्त) 104. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu samaṇesu samaṇasukhumālo hoti. १०४. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण होतो.” ‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ senāsanaṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito. Yehi kho pana sabrahmacārīhi saddhiṃ viharati, tyassa manāpeneva bahulaṃ kāyakammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ vacīkammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ manokammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpaṃyeva upahāraṃ upaharanti, appaṃ amanāpaṃ. Yāni kho pana tāni vedayitāni pittasamuṭṭhānāni vā semhasamuṭṭhānāni vā vātasamuṭṭhānāni vā sannipātikāni vā utupariṇāmajāni vā visamaparihārajāni vā opakkamikāni vā kammavipākajāni vā, tānissa na bahudeva uppajjanti. Appābādho hoti, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu samaṇesu samaṇasukhumālo hoti. “कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू बहुतांश वेळा विनंती केल्यावरच चीवर परिधान करतो, न मागता फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा विनंती केल्यावरच पिंडपात ग्रहण करतो, न मागता फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा विनंती केल्यावरच सेनासनाचा (निवासस्थानाचा) उपयोग करतो, न मागता फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा विनंती केल्यावरच ग्लानप्रत्यय-भेषज्ज-परिकाराचा (औषधोपचाराचा) उपयोग करतो, न मागता फार कमी वेळा. ज्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत (सहकाऱ्यांसोबत) तो राहतो, ते त्याच्याशी बहुतांश वेळा प्रिय अशा कायकर्माने वागतात, अप्रिय कायकर्माने फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा प्रिय अशा वचीकर्माने वागतात, अप्रिय वचीकर्माने फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा प्रिय अशा मनोकर्माने वागतात, अप्रिय मनोकर्माने फार कमी वेळा; ते त्याला बहुतांश वेळा प्रिय अशाच गोष्टी अर्पण करतात, अप्रिय गोष्टी फार कमी वेळा. पित्तामुळे, कफामुळे, वातामुळे किंवा त्यांच्या एकत्र येण्यामुळे (त्रिदोषांमुळे), ऋतुबदलामुळे, अयोग्य वागणुकीमुळे, बाह्य आघातामुळे किंवा कर्माच्या विपाकामुळे उत्पन्न होणाऱ्या वेदना त्याला फारशा होत नाहीत. तो निरोगी (अल्प आजारी) असतो. तो उच्च चित्ताशी संबंधित आणि या जन्मातच सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा असतो. आसवांच्या (चित्तमलांच्या) क्षयामुळे, तो आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या विशिष्ट ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार करतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण होतो.” ‘‘Yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samaṇesu samaṇasukhumālo’ti, mameva taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samaṇesu samaṇasukhumālo’ti[Pg.116]. Ahañhi, bhikkhave, yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ senāsanaṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito. Yehi kho pana bhikkhūhi saddhiṃ viharāmi, te maṃ manāpeneva bahulaṃ kāyakammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ vacīkammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ manokammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpaṃyeva upahāraṃ upaharanti, appaṃ amanāpaṃ. Yāni kho pana tāni vedayitāni – pittasamuṭṭhānāni vā semhasamuṭṭhānāni vā vātasamuṭṭhānāni vā sannipātikāni vā utupariṇāmajāni vā visamaparihārajāni vā opakkamikāni vā kammavipākajāni vā – tāni me na bahudeva uppajjanti. Appābādhohamasmi, catunnaṃ kho panasmi jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharāmi. “भिक्खूंनो, जर कोणाविषयी योग्य प्रकारे असे म्हणायचे असेल की, ‘तो श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण आहे’, तर ते माझ्याविषयीच योग्य प्रकारे म्हटले जाऊ शकते की, ‘मी श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण आहे’. कारण भिक्खूंनो, मी बहुतांश वेळा विनंती केल्यावरच चीवर परिधान करतो, न मागता फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा विनंती केल्यावरच पिंडपात ग्रहण करतो, न मागता फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा विनंती केल्यावरच सेनासनाचा उपयोग करतो, न मागता फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा विनंती केल्यावरच ग्लानप्रत्यय-भेषज्ज-परिकाराचा उपयोग करतो, न मागता फार कमी वेळा. ज्या भिक्खूंसोबत मी राहतो, ते माझ्याशी बहुतांश वेळा प्रिय अशा कायकर्माने वागतात, अप्रिय कायकर्माने फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा प्रिय अशा वचीकर्माने वागतात, अप्रिय वचीकर्माने फार कमी वेळा; बहुतांश वेळा प्रिय अशा मनोकर्माने वागतात, अप्रिय मनोकर्माने फार कमी वेळा; ते मला बहुतांश वेळा प्रिय अशाच गोष्टी अर्पण करतात, अप्रिय गोष्टी फार कमी वेळा. पित्तामुळे, कफामुळे, वातामुळे किंवा त्यांच्या एकत्र येण्यामुळे, ऋतुबदलामुळे, अयोग्य वागणुकीमुळे, बाह्य आघातामुळे किंवा कर्माच्या विपाकामुळे उत्पन्न होणाऱ्या वेदना मला फारशा होत नाहीत. मी निरोगी (अल्प आजारी) आहे. मी उच्च चित्ताशी संबंधित आणि या जन्मातच सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा आहे. आसवांच्या क्षयामुळे... (पेय्यालं)... साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार करतो।” ‘‘Yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samaṇesu samaṇasukhumālo’ti, mameva taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘samaṇesu samaṇasukhumālo’’’ti. Catutthaṃ. “भिक्खूंनो, जर कोणाविषयी योग्य प्रकारे असे म्हणायचे असेल की, ‘तो श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण आहे’, तर ते माझ्याविषयीच योग्य प्रकारे म्हटले जाऊ शकते की, ‘मी श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण आहे’.” तिथे चौथे (सुत्त समाप्त). 5. Phāsuvihārasuttaṃ ५. फासुविहार सुत्त (सुखकारक विहार सुत्त) 105. ‘‘Pañcime, bhikkhave, phāsuvihārā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, mettaṃ vacīkammaṃ…pe… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Ime kho, bhikkhave, pañca phāsuvihārā’’ti. Pañcamaṃ. १०५. “भिक्षूंनो, सुखाने राहण्याचे हे पाच मार्ग आहेत. कोणते पाच? भिक्षूंनो, येथे भिक्खूचे आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांविषयी प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष देखील मैत्रीपूर्ण कायिक कर्म प्रस्थापित असते; मैत्रीपूर्ण वाचिक कर्म... तसेच मैत्रीपूर्ण मानसिक कर्म प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष देखील प्रस्थापित असते. जी शील अखंड, अछिद्र, डाग नसलेली, निष्कलंक, बंधनांतून मुक्त करणारी, विद्वानांनी प्रशंसिलेली, चुकीच्या दृष्टीने न स्वीकारलेली आणि समाधीला पूरक असणारी आहेत; अशा शीलांनी युक्त होऊन तो आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांसोबत प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष देखील समान शील राखून राहतो. जी दृष्टी आर्य, संसारातून मुक्त करणारी आणि तिचे आचरण करणाऱ्याला पूर्णपणे दुःखाचा क्षय करण्याकडे नेते; अशा दृष्टीने युक्त होऊन तो आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांसोबत प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष देखील समान दृष्टी राखून राहतो. भिक्षूंनो, सुखाने राहण्याचे हेच पाच मार्ग आहेत.” पाचवे सुत्त समाप्त। 6. Ānandasuttaṃ ६. आनंद सुत्त 106. Ekaṃ [Pg.117] samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – १०६. एकदा भगवान कोसंबी येथे घोसिताराम विहारामध्ये राहत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद भगवंतांकडे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले – ‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā ; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti. “भंते, संघात राहताना भिक्खू कोणत्या प्रकारे सुखाने राहू शकेल?” “आनंदा, जेव्हा भिक्खू स्वतः शीलाने संपन्न असतो, परंतु इतरांना त्यांच्या शीलाच्या बाबतीत दोष देत नाही; आनंदा, या मर्यादेपर्यंत संघात राहणारा भिक्खू सुखाने राहू शकतो।” ‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo yathā bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda ! Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā; attānupekkhī ca hoti, no parānupekkhī; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti. “पण भंते, संघात राहताना भिक्खू सुखाने राहू शकेल असा आणखी काही मार्ग आहे का?” “आहे, आनंदा! जेव्हा भिक्खू स्वतः शीलाने संपन्न असतो, इतरांना त्यांच्या शीलाच्या बाबतीत दोष देत नाही; आणि तो स्वतःचेच निरीक्षण करतो, इतरांचे निरीक्षण करत नाही; आनंदा, या मर्यादेपर्यंत संघात राहणारा भिक्खू सुखाने राहू शकतो।” ‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo yathā bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda! Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā; attānupekkhī ca hoti, no parānupekkhī; apaññāto ca hoti, tena ca apaññātakena no paritassati; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti. “पण भंते, संघात राहताना भिक्खू सुखाने राहू शकेल असा आणखी काही मार्ग आहे का?” “आहे, आनंदा! जेव्हा भिक्खू स्वतः शीलाने संपन्न असतो, इतरांना त्यांच्या शीलाच्या बाबतीत दोष देत नाही; स्वतःचेच निरीक्षण करतो, इतरांचे निरीक्षण करत नाही; आणि तो प्रसिद्ध नसतो आणि त्या अप्रसिद्धतेमुळे तो व्याकुळ होत नाही; आनंदा, या मर्यादेपर्यंत संघात राहणारा भिक्खू सुखाने राहू शकतो।” ‘‘Siyā pana, bhante, aññopi pariyāyo yathā bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda! Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā; attānupekkhī ca hoti, no parānupekkhī; apaññāto ca hoti, tena ca apaññātakena no paritassati; catunnañca jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti. “पण भंते, संघात राहताना भिक्खू सुखाने राहू शकेल असा आणखी काही मार्ग आहे का?” “आहे, आनंदा! जेव्हा भिक्खू स्वतः शीलाने संपन्न असतो, इतरांना त्यांच्या शीलाच्या बाबतीत दोष देत नाही; स्वतःचेच निरीक्षण करतो, इतरांचे निरीक्षण करत नाही; प्रसिद्ध नसतो आणि त्या अप्रसिद्धतेमुळे व्याकुळ होत नाही; आणि उच्च चित्ताशी संबंधित असलेल्या आणि याच जन्मात सुख देणाऱ्या चारही ध्यानांचा तो इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहजपणे लाभ घेणारा असतो; आनंदा, या मर्यादेपर्यंत संघात राहणारा भिक्खू सुखाने राहू शकतो।” ‘‘Siyā [Pg.118] pana, bhante, aññopi pariyāyo yathā bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda! Yato kho, ānanda, bhikkhu attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ adhisīle sampavattā; attānupekkhī ca hoti, no parānupekkhī; apaññāto ca hoti, tena ca apaññātakena no paritassati; catunnañca jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati; ettāvatāpi kho, ānanda, bhikkhu saṅghe viharanto phāsuṃ vihareyya. “पण भंते, संघात राहताना भिक्खू सुखाने राहू शकेल असा आणखी काही मार्ग आहे का?” “आहे, आनंदा! जेव्हा भिक्खू स्वतः शीलाने संपन्न असतो, इतरांना त्यांच्या शीलाच्या बाबतीत दोष देत नाही; स्वतःचेच निरीक्षण करतो, इतरांचे निरीक्षण करत नाही; प्रसिद्ध नसतो आणि त्या अप्रसिद्धतेमुळे व्याकुळ होत नाही; उच्च चित्ताशी संबंधित असलेल्या आणि याच जन्मात सुख देणाऱ्या चारही ध्यानांचा तो इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहजपणे लाभ घेणारा असतो; आणि आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीचा याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात्कार करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहरतो; आनंदा, या मर्यादेपर्यंत संघात राहणारा भिक्खू सुखाने राहू शकतो। ‘‘Imamhā cāhaṃ, ānanda, phāsuvihārā añño phāsuvihāro uttaritaro vā paṇītataro vā natthīti vadāmī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “आणि आनंदा, मी असे सांगतो की, सुखाने राहण्याचा यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उत्तम असा दुसरा कोणताही मार्ग नाही.” सहावे सुत्त समाप्त। 7. Sīlasuttaṃ ७. शील सुत्त 107. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. १०७. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलीकरणीय आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो। ‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlasampanno hoti, samādhisampanno hoti, paññāsampanno hoti, vimuttisampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampanno hoti. “कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्षूंनो, येथे भिक्खू शीलसंपन्न असतो, समाधिसंपन्न असतो, प्रज्ञासंपन्न असतो, विमुक्तीसंपन्न असतो आणि विमुक्तीज्ञानदर्शनसंपन्न असतो। ‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Sattamaṃ. “भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलीकरणीय आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो.” सातवे सुत्त समाप्त। 8. Asekhasuttaṃ ८. असेख सुत्त 108. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. १०८. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय... तसेच जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो। ‘‘Katamehi, pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekhena samādhikkhandhena samannāgato hoti, asekhena [Pg.119] paññākkhandhena samannāgato hoti, asekhena vimuttikkhandhena samannāgato hoti, asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Aṭṭhamaṃ. “कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्षूंनो, येथे भिक्खू असेख शीलस्कंधाने युक्त असतो, असेख समाधिस्कंधाने युक्त असतो, असेख प्रज्ञास्कंधाने युक्त असतो, असेख विमुक्तिस्कंधाने युक्त असतो आणि असेख विमुक्तीज्ञानदर्शनस्कंधाने युक्त असतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय... तसेच जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो.” आठवे सुत्त समाप्त। 9. Cātuddisasuttaṃ ९. चातुद्दिस सुत्त 109. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu cātuddiso hoti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; santuṭṭho hoti itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi, kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu cātuddiso hotī’’ti. Navamaṃ. १०९. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू चारी दिशांना अडथळ्याशिवाय (मुक्तपणे) संचार करतो. कोणत्या पाच गुणांनी? इथे, भिक्खूहो, भिक्खू शीलवान असतो; तो पातिमोक्ख संवराने सुरक्षित राहून विहरतो; आचार आणि गोचराने संपन्न असतो; अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो; आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. तो बहुश्रुत असतो, श्रुत धरून ठेवणारा (स्मरण ठेवणारा) आणि श्रुताचा संचय करणारा असतो. जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थासह आणि व्यंजनासह परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात; अशा प्रकारचे धम्म त्याने पुष्कळ ऐकलेले असतात, मनात धारण केलेले असतात, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने वारंवार चिंतन केलेले असते आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे जाणलेले असतात. तो जसे मिळेल तसे चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व आवश्यक उपकरणांनी संतुष्ट असतो. तो उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुख देणाऱ्या चार ध्यानांचा (झानांचा) इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहज लाभ मिळवणारा असतो. आसवांच्या क्षयामुळे, तो आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू चारी दिशांना अडथळ्याशिवाय संचार करतो.” नववे. 10. Araññasuttaṃ १०. अरञ्ञसुत्त (अरण्य सुत्त) 110. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; āraddhavīriyo viharati thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi [Pg.120] kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevitu’’nti. Dasamaṃ. ११०. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अरण्यातील निर्जन आणि एकांत अशा शयनासनांचे सेवन करण्यास योग्य असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? इथे, भिक्खूहो, भिक्खू शीलवान असतो... (तसेच पूर्वीप्रमाणे)... शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो; तो बहुश्रुत असतो... प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे जाणलेले असतात; तो दृढ प्रयत्न करणारा (आरद्धवीर्य) असतो, बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धम्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी न सोडणारा असतो; तो उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुख देणाऱ्या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहज लाभ मिळवणारा असतो; आसवांच्या क्षयामुळे, तो आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अरण्यातील निर्जन आणि एकांत अशा शयनासनांचे सेवन करण्यास योग्य असतो.” दहावे. Phāsuvihāravaggo paṭhamo. पहिला फासुविहार वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) - Sārajjaṃ saṅkito coro, sukhumālaṃ phāsu pañcamaṃ; Ānanda sīlāsekhā ca, cātuddiso araññena cāti. सारज्ज (भय/संकोच), संकित (शंकित), चोर, सुखुमाल, पाचवे फासु; आनंद, शील, सेख, चातुद्दिस आणि अरण्य. (12) 2. Andhakavindavaggo (१२) २. अन्धकविन्दवग्गो (अंधकविन्द वर्ग) 1. Kulūpakasuttaṃ १. कुलूपकसुत्त (कुटुंबांना भेट देणाऱ्या भिक्खूविषयीचे सुत्त) 111. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato kulūpako bhikkhu kulesu appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Asanthavavissāsī ca hoti, anissaravikappī ca, vissaṭṭhupasevī ca, upakaṇṇakajappī ca, atiyācanako ca. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato kulūpako bhikkhu kulesu appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. १११. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, कुटुंबांना भेट देणारा (कुलूपक) भिक्खू त्या कुटुंबांमध्ये अप्रिय, अमनाप (नावडता), आदर न मिळवणारा (अगुरु) आणि भावना न जागवणारा (अभावनीय) ठरतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो केवळ ओळखीच्या बळावर अति-जवळीक (असंथवविस्सासी) साधतो; स्वतःच्या मालकीच्या नसलेल्या गोष्टींचे वाटप करतो (अनिस्सरविकप्पी); आपापसात मतभेद किंवा फूट पडलेल्या लोकांमध्ये मध्यस्थी करण्याचा प्रयत्न करतो (विस्सट्ठुपसेवी); कानात कुजबुज करतो (उपकण्णकजप्पी); आणि अतिशय याचना (मागणी) करतो (अतियाचनको). भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला, कुटुंबांना भेट देणारा भिक्खू त्या कुटुंबांमध्ये अप्रिय, अमनाप, आदर न मिळवणारा आणि भावना न जागवणारा ठरतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato kulūpako bhikkhu kulesu piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Na asanthavavissāsī ca hoti, na anissaravikappī ca, na vissaṭṭhupasevī ca, na upakaṇṇakajappī ca, na atiyācanako ca. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato kulūpako bhikkhu kulesu piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Paṭhamaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, कुटुंबांना भेट देणारा भिक्खू त्या कुटुंबांमध्ये प्रिय, मनाप (आवडता), आदरणीय (गरु) आणि भावना जागवणारा (भावनीय) ठरतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो केवळ ओळखीच्या बळावर अति-जवळीक साधत नाही; स्वतःच्या मालकीच्या नसलेल्या गोष्टींचे वाटप करत नाही; आपापसात मतभेद किंवा फूट पडलेल्या लोकांमध्ये मध्यस्थी करण्याचा प्रयत्न करत नाही; कानात कुजबुज करत नाही; आणि अतिशय याचना करत नाही. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला, कुटुंबांना भेट देणारा भिक्खू त्या कुटुंबांमध्ये प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावना जागवणारा ठरतो.” पहिले. 2. Pacchāsamaṇasuttaṃ २. पच्छासमणसुत्त (मागाहून येणाऱ्या भिक्खूविषयीचे सुत्त) 112. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato pacchāsamaṇo na ādātabbo. Katamehi pañcahi? Atidūre vā gacchati accāsanne vā, na pattapariyāpannaṃ [Pg.121] gaṇhati, āpattisāmantā bhaṇamānaṃ na nivāreti, bhaṇamānassa antarantarā kathaṃ opāteti, duppañño hoti jaḷo eḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato pacchāsamaṇo na ādātabbo. ११२. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला मागाहून येणारा भिक्खू (पच्छासमण) म्हणून सोबत घेऊ नये. कोणत्या पाच गुणांनी? तो एकतर खूप मागे चालतो किंवा खूप जवळ चालतो; (आचार्यांचे) पात्र भरलेले असताना ते स्वतःकडे घेत नाही; आचार्यांकडून एखादा विनयभंग (आपत्ती) घडत असताना त्यांना बोलण्यापासून रोखत नाही; आचार्य बोलत असताना मध्ये-मध्ये बोलून व्यत्यय आणतो; आणि तो प्रज्ञाहीन, जड (मूर्ख) व लाळ गाळणारा (एळमूक) असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला मागाहून येणारा भिक्खू म्हणून सोबत घेऊ नये.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato pacchāsamaṇo ādātabbo. Katamehi pañcahi? Nātidūre gacchati na accāsanne, pattapariyāpannaṃ gaṇhati, āpattisāmantā bhaṇamānaṃ nivāreti, bhaṇamānassa na antarantarā kathaṃ opāteti, paññavā hoti ajaḷo aneḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato pacchāsamaṇo ādātabbo’’ti. Dutiyaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला मागाहून येणारा भिक्खू म्हणून सोबत घ्यावे. कोणत्या पाच गुणांनी? तो खूप मागे चालत नाही आणि खूप जवळही चालत नाही; पात्र भरलेले असताना ते स्वतःकडे घेतो; आचार्यांकडून एखादा विनयभंग घडत असताना त्यांना बोलण्यापासून रोखतो; आचार्य बोलत असताना मध्ये-मध्ये बोलून व्यत्यय आणत नाही; आणि तो प्रज्ञावान, बुद्धिमान व चतुर असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला मागाहून येणारा भिक्खू म्हणून सोबत घ्यावे.” दुसरे. 3. Sammāsamādhisuttaṃ ३. सम्मासमाधिसुत्त (सम्यक समाधी सुत्त) 113. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo sammāsamādhiṃ upasampajja viharituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo sammāsamādhiṃ upasampajja viharituṃ. ११३. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू सम्यक समाधी (सम्मासमाधी) प्राप्त करून विहरण्यास असमर्थ असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? इथे, भिक्खूहो, भिक्खू रूपांचे सहन करण्यास असमर्थ (अक्खमो) असतो, शब्दांचे सहन करण्यास असमर्थ असतो, गंधांचे सहन करण्यास असमर्थ असतो, रसांचे सहन करण्यास असमर्थ असतो आणि स्पर्शांचे (फोट्ठब्बानां) सहन करण्यास असमर्थ असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू सम्यक समाधी प्राप्त करून विहरण्यास असमर्थ असतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo sammāsamādhiṃ upasampajja viharituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo sammāsamādhiṃ upasampajja viharitu’’nti. Tatiyaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू सम्यक समाधी प्राप्त करून विहरण्यास समर्थ असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? इथे, भिक्खूहो, भिक्खू रूपांचे सहन करण्यास समर्थ (खमो) असतो, शब्दांचे सहन करण्यास समर्थ असतो, गंधांचे सहन करण्यास समर्थ असतो, रसांचे सहन करण्यास समर्थ असतो आणि स्पर्शांचे सहन करण्यास समर्थ असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू सम्यक समाधी प्राप्त करून विहरण्यास समर्थ असतो.” तिसरे. 4. Andhakavindasuttaṃ ४. अन्धकविन्दसुत्त (अंधकविन्द सुत्त) 114. Ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati andhakavinde. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ११४. एकदा भगवान मगध देशातील अंधकविन्द येथे विहरत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवान असे म्हणाले - ‘‘Ye te, ānanda, bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, te vo, ānanda, bhikkhū pañcasu dhammesu samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā[Pg.122]. Katamesu pañcasu? ‘Etha tumhe, āvuso, sīlavā hotha, pātimokkhasaṃvarasaṃvutā viharatha ācāragocarasampannā aṇumattesu vajjesu bhayadassāvino, samādāya sikkhatha sikkhāpadesū’ti – iti pātimokkhasaṃvare samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā. आनंदा, जे भिक्खू नवीन आहेत, ज्यांनी अलीकडेच प्रव्रज्या घेतली आहे आणि जे नुकतेच या धम्म-विनयात आले आहेत, त्यांना तुम्ही पाच गोष्टींमध्ये प्रोत्साहित केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. कोणत्या पाच गोष्टींमध्ये? 'या, मित्रांनो! तुम्ही शीलवान व्हा; प्रातिमोक्ष संवराने सुरक्षित राहून, आचार आणि गोचराने संपन्न होऊन, अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारे होऊन विहरा; आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करा' – अशा प्रकारे त्यांना प्रातिमोक्ष संवरामध्ये प्रोत्साहित केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. ‘‘‘Etha tumhe, āvuso, indriyesu guttadvārā viharatha ārakkhasatino nipakkasatino, sārakkhitamānasā satārakkhena cetasā samannāgatā’ti – iti indriyasaṃvare samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā. 'या, मित्रांनो! तुम्ही इंद्रियांचे दरवाजे सुरक्षित ठेवून विहरा; जागरूकतेचे रक्षक व्हा, प्रज्ञावान व स्मृतिमान व्हा, सुरक्षित मनाचे आणि जागरूकतेच्या रक्षणाने युक्त अशा चित्ताने संपन्न व्हा' – अशा प्रकारे त्यांना इंद्रिय संवरामध्ये प्रोत्साहित केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. ‘‘‘Etha tumhe, āvuso, appabhassā hotha, bhasse pariyantakārino’ti – iti bhassapariyante samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā. 'या, मित्रांनो! तुम्ही अल्पभाषी व्हा, बोलण्यावर मर्यादा ठेवणारे व्हा' – अशा प्रकारे त्यांना संभाषणाच्या मर्यादेमध्ये प्रोत्साहित केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. ‘‘‘Etha tumhe, āvuso, āraññikā hotha, araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevathā’ti – iti kāyavūpakāse samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā. 'या, मित्रांनो! तुम्ही अरण्यवासी व्हा, अरण्यातील निर्जन व एकांत अशा शयनासनांचा आश्रय घ्या' – अशा प्रकारे त्यांना शारीरिक एकांतामध्ये प्रोत्साहित केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. ‘‘‘Etha tumhe, āvuso, sammādiṭṭhikā hotha sammādassanena samannāgatā’ti – iti sammādassane samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā. Ye te, ānanda, bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, te vo, ānanda, bhikkhū imesu pañcasu dhammesu samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā’’ti. Catutthaṃ. 'या, मित्रांनो! तुम्ही सम्यक दृष्टी असणारे व्हा, सम्यक दर्शनाने संपन्न व्हा' – अशा प्रकारे त्यांना सम्यक दर्शनामध्ये प्रोत्साहित केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. आनंदा, जे भिक्खू नवीन आहेत, ज्यांनी अलीकडेच प्रव्रज्या घेतली आहे आणि जे नुकतेच या धम्म-विनयात आले आहेत, त्यांना तुम्ही या पाच गोष्टींमध्ये प्रोत्साहित केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. चौथे. 5. Maccharinīsuttaṃ ५. मच्छरिनी सुत्त 115. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Āvāsamaccharinī hoti, kulamaccharinī hoti, lābhamaccharinī hoti, vaṇṇamaccharinī hoti, dhammamaccharinī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. ११५. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती आवासाबाबत मत्सरी असते, कुलाबाबत मत्सरी असते, लाभाबाबत मत्सरी असते, यशाबाबत मत्सरी असते आणि धम्माबाबत मत्सरी असते. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na āvāsamaccharinī hoti, na kulamaccharinī hoti, na lābhamaccharinī hoti, na vaṇṇamaccharinī hoti, na dhammamaccharinī hoti[Pg.123]. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Pañcamaṃ. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती आवासाबाबत मत्सरी नसते, कुलाबाबत मत्सरी नसते, लाभाबाबत मत्सरी नसते, यशाबाबत मत्सरी नसते आणि धम्माबाबत मत्सरी नसते. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. पाचवे. 6. Vaṇṇanāsuttaṃ ६. वण्णना सुत्त 116. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti, ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. ११६. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. कोणत्या पाच गुणांनी? (१) कसलीही चौकशी न करता आणि सत्य न जाणून घेता, जी निंदेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती प्रशंसा करते. (२) कसलीही चौकशी न करता आणि सत्य न जाणून घेता, जी प्रशंसेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती निंदा करते. (३) कसलीही चौकशी न करता आणि सत्य न जाणून घेता, जी गोष्ट अविश्वासार्ह आहे तिच्यावर ती विश्वास दाखवते. (४) कसलीही चौकशी न करता आणि सत्य न जाणून घेता, जी गोष्ट विश्वासार्ह आहे तिच्यावर ती अविश्वास दाखवते. (५) ती श्रद्धेने दिलेले दान वाया घालवते. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti, anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Chaṭṭhaṃ. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. कोणत्या पाच गुणांनी? (१) पूर्ण चौकशी करून आणि सत्य जाणून घेऊन, जी निंदेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती निंदा करते. (२) पूर्ण चौकशी करून आणि सत्य जाणून घेऊन, जी प्रशंसेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती प्रशंसा करते. (३) पूर्ण चौकशी करून आणि सत्य जाणून घेऊन, जी गोष्ट अविश्वासार्ह आहे तिच्यावर ती अविश्वास दाखवते. (४) पूर्ण चौकशी करून आणि सत्य जाणून घेऊन, जी गोष्ट विश्वासार्ह आहे तिच्यावर ती विश्वास दाखवते. (५) ती श्रद्धेने दिलेले दान वाया घालवत नाही. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. सहावे. 7. Issukinīsuttaṃ ७. इस्सुकिनी सुत्त 117. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, issukinī ca hoti, maccharinī ca, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. ११७. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. कोणत्या पाच गुणांनी? (१) कसलीही चौकशी न करता आणि सत्य न जाणून घेता, जी निंदेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती प्रशंसा करते. (२) कसलीही चौकशी न करता आणि सत्य न जाणून घेता, जी प्रशंसेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती निंदा करते. (३) ती ईर्ष्याळू असते, (४) मत्सरी असते, आणि (५) श्रद्धेने दिलेले दान वाया घालवते. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati[Pg.124], anissukinī ca hoti, amaccharinī ca, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Sattamaṃ. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. कोणत्या पाच गुणांनी? (१) पूर्ण चौकशी करून आणि सत्य जाणून घेऊन, जी निंदेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती निंदा करते. (२) पूर्ण चौकशी करून आणि सत्य जाणून घेऊन, जी प्रशंसेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती प्रशंसा करते. (३) ती ईर्ष्याळू नसते, (४) मत्सरी नसते, आणि (५) श्रद्धेने दिलेले दान वाया घालवत नाही. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. सातवे. 8. Micchādiṭṭhikasuttaṃ ८. मिच्छादिट्ठिक सुत्त 118. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, micchādiṭṭhikā ca hoti, micchāsaṅkappā ca, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. ११८. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. कोणत्या पाच गुणांनी? (१) कसलीही चौकशी न करता आणि सत्य न जाणून घेता, जी निंदेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती प्रशंसा करते. (२) कसलीही चौकशी न करता आणि सत्य न जाणून घेता, जी प्रशंसेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती निंदा करते. (३) ती मिथ्या दृष्टी असणारी असते, (४) मिथ्या संकल्प असणारी असते, आणि (५) श्रद्धेने दिलेले दान वाया घालवते. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, sammādiṭṭhikā ca, hoti, sammāsaṅkappā ca, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Aṭṭhamaṃ. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. कोणत्या पाच गुणांनी? (१) पूर्ण चौकशी करून आणि सत्य जाणून घेऊन, जी निंदेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती निंदा करते. (२) पूर्ण चौकशी करून आणि सत्य जाणून घेऊन, जी प्रशंसेस पात्र आहे अशा व्यक्तीची ती प्रशंसा करते. (३) ती सम्यक दृष्टी असणारी असते, (४) सम्यक संकल्प असणारी असते, आणि (५) श्रद्धेने दिलेले दान वाया घालवत नाही. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. आठवे. 9. Micchāvācāsuttaṃ ९. मिच्छावाचा सुत्त 119. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, micchāvācā ca hoti, micchākammantā ca, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. ११९. भिक्खूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू काही उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. कोणत्या पाच? विचार न करता, खोलवर न समजून घेता, जो निंदेस पात्र आहे त्याची स्तुती करते; विचार न करता, खोलवर न समजून घेता, जो स्तुतीस पात्र आहे त्याची निंदा करते; तिची वाणी मिथ्या असते; तिचे कर्म मिथ्या असते; आणि ती श्रद्धेने दिलेले दान नष्ट करते. भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू काही उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, sammāvācā ca hoti, sammākammantā ca, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Navamaṃ. भिक्खूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू काही उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. कोणत्या पाच? विचार करून, खोलवर समजून घेऊन, जो निंदेस पात्र आहे त्याची निंदा करते; विचार करून, खोलवर समजून घेऊन, जो स्तुतीस पात्र आहे त्याची स्तुती करते; तिची वाणी सम्यक असते; तिचे कर्म सम्यक असते; आणि ती श्रद्धेने दिलेले दान नष्ट करत नाही. भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू काही उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. नववे. 10. Micchāvāyāmasuttaṃ १०. मिथ्यावायाम सुत्त 120. ‘‘Pañcahi[Pg.125], bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, micchāvāyāmā ca hoti, micchāsatinī ca, saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. १२०. भिक्खूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू काही उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. कोणत्या पाच? विचार न करता, खोलवर न समजून घेता, जो निंदेस पात्र आहे त्याची स्तुती करते; विचार न करता, खोलवर न समजून घेता, जो स्तुतीस पात्र आहे त्याची निंदा करते; तिचा व्यायाम (प्रयत्न) मिथ्या असतो; तिची स्मृती मिथ्या असते; आणि ती श्रद्धेने दिलेले दान नष्ट करते. भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू काही उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडते. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, sammāvāyāmā ca hoti, sammāsatinī ca, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā bhikkhunī yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Dasamaṃ. भिक्खूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू काही उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. कोणत्या पाच? विचार करून, खोलवर समजून घेऊन, जो निंदेस पात्र आहे त्याची निंदा करते; विचार करून, खोलवर समजून घेऊन, जो स्तुतीस पात्र आहे त्याची स्तुती करते; तिचा व्यायाम (प्रयत्न) सम्यक असतो; तिची स्मृती सम्यक असते; आणि ती श्रद्धेने दिलेले दान नष्ट करत नाही. भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेली भिक्खुणी जणू काही उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जाते. दहावे. Andhakavindavaggo dutiyo. अंधकविन्द वग्ग दुसरा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा संग्रह (उद्दान) पुढीलप्रमाणे – Kulūpako pacchāsamaṇo, samādhiandhakavindaṃ; Maccharī vaṇṇanā issā, diṭṭhivācāya vāyamāti. कुलूपक, पच्छासमण, समाधी, अंधकविन्द, मच्छरी, वर्णना, ईर्ष्या, दृष्टी, वाचा आणि व्यायाम. (13) 3. Gilānavaggo (१३) ३. गिलान वग्ग 1. Gilānasuttaṃ १. गिलान सुत्त 121. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena gilānasālā tenupasaṅkami. Addasā kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ dubbalaṃ gilānakaṃ; disvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – १२१. एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा भगवान संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून उठून जेथे आजारी भिक्खूंची निवासशाळा (गिलाणशाळा) होती, तेथे गेले. भगवानांनी एका दुर्बल, आजारी भिक्खूला पाहिले; त्याला पाहून ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवानांनी भिक्खूंना संबोधित केले – ‘‘Yaṃ [Pg.126] kiñci, bhikkhave, bhikkhuṃ dubbalaṃ gilānakaṃ pañca dhammā na vijahanti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘nacirasseva āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatī’’’ti. भिक्खूंनो, कोणत्याही दुर्बल आणि आजारी भिक्खूचा जर पाच धर्म त्याग करत नसतील, तर त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – 'लवकरच, आसवांचा क्षय झाल्यामुळे, तो आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहार करेल.' ‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī, maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. Yaṃ kiñci, bhikkhave, bhikkhuṃ dubbalaṃ gilānakaṃ ime pañca dhammā na vijahanti, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘nacirasseva āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharissatī’’’ti. Paṭhamaṃ. कोणते पाच? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू शरीरामध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहार करतो, आहारामध्ये प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण लोकाविषयी अनासक्तीची संज्ञा बाळगतो, सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करतो, आणि त्याच्या अंतःकरणात मरणाची संज्ञा चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. भिक्खूंनो, कोणत्याही दुर्बल आणि आजारी भिक्खूचा जर हे पाच धर्म त्याग करत नसतील, तर त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – 'लवकरच, आसवांचा क्षय झाल्यामुळे... पे... साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहार करेल.' पहिले. 2. Satisūpaṭṭhitasuttaṃ २. सतिसूपट्ठित सुत्त 122. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā pañca dhamme bhāveti pañca dhamme bahulīkaroti, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā. १२२. भिक्खूंनो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी पाच धर्मांची भावना करतो, पाच धर्मांचा बहुलतेने अभ्यास करतो, त्याला दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा असते – याच जन्मात अर्हतपद (अज्ञा), किंवा उपाधी शिल्लक राहिल्यास अनागामी पद. ‘‘Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ajjhattaññeva sati sūpaṭṭhitā hoti dhammānaṃ udayatthagāminiyā paññāya, asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratasaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī. Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā ime pañca dhamme bhāveti ime pañca dhamme bahulīkaroti, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā’’ti. Dutiyaṃ. कोणते पाच? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खूची स्मृती स्वतःच्या अंतःकरणातच चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते, जी धर्मांच्या उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असते; तो शरीरामध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहार करतो, आहारामध्ये प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण लोकाविषयी अनासक्तीची संज्ञा बाळगतो, आणि सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करतो. भिक्खूंनो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी या पाच धर्मांची भावना करतो, या पाच धर्मांचा बहुलतेने अभ्यास करतो, त्याला दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा असते – याच जन्मात अर्हतपद, किंवा उपाधी शिल्लक राहिल्यास अनागामी पद. दुसरे. 3. Paṭhamaupaṭṭhākasuttaṃ ३. प्रथम उपट्ठाक सुत्त 123. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato gilāno dūpaṭṭhāko hoti. Katamehi pañcahi? Asappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ na jānāti, bhesajjaṃ nappaṭisevitā hoti, atthakāmassa gilānupaṭṭhākassa na yathābhūtaṃ ābādhaṃ āvikattā hoti abhikkamantaṃ vā abhikkamatīti paṭikkamantaṃ vā paṭikkamatīti ṭhitaṃ vā ṭhitoti, uppannānaṃ sārīrikānaṃ [Pg.127] vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ anadhivāsakajātiko hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato gilāno dūpaṭṭhāko hoti. १२३. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला आजारी भिक्खू सेवा करण्यास कठीण असतो. कोणत्या पाच? तो अहितकारक गोष्टी करतो, हितकारक गोष्टींमध्ये योग्य प्रमाण जाणत नाही, औषध वेळेवर घेत नाही, त्याचे कल्याण इच्छिणाऱ्या परिचारकाजवळ आपल्या आजाराची खरी स्थिती स्पष्ट करत नाही – आजार वाढत असल्यास 'वाढत आहे', कमी होत असल्यास 'कमी होत आहे', किंवा स्थिर असल्यास 'स्थिर आहे' असे सांगत नाही, आणि शरीरात उत्पन्न झालेल्या तीव्र, कठीण, कटू, असुखद, अप्रिय आणि प्राणघातक वेदना सहन न करणाऱ्या स्वभावाचा असतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला आजारी भिक्खू सेवा करण्यास कठीण असतो. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato gilāno sūpaṭṭhāko hoti. Katamehi pañcahi? Sappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ jānāti, bhesajjaṃ paṭisevitā hoti, atthakāmassa gilānupaṭṭhākassa yathābhūtaṃ ābādhaṃ āvikattā hoti abhikkamantaṃ vā abhikkamatīti paṭikkamantaṃ vā paṭikkamatīti ṭhitaṃ vā ṭhitoti, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato gilāno sūpaṭṭhāko hotī’’ti. Tatiyaṃ. भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला आजारी भिक्खू सेवा करण्यास सोपा असतो. कोणत्या पाच? तो हितकारक गोष्टी करतो, हितकारक गोष्टींमध्ये योग्य प्रमाण जाणतो, औषध वेळेवर घेतो, त्याचे कल्याण इच्छिणाऱ्या परिचारकाजवळ आपल्या आजाराची खरी स्थिती स्पष्ट करतो – आजार वाढत असल्यास 'वाढत आहे', कमी होत असल्यास 'कमी होत आहे', किंवा स्थिर असल्यास 'स्थिर आहे' असे सांगतो, आणि शरीरात उत्पन्न झालेल्या तीव्र, कठीण, कटू, असुखद, अप्रिय आणि प्राणघातक वेदना सहन करणाऱ्या स्वभावाचा असतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला आजारी भिक्खू सेवा करण्यास सोपा असतो. तिसरे. 4. Dutiyaupaṭṭhākasuttaṃ ४. द्वितीय उपट्ठाक सुत्त 124. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato gilānupaṭṭhāko nālaṃ gilānaṃ upaṭṭhātuṃ. Katamehi pañcahi? Nappaṭibalo hoti bhesajjaṃ saṃvidhātuṃ; sappāyāsappāyaṃ na jānāti, asappāyaṃ upanāmeti, sappāyaṃ apanāmeti; āmisantaro gilānaṃ upaṭṭhāti, no mettacitto; jegucchī hoti uccāraṃ vā passāvaṃ vā vantaṃ vā kheḷaṃ vā nīharituṃ; nappaṭibalo hoti gilānaṃ kālena kālaṃ dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato gilānupaṭṭhāko nālaṃ gilānaṃ upaṭṭhātuṃ. १२४. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला रुग्णसेवक रुग्णाची सेवा करण्यास योग्य नसतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो औषध योजना करण्यास असमर्थ असतो; काय पथ्यकर व काय अपथ्यकर आहे हे तो जाणत नाही, तो अपथ्यकारक गोष्टी देतो आणि पथ्यकारक गोष्टी दूर करतो; तो आमिषाच्या आशेने रुग्णाची सेवा करतो, मैत्रीभावाने नाही; त्याला मलमूत्र, उलटी किंवा थुंकी साफ करण्याची घृणा वाटते; आणि तो वेळोवेळी रुग्णाला धम्मचर्चेने उपदेश करण्यास, समाविष्ट करण्यास, प्रोत्साहित करण्यास व आनंदित करण्यास असमर्थ असतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला रुग्णसेवक रुग्णाची सेवा करण्यास योग्य नसतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato gilānupaṭṭhāko alaṃ gilānaṃ upaṭṭhātuṃ. Katamehi pañcahi? Paṭibalo hoti bhesajjaṃ saṃvidhātuṃ; sappāyāsappāyaṃ jānāti, asappāyaṃ apanāmeti, sappāyaṃ upanāmeti; mettacitto gilānaṃ upaṭṭhāti, no āmisantaro; ajegucchī hoti uccāraṃ vā passāvaṃ vā vantaṃ vā kheḷaṃ vā nīharituṃ; paṭibalo hoti gilānaṃ kālena kālaṃ dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato gilānupaṭṭhāko alaṃ gilānaṃ upaṭṭhātu’’nti. Catutthaṃ. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला रुग्णसेवक रुग्णाची सेवा करण्यास योग्य असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो औषध योजना करण्यास समर्थ असतो; काय पथ्यकर व काय अपथ्यकर आहे हे तो जाणतो, तो अपथ्यकारक गोष्टी दूर करतो आणि पथ्यकारक गोष्टी देतो; तो मैत्रीभावाने रुग्णाची सेवा करतो, आमिषाच्या आशेने नाही; त्याला मलमूत्र, उलटी किंवा थुंकी साफ करण्याची घृणा वाटत नाही; आणि तो वेळोवेळी रुग्णाला धम्मचर्चेने उपदेश करण्यास, समाविष्ट करण्यास, प्रोत्साहित करण्यास व आनंदित करण्यास समर्थ असतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला रुग्णसेवक रुग्णाची सेवा करण्यास योग्य असतो.” चौथे (सुत्त समाप्त). 5. Paṭhamaanāyussāsuttaṃ ५. पहिले अनायुस्स सुत्त 125. ‘‘Pañcime[Pg.128], bhikkhave, dhammā anāyussā. Katame pañca? Asappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ na jānāti, apariṇatabhojī ca hoti, akālacārī ca hoti, abrahmacārī ca. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā anāyussā. १२५. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म आयुष्य कमी करणारे आहेत. कोणते पाच? तो अपथ्यकारक गोष्टी करतो; पथ्यकारक गोष्टींमध्ये योग्य प्रमाण जाणत नाही; न पचणारे अन्न खातो; अवेळी फिरतो; आणि अब्रह्मचर्य पाळतो. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म आयुष्य कमी करणारे आहेत.” ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā āyussā. Katame pañca? Sappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ jānāti, pariṇatabhojī ca hoti, kālacārī ca hoti, brahmacārī ca. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā āyussā’’ti. Pañcamaṃ. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म आयुष्य वाढवणारे आहेत. कोणते पाच? तो पथ्यकारक गोष्टी करतो; पथ्यकारक गोष्टींमध्ये योग्य प्रमाण जाणतो; पचणारे अन्न खातो; योग्य वेळी फिरतो; आणि ब्रह्मचर्य पाळतो. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म आयुष्य वाढवणारे आहेत.” पाचवे (सुत्त समाप्त). 6. Dutiyaanāyussāsuttaṃ ६. दुसरे अनायुस्स सुत्त 126. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā anāyussā. Katame pañca? Asappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ na jānāti, apariṇatabhojī ca hoti, dussīlo ca, pāpamitto ca. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā anāyussā. १२६. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म आयुष्य कमी करणारे आहेत. कोणते पाच? तो अपथ्यकारक गोष्टी करतो; पथ्यकारक गोष्टींमध्ये योग्य प्रमाण जाणत नाही; न पचणारे अन्न खातो; दुःशील असतो; आणि पापी मित्रांची संगत धरतो. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म आयुष्य कमी करणारे आहेत.” ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā āyussā. Katame pañca? Sappāyakārī hoti, sappāye mattaṃ jānāti, pariṇatabhojī ca hoti, sīlavā ca, kalyāṇamitto ca. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā āyussā’’ti. Chaṭṭhaṃ. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म आयुष्य वाढवणारे आहेत. कोणते पाच? तो पथ्यकारक गोष्टी करतो; पथ्यकारक गोष्टींमध्ये योग्य प्रमाण जाणतो; पचणारे अन्न खातो; शीलवान असतो; आणि कल्याणमित्रांची संगत धरतो. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म आयुष्य वाढवणारे आहेत.” सहावे (सुत्त समाप्त). 7. Vapakāsasuttaṃ ७. वपकास सुत्त 127. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu nālaṃ saṅghamhā vapakāsituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asantuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, asantuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, asantuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, asantuṭṭho hoti itarītarena gilānappaccayabhesajjaparikkhārena, kāmasaṅkappabahulo ca viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu nālaṃ saṅghamhā vapakāsituṃ. १२७. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू संघापासून दूर (एकांतात) राहण्यास योग्य नसतो. कोणत्या पाच गुणांनी? इथे, भिक्षूंनो, भिक्षू जसे मिळेल तशा चीवराने असंतुष्ट असतो; जसा मिळेल तशा पिंडपाताने असंतुष्ट असतो; जसे मिळेल तशा शयनासनाने असंतुष्ट असतो; जसे मिळेल तशा औषधोपचाराने व रुग्णोपयोगी साहित्याने असंतुष्ट असतो; आणि तो कामवासनेच्या विचारांमध्ये मग्न होऊन राहतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू संघापासून दूर राहण्यास योग्य नसतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ saṅghamhā vapakāsituṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, santuṭṭho hoti itarītarena gilānappaccayabhesajjaparikkhārena[Pg.129], nekkhammasaṅkappabahulo ca viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ saṅghamhā vapakāsitu’’nti. Sattamaṃ. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू संघापासून दूर (एकांतात) राहण्यास योग्य असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? इथे, भिक्षूंनो, भिक्षू जसे मिळेल तशा चीवराने संतुष्ट असतो; जसा मिळेल तशा पिंडपाताने संतुष्ट असतो; जसे मिळेल तशा शयनासनाने संतुष्ट असतो; जसे मिळेल तशा औषधोपचाराने व रुग्णोपयोगी साहित्याने संतुष्ट असतो; आणि तो नैष्क्रम्य-विचारांमध्ये मग्न होऊन राहतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू संघापासून दूर राहण्यास योग्य असतो.” सातवे (सुत्त समाप्त). 8. Samaṇasukhasuttaṃ ८. समणसुख सुत्त 128. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, samaṇadukkhāni. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu asantuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, asantuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, asantuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, asantuṭṭho hoti itarītarena gilānappaccayabhesajjaparikkhārena, anabhirato ca brahmacariyaṃ carati. Imāni kho, bhikkhave, pañca samaṇadukkhāni. १२८. “भिक्षूंनो, श्रमणाची ही पाच प्रकारची दुःखे आहेत. कोणती पाच? इथे, भिक्षूंनो, भिक्षू जसे मिळेल तशा चीवराने असंतुष्ट असतो; जसा मिळेल तशा पिंडपाताने असंतुष्ट असतो; जसे मिळेल तशा शयनासनाने असंतुष्ट असतो; जसे मिळेल तशा औषधोपचाराने व रुग्णोपयोगी साहित्याने असंतुष्ट असतो; आणि तो उदासीन (अनभिरत) होऊन ब्रह्मचर्याचे पालन करतो. भिक्षूंनो, ही श्रमणाची पाच प्रकारची दुःखे आहेत.” ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, samaṇasukhāni. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, santuṭṭho hoti itarītarena gilānappaccayabhesajjaparikkhārena, abhirato ca brahmacariyaṃ carati. Imāni kho, bhikkhave, pañca samaṇasukhānī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “भिक्षूंनो, श्रमणाची ही पाच प्रकारची सुखे आहेत. कोणती पाच? इथे, भिक्षूंनो, भिक्षू जसे मिळेल तशा चीवराने संतुष्ट असतो; जसा मिळेल तशा पिंडपाताने संतुष्ट असतो; जसे मिळेल तशा शयनासनाने संतुष्ट असतो; जसे मिळेल तशा औषधोपचाराने व रुग्णोपयोगी साहित्याने संतुष्ट असतो; आणि तो आनंदाने (अभिरत होऊन) ब्रह्मचर्याचे पालन करतो. भिक्षूंनो, ही श्रमणाची पाच प्रकारची सुखे आहेत.” आठवे (सुत्त समाप्त). 9. Parikuppasuttaṃ ९. परिकुप्प सुत्त 129. ‘‘Pañcime, bhikkhave, āpāyikā nerayikā parikuppā atekicchā. Katame pañca? Mātā jīvitā voropitā hoti, pitā jīvitā voropito hoti, arahaṃ jīvitā voropito hoti, tathāgatassa duṭṭhena cittena lohitaṃ uppāditaṃ hoti, saṅgho bhinno hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca āpāyikā nerayikā parikuppā atekicchā’’ti. Navamaṃ. १२९. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म अपायकारक, नरकात पाडणारे, अत्यंत घातक आणि असाध्य आहेत. कोणते पाच? मातेची हत्या करणे, पित्याची हत्या करणे, अर्हंताची हत्या करणे, दुष्ट बुद्धीने तथागतांच्या शरीरातून रक्त काढणे, आणि संघात फूट पाडणे. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म अपायकारक, नरकात पाडणारे, अत्यंत घातक आणि असाध्य आहेत.” नववे (सुत्त समाप्त). 10. Byasanasuttaṃ १०. व्यसन सुत्त 130. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, byasanāni. Katamāni pañca? Ñātibyasanaṃ, bhogabyasanaṃ, rogabyasanaṃ, sīlabyasanaṃ, diṭṭhibyasanaṃ. Na, bhikkhave, sattā ñātibyasanahetu vā [Pg.130] bhogabyasanahetu vā rogabyasanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Sīlabyasanahetu vā, bhikkhave, sattā diṭṭhibyasanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Imāni kho, bhikkhave, pañca byasanāni. १३०. “भिक्षूंनो, हे पाच प्रकारचे ऱ्हास (विनाश) आहेत. कोणते पाच? नातेवाईकांचा ऱ्हास, संपत्तीचा ऱ्हास, आरोग्याचा ऱ्हास (आजारपण), शीलाचा ऱ्हास आणि दृष्टीचा ऱ्हास. भिक्षूंनो, नातेवाईकांच्या ऱ्हासामुळे, संपत्तीच्या ऱ्हासामुळे किंवा आरोग्याच्या ऱ्हासामुळे प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात किंवा नरकात उत्पन्न होत नाहीत. परंतु, भिक्षूंनो, शीलाच्या ऱ्हासामुळे किंवा दृष्टीच्या ऱ्हासामुळे प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात. भिक्षूंनो, हे पाच प्रकारचे ऱ्हास आहेत.” ‘‘Pañcimā, bhikkhave, sampadā. Katamā pañca? Ñātisampadā, bhogasampadā, ārogyasampadā, sīlasampadā, diṭṭhisampadā. Na, bhikkhave, sattā ñātisampadāhetu vā bhogasampadāhetu vā ārogyasampadāhetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sīlasampadāhetu vā, bhikkhave, sattā diṭṭhisampadāhetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, pañca sampadā’’ti. Dasamaṃ. भिक्खूहो, या पाच संपदा आहेत. कोणत्या पाच? ज्ञातिसंपदा, भोगसंपदा, आरोग्यसंपदा, शीलसंपदा आणि दिट्ठिसंपदा. भिक्खूहो, प्राणी ज्ञातिसंपदेमुळे किंवा भोगसंपदेमुळे किंवा आरोग्यसंपदेमुळे, काया भेदून मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होत नाहीत. परंतु भिक्खूहो, शीलसंपदेमुळे किंवा दिट्ठिसंपदेमुळे प्राणी काया भेदून मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. भिक्खूहो, या पाच संपदा आहेत. दहावे (सुत्त समाप्त). Gilānavaggo tatiyo. तिसरा गिलानवग्गो (ग्लान वर्ग) समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Gilāno satisūpaṭṭhi, dve upaṭṭhākā duvāyusā; Vapakāsasamaṇasukhā, parikuppaṃ byasanena cāti. गिलान (आजारी), सतिपट्ठान, दोन उपट्ठाक (परिचारक), दोन अयुस्स (अहितकारक), वपकास (एकांत), समणसुख, परिकुप्प आणि व्यसन (हानी/पतन). (14) 4. Rājavaggo (१४) ४. राजवग्गो (राज वर्ग) 1. Paṭhamacakkānuvattanasuttaṃ १. पहिले चक्कानुवत्तन सुत्त 131. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rājā cakkavattī dhammeneva cakkaṃ vatteti ; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā. १३१. भिक्खूहो, पाच अंगांनी युक्त असलेला चक्रवर्ती राजा धर्मानेच चक्र प्रवर्तित करतो; ते चक्र मानवी रूपातील कोणत्याही शत्रू प्राण्याकडून मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. ‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rājā cakkavattī atthaññū ca hoti, dhammaññū ca, mattaññū ca, kālaññū ca, parisaññū ca. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rājā cakkavattī dhammeneva cakkaṃ pavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā. कोणत्या पाच अंगांनी? भिक्खूहो, या जगात चक्रवर्ती राजा अत्थञ्ञू (हित जाणणारा) असतो, धम्मञ्ञू (परंपरा/नियम जाणणारा) असतो, मत्तञ्ञू (मर्यादा जाणणारा) असतो, कालञ्ञू (योग्य वेळ जाणणारा) असतो आणि परिसञ्ञू (सभा जाणणारा) असतो. भिक्खूहो, या पाच अंगांनी युक्त असलेला चक्रवर्ती राजा धर्मानेच चक्र प्रवर्तित करतो; ते चक्र मानवी रूपातील कोणत्याही शत्रू प्राण्याकडून मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. ‘‘Evamevaṃ [Pg.131] kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेले तथागत, अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध धर्मानेच अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तित करतात; ते धम्मचक्र या जगात कोणत्याही श्रमणाकडून, ब्राह्मणाकडून, देवाकडून, माराकडून, ब्रह्माकडून किंवा इतर कोणाकडूनही मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. ‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho atthaññū, dhammaññū, mattaññū, kālaññū, parisaññū. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti; taṃ hoti dhammacakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, या जगात तथागत, अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध अत्थञ्ञू (परमार्थ/हित जाणणारे) आहेत, धम्मञ्ञू (सत्य/धर्म जाणणारे) आहेत, मत्तञ्ञू (प्रमाण/मर्यादा जाणणारे) आहेत, कालञ्ञू (योग्य वेळ जाणणारे) आहेत आणि परिसञ्ञू (परिषद/सभा जाणणारे) आहेत. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेले तथागत, अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध धर्मानेच अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तित करतात; ते धम्मचक्र या जगात कोणत्याही श्रमणाकडून, ब्राह्मणाकडून, देवाकडून, माराकडून, ब्रह्माकडून किंवा इतर कोणाकडूनही मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. पहिले (सुत्त समाप्त). 2. Dutiyacakkānuvattanasuttaṃ २. दुसरे चक्कानुवत्तन सुत्त 132. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño cakkavattissa jeṭṭho putto pitarā pavattitaṃ cakkaṃ dhammeneva anuppavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā. १३२. भिक्खूहो, पाच अंगांनी युक्त असलेला चक्रवर्ती राजाचा ज्येष्ठ पुत्र, आपल्या पित्याने प्रवर्तित केलेले चक्र धर्मानेच अनुप्रवर्तित करतो; ते चक्र मानवी रूपातील कोणत्याही शत्रू प्राण्याकडून मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. ‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño cakkavattissa jeṭṭho putto atthaññū ca hoti, dhammaññū ca, mattaññū ca, kālaññū ca, parisaññū ca. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño cakkavattissa jeṭṭho putto pitarā pavattitaṃ cakkaṃ dhammeneva anuppavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā. कोणत्या पाच अंगांनी? भिक्खूहो, या जगात चक्रवर्ती राजाचा ज्येष्ठ पुत्र अत्थञ्ञू असतो, धम्मञ्ञू असतो, मत्तञ्ञू असतो, कालञ्ञू असतो आणि परिसञ्ञू असतो. भिक्खूहो, या पाच अंगांनी युक्त असलेला चक्रवर्ती राजाचा ज्येष्ठ पुत्र, आपल्या पित्याने प्रवर्तित केलेले चक्र धर्मानेच अनुप्रवर्तित करतो; ते चक्र मानवी रूपातील कोणत्याही शत्रू प्राण्याकडून मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato sāriputto tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेले सारिपुत्त, तथागतांनी प्रवर्तित केलेले अनुत्तर धम्मचक्र योग्य प्रकारे अनुप्रवर्तित करतात; ते धम्मचक्र या जगात कोणत्याही श्रमणाकडून, ब्राह्मणाकडून, देवाकडून, माराकडून, ब्रह्माकडून किंवा इतर कोणाकडूनही मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. ‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, sāriputto atthaññū, dhammaññū, mattaññū, kālaññū, parisaññū. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato sāriputto tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. Dutiyaṃ. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, या जगात सारिपुत्त अत्थञ्ञू आहेत, धम्मञ्ञू आहेत, मत्तञ्ञू आहेत, कालञ्ञू आहेत आणि परिसञ्ञू आहेत. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेले सारिपुत्त, तथागतांनी प्रवर्तित केलेले अनुत्तर धम्मचक्र योग्य प्रकारे अनुप्रवर्तित करतात; ते धम्मचक्र या जगात कोणत्याही श्रमणाकडून, ब्राह्मणाकडून, देवाकडून, माराकडून, ब्रह्माकडून किंवा इतर कोणाकडूनही मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. दुसरे (सुत्त समाप्त). 3. Dhammarājāsuttaṃ ३. धम्मराजा सुत्त 133. ‘‘Yopi [Pg.132] so, bhikkhave, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā, sopi na arājakaṃ cakkaṃ vattetī’’ti. Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko pana, bhante, rañño cakkavattissa dhammikassa dhammarañño rājā’’ti? ‘‘Dhammo, bhikkhū’’ti bhagavā avoca. १३३. भिक्खूहो, जो चक्रवर्ती राजा धार्मिक आणि धर्मराजा असतो, तो देखील राजाशिवाय (सर्वोच्च शासकाशिवाय) चक्र प्रवर्तित करत नाही. असे म्हटले असता, एका भिक्खूने भगवंतांना विचारले, "पण भंते, धार्मिक आणि धर्मराजा असलेल्या चक्रवर्ती राजाचा राजा कोण आहे?" भगवंतांनी उत्तर दिले, "भिक्खू, तो धर्म (धम्म) आहे." ‘‘Idha, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati antojanasmiṃ. भिक्खू, या जगात धार्मिक आणि धर्मराजा असलेला चक्रवर्ती राजा धर्माचाच आश्रय घेऊन, धर्माचा सत्कार करून, धर्माचा आदर करून, धर्माची पूजा करून, धर्मालाच आपला ध्वज, धर्मालाच आपला केतू (निशाण) आणि धर्मालाच आपले अधिपति बनवून, आपल्या अंतःपुरातील (राजवाड्यातील) लोकांचे धर्मानुसार रक्षण, संरक्षण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करतो. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati khattiyesu anuyantesu …pe… balakāyasmiṃ brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu samaṇabrāhmaṇesu migapakkhīsu. Sa kho so, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā antojanasmiṃ dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā khattiyesu anuyantesu balakāyasmiṃ brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu samaṇabrāhmaṇesu migapakkhīsu dhammeneva cakkaṃ pavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā. पुन्हा, भिक्खू, धार्मिक आणि धर्मराजा असलेला चक्रवर्ती राजा धर्माचाच आश्रय घेऊन, धर्माचा सत्कार करून, धर्माचा आदर करून, धर्माची पूजा करून, धर्मालाच आपला ध्वज, धर्मालाच आपला केतू आणि धर्मालाच आपले अधिपति बनवून, क्षत्रिय राजे आणि मांडलिक राजांमध्ये... पे... सैन्यामध्ये, ब्राह्मण आणि गृहपतींमध्ये, नगरातील व जनपदातील लोकांमध्ये, श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये आणि पशू-पक्ष्यांमध्ये धर्मानुसार रक्षण, संरक्षण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करतो. भिक्खू, तो धार्मिक आणि धर्मराजा असलेला चक्रवर्ती राजा धर्माचाच आश्रय घेऊन, धर्माचा सत्कार करून, धर्माचा आदर करून, धर्माची पूजा करून, धर्मालाच आपला ध्वज, धर्मालाच आपला केतू आणि धर्मालाच आपले अधिपति बनवून, अंतःपुरातील लोकांमध्ये धर्मानुसार रक्षण, संरक्षण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करून, तसेच क्षत्रिय राजे आणि मांडलिक राजांमध्ये, सैन्यामध्ये, ब्राह्मण आणि गृहपतींमध्ये, नगरातील व जनपदातील लोकांमध्ये, श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये आणि पशू-पक्ष्यांमध्ये धर्मानुसार रक्षण, संरक्षण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करून धर्मानेच चक्र प्रवर्तित करतो; ते चक्र मानवी रूपातील कोणत्याही शत्रू प्राण्याकडून मागे फिरवले जाऊ शकत नाही. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati bhikkhūsu – ‘evarūpaṃ kāyakammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ kāyakammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpaṃ vacīkammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ vacīkammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpaṃ manokammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ manokammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpo ājīvo sevitabbo, evarūpo ājīvo na sevitabbo; evarūpo gāmanigamo sevitabbo, evarūpo gāmanigamo na sevitabbo’ti. “त्याचप्रमाणे, हे भिक्खू, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, धम्मिक (धर्माचे पालन करणारे), धम्मराज, केवळ धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचा सत्कार करत, धम्माचा आदर करत, धम्माचा सन्मान करत, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपली पताका आणि धम्मालाच आपले अधिपति मानून, भिक्खूंसाठी धम्मानुसार संरक्षण, निवारा आणि सुरक्षा प्रदान करतात (असे सांगून की) – ‘अशा प्रकारच्या कायिक कर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या कायिक कर्माचे आचरण करू नये; अशा प्रकारच्या वचीकर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या वचीकर्माचे आचरण करू नये; अशा प्रकारच्या मनोकर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या मनोकर्माचे आचरण करू नये; अशा प्रकारच्या आजीविकेचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या आजीविकेचे आचरण करू नये; अशा प्रकारच्या ग्राम किंवा नगराचा आश्रय घ्यावा, अशा प्रकारच्या ग्राम किंवा नगराचा आश्रय घेऊ नये.’” ‘‘Puna [Pg.133] caparaṃ, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati bhikkhunīsu …pe… upāsakesu…pe… upāsikāsu – ‘evarūpaṃ kāyakammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ kāyakammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpaṃ vacīkammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ vacīkammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpaṃ manokammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ manokammaṃ na sevitabbaṃ; evarūpo ājīvo sevitabbo, evarūpo ājīvo na sevitabbo; evarūpo gāmanigamo sevitabbo, evarūpo gāmanigamo na sevitabbo’’’ti. “पुन्हा, हे भिक्खू, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, धम्मिक, धम्मराज, केवळ धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचा सत्कार करत, धम्माचा आदर करत, धम्माचा सन्मान करत, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपली पताका आणि धम्मालाच आपले अधिपति मानून, भिक्खुणींमध्ये... पे... उपासकांमध्ये... पे... उपासिकांमध्ये धम्मानुसार संरक्षण, निवारा आणि सुरक्षा प्रदान करतात (असे सांगून की) – ‘अशा प्रकारच्या कायिक कर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या कायिक कर्माचे आचरण करू नये; अशा प्रकारच्या वचीकर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या वचीकर्माचे आचरण करू नये; अशा प्रकारच्या मनोकर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या मनोकर्माचे आचरण करू नये; अशा प्रकारच्या आजीविकेचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या आजीविकेचे आचरण करू नये; अशा प्रकारच्या ग्राम किंवा नगराचा आश्रय घ्यावा, अशा प्रकारच्या ग्राम किंवा नगराचा आश्रय घेऊ नये.’” ‘‘Sa kho so, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaññeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā bhikkhūsu, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā bhikkhunīsu, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā upāsakesu, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā upāsikāsu dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti; taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ. “हे भिक्खू, ते तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, धम्मिक, धम्मराज, केवळ धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचा सत्कार करत, धम्माचा आदर करत, धम्माचा सन्मान करत, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपली पताका आणि धम्मालाच आपले अधिपति मानून, भिक्खूंमध्ये धम्मानुसार संरक्षण, निवारा आणि सुरक्षा प्रदान करून; भिक्खुणींमध्ये धम्मानुसार संरक्षण, निवारा आणि सुरक्षा प्रदान करून; उपासकांमध्ये धम्मानुसार संरक्षण, निवारा आणि सुरक्षा प्रदान करून; उपासिकांमध्ये धम्मानुसार संरक्षण, निवारा आणि सुरक्षा प्रदान करून, केवळ धम्माद्वारेच अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) धम्मचक्र प्रवर्तित करतात. ते धम्मचक्र या लोकात कोणत्याही श्रमणाद्वारे, ब्राह्मणाद्वारे, देवाद्वांरे, माराद्वारे, ब्रह्माद्वारे किंवा इतर कोणाहीद्वारे मागे फिरवले जाऊ शकत नाही.” तिसरे. 4. Yassaṃdisaṃsuttaṃ ४. यस्संगदिस सुत्त 134. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto yassaṃ yassaṃ disāyaṃ viharati, sakasmiṃyeva vijite viharati. १३४. “भिक्खूंनो, पाच अंगांनी युक्त असलेला, मस्तकावर राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा ज्या ज्या दिशेला राहतो, तो आपल्या स्वतःच्याच राज्यात राहतो.” ‘‘Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rājā khattiyo muddhāvasitto ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro; balavā kho pana hoti caturaṅginiyā senāya samannāgato assavāya ovādapaṭikarāya; pariṇāyako kho panassa hoti paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ; tassime cattāro dhammā yasaṃ paripācenti. So iminā yasapañcamena [Pg.134] dhammena samannāgato yassaṃ yassaṃ disāyaṃ viharati, sakasmiṃyeva vijite viharati. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti vijitāvīnaṃ. “कोणत्या पाच अंगांनी? येथे, भिक्खूंनो, मस्तकावर राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून सुजात (उत्कृष्ट कुळात जन्मलेला) असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची मातृवंश व पितृवंश परंपरा शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जात नाही किंवा त्याची निंदा केली जात नाही; तो समृद्ध असतो, त्याच्याकडे विपुल धनसंपत्ती आणि ऐश्वर्य असते, त्याचे खजिने आणि कोठारे पूर्ण भरलेली असतात; तो बलवान असतो, त्याच्याकडे त्याच्या आज्ञा पाळणारी आणि उपदेशांचे पालन करणारी चतुरंग सेना असते; त्याचा मुख्य सल्लागार (परिणायक) हा बुद्धिमान, चतुर, प्रज्ञावान आणि भूतकाळ, भविष्यकाळ व वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ असतो; हे चार गुण त्याच्या कीर्तीला वाढवतात. कीर्ती हा पाचवा गुण असलेल्या या पाच गुणांनी युक्त असलेला तो राजा ज्या ज्या दिशेला राहतो, तो आपल्या स्वतःच्याच राज्यात राहतो. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, विजयी राजांच्या बाबतीत असेच घडते.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yassaṃ yassaṃ disāyaṃ viharati, vimuttacittova viharati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu – rājāva khattiyo muddhāvasitto jātisampanno; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā – rājāva khattiyo muddhāvasitto aḍḍho mahaddhano mahābhogo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu – rājāva khattiyo muddhāvasitto balasampanno; paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā – rājāva khattiyo muddhāvasitto pariṇāyakasampanno; tassime cattāro dhammā vimuttiṃ paripācenti. So iminā vimuttipañcamena dhammena samannāgato yassaṃ yassaṃ disāyaṃ viharati vimuttacittova viharati. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, bhikkhave, hoti vimuttacittāna’’nti. Catutthaṃ. “त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू ज्या ज्या दिशेला राहतो, तो विमुक्तचित्त होऊनच राहतो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू शीलवान असतो; तो प्रातिमोक्ष संवराने संयमित होऊन राहतो, उत्तम आचार आणि गोचराने युक्त असतो, अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो – जसा मस्तकावर राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा सुजात असतो. तो बहुश्रुत असतो, ऐकलेले लक्षात ठेवणारा आणि ऐकलेल्याचा संग्रह करणारा असतो. जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थ आणि व्यंजनासह परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, अशा धम्मांचे त्याने विपुल श्रवण केलेले असते, ते धम्म त्याने मुखोद्गत केलेले असतात, मनात साठवलेले असतात, विचाराने तपासलेले असतात आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे जाणलेले असतात – जसा मस्तकावर राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा समृद्ध, विपुल धनसंपत्ती आणि ऐश्वर्य असलेला, खजिने आणि कोठारे पूर्ण भरलेला असतो. तो अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी दृढ प्रयत्नशील असतो, तो बलवान, दृढ पराक्रमी असतो आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली धुरा कधीही खाली ठेवत नाही – जसा मस्तकावर राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा बलसंपन्न असतो. तो प्रज्ञावान असतो; तो उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या, आर्य, भेदक आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो – जसा मस्तकावर राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा परिणायकसंपन्न असतो. त्याचे हे चार गुण त्याच्या विमुक्तीला परिपक्व करतात. विमुक्ती हा पाचवा गुण असलेल्या या पाच गुणांनी युक्त असलेला तो भिक्खू ज्या ज्या दिशेला राहतो, तो विमुक्तचित्त होऊनच राहतो. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, विमुक्तचित्त असलेल्यांच्या बाबतीत असेच घडते.” चौथे. 5. Paṭhamapatthanāsuttaṃ ५. प्रथम पत्थना सुत्त 135. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto rajjaṃ pattheti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; abhirūpo hoti [Pg.135] dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato; mātāpitūnaṃ piyo hoti manāpo; negamajānapadassa piyo hoti manāpo; yāni tāni raññaṃ khattiyānaṃ muddhāvasittānaṃ sippaṭṭhānāni hatthismiṃ vā assasmiṃ vā rathasmiṃ vā dhanusmiṃ vā tharusmiṃ vā tattha sikkhito hoti anavayo. १३५. “भिक्खूंनो, पाच अंगांनी युक्त असलेला, मस्तकावर राज्याभिषेक झालेल्या क्षत्रिय राजाचा ज्येष्ठ पुत्र राज्याची आकांक्षा धरतो. कोणत्या पाच अंगांनी? येथे, भिक्खूंनो, मस्तकावर राज्याभिषेक झालेल्या क्षत्रिय राजाचा ज्येष्ठ पुत्र माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून सुजात असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची मातृवंश व पितृवंश परंपरा शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जात नाही किंवा त्याची निंदा केली जात नाही; तो देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा आणि अत्यंत सुंदर शरीरकांतीने युक्त असतो; तो आपल्या माता-पित्यांचा अत्यंत प्रिय आणि आवडता असतो; तो नगरातील व ग्रामीण भागातील प्रजेचा अत्यंत प्रिय आणि आवडता असतो; आणि मस्तकावर राज्याभिषेक झालेल्या क्षत्रिय राजांसाठी आवश्यक असलेल्या हत्तीवर बसणे, घोड्यावर बसणे, रथ चालवणे, धनुर्विद्या किंवा तलवारबाजी यांसारख्या सर्व कलांमध्ये तो प्रशिक्षित आणि निपुण असतो.” ‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ khomhi ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi mātāpitūnaṃ piyo manāpo. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi negamajānapadassa piyo manāpo. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi yāni tāni raññaṃ khattiyānaṃ muddhāvasittānaṃ sippaṭṭhānāni hatthismiṃ vā assasmiṃ vā rathasmiṃ vā dhanusmiṃ vā tharusmiṃ vā, tattha sikkhito anavayo. Kasmāhaṃ rajjaṃ na pattheyya’nti! Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto rajjaṃ pattheti. “त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी सुजात आहे, सातव्या पिढीपर्यंत माझी मातृवंश-पितृवंश परंपरा शुद्ध आहे, जन्माच्या वादावरून माझ्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा माझी निंदा केली जाऊ शकत नाही. मग मी राज्याची इच्छा का करू नये! मी देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न आणि अत्यंत सुंदर शरीरयष्टीने युक्त आहे. मग मी राज्याची इच्छा का करू नये! मी माझ्या माता-पित्यांचा प्रिय आणि आवडता आहे. मग मी राज्याची इच्छा का करू नये! मी नगरातील आणि ग्रामीण भागातील लोकांचा प्रिय आणि आवडता आहे. मग मी राज्याची इच्छा का करू नये! अभिषिक्त क्षत्रिय राजांना आवश्यक असणाऱ्या हत्ती चालवणे, घोडेस्वारी करणे, रथ चालवणे, धनुर्विद्या आणि तलवारबाजी या सर्व कलांमध्ये मी पूर्णपणे प्रशिक्षित आणि निपुण आहे. मग मी राज्याची इच्छा का करू नये!’ भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला, अभिषिक्त क्षत्रिय राजाचा ज्येष्ठ पुत्र राज्याची इच्छा करतो.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ pattheti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Appābādho hoti appātaṅko, samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya; asaṭho hoti amāyāvī, yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. “त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आसवांच्या क्षयाची इच्छा करतो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या बोधीवर श्रद्धा ठेवतो – ‘ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत.’ तो निरोगी आणि व्याधीमुक्त असतो; त्याची पचनशक्ती समतोल असते, जी फार थंडही नसते आणि फार उष्णही नसते, तर मध्यम आणि साधनेसाठी अनुकूल असते; तो निष्कपट आणि मायारहित असतो, तो शास्त्यांकडे किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांकडे स्वतःला जसा आहे तसा प्रकट करतो; तो अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी दृढ प्रयत्नशील असतो, तो बलवान, पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या आचरणात तत्पर असतो; तो प्रज्ञावान असतो, उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या, आर्य, भेदक आणि दुःखाचा पूर्णपणे नाश करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो.” ‘‘Tassa [Pg.136] evaṃ hoti – ‘ahaṃ khomhi saddho, saddahāmi tathāgatassa bodhiṃ – itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. ‘Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi appābādho appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi asaṭho amāyāvī yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi āraddhavīriyo viharāmi akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi paññavā udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyya’nti! Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ patthetī’’ti. Pañcamaṃ. “त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी श्रद्धावान आहे, मी तथागतांच्या बोधीवर श्रद्धा ठेवतो – ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध...पे... देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. मग मी आसवांच्या क्षयाची इच्छा का करू नये! मी निरोगी आणि व्याधीमुक्त आहे, माझी पचनशक्ती समतोल आहे, जी फार थंडही नाही आणि फार उष्णही नाही, तर मध्यम आणि साधनेसाठी अनुकूल आहे. मग मी आसवांच्या क्षयाची इच्छा का करू नये! मी निष्कपट आणि मायारहित आहे, मी शास्त्यांकडे किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांकडे स्वतःला जसा आहे तसा प्रकट करतो. मग मी आसवांच्या क्षयाची इच्छा का करू नये! मी अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी दृढ प्रयत्नशील आहे, मी बलवान, पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या आचरणात तत्पर आहे. मग मी आसवांच्या क्षयाची इच्छा का करू नये! मी प्रज्ञावान आहे, उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या, आर्य, भेदक आणि दुःखाचा पूर्णपणे नाश करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त आहे. मग मी आसवांच्या क्षयाची इच्छा का करू नये!’ भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आसवांच्या क्षयाची इच्छा करतो.” पाचवे सुत्त समाप्त. 6. Dutiyapatthanāsuttaṃ ६. दुसरे पत्थना सुत्त 136. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto oparajjaṃ pattheti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato; mātāpitūnaṃ piyo hoti manāpo, balakāyassa piyo hoti manāpo; paṇḍito hoti viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. १३६. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला, अभिषिक्त क्षत्रिय राजाचा ज्येष्ठ पुत्र उपराजपदाची इच्छा करतो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूहो, अभिषिक्त क्षत्रिय राजाचा ज्येष्ठ पुत्र माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी सुजात असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची मातृवंश-पितृवंश परंपरा शुद्ध असते, जन्माच्या वादावरून त्याच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा त्याची निंदा केली जाऊ शकत नाही; तो देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न आणि अत्यंत सुंदर शरीरयष्टीने युक्त असतो; तो आपल्या माता-पित्यांचा प्रिय आणि आवडता असतो, तसेच सैन्याचा प्रिय आणि आवडता असतो; तो बुद्धिमान, चतुर, प्रज्ञावान आणि भूतकाळ, भविष्यकाळ व वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ असतो.” ‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ khomhi ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi mātāpitūnaṃ piyo [Pg.137] manāpo. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi balakāyassa piyo manāpo. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. Kasmāhaṃ oparajjaṃ na pattheyya’nti! Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto oparajjaṃ pattheti. “त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी सुजात आहे, सातव्या पिढीपर्यंत माझी मातृवंश-पितृवंश परंपरा शुद्ध आहे, जन्माच्या वादावरून माझ्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा माझी निंदा केली जाऊ शकत नाही. मग मी उपराजपदाची इच्छा का करू नये! मी देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न आणि अत्यंत सुंदर शरीरयष्टीने युक्त आहे. मग मी उपराजपदाची इच्छा का करू नये! मी माझ्या माता-पित्यांचा प्रिय आणि आवडता आहे. मग मी उपराजपदाची इच्छा का करू नये! मी सैन्याचा प्रिय आणि आवडता आहे. मग मी उपराजपदाची इच्छा का करू नये! मी बुद्धिमान, चतुर, प्रज्ञावान आणि भूतकाळ, भविष्यकाळ व वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ आहे. मग मी उपराजपदाची इच्छा का करू नये!’ भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला, अभिषिक्त क्षत्रिय राजाचा ज्येष्ठ पुत्र उपराजपदाची इच्छा करतो.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ pattheti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto hoti; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. “त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आसवांच्या क्षयाची इच्छा करतो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू शीलवान असतो...पे... शील नियमांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो; तो बहुश्रुत असतो...पे... प्रज्ञेने सत्याचा चांगला वेध घेतलेला असतो; चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये त्याचे चित्त चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित असते; तो अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी दृढ प्रयत्नशील असतो, तो बलवान, पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या आचरणात तत्पर असतो; तो प्रज्ञावान असतो, उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या, आर्य, भेदक आणि दुःखाचा पूर्णपणे नाश करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो.” ‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ khomhi sīlavā, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharāmi ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhāmi sikkhāpadesu. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi bahussuto sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpā me dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi āraddhavīriyo viharāmi akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyyaṃ! Ahaṃ khomhi paññavā udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Kasmāhaṃ āsavānaṃ khayaṃ na pattheyya’nti! Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ patthetī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “त्या भिक्खूच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी शीलवान आहे, पातिमोक्ख संवराने संवरित होऊन राहतो, आचार आणि गोचराने संपन्न आहे, अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा आहे, आणि समादान करून शिक्षापदांचे पालन करतो. मग मी आसवांच्या क्षयाची (नाशाची) आकांक्षा का करू नये! मी बहुश्रुत आहे, श्रुत धरून ठेवणारा आहे, श्रुताचा संचय करणारा आहे. जे धर्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहेत, जे केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, असे धर्म मी बहुश्रुत केले आहेत, कंठस्थ केले आहेत, वाणीने सराव केला आहे, मनाने चिंतन केले आहे आणि दृष्टीने पूर्णपणे जाणले आहे. मग मी आसवांच्या क्षयाची आकांक्षा का करू नये! माझे चित्त चार सतिपट्ठानांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित आहे. मग मी आसवांच्या क्षयाची आकांक्षा का करू नये! मी अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ वीर्य (प्रयत्न) करणारा आहे, बलवान आहे, दृढ पराक्रमी आहे आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत जबाबदारी न सोडणारा आहे. मग मी आसवांच्या क्षयाची आकांक्षा का करू नये! मी प्रज्ञावान आहे, उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या, आर्यांच्या, भेदक आणि दुःखाचा सम्यक क्षय करणाऱ्या प्रज्ञेने संपन्न आहे. मग मी आसवांच्या क्षयाची आकांक्षा का करू नये!’ भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी संपन्न असलेला भिक्खू आसवांच्या क्षयाची आकांक्षा करतो.” सहावे सूत्र समाप्त। 7. Appaṃsupatisuttaṃ ७. अप्पंसुपति सुत्त (अल्प निद्रा सूत्र) 137. ‘‘Pañcime[Pg.138], bhikkhave, appaṃ rattiyā supanti, bahuṃ jagganti. Katame pañca? Itthī, bhikkhave, purisādhippāyā appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Puriso, bhikkhave, itthādhippāyo appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Coro, bhikkhave, ādānādhippāyo appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Rājā, bhikkhave, rājakaraṇīyesu yutto appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Bhikkhu, bhikkhave, visaṃyogādhippāyo appaṃ rattiyā supati, bahuṃ jaggati. Ime kho, bhikkhave, pañca appaṃ rattiyā supanti, bahuṃ jaggantī’’ti. Sattamaṃ. १३७. “भिक्खूंनो, हे पाच जण रात्री खूप कमी झोपतात आणि जास्त वेळ जागे राहतात. कोणते पाच? भिक्खूंनो, पुरुषाची इच्छा करणारी स्त्री रात्री कमी झोपते आणि जास्त वेळ जागी राहते. भिक्खूंनो, स्त्रीची इच्छा करणारा पुरुष रात्री कमी झोपतो आणि जास्त वेळ जागा राहतो. भिक्खूंनो, चोरी करण्याची इच्छा असणारा चोर रात्री कमी झोपतो आणि जास्त वेळ जागा राहतो. भिक्खूंनो, राजा आपल्या राजकार्यात व्यस्त असल्यामुळे रात्री कमी झोपतो आणि जास्त वेळ जागा राहतो. भिक्खूंनो, विसंयोगाची (बंधनांतून मुक्तीची किंवा निर्वाणाची) इच्छा असणारा भिक्खू रात्री कमी झोपतो आणि जास्त वेळ जागा राहतो. भिक्खूंनो, हे पाच जण रात्री कमी झोपतात आणि जास्त वेळ जागे राहतात.” सातवे सूत्र समाप्त। 8. Bhattādakasuttaṃ ८. भत्तादक सुत्त (अन्न भक्षक सूत्र) 138. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo bhattādako ca hoti okāsapharaṇo ca laṇḍasāraṇo ca salākaggāhī ca rañño nāgotveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño nāgo bhattādako ca okāsapharaṇo ca laṇḍasāraṇo ca salākaggāhī ca, rañño nāgotveva saṅkhaṃ gacchati. १३८. “भिक्खूंनो, पाच अंगांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती केवळ अन्न खाणारा, जागा व्यापणारा, विष्ठा टाकणारा आणि मोजणीच्या वेळी शलाका (काठी) घेणारा ठरतो, तरीही त्याला ‘राजाचा हत्ती’ म्हणूनच गणले जाते. कोणते पाच? भिक्खूंनो, या जगात राजाचा हत्ती रूपांना सहन करू शकत नाही, शब्दांना सहन करू शकत नाही, गंधांना सहन करू शकत नाही, रसांना सहन करू शकत नाही आणि स्पर्शांना सहन करू शकत नाही. भिक्खूंनो, या पाच अंगांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती केवळ अन्न खाणारा, जागा व्यापणारा, विष्ठा टाकणारा आणि शलाका घेणारा ठरतो, तरीही त्याला ‘राजाचा हत्ती’ म्हणूनच गणले जाते.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhattādako ca hoti, okāsapharaṇo ca mañcapīṭhamaddano ca salākaggāhī ca, bhikkhutveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhattādako ca hoti okāsapharaṇo ca mañcapīṭhamaddano ca salākaggāhī ca, bhikkhutveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू केवळ अन्न खाणारा, जागा व्यापणारा, मंचक व पीठ (खाटा व आसने) मोडणारा आणि मोजणीच्या वेळी शलाका घेणारा ठरतो, तरीही त्याला ‘भिक्खू’ म्हणूनच गणले जाते. कोणते पाच? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू रूपांना सहन करू शकत नाही, शब्दांना सहन करू शकत नाही, गंधांना सहन करू शकत नाही, रसांना सहन करू शकत नाही आणि स्पर्शांना सहन करू शकत नाही. भिक्खूंनो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू केवळ अन्न खाणारा, जागा व्यापणारा, मंचक व पीठ मोडणारा आणि शलाका घेणारा ठरतो, तरीही त्याला ‘भिक्खू’ म्हणूनच गणले जाते.” आठवे सूत्र समाप्त। 9. Akkhamasuttaṃ ९. अक्खम सुत्त (असह्य सूत्र) 139. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo na rājāraho hoti na rājabhoggo, na rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati[Pg.139]. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ. १३९. “भिक्खूंनो, पाच अंगांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती राजासाठी योग्य नसतो, राजाच्या उपयोगाचा नसतो आणि राजाचे अंग (वैशिष्ट्य) म्हणून गणला जात नाही. कोणत्या पाच अंगांनी? भिक्खूंनो, या जगात राजाचा हत्ती रूपांना सहन करू शकत नाही, शब्दांना सहन करू शकत नाही, गंधांना सहन करू शकत नाही, रसांना सहन करू शकत नाही आणि स्पर्शांना सहन करू शकत नाही.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rūpānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthikāyaṃ vā disvā assakāyaṃ vā disvā rathakāyaṃ vā disvā pattikāyaṃ vā disvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rūpānaṃ. “आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती रूपांना कसा काय सहन करू शकत नाही? भिक्खूंनो, या जगात राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर हत्तींचे सैन्य, घोड्यांचे सैन्य, रथांचे सैन्य किंवा पायदळ पाहून घाबरतो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धात उतरू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती रूपांना सहन करू शकत नाही.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti saddānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthisaddaṃ vā sutvā assasaddaṃ vā sutvā rathasaddaṃ vā sutvā pattisaddaṃ vā sutvā bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddaṃ vā sutvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti saddānaṃ. “आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती शब्दांना कसा काय सहन करू शकत नाही? भिक्खूंनो, या जगात राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर हत्तींचे आवाज, घोड्यांचे आवाज, रथांचे आवाज, पायदळाचे आवाज किंवा भेरी, ढोल, शंख आणि नगारे यांचे आवाज ऐकून घाबरतो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धात उतरू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती शब्दांना सहन करू शकत नाही.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti gandhānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ye te rañño nāgā abhijātā saṅgāmāvacarā tesaṃ muttakarīsassa gandhaṃ ghāyitvā saṃsīdati visīdati, na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti gandhānaṃ. “आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती गंधांना कसा काय सहन करू शकत नाही? भिक्खूंनो, या जगात राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर जे कुलीन आणि युद्धात अनुभवी असलेले राजाचे हत्ती आहेत, त्यांच्या मलमूत्राचा वास घेऊन घाबरतो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धात उतरू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती गंधांना सहन करू शकत नाही.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rasānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānito dvīhi vā tīhi vā catūhi vā pañcahi vā tiṇodakadattīhi vimānito saṃsīdati visīdati, na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti rasānaṃ. “आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती रसांना कसा काय सहन करू शकत नाही? भिक्खूंनो, या जगात राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर जर त्याला एक वेळ किंवा दोन, तीन, चार किंवा पाच वेळा गवत व पाणी न मिळाल्यामुळे त्याचा मानभंग झाला, तर तो घाबरतो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धात उतरू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती रसांना सहन करू शकत नाही.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti phoṭṭhabbānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ekena vā saravegena viddho, dvīhi vā tīhi vā catūhi vā pañcahi vā saravegehi viddho saṃsīdati visīdati, na [Pg.140] santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo akkhamo hoti phoṭṭhabbānaṃ. “आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती स्पर्शांना कसा काय सहन करू शकत नाही? भिक्खूंनो, या जगात राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर जर त्याला एक बाण लागला, किंवा दोन, तीन, चार किंवा पाच बाण लागले, तर तो घाबरतो, मागे सरकतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धात उतरू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती स्पर्शांना सहन करू शकत नाही.” ‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño nāgo na rājāraho hoti na rājabhoggo na rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. “भिक्खूंनो, या पाच अंगांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती राजासाठी योग्य नसतो, राजाच्या उपयोगाचा नसतो आणि राजाचे अंग म्हणून गणला जात नाही.” ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato bhikkhu na āhuneyyo hoti na pāhuneyyo na dakkhiṇeyyo na añjalikaraṇīyo na anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ, akkhamo saddānaṃ, akkhamo gandhānaṃ, akkhamo rasānaṃ, akkhamo phoṭṭhabbānaṃ. भिक्खूंनो, त्याचप्रमाणे, पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य नसतो, पाहुनेय्य नसतो, दक्खिणेय्य नसतो, अंजलि-करणीय नसतो आणि जगासाठी अनुत्तर पुण्यक्षेत्र नसतो. कोणत्या पाच अंगांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू रूपांविषयी अक्षम असतो, शब्दांविषयी अक्षम असतो, गंधांविषयी अक्षम असतो, रसांविषयी अक्षम असतो आणि स्पर्शांविषयी अक्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye rūpe sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rūpānaṃ. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू रूपांविषयी अक्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या रूपावर आसक्त होतो आणि आपले चित्त एकाग्र करू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू रूपांविषयी अक्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti saddānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu sotena saddaṃ sutvā rajanīye sadde sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti saddānaṃ. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू शब्दांविषयी अक्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कानांनी शब्द ऐकून, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या शब्दावर आसक्त होतो आणि आपले चित्त एकाग्र करू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू शब्दांविषयी अक्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti gandhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu ghānena gandhaṃ ghāyitvā rajanīye gandhe sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti gandhānaṃ. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू गंधांविषयी अक्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू नाकाने गंध घेऊन, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गंधावर आसक्त होतो आणि आपले चित्त एकाग्र करू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू गंधांविषयी अक्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rasānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu jivhāya rasaṃ sāyitvā rajanīye rase sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti rasānaṃ. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू रसांविषयी अक्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू जिभेने रस चाखून, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या रसावर आसक्त होतो आणि आपले चित्त एकाग्र करू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू रसांविषयी अक्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti phoṭṭhabbānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā rajanīye phoṭṭhabbe sārajjati, na sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhamo hoti phoṭṭhabbānaṃ. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू स्पर्शांविषयी अक्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू शरीराने स्पर्शाचा अनुभव घेऊन, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या स्पर्शावर आसक्त होतो आणि आपले चित्त एकाग्र करू शकत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू स्पर्शांविषयी अक्षम असतो. ‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu na āhuneyyo hoti na pāhuneyyo na dakkhiṇeyyo na añjalikaraṇīyo na anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य नसतो, पाहुनेय्य नसतो, दक्खिणेय्य नसतो, अंजलि-करणीय नसतो आणि जगासाठी अनुत्तर पुण्यक्षेत्र नसतो. ‘‘Pañcahi[Pg.141], bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ. भिक्खूंनो, पाच अंगांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपभोगासाठी असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणूनच गणला जातो. कोणत्या पाच अंगांनी? येथे, भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती रूपांविषयी क्षम असतो, शब्दांविषयी क्षम असतो, गंधांविषयी क्षम असतो, रसांविषयी क्षम असतो आणि स्पर्शांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rūpānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthikāyaṃ vā disvā assakāyaṃ vā disvā rathakāyaṃ vā disvā pattikāyaṃ vā disvā na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rūpānaṃ. आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती रूपांविषयी क्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर हत्तींचे सैन्य, घोड्यांचे सैन्य, रथांचे सैन्य किंवा पायदळ सैन्य पाहून घाबरत नाही, मागे हटत नाही, धीर धरून उभा राहतो आणि युद्धात उतरण्यास समर्थ असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती रूपांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti saddānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthisaddaṃ vā sutvā assasaddaṃ vā sutvā rathasaddaṃ vā sutvā pattisaddaṃ vā sutvā bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddaṃ vā sutvā na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti saddānaṃ. आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती शब्दांविषयी क्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर हत्तींचे आवाज, घोड्यांचे आवाज, रथांचे आवाज, पायदळाचे आवाज किंवा भेरी, पणव, शंख आणि दुंदुभींचे आवाज ऐकून घाबरत नाही, मागे हटत नाही, धीर धरून उभा राहतो आणि युद्धात उतरण्यास समर्थ असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती शब्दांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti gandhānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ye te rañño nāgā abhijātā saṅgāmāvacarā tesaṃ muttakarīsassa gandhaṃ ghāyitvā na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti gandhānaṃ. आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती गंधांविषयी क्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर, जे उच्च कुळातील आणि युद्धात अनुभवी असलेले शत्रूचे हत्ती असतात, त्यांच्या मलमूत्राचा गंध घेऊनही घाबरत नाही, मागे हटत नाही, धीर धरून उभा राहतो आणि युद्धात उतरण्यास समर्थ असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती गंधांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rasānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ekissā vā tiṇodakadattiyā vimānito dvīhi vā tīhi vā catūhi vā pañcahi vā tiṇodakadattīhi vimānito na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti rasānaṃ. आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती रसांविषयी क्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर, त्याला एकदा गवत व पाणी न मिळाल्यामुळे किंवा दोनदा, तीनदा, चारदा अथवा पाचदा गवत व पाणी न मिळाल्यामुळे तो घाबरत नाही, मागे हटत नाही, धीर धरून उभा राहतो आणि युद्धात उतरण्यास समर्थ असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती रसांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti phoṭṭhabbānaṃ? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato ekena vā saravegena viddho, dvīhi vā tīhi vā catūhi vā pañcahi vā saravegehi viddho na saṃsīdati na visīdati, santhambhati sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khamo hoti phoṭṭhabbānaṃ. आणि भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती स्पर्शांविषयी क्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर, एका बाणाने विद्ध झाला तरी, किंवा दोन, तीन, चार अथवा पाच बाणांनी विद्ध झाला तरी घाबरत नाही, मागे हटत नाही, धीर धरून उभा राहतो आणि युद्धात उतरण्यास समर्थ असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे राजाचा हत्ती स्पर्शांविषयी क्षम असतो. ‘‘Imehi [Pg.142] kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. भिक्खूंनो, या पाच अंगांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपभोगासाठी असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणूनच गणला जातो. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ. भिक्खूंनो, त्याचप्रमाणे, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य असतो, पाहुनेय्य असतो, दक्खिणेय्य असतो, अंजलि-करणीय असतो आणि जगासाठी अनुत्तर पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू रूपांविषयी क्षम असतो, शब्दांविषयी क्षम असतो, गंधांविषयी क्षम असतो, रसांविषयी क्षम असतो आणि स्पर्शांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye rūpe na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू रूपांविषयी क्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या रूपावर आसक्त होत नाही आणि आपले चित्त एकाग्र करू शकतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू रूपांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti saddānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu sotena saddaṃ sutvā rajanīye sadde na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti saddānaṃ. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू शब्दांविषयी क्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कानांनी शब्द ऐकून, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या शब्दावर आसक्त होत नाही आणि आपले चित्त एकाग्र करू शकतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू शब्दांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti gandhānaṃ. Idha, bhikkhave, bhikkhu ghānena gandhaṃ ghāyitvā rajanīye gandhe na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti gandhānaṃ. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू गंधांविषयी क्षम कसा असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू नाकाने गंध घेऊन, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गंधावर आसक्त होत नाही आणि आपले चित्त एकाग्र करू शकतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू गंधांविषयी क्षम असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rasānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu jivhāya rasaṃ sāyitvā rajanīye rase na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rasānaṃ. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू रसांचा (चवींचा) सहन करणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू जिभेने रसाची चव घेऊन, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या रसात अडकत नाही आणि आपले चित्त एकाग्र करण्यास समर्थ होतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू रसांचा सहन करणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti phoṭṭhabbānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā rajanīye phoṭṭhabbe na sārajjati, sakkoti cittaṃ samādahituṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti phoṭṭhabbānaṃ. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू स्पर्शविषयांचा सहन करणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू शरीराने स्पर्शाचा अनुभव घेऊन, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या स्पर्शात अडकत नाही आणि आपले चित्त एकाग्र करण्यास समर्थ होतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू स्पर्शविषयांचा सहन करणारा होतो. ‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Navamaṃ. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय (दूरवरून आणलेले दान स्वीकारण्यास योग्य), पाहुनेय (पाहुण्यांसाठी ठेवलेले दान स्वीकारण्यास योग्य), दक्खिणेय (परलोकावर श्रद्धा ठेवून दिलेले दान स्वीकारण्यास योग्य), अंजलीकरणीय (हात जोडून नमस्कार करण्यास योग्य) आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र होतो.” नववे (सुत्त समाप्त). 10. Sotasuttaṃ १०. सोत सुत्त 140. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi [Pg.143] pañcahi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo sotā ca hoti, hantā ca, rakkhitā ca, khantā ca, gantā ca. १४०. भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती राजासाठी योग्य, राजाच्या उपभोगासाठी योग्य आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती ऐकणारा, शत्रूचा नाश करणारा, रक्षण करणारा, सहन करणारा आणि वेगाने जाणारा असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo sotā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo yamenaṃ hatthidammasārathi kāraṇaṃ kāreti – yadi vā katapubbaṃ yadi vā akatapubbaṃ – taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto suṇāti. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo sotā hoti. आणि भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती ऐकणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती, त्याला शिकवणारा (माहुत) जे काही काम करायला सांगतो – मग ते आधी केलेले असो वा नसो – त्याकडे पूर्ण लक्ष देतो, मनात साठवतो, आपले संपूर्ण चित्त त्यावर केंद्रित करतो आणि एकाग्रतेने ऐकतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती ऐकणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo hantā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthimpi hanati, hatthāruhampi hanati, assampi hanati, assāruhampi hanati, rathampi hanati, rathikampi hanati, pattikampi hanati. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo hantā hoti. आणि भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती शत्रूचा नाश करणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर हत्तींचाही नाश करतो, हत्तीस्वारांचाही नाश करतो, घोड्यांचाही नाश करतो, घोडस्वारांचाही नाश करतो, रथांचाही नाश करतो, रथस्वारांचाही नाश करतो आणि पायदळ सैनिकांचाही नाश करतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती शत्रूचा नाश करणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo rakkhitā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato rakkhati purimaṃ kāyaṃ, rakkhati pacchimaṃ kāyaṃ, rakkhati purime pāde, rakkhati pacchime pāde, rakkhati sīsaṃ, rakkhati kaṇṇe, rakkhati dante, rakkhati soṇḍaṃ, rakkhati vāladhiṃ, rakkhati hatthāruhaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo rakkhitā hoti. आणि भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती रक्षण करणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर आपल्या शरीराच्या पुढच्या भागाचे रक्षण करतो, मागच्या भागाचे रक्षण करतो, पुढच्या पायांचे रक्षण करतो, मागच्या पायांचे रक्षण करतो, डोक्याचे रक्षण करतो, कानांचे रक्षण करतो, दातांचे रक्षण करतो, सोंडेचे रक्षण करतो, शेपटीचे रक्षण करतो आणि आपल्या माहुताचे (हत्तीस्वाराचे) रक्षण करतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती रक्षण करणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khantā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato khamo hoti sattippahārānaṃ asippahārānaṃ usuppahārānaṃ pharasuppahārānaṃ bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khantā hoti. आणि भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती सहन करणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर भाल्यांचे प्रहार, तलवारींचे प्रहार, बाणांचे प्रहार, कुऱ्हाडींचे प्रहार आणि ढोल, नगारे, शंख व इतर वाद्यांचे भयानक आवाज सहन करतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती सहन करणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo gantā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo yamenaṃ hatthidammasārathi disaṃ peseti – yadi vā gatapubbaṃ yadi vā agatapubbaṃ – taṃ khippameva gantā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo gantā hoti. आणि भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती वेगाने जाणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती, त्याला शिकवणारा (माहुत) ज्या दिशेला पाठवतो – मग ती आधी पाहिलेली असो वा नसो – तिथे अत्यंत वेगाने जातो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, राजाचा हत्ती वेगाने जाणारा होतो. ‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgaṃtveva saṅkhaṃ gacchati. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती राजासाठी योग्य, राजाच्या उपभोगासाठी योग्य आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो. ‘‘Evamevaṃ [Pg.144] kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sotā ca hoti, hantā ca, rakkhitā ca, khantā ca, gantā ca. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलीकरणीय आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू ऐकणारा, नाश करणारा, रक्षण करणारा, सहन करणारा आणि जाणारा असतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sotā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne aṭṭhiṃkatvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sotā hoti. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू ऐकणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयाचे प्रवचन होत असताना, भिक्षू त्याकडे पूर्ण लक्ष देतो, मनात साठवतो, आपले संपूर्ण चित्त त्यावर केंद्रित करतो आणि एकाग्रतेने धम्म ऐकतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू ऐकणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu hantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, pajahati vinodeti (hanati) byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ…pe… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti, pajahati vinodeti (hanati) byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu hantā hoti. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू नाश करणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू मनात उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही, तर त्याचा त्याग करतो, त्याला दूर करतो, नष्ट करतो, नाहीसा करतो आणि पुन्हा उत्पन्न होऊ देत नाही; मनात उत्पन्न झालेल्या व्यापादवितर्काला...पे०... मनात उत्पन्न झालेल्या विहिंसावितर्काला...पे०... वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या वाईट, अकुशल विचारांना थारा देत नाही, तर त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो, नाहीसे करतो आणि पुन्हा उत्पन्न होऊ देत नाही. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू नाश करणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu rakkhitā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rakkhitā hoti. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू रक्षण करणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य आकाराचे किंवा तपशीलाचे ग्रहण करत नाही. ज्या कारणाने डोळ्यांचे इंद्रिय असंयत ठेवून विहरणाऱ्या व्यक्तीवर लोभ आणि दौर्मनस्य हे वाईट अकुशल धर्म प्रभाव टाकू शकतात, त्या डोळ्यांचे इंद्रियाच्या संयमासाठी तो प्रयत्न करतो; डोळ्यांच्या इंद्रियाचे रक्षण करतो आणि डोळ्यांच्या इंद्रियावर संयम ठेवतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने चव घेऊन... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धम्माचे ज्ञान झाल्यावर तो त्याच्या बाह्य आकाराचे किंवा तपशीलाचे ग्रहण करत नाही. ज्या कारणाने मनाचे इंद्रिय असंयत ठेवून विहरणाऱ्या व्यक्तीवर लोभ आणि दौर्मनस्य हे वाईट अकुशल धर्म प्रभाव टाकू शकतात, त्या मनाच्या इंद्रियाच्या संयमासाठी तो प्रयत्न करतो; मनाच्या इंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनाच्या इंद्रियावर संयम ठेवतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू रक्षण करणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsa pasamphassānaṃ; duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ [Pg.145] adhivāsakajātiko hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khantā hoti. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू सहन करणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू थंडी, उष्णता, भूक, तहान, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे स्पर्श सहन करतो; अपमानास्पद व कटू शब्दांचे प्रहार सहन करतो; शरीरात उत्पन्न झालेल्या अत्यंत वेदनादायक, तीव्र, कठीण, कटू, अप्रिय, अमनाविरुद्ध आणि प्राणघातक शारीरिक वेदना सहन करण्याची वृत्ती बाळगतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू सहन करणारा होतो. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu gantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yā sā disā agatapubbā iminā dīghena addhunā, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ, taṃ khippaññeva gantā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu gantā hoti. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू जाणारा कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, या दीर्घ संसार प्रवासात ज्या दिशेला तो पूर्वी कधीही गेला नाही – म्हणजेच सर्व संस्कारांचा उपशम, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, वैराग्य, निरोध, निर्वाण – त्या निर्वाणाप्रत तो अत्यंत वेगाने जातो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू जाणारा होतो. ‘‘Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Dasamaṃ. "भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय (दूरवरून आणलेले दान स्वीकारण्यास योग्य) असतो...पे... जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र असतो." दहावे. Rājavaggo catuttho. चौथा राजवर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचे उद्दान (विषयसूची) – Cakkānuvattanā rājā, yassaṃdisaṃ dve ceva patthanā; Appaṃsupati bhattādo, akkhamo ca sotena cāti. चक्र, अनुवर्तन, राजा, ज्या दिशेला, दोन प्रार्थना; अल्प झोप घेणारा, भोजन करणारा, अक्षम आणि श्रोता. (15) 5. Tikaṇḍakīvaggo (१५) ५. तिकण्डकी वर्ग 1. Avajānātisuttaṃ १. अवजानाति सुत्त 141. ‘‘Pañcime, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Datvā avajānāti, saṃvāsena avajānāti, ādheyyamukho hoti, lolo hoti, mando momūho hoti. १४१. "भिक्षूंनो, या जगात पाच प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते पाच? देऊन अवहेलना करणारा, एकत्र राहिल्याने अवहेलना करणारा, ऐकीव गोष्टींवर चटकन विश्वास ठेवणारा (आधेयमुख), चंचल आणि मंद-मूढ." ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo datvā avajānāti? Idha, bhikkhave, puggalo puggalassa deti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ demi; ayaṃ paṭiggaṇhātī’ti. Tamenaṃ datvā avajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo datvā avajānāti. "आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती देऊन अवहेलना कशी करते? येथे, भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला चीवर, पिंडपात (भिक्षा), शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व आवश्यक वस्तू दान देते. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी देतोय आणि हा स्वीकारतोय.' असे देऊन तो त्याची अवहेलना करतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती देऊन अवहेलना करते." ‘‘Kathañca[Pg.146], bhikkhave, puggalo saṃvāsena avajānāti? Idha, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ saṃvasati dve vā tīṇi vā vassāni. Tamenaṃ saṃvāsena avajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo saṃvāsena avajānāti. "आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती एकत्र राहिल्याने अवहेलना कशी करते? येथे, भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीसोबत दोन किंवा तीन वर्षे एकत्र राहते. एकत्र राहिल्यामुळे ती त्याची अवहेलना करते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती एकत्र राहिल्याने अवहेलना करते." ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo ādheyyamukho hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo parassa vaṇṇe vā avaṇṇe vā bhāsiyamāne taṃ khippaññeva adhimuccitā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ādheyyamukho hoti. "आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती ऐकीव गोष्टींवर चटकन विश्वास ठेवणारी (आधेयमुख) कशी होते? येथे, भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीची स्तुती किंवा निंदा केली जात असताना, त्यावर लगेचच विश्वास ठेवते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती ऐकीव गोष्टींवर चटकन विश्वास ठेवणारी होते." ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo lolo hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ittarasaddho hoti ittarabhattī ittarapemo ittarappasādo. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo lolo hoti. "आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती चंचल कशी होते? येथे, भिक्षूंनो, एखाद्या व्यक्तीची श्रद्धा अल्प असते, भक्ती अल्प असते, प्रेम अल्प असते आणि प्रसन्नता (आदर) अल्प असते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती चंचल होते." ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo mando momūho hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kusalākusale dhamme na jānāti, sāvajjānavajje dhamme na jānāti, hīnappaṇīte dhamme na jānāti, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme na jānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo mando momūho hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ. "आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती मंद व मूढ कशी होते? येथे, भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती कुशल आणि अकुशल धर्म (गोष्टी) जाणत नाही; सदोष आणि निर्दोष धर्म जाणत नाही; हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) धर्म जाणत नाही; कृष्ण (काळे/वाईट) आणि शुक्ल (पांढरे/चांगले) व त्यांचे प्रतिभाग असणारे धर्म जाणत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती मंद व मूढ होते. भिक्षूंनो, हे पाच प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत." पहिले. 2. Ārabhatisuttaṃ २. आरभति सुत्त 142. ‘‘Pañcime, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. १४२. "भिक्षूंनो, या जगात पाच प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते पाच? येथे, भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती अपराध करते आणि पश्चात्तापही करते; परंतु ती त्या चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात." ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo ārabhati, na vippaṭisārī hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. "पुन्हा, भिक्षूंनो, येथे एखादी व्यक्ती अपराध करते, पण पश्चात्ताप करत नाही; आणि ती त्या चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात." ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ārabhati, vippaṭisārī hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. "पुन्हा, भिक्षूंनो, येथे एखादी व्यक्ती अपराध करत नाही, पण पश्चात्ताप करते; आणि ती त्या चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात." ‘‘Idha [Pg.147] pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. "पुन्हा, भिक्षूंनो, येथे एखादी व्यक्ती अपराधही करत नाही आणि पश्चात्तापही करत नाही; आणि ती त्या चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात." ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti; tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. "पुन्हा, भिक्षूंनो, येथे एखादी व्यक्ती अपराधही करत नाही आणि पश्चात्तापही करत नाही; आणि ती त्या चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणते, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात." ‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti, sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu ; evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’’ti. "त्यांच्यामध्ये, भिक्षूंनो, जो व्यक्ती अपराध करतो आणि पश्चात्तापही करतो, आणि त्या चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात, त्याला असे म्हटले पाहिजे – 'आयुष्यमानांच्या ठिकाणी अपराधातून उत्पन्न झालेले आसव विद्यमान आहेत आणि पश्चात्तापातून उत्पन्न झालेले आसव वाढत आहेत. हे चांगले होईल की आयुष्यमानांनी अपराधातून उत्पन्न झालेल्या आसवांचा त्याग करून, पश्चात्तापातून उत्पन्न झालेल्या आसवांचे निवारण करून चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करावी. अशा प्रकारे आयुष्यमान या पाचव्या व्यक्तीसमान होतील.'" ‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā na pavaḍḍhanti, sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya cittaṃ paññañca bhāvetu; evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’’ti. "त्यांच्यामध्ये, भिक्षूंनो, जो व्यक्ती अपराध करतो पण पश्चात्ताप करत नाही, आणि त्या चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात, त्याला असे म्हटले पाहिजे – 'आयुष्यमानांच्या ठिकाणी अपराधातून उत्पन्न झालेले आसव विद्यमान आहेत, परंतु पश्चात्तापातून उत्पन्न झालेले आसव वाढत नाहीत. हे चांगले होईल की आयुष्यमानांनी अपराधातून उत्पन्न झालेल्या आसवांचा त्याग करून चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करावी. अशा प्रकारे आयुष्यमान या पाचव्या व्यक्तीसमान होतील.'" ‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo na ārabhati vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti, sādhu vatāyasmā vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu; evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’’ ti. "त्यांच्यामध्ये, भिक्षूंनो, जो व्यक्ती अपराध करत नाही पण पश्चात्ताप करतो, आणि त्या चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात, त्याला असे म्हटले पाहिजे – 'आयुष्यमानांच्या ठिकाणी अपराधातून उत्पन्न झालेले आसव विद्यमान नाहीत, परंतु पश्चात्तापातून उत्पन्न झालेले आसव वाढत आहेत. हे चांगले होईल की आयुष्यमानांनी पश्चात्तापातून उत्पन्न झालेल्या आसवांचे निवारण करून चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करावी. अशा प्रकारे आयुष्यमान या पाचव्या व्यक्तीसमान होतील.'" ‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā [Pg.148] akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā na pavaḍḍhanti, sādhu vatāyasmā cittaṃ paññañca bhāvetu; evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’’ti. "त्यांच्यामध्ये, भिक्षूंनो, जो व्यक्ती अपराधही करत नाही आणि पश्चात्तापही करत नाही, आणि त्या चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात, त्याला असे म्हटले पाहिजे – 'आयुष्यमानांच्या ठिकाणी अपराधातून उत्पन्न झालेले आसव विद्यमान नाहीत आणि पश्चात्तापातून उत्पन्न झालेले आसवही वाढत नाहीत. हे चांगले होईल की आयुष्यमानांनी चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करावी. अशा प्रकारे आयुष्यमान या पाचव्या व्यक्तीसमान होतील.'" ‘‘Iti kho, bhikkhave, ime cattāro puggalā amunā pañcamena puggalena evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇantī’’ti. Dutiyaṃ. "अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती या पाचव्या व्यक्तीद्वारे अशा प्रकारे उपदेशित आणि अनुशासित केले असता, अनुक्रमाने आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतात." दुसरे. 3. Sārandadasuttaṃ ३. सारंदद सुत्त 143. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Tena kho pana samayena pañcamattānaṃ licchavisatānaṃ sārandade cetiye sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ pañcannaṃ? Hatthiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, assaratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, maṇiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, itthiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, gahapatiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti. १४३. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. त्या वेळी सारंदद चैत्यामध्ये एकत्र जमलेल्या व बसलेल्या सुमारे पाचशे लिच्छवी राजपुत्रांमध्ये हा संवाद सुरू झाला – 'जगात पाच रत्नांचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे. कोणत्या पाच? जगात हत्ती-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे, जगात अश्व-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे, जगात मणी-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे, जगात स्त्री-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे, जगात गृहपती-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे. या पाच रत्नांचा प्रादुर्भाव जगात दुर्मिळ आहे.' Atha kho te licchavī magge purisaṃ ṭhapesuṃ – ‘‘yadā tvaṃ, ambho purisa, passeyyāsi bhagavantaṃ, atha amhākaṃ āroceyyāsī’’ti. Addasā kho so puriso bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna yena te licchavī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te licchavī etadavoca – ‘‘ayaṃ so, bhante, bhagavā gacchati arahaṃ sammāsambuddho; yassadāni kālaṃ maññathā’’ti. त्यानंतर त्या लिच्छवींनी रस्त्यावर एका माणसाला उभे केले आणि सांगितले – 'हे माणसा, जेव्हा तू भगवंतांना येताना पाहशील, तेव्हा आम्हाला येऊन सांग.' त्या माणसाने भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून तो ज्या ठिकाणी ते लिच्छवी होते, तिथे गेला. तिथे जाऊन तो त्या लिच्छवींना म्हणाला – 'भंते, ते अर्हत, सम्यकसबुद्ध भगवान येत आहेत. आता आपण जाण्याची जी वेळ योग्य समजता, ती करा (म्हणजेच दर्शनासाठी जावे).' Atha kho te licchavī yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te licchavī bhagavantaṃ etadavocuṃ – त्यानंतर ते लिच्छवी ज्या ठिकाणी भगवान होते, तिथे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून त्या लिच्छवींनी भगवंतांना असे म्हटले – ‘‘Sādhu, bhante, yena sārandadaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho bhagavā yena [Pg.149] sārandadaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā te licchavī etadavoca – ‘‘kāya nuttha, licchavī, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Idha, bhante, amhākaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ pañcannaṃ? Hatthiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, assaratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, maṇiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, itthiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, gahapatiratanassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’’nti. ‘भंते, बरे होईल जर भगवान अनुकंपा करून सारंदद चैत्याकडे चालतील.’ भगवंतांनी मौन राहून संमती दिली. त्यानंतर भगवान ज्या ठिकाणी सारंदद चैत्य होते, तिथे गेले. तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी त्या लिच्छवींना विचारले – 'लिच्छवींनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती अपूर्ण चर्चा मध्येच थांबली आहे?' 'भंते, येथे एकत्र जमलेल्या व बसलेल्या आमच्यामध्ये हा संवाद सुरू झाला होता – जगात पाच रत्नांचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे. कोणत्या पाच? जगात हत्ती-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे, जगात अश्व-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे, जगात मणी-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे, जगात स्त्री-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे, जगात गृहपती-रत्नाचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे. या पाच रत्नांचा प्रादुर्भाव जगात दुर्मिळ आहे.' ‘‘Kāmādhimuttānaṃ vata, bho, licchavīnaṃ kāmaṃyeva ārabbha antarākathā udapādi. Pañcannaṃ, licchavī, ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ pañcannaṃ? Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desetā puggalo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desitassa viññātā puggalo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desitassa viññātā dhammānudhammappaṭipanno puggalo dullabho lokasmiṃ, kataññū katavedī puggalo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ kho, licchavī, pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti. Tatiyaṃ. ‘अरे! कामभोगांमध्ये मग्न असलेल्या लिच्छवींमध्ये कामभोगांविषयीच चर्चा सुरू झाली होती! लिच्छवींनो, जगात पाच रत्नांचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे. कोणत्या पाच? (१) जगात अर्हत, सम्यकसबुद्ध अशा तथागतांचा प्रादुर्भाव दुर्मिळ आहे. (२) तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचा उपदेश करणारी व्यक्ती जगात दुर्मिळ आहे. (३) तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचा उपदेश केला असता, तो समजून घेणारी व्यक्ती जगात दुर्मिळ आहे. (४) तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचा उपदेश समजून घेऊन, धम्मानुसार आचरण करणारी (धम्मानुधम्मप्रतिपन्न) व्यक्ती जगात दुर्मिळ आहे. (५) कृतज्ञ आणि कृतवेदी व्यक्ती जगात दुर्मिळ आहे. लिच्छवींनो, या पाच रत्नांचा प्रादुर्भाव जगात दुर्मिळ आहे.’ तिसरे सुत्त समाप्त. 4. Tikaṇḍakīsuttaṃ ४. तिकंडकी सुत्त 144. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sākete viharati tikaṇḍakīvane. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १४४. एकदा भगवान साकेत येथील तिकंडकी वनात विहार करत होते. तिथे भगवंतांनी भिक्षूंना संबोधित केले – 'भिक्षूंनो!' 'भदंत!' असे त्या भिक्षूंनी भगवंतांना उत्तर दिले. भगवान असे म्हणाले – ‘‘Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ appaṭikūle ca paṭikūle [Pg.150] ca paṭikūlasaññī vihareyya. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyya sato sampajāno. ‘भिक्षूंनो, हे चांगले आहे की भिक्षूने वेळोवेळी अप्रतिकूल गोष्टींमध्ये प्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा. भिक्षूंनो, हे चांगले आहे की भिक्षूने वेळोवेळी प्रतिकूल गोष्टींमध्ये अप्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा. भिक्षूंनो, हे चांगले आहे की भिक्षूने वेळोवेळी अप्रतिकूल आणि प्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये प्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा. भिक्षूंनो, हे चांगले आहे की भिक्षूने वेळोवेळी प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये अप्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा. भिक्षूंनो, हे चांगले आहे की भिक्षूने वेळोवेळी प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल या दोन्ही गोष्टींना टाळून, उपेक्षक (तटस्थ), स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहार करावा.’ ‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya? ‘Mā me rajanīyesu dhammesu rāgo udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya. ‘भिक्षूंनो, कोणत्या फायद्याचा विचार करून भिक्षूने अप्रतिकूल गोष्टींमध्ये प्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा? माझ्या मनात राग निर्माण करणाऱ्या गोष्टींबद्दल राग उत्पन्न होऊ नये – भिक्षूंनो, या फायद्याचा विचार करून भिक्षूने अप्रतिकूल गोष्टींमध्ये प्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा.’ ‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya? ‘Mā me dosanīyesu dhammesu doso udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya. ‘भिक्षूंनो, कोणत्या फायद्याचा विचार करून भिक्षूने प्रतिकूल गोष्टींमध्ये अप्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा? माझ्या मनात द्वेष निर्माण करणाऱ्या गोष्टींबद्दल द्वेष उत्पन्न होऊ नये – भिक्षूंनो, या फायद्याचा विचार करून भिक्षूने प्रतिकूल गोष्टींमध्ये अप्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा.’ ‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyya? ‘Mā me rajanīyesu dhammesu rāgo udapādi, mā me dosanīyesu dhammesu doso udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyya. ‘भिक्षूंनो, कोणत्या फायद्याचा विचार करून भिक्षूने अप्रतिकूल आणि प्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये प्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा? माझ्या मनात राग निर्माण करणाऱ्या गोष्टींबद्दल राग उत्पन्न होऊ नये आणि द्वेष निर्माण करणाऱ्या गोष्टींबद्दल द्वेष उत्पन्न होऊ नये – भिक्षूंनो, या फायद्याचा विचार करून भिक्षूने अप्रतिकूल आणि प्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये प्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा.’ ‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya? ‘Mā me dosanīyesu dhammesu doso udapādi, mā me rajanīyesu dhammesu rāgo udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya. ‘भिक्षूंनो, कोणत्या फायद्याचा विचार करून भिक्षूने प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये अप्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा? माझ्या मनात द्वेष निर्माण करणाऱ्या गोष्टींबद्दल द्वेष उत्पन्न होऊ नये आणि राग निर्माण करणाऱ्या गोष्टींबद्दल राग उत्पन्न होऊ नये – भिक्षूंनो, या फायद्याचा विचार करून भिक्षूने प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल अशा दोन्ही गोष्टींमध्ये अप्रतिकूलतेची भावना ठेवून विहार करावा.’ ‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyya? ‘Sato sampajāno mā me kvacani katthaci kiñcanaṃ rajanīyesu dhammesu rāgo udapādi, mā me kvacani katthaci kiñcanaṃ dosanīyesu dhammesu doso udapādi, mā me kvacani katthaci kiñcanaṃ mohanīyesu dhammesu moho udapādī’ti – idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyya sato sampajāno’’ti. Catutthaṃ. “भिक्खूहो, कोणत्या विशेष प्रयोजनासाठी भिक्खूने प्रतिकूल आणि अनुकूल या दोन्ही गोष्टींचा त्याग करून, तटस्थ, स्मृतिमान आणि संप्रजन्यशील होऊन विहरावे? 'माझ्या मनात कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे, राग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींबद्दल थोडासाही राग उत्पन्न होऊ नये! माझ्या मनात कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे, द्वेष उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींबद्दल थोडासाही द्वेष उत्पन्न होऊ नये! माझ्या मनात कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे, मोह उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींबद्दल थोडासाही मोह उत्पन्न होऊ नये!' – भिक्खूहो, याच विशेष प्रयोजनासाठी भिक्खूने प्रतिकूल आणि अनुकूल या दोन्ही गोष्टींचा त्याग करून, तटस्थ, स्मृतिमान आणि संप्रजन्यशील होऊन विहरावे.” चौथे. 5. Nirayasuttaṃ ५. निरयसुत्त (नरक सुत्त) 145. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī [Pg.151] hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. १४५. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणते पाच? तो प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा) असतो, अदित्नादायी (चोरी करणारा) असतो, कामेसू मिच्छाचारी (व्यभिचारी) असतो, मुसावादी (असत्य बोलणारा) असतो, आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठायी (मद्य व मादक पदार्थांचे सेवन करून प्रमाद करणारा) असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Pañcamaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणते पाच? तो प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त असतो, अदित्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त असतो, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त असतो, मुसावादापासून (असत्यापासून) अलिप्त असतो, आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” पाचवे. 6. Mittasuttaṃ ६. मित्तसुत्त (मित्र सुत्त) 146. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu mitto na sevitabbo. Katamehi pañcahi? Kammantaṃ kāreti, adhikaraṇaṃ ādiyati, pāmokkhesu bhikkhūsu paṭiviruddho hoti, dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyutto viharati, nappaṭibalo hoti kālena kālaṃ dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu mitto na sevitabbo. १४६. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूची मित्र म्हणून संगत करू नये. कोणते पाच? तो कामांमध्ये गुंतवून ठेवतो, वादांमध्ये (अधिकरण) भाग घेतो, प्रमुख भिक्खूंशी विरोध करतो, दीर्घकाळ आणि विनाकारण भटकंती करण्यात मग्न राहतो, आणि वेळोवेळी धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करण्यास, प्रवृत्त करण्यास, उत्साहित करण्यास व आनंदित करण्यास असमर्थ असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूची मित्र म्हणून संगत करू नये.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu mitto sevitabbo. Katamehi pañcahi? Na kammantaṃ kāreti, na adhikaraṇaṃ ādiyati, na pāmokkhesu bhikkhūsu paṭiviruddho hoti, na dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyutto viharati, paṭibalo hoti kālena kālaṃ dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu mitto sevitabbo’’ti. Chaṭṭhaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूची मित्र म्हणून संगत करावी. कोणते पाच? तो कामांमध्ये गुंतवून ठेवत नाही, वादांमध्ये भाग घेत नाही, प्रमुख भिक्खूंशी विरोध करत नाही, दीर्घकाळ आणि विनाकारण भटकंती करण्यात मग्न राहत नाही, आणि वेळोवेळी धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करण्यास, प्रवृत्त करण्यास, उत्साहित करण्यास व आनंदित करण्यास समर्थ असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूची मित्र म्हणून संगत करावी.” सहावे. 7. Asappurisadānasuttaṃ ७. असप्पुरिसदानसुत्त (असत्पुरुष दान सुत्त) 147. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, asappurisadānāni. Katamāni pañca? Asakkaccaṃ deti, acittīkatvā deti, asahatthā deti, apaviddhaṃ deti, anāgamanadiṭṭhiko deti. Imāni kho, bhikkhave, pañca asappurisadānāni. १४७. “भिक्खूहो, असत्पुरुषाची पाच प्रकारची दाने असतात. कोणती पाच? तो आदर न राखता (अनादराने) देतो, सन्मान न करता देतो, स्वतःच्या हाताने देत नाही, फेकून दिल्यासारखे देतो, आणि दानाच्या फळावर विश्वास न ठेवता देतो. भिक्खूहो, ही असत्पुरुषाची पाच प्रकारची दाने आहेत.” ‘‘Pañcimāni[Pg.152], bhikkhave, sappurisadānāni. Katamāni pañca? Sakkaccaṃ deti, cittīkatvā deti, sahatthā deti, anapaviddhaṃ deti, āgamanadiṭṭhiko deti. Imāni kho, bhikkhave, pañca sappurisadānānī’’ti. Sattamaṃ. “भिक्खूहो, सत्पुरुषाची पाच प्रकारची दाने असतात. कोणती पाच? तो आदराने देतो, सन्मानपूर्वक देतो, स्वतःच्या हाताने देतो, फेकून न देता देतो, आणि दानाच्या फळावर विश्वास ठेवून देतो. भिक्खूहो, ही सत्पुरुषाची पाच प्रकारची दाने आहेत.” सातवे. 8. Sappurisadānasuttaṃ ८. सप्पुरिसदानसुत्त (सत्पुरुष दान सुत्त) 148. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, sappurisadānāni. Katamāni pañca? Saddhāya dānaṃ deti, sakkaccaṃ dānaṃ deti, kālena dānaṃ deti, anuggahitacitto dānaṃ deti, attānañca parañca anupahacca dānaṃ deti. १४८. “भिक्खूहो, सत्पुरुषाची पाच प्रकारची दाने असतात. कोणती पाच? तो श्रद्धेने दान देतो, आदराने दान देतो, योग्य वेळी दान देतो, आसक्ती नसलेल्या मनाने दान देतो, आणि स्वतःला किंवा इतरांना इजा न पोहोचवता दान देतो.” ‘‘Saddhāya kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo, abhirūpo ca hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. “भिक्खूहो, श्रद्धेने दान दिल्याने, त्या दानाचा विपाक ज्या ज्या ठिकाणी उत्पन्न होतो, तिथे तो मनुष्य श्रीमंत, महाधनी आणि समृद्ध होतो; तसेच तो देखणा, आकर्षक, प्रसन्न आणि अत्यंत सुंदर शरीरकांतीने युक्त होतो.” ‘‘Sakkaccaṃ kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo. Yepissa te honti puttāti vā dārāti vā dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi sussūsanti sotaṃ odahanti aññā cittaṃ upaṭṭhapenti. “भिक्खूहो, आदराने दान दिल्याने, त्या दानाचा विपाक ज्या ज्या ठिकाणी उत्पन्न होतो, तिथे तो मनुष्य श्रीमंत, महाधनी आणि समृद्ध होतो; तसेच त्याची मुले, पत्नी, दास, सेवक आणि कामगार त्याचे ऐकतात, कान देऊन ऐकतात आणि समजून घेण्यासाठी आपले मन एकाग्र करतात.” ‘‘Kālena kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo; kālāgatā cassa atthā pacurā honti. “भिक्खूहो, योग्य वेळी दान दिल्याने, त्या दानाचा विपाक ज्या ज्या ठिकाणी उत्पन्न होतो, तिथे तो मनुष्य श्रीमंत, महाधनी आणि समृद्ध होतो; आणि त्याला योग्य वेळी भरपूर लाभ प्राप्त होतात.” ‘‘Anuggahitacitto kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo; uḷāresu ca pañcasu kāmaguṇesu bhogāya cittaṃ namati. “भिक्खूहो, आसक्ती नसलेल्या मनाने दान दिल्याने, त्या दानाचा विपाक ज्या ज्या ठिकाणी उत्पन्न होतो, तिथे तो मनुष्य श्रीमंत, महाधनी आणि समृद्ध होतो; आणि त्याचे मन पाच प्रकारच्या उत्कृष्ट कामगुणांचा उपभोग घेण्याकडे वळते.” ‘‘Attānañca parañca anupahacca kho pana, bhikkhave, dānaṃ datvā yattha yattha tassa dānassa vipāko nibbattati, aḍḍho ca hoti mahaddhano mahābhogo; na cassa kutoci bhogānaṃ upaghāto āgacchati aggito vā udakato vā rājato vā corato vā appiyato vā dāyādato vā. Imāni kho, bhikkhave, pañca sappurisadānānī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “भिक्खूहो, स्वतःला किंवा इतरांना इजा न पोहोचवता दान दिल्याने, त्या दानाचा विपाक ज्या ज्या ठिकाणी उत्पन्न होतो, तिथे तो मनुष्य श्रीमंत, महाधनी आणि समृद्ध होतो; आणि त्याच्या संपत्तीला आग, पाणी, राजे, चोर किंवा अप्रिय वारसदार यांसारख्या कोणत्याही कारणाने हानी पोहोचत नाही. भिक्खूहो, ही सत्पुरुषाची पाच प्रकारची दाने आहेत.” आठवे. 9. Paṭhamasamayavimuttasuttaṃ ९. पठमसमयविमुत्तसुत्त (प्रथम समयविमुक्त सुत्त) 149. ‘‘Pañcime[Pg.153], bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. १४९. “भिक्खूहो, या पाच गोष्टी समयविमुक्त भिक्खूच्या अधोगतीला कारणीभूत ठरतात. कोणत्या पाच? कामात रममाण होणे, गप्पागोष्टींमध्ये रममाण होणे, झोपण्यात रममाण होणे, घोळक्यात रममाण होणे, आणि ज्या प्रकारे चित्त मुक्त झाले आहे त्याचे पुनरावलोकन न करणे. भिक्खूहो, या पाच गोष्टी समयविमुक्त भिक्खूच्या अधोगतीला कारणीभूत ठरतात.” ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, na saṅgaṇikārāmatā, yathāvimuttaṃ cittaṃ paccavekkhati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā samayavimuttassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Navamaṃ. “भिक्खूहो, या पाच गोष्टी समयविमुक्त भिक्खूच्या अधोगतीला रोखण्यास कारणीभूत ठरतात. कोणत्या पाच? कामात रममाण न होणे, गप्पागोष्टींमध्ये रममाण न होणे, झोपण्यात रममाण न होणे, घोळक्यात रममाण न होणे, आणि ज्या प्रकारे चित्त मुक्त झाले आहे त्याचे पुनरावलोकन करणे. भिक्खूहो, या पाच गोष्टी समयविमुक्त भिक्खूच्या अधोगतीला रोखण्यास कारणीभूत ठरतात.” नववे. 10. Dutiyasamayavimuttasuttaṃ १०. दुतियसमयविमुत्तसुत्त (द्वितीय समयविमुक्त सुत्त) 150. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, indriyesu aguttadvāratā, bhojane amattaññutā. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. १५०. "भिक्षूंनो, हे पाच धर्म समयविमुक्त (तात्पुरत्या मुक्त झालेल्या) भिक्षूच्या पतनास (ऱ्हासास) कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? कामात रममाण असणे, गप्पागोष्टींमध्ये रममाण असणे, झोपण्यात रममाण असणे, इंद्रियांचे द्वार असुरक्षित ठेवणे आणि भोजनात योग्य प्रमाण न जाणणे. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म समयविमुक्त भिक्षूच्या पतनास कारणीभूत ठरतात." ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame pañca? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā samayavimuttassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Dasamaṃ. "भिक्षूंनो, हे पाच धर्म समयविमुक्त भिक्षूच्या अपतनास (ऱ्हास न होण्यास) कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? कामात रममाण न असणे, गप्पागोष्टींमध्ये रममाण न असणे, झोपण्यात रममाण न असणे, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणे आणि भोजनात योग्य प्रमाण जाणणे. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म समयविमुक्त भिक्षूच्या अपतनास कारणीभूत ठरतात." दहावे. Tikaṇḍakīvaggo pañcamo. तिकण्टकी वर्ग पाचवा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका - Datvā avajānāti ārabhati ca, sārandada tikaṇḍa nirayena ca; Mitto asappurisasappurisena, samayavimuttaṃ apare dveti. दान देऊन अवमान करणे, अपराध करणे, सारंदद, तिकण्टकी, निरय (नरक), मित्र, असत्पुरुष, सत्पुरुष आणि समयविमुक्त हे दोन सुत्त. Tatiyapaṇṇāsakaṃ samattaṃ. तिसरे पन्नासक समाप्त. 4. Catutthapaṇṇāsakaṃ ४. चौथे पन्नासक (16) 1. Saddhammavaggo (१६) १. सद्धम्म वर्ग 1. Paṭhamasammattaniyāmasuttaṃ १. प्रथम सम्मत्तनियाम सुत्त 151. ‘‘Pañcahi[Pg.154], bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Kathaṃ paribhoti, kathikaṃ paribhoti, attānaṃ paribhoti, vikkhittacitto dhammaṃ suṇāti, anekaggacitto ayoniso ca manasi karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. १५१. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असतानाही, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम (आर्य मार्ग) प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती उपदेशाचा अनादर करते, उपदेश करणाऱ्याचा अनादर करते, स्वतःचा अनादर करते, विचलित चित्ताने धम्म ऐकते आणि एकाग्रचित्त नसून अयोग्य रीतीने मनन करते. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असतानाही, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरते." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti, ekaggacitto yoniso ca manasi karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Paṭhamaṃ. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असताना, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम (आर्य मार्ग) प्राप्त करण्यास समर्थ ठरते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती उपदेशाचा अनादर करत नाही, उपदेश करणाऱ्याचा अनादर करत नाही, स्वतःचा अनादर करत नाही, अविचलित चित्ताने धम्म ऐकते आणि एकाग्रचित्त होऊन योग्य रीतीने मनन करते. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असताना, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास समर्थ ठरते." पहिले. 2. Dutiyasammattaniyāmasuttaṃ २. द्वितीय सम्मत्तनियाम सुत्त 152. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Kathaṃ paribhoti, kathikaṃ paribhoti, attānaṃ paribhoti, duppañño hoti jaḷo eḷamūgo, anaññāte aññātamānī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. १५२. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असतानाही, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती उपदेशाचा अनादर करते, उपदेश करणाऱ्याचा अनादर करते, स्वतःचा अनादर करते, ती प्रज्ञाहीन, मूर्ख व जडबुद्धी असते, आणि जे समजले नाही ते समजले आहे असा खोटा अभिमान बाळगते. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असतानाही, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरते." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti, paññavā hoti [Pg.155] ajaḷo aneḷamūgo, na anaññāte aññātamānī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Dutiyaṃ. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असताना, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास समर्थ ठरते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती उपदेशाचा अनादर करत नाही, उपदेश करणाऱ्याचा अनादर करत नाही, स्वतःचा अनादर करत नाही, ती प्रज्ञावान असते, मूर्ख व जडबुद्धी नसते, आणि जे समजले नाही ते समजले आहे असा खोटा अभिमान बाळगत नाही. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असताना, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास समर्थ ठरते." दुसरे. 3. Tatiyasammattaniyāmasuttaṃ ३. तृतीय सम्मत्तनियाम सुत्त 153. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Makkhī dhammaṃ suṇāti makkhapariyuṭṭhito, upārambhacitto dhammaṃ suṇāti randhagavesī, dhammadesake āhatacitto hoti khīlajāto, duppañño hoti jaḷo eḷamūgo, anaññāte aññātamānī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. १५३. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असतानाही, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती गुण नाकारण्याच्या भावनेने आणि मत्सराने ग्रासलेली होऊन धम्म ऐकते; ती दोषारोप करण्याच्या बुद्धीने आणि चुका शोधत धम्म ऐकते; धम्म उपदेशकाविषयी तिचे चित्त कलुषित व अडथळ्यांनी युक्त असते; ती प्रज्ञाहीन, मूर्ख व जडबुद्धी असते; आणि जे समजले नाही ते समजले आहे असा खोटा अभिमान बाळगते. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असतानाही, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरते." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Amakkhī dhammaṃ suṇāti na makkhapariyuṭṭhito, anupārambhacitto dhammaṃ suṇāti na randhagavesī, dhammadesake anāhatacitto hoti akhīlajāto, paññavā hoti ajaḷo aneḷamūgo, na anaññāte aññātamānī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Tatiyaṃ. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असताना, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास समर्थ ठरते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती गुण नाकारण्याच्या भावनेने किंवा मत्सराने ग्रासलेली नसून धम्म ऐकते; ती दोषारोप करण्याच्या बुद्धीने व चुका न शोधता धम्म ऐकते; धम्म उपदेशकाविषयी तिचे चित्त कलुषित व अडथळ्यांनी युक्त नसते; ती प्रज्ञावान असते, मूर्ख व जडबुद्धी नसते; आणि जे समजले नाही ते समजले आहे असा खोटा अभिमान बाळगत नाही. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती सद्धम्म ऐकत असताना, कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्व नियम प्राप्त करण्यास समर्थ ठरते." तिसरे. 4. Paṭhamasaddhammasammosasuttaṃ ४. प्रथम सद्धम्मसम्मोस सुत्त 154. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū na sakkaccaṃ dhammaṃ suṇanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ pariyāpuṇanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ dhārenti, na sakkaccaṃ dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhanti, na sakkaccaṃ atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjanti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. १५४. "भिक्षूंनो, हे पाच धर्म सद्धम्माच्या ऱ्हासास (नाशास) आणि अंतर्धानास कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू आदरपूर्वक धम्म ऐकत नाहीत, आदरपूर्वक धम्माचे अध्ययन करत नाहीत, आदरपूर्वक धम्म मनात धारण करत नाहीत, धारण केलेल्या धम्माच्या अर्थाचे आदरपूर्वक परीक्षण करत नाहीत, आणि अर्थ व धम्म जाणून घेऊन आदरपूर्वक धम्मानुकूल आचरण करत नाहीत. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म सद्धम्माच्या ऱ्हासास आणि अंतर्धानास कारणीभूत ठरतात." ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū sakkaccaṃ dhammaṃ suṇanti, sakkaccaṃ [Pg.156] dhammaṃ pariyāpuṇanti, sakkaccaṃ dhammaṃ dhārenti, sakkaccaṃ dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhanti, sakkaccaṃ atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjanti. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattantī’’ti. Catutthaṃ. "भिक्षूंनो, हे पाच धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अऱ्हासासाठी (नाश न होण्यासाठी) आणि न अंतर्धान पावण्यासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू आदरपूर्वक धम्म ऐकतात, आदरपूर्वक धम्माचे अध्ययन करतात, आदरपूर्वक धम्म मनात धारण करतात, धारण केलेल्या धम्माच्या अर्थाचे आदरपूर्वक परीक्षण करतात, आणि अर्थ व धम्म जाणून घेऊन आदरपूर्वक धम्मानुकूल आचरण करतात. भिक्षूंनो, हे पाच धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अऱ्हासासाठी आणि न अंतर्धान पावण्यासाठी कारणीभूत ठरतात." चौथे. 5. Dutiyasaddhammasammosasuttaṃ ५. द्वितीय सद्धम्मसम्मोस सुत्त 155. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū dhammaṃ na pariyāpuṇanti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. १५५. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू धम्माचा अभ्यास करत नाहीत (धम्म शिकत नाहीत) – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. भिक्षूंनो, हा पहिला धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na vitthārena paresaṃ desenti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू जसा ऐकला आहे आणि जसा शिकला आहे तसा धम्म इतरांना विस्ताराने उपदेशित करत नाहीत. भिक्षूंनो, हा दुसरा धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na vitthārena paraṃ vācenti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू जसा ऐकला आहे आणि जसा शिकला आहे तसा धम्म इतरांना विस्ताराने शिकवत नाहीत. भिक्षूंनो, हा तिसरा धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na vitthārena sajjhāyaṃ karonti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू जसा ऐकला आहे आणि जसा शिकला आहे तशा धम्माचे विस्ताराने सज्झाय (पठण) करत नाहीत. भिक्षूंनो, हा चौथा धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ na cetasā anuvitakkenti anuvicārenti manasānupekkhanti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू जसा ऐकला आहे आणि जसा शिकला आहे तशा धम्माचे मनाने चिंतन करत नाहीत, विचार करत नाहीत आणि मनाने त्याचे परीक्षण करत नाहीत. भिक्षूंनो, हा पाचवा धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो. भिक्षूंनो, हेच ते पाच धर्म आहेत जे सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतात.” ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū dhammaṃ pariyāpuṇanti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू धम्माचा अभ्यास करतात (धम्म शिकतात) – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. भिक्षूंनो, हा पहिला धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna [Pg.157] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desenti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू जसा ऐकला आहे आणि जसा शिकला आहे तसा धम्म इतरांना विस्ताराने उपदेशित करतात. भिक्षूंनो, हा दुसरा धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paraṃ vācenti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू जसा ऐकला आहे आणि जसा शिकला आहे तसा धम्म इतरांना विस्ताराने शिकवतात. भिक्षूंनो, हा तिसरा धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karonti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू जसा ऐकला आहे आणि जसा शिकला आहे तशा धम्माचे विस्ताराने सज्झाय (पठण) करतात. भिक्षूंनो, हा चौथा धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakkenti anuvicārenti manasānupekkhanti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattantī’’ti. Pañcamaṃ. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू जसा ऐकला आहे आणि जसा शिकला आहे तशा धम्माचे मनाने चिंतन करतात, विचार करतात आणि मनाने त्याचे परीक्षण करतात. भिक्षूंनो, हा पाचवा धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतो. भिक्षूंनो, हेच ते पाच धर्म आहेत जे सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात.” पाचवे सुत्त समाप्त. 6. Tatiyasaddhammasammosasuttaṃ ६. तिसरे सद्धम्मसम्मेास सुत्त 156. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū duggahitaṃ suttantaṃ pariyāpuṇanti dunnikkhittehi padabyañjanehi. Dunnikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi dunnayo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. १५६. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केलेले सुत्त, चुकीच्या पद्धतीने मांडलेल्या पद आणि व्यंजनांसह शिकतात. भिक्षूंनो, जेव्हा पद आणि व्यंजने चुकीच्या पद्धतीने मांडलेली असतात, तेव्हा त्याचा अर्थ समजणे देखील कठीण होते. भिक्षूंनो, हा पहिला धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū dubbacā honti, dovacassakaraṇehi dhammehi samannāgatā, akkhamā appadakkhiṇaggāhino anusāsaniṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू दुर्विनीत (सांगण्यास कठीण) असतात, दुर्विनीत बनवणाऱ्या गुणांनी युक्त असतात, असहिष्णू असतात आणि उपदेशाचा आदरपूर्वक स्वीकार करत नाहीत. भिक्षूंनो, हा दुसरा धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te na sakkaccaṃ suttantaṃ paraṃ vācenti; tesaṃ accayena chinnamūlako suttanto hoti appaṭisaraṇo. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, जे भिक्षू बहुश्रुत आहेत, परंपरेचे वाहक आहेत, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर आहेत, ते इतरांना आदरपूर्वक सुत्त शिकवत नाहीत. त्यांच्या मृत्यूनंतर, सुत्त मूळ तुटलेले आणि आश्रय नसलेले होते. भिक्षूंनो, हा तिसरा धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, therā bhikkhū bāhulikā honti sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā [Pg.158] anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Sāpi hoti bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, जे ज्येष्ठ भिक्षू आहेत ते बाहुलिक (भौतिक गोष्टींचे संचय करणारे) आणि शिथिल बनतात, अधोगतीकडे जाण्यात अग्रेसर असतात, एकांताचा त्याग करतात, आणि जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी, ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य (प्रयत्न) करत नाहीत. त्यांची भावी पिढी त्यांच्याच पावलावर पाऊल ठेवते. ती देखील बाहुलिक आणि शिथिल बनते, अधोगतीकडे जाण्यात अग्रेसर राहते, एकांताचा त्याग करते, आणि जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे मिळवले नाही ते मिळवण्यासाठी, ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य (प्रयत्न) करत नाही. भिक्षूंनो, हा चौथा धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, saṅgho bhinno hoti. Saṅghe kho pana, bhikkhave, bhinne aññamaññaṃ akkosā ca honti, aññamaññaṃ paribhāsā ca honti, aññamaññaṃ parikkhepā ca honti, aññamaññaṃ pariccajanā ca honti. Tattha appasannā ceva nappasīdanti, pasannānañca ekaccānaṃ aññathattaṃ hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, संघात फूट पडते. भिक्षूंनो, संघात फूट पडली असता, परस्परांना शिवीगाळ करणे, परस्परांना दूषण देणे, परस्परांचा त्याग करणे आणि परस्परांना वाळीत टाकणे असे प्रकार घडतात. त्यामुळे ज्यांच्या मनात श्रद्धा नाही त्यांची श्रद्धा बसत नाही, आणि ज्यांच्या मनात श्रद्धा आहे अशा काही लोकांची श्रद्धा डळमळीत होते. भिक्षूंनो, हा पाचवा धर्म सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतो. भिक्षूंनो, हेच ते पाच धर्म आहेत जे सद्धम्माच्या विनाशासाठी आणि अंतर्धानासाठी कारणीभूत ठरतात.” ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhū suggahitaṃ suttantaṃ pariyāpuṇanti sunikkhittehi padabyañjanehi. Sunikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi sunayo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. “भिक्षूंनो, हे पाच धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू योग्य प्रकारे ग्रहण केलेले सुत्त, योग्य प्रकारे मांडलेल्या पद आणि व्यंजनांसह शिकतात. भिक्षूंनो, जेव्हा पद आणि व्यंजने योग्य प्रकारे मांडलेली असतात, तेव्हा त्याचा अर्थ समजणे देखील सोपे होते. भिक्षूंनो, हा पहिला धर्म सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अ-विनाशासाठी आणि न नाहीसे होण्यासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū suvacā honti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgatā, khamā padakkhiṇaggāhino anusāsaniṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! भिक्खू सुवच (सहजपणे उपदेश ऐकणारे) असतात, सुवचनतेस कारणीभूत असणाऱ्या गुणांनी युक्त असतात, सहनशील असतात आणि उपदेशाचा आदरपूर्वक स्वीकार करणारे असतात. भिक्खूहो! हा दुसरा धर्म सद्धम्माच्या चिरस्थितीसाठी, तो नष्ट न होण्यासाठी आणि अंतर्धान न पावण्यासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te sakkaccaṃ suttantaṃ paraṃ vācenti; tesaṃ accayena na chinnamūlako suttanto hoti sappaṭisaraṇo. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! जे भिक्खू बहुश्रुत आहेत, आगम (परंपरागत ग्रंथ) जाणणारे आहेत, धम्मधर (धम्म धारण करणारे), विनयधर (विनय धारण करणारे) आणि मातिकाधर (मातृका धारण करणारे) आहेत, ते इतरांना आदरपूर्वक सुत्तांचे अध्यापन करतात. त्यांच्या निधनानंतर, सुत्त मूळ तुटलेले राहत नाहीत, तर त्यांना आधार लाभतो. भिक्खूहो! हा तिसरा धर्म सद्धम्माच्या चिरस्थितीसाठी, तो नष्ट न होण्यासाठी आणि अंतर्धान न पावण्यासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, therā bhikkhū na bāhulikā honti na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā; vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā [Pg.159] anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Sāpi hoti na bāhulikā na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā, vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. “पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! जे थेर (ज्येष्ठ) भिक्खू आहेत, ते बाहुलिक (भौतिक साधनांचे संचय करणारे) नसतात, शिथिल (साधनेत ढिले) नसतात, अधोगतीकडे नेणाऱ्या (पाच नीवरणांच्या) ओझ्याचा त्याग करणारे असतात आणि प्रविवेकात (एकांतवासात) अग्रेसर असतात. जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे साध्य झालेले नाही ते साध्य करण्यासाठी आणि ज्याचा साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी ते वीर्य (प्रयत्न) आरंभतात. त्यांच्या नंतरची पिढी (अनुयायी) त्यांच्याच आचरणाचे अनुकरण करते. ती पिढी देखील बाहुलिक नसते, शिथिल नसते, अधोगतीकडे नेणाऱ्या ओझ्याचा त्याग करणारी असते, प्रविवेकात अग्रेसर असते आणि जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे साध्य झालेले नाही ते साध्य करण्यासाठी आणि ज्याचा साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य आरंभते. भिक्खूहो! हा चौथा धर्म सद्धम्माच्या चिरस्थितीसाठी, तो नष्ट न होण्यासाठी आणि अंतर्धान न पावण्यासाठी कारणीभूत ठरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, saṅgho samaggo sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsuṃ viharati. Saṅghe kho pana, bhikkhave, samagge na ceva aññamaññaṃ akkosā honti, na ca aññamaññaṃ paribhāsā honti, na ca aññamaññaṃ parikkhepā honti, na ca aññamaññaṃ pariccajanā honti. Tattha appasannā ceva pasīdanti, pasannānañca bhiyyobhāvo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, pañca dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattantī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! संघ एकजूट होऊन, आनंदात, वादविवाद न करता, एकाच प्रातिमोक्षाचे पठण करत सुखाने विहार करतो. भिक्खूहो! संघात एकजूट असताना, एकमेकांना शिवीगाळ केली जात नाही, एकमेकांचा अपमान केला जात नाही, एकमेकांवर आक्षेप घेतले जात नाहीत आणि एकमेकांचा त्याग केला जात नाही. अशा वेळी, जे अप्रसन्न (श्रद्धा नसलेले) आहेत ते प्रसन्न होतात आणि जे आधीच प्रसन्न आहेत त्यांची श्रद्धा अधिक वाढते. भिक्खूहो! हा पाचवा धर्म सद्धम्माच्या चिरस्थितीसाठी, तो नष्ट न होण्यासाठी आणि अंतर्धान न पावण्यासाठी कारणीभूत ठरतो. भिक्खूहो! हेच ते पाच धर्म आहेत जे सद्धम्माच्या चिरस्थितीसाठी, तो नष्ट न होण्यासाठी आणि अंतर्धान न पावण्यासाठी कारणीभूत ठरतात.” सहावे सुत्त समाप्त. 7. Dukkathāsuttaṃ ७. दुक्कथा सुत्त (अयोग्य संभाषण सुत्त) 157. ‘‘Pañcannaṃ, bhikkhave, puggalānaṃ kathā dukkathā puggale puggalaṃ upanidhāya. Katamesaṃ pañcannaṃ? Assaddhassa, bhikkhave, saddhākathā dukkathā; dussīlassa sīlakathā dukkathā; appassutassa bāhusaccakathā dukkathā; maccharissa cāgakathā dukkathā; duppaññassa paññākathā dukkathā. १५७. “भिक्खूहो! एका व्यक्तीची दुसऱ्या व्यक्तीशी तुलना करता, पाच प्रकारच्या व्यक्तींशी केलेले संभाषण हे अयोग्य (दुक्कथा) ठरते. कोणत्या पाच प्रकारच्या? भिक्खूहो! अश्रद्ध (श्रद्धा नसलेल्या) व्यक्तीशी श्रद्धेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते; दुःशील (शील नसलेल्या) व्यक्तीशी शीलाविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते; अल्पश्रुत (कमी ज्ञान असलेल्या) व्यक्तीशी बहुश्रुततेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते; कंजूष व्यक्तीशी त्यागाविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते; आणि दुर्बुद्ध (प्रज्ञा नसलेल्या) व्यक्तीशी प्रज्ञेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, assaddhassa saddhākathā dukkathā? Assaddho, bhikkhave, saddhākathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, saddhāsampadaṃ attani na samanupassati, na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā. “आणि भिक्खूहो! अश्रद्ध व्यक्तीशी श्रद्धेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य का ठरते? भिक्खूहो! जेव्हा श्रद्धेविषयी संभाषण केले जाते, तेव्हा अश्रद्ध व्यक्ती चिडते, क्रोधीत होते, संतप्त होते, हट्टी बनते आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करते. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो! ती व्यक्ती स्वतःमध्ये श्रद्धा-संपदा (श्रद्धेची समृद्धी) पाहत नाही आणि त्यामुळे तिला मिळणारा प्रीती व आनंद लाभत नाही. म्हणूनच, अश्रद्ध व्यक्तीशी श्रद्धेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, dussīlassa sīlakathā dukkathā? Dussīlo, bhikkhave, sīlakathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so[Pg.160], bhikkhave, sīlasampadaṃ attani na samanupassati na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā dussīlassa sīlakathā dukkathā. “आणि भिक्खूहो! दुःशील व्यक्तीशी शीलाविषयी केलेले संभाषण अयोग्य का ठरते? भिक्खूहो! जेव्हा शीलाविषयी संभाषण केले जाते, तेव्हा दुःशील व्यक्ती चिडते, क्रोधीत होते, संतप्त होते, हट्टी बनते आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करते. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो! ती व्यक्ती स्वतःमध्ये शील-संपदा पाहत नाही आणि त्यामुळे तिला मिळणारा प्रीती व आनंद लाभत नाही. म्हणूनच, दुःशील व्यक्तीशी शीलाविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, appassutassa bāhusaccakathā dukkathā? Appassuto, bhikkhave, bāhusaccakathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, sutasampadaṃ attani na samanupassati, na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā appassutassa bāhusaccakathā dukkathā. “आणि भिक्खूहो! अल्पश्रुत व्यक्तीशी बहुश्रुततेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य का ठरते? भिक्खूहो! जेव्हा बहुश्रुततेविषयी संभाषण केले जाते, तेव्हा अल्पश्रुत व्यक्ती चिडते, क्रोधीत होते, संतप्त होते, हट्टी बनते आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करते. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो! ती व्यक्ती स्वतःमध्ये श्रुत-संपदा (ज्ञानाची समृद्धी) पाहत नाही आणि त्यामुळे तिला मिळणारा प्रीती व आनंद लाभत नाही. म्हणूनच, अल्पश्रुत व्यक्तीशी बहुश्रुततेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, maccharissa cāgakathā dukkathā? Maccharī, bhikkhave, cāgakathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, cāgasampadaṃ attani na samanupassati na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā maccharissa cāgakathā dukkathā. “आणि भिक्खूहो! कंजूष व्यक्तीशी त्यागाविषयी केलेले संभाषण अयोग्य का ठरते? भिक्खूहो! जेव्हा त्यागाविषयी संभाषण केले जाते, तेव्हा कंजूष व्यक्ती चिडते, क्रोधीत होते, संतप्त होते, हट्टी बनते आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करते. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो! ती व्यक्ती स्वतःमध्ये त्याग-संपदा पाहत नाही आणि त्यामुळे तिला मिळणारा प्रीती व आनंद लाभत नाही. म्हणूनच, कंजूष व्यक्तीशी त्यागाविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, duppaññassa paññākathā dukkathā? Duppañño, bhikkhave, paññākathāya kacchamānāya abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, paññāsampadaṃ attani na samanupassati, na ca labhati tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā duppaññassa paññākathā dukkathā. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ puggalānaṃ kathā dukkathā puggale puggalaṃ upanidhāya. “आणि भिक्खूहो! दुर्बुद्ध व्यक्तीशी प्रज्ञेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य का ठरते? भिक्खूहो! जेव्हा प्रज्ञेविषयी संभाषण केले जाते, तेव्हा दुर्बुद्ध व्यक्ती चिडते, क्रोधीत होते, संतप्त होते, हट्टी बनते आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करते. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो! ती व्यक्ती स्वतःमध्ये प्रज्ञा-संपदा पाहत नाही आणि त्यामुळे तिला मिळणारा प्रीती व आनंद लाभत नाही. म्हणूनच, दुर्बुद्ध व्यक्तीशी प्रज्ञेविषयी केलेले संभाषण अयोग्य ठरते. भिक्खूहो! एका व्यक्तीची दुसऱ्या व्यक्तीशी तुलना करता, या पाच प्रकारच्या व्यक्तींशी केलेले संभाषण हे अयोग्य ठरते.” ‘‘Pañcannaṃ, bhikkhave, puggalānaṃ kathā sukathā puggale puggalaṃ upanidhāya. Katamesaṃ pañcannaṃ? Saddhassa, bhikkhave, saddhākathā sukathā; sīlavato sīlakathā sukathā; bahussutassa bāhusaccakathā sukathā; cāgavato cāgakathā sukathā; paññavato paññākathā sukathā. “भिक्खूहो! एका व्यक्तीची दुसऱ्या व्यक्तीशी तुलना करता, पाच प्रकारच्या व्यक्तींशी केलेले संभाषण हे योग्य (सुकथा) ठरते. कोणत्या पाच प्रकारच्या? भिक्खूहो! श्रद्धावान व्यक्तीशी श्रद्धेविषयी केलेले संभाषण योग्य ठरते; शीलवान व्यक्तीशी शीलाविषयी केलेले संभाषण योग्य ठरते; बहुश्रुत व्यक्तीशी बहुश्रुततेविषयी केलेले संभाषण योग्य ठरते; त्यागशील (दानशूर) व्यक्तीशी त्यागाविषयी केलेले संभाषण योग्य ठरते; आणि प्रज्ञावान व्यक्तीशी प्रज्ञेविषयी केलेले संभाषण योग्य ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, saddhassa saddhākathā sukathā? Saddho, bhikkhave, saddhākathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, saddhāsampadaṃ attani samanupassati labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā saddhassa saddhākathā sukathā. “आणि भिक्खूहो! श्रद्धावान व्यक्तीशी श्रद्धेविषयी केलेले संभाषण योग्य का ठरते? भिक्खूहो! जेव्हा श्रद्धेविषयी संभाषण केले जाते, तेव्हा श्रद्धावान व्यक्ती चिडत नाही, क्रोधीत होत नाही, संतप्त होत नाही, हट्टी बनत नाही आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करत नाही. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो! ती व्यक्ती स्वतःमध्ये श्रद्धा-संपदा पाहते आणि त्यामुळे तिला मिळणारा प्रीती व आनंद लाभतो. म्हणूनच, श्रद्धावान व्यक्तीशी श्रद्धेविषयी केलेले संभाषण योग्य ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, sīlavato sīlakathā sukathā? Sīlavā, bhikkhave, sīlakathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na [Pg.161] patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, sīlasampadaṃ attani samanupassati, labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā sīlavato sīlakathā sukathā. “भिक्खूहो, शीलवान व्यक्तीसाठी शीलविषयक चर्चा (शीलकथा) ही सुकथा (योग्य किंवा चांगली चर्चा) का ठरते? भिक्खूहो, जेव्हा शीलविषयक चर्चा केली जाते, तेव्हा शीलवान व्यक्ती चिडत नाही, क्रुद्ध होत नाही, मनात द्वेष धरत नाही, हट्टीपणा करत नाही आणि राग, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट करत नाही. याचे कारण काय? भिक्खूहो, कारण तो स्वतःमध्ये त्या शीलसंपदेचे दर्शन घेतो आणि त्यामुळे त्याला प्रीती व आनंद (प्रामोज्य) प्राप्त होतो. म्हणूनच, शीलवान व्यक्तीसाठी शीलविषयक चर्चा ही सुकथा ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, bahussutassa bāhusaccakathā sukathā? Bahussuto, bhikkhave, bāhusaccakathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, sutasampadaṃ attani samanupassati, labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā bahussutassa bāhusaccakathā sukathā. “भिक्खूहो, बहुश्रुत (ज्ञानवान) व्यक्तीसाठी बहुश्रुततेविषयीची चर्चा (बहुश्रुतताकथा) ही सुकथा का ठरते? भिक्खूहो, जेव्हा बहुश्रुततेविषयी चर्चा केली जाते, तेव्हा बहुश्रुत व्यक्ती चिडत नाही, क्रुद्ध होत नाही, मनात द्वेष धरत नाही, हट्टीपणा करत नाही आणि राग, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट करत नाही. याचे कारण काय? भिक्खूहो, कारण तो स्वतःमध्ये त्या ज्ञानसंपदेचे (श्रुतसंपदेचे) दर्शन घेतो आणि त्यामुळे त्याला प्रीती व आनंद प्राप्त होतो. म्हणूनच, बहुश्रुत व्यक्तीसाठी बहुश्रुततेविषयीची चर्चा ही सुकथा ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, cāgavato cāgakathā sukathā? Cāgavā, bhikkhave, cāgakathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, cāgasampadaṃ attani samanupassati, labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā cāgavato cāgakathā sukathā. “भिक्खूहो, त्यागवान (दानशूर) व्यक्तीसाठी त्यागाविषयीची चर्चा (त्यागकथा) ही सुकथा का ठरते? भिक्खूहो, जेव्हा त्यागाविषयी चर्चा केली जाते, तेव्हा त्यागवान व्यक्ती चिडत नाही, क्रुद्ध होत नाही, मनात द्वेष धरत नाही, हट्टीपणा करत नाही आणि राग, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट करत नाही. याचे कारण काय? भिक्खूहो, कारण तो स्वतःमध्ये त्या त्यागसंपदेचे दर्शन घेतो आणि त्यामुळे त्याला प्रीती व आनंद प्राप्त होतो. म्हणूनच, त्यागवान व्यक्तीसाठी त्यागाविषयीची चर्चा ही सुकथा ठरते.” ‘‘Kasmā ca, bhikkhave, paññavato paññākathā sukathā? Paññavā, bhikkhave, paññākathāya kacchamānāya nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Taṃ kissa hetu? Tañhi so, bhikkhave, paññāsampadaṃ attani samanupassati labhati ca tatonidānaṃ pītipāmojjaṃ. Tasmā paññavato paññākathā sukathā. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ puggalānaṃ kathā sukathā puggale puggalaṃ upanidhāyā’’ti. Sattamaṃ. “भिक्खूहो, प्रज्ञावान व्यक्तीसाठी प्रज्ञेविषयीची चर्चा (प्रज्ञाकथा) ही सुकथा का ठरते? भिक्खूहो, जेव्हा प्रज्ञेविषयी चर्चा केली जाते, तेव्हा प्रज्ञावान व्यक्ती चिडत नाही, क्रुद्ध होत नाही, मनात द्वेष धरत नाही, हट्टीपणा करत नाही आणि राग, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट करत नाही. याचे कारण काय? भिक्खूहो, कारण तो स्वतःमध्ये त्या प्रज्ञासंपदेचे दर्शन घेतो आणि त्यामुळे त्याला प्रीती व आनंद प्राप्त होतो. म्हणूनच, प्रज्ञावान व्यक्तीसाठी प्रज्ञेविषयीची चर्चा ही सुकथा ठरते. भिक्खूहो, एका व्यक्तीची दुसऱ्या व्यक्तीशी तुलना करता, या पाच प्रकारच्या व्यक्तींसाठी ही चर्चा सुकथा ठरते.” सातवे सूत्र समाप्त. 8. Sārajjasuttaṃ ८. सारज्ज सुत्त 158. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sārajjaṃ okkanto hoti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu assaddho hoti, dussīlo hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, dupañño hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi, dhammehi samannāgato bhikkhu sārajjaṃ okkanto hoti. १५८. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू भित्रेपणाला (आत्मविश्वासहीनतेला) प्राप्त होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू अश्रद्ध (श्रद्धा नसलेला) असतो, दुःशील (शील नसलेला) असतो, अल्पश्रुत (कमी ज्ञान असलेला) असतो, आळशी असतो आणि प्रज्ञाहीन (मूर्ख) असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू भित्रेपणाला प्राप्त होतो.” ‘‘Pañcahi[Pg.162], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu visārado hoti. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, sīlavā hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu visārado hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू विशारद (आत्मविश्वासू/निर्भय) असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, बहुश्रुत असतो, उद्योगी (वीर्यवान) असतो आणि प्रज्ञावान असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू विशारद असतो.” आठवे सूत्र समाप्त. 9. Udāyīsuttaṃ ९. उदायी सुत्त 159. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena āyasmā udāyī mahatiyā gihiparisāya parivuto dhammaṃ desento nisinno hoti. Addasā kho āyasmā ānando āyasmantaṃ udāyiṃ mahatiyā gihiparisāya parivutaṃ dhammaṃ desentaṃ nisinnaṃ. Disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā, bhante, udāyī mahatiyā gihiparisāya parivuto dhammaṃ desetī’’ti. १५९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान कौशाम्बी येथील घोषिताराम विहारात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान उदायी मोठ्या गृहस्थ समुदायाने वेढलेले असून धम्मदेशना देत बसले होते. आयुष्यमान आनंदांनी आयुष्यमान उदायी यांना मोठ्या गृहस्थ समुदायाने वेढलेले असून धम्मदेशना देत बसलेले पाहिले. पाहून ते भगवंतांकडे गेले; भगवंतांकडे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, आयुष्यमान उदायी मोठ्या गृहस्थ समुदायाने वेढलेले असून धम्मदेशना देत आहेत.” ‘‘Na kho, ānanda, sukaraṃ paresaṃ dhammaṃ desetuṃ. Paresaṃ, ānanda, dhammaṃ desentena pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā paresaṃ dhammo desetabbo. Katame pañca? ‘Anupubbiṃ kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo; ‘pariyāyadassāvī kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo; ‘anuddayataṃ paṭicca kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo; ‘na āmisantaro kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo; ‘attānañca parañca anupahacca kathaṃ kathessāmī’ti paresaṃ dhammo desetabbo. Na kho, ānanda, sukaraṃ paresaṃ dhammaṃ desetuṃ. Paresaṃ, ānanda, dhammaṃ desentena ime pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā paresaṃ dhammo desetabbo’’ti. Navamaṃ. “आनंदा, इतरांना धम्मदेशना देणे सोपे नाही. आनंदा, इतरांना धम्मदेशना देणाऱ्याने स्वतःच्या मनात पाच गुण प्रस्थापित करूनच धम्मदेशना दिली पाहिजे. कोणते पाच? ‘मी अनुक्रमे (अनुपूर्वीने) धम्मकथा सांगेन’ असा विचार करून धम्मदेशना दिली पाहिजे; ‘मी कारण व संदर्भ स्पष्ट करत धम्मकथा सांगेन’ असा विचार करून धम्मदेशना दिली पाहिजे; ‘मी करुणेपोटी धम्मकथा सांगेन’ असा विचार करून धम्मदेशना दिली पाहिजे; ‘मी आमिषाच्या (भौतिक लाभाच्या) अपेक्षेने धम्मकथा सांगणार नाही’ असा विचार करून धम्मदेशना दिली पाहिजे; ‘मी स्वतःला किंवा इतरांना इजा न पोहोचवता (हानी न करता) धम्मकथा सांगेन’ असा विचार करून धम्मदेशना दिली पाहिजे. आनंदा, इतरांना धम्मदेशना देणे सोपे नाही. आनंदा, इतरांना धम्मदेशना देणाऱ्याने स्वतःच्या मनात हे पाच गुण प्रस्थापित करूनच धम्मदेशना दिली पाहिजे.” नववे सूत्र समाप्त. 10. Duppaṭivinodayasuttaṃ १०. दुप्पटिविनोदय सुत्त 160. ‘‘Pañcime, bhikkhave, uppannā duppaṭivinodayā. Katame pañca? Uppanno rāgo duppaṭivinodayo, uppanno doso duppaṭivinodayo, uppanno moho [Pg.163] duppaṭivinodayo, uppannaṃ paṭibhānaṃ duppaṭivinodayaṃ, uppannaṃ gamikacittaṃ duppaṭivinodayaṃ. Ime kho, bhikkhave, pañca uppannā duppaṭivinodayā’’ti. Dasamaṃ. १६०. “भिक्खूहो, उत्पन्न झालेल्या या पाच गोष्टी दूर करणे कठीण असते. कोणत्या पाच? उत्पन्न झालेला राग (आसक्ती) दूर करणे कठीण असते, उत्पन्न झालेला द्वेष दूर करणे कठीण असते, उत्पन्न झालेला मोह दूर करणे कठीण असते, उत्पन्न झालेली वक्तृत्व प्रतिभा (बोलण्याची तीव्र इच्छा) दूर करणे कठीण असते, आणि उत्पन्न झालेले प्रवासाचे मन (प्रवास करण्याची इच्छा) दूर करणे कठीण असते. भिक्खूहो, उत्पन्न झालेल्या या पाच गोष्टी दूर करणे कठीण असते.” दहावे सूत्र समाप्त. Saddhammavaggo paṭhamo. पहिला सद्धम्म वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) पुढीलप्रमाणे – Tayo sammattaniyāmā, tayo saddhammasammosā; Dukkathā ceva sārajjaṃ, udāyidubbinodayāti. तीन समत्तनियाम सुत्ते, तीन सद्धम्मसम्मेास सुत्ते, दुक्कथा सुत्त, सारज्ज सुत्त, उदायी सुत्त आणि दुप्पटिविनोदय सुत्त; अशी ही दहा सुत्ते आहेत. (17) 2. Āghātavaggo (१७) २. आघात वर्ग 1. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttaṃ १. पहिले आघातपटिविनय सुत्त 161. ‘‘Pañcime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, karuṇā tasmiṃ puggale bhāvetabbā; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, upekkhā tasmiṃ puggale bhāvetabbā; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, asatiamanasikāro tasmiṃ puggale āpajjitabbo; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, kammassakatā tasmiṃ puggale adhiṭṭhātabbā – ‘kammassako ayamāyasmā kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammappaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissati kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā tassa dāyādo bhavissatī’ti; evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Ime kho, bhikkhave, pañca āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo’’ti. Paṭhamaṃ. १६१. “भिक्षूंनो, द्वेष (आघात) दूर करण्याचे हे पाच उपाय आहेत, ज्यांच्याद्वारे भिक्षूने एखाद्या व्यक्तीबद्दल निर्माण झालेला द्वेष पूर्णपणे नष्ट केला पाहिजे. कोणते पाच? भिक्षूंनो, ज्या व्यक्तीबद्दल द्वेष निर्माण होईल, त्या व्यक्तीबद्दल मैत्रीची भावना वाढवावी; अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर करावा. भिक्षूंनो, ज्या व्यक्तीबद्दल द्वेष निर्माण होईल, त्या व्यक्तीबद्दल करुणेची भावना वाढवावी; अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर करावा. भिक्षूंनो, ज्या व्यक्तीबद्दल द्वेष निर्माण होईल, त्या व्यक्तीबद्दल उपेक्षेची (तटस्थतेची) भावना वाढवावी; अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर करावा. भिक्षूंनो, ज्या व्यक्तीबद्दल द्वेष निर्माण होईल, त्या व्यक्तीकडे दुर्लक्ष करावे आणि तिच्यावर मन एकाग्र करू नये; अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर करावा. भिक्षूंनो, ज्या व्यक्तीबद्दल द्वेष निर्माण होईल, त्या व्यक्तीच्या बाबतीत 'कर्मस्वता' (स्वतःच्या कर्माचा मालक असणे) दृढ करावी – ‘हे आयुष्यमान स्वतःच्या कर्माचे मालक आहेत, कर्माचे वारसदार आहेत, कर्म हेच त्यांचे मूळ आहे, कर्म हेच त्यांचे नातेवाईक आहे, कर्म हेच त्यांचे आश्रयस्थान आहे. ते जे काही चांगले किंवा वाईट कर्म करतील, त्याचे ते वारसदार होतील’; अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर करावा. भिक्षूंनो, द्वेष दूर करण्याचे हेच ते पाच उपाय आहेत, ज्यांच्याद्वारे भिक्षूने एखाद्या व्यक्तीबद्दल निर्माण झालेला द्वेष पूर्णपणे नष्ट केला पाहिजे.” पहिले (सुत्त समाप्त). 2. Dutiyaāghātapaṭivinayasuttaṃ २. दुसरे आघातपटिविनय सुत्त 162. Tatra [Pg.164] kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca – १६२. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भिक्षूंना संबोधित केले – “आवुसो भिक्षूंनो!” “आवुसो,” असे म्हणून त्या भिक्षूंनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना प्रतिसाद दिला. आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले – ‘‘Pañcime, āvuso, āghātapaṭivinayā yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Idhāvuso, ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti parisuddhavacīsamācāro; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. Idha panāvuso, ekacco puggalo aparisuddhavacīsamācāro hoti parisuddhakāyasamācāro; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. Idha panāvuso, ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti aparisuddhavacīsamācāro, labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. Idha panāvuso, ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti aparisuddhavacīsamācāro, na ca labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. Idha panāvuso, ekacco puggalo parisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro, labhati ca kālena vā kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ; evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo. “आवुसो, द्वेष दूर करण्याचे हे पाच उपाय आहेत, ज्यांच्याद्वारे भिक्षूने एखाद्या व्यक्तीबद्दल निर्माण झालेला द्वेष पूर्णपणे नष्ट केला पाहिजे. कोणते पाच? येथे, आवुसो, एखादी व्यक्ती अशी असते जिचे शारीरिक आचरण अपवित्र असते, परंतु तिचे वाचिक आचरण पवित्र असते; अशा व्यक्तीबद्दलचा द्वेषही दूर केला पाहिजे. पुन्हा, आवुसो, एखादी व्यक्ती अशी असते जिचे वाचिक आचरण अपवित्र असते, परंतु तिचे शारीरिक आचरण पवित्र असते; अशा व्यक्तीबद्दलचा द्वेषही दूर केला पाहिजे. पुन्हा, आवुसो, एखादी व्यक्ती अशी असते जिचे शारीरिक आचरण आणि वाचिक आचरण दोन्ही अपवित्र असतात, परंतु वेळोवेळी तिला चित्ताची प्रसन्नता आणि चित्ताची निर्मळता लाभते; अशा व्यक्तीबद्दलचा द्वेषही दूर केला पाहिजे. पुन्हा, आवुसो, एखादी व्यक्ती अशी असते जिचे शारीरिक आचरण आणि वाचिक आचरण दोन्ही अपवित्र असतात, आणि तिला वेळोवेळी चित्ताची प्रसन्नता किंवा चित्ताची निर्मळता लाभत नाही; अशा व्यक्तीबद्दलचा द्वेषही दूर केला पाहिजे. पुन्हा, आवुसो, एखादी व्यक्ती अशी असते जिचे शारीरिक आचरण आणि वाचिक आचरण दोन्ही पवित्र असतात, आणि तिला वेळोवेळी चित्ताची प्रसन्नता आणि चित्ताची निर्मळता लाभते; अशा व्यक्तीबद्दलचा द्वेषही दूर केला पाहिजे.” ‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, bhikkhu paṃsukūliko rathiyāya nantakaṃ disvā vāmena pādena niggaṇhitvā dakkhiṇena pādena pattharitvā, yo tattha sāro taṃ paripātetvā ādāya pakkameyya; evamevaṃ khvāvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro, yāssa aparisuddhakāyasamācāratā na sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā, yā [Pg.165] ca khvāssa parisuddhavacīsamācāratā sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā. Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. “त्यात, आवुसो, जी व्यक्ती अपवित्र शारीरिक आचरणाची परंतु पवित्र वाचिक आचरणाची आहे, तिच्याबद्दलचा द्वेष कसा दूर करावा? आवुसो, ज्याप्रमाणे पांसुकुलिक (चिंध्यांचे वस्त्र नेसणारा) भिक्षू रस्त्यावर पडलेला एखादा कपड्याचा तुकडा पाहून, डाव्या पायाने तो दाबून धरतो आणि उजव्या पायाने तो पसरवून पाहतो, आणि त्यात जो चांगला, मजबूत भाग असेल तो फाडून घेतो आणि निघून जातो; त्याचप्रमाणे, आवुसो, जी व्यक्ती अपवित्र शारीरिक आचरणाची परंतु पवित्र वाचिक आचरणाची आहे, तिच्या अपवित्र शारीरिक आचरणावर त्या वेळी लक्ष देऊ नये, तर तिच्या पवित्र वाचिक आचरणावरच त्या वेळी लक्ष केंद्रित करावे. अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर करावा.” ‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhavacīsamācāro parisuddhakāyasamācāro, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, pokkharaṇī sevālapaṇakapariyonaddhā. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito. So taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā ubhohi hatthehi iticiti ca sevālapaṇakaṃ apaviyūhitvā añjalinā pivitvā pakkameyya. Evamevaṃ kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhavacīsamācāro parisuddhakāyasamācāro, yāssa aparisuddhavacīsamācāratā na sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā, yā ca khvāssa parisuddhakāyasamācāratā sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā. Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. “त्यात, आवुसो, जी व्यक्ती अपवित्र वाचिक आचरणाची परंतु पवित्र शारीरिक आचरणाची आहे, तिच्याबद्दलचा द्वेष कसा दूर करावा? आवुसो, ज्याप्रमाणे एखादा तलाव शेवाळाने आणि पाणवनस्पतींनी पूर्णपणे झाकलेला असावा. तेव्हा उन्हाने व्याकुळ झालेला, उष्णतेने त्रस्त झालेला, थकलेला, तहानलेला आणि कोरडा पडलेला एखादा माणूस तिथे येईल. तो त्या तलावात उतरेल आणि दोन्ही हातांनी इकडेतिकडे शेवाळ बाजूला सारून, हाताच्या ओंजळीने स्वच्छ पाणी पिऊन निघून जाईल; त्याचप्रमाणे, आवुसो, जी व्यक्ती अपवित्र वाचिक आचरणाची परंतु पवित्र शारीरिक आचरणाची आहे, तिच्या अपवित्र वाचिक आचरणावर त्या वेळी लक्ष देऊ नये, तर तिच्या पवित्र शारीरिक आचरणावरच त्या वेळी लक्ष केंद्रित करावे. अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर करावा.” ‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro aparisuddhavacīsamācāro labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, parittaṃ gopade udakaṃ. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito. Tassa evamassa – ‘idaṃ kho parittaṃ gopade udakaṃ. Sacāhaṃ añjalinā vā pivissāmi bhājanena vā khobhessāmipi taṃ loḷessāmipi taṃ apeyyampi taṃ karissāmi. Yaṃnūnāhaṃ catukkuṇḍiko nipatitvā gopītakaṃ pivitvā pakkameyya’nti. So catukkuṇḍiko nipatitvā gopītakaṃ pivitvā pakkameyya. Evamevaṃ kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro aparisuddhavacīsamācāro labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, yāssa aparisuddhakāyasamācāratā na sāssa tasmiṃ samaye manasi kātabbā; yāpissa aparisuddhavacīsamācāratā na sāpissa tasmiṃ samaye manasi kātabbā. Yañca kho so labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, tamevassa tasmiṃ samaye manasi kātabbaṃ. Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. “त्यात, आवुसो, जी व्यक्ती अपवित्र शारीरिक आचरणाची आणि अपवित्र वाचिक आचरणाची आहे, परंतु तिला वेळोवेळी चित्ताची प्रसन्नता आणि चित्ताची निर्मळता लाभते, तिच्याबद्दलचा द्वेष कसा दूर करावा? आवुसो, ज्याप्रमाणे गायीच्या पाऊलखुणेत थोडेसे पाणी साचलेले असावे. तेव्हा उन्हाने व्याकुळ झालेला, उष्णतेने त्रस्त झालेला, थकलेला, तहानलेला आणि कोरडा पडलेला एखादा माणूस तिथे येईल. त्याच्या मनात असा विचार येईल – ‘हे गायीच्या पाऊलखुणेतील पाणी फारच थोडे आहे. जर मी ते ओंजळीने किंवा पात्राने पिण्याचा प्रयत्न केला, तर मी ते ढवळून टाकीन, गढूळ करीन आणि पिण्यायोग्य ठेवणार नाही. त्यापेक्षा मी चारही पायांवर वाकून, गायीप्रमाणे ते पाणी पिऊन निघून गेलो तर किती बरे होईल!’ मग तो चारही पायांवर वाकून, गायीप्रमाणे ते पाणी पितो आणि निघून जातो. त्याचप्रमाणे, आवुसो, जी व्यक्ती अपवित्र शारीरिक आचरणाची आणि अपवित्र वाचिक आचरणाची आहे, परंतु तिला वेळोवेळी चित्ताची प्रसन्नता आणि चित्ताची निर्मळता लाभते, तिच्या अपवित्र शारीरिक आचरणावर त्या वेळी लक्ष देऊ नये, तसेच तिच्या अपवित्र वाचिक आचरणावरही त्या वेळी लक्ष देऊ नये. तर, तिला वेळोवेळी जी चित्ताची प्रसन्नता आणि चित्ताची निर्मळता लाभते, त्यावरच त्या वेळी लक्ष केंद्रित करावे. अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर करावा.” ‘‘Tatrāvuso[Pg.166], yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro aparisuddhavacīsamācāro na ca labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, puriso ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno addhānamaggappaṭipanno. Tassa puratopissa dūre gāmo pacchatopissa dūre gāmo. So na labheyya sappāyāni bhojanāni, na labheyya sappāyāni bhesajjāni, na labheyya patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, na labheyya gāmantanāyakaṃ. Tamenaṃ aññataro puriso passeyya addhānamaggappaṭipanno. So tasmiṃ purise kāruññaṃyeva upaṭṭhāpeyya, anuddayaṃyeva upaṭṭhāpeyya, anukampaṃyeva upaṭṭhāpeyya – ‘aho vatāyaṃ puriso labheyya sappāyāni bhojanāni, labheyya sappāyāni bhesajjāni, labheyya patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, labheyya gāmantanāyakaṃ! Taṃ kissa hetu? Māyaṃ puriso idheva anayabyasanaṃ āpajjī’ti ! Evamevaṃ kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo aparisuddhakāyasamācāro aparisuddhavacīsamācāro na ca labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, evarūpepi, āvuso, puggale kāruññaṃyeva upaṭṭhāpetabbaṃ anuddayāyeva upaṭṭhāpetabbā anukampāyeva upaṭṭhāpetabbā – ‘aho vata ayamāyasmā kāyaduccaritaṃ pahāya kāyasucaritaṃ bhāveyya, vacīduccaritaṃ pahāya vacīsucaritaṃ bhāveyya, manoduccaritaṃ pahāya manosucaritaṃ bhāveyya! Taṃ kissa hetu? Māyaṃ āyasmā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjī’ti ! Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. मित्रांनो, त्या पाच व्यक्तींपैकी, ज्या व्यक्तीचे शारीरिक आचरण अशुद्ध आहे, वाचिक आचरण अशुद्ध आहे आणि ज्याला वेळोवेळी चित्ताची प्रसन्नता व चित्ताची निर्मळता लाभत नाही, अशा व्यक्तीबद्दलचा द्वेष कसा दूर करावा? मित्रांनो, समजा एखादा आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी असलेला मनुष्य महामार्गावरून प्रवास करत आहे. त्याच्या पुढेही गाव दूर आहे आणि मागेही गाव दूर आहे. त्याला योग्य भोजन मिळत नाही, योग्य औषध मिळत नाही, योग्य परिचारक मिळत नाही आणि त्याला गावापर्यंत पोहोचवणारा मार्गदर्शकही मिळत नाही. महामार्गावरून प्रवास करणाऱ्या दुसऱ्या एखाद्या मनुष्याने त्याला पाहिले, तर तो त्या आजारी मनुष्याबद्दल केवळ करुणा, दया आणि सहानुभूतीच बाळगेल: 'अहो! या मनुष्याला योग्य भोजन मिळो, योग्य औषध मिळो, योग्य परिचारक मिळो आणि गावापर्यंत पोहोचवणारा मार्गदर्शक मिळो! त्याचे कारण काय? हा मनुष्य इथेच नष्ट व उद्ध्वस्त होऊ नये!' मित्रांनो, याचप्रमाणे, ज्या व्यक्तीचे शारीरिक आचरण अशुद्ध आहे, वाचिक आचरण अशुद्ध आहे आणि ज्याला वेळोवेळी चित्ताची प्रसन्नता व चित्ताची निर्मळता लाभत नाही, अशा व्यक्तीबद्दलही केवळ करुणा, दया आणि सहानुभूतीच बाळगली पाहिजे: 'अहो! हे आयुष्यमान शारीरिक दुराचरण सोडून चांगल्या शारीरिक आचरणाचा अभ्यास करोत; वाचिक दुराचरण सोडून चांगल्या वाचिक आचरणाचा अभ्यास करोत; मानसिक दुराचरण सोडून चांगल्या मानसिक आचरणाचा अभ्यास करोत! त्याचे कारण काय? हे आयुष्यमान शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होऊ नयेत!' अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर केला पाहिजे. ‘‘Tatrāvuso, yvāyaṃ puggalo parisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, kathaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo? Seyyathāpi, āvuso, pokkharaṇī acchodakā sātodakā sītodakā setakā supatitthā ramaṇīyā nānārukkhehi sañchannā. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito[Pg.167]. So taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā nhātvā ca pivitvā ca paccuttaritvā tattheva rukkhacchāyāya nisīdeyya vā nipajjeyya vā. मित्रांनो, त्या व्यक्तींपैकी, ज्या व्यक्तीचे शारीरिक आचरण शुद्ध आहे, वाचिक आचरण शुद्ध आहे आणि ज्याला वेळोवेळी चित्ताची प्रसन्नता व चित्ताची निर्मळता लाभते, अशा व्यक्तीबद्दलचा द्वेष कसा दूर करावा? मित्रांनो, समजा एखादी पुष्करणी आहे, जिचे पाणी स्वच्छ, गोड, थंड, निर्मळ आहे, जिचे घाट सुंदर आहेत, जी अत्यंत रमणीय आहे आणि विविध वृक्षांनी वेढलेली आहे. तेव्हा उन्हाने व्याकुळ झालेला, उष्णतेने त्रस्त झालेला, थकलेला, तहानलेला आणि व्याकुळ झालेला एखादा मनुष्य तिथे येईल. तो त्या पुष्करणीत उतरून, स्नान करून आणि पाणी पिऊन, बाहेर येईल आणि तिथेच एका वृक्षाच्या सावलीत बसेल किंवा झोपेल. Evamevaṃ kho, āvuso, yvāyaṃ puggalo parisuddhakāyasamācāro parisuddhavacīsamācāro labhati ca kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, yāpissa parisuddhakāyasamācāratā sāpissa tasmiṃ samaye manasi kātabbā; yāpissa parisuddhavacīsamācāratā sāpissa tasmiṃ samaye manasi kātabbā; yampi labhati kālena kālaṃ cetaso vivaraṃ cetaso pasādaṃ, tampissa tasmiṃ samaye manasi kātabbaṃ. Evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Samantapāsādikaṃ, āvuso, puggalaṃ āgamma cittaṃ pasīdati. मित्रांनो, याचप्रमाणे, ज्या व्यक्तीचे शारीरिक आचरण शुद्ध आहे, वाचिक आचरण शुद्ध आहे आणि ज्याला वेळोवेळी चित्ताची प्रसन्नता व चित्ताची निर्मळता लाभते, अशा वेळी त्याच्या शुद्ध शारीरिक आचरणाचाच मनात विचार केला पाहिजे; त्याच्या शुद्ध वाचिक आचरणाचाच मनात विचार केला पाहिजे; आणि त्याला वेळोवेळी लाभणाऱ्या चित्ताच्या प्रसन्नतेचा व चित्ताच्या निर्मळतेचाच मनात विचार केला पाहिजे. अशा प्रकारे त्या व्यक्तीबद्दलचा द्वेष दूर केला पाहिजे. मित्रांनो, सर्व बाजूंनी प्रसन्नता देणाऱ्या व्यक्तीचा आश्रय घेतल्याने चित्त प्रसन्न होते. ‘‘Ime kho, āvuso, pañca āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo’’ti. Dutiyaṃ. मित्रांनो, हे द्वेष दूर करण्याचे पाच मार्ग आहेत, ज्यांच्याद्वारे भिक्खूने आपल्या मनात निर्माण झालेला द्वेष पूर्णपणे दूर केला पाहिजे. दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Sākacchasuttaṃ ३. साकच्छ सुत्त (चर्चा सुत्त) 163. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca – १६३. तिथे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले— 'मित्रांनो, भिक्खूंनो!' त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना उत्तर दिले— 'मित्रांनो!' आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले— ‘‘Pañcahāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ sākaccho sabrahmacārīnaṃ. Katamehi pañcahi? Idhāvuso, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, sīlasampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca samādhisampanno hoti, samādhisampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca paññāsampanno hoti, paññāsampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttisampanno hoti, vimuttisampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti. Imehi kho, āvuso, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ sākaccho sabrahmacārīna’’nti. Tatiyaṃ. मित्रांनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत चर्चा करण्यास योग्य असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? मित्रांनो, इथे भिक्खू स्वतः शीलसंपन्न असतो आणि शीलसंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो; स्वतः समाधिसंपन्न असतो आणि समाधिसंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो; स्वतः प्रज्ञासंपन्न असतो आणि प्रज्ञासंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो; स्वतः विमुक्तिसंपन्न असतो आणि विमुक्तिसंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो; स्वतः विमुक्ति-ज्ञानदर्शनसंपन्न असतो आणि विमुक्ति-ज्ञानदर्शनसंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो. मित्रांनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत चर्चा करण्यास योग्य असतो. तिसरे सुत्त समाप्त. 4. Sājīvasuttaṃ ४. साजीव सुत्त (सहजीवन सुत्त) 164. Tatra [Pg.168] kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘pañcahi, āvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsājīvo sabrahmacārīnaṃ. Katamehi pañcahi? Idhāvuso, bhikkhu attanā ca sīlasampanno hoti, sīlasampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca samādhisampanno hoti, samādhisampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca paññāsampanno hoti, paññāsampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttisampanno hoti, vimuttisampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, vimuttiñāṇadassanasampadākathāya ca āgataṃ pañhaṃ byākattā hoti. Imehi kho, āvuso, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃsājīvo sabrahmacārīna’’nti. Catutthaṃ. १६४. तिथे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले... पे... 'मित्रांनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत एकत्र राहण्यास (सहजीवन जगण्यास) योग्य असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? मित्रांनो, इथे भिक्खू स्वतः शीलसंपन्न असतो आणि शीलसंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो; स्वतः समाधिसंपन्न असतो आणि समाधिसंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो; स्वतः प्रज्ञासंपन्न असतो आणि प्रज्ञासंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो; स्वतः विमुक्तिसंपन्न असतो आणि विमुक्तिसंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो; स्वतः विमुक्ति-ज्ञानदर्शनसंपन्न असतो आणि विमुक्ति-ज्ञानदर्शनसंपदेच्या चर्चेत विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास समर्थ असतो. मित्रांनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत एकत्र राहण्यास योग्य असतो.' चौथे सुत्त समाप्त. 5. Pañhapucchāsuttaṃ ५. पञ्हपुच्छा सुत्त (प्रश्न विचारणे सुत्त) 165. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘yo hi koci, āvuso, paraṃ pañhaṃ pucchati, sabbo so pañcahi ṭhānehi, etesaṃ vā aññatarena. Katamehi pañcahi? Mandattā momūhattā paraṃ pañhaṃ pucchati, pāpiccho icchāpakato paraṃ pañhaṃ pucchati, paribhavaṃ paraṃ pañhaṃ pucchati, aññātukāmo paraṃ pañhaṃ pucchati, atha vā panevaṃcitto paraṃ pañhaṃ pucchati – ‘sace me pañhaṃ puṭṭho sammadeva byākarissati iccetaṃ kusalaṃ, no ce me pañhaṃ puṭṭho sammadeva byākarissati ahamassa sammadeva byākarissāmī’ti. Yo hi koci, āvuso, paraṃ pañhaṃ pucchati, sabbo so imehi pañcahi ṭhānehi, etesaṃ vā aññatarena. Ahaṃ kho panāvuso, evaṃcitto paraṃ pañhaṃ pucchāmi – ‘sace me pañhaṃ puṭṭho sammadeva byākarissati iccetaṃ kusalaṃ, no ce me pañhaṃ puṭṭho sammadeva byākarissati, ahamassa sammadeva byākarissāmī’’ti. Pañcamaṃ. १६५. तेथे आयुष्मान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले... 'आवुसो, जो कोणी दुसऱ्याला प्रश्न विचारतो, तो सर्व पाच कारणांमुळे किंवा त्यांपैकी एखाद्या विशिष्ट कारणामुळे विचारतो. कोणती पाच कारणे? मंदतेमुळे आणि अत्यंत मूढतेमुळे दुसऱ्याला प्रश्न विचारतो; पापी इच्छेमुळे, वाईट इच्छेने वश होऊन दुसऱ्याला प्रश्न विचारतो; अपमान करण्याच्या हेतूने दुसऱ्याला प्रश्न विचारतो; जाणून घेण्याच्या इच्छेने दुसऱ्याला प्रश्न विचारतो; किंवा अशा विचाराने दुसऱ्याला प्रश्न विचारतो की— जर मी विचारलेल्या प्रश्नाचे त्याने योग्य उत्तर दिले तर ते चांगलेच आहे, पण जर त्याने योग्य उत्तर दिले नाही, तर मी स्वतः त्याला त्याचे योग्य स्पष्टीकरण देईन. आवुसो, जो कोणी दुसऱ्याला प्रश्न विचारतो, तो सर्व या पाच कारणांमुळे किंवा त्यांपैकी एखाद्या विशिष्ट कारणामुळे विचारतो. पण आवुसो, मी मात्र अशा विचाराने दुसऱ्याला प्रश्न विचारतो की— जर मी विचारलेल्या प्रश्नाचे त्याने योग्य उत्तर दिले तर ते चांगलेच आहे, पण जर त्याने योग्य उत्तर दिले नाही, तर मी स्वतः त्याला त्याचे योग्य स्पष्टीकरण देईन.' 6. Nirodhasuttaṃ ६. निरोधसुत्त 166. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘idhāvuso, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ [Pg.169] samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti. १६६. तेथे आयुष्मान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले... 'आवुसो, या शासनात शीलसंपन्न, समाधिसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न भिक्खू संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही येऊ शकतो—अशी शक्यता आहे. जर त्याला याच जन्मात अर्हतपद प्राप्त झाले नाही, तर कवळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे अतिक्रमण करून, मनोमय काया असलेल्या कोणत्यातरी एका देवलोकात उत्पन्न होऊन, संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही येऊ शकतो—अशी शक्यता आहे.' Evaṃ vutte āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso yaṃ so bhikkhu atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – natthetaṃ ṭhāna’’nti. असे म्हटले असता, आयुष्मान उदायी आयुष्मान सारिपुत्तांना म्हणाले— 'आवुसो सारिपुत्त, हे अशक्य आहे, याला कोणताही वाव नाही की तो भिक्खू कवळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे अतिक्रमण करून, मनोमय काया असलेल्या कोणत्यातरी एका देवलोकात उत्पन्न होऊन, संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकेल आणि त्यातून बाहेर येऊ शकेल—अशी कोणतीही शक्यता नाही.' Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘idhāvuso, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti. दुसऱ्यांदाही... तिसऱ्यांदाही आयुष्मान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले— 'आवुसो, या शासनात शीलसंपन्न, समाधिसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न भिक्खू संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही येऊ शकतो—अशी शक्यता आहे. जर त्याला याच जन्मात अर्हतपद प्राप्त झाले नाही, तर कवळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे अतिक्रमण करून, मनोमय काया असलेल्या कोणत्यातरी एका देवलोकात उत्पन्न होऊन, संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही येऊ शकतो—अशी शक्यता आहे.' Tatiyampi kho āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso yaṃ so bhikkhu atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – natthetaṃ ṭhāna’’nti. तिसऱ्यांदाही आयुष्मान उदायी आयुष्मान सारिपुत्तांना म्हणाले— 'आवुसो सारिपुत्त, हे अशक्य आहे, याला कोणताही वाव नाही की तो भिक्खू कवळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे अतिक्रमण करून, मनोमय काया असलेल्या कोणत्यातरी एका देवलोकात उत्पन्न होऊन, संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकेल आणि त्यातून बाहेर येऊ शकेल—अशी कोणतीही शक्यता नाही.' Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘yāvatatiyakampi kho me āyasmā udāyī paṭikkosati, na ca me koci bhikkhu anumodati. Yaṃnūnāhaṃ yena bhagavā tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘idhāvuso, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ [Pg.170] ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti. तेव्हा आयुष्मान सारिपुत्तांच्या मनात असा विचार आला— 'आयुष्मान उदायी तिसऱ्यांदाही माझ्या बोलण्याचा विरोध करत आहेत, आणि एकही भिक्खू माझ्या बोलण्याला संमती देत नाही. मग मी जेथे भगवान आहेत तेथे जावे हेच बरे.' त्यानंतर आयुष्मान सारिपुत्त जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्मान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले— 'आवुसो, या शासनात शीलसंपन्न, समाधिसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न भिक्खू संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही येऊ शकतो—अशी शक्यता आहे. जर त्याला याच जन्मात अर्हतपद प्राप्त झाले नाही, तर कवळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे अतिक्रमण करून, मनोमय काया असलेल्या कोणत्यातरी एका देवलोकात उत्पन्न होऊन, संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही येऊ शकतो—अशी शक्यता आहे.' Evaṃ vutte āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso yaṃ so bhikkhu atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – natthetaṃ ṭhāna’’nti. असे म्हटले असता, आयुष्मान उदायी आयुष्मान सारिपुत्तांना म्हणाले— 'आवुसो सारिपुत्त, हे अशक्य आहे, याला कोणताही वाव नाही की तो भिक्खू कवळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे अतिक्रमण करून, मनोमय काया असलेल्या कोणत्यातरी एका देवलोकात उत्पन्न होऊन, संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकेल आणि त्यातून बाहेर येऊ शकेल—अशी कोणतीही शक्यता नाही.' Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘idhāvuso, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti. दुसऱ्यांदाही... तिसऱ्यांदाही आयुष्मान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले— 'आवुसो, या शासनात शीलसंपन्न, समाधिसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न भिक्खू संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही येऊ शकतो—अशी शक्यता आहे. जर त्याला याच जन्मात अर्हतपद प्राप्त झाले नाही, तर कवळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे अतिक्रमण करून, मनोमय काया असलेल्या कोणत्यातरी एका देवलोकात उत्पन्न होऊन, संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही येऊ शकतो—अशी शक्यता आहे.' Tatiyampi kho āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso yaṃ so bhikkhu atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – natthetaṃ ṭhāna’’nti. तिसऱ्यांदाही आयुष्मान उदायी आयुष्मान सारिपुत्तांना म्हणाले— 'आवुसो सारिपुत्त, हे अशक्य आहे, याला कोणताही वाव नाही की तो भिक्खू कवळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे अतिक्रमण करून, मनोमय काया असलेल्या कोणत्यातरी एका देवलोकात उत्पन्न होऊन, संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकेल आणि त्यातून बाहेर येऊ शकेल—अशी कोणतीही शक्यता नाही.' Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘bhagavatopi kho me sammukhā āyasmā udāyī yāvatatiyakaṃ paṭikkosati, na ca me koci bhikkhu anumodati. Yaṃnūnāhaṃ tuṇhī assa’’nti. Atha kho āyasmā sāriputto tuṇhī ahosi. तेव्हा आयुष्मान सारिपुत्तांच्या मनात असा विचार आला— 'भगवंतांच्या समक्ष देखील आयुष्मान उदायी तिसऱ्यांदा माझ्या बोलण्याचा विरोध करत आहेत, आणि एकही भिक्खू माझ्या बोलण्याला संमती देत नाही. मग मी शांत राहिलेलेच बरे.' त्यानंतर आयुष्मान सारिपुत्त शांत राहिले. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ udāyiṃ āmantesi – ‘‘kaṃ pana tvaṃ, udāyi, manomayaṃ kāyaṃ paccesī’’ti? ‘‘Ye te, bhante, devā arūpino saññāmayā’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho tuyhaṃ, udāyi, bālassa abyattassa bhaṇitena! Tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññasī’’ti! Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘atthi nāma, ānanda, theraṃ bhikkhuṃ vihesiyamānaṃ ajjhupekkhissatha[Pg.171]. Na hi nāma, ānanda, kāruññampi bhavissati theramhi bhikkhumhi vihesiyamānamhī’’ti. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्मान उदायींना संबोधित केले— 'उदायी, तू कोणत्या मनोमय कायेवर विश्वास ठेवतोस?' 'भंते, जे देव अरूपी आणि संज्ञामय आहेत.' 'उदायी, तुझ्यासारख्या मूर्ख आणि अज्ञानी माणसाच्या बोलण्याने काय होणार! तरीही तुला असे वाटते की तू बोलले पाहिजे!' त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्मान आनंदांना संबोधित केले— 'आनंद, एका थेर भिक्खूला त्रास दिला जात असताना तुम्ही केवळ मूक प्रेक्षक बनून राहता हे योग्य आहे का? आनंद, एका थेर भिक्खूला त्रास दिला जात असताना तुमच्या मनात थोडीही करुणा उत्पन्न होत नाही का?' Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhānaṃ. No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi – atthetaṃ ṭhāna’’nti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, या धम्मात शीलसंपन्न, समाधीसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न भिक्खू संज्ञावेदयितनिरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही पडू शकतो – अशी शक्यता आहे. जर त्याने याच जन्मात अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही, तर कबाळीकार आहार ग्रहण करणाऱ्या देवांच्या संगतीचे उल्लंघन करून, एका विशिष्ट मनोमय कायात उत्पन्न होऊन, तो संज्ञावेदयितनिरोध समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकतो आणि त्यातून बाहेरही पडू शकतो – अशी शक्यता आहे." भगवंत असे म्हणाले. हे बोलून सुगतांनी आपल्या आसनावरून उठून विहारात प्रवेश केला. Atha kho āyasmā ānando acirapakkantassa bhagavato yenāyasmā upavāṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ upavāṇaṃ etadavoca – ‘‘idhāvuso upavāṇa, aññe there bhikkhū vihesenti. Mayaṃ tena na muccāma. Anacchariyaṃ kho, panetaṃ āvuso upavāṇa, yaṃ bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito etadeva ārabbha udāhareyya yathā āyasmantaṃyevettha upavāṇaṃ paṭibhāseyya. Idāneva amhākaṃ sārajjaṃ okkanta’’nti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ etadavoca – त्यानंतर, भगवंत निघून गेल्यावर काही वेळातच आयुष्यमान आनंद जेथे आयुष्यमान उपवाण होते तेथे गेले; आणि जवळ जाऊन आयुष्यमान उपवाणांना म्हणाले – "मित्र उपवाण, येथे इतर भिक्खू ज्येष्ठ थेर भिक्खूंना त्रास देतात. आम्ही त्यामुळे मुक्त होत नाही. मित्र उपवाण, हे काही आश्चर्यकारक नाही की, संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून उठून भगवंत याच विषयाला अनुसरून काही बोलतील आणि या बाबतीत आयुष्यमान उपवाणांनाच उत्तर देण्यास सांगतील. आताच आमच्या मनात संकोच निर्माण झाला आहे." त्यानंतर भगवंत संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून उठून जेथे उपस्थानशाळा होती तेथे गेले; आणि तेथे जाऊन मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी आयुष्यमान उपवाणांना विचारले – ‘‘Katīhi nu kho, upavāṇa, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti? ‘‘Pañcahi, bhante, dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi pañcahi? Idha, bhante, thero bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhante, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu [Pg.172] sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. "उपवाण, किती गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाला अनुकूल, आदरणीय आणि पूजनीय होतो?" "भंते, पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाला अनुकूल, आदरणीय आणि पूजनीय होतो. कोणते पाच? भंते, येथे थेर भिक्खू शीलवान असतो... (पे)... शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो; बहुश्रुत असतो... (पे)... दृष्टीने सत्य चांगल्या प्रकारे जाणतो; त्याची वाणी कल्याणकारी असते, त्याचे संभाषण मधुर असते, तो सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ समजायला सोप्या अशा वाणीने युक्त असतो; उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांना तो सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास प्राप्त करणारा असतो; आस्रवांच्या क्षयामुळे... (पे)... स्वतःच्या थेट ज्ञानाने याच जन्मात आस्रवरहित चित्तमुक्ती आणि प्रज्ञामुक्ती साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहार करतो. भंते, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाला अनुकूल, आदरणीय आणि पूजनीय होतो." ‘‘Sādhu sādhu, upavāṇa! Imehi kho, upavāṇa, pañcahi dhammehi samannāgato thero bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Ime ce, upavāṇa, pañca dhammā therassa bhikkhuno na saṃvijjeyyuṃ, taṃ sabrahmacārī na sakkareyyuṃ na garuṃ kareyyuṃ na māneyyuṃ na pūjeyyuṃ khaṇḍiccena pāliccena valittacatāya. Yasmā ca kho, upavāṇa, ime pañca dhammā therassa bhikkhuno saṃvijjanti, tasmā taṃ sabrahmacārī sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjentī’’ti. Chaṭṭhaṃ. "साधू, साधू, उपवाण! खरोखर, उपवाण, या पाच गुणांनी युक्त असलेला थेर भिक्खू सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाला अनुकूल, आदरणीय आणि पूजनीय होतो. उपवाण, जर हे पाच गुण थेर भिक्खूमध्ये नसतील, तर त्याचे सब्रह्मचारी केवळ त्याचे दात पडले आहेत, केस पांढरे झाले आहेत आणि त्वचा सुरकुतली आहे म्हणून त्याचा सत्कार करणार नाहीत, आदर करणार नाहीत, सन्मान करणार नाहीत किंवा त्याची पूजा करणार नाहीत. परंतु, उपवाण, ज्या अर्थी हे पाच गुण थेर भिक्खूमध्ये आढळतात, म्हणूनच त्याचे सब्रह्मचारी त्याचा सत्कार करतात, आदर करतात, सन्मान करतात आणि त्याची पूजा करतात." सहावे सूत्र समाप्त. 7. Codanāsuttaṃ ७. चोदना सूत्र 167. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘codakena, āvuso, bhikkhunā paraṃ codetukāmena pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā paro codetabbo’’. १६७. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "मित्रांनो, दुसऱ्याला चोदना करू इच्छिणाऱ्या चोदक भिक्खूने स्वतःच्या ठिकाणी पाच गोष्टी प्रस्थापित करूनच दुसऱ्याला चोदित केले पाहिजे." ‘‘Katame pañca? Kālena vakkhāmi, no akālena; bhūtena vakkhāmi, no abhūtena; saṇhena vakkhāmi, no pharusena; atthasaṃhitena vakkhāmi, no anatthasaṃhitena; mettacitto vakkhāmi, no dosantaro. Codakena, āvuso, bhikkhunā paraṃ codetukāmena ime pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā paro codetabbo. "कोणत्या पाच? (१) मी योग्य वेळी बोलेन, अयोग्य वेळी बोलणार नाही; (२) मी सत्य बोलेन, असत्य बोलणार नाही; (३) मी कोमल शब्दांत बोलेन, कठोर शब्दांत बोलणार नाही; (४) मी हितकारक बोलेन, अहितकारक बोलणार नाही; (५) मी मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलेन, द्वेषयुक्त अंतःकरणाने बोलणार नाही. मित्रांनो, दुसऱ्याला चोदना करू इच्छिणाऱ्या चोदक भिक्खूने स्वतःच्या ठिकाणी या पाच गोष्टी प्रस्थापित करूनच दुसऱ्याला चोदित केले पाहिजे." ‘‘Idhāhaṃ, āvuso, ekaccaṃ puggalaṃ passāmi akālena codiyamānaṃ no kālena kupitaṃ, abhūtena codiyamānaṃ no bhūtena kupitaṃ, pharusena codiyamānaṃ no saṇhena kupitaṃ, anatthasaṃhitena codiyamānaṃ no atthasaṃhitena kupitaṃ, dosantarena codiyamānaṃ no mettacittena kupitaṃ. "मित्रांनो, येथे मी काही व्यक्तींना पाहतो की, ज्यांना अयोग्य वेळी चोदित केले असता, योग्य वेळी न केल्यामुळे ते क्रुद्ध होतात; असत्य गोष्टीवरून चोदित केले असता, सत्य गोष्टीवरून न केल्यामुळे ते क्रुद्ध होतात; कठोर शब्दांत चोदित केले असता, कोमल शब्दांत न केल्यामुळे ते क्रुद्ध होतात; अहितकारक गोष्टीवरून चोदित केले असता, हितकारक गोष्टीवरून न केल्यामुळे ते क्रुद्ध होतात; द्वेषयुक्त अंतःकरणाने चोदित केले असता, मैत्रीपूर्ण चित्ताने न केल्यामुळे ते क्रुद्ध होतात." ‘‘Adhammacuditassa, āvuso, bhikkhuno pañcahākārehi avippaṭisāro upadahātabbo – ‘akālenāyasmā cudito no kālena, alaṃ te avippaṭisārāya; abhūtenāyasmā cudito no bhūtena, alaṃ te avippaṭisārāya; pharusenāyasmā cudito no saṇhena, alaṃ te avippaṭisārāya[Pg.173]; anatthasaṃhitenāyasmā cudito no atthasaṃhitena, alaṃ te avippaṭisārāya; dosantarenāyasmā cudito no mettacittena, alaṃ te avippaṭisārāyā’ti. Adhammacuditassa, āvuso, bhikkhuno imehi pañcahākārehi avippaṭisāro upadahātabbo. "मित्रांनो, अधर्माने चोदित केलेल्या भिक्खूच्या मनात पाच प्रकारे पश्चात्तापरहितता निर्माण केली पाहिजे – ‘आयुष्यमानांना अयोग्य वेळी चोदित केले गेले आहे, योग्य वेळी नाही; त्यामुळे तुम्हाला पश्चात्ताप न होणेच योग्य आहे. आयुष्यमानांना असत्य गोष्टीवरून चोदित केले गेले आहे, सत्य गोष्टीवरून नाही; त्यामुळे तुम्हाला पश्चात्ताप न होणेच योग्य आहे. आयुष्यमानांना कठोर शब्दांत चोदित केले गेले आहे, कोमल शब्दांत नाही; त्यामुळे तुम्हाला पश्चात्ताप न होणेच योग्य आहे. आयुष्यमानांना अहितकारक गोष्टीवरून चोदित केले गेले आहे, हितकारक गोष्टीवरून नाही; त्यामुळे तुम्हाला पश्चात्ताप न होणेच योग्य आहे. आयुष्यमानांना द्वेषयुक्त अंतःकरणाने चोदित केले गेले आहे, मैत्रीपूर्ण चित्ताने नाही; त्यामुळे तुम्हाला पश्चात्ताप न होणेच योग्य आहे.’ मित्रांनो, अधर्माने चोदित केलेल्या भिक्खूच्या मनात या पाच प्रकारे पश्चात्तापरहितता निर्माण केली पाहिजे." ‘‘Adhammacodakassa, āvuso, bhikkhuno pañcahākārehi vippaṭisāro upadahātabbo – ‘akālena te, āvuso, codito no kālena, alaṃ te vippaṭisārāya; abhūtena te, āvuso, codito no bhūtena, alaṃ te vippaṭisārāya; pharusena te, āvuso, codito no saṇhena, alaṃ te vippaṭisārāya; anatthasaṃhitena te, āvuso, codito no atthasaṃhitena, alaṃ te vippaṭisārāya; dosantarena te, āvuso, codito no mettacittena, alaṃ te vippaṭisārāyā’ti. Adhammacodakassa, āvuso, bhikkhuno imehi pañcahākārehi vippaṭisāro upadahātabbo. Taṃ kissa hetu? Yathā na aññopi bhikkhu abhūtena codetabbaṃ maññeyyāti. "मित्रांनो, अधर्माने चोदना करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात पाच प्रकारे पश्चात्ताप निर्माण केला पाहिजे – ‘मित्रा, तू त्याला अयोग्य वेळी चोदित केले आहे, योग्य वेळी नाही; त्यामुळे तुला पश्चात्ताप होणेच योग्य आहे. मित्रा, तू त्याला असत्य गोष्टीवरून चोदित केले आहे, सत्य गोष्टीवरून नाही; त्यामुळे तुला पश्चात्ताप होणेच योग्य आहे. मित्रा, तू त्याला कठोर शब्दांत चोदित केले आहे, कोमल शब्दांत नाही; त्यामुळे तुला पश्चात्ताप होणेच योग्य आहे. मित्रा, तू त्याला अहितकारक गोष्टीवरून चोदित केले आहे, हितकारक गोष्टीवरून नाही; त्यामुळे तुला पश्चात्ताप होणेच योग्य आहे. मित्रा, तू त्याला द्वेषयुक्त अंतःकरणाने चोदित केले आहे, मैत्रीपूर्ण चित्ताने नाही; त्यामुळे तुला पश्चात्ताप होणेच योग्य आहे.’ मित्रांनो, अधर्माने चोदना करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात या पाच प्रकारे पश्चात्ताप निर्माण केला पाहिजे. हे कशासाठी? जेणेकरून इतर कोणत्याही भिक्खूने असत्य गोष्टीवरून दुसऱ्याला चोदित करण्याचा विचार करू नये." ‘‘Idha panāhaṃ, āvuso, ekaccaṃ puggalaṃ passāmi kālena codiyamānaṃ no akālena kupitaṃ, bhūtena codiyamānaṃ no abhūtena kupitaṃ, saṇhena codiyamānaṃ no pharusena kupitaṃ, atthasaṃhitena codiyamānaṃ no anatthasaṃhitena kupitaṃ, mettacittena codiyamānaṃ no dosantarena kupitaṃ. "परंतु मित्रांनो, येथे मी काही व्यक्तींना पाहतो की, ज्यांना योग्य वेळी चोदित केले असता, अयोग्य वेळी न केल्यामुळेही ते क्रुद्ध होतात; सत्य गोष्टीवरून चोदित केले असता, असत्य गोष्टीवरून न केल्यामुळेही ते क्रुद्ध होतात; कोमल शब्दांत चोदित केले असता, कठोर शब्दांत न केल्यामुळेही ते क्रुद्ध होतात; हितकारक गोष्टीवरून चोदित केले असता, अहितकारक गोष्टीवरून न केल्यामुळेही ते क्रुद्ध होतात; मैत्रीपूर्ण चित्ताने चोदित केले असता, द्वेषयुक्त अंतःकरणाने न केल्यामुळेही ते क्रुद्ध होतात." ‘‘Dhammacuditassa, āvuso, bhikkhuno pañcahākārehi vippaṭisāro upadahātabbo – ‘kālenāyasmā cudito no akālena, alaṃ te vippaṭisārāya; bhūtenāyasmā cudito no abhūtena, alaṃ te vippaṭisārāya; saṇhenāyasmā cudito no pharusena, alaṃ te vippaṭisārāya; atthasaṃhitenāyasmā cudito no anatthasaṃhitena, alaṃ te vippaṭisārāya; mettacittenāyasmā cudito no dosantarena, alaṃ te vippaṭisārāyā’ti. Dhammacuditassa, āvuso, bhikkhuno imehi pañcahākārehi vippaṭisāro upadahātabbo. “मित्रांनो, धर्माच्या नियमांनुसार चोदना केलेल्या (दोष दाखवलेल्या) भिक्खूच्या मनात पाच प्रकारे पश्चात्ताप (खंत) उत्पन्न केला पाहिजे – ‘आयुष्यमान, तुम्हाला योग्य वेळी चोदना केली गेली आहे, अयोग्य वेळी नाही; हे तुमच्या पश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे. आयुष्यमान, तुम्हाला सत्य गोष्टीवरून चोदना केली गेली आहे, असत्यावरून नाही; हे तुमच्या पश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे. आयुष्यमान, तुम्हाला सौम्य शब्दांत चोदना केली गेली आहे, कठोर शब्दांत नाही; हे तुमच्या पश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे. आयुष्यमान, तुम्हाला हितकारक गोष्टीसाठी चोदना केली गेली आहे, अहितकारक गोष्टीसाठी नाही; हे तुमच्या पश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे. आयुष्यमान, तुम्हाला मैत्रीपूर्ण चित्ताने चोदना केली गेली आहे, द्वेषयुक्त चित्ताने नाही; हे तुमच्या पश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे.’ मित्रांनो, धर्माच्या नियमांनुसार चोदना केलेल्या भिक्खूच्या मनात या पाच प्रकारे पश्चात्ताप उत्पन्न केला पाहिजे.” ‘‘Dhammacodakassa, āvuso, bhikkhuno pañcahākārehi avippaṭisāro upadahātabbo – ‘kālena te, āvuso, codito no akālena, alaṃ [Pg.174] te avippaṭisārāya; bhūtena te, āvuso, codito no abhūtena, alaṃ te avippaṭisārāya; saṇhena te, āvuso, codito no pharusena, alaṃ te avippaṭisārāya; atthasaṃhitena te, āvuso, codito no anatthasaṃhitena, alaṃ te avippaṭisārāya; mettacittena te, āvuso, codito no dosantarena, alaṃ te avippaṭisārāyā’ti. Dhammacodakassa, āvuso, bhikkhuno imehi pañcahākārehi avippaṭisāro upadahātabbo. Taṃ kissa hetu? Yathā aññopi bhikkhu bhūtena coditabbaṃ maññeyyāti. “मित्रांनो, धर्माच्या नियमांनुसार चोदना करणाऱ्या (दोष दाखवणाऱ्या) भिक्खूच्या मनात पाच प्रकारे अपश्चात्ताप (मनःशांती) उत्पन्न केला पाहिजे – ‘मित्रा, तू योग्य वेळी चोदना केली आहेस, अयोग्य वेळी नाही; हे तुझ्या अपश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे. मित्रा, तू सत्य गोष्टीवरून चोदना केली आहेस, असत्यावरून नाही; हे तुझ्या अपश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे. मित्रा, तू सौम्य शब्दांत चोदना केली आहेस, कठोर शब्दांत नाही; हे तुझ्या अपश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे. मित्रा, तू हितकारक गोष्टीसाठी चोदना केली आहेस, अहितकारक गोष्टीसाठी नाही; हे तुझ्या अपश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे. मित्रा, तू मैत्रीपूर्ण चित्ताने चोदना केली आहेस, द्वेषयुक्त चित्ताने नाही; हे तुझ्या अपश्चात्तापासाठी पुरेसे आहे.’ मित्रांनो, धर्माच्या नियमांनुसार चोदना करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात या पाच प्रकारे अपश्चात्ताप उत्पन्न केला पाहिजे. ते कशासाठी? जेणेकरून इतर भिक्खू देखील सत्य गोष्टीवरूनच चोदना करणे योग्य मानतील.” ‘‘Cuditena, āvuso, puggalena dvīsu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ – sacce ca, akuppe ca. Maṃ cepi, āvuso, pare codeyyuṃ kālena vā akālena vā bhūtena vā abhūtena vā saṇhena vā pharusena vā atthasaṃhitena vā anatthasaṃhitena vā mettacittā vā dosantarā vā, ahampi dvīsuyeva dhammesu patiṭṭhaheyyaṃ – sacce ca, akuppe ca. Sace jāneyyaṃ – ‘attheso mayi dhammo’ti, ‘atthī’ti naṃ vadeyyaṃ – ‘saṃvijjateso mayi dhammo’ti. Sace jāneyyaṃ – ‘nattheso mayi dhammo’ti, ‘natthī’ti naṃ vadeyyaṃ – ‘neso dhammo mayi saṃvijjatī’ti. “मित्रांनो, चोदना केलेल्या (दोष दाखवलेल्या) व्यक्तीने दोन गोष्टींवर प्रतिष्ठित राहिले पाहिजे – सत्यावर आणि अक्रोधावर (राग न येण्यावर). मित्रांनो, जर इतरांनी मला चोदना केली – मग ती योग्य वेळी असो वा अयोग्य वेळी, सत्यावरून असो वा असत्यावरून, सौम्य शब्दांत असो वा कठोर शब्दांत, हितकारक असो वा अहितकारक, मैत्रीपूर्ण चित्ताने असो वा द्वेषयुक्त चित्ताने – तरीही मी केवळ दोनच गोष्टींवर प्रतिष्ठित राहीन – सत्यावर आणि अक्रोधावर. जर मला ठाऊक असेल की, ‘हा दोष माझ्यात आहे’, तर मी त्याला सांगेन, ‘होय, हा दोष माझ्यात आहे, तो माझ्यात विद्यमान आहे.’ जर मला ठाऊक असेल की, ‘हा दोष माझ्यात नाही’, तर मी त्याला सांगेन, ‘नाही, हा दोष माझ्यात नाही, तो माझ्यात विद्यमान नाही.’” ‘‘Evampi kho te, sāriputta, vuccamānā atha ca panidhekacce moghapurisā na padakkhiṇaṃ gaṇhantī’’ti. “सारिपुत्ता, तुझ्याद्वारे अशा प्रकारे सांगितले जात असतानाही, येथील काही मोघपुरुष (अज्ञानी लोक) ते आदराने स्वीकारत नाहीत.” ‘‘Ye te, bhante, puggalā assaddhā jīvikatthā na saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā saṭhā māyāvino ketabino uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā indriyesu aguttadvārā bhojane amattaññuno jāgariyaṃ ananuyuttā sāmaññe anapekkhavanto sikkhāya na tibbagāravā bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā kusītā hīnavīriyā muṭṭhassatino asampajānā asamāhitā vibbhantacittā duppaññā eḷamūgā, te mayā evaṃ vuccamānā na padakkhiṇaṃ gaṇhanti. “भंते, जे लोक श्रद्धा नसलेले, केवळ उपजीविकेसाठी, श्रद्धेविनाच घराबाहेर पडून अनगारिक (प्रव्रजित) झाले आहेत; जे धूर्त, कपटी, ढोंगी, उद्धट, गर्विष्ठ, चंचल, वाचाळ, असंबद्ध बोलणारे, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित न ठेवणारे, भोजनात प्रमाण न जाणणारे, जागरूकतेचा अभ्यास न करणारे, श्रामण्यभावाविषयी उदासीन, शिक्षेविषयी तीव्र आदर नसलेले, भौतिक साधनांचे लोभी, शिथिल वृत्तीचे, अधोगतीला प्राधान्य देणारे, एकांताचा ध्यास सोडलेले, आळशी, वीर्यहीन, विस्मरणशील, संप्रजन्य नसलेले, असंयत, विचलित चित्त असलेले, प्रज्ञाहीन आणि मूक-बधिर आहेत; त्यांना माझ्याद्वारे अशा प्रकारे सांगितले गेले असता, ते आदराने स्वीकारत नाहीत.” ‘‘Ye pana te, bhante, kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā asaṭhā amāyāvino aketabino anuddhatā anunnaḷā acapalā amukharā avikiṇṇavācā indriyesu guttadvārā bhojane mattaññuno jāgariyaṃ [Pg.175] anuyuttā sāmaññe apekkhavanto sikkhāya tibbagāravā na bāhulikā na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā āraddhavīriyā pahitattā upaṭṭhitassatino sampajānā samāhitā ekaggacittā paññavanto aneḷamūgā, te mayā evaṃ vuccamānā padakkhiṇaṃ gaṇhantīti. “परंतु भंते, जे कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून अनगारिक (प्रव्रजित) झाले आहेत; जे धूर्त नाहीत, कपटी नाहीत, ढोंगी नाहीत, उद्धट नाहीत, गर्विष्ठ नाहीत, चंचल नाहीत, वाचाळ नाहीत, असंबद्ध बोलणारे नाहीत; जे इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारे आहेत, भोजनात प्रमाण जाणणारे आहेत, जागरूकतेचा अभ्यास करणारे आहेत, श्रामण्यभावाविषयी आस्था बाळगणारे आहेत, शिक्षेविषयी तीव्र आदर असणारे आहेत; जे भौतिक साधनांचे लोभी नाहीत, शिथिल वृत्तीचे नाहीत, अधोगतीचा ध्यास सोडलेले आहेत, एकांताला प्राधान्य देणारे आहेत, उत्साही आहेत, आत्मसमर्पित आहेत, स्मृती जागृत ठेवणारे आहेत, संप्रजन्य असलेले, समाहित, एकाग्र चित्त असलेले, प्रज्ञावान आणि मूक-बधिर नसलेले आहेत; त्यांना माझ्याद्वारे अशा प्रकारे सांगितले गेले असता, ते आदराने स्वीकारतात.” ‘‘Ye te, sāriputta, puggalā assaddhā jīvikatthā na saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā saṭhā māyāvino ketabino uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā indriyesu aguttadvārā bhojane amattaññuno jāgariyaṃ ananuyuttā sāmaññe anapekkhavanto sikkhāya na tibbagāravā bāhulikā sāthalikā okkamane pubbaṅgamā paviveke nikkhittadhurā kusītā hīnavīriyā muṭṭhassatino asampajānā asamāhitā vibbhantacittā duppaññā eḷamūgā, tiṭṭhantu te. “सारिपुत्ता, जे लोक श्रद्धा नसलेले, केवळ उपजीविकेसाठी, श्रद्धेविनाच घराबाहेर पडून अनगारिक (प्रव्रजित) झाले आहेत; जे धूर्त, कपटी, ढोंगी, उद्धट, गर्विष्ठ, चंचल, वाचाळ, असंबद्ध बोलणारे, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित न ठेवणारे, भोजनात प्रमाण न जाणणारे, जागरूकतेचा अभ्यास न करणारे, श्रामण्यभावाविषयी उदासीन, शिक्षेविषयी तीव्र आदर नसलेले, भौतिक साधनांचे लोभी, शिथिल वृत्तीचे, अधोगतीला प्राधान्य देणारे, एकांताचा ध्यास सोडलेले, आळशी, वीर्यहीन, विस्मरणशील, संप्रजन्य नसलेले, असंयत, विचलित चित्त असलेले, प्रज्ञाहीन आणि मूक-बधिर आहेत; त्यांच्याविषयी राहू दे (त्यांच्याकडे दुर्लक्ष कर).” ‘‘Ye pana, te sāriputta, kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā asaṭhā amāyāvino aketabino anuddhatā anunnaḷā acapalā amukharā avikiṇṇavācā indriyesu guttadvārā bhojane mattaññuno jāgariyaṃ anuyuttā sāmaññe apekkhavanto sikkhāya tibbagāravā na bāhulikā na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā āraddhavīriyā pahitattā upaṭṭhitassatino sampajānā samāhitā ekaggacittā paññavanto aneḷamūgā, te tvaṃ, sāriputta, vadeyyāsi. Ovada, sāriputta, sabrahmacārī; anusāsa, sāriputta, sabrahmacārī – ‘asaddhammā vuṭṭhāpetvā saddhamme patiṭṭhāpessāmi sabrahmacārī’ti. Evañhi te, sāriputta, sikkhitabba’’nti. Sattamaṃ. “परंतु सारिपुत्ता, जे कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून अनगारिक (प्रव्रजित) झाले आहेत; जे धूर्त नाहीत, कपटी नाहीत, ढोंगी नाहीत, उद्धट नाहीत, गर्विष्ठ नाहीत, चंचल नाहीत, वाचाळ नाहीत, असंबद्ध बोलणारे नाहीत; जे इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारे आहेत, भोजनात प्रमाण जाणणारे आहेत, जागरूकतेचा अभ्यास करणारे आहेत, श्रामण्यभावाविषयी आस्था बाळगणारे आहेत, शिक्षेविषयी तीव्र आदर असणारे आहेत; जे भौतिक साधनांचे लोभी नाहीत, शिथिल वृत्तीचे नाहीत, अधोगतीचा ध्यास सोडलेले आहेत, एकांताला प्राधान्य देणारे आहेत, उत्साही आहेत, आत्मसमर्पित आहेत, स्मृती जागृत ठेवणारे आहेत, संप्रजन्य असलेले, समाहित, एकाग्र चित्त असलेले, प्रज्ञावान आणि मूक-बधिर नसलेले आहेत; सारिपुत्ता, तू त्यांच्याशी बोलले पाहिजेस. सारिपुत्ता, तुझ्या सब्रह्मचाऱ्यांना उपदेश कर; सारिपुत्ता, तुझ्या सब्रह्मचाऱ्यांना अनुशासित कर – ‘मी माझ्या सब्रह्मचाऱ्यांना असद्धर्मातून बाहेर काढून सद्धर्मात प्रतिष्ठित करीन.’ सारिपुत्ता, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस.” (सातवे सुत्त समाप्त.) 8. Sīlasuttaṃ ८. शीलसुत्त 168. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘dussīlassa, āvuso, sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, āvuso, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi [Pg.176] …pe… pheggupi… sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. १६८. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “मित्रांनो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट व्यक्तीचा सम्यक समाधीचा आधार (उपनिश्रय) नष्ट होतो. सम्यक समाधी नसताना, सम्यक समाधी भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचे यथाभूत ज्ञानदर्शन नष्ट होते. यथाभूत ज्ञानदर्शन नसताना, यथाभूत ज्ञानदर्शन भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचा निर्वेद आणि विराग (वैराग्य) नष्ट होतो. निर्वेद आणि विराग नसताना, निर्वेद आणि विराग भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचे विमुक्ती ज्ञानदर्शन नष्ट होते. मित्रांनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या वृक्षाच्या फांद्या आणि पाने नष्ट झाली, तर त्याची बाह्य साल देखील पूर्णत्वास जात नाही, त्याची त्वचा देखील... पे... त्याचा अगाभा (फेग्गु) देखील... त्याचा गाभा (सार) देखील पूर्णत्वास जात नाही. त्याचप्रमाणे मित्रांनो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट व्यक्तीचा सम्यक समाधीचा आधार नष्ट होतो. सम्यक समाधी नसताना, सम्यक समाधी भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचे यथाभूत ज्ञानदर्शन नष्ट होते. यथाभूत ज्ञानदर्शन नसताना, यथाभूत ज्ञानदर्शन भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचा निर्वेद आणि विराग नष्ट होतो. निर्वेद आणि विराग नसताना, निर्वेद आणि विराग भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीचे विमुक्ती ज्ञानदर्शन नष्ट होते.” ‘‘Sīlavato, āvuso, sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, āvuso, rukkho, sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi…pe… pheggupi… sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, āvuso, sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassana’’nti. Aṭṭhamaṃ. "आवुसो, शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्तीसाठी सम्यक समाधीचा आधार संपन्न होतो. सम्यक समाधी असताना, सम्यक समाधी संपन्न व्यक्तीसाठी यथाभूत ज्ञानदर्शन संपन्न होण्याचा आधार मिळतो. यथाभूत ज्ञानदर्शन असताना, यथाभूत ज्ञानदर्शन संपन्न व्यक्तीसाठी निर्वेद आणि विराग संपन्न होण्याचा आधार मिळतो. निर्वेद आणि विराग असताना, निर्वेद आणि विराग संपन्न व्यक्तीसाठी विमुक्ती ज्ञानदर्शन संपन्न होण्याचा आधार मिळतो. जसे की, आवुसो, एखादा वृक्ष फांद्या आणि पानांनी समृद्ध असतो, तेव्हा त्याचे बाह्य कवच देखील परिपूर्णतेला प्राप्त होते, त्याची साल देखील... लाकडाचा मऊ भाग देखील... आणि कठीण गाभा देखील परिपूर्णतेला प्राप्त होतो. तशाच प्रकारे, आवुसो, शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्तीसाठी सम्यक समाधीचा आधार संपन्न होतो; सम्यक समाधी असताना, सम्यक समाधी संपन्न व्यक्तीसाठी यथाभूत ज्ञानदर्शन संपन्न होण्याचा आधार मिळतो; यथाभूत ज्ञानदर्शन असताना, यथाभूत ज्ञानदर्शन संपन्न व्यक्तीसाठी निर्वेद आणि विराग संपन्न होण्याचा आधार मिळतो; निर्वेद आणि विराग असताना, निर्वेद आणि विराग संपन्न व्यक्तीसाठी विमुक्ती ज्ञानदर्शन संपन्न होण्याचा आधार मिळतो." आठवे. 9. Khippanisantisuttaṃ ९. खिप्पनिसन्ति सुत्त 169. Atha kho āyasmā ānando yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – १६९. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते, तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान आनंद आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हणाले – ‘‘Kittāvatā nu kho, āvuso sāriputta, bhikkhu khippanisanti ca hoti, kusalesu dhammesu suggahitaggāhī ca, bahuñca gaṇhāti, gahitañcassa nappamussatī’’ti? ‘‘Āyasmā kho ānando bahussuto. Paṭibhātu āyasmantaṃyeva ānanda’’nti. ‘‘Tenahāvuso sāriputta, suṇāhi, sādhukaṃ manasi [Pg.177] karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā sāriputto āyasmato ānandassa paccassosi. Āyasmā ānando etadavoca – "“आवुसो सारिपुत्त, कोणत्या मर्यादेपर्यंत भिक्खू कुशल धर्मांच्या बाबतीत शीघ्र आकलन करणारा होतो, जे शिकले आहे ते उत्तम प्रकारे ग्रहण करणारा होतो, विपुल प्रमाणात ग्रहण करतो आणि ग्रहण केलेले विसरत नाही?” “आयुष्यमान आनंद हे बहुश्रुत आहेत. आयुष्यमान आनंदांनीच याचे स्पष्टीकरण करावे.” “तर मग आवुसो सारिपुत्त, ऐका, नीट मनन करा; मी सांगेन.” “होय, आवुसो,” असे म्हणून आयुष्यमान सारिपुत्तांनी आयुष्यमान आनंदांना संमती दिली. आयुष्यमान आनंद असे म्हणाले –" ‘‘Idhāvuso sāriputta, bhikkhu atthakusalo ca hoti, dhammakusalo ca, byañjanakusalo ca, niruttikusalo ca, pubbāparakusalo ca. Ettāvatā kho, āvuso sāriputta, bhikkhu khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu, suggahitaggāhī ca, bahuñca gaṇhāti, gahitañcassa nappamussatī’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, āvuso! Abbhutaṃ, āvuso!! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ āyasmatā ānandena. Imehi ca mayaṃ pañcahi dhammehi samannāgataṃ āyasmantaṃ ānandaṃ dhārema – ‘āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo’’’ti. Navamaṃ. "“इथे, आवुसो सारिपुत्त, भिक्खू अर्थकुशल असतो, धम्मकुशल असतो, व्यंजनकुशल असतो, निरुत्तिकुशल असतो आणि पूर्वापरकुशल असतो. आवुसो सारिपुत्त, एवढ्या गोष्टींनी भिक्खू कुशल धर्मांच्या बाबतीत शीघ्र आकलन करणारा होतो, जे शिकले आहे ते उत्तम प्रकारे ग्रहण करणारा होतो, विपुल प्रमाणात ग्रहण करतो आणि ग्रहण केलेले विसरत नाही.” “आश्चर्य आहे, आवुसो! अद्भुत आहे, आवुसो!! आयुष्यमान आनंदांनी हे किती सुंदर सांगितले आहे! आम्ही आयुष्यमान आनंदांना या पाच गुणांनी युक्त मानतो – ‘आयुष्यमान आनंद हे अर्थकुशल, धम्मकुशल, व्यंजनकुशल, निरुत्तिकुशल आणि पूर्वापरकुशल आहेत.’” नववे." 10. Bhaddajisuttaṃ १०. भद्दजि सुत्त 170. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho āyasmā bhaddaji yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ bhaddajiṃ āyasmā ānando etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso bhaddaji, dassanānaṃ aggaṃ, kiṃ savanānaṃ aggaṃ, kiṃ sukhānaṃ aggaṃ, kiṃ saññānaṃ aggaṃ, kiṃ bhavānaṃ agga’’nti? १७०. एका वेळी आयुष्यमान आनंद कोसंबी येथे घोसित आरामात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान भद्दजि जेथे आयुष्यमान आनंद होते, तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान आनंदांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान भद्दजि यांना आयुष्यमान आनंद असे म्हणाले – “आवुसो भद्दजि, दर्शनांमध्ये सर्वश्रेष्ठ काय आहे? श्रवणांमध्ये सर्वश्रेष्ठ काय आहे? सुखांमध्ये सर्वश्रेष्ठ काय आहे? संज्ञांमध्ये सर्वश्रेष्ठ काय आहे? अस्तित्वाच्या अवस्थांमध्ये सर्वश्रेष्ठ काय आहे?” ‘‘Atthāvuso, brahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, yo taṃ brahmānaṃ passati, idaṃ dassanānaṃ aggaṃ. Atthāvuso, ābhassarā nāma devā sukhena abhisannā parisannā. Te kadāci karahaci udānaṃ udānenti – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti! Yo taṃ saddaṃ suṇāti, idaṃ savanānaṃ aggaṃ. Atthāvuso, subhakiṇhā nāma devā. Te santaṃyeva tusitā sukhaṃ paṭivedenti, idaṃ sukhānaṃ aggaṃ. Atthāvuso, ākiñcaññāyatanūpagā devā, idaṃ saññānaṃ aggaṃ. Atthāvuso, nevasaññānāsaññāyatanūpagā devā, idaṃ bhavānaṃ agga’’nti. ‘‘Sameti kho idaṃ āyasmato bhaddajissa, yadidaṃ bahunā janenā’’ti? "“आवुसो, असा एक ब्रह्मा आहे जो विजेता आहे, अजिंक्य आहे, सर्वद्रष्टा आहे, वशवर्ती आहे; जो त्या ब्रह्माला पाहतो, हे दर्शनांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. आवुसो, आभास्सर नावाचे देव आहेत जे सुखाने ओतप्रोत आणि परिपूर्ण आहेत. ते कधीतरी असा उद्गार काढतात – ‘अहो सुख! अहो सुख!’ जो तो आवाज ऐकतो, हे श्रवणांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. आवुसो, सुभकिण्ह नावाचे देव आहेत. ते अत्यंत शांत सुखाचा अनुभव घेतात आणि त्यातच संतुष्ट राहतात, हे सुखांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. आवुसो, आकिंचन्यायतन भूमीला प्राप्त झालेले देव आहेत, ही संज्ञा संज्ञांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. आवुसो, नैवसंज्ञानासंज्ञायतन भूमीला प्राप्त झालेले देव आहेत, हे अस्तित्व अस्तित्वाच्या अवस्थांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे.” “आयुष्यमान भद्दजि यांचे हे मत बहुसंख्य लोकांच्या मताशी जुळणारे आहे ना?”" ‘‘Āyasmā [Pg.178] kho, ānando, bahussuto. Paṭibhātu āyasmantaṃyeva ānanda’’nti. ‘‘Tenahāvuso bhaddaji, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā bhaddaji āyasmato ānandassa paccassosi. Āyasmā ānando etadavoca – "“आयुष्यमान आनंद हे बहुश्रुत आहेत. आयुष्यमान आनंदांनीच याचे स्पष्टीकरण करावे.” “तर मग आवुसो भद्दजि, ऐका, नीट मनन करा; मी सांगेन.” “होय, आवुसो,” असे म्हणून आयुष्यमान भद्दजि यांनी आयुष्यमान आनंदांना संमती दिली. आयुष्यमान आनंद असे म्हणाले –" ‘‘Yathā passato kho, āvuso, anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ dassanānaṃ aggaṃ. Yathā suṇato anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ savanānaṃ aggaṃ. Yathā sukhitassa anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ sukhānaṃ aggaṃ. Yathā saññissa anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ saññānaṃ aggaṃ. Yathā bhūtassa anantarā āsavānaṃ khayo hoti, idaṃ bhavānaṃ agga’’nti. Dasamaṃ. "“आवुसो, ज्या प्रकारे पाहणाऱ्याच्या लगेचच आसवांचा क्षय होतो, ते दर्शन सर्वश्रेष्ठ आहे. ज्या प्रकारे ऐकणाऱ्याच्या लगेचच आसवांचा क्षय होतो, ते श्रवण सर्वश्रेष्ठ आहे. ज्या प्रकारे सुखी असणाऱ्याच्या लगेचच आसवांचा क्षय होतो, ते सुख सर्वश्रेष्ठ आहे. ज्या प्रकारे संज्ञा असणाऱ्याच्या लगेचच आसवांचा क्षय होतो, ती संज्ञा सर्वश्रेष्ठ आहे. ज्या प्रकारे अस्तित्वात असणाऱ्याच्या लगेचच आसवांचा क्षय होतो, ते अस्तित्व सर्वश्रेष्ठ आहे.” दहावे." Āghātavaggo dutiyo. आघात वर्ग दुसरा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका – Dve āghātavinayā, sākacchā sājīvato pañhaṃ; Pucchā nirodho codanā, sīlaṃ nisanti bhaddajīti. दोन आघातविनय सुत्ते, साकच्छा, साजीव, पञ्ह, पुच्छा, निरोध, चोदना, शील, निसन्ति आणि भद्दजि. (18) 3. Upāsakavaggo (१८) ३. उपासक वर्ग 1. Sārajjasuttaṃ १. सारज्ज सुत्त 171. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १७१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवानांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” “भंते!” अशा शब्दांत त्या भिक्खूंनी भगवानांना प्रतिसाद दिला. भगवान असे म्हणाले – ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako sārajjaṃ okkanto hoti. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako sārajjaṃ okkanto hoti. "“भिक्खूंनो, पाच गोष्टींनी युक्त असलेला उपासक भित्रेपणाला प्राप्त होतो. कोणत्या पाच गोष्टींनी? तो प्राणातिपात करतो, अदिन्नादान करतो, कामेसू मिच्छाचार करतो, मुसावाद करतो आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठान करतो. भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींनी युक्त असलेला उपासक भित्रेपणाला प्राप्त होतो.”" ‘‘Pañcahi[Pg.179], bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako visārado hoti. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako visārado hotī’’ti. Paṭhamaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक विशारद असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो प्राणातिपातापासून अलिप्त असतो, अदत्तादानापासून अलिप्त असतो, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त असतो, मुसावादापासून अलिप्त असतो, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक विशारद असतो.” पहिले. 2. Visāradasuttaṃ २. विशारद सुत्त 172. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako avisārado agāraṃ ajjhāvasati. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako avisārado agāraṃ ajjhāvasati. १७२. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक अविशारद होऊन गृहस्थाश्रमात राहतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो प्राणातिपाती असतो... तसेच... सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानाचे सेवन करणारा असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक अविशारद होऊन गृहस्थाश्रमात राहतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako visārado agāraṃ ajjhāvasati. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako visārado agāraṃ ajjhāvasatī’’ti. Dutiyaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक विशारद होऊन गृहस्थाश्रमात राहतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो प्राणातिपातापासून अलिप्त असतो... तसेच... सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक विशारद होऊन गृहस्थाश्रमात राहतो.” दुसरे. 3. Nirayasuttaṃ ३. निरय सुत्त 173. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. १७३. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात फेकला जातो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो प्राणातिपाती असतो... तसेच... सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानाचे सेवन करणारा असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात फेकला जातो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Tatiyaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात ठेवला जातो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो प्राणातिपातापासून अलिप्त असतो... तसेच... सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त असतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात ठेवला जातो.” तिसरे. 4. Verasuttaṃ ४. वेर सुत्त 174. Atha [Pg.180] kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – १७४. तेव्हा अनाथपिंडिक गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान असे म्हणाले – ‘‘Pañca, gahapati, bhayāni verāni appahāya ‘dussīlo’ iti vuccati, nirayañca upapajjati. Katamāni pañca? Pāṇātipātaṃ, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāraṃ, musāvādaṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ – imāni kho, gahapati, pañca bhayāni verāni appahāya ‘dussīlo’ iti vuccati, nirayañca upapajjati. “गृहपती, पाच भय आणि वैरांचा त्याग न केल्यामुळे व्यक्तीला ‘दुःशील’ म्हटले जाते आणि ती नरकात उत्पन्न होते. कोणती पाच? प्राणातिपात, अदत्तादान, कामेसू मिच्छाचार, मुसावाद आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठान – गृहपती, या पाच भय आणि वैरांचा त्याग न केल्यामुळे व्यक्तीला ‘दुःशील’ म्हटले जाते आणि ती नरकात उत्पन्न होते.” ‘‘Pañca, gahapati, bhayāni verāni pahāya ‘sīlavā’ iti vuccati, sugatiñca upapajjati. Katamāni pañca? Pāṇātipātaṃ, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāraṃ, musāvādaṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ – imāni kho, gahapati, pañca bhayāni verāni pahāya ‘sīlavā’ iti vuccati, sugatiñca upapajjati. “गृहपती, पाच भय आणि वैरांचा त्याग केल्यामुळे व्यक्तीला ‘शीलवान’ म्हटले जाते आणि ती सुगतीमध्ये उत्पन्न होते. कोणती पाच? प्राणातिपात, अदत्तादान, कामेसू मिच्छाचार, मुसावाद आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठान – गृहपती, या पाच भय आणि वैरांचा त्याग केल्यामुळे व्यक्तीला ‘शीलवान’ म्हटले जाते आणि ती सुगतीमध्ये उत्पन्न होते.” ‘‘Yaṃ, gahapati, pāṇātipātī pāṇātipātapaccayā diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, pāṇātipātā paṭivirato neva diṭṭhadhammikaṃ bhayaṃ veraṃ pasavati, na samparāyikaṃ bhayaṃ veraṃ pasavati, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pāṇātipātā paṭiviratassa evaṃ taṃ bhayaṃ veraṃ vūpasantaṃ hoti. “गृहपती, प्राणातिपात करणारा मनुष्य प्राणातिपाताच्या कारणाने या जन्मातही भय आणि वैराला प्राप्त करतो, परलोकातही भय आणि वैराला प्राप्त करतो आणि मानसिक दुःख व दौर्मनस्य अनुभवतो. परंतु प्राणातिपातापासून अलिप्त असलेला मनुष्य या जन्मातही भय आणि वैराला प्राप्त करत नाही, परलोकातही भय आणि वैराला प्राप्त करत नाही आणि मानसिक दुःख व दौर्मनस्य अनुभवत नाही. प्राणातिपातापासून अलिप्त असलेल्या व्यक्तीचे ते भय आणि वैर अशा प्रकारे शांत होते.” ‘‘Yaṃ, gahapati, adinnādāyī…pe…. “गृहपती, अदत्तादान करणारा मनुष्य... तसेच...” ‘‘Yaṃ, gahapati, kāmesumicchācārī…pe…. “गृहपती, कामेसू मिच्छाचार करणारा मनुष्य... तसेच...” ‘‘Yaṃ, gahapati, musāvādī…pe…. “गृहपती, मुसावादी मनुष्य... तसेच...” ‘‘Yaṃ, gahapati, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī surāmerayamajjapamādaṭṭhānapaccayā diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato neva diṭṭhadhammikaṃ bhayaṃ veraṃ pasavati, na samparāyikaṃ bhayaṃ veraṃ pasavati, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratassa evaṃ taṃ bhayaṃ veraṃ vūpasantaṃ hotī’’ti. “गृहपती, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानाचे सेवन करणारा मनुष्य त्याच्या सेवनाच्या कारणाने या जन्मातही भय आणि वैराला प्राप्त करतो, परलोकातही भय आणि वैराला प्राप्त करतो आणि मानसिक दुःख व दौर्मनस्य अनुभवतो. परंतु सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त असलेला मनुष्य या जन्मातही भय आणि वैराला प्राप्त करत नाही, परलोकातही भय आणि वैराला प्राप्त करत नाही आणि मानसिक दुःख व दौर्मनस्य अनुभवत नाही. सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त असलेल्या व्यक्तीचे ते भय आणि वैर अशा प्रकारे शांत होते.” ‘‘Yo [Pg.181] pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati; Loke adinnaṃ ādiyati, paradārañca gacchati; Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati. “जो मनुष्य प्राणातिपात करतो, असत्य बोलतो, जगात न दिलेले धन घेतो, परस्त्रीकडे गमन करतो आणि सुरा-मेरय पानाचे सेवन करतो.” ‘‘Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati; Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjati. “या पाच वैरांचा त्याग न केल्यामुळे त्याला ‘दुःशील’ म्हटले जाते. तो अल्पबुद्धी मनुष्य शरीराच्या विघटनानंतर नरकात उत्पन्न होतो.” ‘‘Yo pāṇaṃ nātipāteti, musāvādaṃ na bhāsati; Loke adinnaṃ nādiyati, paradāraṃ na gacchati; Surāmerayapānañca, yo naro nānuyuñjati. “जो मनुष्य प्राणातिपात करत नाही, असत्य बोलत नाही, जगात न दिलेले धन घेत नाही, परस्त्रीकडे गमन करत नाही आणि सुरा-मेरय पानाचे सेवन करत नाही.” ‘‘Pahāya pañca verāni, sīlavā iti vuccati; Kāyassa bhedā sappañño, sugatiṃ sopapajjatī’’ti. catutthaṃ; “या पाच वैरांचा त्याग केल्यामुळे त्याला ‘शीलवान’ म्हटले जाते. तो प्रज्ञावान मनुष्य शरीराच्या विघटनानंतर सुगतीमध्ये उत्पन्न होतो.” चौथे. 5. Caṇḍālasuttaṃ ५. चंडाल सुत्त 175. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti; dussīlo hoti; kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti no kammaṃ; ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati; tattha ca pubbakāraṃ karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca. १७५. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक ‘उपासक-चंडाल’, ‘उपासक-मल’ आणि ‘उपासक-पतकुठ्ठ’ ठरतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो अश्रद्ध असतो; दुःशील असतो; कौतूहल-मंगलावर विश्वास ठेवणारा असतो, तो मंगलावर विश्वास ठेवतो, कर्मावर नाही; या शासनाबाहेर दान स्वीकारण्यास योग्य व्यक्ती शोधतो; आणि तेथेच प्रथम सत्कार्य करतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक ‘उपासक-चंडाल’, ‘उपासक-मल’ आणि ‘उपासक-पतकुठ्ठ’ ठरतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti; sīlavā hoti; akotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti no maṅgalaṃ; na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati; idha ca pubbakāraṃ karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañcā’’ti. Pañcamaṃ. “भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक ‘उपासक-रत्न’, ‘उपासक-पदुम’ आणि ‘उपासक-पुंडरीक’ ठरतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो श्रद्धावान असतो; शीलवान असतो; कौतूहल-मंगलावर विश्वास न ठेवणारा असतो, तो कर्मावर विश्वास ठेवतो, मंगलावर नाही; या शासनाबाहेर दान स्वीकारण्यास योग्य व्यक्ती शोधत नाही; आणि येथेच प्रथम सत्कार्य करतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला उपासक ‘उपासक-रत्न’, ‘उपासक-पदुम’ आणि ‘उपासक-पुंडरीक’ ठरतो.” पाचवे. 6. Pītisuttaṃ ६. पीति सुत्त 176. Atha [Pg.182] kho anāthapiṇḍiko gahapati pañcamattehi upāsakasatehi parivuto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – १७६. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती सुमारे पाचशे उपासकांसह परिवृत होऊन जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान असे म्हणाले – ‘‘Tumhe kho, gahapati, bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena. Na kho, gahapati, tāvatakeneva tuṭṭhi karaṇīyā – ‘mayaṃ bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārenā’ti. Tasmātiha, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kinti mayaṃ kālena kālaṃ pavivekaṃ pītiṃ upasampajja vihareyyāmā’ti! Evañhi vo, gahapati, sikkhitabba’’nti. “गृहपती, तुम्ही चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारी लोकांसाठी औषधोपचार व आवश्यक सामग्री देऊन भिक्खू संघाची सेवा-शुश्रूषा करत आहात. परंतु, गृहपती, केवळ एवढ्यानेच समाधान मानू नये की – ‘आम्ही चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारी लोकांसाठी औषधोपचार व आवश्यक सामग्री देऊन भिक्खू संघाची सेवा करत आहोत.’ म्हणून, गृहपती, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आम्ही वेळोवेळी एकांतातील प्रीतीचा लाभ घेऊन कसे विहरू शकू?’ गृहपती, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘tumhe kho, gahapati, bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena. Na kho, gahapati, tāvatakeneva tuṭṭhi karaṇīyā – mayaṃ bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārenāti. Tasmātiha, gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – kinti mayaṃ kālena kālaṃ pavivekaṃ pītiṃ upasampajja vihareyyāmāti! Evañhi vo, gahapati, sikkhitabba’nti. Yasmiṃ, bhante, samaye ariyasāvako pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati, pañcassa ṭhānāni tasmiṃ samaye na honti. Yampissa kāmūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa kāmūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa akusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa akusalūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa kusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye ariyasāvako pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati, imānissa pañca ṭhānāni tasmiṃ samaye na hontī’’ti. असे म्हटले असता, आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांना म्हणाले – “आश्चर्यकारक आहे, भंते! अद्भुत आहे, भंते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित (उत्कृष्टपणे) सांगितले आहे – ‘गृहपती, तुम्ही चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारी लोकांसाठी औषधोपचार व आवश्यक सामग्री देऊन भिक्खू संघाची सेवा-शुश्रूषा करत आहात. परंतु, गृहपती, केवळ एवढ्यानेच समाधान मानू नये की – आम्ही चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारी लोकांसाठी औषधोपचार व आवश्यक सामग्री देऊन भिक्खू संघाची सेवा करत आहोत. म्हणून, गृहपती, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – आम्ही वेळोवेळी एकांतातील प्रीतीचा लाभ घेऊन कसे विहरू शकू? गृहपती, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.’ भंते, ज्या वेळी आर्यश्रावक एकांतातील प्रीतीचा लाभ घेऊन विहरतो, त्या वेळी त्याच्यामध्ये पाच गोष्टी उद्भवत नाहीत. (१) कामवासनेशी संबंधित असलेले जे दुःख आणि दौर्मनस्य (खिन्नता) आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. (२) कामवासनेशी संबंधित असलेले जे सुख आणि सौमनस्य (आनंद) आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. (३) अकुशलाशी संबंधित असलेले जे दुःख आणि दौर्मनस्य आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. (४) अकुशलाशी संबंधित असलेले जे सुख आणि सौमनस्य आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. (५) कुशलाशी संबंधित असलेले जे दुःख आणि दौर्मनस्य आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. भंते, ज्या वेळी आर्यश्रावक एकांतातील प्रीतीचा लाभ घेऊन विहरतो, त्या वेळी या पाच गोष्टी त्याच्यामध्ये उद्भवत नाहीत.” ‘‘Sādhu [Pg.183] sādhu, sāriputta! Yasmiṃ, sāriputta, samaye ariyasāvako pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati, pañcassa ṭhānāni tasmiṃ samaye na honti. Yampissa kāmūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa kāmūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa akusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa akusalūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yampissa kusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassaṃ, tampissa tasmiṃ samaye na hoti. Yasmiṃ, sāriputta, samaye ariyasāvako pavivekaṃ pītiṃ upasampajja viharati, imānissa pañca ṭhānāni tasmiṃ samaye na hontī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “साधू, साधू, सारिपुत्त! सारिपुत्त, ज्या वेळी आर्यश्रावक एकांतातील प्रीतीचा लाभ घेऊन विहरतो, त्या वेळी त्याच्यामध्ये पाच गोष्टी उद्भवत नाहीत. कामवासनेशी संबंधित असलेले जे दुःख आणि दौर्मनस्य आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. कामवासनेशी संबंधित असलेले जे सुख आणि सौमनस्य आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. अकुशलाशी संबंधित असलेले जे दुःख आणि दौर्मनस्य आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. अकुशलाशी संबंधित असलेले जे सुख आणि सौमनस्य आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. कुशलाशी संबंधित असलेले जे दुःख आणि दौर्मनस्य आहे, ते त्या वेळी त्याला होत नाही. सारिपुत्त, ज्या वेळी आर्यश्रावक एकांतातील प्रीतीचा लाभ घेऊन विहरतो, त्या वेळी या पाच गोष्टी त्याच्यामध्ये उद्भवत नाहीत.” सहावे सूत्र समाप्त. 7. Vaṇijjāsuttaṃ ७. वणिज्जासुत्त (व्यापार सूत्र) 177. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā – imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti. Sattamaṃ. १७७. “भिक्खूंनो, उपासकाने हे पाच प्रकारचे व्यापार करू नयेत. कोणते पाच? शस्त्रास्त्रांचा व्यापार, प्राण्यांचा (मनुष्यांचा) व्यापार, मांसाचा व्यापार, मद्याचा (अमली पदार्थांचा) व्यापार आणि विषाचा व्यापार – भिक्खूंनो, उपासकाने हे पाच प्रकारचे व्यापार करू नयेत.” सातवे सूत्र समाप्त. 8. Rājāsuttaṃ ८. राजासुत्त (राजे सूत्र) 178. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā pāṇātipātā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā pāṇātipātā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca, khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso itthiṃ vā purisaṃ vā jīvitā voropesīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā pāṇātipātahetu hananti vā bandhanti [Pg.184] vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. १७८. “भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही कधी असे पाहिले किंवा ऐकले आहे का की – ‘हा मनुष्य प्राणातिपाताचा (जीवहिंसेचा) त्याग करून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्याच्या कारणावरून ठार मारले, किंवा बंदी बनवले, किंवा देशाबाहेर हाकलून दिले, किंवा त्याच्या इच्छेनुसार शिक्षा केली’?” “नाही, भंते.” “उत्तम, भिक्खूंनो! भिक्खूंनो, मीसुद्धा असे कधी पाहिले नाही आणि ऐकलेही नाही की – ‘हा मनुष्य प्राणातिपाताचा त्याग करून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्याच्या कारणावरून ठार मारले, किंवा बंदी बनवले, किंवा देशाबाहेर हाकलून दिले, किंवा त्याच्या इच्छेनुसार शिक्षा केली.’ परंतु, जेव्हा लोक त्याच्या दुष्कर्माची माहिती राजांना देतात की – ‘या मनुष्याने एखाद्या स्त्रीचा किंवा पुरुषाचा जीव घेतला आहे.’ तेव्हा राजे त्याला पकडून, जीव घेण्याच्या कारणावरून ठार मारतात, किंवा बंदी बनवतात, किंवा देशाबाहेर हाकलून देतात, किंवा परिस्थितीनुसार योग्य ती शिक्षा करतात. तुम्ही असे कधी पाहिले किंवा ऐकले आहे का?” “भंते, आम्ही हे पाहिले आहे, ऐकले आहे आणि भविष्यातही ऐकू.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā adinnādānā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’’’ti? ‘‘No hetaṃ bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā adinnādānā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā adinnādānahetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. “भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही कधी असे पाहिले किंवा ऐकले आहे का की – ‘हा मनुष्य अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्याच्या कारणावरून ठार मारले, किंवा बंदी बनवले, किंवा देशाबाहेर हाकलून दिले, किंवा त्याच्या इच्छेनुसार शिक्षा केली’?” “नाही, भंते.” “उत्तम, भिक्खूंनो! भिक्खूंनो, मीसुद्धा असे कधी पाहिले नाही आणि ऐकलेही नाही की – ‘हा मनुष्य अदिन्नादानाचा त्याग करून अदिन्नादानापासून अलिप्त राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्याच्या कारणावरून ठार मारले, किंवा बंदी बनवले, किंवा देशाबाहेर हाकलून दिले, किंवा त्याच्या इच्छेनुसार शिक्षा केली.’ परंतु, जेव्हा लोक त्याच्या दुष्कर्माची माहिती राजांना देतात की – ‘या मनुष्याने गावातून किंवा अरण्यातून न दिलेली वस्तू चोरीच्या उद्देशाने घेतली आहे.’ तेव्हा राजे त्याला पकडून, चोरीच्या कारणावरून ठार मारतात, किंवा बंदी बनवतात, किंवा देशाबाहेर हाकलून देतात, किंवा परिस्थितीनुसार योग्य ती शिक्षा करतात. तुम्ही असे कधी पाहिले किंवा ऐकले आहे का?” “भंते, आम्ही हे पाहिले आहे, ऐकले आहे आणि भविष्यातही ऐकू.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā kāmesumicchācārā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā kāmesumicchācārā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso paritthīsu parakumārīsu cārittaṃ āpajjīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā kāmesumicchācārahetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. “भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही कधी असे पाहिले किंवा ऐकले आहे का की— ‘हा मनुष्य कामभोगांमधील गैरवर्तनाचा (कामेसुमिच्छाचाराचा) त्याग करून कामेसुमिच्छाचारापासून विरत राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत राहण्याच्या कारणास्तव ठार मारले, किंवा बंधनात टाकले, किंवा हद्दपार केले, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन केले’?” “असे मुळीच नाही, भंते.” “उत्तम, भिक्खूहो! भिक्खूहो, मीसुद्धा असे कधी पाहिलेले नाही आणि ऐकलेलेही नाही की— ‘हा मनुष्य कामेसुमिच्छाचाराचा त्याग करून कामेसुमिच्छाचारापासून विरत राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत राहण्याच्या कारणास्तव ठार मारले, किंवा बंधनात टाकले, किंवा हद्दपार केले, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन केले.’ परंतु, लोक त्याच्या दुष्कर्माची माहिती राजांना देतात की— ‘या मनुष्याने परस्त्रीशी किंवा परकुमारीशी गैरवर्तन केले आहे.’ मग राजे त्याला पकडून, कामेसुमिच्छाचाराच्या कारणास्तव ठार मारतात, किंवा बंधनात टाकतात, किंवा हद्दपार करतात, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन करतात. तुम्ही कधी असे पाहिले किंवा ऐकले आहे का?” “भंते, आम्ही हे पाहिले आहे, ऐकले आहे आणि भविष्यातही ऐकू.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā [Pg.185] musāvādā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā musāvādā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso gahapatissa vā gahapatiputtassa vā musāvādena atthaṃ pabhañjīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā musāvādahetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. “भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही कधी असे पाहिले किंवा ऐकले आहे का की— ‘हा मनुष्य असत्य बोलण्याचा (मुसावादाचा) त्याग करून असत्य बोलण्यापासून विरत राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, असत्य बोलण्यापासून विरत राहण्याच्या कारणास्तव ठार मारले, किंवा बंधनात टाकले, किंवा हद्दपार केले, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन केले’?” “असे मुळीच नाही, भंते.” “उत्तम, भिक्खूहो! भिक्खूहो, मीसुद्धा असे कधी पाहिलेले नाही आणि ऐकलेलेही नाही की— ‘हा मनुष्य असत्य बोलण्याचा त्याग करून असत्य बोलण्यापासून विरत राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, असत्य बोलण्यापासून विरत राहण्याच्या कारणास्तव ठार मारले, किंवा बंधनात टाकले, किंवा हद्दपार केले, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन केले.’ परंतु, लोक त्याच्या दुष्कर्माची माहिती राजांना देतात की— ‘या मनुष्याने असत्य बोलून एखाद्या गृहपतीचे किंवा गृहपतीच्या पुत्राचे नुकसान केले आहे.’ मग राजे त्याला पकडून, असत्य बोलण्याच्या कारणास्तव ठार मारतात, किंवा बंधनात टाकतात, किंवा हद्दपार करतात, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन करतात. तुम्ही कधी असे पाहिले किंवा ऐकले आहे का?” “भंते, आम्ही हे पाहिले आहे, ऐकले आहे आणि भविष्यातही ऐकू.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratoti. Tamenaṃ rājāno gahetvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇihetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karontī’ti. Api ca khvassa tatheva pāpakammaṃ pavedenti – ‘ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ anuyutto itthiṃ vā purisaṃ vā jīvitā voropesi ; ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ anuyutto gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyi ; ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ anuyutto paritthīsu parakumārīsu cārittaṃ āpajji ; ayaṃ puriso surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ anuyutto gahapatissa vā gahapatiputtassa vā musāvādena atthaṃ pabhañjīti. Tamenaṃ rājāno gahetvā surāmerayamajjapamādaṭṭhānahetu hananti vā bandhanti vā pabbājenti vā yathāpaccayaṃ vā karonti. Api nu tumhehi evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. Aṭṭhamaṃ. “भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही कधी असे पाहिले किंवा ऐकले आहे का की— ‘हा मनुष्य मद्य, सुरा आणि मादक पदार्थांच्या प्रमादस्थानाचा (सुरामेरयमज्जपमादट्ठानाचा) त्याग करून मद्यपानापासून विरत राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, मद्यपानापासून विरत राहण्याच्या कारणास्तव ठार मारले, किंवा बंधनात टाकले, या हद्दपार केले, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन केले’?” “असे मुळीच नाही, भंते.” “उत्तम, भिक्खूहो! भिक्खूहो, मीसुद्धा असे कधी पाहिलेले नाही आणि ऐकलेलेही नाही की— ‘हा मनुष्य मद्यपानाचा त्याग करून मद्यपानापासून विरत राहतो. म्हणून राजांनी त्याला पकडून, मद्यपानापासून विरत राहण्याच्या कारणास्तव ठार मारले, किंवा बंधनात टाकले, किंवा हद्दपार केले, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन केले.’ परंतु, लोक त्याच्या दुष्कर्माची माहिती राजांना देतात की— ‘या मनुष्याने मद्य, सुरा आणि मादक पदार्थांच्या नशेत चूर होऊन एखाद्या स्त्रीचा किंवा पुरुषाचा जीव घेतला आहे; किंवा या मनुष्याने मद्यपानाच्या नशेत चूर होऊन गावातून किंवा अरण्यातून न दिलेली वस्तू चोरीच्या उद्देशाने घेतली आहे; या या मनुष्याने मद्यपानाच्या नशेत चूर होऊन परस्त्रीशी किंवा परकुमारीशी गैरवर्तन केले आहे; किंवा या मनुष्याने मद्यपानाच्या नशेत चूर होऊन असत्य बोलून एखाद्या गृहपतीचे किंवा गृहपतीच्या पुत्राचे नुकसान केले आहे.’ मग राजे त्याला पकडून, मद्य, सुरा आणि मादक पदार्थांच्या सेवनाच्या कारणास्तव ठार मारतात, किंवा बंधनात टाकतात, किंवा हद्दपार करतात, किंवा त्याच्याशी इच्छेनुसार वर्तन करतात. तुम्ही कधी असे पाहिले किंवा ऐकले आहे का?” “भंते, आम्ही हे पाहिले आहे, ऐकले आहे आणि भविष्यातही ऐकू.” आठवे (सुत्त समाप्त). 9. Gihisuttaṃ ९. गिही सुत्त (गृहस्थ सुत्त) 179. Atha [Pg.186] kho anāthapiṇḍiko gahapati pañcamattehi upāsakasatehi parivuto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ kañci, sāriputta, jāneyyātha gihiṃ odātavasanaṃ pañcasu sikkhāpadesu saṃvutakammantaṃ catunnaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhiṃ akicchalābhiṃ akasiralābhiṃ, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti. १७९. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती सुमारे पाचशे उपासकांसह जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना उद्देशून म्हटले— “सारिपुत्त, पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या ज्या कोणत्याही गृहस्थाला तुम्ही पाच शील नियमांमध्ये (सिक्खापदांमध्ये) संयमित आचरण करणारा आणि उच्च मनाशी संबंधित असलेल्या चार ऐहिक सुखविहारांना (दिठ्ठधम्मसुखविहारांना) इच्छेनुसार, विनासायास व सहजपणे प्राप्त करणारा म्हणून ओळखता, तो मनुष्य इच्छित असल्यास स्वतःच स्वतःबद्दल असे घोषित करू शकतो— ‘माझा नरकवास संपला आहे, तिर्यक योनी (प्राणी योनी) संपली आहे, प्रेतलोक संपला आहे, अपाय-दुर्गती-विनाश संपला आहे; मी सोतापन्न (स्रोतआपन्न) झालो आहे, दुर्गतीला न जाण्याचा माझा स्वभाव आहे, माझी गती निश्चित आहे आणि मी संबोधीप्रत (ज्ञानाप्रत) जाणारा आहे.’” ‘‘Katamesu pañcasu sikkhāpadesu saṃvutakammanto hoti? Idha, sāriputta, ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imesu pañcasu sikkhāpadesu saṃvutakammanto hoti. “कोणत्या पाच शील नियमांमध्ये (सिक्खापदांमध्ये) त्याचे आचरण संयमित असते? सारिपुत्त, येथे आर्यश्रावक प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत राहतो, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) विरत राहतो, कामेसुमिच्छाचारापासून (कामभोगांमधील गैरवर्तनापासून) विरत राहतो, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत राहतो, आणि सुरामेरयमज्जपमादट्ठानापासून (मद्य, सुरा व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) विरत राहतो. या पाच शील नियमांमध्ये त्याचे आचरण संयमित असते.” ‘‘Katamesaṃ catunnaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī? Idha, sāriputta, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi, satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Ayamassa paṭhamo ābhicetasiko diṭṭhadhammasukhavihāro adhigato hoti avisuddhassa cittassa visuddhiyā apariyodātassa cittassa pariyodapanāya. “कोणत्या चार उच्च मनाशी संबंधित असलेल्या ऐहिक सुखविहारांना (दिठ्ठधम्मसुखविहारांना) तो इच्छेनुसार, विनासायास व सहजपणे प्राप्त करतो? सारिपुत्त, येथे आर्यश्रावक बुद्धांवर अढळ श्रद्धेने (अवेच्चप्पसादाने) युक्त असतो— ‘ते भगवान अर्हत (अरिहंत), सम्यकसंबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत.’ हा त्याचा पहिला उच्च मनाशी संबंधित असलेला ऐहिक सुखविहार आहे, जो त्याने अशुद्ध चित्ताच्या शुद्धीसाठी आणि अस्वच्छ चित्ताच्या निर्मळतेसाठी प्राप्त केला आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, ariyasāvako dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Ayamassa dutiyo ābhicetasiko diṭṭhadhammasukhavihāro adhigato hoti avisuddhassa cittassa visuddhiyā apariyodātassa cittassa pariyodapanāya. पुन्हा आणखी, सारिपुत्ता! आर्यश्रावक धम्माविषयी अचल श्रद्धेने (अवेच्चप्पसादेन) युक्त असतो: 'भगवंतांनी धम्माचे सुंदर प्रकारे आख्यान केले आहे (स्वाक्खातो), तो प्रत्यक्ष दिसणारा (संदिट्ठिको), तात्काळ फळ देणारा (अकालिको), "ये आणि पाहा" असे सांगणारा (एहिपस्सिको), स्वतःमध्ये धारण करण्याजोगा (ओपनेय्यिको) आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहि) आहे.' हा त्याचा दुसरा उच्च मानसिक स्थितीशी संबंधित असलेला, याचि देही याचि डोळा सुखाने विहरण्याचा मार्ग (दिट्ठधम्मसुखविहारो) प्राप्त झालेला असतो, जो अशुद्ध चित्ताच्या शुद्धीसाठी आणि अमळ चित्ताच्या निर्मळतेसाठी असतो. ‘‘Puna [Pg.187] caparaṃ, sāriputta, ariyasāvako saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Ayamassa tatiyo ābhicetasiko diṭṭhadhammasukhavihāro adhigato hoti avisuddhassa cittassa visuddhiyā apariyodātassa cittassa pariyodapanāya. पुन्हा आणखी, सारिपुत्ता! आर्यश्रावक संघाविषयी अचल श्रद्धेने युक्त असतो: 'भगवंतांचा श्रावकसंघ सुमार्गाने चालणारा (सुप्पटिपन्नो) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सरळ मार्गाने चालणारा (उजुपटिपन्नो) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ न्याय्य मार्गाने चालणारा (ञायप्पटिपन्नो) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ योग्य मार्गाने चालणारा (सामीचिपटिपन्नो) आहे; म्हणजेच जे चार पुरुषयुग आणि आठ पुरुषपुद्गल आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आदरणीय (आहुनेय्यो), पाहुणचारास योग्य (पाहुनेय्यो), दानास पात्र (दक्खिणेय्यो), हात जोडून नमस्कार करण्यास योग्य (अञ्जलिकरणीयो) आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र (अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्स) आहे.' हा त्याचा तिसरा उच्च मानसिक स्थितीशी संबंधित असलेला, याचि देही याचि डोळा सुखाने विहरण्याचा मार्ग प्राप्त झालेला असतो, जो अशुद्ध चित्ताच्या शुद्धीसाठी आणि अमळ चित्ताच्या निर्मळतेसाठी असतो. ‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, ariyasāvako ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. Ayamassa catuttho ābhicetasiko diṭṭhadhammasukhavihāro adhigato hoti avisuddhassa cittassa visuddhiyā apariyodātassa cittassa pariyodapanāya. Imesaṃ catunnaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. पुन्हा आणखी, सारिपुत्ता! आर्यश्रावक आर्यांना प्रिय असलेल्या अशा शीलांनी युक्त असतो, जे अखंड, अछिद्र, डाग नसलेले (अशबल), निष्कलंक (अकम्मास), बंधनांतून मुक्त करणारे (भुजिस्स), विद्वानांनी प्रशंसिलेले (विञ्ञुप्पसत्थ), चुकीच्या दृष्टीने स्पर्श न केलेले (अपरामट्ठ) आणि समाधीला पोषक असणारे (समाधिसंवत्तनिक) असतात. हा त्याचा चौथा उच्च मानसिक स्थितीशी संबंधित असलेला, याचि देही याचि डोळा सुखाने विहरण्याचा मार्ग प्राप्त झालेला असतो, जो अशुद्ध चित्ताच्या शुद्धीसाठी आणि अमळ चित्ताच्या निर्मळतेसाठी असतो. या चार उच्च मानसिक स्थितीशी संबंधित असलेल्या, याचि देही याचि डोळा सुखाने विहरण्याच्या मार्गांचा तो इच्छेनुसार, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा होतो. ‘‘Yaṃ kañci, sāriputta, jāneyyātha gihiṃ odātavasanaṃ – imesu pañcasu sikkhāpadesu saṃvutakammantaṃ, imesañca catunnaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhiṃ akicchalābhiṃ akasiralābhiṃ, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti. सारिपुत्ता! जो कोणी पांढरे वस्त्र परिधान करणारा गृहस्थ (गीही ओदातवसनं) या पाच शील नियमांचे (सिक्खापदेसु) पालन करण्यात संयमित आचरण करणारा असेल, आणि या चार उच्च मानसिक स्थितीशी संबंधित असलेल्या, याचि देही याचि डोळा सुखाने विहरण्याच्या मार्गांचा इच्छेनुसार, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा असेल, तर त्याने इच्छिल्यास स्वतःच स्वतःबद्दल असे घोषित करावे: 'माझे नरकातील जन्म संपले आहेत, तिर्यक योनीतील (प्राणी योनीतील) जन्म संपले आहेत, प्रेतलोकातील जन्म संपले आहेत, दुर्गती आणि अपायकारक पतन संपले आहे; मी सोतापन्न (स्रोतआसन्न) झालो आहे, दुर्गतीला न जाण्याचा माझा स्वभाव झाला आहे, माझी गती निश्चित झाली आहे आणि मी संबोधीकडे (ज्ञानाकडे) मार्गक्रमण करीत आहे.' ‘‘Nirayesu bhayaṃ disvā, pāpāni parivajjaye; Ariyadhammaṃ samādāya, paṇḍito parivajjaye. नरकातील भय पाहून माणसाने पापांचा त्याग करावा; आर्यधम्माचे (पाच शीलांचे) ग्रहण करून सुज्ञ माणसाने पापांपासून दूर राहावे. ‘‘Na hiṃse pāṇabhūtāni, vijjamāne parakkame; Musā ca na bhaṇe jānaṃ, adinnaṃ na parāmase. सामर्थ्य व प्रयत्न असताना प्राणिमात्रांची हिंसा करू नये; जाणूनबुजून असत्य बोलू नये आणि न दिलेली वस्तू (चोरीने) घेऊ नये. ‘‘Sehi dārehi santuṭṭho, paradārañca ārame ; Merayaṃ vāruṇiṃ jantu, na pive cittamohaniṃ. आपल्याच पत्नीशी संतुष्ट राहावे आणि परस्त्रीपासून दूर राहावे. माणसाने चित्ताला मोहित करणारी सुरा आणि मेरय (मद्य व अमली पदार्थ) पिऊ नये. ‘‘Anussareyya [Pg.188] sambuddhaṃ, dhammañcānuvitakkaye; Abyāpajjaṃ hitaṃ cittaṃ, devalokāya bhāvaye. सम्यक्संबुद्धांचे वारंवार स्मरण करावे आणि धम्माचे चिंतन करावे. देवलोकात उत्पन्न होण्यासाठी अद्वेषी व हितकारक (मैत्रीपूर्ण) चित्ताची भावना करावी. ‘‘Upaṭṭhite deyyadhamme, puññatthassa jigīsato ; Santesu paṭhamaṃ dinnā, vipulā hoti dakkhiṇā. दान देण्याची वस्तू उपलब्ध असताना, पुण्याची इच्छा करणाऱ्या व ते शोधणाऱ्या व्यक्तीने सर्वप्रथम सत्पुरुषांना (संतांना) दिलेले दान विपुल फळ देणारे ठरते. ‘‘Santo have pavakkhāmi, sāriputta suṇohi me; Iti kaṇhāsu setāsu, rohiṇīsu harīsu vā. सारिपुत्ता! मी तुला सत्पुरुषांविषयी सांगतो, माझे नीट ऐक. ज्याप्रमाणे गाईंमध्ये काळ्या, पांढऱ्या, तांबड्या, पिवळ्या, ‘‘Kammāsāsu sarūpāsu, gosu pārevatāsu vā; Yāsu kāsuci etāsu, danto jāyati puṅgavo. चित्कबरी (ठिपक्यांच्या), एकरंगी किंवा कबुतरासारख्या रंगाच्या गाईंमध्ये जो कोणी दमित (संयमित) बैल जन्माला येतो, ‘‘Dhorayho balasampanno, kalyāṇajavanikkamo; Tameva bhāre yuñjanti, nāssa vaṇṇaṃ parikkhare. जो ओझे वाहणारा, बलसंपन्न आणि चांगल्या वेगाने चालणारा असतो; लोक त्यालाच ओझे वाहण्यासाठी जुंपतात, त्याच्या रंगाची परीक्षा करत नाहीत. ‘‘Evamevaṃ manussesu, yasmiṃ kismiñci jātiye; Khattiye brāhmaṇe vesse, sudde caṇḍālapukkuse. त्याचप्रमाणे माणसांमध्येही, कोणत्याही जातीत जन्मलेला असो—क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, चंडाल किंवा पुक्कस (कचरा उचलणारा) असो— ‘‘Yāsu kāsuci etāsu, danto jāyati subbato; Dhammaṭṭho sīlasampanno, saccavādī hirīmano. त्यांच्यापैकी जो कोणी संयमित, उत्तम व्रत पाळणारा, धम्मावर निष्ठा ठेवणारा, शीलसंपन्न, सत्यवादी आणि लज्जा बाळगणारा (ह्रीमान) असतो, ‘‘Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī; Pannabhāro visaṃyutto, katakicco anāsavo. ज्याने जन्म आणि मृत्यू नष्ट केले आहेत, जो ब्रह्मचर्याचे पूर्ण पालन करणारा आहे, ज्याने (स्कंधांचे) ओझे उतरवून ठेवले आहे, जो बंधनांतून मुक्त आहे, ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे आणि जो अनास्रव (आसवरहित) आहे, ‘‘Pāragū sabbadhammānaṃ, anupādāya nibbuto; Tasmiñca viraje khette, vipulā hoti dakkhiṇā. जो सर्व धम्मांच्या पलीकडे गेला आहे आणि उपादानरहित (आसक्तीशिवाय) होऊन निब्बाण (निर्वाण) पावला आहे; अशा त्या निष्कलंक क्षेत्रात (व्यक्तीला) दिलेले दान विपुल फळ देणारे ठरते. ‘‘Bālā ca avijānantā, dummedhā assutāvino; Bahiddhā dadanti dānāni, na hi sante upāsare. अज्ञानी, मूर्ख, मतिमंद आणि अल्पश्रुत लोक सत्पुरुषांची सेवा करत नाहीत, तर ते (शासनाच्या) बाहेर दान देतात. ‘‘Ye ca sante upāsanti, sappaññe dhīrasammate; Saddhā ca nesaṃ sugate, mūlajātā patiṭṭhitā. परंतु जे लोक सुज्ञ आणि धीर मानल्या गेलेल्या सत्पुरुषांची सेवा करतात, त्यांची सुगतांवरील (बुद्धांवरील) श्रद्धा दृढमूल होऊन प्रस्थापित होते. ‘‘Devalokañca te yanti, kule vā idha jāyare; Anupubbena nibbānaṃ, adhigacchanti paṇḍitā’’ti. navamaṃ; ते देवलोकात जातात किंवा या जगात उच्च कुळात जन्म घेतात. ते सुज्ञ लोक अनुक्रमाने निब्बाण (निर्वाण) प्राप्त करतात. 10. Gavesīsuttaṃ १०. गवेसी सुत्त 180. Ekaṃ [Pg.189] samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Addasā kho bhagavā addhānamaggappaṭipanno aññatarasmiṃ padese mahantaṃ sālavanaṃ; disvāna maggā okkamma yena taṃ sālavanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ sālavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ padese sitaṃ pātvākāsi. १८०. एका वेळी भगवान मोठ्या भिक्खू संघासह कोसल देशात चारिका (भ्रमण) करत होते. प्रवासाच्या मार्गावर जात असताना भगवंतांनी एका विशिष्ट ठिकाणी एक मोठे सालवन (सालाच्या वृक्षांचे वन) पाहिले. ते पाहून ते मुख्य रस्त्यावरून बाजूला झाले आणि ज्या ठिकाणी ते सालवन होते तिथे गेले. तिथे पोहोचल्यावर त्या सालवनात प्रवेश करून एका विशिष्ट ठिकाणी त्यांनी स्मितहास्य केले. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ko nu kho hetu ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya? Na akāraṇena tathāgatā sitaṃ pātukarontī’’ti. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya? Na akāraṇena tathāgatā sitaṃ pātukarontī’’ti. तेव्हा आयुष्यमान आनंदाच्या मनात असा विचार आला: 'भगवंतांच्या या स्मितहास्याचे काय कारण आणि काय निमित्त असावे? तथागत विनाकारण स्मितहास्य करत नाहीत.' नंतर आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना विचारले: 'भंते! भगवंतांच्या या स्मितहास्याचे काय कारण आणि काय निमित्त आहे? तथागत विनाकारण स्मितहास्य करत नाहीत.' ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, imasmiṃ padese nagaraṃ ahosi iddhañceva phītañca bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Taṃ kho panānanda, nagaraṃ kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho upanissāya vihāsi. Kassapassa kho panānanda, bhagavato arahato sammāsambuddhassa gavesī nāma upāsako ahosi sīlesu aparipūrakārī. Gavesinā kho, ānanda, upāsakena pañcamattāni upāsakasatāni paṭidesitāni samādapitāni ahesuṃ sīlesu aparipūrakārino. Atha kho, ānanda, gavesissa upāsakassa etadahosi – ‘ahaṃ kho imesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā, ahañcamhi sīlesu aparipūrakārī, imāni ca pañca upāsakasatāni sīlesu aparipūrakārino. Iccetaṃ samasamaṃ, natthi kiñci atirekaṃ; handāhaṃ atirekāyā’’’ti. आनंदा! पूर्वीच्या काळी या ठिकाणी एक समृद्ध, संपन्न, गजबजलेले आणि दाट लोकवस्ती असलेले नगर होते. आनंदा! भगवान कश्यप, जे अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध होते, ते त्या नगराचा आश्रय घेऊन राहत असत. आनंदा! भगवान कश्यप अर्हत सम्यक्संबुद्धांचे 'गवेसी' नावाचे एक उपासक होते, जे शीलांचे पूर्ण पालन करत नसत. आनंदा! त्या गवेसी उपासकाने सुमारे पाचशे उपासकांना उपासकत्वाचा उपदेश केला होता आणि त्यांना संघात समाविष्ट केले होते, जे स्वतः देखील शीलांचे पूर्ण पालन करत नव्हते. आनंदा! तेव्हा गवेसी उपासकाच्या मनात असा विचार आला: 'मी या पाचशे उपासकांचा मोठा उपकारी, मार्गदर्शक आणि त्यांना संघात आणणारा आहे; परंतु मी स्वतः शीलांचे पूर्ण पालन करत नाही आणि हे पाचशे उपासकही शीलांचे पूर्ण पालन करत नाहीत. हे तर अगदी सारखेच झाले, यात काहीच विशेष नाही. चला, अब मी त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ होण्यासाठी प्रयत्न करतो.' ‘‘Atha kho, ānanda, gavesī upāsako yena tāni pañca upāsakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāni pañca upāsakasatāni etadavoca – ‘ajjatagge maṃ āyasmanto sīlesu paripūrakāriṃ dhārethā’ti! Atha kho, ānanda, tesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ etadahosi – ‘ayyo kho gavesī amhākaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ayyo hi nāma gavesī [Pg.190] sīlesu paripūrakārī bhavissati. Kimaṅgaṃ pana maya’nti ! Atha kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni yena gavesī upāsako tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā gavesiṃ upāsakaṃ etadavocuṃ – ‘ajjatagge ayyo gavesī imānipi pañca upāsakasatāni sīlesu paripūrakārino dhāretū’ti. Atha kho, ānanda, gavesissa upāsakassa etadahosi – ‘ahaṃ kho imesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā, ahañcamhi sīlesu paripūrakārī, imānipi pañca upāsakasatāni sīlesu paripūrakārino. Iccetaṃ samasamaṃ, natthi kiñci atirekaṃ; handāhaṃ atirekāyā’’’ti! त्यानंतर, आनंदा, गवेसी उपासक ज्या ठिकाणी ते पाचशे उपासक होते तेथे गेला; तेथे जाऊन तो त्या पाचशे उपासकांना म्हणाला – 'आयुष्यमानांनो! आजपासून तुम्ही मला शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा समजा.' त्यानंतर, आनंदा, त्या पाचशे उपासकांच्या मनात असा विचार आला – 'आर्य गवेसी हे आपले मोठे उपकारकर्ते, मार्गदर्शक आणि प्रवृत्त करणारे आहेत. जर आर्य गवेसी शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारे बनतील, तर मग आपण का नाही?' त्यानंतर, आनंदा, ते पाचशे उपासक गवेसी उपासकाकडे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी गवेसी उपासकाला असे म्हटले – 'आर्य गवेसी, आजपासून आपण या पाचशे उपासकांनाही शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारे समजा.' त्यानंतर, आनंदा, गवेसी उपासकाच्या मनात असा विचार आला – 'मी या पाचशे उपासकांचा मोठा उपकारकर्ता, मार्गदर्शक आणि प्रवृत्त करणारा आहे. मी स्वतः शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा आहे आणि हे पाचशे उपासकही शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारे आहेत. हे तर अगदी समान झाले, यात काहीही अधिक नाही. आता मी काहीतरी अधिक करण्यासाठी प्रयत्न करेन.' ‘‘Atha kho, ānanda, gavesī upāsako yena tāni pañca upāsakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāni pañca upāsakasatāni etadavoca – ‘ajjatagge maṃ āyasmanto brahmacāriṃ dhāretha ārācāri virataṃ methunā gāmadhammā’ti. Atha kho, ānanda, tesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ etadahosi – ‘ayyo kho gavesī amhākaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ayyo hi nāma gavesī brahmacārī bhavissati ārācārī virato methunā gāmadhammā. Kimaṅgaṃ pana maya’nti! Atha kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni yena gavesī upāsako tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā gavesiṃ upāsakaṃ etadavocuṃ – ‘ajjatagge ayyo gavesī imānipi pañca upāsakasatāni brahmacārino dhāretu ārācārino viratā methunā gāmadhammā’ti. Atha kho, ānanda, gavesissa upāsakassa etadahosi – ‘ahaṃ kho imesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ahañcamhi sīlesu paripūrakārī. Imānipi pañca upāsakasatāni sīlesu paripūrakārino. Ahañcamhi brahmacārī ārācārī virato methunā gāmadhammā. Imānipi pañca upāsakasatāni brahmacārino ārācārino viratā methunā gāmadhammā. Iccetaṃ samasamaṃ, natthi kiñci atirekaṃ; handāhaṃ atirekāyā’’’ti. त्यानंतर, आनंदा, गवेसी उपासक ज्या ठिकाणी ते पाचशे उपासक होते तेथे गेला; तेथे जाऊन तो त्या पाचशे उपासकांना म्हणाला – 'आयुष्यमानांनो! आजपासून तुम्ही मला ब्रह्मचारी, अमैथुन आचरण करणारा आणि ग्रामधर्मापासून (मैथुनापासून) अलिप्त राहणारा समजा.' त्यानंतर, आनंदा, त्या पाचशे उपासकांच्या मनात असा विचार आला – 'आर्य गवेसी हे आपले मोठे उपकारकर्ते, मार्गदर्शक आणि प्रवृत्त करणारे आहेत. जर आर्य गवेसी ब्रह्मचारी, अमैथुन आचरण करणारे आणि ग्रामधर्मापासून अलिप्त राहणारे बनतील, तर मग आपण का नाही?' त्यानंतर, आनंदा, ते पाचशे उपासक गवेसी उपासकाकडे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी गवेसी उपासकाला असे म्हटले – 'आर्य गवेसी, आजपासून आपण या पाचशे उपासकांनाही ब्रह्मचारी, अमैथुन आचरण करणारे आणि ग्रामधर्मापासून अलिप्त राहणारे समजा.' त्यानंतर, आनंदा, गवेसी उपासकाच्या मनात असा विचार आला – 'मी या पाचशे उपासकांचा मोठा उपकारकर्ता, मार्गदर्शक आणि प्रवृत्त करणारा आहे. मी शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा आहे आणि हे पाचशे उपासकही शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारे आहेत. मी ब्रह्मचारी, अमैथुन आचरण करणारा आणि ग्रामधर्मापासून अलिप्त आहे, आणि हे पाचशे उपासकही ब्रह्मचारी, अमैथुन आचरण करणारे आणि ग्रामधर्मापासून अलिप्त आहेत. हे तर अगदी समान झाले, यात काहीही अधिक नाही. आता मी काहीतरी अधिक करण्यासाठी प्रयत्न करेन.' ‘‘Atha kho, ānanda, gavesī upāsako yena tāni pañca upāsakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāni pañca upāsakasatāni etadavoca – ‘ajjatagge maṃ āyasmanto ekabhattikaṃ dhāretha rattūparataṃ virataṃ [Pg.191] vikālabhojanā’ti. Atha kho, ānanda, tesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ etadahosi – ‘ayyo kho gavesī bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ayyo hi nāma gavesī ekabhattiko bhavissati rattūparato virato vikālabhojanā. Kimaṅgaṃ pana maya’nti! Atha kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni yena gavesī upāsako tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā gavesiṃ upāsakaṃ etadavocuṃ – ‘ajjatagge ayyo gavesī imānipi pañca upāsakasatāni ekabhattike dhāretu rattūparate virate vikālabhojanā’ti. Atha kho, ānanda, gavesissa upāsakassa etadahosi – ‘ahaṃ kho imesaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ahañcamhi sīlesu paripūrakārī. Imānipi pañca upāsakasatāni sīlesu paripūrakārino. Ahañcamhi brahmacārī ārācārī virato methunā gāmadhammā. Imānipi pañca upāsakasatāni brahmacārino ārācārino viratā methunā gāmadhammā. Ahañcamhi ekabhattiko rattūparato virato vikālabhojanā. Imānipi pañca upāsakasatāni ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā. Iccetaṃ samasamaṃ, natthi kiñci atirekaṃ; handāhaṃ atirekāyā’’’ti. त्यानंतर, आनंदा, गवेसी उपासक ज्या ठिकाणी ते पाचशे उपासक होते तेथे गेला; तेथे जाऊन तो त्या पाचशे उपासकांना म्हणाला – 'आयुष्यमानांनो! आजपासून तुम्ही मला दिवसातून एकच वेळ जेवणारा (एकभत्तिक), रात्रीचे भोजन न करणारा आणि विकालभोजनापासून (अवेळी भोजन करण्यापासून) अलिप्त राहणारा समजा.' त्यानंतर, आनंदा, त्या पाचशे उपासकांच्या मनात असा विचार आला – 'आर्य गवेसी हे आपले मोठे उपकारकर्ते, मार्गदर्शक आणि प्रवृत्त करणारे आहेत. जर आर्य गवेसी दिवसातून एकच वेळ जेवणारे, रात्रीचे भोजन न करणारे आणि विकालभोजनापासून अलिप्त राहणारे बनतील, तर मग आपण का नाही?' त्यानंतर, आनंदा, ते पाचशे उपासक गवेसी उपासकाकडे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी गवेसी उपासकाला असे म्हटले – 'आर्य गवेसी, आजपासून आपण या पाचशे उपासकांनाही दिवसातून एकच वेळ जेवणारे, रात्रीचे भोजन न करणारे आणि विकालभोजनापासून अलिप्त राहणारे समजा.' त्यानंतर, आनंदा, गवेसी उपासकाच्या मनात असा विचार आला – 'मी या पाचशे उपासकांचा मोठा उपकारकर्ता, मार्गदर्शक आणि प्रवृत्त करणारा आहे. मी शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा आहे आणि हे पाचशे उपासकही शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारे आहेत. मी ब्रह्मचारी, अमैथुन आचरण करणारा आणि ग्रामधर्मापासून अलिप्त आहे, आणि हे पाचशे उपासकही ब्रह्मचारी, अमैथुन आचरण करणारे आणि ग्रामधर्मापासून अलिप्त आहेत. मी दिवसातून एकच वेळ जेवणारा, रात्रीचे भोजन न करणारा आणि विकालभोजनापासून अलिप्त आहे, आणि हे पाचशे उपासकही दिवसातून एकच वेळ जेवणारे, रात्रीचे भोजन न करणारे आणि विकालभोजनापासून अलिप्त आहेत. हे तर अगदी समान झाले, यात काहीही अधिक नाही. आता मी काहीतरी अधिक करण्यासाठी प्रयत्न करेन.' ‘‘Atha kho, ānanda, gavesī upāsako yena kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampada’nti. Alattha kho, ānanda, gavesī upāsako kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panānanda, gavesī bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panānanda, gavesī bhikkhu arahataṃ ahosi. त्यानंतर, आनंदा, गवेसी उपासक ज्या ठिकाणी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यप होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यपांना असे म्हटले – 'भंते, मला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रव्रज्या मिळावी, उपसंपदा मिळावी.' आनंदा, गवेसी उपासकाला अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यपांच्या सानिध्यात प्रव्रज्या मिळाली, उपसंपदा मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच, आनंदा, गवेसी भिक्खू एकटे, जनसमुदायापासून दूर, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, ज्या ध्येयासाठी कुलीन पुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या स्वीकारतात, ते सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय (अर्हत्त्व) याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञा) साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहरू लागले. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या संसारात पुन्हा जन्म घेणे नाही,' असे त्यांनी जाणले. आणि आनंदा, गवेसी भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाले. ‘‘Atha kho, ānanda, tesa pañcannaṃ upāsakasatānaṃ etadahosi – ‘ayyo kho gavesī amhākaṃ bahūpakāro pubbaṅgamo samādapetā. Ayyo hi nāma gavesī kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā [Pg.192] agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati. Kimaṅgaṃ pana maya’nti! Atha kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni yena kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā kassapaṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’nti. Alabhiṃsu kho, ānanda, tāni pañca upāsakasatāni kassapassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ, alabhiṃsu upasampadaṃ. त्यानंतर, आनंदा, त्या पाचशे उपासकांच्या मनात असा विचार आला – 'आदरणीय गवेसी हे आपले मोठे उपकारकर्ते, मार्गदर्शक आणि (धम्मात) प्रवृत्त करणारे आहेत. जेव्हा आदरणीय गवेसी स्वतः केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्येचा स्वीकार करणार आहेत, तर मग आपण का करू नये?' त्यानंतर, आनंदा, ते पाचशे उपासक जेथे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यप होते, तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यप यांना असे म्हटले – 'भन्ते, आम्हाला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रव्रज्या मिळावी, उपसंपदा मिळावी.' आनंदा, त्या पाचशे उपासकांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कश्यप यांच्या सानिध्यात प्रव्रज्या प्राप्त केली आणि उपसंपदा प्राप्त केली. ‘‘Atha kho, ānanda, gavesissa bhikkhuno etadahosi – ‘ahaṃ kho imassa anuttarassa vimuttisukhassa nikāmalābhī homi akicchalābhī akasiralābhī. Aho vatimānipi pañca bhikkhusatāni imassa anuttarassa vimuttisukhassa nikāmalābhino assu akicchalābhino akasiralābhino’ti. Atha kho, ānanda, tāni pañca bhikkhusatāni vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā viharantā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihariṃsu. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññiṃsu’’. त्यानंतर, आनंदा, भिक्खू गवेसी यांच्या मनात असा विचार आला – 'मी या अनुत्तर विमुक्तीसुखाचा इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहजतेने लाभ घेणारा आहे. किती बरे होईल जर हे पाचशे भिक्खू देखील या अनुत्तर विमुक्तीसुखाचा इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहजतेने लाभ घेणारे बनतील!' त्यानंतर, आनंदा, ते पाचशे भिक्खू एकांतात राहून, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. काही काळातच – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या स्वीकारतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय (अर्हत्त्व) त्यांनी याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञाने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार केला. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही शेष राहिलेले नाही,' असे त्यांनी जाणले. ‘‘Iti kho, ānanda, tāni pañca bhikkhusatāni gavesīpamukhāni uttaruttari paṇītapaṇītaṃ vāyamamānā anuttaraṃ vimuttiṃ sacchākaṃsu. Tasmātiha, ānanda, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘uttaruttari paṇītapaṇītaṃ vāyamamānā anuttaraṃ vimuttiṃ sacchikarissāmā’ti. Evañhi vo, ānanda, sikkhitabba’’nti. Dasamaṃ. अशा प्रकारे, आनंदा, गवेसी प्रमुख असलेल्या त्या पाचशे भिक्खूंनी उत्तरोत्तर अधिक श्रेष्ठ आणि उत्कृष्ट प्रयत्न करत अनुत्तर विमुक्तीचा साक्षात केला. म्हणून, आनंदा, येथे असेच शिकले पाहिजे (असाच सराव केला पाहिजे) – 'उत्तरोत्तर अधिक श्रेष्ठ आणि उत्कृष्ट प्रयत्न करत आम्ही अनुत्तर विमुक्तीचा साक्षात करू.' आनंदा, तुम्ही सर्वांनी असेच शिकले पाहिजे. दहावे. Upāsakavaggo tatiyo. तिसरा उपासकवर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Sārajjaṃ visārado nirayaṃ, veraṃ caṇḍālapañcamaṃ; Pīti vaṇijjā rājāno, gihī ceva gavesināti. सारज्ज (भयभीत), विसारद (निर्भय), निरय (नरक), वेर (वैर), पाचवे चंडाल; पीती (प्रीती), वणिज्जा (व्यापार), राजानो (राजे), गिही (गृहस्थ) आणि गवेसी. (19) 4. Araññavaggo (१९) ४. अरण्यवर्ग 1. Āraññikasuttaṃ १. आरण्यिक सुत्त 181. ‘‘Pañcime[Pg.193], bhikkhave, āraññikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā āraññiko hoti, pāpiccho icchāpakato āraññiko hoti, ummādā cittakkhepā āraññiko hoti, vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehīti āraññiko hoti, appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya āraññiko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca āraññikā. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ āraññikānaṃ yvāyaṃ āraññiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya āraññiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ āraññikānaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. १८१. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे अरण्यवासी (आरण्यिक) असतात. कोणते पाच? (१) कोणी मंदतेमुळे आणि अज्ञानामुळे अरण्यवासी होतो; (२) कोणी पाप-इच्छा (वाईट वासना) असल्यामुळे आणि इच्छेने ग्रासल्यामुळे अरण्यवासी होतो; (३) कोणी उन्मादामुळे (वेडेपणामुळे) आणि चित्तभ्रमामुळे अरण्यवासी होतो; (४) कोणी 'बुद्धांनी आणि बुद्धश्रावकांनी याची प्रशंसा केली आहे' असा विचार करून अरण्यवासी होतो; (५) आणि कोणी अल्पेच्छता (कमी इच्छा असणे), संतुष्टी (समाधान), संलेख (क्लेशांचे निर्मूलन), प्रविवेक (एकांत) आणि केवळ कल्याणाच्या हेतूने प्रेरित होऊन अरण्यवासी होतो. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे अरण्यवासी आहेत. भिक्खूंनो, या पाच प्रकारच्या अरण्यवासींमध्ये जो अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख, प्रविवेक आणि केवळ कल्याणाच्या हेतूने प्रेरित होऊन अरण्यवासी होतो, तो या पाच अरण्यवासींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर (सर्वोत्कृष्ट) आहे. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍo tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ kho, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ āraññikānaṃ yvāyaṃ āraññiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya āraññiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ āraññikānaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Paṭhamaṃ. ज्याप्रमाणे, भिक्खूंनो, गाईपासून दूध मिळते, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाची साय (मलाई) मिळते, आणि ती साय त्या सर्वांमध्ये सर्वोत्तम मानली जाते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, या पाच प्रकारच्या अरण्यवासींमध्ये जो अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख, प्रविवेक आणि केवळ कल्याणाच्या हेतूने प्रेरित होऊन अरण्यवासी होतो, तो या पाच अरण्यवासींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर आहे. पहिले. 2. Cīvarasuttaṃ २. चीवर सुत्त 182. ‘‘Pañcime, bhikkhave, paṃsukūlikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā paṃsukūliko hoti…pe… idamatthitaṃyeva nissāya paṃsukūliko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca paṃsukūlikā’’ti. Dutiyaṃ. १८२. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे पांसुकुलिक (फाटकी-तुटकी वस्त्रे परिधान करणारे) असतात. कोणते पाच? मंदतेमुळे आणि अज्ञानामुळे पांसुकुलिक होतो... पे... केवळ कल्याणाच्या हेतूने प्रेरित होऊन पांसुकुलिक होतो. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे पांसुकुलिक आहेत. दुसरे. 3. Rukkhamūlikasuttaṃ ३. वृक्षमूलिक सुत्त 183. ‘‘Pañcime, bhikkhave, rukkhamūlikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā rukkhamūliko hoti…pe… idamatthitaṃyeva nissāya rukkhamūliko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca rukkhamūlikā’’ti. Tatiyaṃ. १८३. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे वृक्षमूलिक (झाडाच्या मुळाशी राहणारे) असतात. कोणते पाच? मंदतेमुळे and अज्ञानामुळे वृक्षमूलिक होतो... पे... केवळ कल्याणाच्या हेतूने प्रेरित होऊन वृक्षमूलिक होतो. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे वृक्षमूलिक आहेत. तिसरे. 4. Sosānikasuttaṃ ४. सोसानिक सुत्त 184. ‘‘Pañcime[Pg.194], bhikkhave, sosānikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā sosāniko hoti…pe… idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca sosānikā’’ti. Catutthaṃ. १८४. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे सोसानिक (स्मशानवासी) असतात. कोणते पाच? मंदतेमुळे आणि अज्ञानामुळे सोसानिक होतो... पे... केवळ कल्याणाच्या हेतूने प्रेरित होऊन सोसानिक होतो. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे सोसानिक आहेत. चौथे. 5. Abbhokāsikasuttaṃ ५. अब्भोकासिक सुत्त 185. ‘‘Pañcime, bhikkhave, abbhokāsikā…pe…. Pañcamaṃ. १८५. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे अब्भोकासिक (उघड्या आकाशाखाली राहणारे) असतात... पे... पाचवे. 6. Nesajjikasuttaṃ ६. नेसज्जिक सुत्त 186. ‘‘Pañcime, bhikkhave, nesajjikā…pe…. Chaṭṭhaṃ. १८६. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे नेसज्जिक (केवळ बसून राहण्याचे व्रत पाळणारे) असतात... पे... सहावे. 7. Yathāsanthatikasuttaṃ ७. यथासंथतिक सुत्त 187. ‘‘Pañcime, bhikkhave, yathāsanthatikā…pe…. Sattamaṃ. १८७. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे यथासंथतिक (मिळेल त्या आसनावर समाधान मानणारे) असतात... पे... सातवे. 8. Ekāsanikasuttaṃ ८. एकासनिक सुत्त 188. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ekāsanikā…pe…. Aṭṭhamaṃ. १८८. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे एकासनिक (दिवसातून एकदाच आसन ग्रहण करणारे) असतात... पे... आठवे. 9. Khalupacchābhattikasuttaṃ ९. खलुपच्छाभत्तिक सुत्त 189. ‘‘Pañcime, bhikkhave, khalupacchābhattikā…pe…. Navamaṃ. १८९. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे खलुपच्छाभत्तिक (एकदा भोजन नाकारल्यानंतर पुन्हा न जेवणारे) असतात... पे... नववे. 10. Pattapiṇḍikasuttaṃ १०. पत्तपिंडिक सुत्त 190. ‘‘Pañcime, bhikkhave, pattapiṇḍikā. Katame pañca? Mandattā momūhattā pattapiṇḍiko hoti, pāpiccho icchāpakato pattapiṇḍiko hoti, ummādā cittakkhepā pattapiṇḍiko hoti, ‘vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehī’ti pattapiṇḍiko hoti, appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya pattapiṇḍiko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca pattapiṇḍikā. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ pattapiṇḍikānaṃ yvāyaṃ pattapiṇḍiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva [Pg.195] nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya pattapiṇḍiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ pattapiṇḍikānaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. १९०. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे पत्तपिंडिक (केवळ भिक्षापात्रातच भोजन ग्रहण करणारे) असतात. कोणते पाच? (१) कोणी मंदतेमुळे आणि अज्ञानामुळे पत्तपिंडिक होतो; (२) कोणी पाप-इच्छा असल्यामुळे आणि इच्छेने ग्रासल्यामुळे पत्तपिंडिक होतो; (३) कोणी उन्मादामुळे आणि चित्तभ्रमामुळे पत्तपिंडिक होतो; (४) कोणी 'बुद्धांनी आणि बुद्धश्रावकांनी याची प्रशंसा केली आहे' असा विचार करून पत्तपिंडिक होतो; (५) आणि कोणी अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख, प्रविवेक आणि केवळ कल्याणाच्या हेतूने प्रेरित होऊन पत्तपिंडिक होतो. भिक्खूंनो, हे पाच प्रकारचे पत्तपिंडिक आहेत. भिक्खूंनो, या पाच प्रकारच्या पत्तपिंडिक भिक्खूंमध्ये जो अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख, प्रविवेक आणि केवळ कल्याणाच्या हेतूने प्रेरित होऊन पत्तपिंडिक होतो, तो या पाच पत्तपिंडिक भिक्खूंमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर आहे. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍo tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ kho, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ pattapiṇḍikānaṃ yvāyaṃ pattapiṇḍiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya pavivekaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya pattapiṇḍiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ pattapiṇḍikānaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Dasamaṃ. "भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाची साय (तूपमंड) मिळते, आणि त्या सर्वांमध्ये तुपाची साय ही सर्वश्रेष्ठ मानली जाते; त्याचप्रमाणे भिक्खूहो, केवळ पात्रपिंडिक (केवळ भिक्षापात्रातच भोजन करणारे) धुतंग पाळणाऱ्या या पाच प्रकारच्या भिक्खूंमध्ये, जो भिक्खू अल्पेच्छतेचाच आश्रय घेऊन, संतुष्टीचाच आश्रय घेऊन, सल्लेखतेचाच (क्लेश-क्षयाचा) आश्रय घेऊन, प्रविवेकाचाच (एकांतात राहण्याचा) आश्रय घेऊन आणि याच ध्येयाचा (इदंमत्थिता - निर्वाणप्राप्तीचा) आश्रय घेऊन पात्रपिंडिक होतो; तो या पाच प्रकारच्या पात्रपिंडिक भिक्खूंमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर (सर्वोत्कृष्ट) ठरतो." दहावे (सुत्त समाप्त). Araññavaggo catuttho. चौथा अरञ्ञवग्ग (अरण्यवर्ग) समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) पुढीलप्रमाणे – Araññaṃ cīvaraṃ rukkha, susānaṃ abbhokāsikaṃ; Nesajjaṃ santhataṃ ekāsanikaṃ, khalupacchāpiṇḍikena cāti. अरण्य, चीवर, रुक्ख (वृक्षमूल), सुसान (स्मशान), अब्भोकासिक (खुले आकाश), नेसज्ज (नैषधिक), संथत (यथासंस्तृत), एकासनिक, खलुपच्छाभत्तिक आणि पिंडिक (पात्रपिंडिक) - हे दहा सुत्त आहेत. (20) 5. Brāhmaṇavaggo (२०) ५. ५. ब्राह्मणवग्ग (ब्राह्मणवर्ग) 1. Soṇasuttaṃ १. १. सोणसुत्त (श्वान सुत्त) 191. ‘‘Pañcime, bhikkhave, porāṇā brāhmaṇadhammā etarahi sunakhesu sandissanti, no brāhmaṇesu. Katame pañca? Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃyeva gacchanti, no abrāhmaṇiṃ. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇimpi gacchanti, abrāhmaṇimpi gacchanti. Etarahi, bhikkhave, sunakhā sunakhiṃyeva gacchanti, no asunakhiṃ. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu. १९१. "भिक्खूहो, ब्राह्मणांचे हे पाच प्राचीन धर्म (आचार) आजकाल कुत्र्यांमध्ये दिसून येतात, ब्राह्मणांमध्ये नाही. कोणते पाच? भिक्खूहो, पूर्वीच्या काळी ब्राह्मण केवळ ब्राह्मणीशीच (ब्राह्मण स्त्रीशीच) संबंध ठेवत असत, अब्राह्मणीशी नाही. परंतु आजकाल, भिक्खूहो, ब्राह्मण ब्राह्मणीशीही संबंध ठेवतात आणि अब्राह्मणीशीही संबंध ठेवतात. भिक्खूहो, आजकाल कुत्रे केवळ कुत्रीशीच (मादी कुत्र्याशीच) संबंध ठेवतात, इतर मादी प्राण्यांशी नाही. भिक्खूहो, हा पहिला प्राचीन ब्राह्मणधर्म आहे, जो आजकाल कुत्र्यांमध्ये दिसून येतो, ब्राह्मणांमध्ये नाही." ‘‘Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃ utuniṃyeva gacchanti, no anutuniṃ. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃ utunimpi gacchanti, anutunimpi gacchanti[Pg.196]. Etarahi, bhikkhave, sunakhā sunakhiṃ utuniṃyeva gacchanti, no anutuniṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu. "भिक्खूहो, पूर्वीच्या काळी ब्राह्मण केवळ ऋतुकाळातच (गर्भाधान काळातच) ब्राह्मणीशी संबंध ठेवत असत, इतर वेळी नाही. परंतु आजकाल, भिक्खूहो, ब्राह्मण ऋतुकाळातही आणि इतर वेळीही ब्राह्मणीशी संबंध ठेवतात. भिक्खूहो, आजकाल कुत्रे केवळ ऋतुकाळातच कुत्रीशी संबंध ठेवतात, इतर वेळी नाही. भिक्खूहो, हा दुसरा प्राचीन ब्राह्मणधर्म आहे, जो आजकाल कुत्र्यांमध्ये दिसून येतो, ब्राह्मणांमध्ये नाही." ‘‘Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃ neva kiṇanti no vikkiṇanti, sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya saṃpavattenti. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā brāhmaṇiṃ kiṇantipi vikkiṇantipi, sampiyenapi saṃvāsaṃ saṃbandhāya saṃpavattenti. Etarahi, bhikkhave, sunakhā sunakhiṃ neva kiṇanti no vikkiṇanti, sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya saṃpavattenti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu. "भिक्खूहो, पूर्वीच्या काळी ब्राह्मण ब्राह्मणीला विकत घेत नसत किंवा विकतही देत नसत; ते केवळ परस्परांच्या प्रेमापोटीच वंशपरंपरा चालू ठेवण्यासाठी एकत्र राहत असत. परंतु आजकाल, भिक्खूहो, ब्राह्मण ब्राह्मणीला विकतही घेतात आणि विकतातही, आणि परस्परांच्या प्रेमाने किंवा प्रेमाशिवायही वंशपरंपरेसाठी एकत्र राहतात. भिक्खूहो, आजकाल कुत्रे कुत्रीला विकत घेत नाहीत किंवा विकतही देत नाहीत; ते केवळ परस्परांच्या ओढीनेच वंशपरंपरेसाठी एकत्र येतात. भिक्खूहो, हा तिसरा प्राचीन ब्राह्मणधर्म आहे, जो आजकाल कुत्र्यांमध्ये दिसून येतो, ब्राह्मणांमध्ये नाही." ‘‘Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā na sannidhiṃ karonti dhanassapi dhaññassapi rajatassapi jātarūpassapi. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā sannidhiṃ karonti dhanassapi dhaññassapi rajatassapi jātarūpassapi. Etarahi, bhikkhave, sunakhā na sannidhiṃ karonti dhanassapi dhaññassapi rajatassapi jātarūpassapi. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu. "भिक्खूहो, पूर्वीच्या काळी ब्राह्मण धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याचा साठा (संग्रह) करत नसत. परंतु आजकाल, भिक्खूहो, ब्राह्मण धन, धान्य, चांदी आणि सोन्याचा साठा करतात. भिक्खूहो, आजकाल कुत्रे धन, धान्य, चांदी किंवा सोन्याचा साठा करत नाहीत. भिक्खूहो, हा चौथा प्राचीन ब्राह्मणधर्म आहे, जो आजकाल कुत्र्यांमध्ये दिसून येतो, ब्राह्मणांमध्ये नाही." ‘‘Pubbe sudaṃ, bhikkhave, brāhmaṇā sāyaṃ sāyamāsāya pāto pātarāsāya bhikkhaṃ pariyesanti. Etarahi, bhikkhave, brāhmaṇā yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā avasesaṃ ādāya pakkamanti. Etarahi, bhikkhave, sunakhā sāyaṃ sāyamāsāya pāto pātarāsāya bhikkhaṃ pariyesanti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo porāṇo brāhmaṇadhammo etarahi sunakhesu sandissati, no brāhmaṇesu. Ime kho, bhikkhave, pañca porāṇā brāhmaṇadhammā etarahi sunakhesu sandissanti, no brāhmaṇesū’’ti. Paṭhamaṃ. "भिक्खूहो, पूर्वीच्या काळी ब्राह्मण संध्याकाळी संध्याकाळच्या भोजनासाठी आणि सकाळी सकाळच्या भोजनासाठी भिक्षा मागत असत. परंतु आजकाल, भिक्खूहो, ब्राह्मण पोट फुगेपर्यंत यथेच्छ जेवतात आणि उरलेले अन्न सोबत घेऊन जातात. भिक्खूहो, आजकाल कुत्रे संध्याकाळी संध्याकाळच्या भोजनासाठी आणि सकाळी सकाळच्या भोजनासाठी अन्न शोधतात. भिक्खूहो, हा पाचवा प्राचीन ब्राह्मणधर्म आहे, जो आजकाल कुत्र्यांमध्ये दिसून येतो, ब्राह्मणांमध्ये नाही. भिक्खूहो, ब्राह्मणांचे हे पाच प्राचीन धर्म आजकाल कुत्र्यांमध्ये दिसून येतात, ब्राह्मणांमध्ये नाही." पहिले (सुत्त समाप्त). 2. Doṇabrāhmaṇasuttaṃ २. २. दोणब्राह्मणसुत्त 192. Atha kho doṇo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho doṇo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – १९२. त्यानंतर दोण नावाचा ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे पोहोचून त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या दोण ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – ‘‘Sutaṃ [Pg.197] metaṃ, bho gotama – ‘na samaṇo gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuḍḍhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimantetī’ti. Tayidaṃ, bho gotama, tatheva. Na hi bhavaṃ gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuḍḍhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Tayidaṃ, bho gotama, na sampannamevā’’ti. ‘‘Tvampi no, doṇa, brāhmaṇo paṭijānāsī’’ti? ‘‘Yañhi taṃ, bho gotama, sammā vadamāno vadeyya – ‘brāhmaṇo ubhato sujāto – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhito anupakkuṭṭho jātivādena, ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo’ti, mameva taṃ, bho gotama, sammā vadamāno vadeyya. Ahañhi, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo’’ti. "हे गौतम, मी असे ऐकले आहे की – 'श्रमण गौतम हे वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचलेल्या ब्राह्मणांना अभिवादन करत नाहीत, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहत नाहीत किंवा त्यांना आसनासाठी आमंत्रित करत नाहीत.' हे गौतम, हे खरोखरच असेच आहे. कारण आपण वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचलेल्या ब्राह्मणांना अभिवादन करत नाही, त्यांच्यासाठी उभे राहत नाही किंवा त्यांना आसन देत नाही. हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही." "दोण, तू स्वतःला ब्राह्मण मानतोस का?" "हे गौतम, जर एखाद्या व्यक्तीबद्दल योग्य रीतीने असे म्हणता येत असेल की – 'तो आई आणि वडील या दोन्ही बाजूंकडून उच्चकुलीन आहे, सात पिढ्यांपर्यंत त्याची मातृ-पितृ वंशपरंपरा शुद्ध आहे, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जाऊ शकत नाही; तो वेदांचा अभ्यासक व मंत्रांचा धारक आहे, निघंटु (कोश), केटुभ (विधी), अक्षरांचे प्रकार (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचा पारंगत आहे; तो पदांचा ज्ञाता, व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) व महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण आहे' – तर हे गौतम, माझ्याबद्दलच असे योग्य रीतीने म्हटले जाऊ शकते. कारण हे गौतम, मी आई आणि वडील या दोन्ही बाजूंकडून उच्चकुलीन आहे, सात पिढ्यांपर्यंत माझी मातृ-पितृ वंशपरंपरा शुद्ध आहे, जन्माच्या बाबतीत माझ्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जाऊ शकत नाही; मी वेदांचा अभ्यासक व मंत्रांचा धारक आहे, निघंटु, केटुभ, अक्षरांचे प्रकार आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचा पारंगत आहे; मी पदांचा ज्ञाता, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण आहे." ‘‘Ye kho, te doṇa, brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti sajjhāyitamanusajjhāyanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako, vāmako, vāmadevo, vessāmitto, yamadaggi, aṅgīraso, bhāradvājo, vāseṭṭho, kassapo, bhagu; tyāssu’me pañca brāhmaṇe paññāpenti – brahmasamaṃ, devasamaṃ, mariyādaṃ, sambhinnamariyādaṃ, brāhmaṇacaṇḍālaṃyeva pañcamaṃ. Tesaṃ tvaṃ doṇa, katamo’’ti? "दोण, ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांनी रचलेले, गायलेले आणि संकलित केलेले प्राचीन मंत्र आजकालचे ब्राह्मण गातात, पुनरुच्चार करतात, त्यांनी म्हटलेल्याचे अनुकरण करतात, त्यांनी अभ्यासलेल्याचा अभ्यास करतात आणि त्यांनी शिकवलेले शिकवतात; जसे की – अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमदग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनी ब्राह्मणांचे पाच प्रकार सांगितले आहेत – ब्रह्मसम (ब्रह्मासमान), देवसम (देवांसमान), मर्याद (मर्यादा पाळणारा), संभिन्नमर्याद (मर्यादा तोडणारा) आणि पाचवा ब्राह्मणचांडाल. दोण, या पाच प्रकारांपैकी तू कोणता आहेस?" ‘‘Na kho mayaṃ, bho gotama, pañca brāhmaṇe jānāma, atha kho mayaṃ brāhmaṇātveva jānāma. Sādhu me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu yathā ahaṃ ime pañca brāhmaṇe jāneyya’’nti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi, sādhukaṃ [Pg.198] manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho doṇo brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – “हे गौतम, आम्ही या पाच प्रकारच्या ब्राह्मणांना जाणत नाही. आम्ही तर केवळ 'ब्राह्मण' एवढेच जाणतो. हे गौतम, आपण मला अशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करावा, जेणेकरून मी या पाच प्रकारच्या ब्राह्मणांना जाणू शकेन, ही माझी नम्र विनंती आहे.” “तर मग, ब्राह्मणा, नीट ऐक, चांगल्या प्रकारे मनन कर; मी सांगतो.” “तसेच असो, महाशया,” असे म्हणून दोण ब्राह्मणाने भगवंतांच्या वचनाला प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले – ‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo brahmasamo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena. “आणि हे दोण, ब्राह्मण हा ब्रह्मासमान कसा होतो? येथे, दोण, ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून सुजात असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची वंशावळ पूर्णपणे शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा त्याची निंदा केली जाऊ शकत नाही. तो अठ्ठेचाळीस वर्षे कुमार-ब्रह्मचर्य पाळतो आणि मंत्रांचा अभ्यास करतो. अठ्ठेचाळीस वर्षे कुमार-ब्रह्मचर्य पाळून आणि मंत्रांचा अभ्यास करून, तो आपल्या आचार्यांसाठी आचार्यांची दक्षिणा केवळ धम्मानुसारच मिळवतो, अधम्माने नाही.” ‘‘Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kasiyā na vaṇijjāya na gorakkhena na issatthena na rājaporisena na sippaññatarena, kevalaṃ bhikkhācariyāya kapālaṃ anatimaññamāno. So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Karuṇā…pe… muditā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So ime cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ brahmalokaṃ upapajjati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo brahmasamo hoti. “आणि तेथे, दोण, धम्म म्हणजे काय? शेती करून नाही, व्यापार करून नाही, पशुपालन करून नाही, धनुर्विद्या करून नाही, राजाची सेवा करून नाही, किंवा इतर कोणत्याही कलेद्वारे नाही; तर केवळ भिक्षापात्राचा अनादर न करता भिक्षाटनाद्वारे. तो आचार्यांना आचार्यांची दक्षिणा सुपूर्द करून, आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, तो मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तिसऱ्या दिशेला आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, आडवे, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, तो संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा मैत्रीयुक्त चित्ताने व्यापून राहतो. करुणेने... तसेच... मुदितेने... उपेक्षापूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तिसऱ्या दिशेला आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, आडवे, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, तो संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा उपेक्षापूर्ण चित्ताने व्यापून राहतो. तो या चार ब्रह्मविहारांची भावना करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, हे दोण, ब्राह्मण हा ब्रह्मासमान होतो.” ‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo devasamo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena[Pg.199]. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena. Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kasiyā na vaṇijjāya na gorakkhena na issatthena na rājaporisena na sippaññatarena, kevalaṃ bhikkhācariyāya kapālaṃ anatimaññamāno. So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā dāraṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena. “आणि हे दोण, ब्राह्मण हा देवसमान कसा होतो? येथे, दोण, ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून सुजात असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची वंशावळ पूर्णपणे शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा त्याची निंदा केली जाऊ शकत नाही. तो अठ्ठेचाळीस वर्षे कुमार-ब्रह्मचर्य पाळतो आणि मंत्रांचा अभ्यास करतो. अठ्ठेचाळीस वर्षे कुमार-ब्रह्मचर्य पाळून आणि मंत्रांचा अभ्यास करून, तो आपल्या आचार्यांसाठी आचार्यांची दक्षिणा केवळ धम्मानुसारच मिळवतो, अधम्माने नाही. आणि तेथे, दोण, धम्म म्हणजे काय? शेती करून नाही, व्यापार करून नाही, पशुपालन करून नाही, धनुर्विद्या करून नाही, राजाची सेवा करून नाही, किंवा इतर कोणत्याही कलेद्वारे नाही; तर केवळ भिक्षापात्राचा अनादर न करता भिक्षाटनाद्वारे. तो आचार्यांना आचार्यांची दक्षिणा सुपूर्द करून, केवळ धम्मानुसारच पत्नी मिळवतो, अधम्माने नाही.” ‘‘Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kayena na vikkayena, brāhmaṇiṃyeva udakūpassaṭṭhaṃ. So brāhmaṇiṃyeva gacchati, na khattiyiṃ na vessiṃ na suddiṃ na caṇḍāliṃ na nesādiṃ na veniṃ na rathakāriṃ na pukkusiṃ gacchati, na gabbhiniṃ gacchati, na pāyamānaṃ gacchati, na anutuniṃ gacchati. Kasmā ca, doṇa, brāhmaṇo na gabbhiniṃ gacchati? Sace, doṇa, brāhmaṇo gabbhiniṃ gacchati, atimīḷhajo nāma so hoti māṇavako vā māṇavikā vā. Tasmā, doṇa, brāhmaṇo na gabbhiniṃ gacchati. Kasmā ca, doṇa, brāhmaṇo na pāyamānaṃ gacchati? Sace, doṇa, brāhmaṇo pāyamānaṃ gacchati, asucipaṭipīḷito nāma so hoti māṇavako vā māṇavikā vā. Tasmā, doṇa, brāhmaṇo na pāyamānaṃ gacchati. Tassa sā hoti brāhmaṇī neva kāmatthā na davatthā na ratatthā, pajatthāva brāhmaṇassa brāhmaṇī hoti. So methunaṃ uppādetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ime cattāro jhāne bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo devasamo hoti. “आणि तेथे, दोण, धम्म म्हणजे काय? खरेदी-विक्री करून नाही, तर केवळ उदक-दानाद्वारे दिलेली ब्राह्मण स्त्रीच तो स्वीकारतो. तो केवळ ब्राह्मण स्त्रीशीच समागम करतो; क्षत्रिय स्त्रीशी नाही, वैश्य स्त्रीशी नाही, शूद्र स्त्रीशी नाही, चांडाळ स्त्रीशी नाही, पारधी स्त्रीशी नाही, बांबूचे काम करणाऱ्या स्त्रीशी नाही, रथ बनवणाऱ्या स्त्रीशी नाही, किंवा कचरा साफ करणाऱ्या स्त्रीशी नाही. तो गरोदर स्त्रीशी समागम करत नाही, स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी करत नाही, आणि ऋतुकाळात नसलेल्या स्त्रीशी करत नाही. आणि हे दोण, ब्राह्मण गरोदर स्त्रीशी समागम का करत नाही? कारण, हे दोण, जर ब्राह्मणाने गरोदर स्त्रीशी समागम केला, तर तो मुलगा किंवा मुलगी अत्यंत घाणीत जन्माला येईल; म्हणून, हे दोण, ब्राह्मण गरोदर स्त्रीशी समागम करत नाही. आणि हे दोण, ब्राह्मण स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी समागम का करत नाही? कारण, हे दोण, जर ब्राह्मणाने स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी समागम केला, तर तो मुलगा किंवा मुलगी अशुद्ध पदार्थाने पीडित होईल; म्हणून, हे दोण, ब्राह्मण स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी समागम करत नाही. त्याची ती ब्राह्मण पत्नी केवळ कामभोगासाठी, मनोरंजनासाठी किंवा क्रीडेसाठी नसते, तर ब्राह्मणाची पत्नी केवळ संतती प्राप्तीसाठीच असते. तो संतती निर्माण करून, आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... चतुर्थ ध्यानाप्रत पोहोचून विहरतो. तो या चार ध्यानांची भावना करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, हे दोण, ब्राह्मण हा देवसमान होतो.” ‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo mariyādo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena[Pg.200]. Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kasiyā na vaṇijjāya na gorakkhena na issatthena na rājaporisena na sippaññatarena, kevalaṃ bhikkhācariyāya kapālaṃ anatimaññamāno. So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā dāraṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena. “आणि हे दोण, ब्राह्मण हा मर्यादेचे पालन करणारा कसा होतो? येथे, दोण, ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून सुजात असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची वंशावळ पूर्णपणे शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा त्याची निंदा केली जाऊ शकत नाही. तो अठ्ठेचाळीस वर्षे कुमार-ब्रह्मचर्य पाळतो आणि मंत्रांचा अभ्यास करतो. अठ्ठेचाळीस वर्षे कुमार-ब्रह्मचर्य पाळून आणि मंत्रांचा अभ्यास करून, तो आपल्या आचार्यांसाठी आचार्यांची दक्षिणा केवळ धम्मानुसारच मिळवतो, अधम्माने नाही. आणि तेथे, दोण, धम्म म्हणजे काय? शेती करून नाही, व्यापार करून नाही, पशुपालन करून नाही, धनुर्विद्या करून नाही, राजाची सेवा करून नाही, किंवा इतर कोणत्याही कलेद्वारे नाही; तर केवळ भिक्षापात्राचा अनादर न करता भिक्षाटनाद्वारे. तो आचार्यांना आचार्यांची दक्षिणा सुपूर्द करून, केवळ धम्मानुसारच पत्नी मिळवतो, अधम्माने नाही.” ‘‘Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kayena na vikkayena, brāhmaṇiṃyeva udakūpassaṭṭhaṃ. So brāhmaṇiṃyeva gacchati, na khattiyiṃ na vessiṃ na suddiṃ na caṇḍāliṃ na nesādiṃ na veniṃ na rathakāriṃ na pukkusiṃ gacchati, na gabbhiniṃ gacchati, na pāyamānaṃ gacchati, na anutuniṃ gacchati. Kasmā ca, doṇa, brāhmaṇo na gabbhiniṃ gacchati? Sace, doṇa, brāhmaṇo gabbhiniṃ gacchati, atimīḷhajo nāma so hoti māṇavako vā māṇavikā vā. Tasmā, doṇa, brāhmaṇo na gabbhiniṃ gacchati. Kasmā ca, doṇa, brāhmaṇo na pāyamānaṃ gacchati? Sace, doṇa, brāhmaṇo pāyamānaṃ gacchati, asucipaṭipīḷito nāma so hoti māṇavako vā māṇavikā vā. Tasmā, doṇa, brāhmaṇo na pāyamānaṃ gacchati. Tassa sā hoti brāhmaṇī neva kāmatthā na davatthā na ratatthā, pajatthāva brāhmaṇassa brāhmaṇī hoti. So methunaṃ uppādetvā tameva puttassādaṃ nikāmayamāno kuṭumbaṃ ajjhāvasati, na agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Yāva porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ mariyādo tattha tiṭṭhati, taṃ na vītikkamati. ‘Yāva porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ mariyādo tattha brāhmaṇo ṭhito taṃ na vītikkamatī’ti, kho, doṇa, tasmā brāhmaṇo mariyādoti vuccati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo mariyādo hoti. हे दोण, त्या (पत्नी शोधण्याच्या) बाबतीत कोणता नियम (धर्म) आहे? खरेदी करून किंवा विक्री करून नव्हे, तर केवळ उदक सोडलेल्या (पाणी सोडून दान केलेल्या) ब्राह्मण स्त्रीलाच तो शोधतो. तो केवळ ब्राह्मण स्त्रीशीच गमन करतो; क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, चंडाळ, निषाद (पारधी), वेणू (बांबू कामगार), रथकार किंवा पुक्कुस (कचरा उचलणारी) स्त्री यांच्याशी गमन करत नाही; गरोदर स्त्रीशी गमन करत नाही, स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी गमन करत नाही, ऋतुप्राप्त नसलेल्या स्त्रीशी गमन करत नाही. आणि हे दोण, ब्राह्मण गरोदर स्त्रीशी गमन का करत नाही? हे दोण, जर ब्राह्मण गरोदर स्त्रीशी गमन करेल, तर तो जन्मणारा मुलगा किंवा मुलगी अत्यंत विष्ठेच्या ढिगाऱ्यात जन्मल्यासारखा होईल. म्हणून, हे दोण, ब्राह्मण गरोदर स्त्रीशी गमन करत नाही. आणि हे दोण, ब्राह्मण स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी गमन का करत नाही? हे दोण, जर ब्राह्मण स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी गमन करेल, तर तो मुलगा किंवा मुलगी अशुद्धतेने पीडित होईल. म्हणून, हे दोण, ब्राह्मण स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी गमन करत नाही. त्या ब्राह्मणाची ती ब्राह्मण पत्नी कामभोगासाठी, मनोरंजनासाठी किंवा क्रीडेसाठी नसते, तर ब्राह्मणाची ब्राह्मण पत्नी केवळ संततीसाठीच असते. तो मैथुन करून, केवळ पुत्राच्या सुखाची (प्रेमाची) इच्छा धरून गृहस्थाश्रमात राहतो, घराबाहेर पडून अनगारिक (प्रव्रजित) होत नाही. प्राचीन ब्राह्मणांची जी मर्यादा (नियम) आहे, तो त्यातच राहतो, तिचे उल्लंघन करत नाही. 'प्राचीन ब्राह्मणांची जी मर्यादा आहे, त्या मर्यादेत राहून जो तिचे उल्लंघन करत नाही', म्हणून हे दोण, त्या ब्राह्मणाला 'मर्यादावान' (मर्यादेत राहणारा) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, हे दोण, ब्राह्मण मर्यादावान असतो. ‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo sambhinnamariyādo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammeneva, no adhammena. आणि हे दोण, ब्राह्मण मर्यादाभ्रष्ट (मर्यादा तोडणारा) कसा होतो? हे दोण, या जगात ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी सुजात (उत्कृष्ट कुळात जन्मलेला) असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जात नाही किंवा निंदा केली जात नाही. तो अठ्ठेचाळीस वर्षे वेदांचा अभ्यास करत कौमार्य ब्रह्मचर्य पाळतो. अठ्ठेचाळीस वर्षे कौमार्य ब्रह्मचर्य पाळून आणि वेदांचा अभ्यास करून तो आपल्या गुरूसाठी गुरुदक्षिणा (गुरूचे धन) केवळ धर्मानेच (न्यायानेच) शोधतो, अधर्माने नव्हे. ‘‘Tattha ca, doṇa, ko dhammo? Neva kasiyā na vaṇijjāya na gorakkhena na issatthena na rājaporisena na sippaññatarena, kevalaṃ bhikkhācariyāya kapālaṃ anatimaññamāno. So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā dāraṃ [Pg.201] pariyesati dhammenapi adhammenapi kayenapi vikkayenapi brāhmaṇimpi udakūpassaṭṭhaṃ. So brāhmaṇimpi gacchati khattiyimpi gacchati vessimpi gacchati suddimpi gacchati caṇḍālimpi gacchati nesādimpi gacchati venimpi gacchati rathakārimpi gacchati pukkusimpi gacchati gabbhinimpi gacchati pāyamānampi gacchati utunimpi gacchati anutunimpi gacchati. Tassa sā hoti brāhmaṇī kāmatthāpi davatthāpi ratatthāpi pajatthāpi brāhmaṇassa brāhmaṇī hoti. Yāva porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ mariyādo tattha na tiṭṭhati, taṃ vītikkamati. ‘Yāva porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ mariyādo tattha brāhmaṇo na ṭhito taṃ vītikkamatī’ti kho, doṇa, tasmā brāhmaṇo sambhinnamariyādoti vuccati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo sambhinnamariyādo hoti. आणि हे दोण, त्या (गुरूचे धन शोधण्याच्या) बाबतीत कोणता नियम (धर्म) आहे? शेती करून नव्हे, व्यापाराने नव्हे, गोपालन करून नव्हे, धनुर्विद्येने (सैनिक बनून) नव्हे, राजाची सेवा करून नव्हे, किंवा इतर कोणत्याही कौशल्याने (शिल्पकलेने) नव्हे; तर केवळ भिक्षापात्राचा अनादर न करता भिक्षाटनाद्वारेच तो ते शोधतो. तो आपल्या गुरूला गुरुदक्षिणा सुपूर्द करून, धर्माने किंवा अधर्माने, खरेदी करून किंवा विक्री करून, तसेच उदक सोडलेल्या ब्राह्मण स्त्रीलाही पत्नी म्हणून शोधतो. तो ब्राह्मण स्त्रीशी गमन करतो, क्षत्रिय स्त्रीशी गमन करतो, वैश्य स्त्रीशी गमन करतो, शूद्र स्त्रीशी गमन करतो, चंडाळ स्त्रीशी गमन करतो, निषाद स्त्रीशी गमन करतो, वेणू स्त्रीशी गमन करतो, रथकार स्त्रीशी गमन करतो, पुक्कुस स्त्रीशी गमन करतो, गरोदर स्त्रीशी गमन करतो, स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी गमन करतो, ऋतुप्राप्त स्त्रीशी गमन करतो आणि ऋतुप्राप्त नसलेल्या स्त्रीशीही गमन करतो. त्या ब्राह्मणाची ती ब्राह्मण पत्नी कामभोगासाठी, मनोरंजनासाठी, क्रीडेसाठी आणि संततीसाठीही असते. प्राचीन ब्राह्मणांची जी मर्यादा आहे, तो त्यात राहत नाही, तिचे उल्लंघन करतो. 'प्राचीन ब्राह्मणांची जी मर्यादा आहे, त्या मर्यादेत न राहता जो तिचे उल्लंघन करतो', म्हणून हे दोण, त्या ब्राह्मणाला 'मर्यादाभ्रष्ट' (सम्भिन्नमर्याद) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, हे दोण, ब्राह्मण मर्यादाभ्रष्ट असतो. ‘‘Kathañca, doṇa, brāhmaṇo brāhmaṇacaṇḍālo hoti? Idha, doṇa, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. So aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ carati mante adhīyamāno. Aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā mante adhīyitvā ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesati dhammenapi adhammenapi kasiyāpi vaṇijjāyapi gorakkhenapi issatthenapi rājaporisenapi sippaññatarenapi, kevalampi bhikkhācariyāya, kapālaṃ anatimaññamāno. आणि हे दोण, ब्राह्मण हा 'ब्राह्मण-चंडाळ' कसा होतो? हे दोण, या जगात ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी सुजात असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जात नाही किंवा निंदा केली जात नाही. तो अठ्ठेचाळीस वर्षे वेदांचा अभ्यास करत कौमार्य ब्रह्मचर्य पाळतो. अठ्ठेचाळीस वर्षे कौमार्य ब्रह्मचर्य पाळून आणि वेदांचा अभ्यास करून तो आपल्या गुरूसाठी गुरुदक्षिणा धर्माने किंवा अधर्माने, शेतीने, व्यापाराने, गोपालनाने, धनुर्विद्येने, राजसेवेने, इतर कोणत्याही कौशल्याने, तसेच भिक्षापात्राचा अनादर न करता केवळ भिक्षाटनाद्वारेही शोधतो. ‘‘So ācariyassa ācariyadhanaṃ niyyādetvā dāraṃ pariyesati dhammenapi adhammenapi kayenapi vikkayenapi brāhmaṇimpi udakūpassaṭṭhaṃ. So brāhmaṇimpi gacchati khattiyimpi gacchati vessimpi gacchati suddimpi gacchati caṇḍālimpi gacchati nesādimpi gacchati venimpi gacchati rathakārimpi gacchati pukkusimpi gacchati gabbhinimpi gacchati pāyamānampi gacchati utunimpi gacchati anutunimpi gacchati. Tassa sā hoti brāhmaṇī kāmatthāpi davatthāpi ratatthāpi pajatthāpi brāhmaṇassa brāhmaṇī hoti. So sabbakammehi jīvikaṃ kappeti. Tamenaṃ brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘kasmā bhavaṃ brāhmaṇo paṭijānamāno sabbakammehi jīvikaṃ kappetī’ti? So evamāha – ‘seyyathāpi, bho, aggi sucimpi ḍahati asucimpi ḍahati, na ca tena aggi upalippati ; evamevaṃ kho, bho, sabbakammehi cepi brāhmaṇo jīvikaṃ kappeti, na ca tena brāhmaṇo upalippati’. ‘Sabbakammehi jīvikaṃ kappetī’ti kho, doṇa[Pg.202], tasmā brāhmaṇo brāhmaṇacaṇḍāloti vuccati. Evaṃ kho, doṇa, brāhmaṇo brāhmaṇacaṇḍālo hoti. तो आपल्या गुरूला गुरुदक्षिणा सुपूर्द करून, धर्माने किंवा अधर्माने, खरेदी करून किंवा विक्री करून, तसेच उदक सोडलेल्या ब्राह्मण स्त्रीलाही पत्नी म्हणून शोधतो. तो ब्राह्मण स्त्रीशी गमन करतो, क्षत्रिय स्त्रीशी गमन करतो, वैश्य स्त्रीशी गमन करतो, शूद्र स्त्रीशी गमन करतो, चंडाळ स्त्रीशी गमन करतो, निषाद स्त्रीशी गमन करतो, वेणू स्त्रीशी गमन करतो, रथकार स्त्रीशी गमन करतो, पुक्कुस स्त्रीशी गमन करतो, गरोदर स्त्रीशी गमन करतो, स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीशी गमन करतो, ऋतुप्राप्त स्त्रीशी गमन करतो आणि ऋतुप्राप्त नसलेल्या स्त्रीशीही गमन करतो. त्या ब्राह्मणाची ती ब्राह्मण पत्नी कामभोगासाठी, मनोरंजनासाठी, क्रीडेसाठी आणि संततीसाठीही असते. तो सर्व प्रकारच्या कामांनी आपली उपजीविका करतो. इतर ब्राह्मण त्याला म्हणतात—'तुम्ही स्वतःला ब्राह्मण म्हणवून घेता, तरीही सर्व प्रकारच्या कामांनी आपली उपजीविका का करता?' तो त्यांना उत्तर देतो—'हे महाशयांनो, ज्याप्रमाणे अग्नी शुद्ध वस्तूंनाही जाळतो आणि अशुद्ध वस्तूंनाही जाळतो, तरीही अग्नी त्यामुळे लिप्त (अशुद्ध) होत नाही; त्याचप्रमाणे, हे महाशयांनो, जरी ब्राह्मण सर्व प्रकारच्या कामांनी आपली उपजीविका करत असला, तरी तो त्याने लिप्त होत नाही.' 'तो सर्व प्रकारच्या कामांनी आपली उपजीविका करतो', म्हणून हे दोण, त्या ब्राह्मणाला 'ब्राह्मण-चंडाळ' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, हे दोण, ब्राह्मण हा ब्राह्मण-चंडाळ असतो. ‘‘Ye kho te, doṇa, brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhitaṃ tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti sajjhāyitamanusajjhāyanti vācimanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako, vāmako, vāmadevo, vessāmitto, yamadaggi, aṅgīraso, bhāradvājo, vāseṭṭho, kassapo, bhagu; tyāssume pañca brāhmaṇe paññāpenti – brahmasamaṃ, devasamaṃ, mariyādaṃ, sambhinnamariyādaṃ, brāhmaṇacaṇḍālaṃyeva pañcamaṃ. Tesaṃ tvaṃ, doṇa, katamo’’ti? हे दोण, ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे (वेदांचे) कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे ब्राह्मण गातात, घोषित करतात आणि संकलित करतात; त्यांच्याच गायनाचे अनुगायन करतात, त्यांच्याच भाषणाचे अनुभाषण करतात, त्यांनी जे सांगितले त्याचेच पुनरुच्चार करतात, त्यांनी जे पाठ केले त्याचेच अनुपाठ करतात आणि त्यांनी जे शिकवले तेच शिकवतात; ते ऋषी म्हणजे—अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमदग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु. त्यांनी ब्राह्मणांचे हे पाच प्रकार सांगितले आहेत—ब्रह्मसम (ब्रह्मासमान), देवसम (देवासमान), मर्यादावान (मर्यादेत राहणारा), मर्यादाभ्रष्ट (मर्यादा तोडणारा) आणि पाचवा ब्राह्मण-चंडाळ. हे दोण, या पाच प्रकारच्या ब्राह्मणांपैकी तू कोणता आहेस? ‘‘Evaṃ sante mayaṃ, bho gotama, brāhmaṇacaṇḍālampi na pūrema. Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dutiyaṃ. “असे असताना, हे गौतम, आम्ही ब्राह्मण-चांडाळाचेही कर्तव्य पूर्ण करू शकत नाही. अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मला प्राणांत असेपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून भगवंतांनी स्वीकारावे.” दुसरे (सुत्त समाप्त). 3. Saṅgāravasuttaṃ ३. संगारव सुत्त 193. Atha kho saṅgāravo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho saṅgāravo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo, yena kadāci dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā? Ko pana, bho gotama, hetu ko paccayo, yena kadāci dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā’’ti? १९३. त्यानंतर संगारव ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या संगारव ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – “हे गौतम, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील कधीकधी मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी? आणि हे गौतम, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे दीर्घकाळपर्यंत पठण न केलेले वेद-मंत्र देखील कधीकधी मनात स्फुरतात, मग ज्यांचे वारंवार पठण केले आहे त्यांची तर गोष्टच वेगळी?” ‘‘Yasmiṃ, brāhmaṇa, samaye kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya [Pg.203] na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. “हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य कामरागाने (वासनेने) व्याप्त आणि ग्रस्त झालेल्या चित्ताने राहतो, आणि उत्पन्न झालेल्या कामरागातून मुक्त होण्याचा मार्ग (निस्सरण) यथायोग्य (यथाभूत) जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, दुसऱ्याचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, आणि दोघांचेही हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही. अशा वेळी, दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे लाख, हळद, निळी किंवा मंजिष्ठाच्या रंगाने मिश्रित केलेल्या पाण्याने भरलेले भांडे असावे; त्यात चांगल्या दृष्टी असलेल्या माणसाने स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले, तर त्याला ते यथायोग्य दिसणार नाही व समजणार नाही. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य कामरागाने व्याप्त आणि ग्रस्त झालेल्या चित्ताने राहतो, आणि उत्पन्न झालेल्या कामरागातून मुक्त होण्याचा मार्ग यथायोग्य जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, दुसऱ्याचे हित...पे... दोघांचेही हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही. अशा वेळी, दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी.” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto agginā santatto ukkudhito ussadakajāto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. “पुन्हा, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य व्यापादाने (द्वेषाने) व्याप्त आणि ग्रस्त झालेल्या चित्ताने राहतो, आणि उत्पन्न झालेल्या व्यापादातून मुक्त होण्याचा मार्ग यथायोग्य जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, दुसऱ्याचे हित...पे... दोघांचेही हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही. अशा वेळी, दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे अग्नीवर तापवलेले, खळखळ उकळणारे आणि वाफाळलेले पाण्याने भरलेले भांडे असावे; त्यात चांगल्या दृष्टी असलेल्या माणसाने स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले, तर त्याला ते यथायोग्य दिसणार नाही व समजणार नाही. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य व्यापादाने व्याप्त आणि ग्रस्त झालेल्या चित्ताने राहतो, आणि उत्पन्न झालेल्या व्यापादातून मुक्त होण्याचा मार्ग यथायोग्य जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, दुसऱ्याचे हित...पे... दोघांचेही हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही. अशा वेळी, दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी.” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto sevālapaṇakapariyonaddho. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ [Pg.204] samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. “पुन्हा, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य थिनमिद्धाने (आळस आणि डुलकीने) व्याप्त आणि ग्रस्त झालेल्या चित्ताने राहतो, आणि उत्पन्न झालेल्या थिनमिद्धापासून मुक्त होण्याचा मार्ग यथायोग्य जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, दुसऱ्याचे हित...पे... दोघांचेही हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही. अशा वेळी, दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे शेवाळ आणि पाणवनस्पतींनी झाकलेले पाण्याचे भांडे असावे; त्यात चांगल्या दृष्टी असलेल्या माणसाने स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले, तर त्याला ते यथायोग्य दिसणार नाही व समजणार नाही. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य थिनमिद्धाने व्याप्त आणि ग्रस्त झालेल्या चित्ताने राहतो, आणि उत्पन्न झालेल्या थिनमिद्धापासून मुक्त होण्याचा मार्ग यथायोग्य जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, दुसऱ्याचे हित...पे... दोघांचेही हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही. अशा वेळी, दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी.” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto vāterito calito bhanto ūmijāto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. “पुन्हा, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य उद्धच्च-कुक्कुच्चाने (अस्वस्थता आणि चिंतेने) व्याप्त आणि ग्रस्त झालेल्या चित्ताने राहतो, आणि उत्पन्न झालेल्या उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून मुक्त होण्याचा मार्ग यथायोग्य जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, दुसऱ्याचे हित...पे... दोघांचेही हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही. अशा वेळी, दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे वाऱ्याने हलवलेले, चंचल झालेले, फिरणारे आणि लाटा निर्माण झालेले पाण्याचे भांडे असावे; त्यात चांगल्या दृष्टी असलेल्या माणसाने स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले, तर त्याला ते यथायोग्य दिसणार नाही व समजणार नाही. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य उद्धच्च-कुक्कुच्चाने व्याप्त आणि ग्रस्त झालेल्या चित्ताने राहतो, आणि उत्पन्न झालेल्या उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून मुक्त होण्याचा मार्ग यथायोग्य जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही, दुसऱ्याचे हित...पे... दोघांचेही हित यथायोग्य जाणत नाही व पाहत नाही. अशा वेळी, दीर्घकाळपर्यंत वारंवार पाठ केलेले वेद-मंत्र देखील मनात स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचे पठण केले नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी.” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto āvilo luḷito kalalībhūto andhakāre nikkhitto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ nappajāneyya na passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ nappajānāti na passati, dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. “पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य विचिकित्सेने (संशयाने) ग्रासलेल्या आणि व्यापलेल्या चित्ताने जगतो, आणि उत्पन्न झालेल्या विचिकित्सेतून बाहेर पडण्याचा मार्ग (निस्सरण) यथाभूत जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हितही यथाभूत जाणत नाही व पाहत नाही, परहितही... आणि दोघांचेही हित त्या वेळी यथाभूत जाणत नाही व पाहत नाही. दीर्घकाळ सज्झाय (पठण) केलेले मंत्रही त्या वेळी स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचा सज्झाय केला नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे अंधारात ठेवलेले, गढूळ, गढूळलेले आणि चिखलमय पाण्याचे भांडे असावे; त्यात डोळस माणसाने स्वतःच्या मुखाचे प्रतिबिंब न्याहाळले, तर त्याला ते यथाभूत समजणार नाही व दिसणार नाही. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य विचिकित्सेने ग्रासलेल्या आणि व्यापलेल्या चित्ताने जगतो, आणि उत्पन्न झालेल्या विचिकित्सेतून बाहेर पडण्याचा मार्ग यथाभूत जाणत नाही; त्या वेळी तो स्वतःचे हितही यथाभूत जाणत नाही व पाहत नाही, परहितही... आणि दोघांचेही हित त्या वेळी यथाभूत जाणत नाही व पाहत नाही. दीर्घकाळ सज्झाय केलेले मंत्रही स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचा सज्झाय केला नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी.” ‘‘Yasmiñca [Pg.205] kho, brāhmaṇa, samaye na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati na kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto asaṃsaṭṭho lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe…. “परंतु हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य कामरागाने ग्रासलेल्या आणि व्यापलेल्या चित्ताने जगत नाही, आणि उत्पन्न झालेल्या कामरागातून बाहेर पडण्याचा मार्ग यथाभूत जाणतो; त्या वेळी तो स्वतःचे हितही यथाभूत जाणतो व पाहतो, परहितही त्या वेळी यथाभूत जाणतो व पाहतो, आणि दोघांचेही हित त्या वेळी यथाभूत जाणतो व पाहतो. दीर्घकाळ सज्झाय न केलेले मंत्रही त्या वेळी स्फुरतात, मग ज्यांचा सज्झाय केला आहे त्यांची तर गोष्टच वेगळी. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे लाख, हळद, नीळ किंवा मंजिष्ठा यांनी न मिसळलेले पाण्याचे भांडे असावे; त्यात डोळस माणसाने स्वतःच्या मुखाचे प्रतिबिंब न्याहाळले, तर त्याला ते यथाभूत समजेल व दिसेल. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य कामरागाने ग्रासलेल्या चित्ताने जगत नाही...पे...” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe… seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto agginā asantatto anukkudhito anussadakajāto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe…. “पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य व्यापादाने (द्वेषाने) ग्रासलेल्या चित्ताने जगत नाही...पे... हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे अग्नीने तापलेले नसलेले, न उकळणारे आणि वाफ न निघणारे पाण्याचे भांडे असावे; त्यात डोळस माणसाने स्वतःच्या मुखाचे प्रतिबिंब न्याहाळले, तर त्याला ते यथाभूत समजेल व दिसेल. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य व्यापादाने ग्रासलेल्या चित्ताने जगत नाही...पे...” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe… seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto na sevālapaṇakapariyonaddho. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe…. “पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य थिनमिद्धाने (आळस आणि डुलकीने) ग्रासलेल्या चित्ताने जगत नाही...पे... हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे शेवाळ आणि पाणवनस्पतींनी न झाकलेले पाण्याचे भांडे असावे; त्यात डोळस माणसाने स्वतःच्या मुखाचे प्रतिबिंब न्याहाळले, तर त्याला ते यथाभूत समजेल व दिसेल. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य थिनमिद्धाने ग्रासलेल्या चित्ताने जगत नाही...पे...” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe… seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto na vāterito na calito na bhanto na ūmijāto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati …pe…. “पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य उद्धच्च-कुक्कुच्चाने (उद्धतपणा आणि पश्चात्तापाने) ग्रासलेल्या चित्ताने जगत नाही...पे... हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे वाऱ्याने न हलवलेले, कंपित न झालेले, फिरणारे नसलेले आणि लाटा नसलेले पाण्याचे भांडे असावे; त्यात डोळस माणसाने स्वतःच्या मुखाचे प्रतिबिंब न्याहाळले, तर त्याला ते यथाभूत समजेल व दिसेल. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य उद्धच्च-कुक्कुच्चाने ग्रासलेल्या चित्ताने जगत नाही...पे...” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi [Pg.206] mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto accho vippasanno anāvilo āloke nikkhitto. Tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ pajāneyya passeyya. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, paratthampi…pe… ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ pajānāti passati, dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā. “पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य विचिकित्सेने ग्रासलेल्या आणि व्यापलेल्या चित्ताने जगत नाही, आणि उत्पन्न झालेल्या विचिकित्सेतून बाहेर पडण्याचा मार्ग यथाभूत जाणतो; त्या वेळी तो स्वतःचे हितही यथाभूत जाणतो व पाहतो, परहितही त्या वेळी यथाभूत जाणतो व पाहतो, आणि दोघांचेही हित त्या वेळी यथाभूत जाणतो व पाहतो. दीर्घकाळ सज्झाय न केलेले मंत्रही त्या वेळी स्फुरतात, मग ज्यांचा सज्झाय केला आहे त्यांची तर गोष्टच वेगळी. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेले आणि प्रकाशात ठेवलेले पाण्याचे भांडे असावे; त्यात डोळस माणसाने स्वतःच्या मुखाचे प्रतिबिंब न्याहाळले, तर त्याला ते यथाभूत समजेल व दिसेल. त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, ज्या वेळी मनुष्य विचिकित्सेने ग्रासलेल्या आणि व्यापलेल्या चित्ताने जगत नाही, आणि उत्पन्न झालेल्या विचिकित्सेतून बाहेर पडण्याचा मार्ग यथाभूत जाणतो; त्या वेळी तो स्वतःचे हितही यथाभूत जाणतो व पाहतो, परहितही... आणि दोघांचेही हित त्या वेळी यथाभूत जाणतो व पाहतो. दीर्घकाळ सज्झाय न केलेले मंत्रही स्फुरतात, मग ज्यांचा सज्झाय केला आहे त्यांची तर गोष्टच वेगळी.” ‘‘Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo, yena kadāci dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. Ayaṃ pana, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo, yena kadāci dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā’’ti. “हे ब्राह्मणा, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे दीर्घकाळ सज्झाय केलेले मंत्रही कधी कधी स्फुरत नाहीत, मग ज्यांचा सज्झाय केला नाही त्यांची तर गोष्टच वेगळी. आणि हे ब्राह्मणा, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे दीर्घकाळ सज्झाय न केलेले मंत्रही कधी कधी स्फुरतात, मग ज्यांचा सज्झाय केला आहे त्यांची तर गोष्टच वेगळी.” ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Tatiyaṃ. “अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ... आदरणीय गोतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” तिसरे (सुत्त समाप्त). 4. Kāraṇapālīsuttaṃ ४. कारणपाली सुत्त 194. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena kāraṇapālī brāhmaṇo licchavīnaṃ kammantaṃ kāreti. Addasā kho kāraṇapālī brāhmaṇo piṅgiyāniṃ brāhmaṇaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvā piṅgiyāniṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – १९४. एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्या वेळी कारणपाली नावाचा ब्राह्मण लिच्छवींचे काम (बांधकाम इत्यादी) करून घेत होता. कारणपाली ब्राह्मणाने पिंगियानी ब्राह्मणाला दुरूनच येताना पाहिले. त्याला पाहून तो पिंगियानी ब्राह्मणाला म्हणाला — ‘‘Handa, kuto nu bhavaṃ piṅgiyānī āgacchati divā divassā’’ti? ‘‘Itohaṃ, bho, āgacchāmi samaṇassa gotamassa santikā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ, piṅgiyānī, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ? Paṇḍito maññe’’ti? ‘‘Ko cāhaṃ, bho, ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi! Sopi nūnassa tādisova yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyā’’ti! ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ, piṅgiyānī, samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’ti. ‘‘Ko cāhaṃ, bho, ko ca samaṇaṃ [Pg.207] gotamaṃ pasaṃsissāmi! Pasatthappasatthova so bhavaṃ gotamo seṭṭho devamanussāna’’nti. ‘‘Kiṃ pana bhavaṃ, piṅgiyānī, atthavasaṃ sampassamāno samaṇe gotame evaṃ abhippasanno’’ti? “अहो पिंगियानी, आपण भर दुपारी कुठून येत आहात?” “महाशय, मी श्रमण गोतमांच्या जवळून येत आहे.” “अहो पिंगियानी, श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेबद्दल आपले काय मत आहे? आपण त्यांना महाज्ञानी मानता का?” “महाशय, मी कोण आणि श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता जाणणारा मी कोण! जो श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञेची प्रगल्भता जाणू शकेल, तो स्वतः त्यांच्यासारखाच असायला हवा!” “अहो पिंगियानी, आपण खरोखरच श्रमण गोतमांची अत्यंत उदात्त शब्दांत प्रशंसा करत आहात.” “महाशय, मी कोण आणि श्रमण गोतमांची प्रशंसा करणारा मी कोण! ते आदरणीय गोतम तर प्रशंसितांकडूनही प्रशंसित आहेत आणि देव व मनुष्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहेत.” “पण अहो पिंगियानी, असे कोणते विशेष हित पाहून आपण श्रमण गोतमांवर एवढे अत्यंत प्रसन्न झाला आहात?” ‘‘Seyyathāpi, bho, puriso aggarasaparititto na aññesaṃ hīnānaṃ rasānaṃ piheti; evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato na aññesaṃ puthusamaṇabrāhmaṇappavādānaṃ piheti. “महाशय, ज्याप्रमाणे उत्तम रसाने तृप्त झालेला मनुष्य इतर कनिष्ठ रसांची इच्छा करत नाही; त्याचप्रमाणे, महाशय, जेव्हा जेव्हा कोणी त्या आदरणीय गोतमांचा धम्म ऐकतो – मग तो सूत्रांच्या रूपाने असो, गेय रूपाने असो, व्याकरणाच्या रूपाने असो किंवा अद्भुत धम्माच्या रूपाने असो – तेव्हा तेव्हा तो इतर सामान्य श्रमण-ब्राह्मणांच्या सिद्धांतांची मुळीच इच्छा करत नाही.” ‘‘Seyyathāpi, bho, puriso jighacchādubbalyapareto madhupiṇḍikaṃ adhigaccheyya. So yato yato sāyetha, labhateva sādurasaṃ asecanakaṃ; evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato labhateva attamanataṃ, labhati cetaso pasādaṃ. “महाशय, ज्याप्रमाणे भुकेने आणि अशक्तपणाने व्याकुळ झालेल्या एखाद्या मनुष्याला मधाचा गोळा मिळावा आणि तो ज्या ज्या भागातून तो चाखील, त्या त्या भागातून त्याला अत्यंत मधुर आणि शुद्ध चवच मिळेल; त्याचप्रमाणे, महाशय, जेव्हा जेव्हा कोणी त्या आदरणीय गोतमांचा धम्म ऐकतो – मग तो सूत्रांच्या रूपाने असो, गेय रूपाने असो, व्याकरणाच्या रूपाने असो किंवा अद्भुत धम्माच्या रूपाने असो – तेव्हा तेव्हा त्याला मनस्वी आनंद मिळतो आणि चित्ताची प्रसन्नता लाभते.” ‘‘Seyyathāpi, bho, puriso candanaghaṭikaṃ adhigaccheyya – haricandanassa vā lohitacandanassa vā. So yato yato ghāyetha – yadi mūlato, yadi majjhato, yadi aggato – adhigacchateva surabhigandhaṃ asecanakaṃ; evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato adhigacchati pāmojjaṃ adhigacchati somanassaṃ. “महाशय, ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याला पिवळ्या चंदनाचा किंवा लाल चंदनाचा तुकडा मिळावा आणि तो ज्या ज्या भागाचा वास घेईल – मग तो मुळाचा असो, मध्याचा असो किंवा शेंड्याचा असो – त्याला अत्यंत शुद्ध आणि सुगंधी वास मिळतो; त्याचप्रमाणे, महाशय, जेव्हा जेव्हा कोणी त्या आदरणीय गोतमांचा धम्म ऐकतो – मग तो सूत्रांच्या रूपाने असो, गेय रूपाने असो, व्याकरणाच्या रूपाने असो किंवा अद्भुत धम्माच्या रूपाने असो – तेव्हा तेव्हा त्याला प्रमोद मिळतो आणि सौमनस्य लाभते.” ‘‘Seyyathāpi, bho, puriso ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Tassa kusalo bhisakko ṭhānaso ābādhaṃ nīhareyya; evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā abbhatthaṃ gacchanti. “महाशय, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी असेल आणि एखादा कुशल वैद्य त्याचा आजार तात्काळ दूर करील; त्याचप्रमाणे, महाशय, जेव्हा जेव्हा कोणी त्या आदरणीय गोतमांचा धम्म ऐकतो – मग तो सूत्रांच्या रूपाने असो, गेय रूपाने असो, व्याकरणाच्या रूपाने असो किंवा अद्भुत धम्माच्या रूपाने असो – तेव्हा तेव्हा त्याचे शोक, रडणे-ओरडणे, दुःख, दौर्मनस्य आणि उद्वेग पूर्णपणे नष्ट होतात.” ‘‘Seyyathāpi[Pg.208], bho, pokkharaṇī acchodakā sātodakā sītodakā setakā supatitthā ramaṇīyā. Atha puriso āgaccheyya ghammābhitatto ghammapareto kilanto tasito pipāsito. So taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā nhātvā ca pivitvā ca sabbadarathakilamathapariḷāhaṃ paṭippassambheyya. Evamevaṃ kho, bho, yato yato tassa bhoto gotamassa dhammaṃ suṇāti – yadi suttaso, yadi geyyaso, yadi veyyākaraṇaso, yadi abbhutadhammaso – tato tato sabbadarathakilamathapariḷāhā paṭippassambhantī’’ti. “महाशय, ज्याप्रमाणे एखादी स्वच्छ पाण्याची, मधुर पाण्याची, थंड पाण्याची, निर्मळ पाण्याची, सुंदर घाटांची आणि रमणीय अशी पुष्करणी असावी. आणि उन्हाने तापलेला, उन्हाने व्याकुळ झालेला, थकलेला, तहानलेला आणि पिपासा असलेला एखादा मनुष्य तिथे यावा. त्याने त्या पुष्करणीत उतरून, स्नान करून आणि पाणी पिऊन आपली सर्व जळजळ, थकवा आणि दाह शांत करावा. त्याचप्रमाणे, महाशय, जेव्हा जेव्हा कोणी त्या आदरणीय गोतमांचा धम्म ऐकतो – मग तो सूत्रांच्या रूपाने असो, गेय रूपाने असो, व्याकरणाच्या रूपाने असो किंवा अद्भुत धम्माच्या रूपाने असो – तेव्हा तेव्हा त्याची सर्व जळजळ, थकवा आणि दाह शांत होतो.” Evaṃ vutte kāraṇapālī brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇaṃ jāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ nihantvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – असे म्हटले असता, कारणपाली ब्राह्मण आपल्या आसनावरून उठला, त्याने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले, आपला उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवला आणि ज्या दिशेला भगवान होते त्या दिशेला हात जोडून नमस्कार करत तीन वेळा हे उद्गार काढले – ‘‘Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa; Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa; Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti. “त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो!” ‘‘Abhikkantaṃ, bho piṅgiyāni, abhikkantaṃ, bho piṅgiyāni! Seyyathāpi, bho piṅgiyāni, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā piṅgiyāninā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho piṅgiyāni, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ piṅgiyānī dhāretu, ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Catutthaṃ. “अतिशय सुंदर, अहो पिंगियानी! अतिशय सुंदर, अहो पिंगियानी! अहो पिंगियानी, ज्याप्रमाणे पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय पिंगियानी यांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. अहो पिंगियानी, मी त्या आदरणीय गोतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय पिंगियानी यांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” (चौथे सुत्त समाप्त.) 5. Piṅgiyānīsuttaṃ ५. पिंगियानी सुत्त 195. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena pañcamattāni licchavisatāni bhagavantaṃ payirupāsanti. Appekacce licchavī nīlā honti nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā, appekacce licchavī pītā honti pītavaṇṇā pītavatthā pītālaṅkārā, appekacce licchavī lohitakā honti lohitakavaṇṇā lohitakavatthā lohitakālaṅkārā, appekacce licchavī odātā [Pg.209] honti odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā. Tyassudaṃ bhagavā atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. १९५. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्या वेळी सुमारे पाचशे लिच्छवी राजे भगवंतांची सेवा-उपासना करत होते. त्यातील काही लिच्छवी निळे होते – निळ्या रंगाचे, निळे वस्त्र परिधान केलेले आणि निळे अलंकार घातलेले; काही लिच्छवी पिवळे होते – पिवळ्या रंगाचे, पिवळे वस्त्र परिधान केलेले आणि पिवळे अलंकार घातलेले; काही लिच्छवी तांबडे होते – तांबड्या रंगाचे, तांबडे वस्त्र परिधान केलेले आणि तांबडे अलंकार घातलेले; काही लिच्छवी पांढरे होते – पांढऱ्या रंगाचे, पांढरे वस्त्र परिधान केलेले आणि पांढरे अलंकार घातलेले. परंतु भगवान आपल्या वर्णाने आणि यशाने त्या सर्वांपेक्षा अधिक उठून दिसत होते. Atha kho piṅgiyānī brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, bhagavā, paṭibhāti maṃ, sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ piṅgiyānī’’ti bhagavā avoca. Atha kho piṅgiyānī brāhmaṇo bhagavato sammukhā sāruppāya gāthāya abhitthavi – तेव्हा पिंगियानी ब्राह्मण आपल्या आसनावरून उठला, त्याने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना म्हणाला – “हे भगवंत, मला काही सुचत आहे! हे सुगत, मला काही सुचत आहे!” भगवान म्हणाले, “अहो पिंगियानी, तुम्हाला जे सुचत आहे ते सांगा.” तेव्हा पिंगियानी ब्राह्मणाने भगवंतांच्या समोर योग्य अशा गाथेने स्तुती केली – ‘‘Padmaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ,Pāto siyā phullamavītagandhaṃ; Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ,Tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. “ज्याप्रमाणे पहाटे उमललेले, सुगंधी आणि सुगंधाने परिपूर्ण असलेले तांबडे कमळ शोभून दिसते; त्याप्रमाणे आकाशात तळपणाऱ्या सूर्यासारखे देदीप्यमान आणि प्रकाशमान असणाऱ्या अंगीरसांना पहा!” Atha kho te licchavī pañcahi uttarāsaṅgasatehi piṅgiyāniṃ brāhmaṇaṃ acchādesuṃ. Atha kho piṅgiyānī brāhmaṇo tehi pañcahi uttarāsaṅgasatehi bhagavantaṃ acchādesi. तेव्हा त्या लिच्छवी राजांनी पिंगियानी ब्राह्मणाला पाचशे उपरणे भेट दिली. त्यानंतर पिंगियानी ब्राह्मणाने त्या पाचशे उपरण्यांनी भगवंतांना आच्छादित केले. Atha kho bhagavā te licchavī etadavoca – ‘‘pañcannaṃ, licchavī, ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ pañcannaṃ? Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desetā puggalo dullabho lokasmiṃ. Tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desitassa viññātā puggalo dullabho lokasmiṃ. Tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desitassa viññātā dhammānudhammappaṭipanno puggalo dullabho lokasmiṃ. Kataññū katavedī puggalo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ kho, licchavī, pañcannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti. Pañcamaṃ. तेव्हा भगवान त्या लिच्छवींना असे म्हणाले – “हे लिच्छवींनो, जगात पाच रत्नांचा प्रादुर्भाव होणे दुर्मिळ आहे. कोणत्या पाच? तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचा जगात प्रादुर्भाव होणे दुर्मिळ आहे. तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचा उपदेश करणारी व्यक्ती जगात मिळणे दुर्मिळ आहे. तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या आणि उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचे आकलन करणारी व्यक्ती जगात मिळणे दुर्मिळ आहे. तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या आणि उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचे आकलन करून धम्मानुकूल आचरण करणारी (धम्मानुधम्मप्रतिपन्न) व्यक्ती जगात मिळणे दुर्मिळ आहे. कृतज्ञ आणि कृतवेदी व्यक्ती जगात मिळणे दुर्मिळ आहे. हे लिच्छवींनो, खरोखर या पाच रत्नांचा प्रादुर्भाव जगात होणे दुर्मिळ आहे.” पाचवे. 6. Mahāsupinasuttaṃ ६. महासुपिनसुत्त 196. ‘‘Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato pañca mahāsupinā pāturahesuṃ. Katame pañca? Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato [Pg.210] ayaṃ mahāpathavī mahāsayanaṃ ahosi, himavā pabbatarājā bibbohanaṃ ahosi, puratthime samudde vāmo hattho ohito ahosi, pacchime samudde dakkhiṇo hattho ohito ahosi, dakkhiṇe samudde ubho pādā ohitā ahesuṃ. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ paṭhamo mahāsupino pāturahosi. १९६. “भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असतानाच त्यांना पाच महास्वप्ने पडली. कोणती पाच? भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, ही महापृथ्वी त्यांची शय्या झाली; पर्वतराज हिमालय त्यांचे उशी झाला; पूर्व समुद्रात त्यांचा डावा हात टेकलेला होता, पश्चिम समुद्रात त्यांचा उजवा हात टेकलेला होता आणि दक्षिण समुद्रात त्यांचे दोन्ही पाय टेकलेले होते. भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, हे पहिले महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले।” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ dutiyo mahāsupino pāturahosi. “पुन्हा आणखी असे की, भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, 'तिरिया' नावाचे एक प्रकारचे गवत त्यांच्या बेंबीतून उगवून आकाशाला स्पर्श करत उभे राहिले. भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, हे दुसरे महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले।” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato setā kimī kaṇhasīsā pādehi ussakkitvā ( ) yāva jāṇumaṇḍalā paṭicchādesuṃ. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ tatiyo mahāsupino pāturahosi. “पुन्हा आणखी असे की, भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, काळे डोके असलेले पांढरे किडे त्यांच्या पायांवरून वर चढत जाऊन गुडघ्यांपर्यंत पसरले आणि त्यांनी पाय झाकून टाकले. भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, हे तिसरे महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले।” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato cattāro sakuṇā nānāvaṇṇā catūhi disāhi āgantvā pādamūle nipatitvā sabbasetā sampajjiṃsu. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ catuttho mahāsupino pāturahosi. “पुन्हा आणखी असे की, भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, चार वेगवेगळ्या रंगांचे पक्षी चार दिशांनी आले आणि त्यांच्या चरणांशी पडताच ते सर्व पूर्णपणे पांढरे झाले. भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, हे चौथे महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno mahato mīḷhapabbatassa uparūpari caṅkamati alippamāno mīḷhena. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ pañcamo mahāsupino pāturahosi. “पुन्हा आणखी असे की, भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, केवळ बोधिसत्व असताना, विष्ठेच्या एका मोठ्या पर्वतावर विष्ठेने लिप्त न होता चंक्रमण करत होते. भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, हे पाचवे महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले.” ‘‘Yampi[Pg.211], bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ayaṃ mahāpathavī mahāsayanaṃ ahosi, himavā pabbatarājā bibbohanaṃ ahosi, puratthime samudde vāmo hattho ohito ahosi, pacchime samudde dakkhiṇo hattho ohito ahosi, dakkhiṇe samudde ubho pādā ohitā ahesuṃ; tathāgatena, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena anuttarā sammāsambodhi abhisambuddhā. Tassā abhisambodhāya ayaṃ paṭhamo mahāsupino pāturahosi. “भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, जी ही महापृथ्वी शय्या झाली, पर्वतराज हिमालय उशी झाला, पूर्व समुद्रात डावा हात टेकलेला होता, पश्चिम समुद्रात उजवा हात टेकलेला होता आणि दक्षिण समुद्रात दोन्ही पाय टेकलेले होते; हे या गोष्टीचे प्रतीक होते की, भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांनी अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली. त्या संबोधीच्या प्राप्तीसाठीच हे पहिले महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले होते.” ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi; tathāgatena, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena ariyo aṭṭhaṅgiko maggo abhisambujjhitvā yāva devamanussehi suppakāsito. Tassa abhisambodhāya ayaṃ dutiyo mahāsupino pāturahosi. “भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, जे 'तिरिया' नावाचे गवत बेंबीतून उगवून आकाशाला स्पर्श करत उभे राहिले; हे या गोष्टीचे प्रतीक होते की, भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांनी आर्य अष्टांगिक मार्गाचा साक्षात्कार केला आणि देव व मनुष्यांमध्ये तो चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केला. त्या संबोधीच्या प्राप्तीसाठीच हे दुसरे महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले होते.” ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato setā kimī kaṇhasīsā pādehi ussakkitvā yāva jāṇumaṇḍalā paṭicchādesuṃ; bahū, bhikkhave, gihī odātavasanā tathāgataṃ pāṇupetā saraṇaṃ gatā. Tassa abhisambodhāya ayaṃ tatiyo mahāsupino pāturahosi. “भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, जे काळे डोके असलेले पांढरे किडे पायांवरून वर चढत जाऊन गुडघ्यांपर्यंत पसरले आणि त्यांनी पाय झाकून टाकले; हे या गोष्टीचे प्रतीक होते की, भिक्खूंनो, अनेक श्वेतवस्त्रधारी गृहस्थ तथागतांना जन्मभर शरण गेले. त्या संबोधीच्या प्राप्तीसाठीच हे तिसरे महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले होते.” ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato cattāro sakuṇā nānāvaṇṇā catūhi disāhi āgantvā pādamūle nipatitvā sabbasetā sampajjiṃsu; cattārome, bhikkhave, vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā vessā suddā te tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā anuttaraṃ vimuttiṃ sacchikaronti. Tassa abhisambodhāya ayaṃ catuttho mahāsupino pāturahosi. “भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, ते केवळ बोधिसत्व असताना, जे चार वेगवेगळ्या रंगांचे पक्षी चार दिशांनी आले आणि चरणांशी पडताच सर्व पूर्णपणे पांढरे झाले; हे या गोष्टीचे प्रतीक होते की, भिक्खूंनो, खत्तिय, ब्राह्मण, वेस्स आणि सुद्द हे चारही वर्ण तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयात घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा ग्रहण करतील आणि अनुत्तर विमुक्तीचा साक्षात्कार करतील. त्या संबोधीच्या प्राप्तीसाठीच हे चौथे महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले होते.” ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno mahato mīḷhapabbatassa uparūpari caṅkamati [Pg.212] alippamāno mīḷhena; lābhī, bhikkhave, tathāgato cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, taṃ tathāgato agathito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Tassa abhisambodhāya ayaṃ pañcamo mahāsupino pāturahosi. “भिक्खूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, केवळ बोधिसत्व असताना, जे विष्ठेच्या मोठ्या पर्वतावर विष्ठेने लिप्त न होता चंक्रमण करत होते; हे या गोष्टीचे प्रतीक होते की, भिक्खूंनो, तथागतांना चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार या साधनांचा लाभ होईल, परंतु तथागत आसक्ती न बाळगता, मोहित न होता, लिप्त न होता, त्यातील दोष पाहणारे आणि त्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान ठेवून त्यांचा उपभोग घेतील. त्या संबोधीच्या प्राप्तीसाठीच हे पाचवे महास्वप्न प्रादुर्भूत झाले होते.” ‘‘Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato ime pañca mahāsupinā pāturahesu’’nti. Chaṭṭhaṃ. “भिक्षूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना त्यांच्या संबोधीच्या पूर्वी, जेव्हा ते केवळ अनभिसंबुद्ध (पूर्ण ज्ञान न झालेले) बोधिसत्त्वच होते, तेव्हा हे पाच महास्वप्न पडले होते.” सहावे. 7. Vassasuttaṃ ७. वर्ष सुत्त 197. ‘‘Pañcime, bhikkhave, vassassa antarāyā, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati. Katame pañca? Upari, bhikkhave, ākāse tejodhātu pakuppati. Tena uppannā meghā paṭivigacchanti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati. १९७. “भिक्षूंनो, पावसाचे हे पाच अंतराय (अडथळे) आहेत, जे शकुन सांगणारे जाणत नाहीत, आणि ज्यामध्ये शकुन सांगणाऱ्यांची प्रज्ञा-दृष्टी पोहोचू शकत नाही. कोणते पाच? भिक्षूंनो, वर आकाशात तेजोधातू क्षुब्ध होतो. त्यामुळे निर्माण झालेले ढग विरून जातात. भिक्षूंनो, हा पावसाचा पहिला अंतराय आहे, जो शकुन सांगणारे जाणत नाहीत, आणि ज्यामध्ये शकुन सांगणाऱ्यांची प्रज्ञा-दृष्टी पोहोचू शकत नाही. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, upari ākāse vāyodhātu pakuppati. Tena uppannā meghā paṭivigacchanti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, वर आकाशात वायुधातू क्षुब्ध होतो. त्यामुळे निर्माण झालेले ढग विरून जातात. भिक्षूंनो, हा पावसाचा दुसरा अंतराय आहे, जो शकुन सांगणारे जाणत नाहीत, आणि ज्यामध्ये शकुन सांगणाऱ्यांची प्रज्ञा-दृष्टी पोहोचू शकत नाही. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rāhu asurindo pāṇinā udakaṃ sampaṭicchitvā mahāsamudde chaḍḍeti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, राहू असुरेंद्र आपल्या हाताने पाणी अडवून ते महासागरात फेकून देतो. भिक्षूंनो, हा पावसाचा तिसरा अंतराय आहे, जो शकुन सांगणारे जाणत नाहीत, आणि ज्यामध्ये शकुन सांगणाऱ्यांची प्रज्ञा-दृष्टी पोहोचू शकत नाही. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, vassavalāhakā devā pamattā honti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, वर्ष-वलाहक देव प्रमादी होतात. भिक्षूंनो, हा पावसाचा चौथा अंतराय आहे, जो शकुन सांगणारे जाणत नाहीत, आणि ज्यामध्ये शकुन सांगणाऱ्यांची प्रज्ञा-दृष्टी पोहोचू शकत नाही. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, manussā adhammikā honti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo vassassa antarāyo, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamati. Ime kho, bhikkhave, pañca vassassa antarāyā, yaṃ nemittā na jānanti, yattha nemittānaṃ cakkhu na kamatī’’ti. Sattamaṃ. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, मनुष्य अधार्मिक होतात. भिक्षूंनो, हा पावसाचा पाचवा अंतराय आहे, जो शकुन सांगणारे जाणत नाहीत, आणि ज्यामध्ये शकुन सांगणाऱ्यांची प्रज्ञा-दृष्टी पोहोचू शकत नाही. भिक्षूंनो, हेच ते पावसाचे पाच अंतराय आहेत, जे शकुन सांगणारे जाणत नाहीत, आणि ज्यामध्ये शकुन सांगणाऱ्यांची प्रज्ञा-दृष्टी पोहोचू शकत नाही.” सातवे. 8. Vācāsuttaṃ ८. वाचा सुत्त 198. ‘‘Pañcahi[Pg.213], bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ. Katamehi pañcahi? Kālena ca bhāsitā hoti, saccā ca bhāsitā hoti, saṇhā ca bhāsitā hoti, atthasaṃhitā ca bhāsitā hoti, mettacittena ca bhāsitā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūna’’nti. Aṭṭhamaṃ. १९८. “भिक्षूंनो, पाच अंगांनी युक्त असलेली वाणी ही सुभाषित असते, दुर्भाषित नाही; ती निर्दोष असते आणि सुज्ञांकडून निंदेला पात्र ठरत नाही. कोणत्या पाच अंगांनी? ती योग्य वेळी बोलली जाते, ती सत्य बोलली जाते, ती मृदू बोलली जाते, ती हितकारक बोलली जाते, आणि ती मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलली जाते. भिक्षूंनो, या पाच अंगांनी युक्त असलेली वाणी सुभाषित असते, दुर्भाषित नाही; ती निर्दोष असते आणि सुज्ञांकडून निंदेला पात्र ठरत नाही.” आठवे. 9. Kulasuttaṃ ९. कुल सुत्त 199. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, sīlavanto pabbajitā kulaṃ upasaṅkamanti, tattha manussā pañcahi ṭhānehi bahuṃ puññaṃ pasavanti. Katamehi pañcahi? Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā disvā cittāni pasādenti, saggasaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti. १९९. “भिक्षूंनो, शीलवान प्रव्रजित ज्या कुलात जातात, तिथे लोक पाच कारणांनी विपुल पुण्य संपादन करतात. कोणत्या पाच कारणांनी? भिक्षूंनो, ज्या वेळी शीलवान प्रव्रजितांना कुलात आलेले पाहून लोक आपले चित्त प्रसन्न करतात, भिक्षूंनो, त्या वेळी ते कुल स्वर्गाप्रत नेणाऱ्या मार्गाचे आचरण करत असते. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā paccuṭṭhenti abhivādenti āsanaṃ denti, uccākulīnasaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti. “ज्या वेळी, भिक्षूंनो, शीलवान प्रव्रजितांना कुलात आलेले पाहून लोक उठून त्यांचे स्वागत करतात, त्यांना अभिवादन करतात आणि आसन देतात, भिक्षूंनो, त्या वेळी ते कुल उच्च कुळात जन्मास नेणाऱ्या मार्गाचे आचरण करत असते. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā maccheramalaṃ paṭivinenti, mahesakkhasaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti. “ज्या वेळी, भिक्षूंनो, शीलवान प्रव्रजितांना कुलात आलेले पाहून लोक आपल्यातील मत्सराचा मळ दूर करतात, भिक्षूंनो, त्या वेळी ते कुल महान प्रभाव प्राप्त करून देणाऱ्या मार्गाचे आचरण करत असते. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajanti, mahābhogasaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti. “ज्या वेळी, भिक्षूंनो, शीलवान प्रव्रजितांना कुलात आलेले पाहून लोक आपल्या शक्तीनुसार व क्षमतेनुसार दानधर्म करतात, भिक्षूंनो, त्या वेळी ते कुल महाभोग प्राप्त करून देणाऱ्या मार्गाचे आचरण करत असते. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye sīlavante pabbajite kulaṃ upasaṅkamante manussā paripucchanti paripañhanti dhammaṃ suṇanti, mahāpaññāsaṃvattanikaṃ, bhikkhave, taṃ kulaṃ tasmiṃ samaye paṭipadaṃ paṭipannaṃ hoti. Yaṃ, bhikkhave, sīlavanto pabbajitā kulaṃ upasaṅkamanti, tattha manussā imehi pañcahi ṭhānehi bahuṃ puññaṃ pasavantī’’ti. Navamaṃ. “ज्या वेळी, भिक्षूंनो, शीलवान प्रव्रजितांना कुलात आलेले पाहून लोक त्यांना प्रश्न विचारतात, चर्चा करतात आणि धम्म ऐकतात, भिक्षूंनो, त्या वेळी ते कुल महाप्रज्ञा प्राप्त करून देणाऱ्या मार्गाचे आचरण करत असते. भिक्षूंनो, शीलवान प्रव्रजित ज्या कुलात जातात, तिथे लोक या पाच कारणांनी विपुल पुण्य संपादन करतात.” नववे. 10. Nissāraṇīyasuttaṃ १०. निस्सारणीय सुत्त 200. ‘‘Pañcimā[Pg.214], bhikkhave, nissāraṇīyā dhātuyo. Katamā pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhuno kāmaṃ manasikaroto kāmesu cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Nekkhammaṃ kho panassa manasikaroto nekkhamme cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ kāmehi; ye ca kāmapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ. २००. “भिक्षूंनो, या पाच निस्सारणीय धातू आहेत. कोणत्या पाच? भिक्षूंनो, येथे जेव्हा एखादा भिक्षू कामभोगांचे मनन करतो, तेव्हा त्याचे चित्त कामभोगांकडे धाव घेत नाही, त्यात प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि मुक्त होत नाही. परंतु, जेव्हा तो नैष्क्रम्याचे मनन करतो, तेव्हा त्याचे चित्त नैष्क्रम्याकडे धाव घेते, त्यात प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि मुक्त होते. त्याचे ते चित्त कामभोगांपासून सुगत, सुभावित, सुउत्थित, सुविमुक्त आणि सुविसंयुक्त असते. कामभोगांच्या प्रत्ययाने जे आसव, विघात आणि परिदाह उत्पन्न होतात, तो त्यांच्यापासून मुक्त होतो; तो तशा प्रकारच्या वेदना अनुभवत नाही. हे कामभोगांतून बाहेर पडण्याचे सांगितले गेले आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno byāpādaṃ manasikaroto byāpāde cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Abyāpādaṃ kho panassa manasikaroto abyāpāde cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ byāpādena; ye ca byāpādapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ byāpādassa nissaraṇaṃ. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, जेव्हा एखादा भिक्षू व्यापादाचे मनन करतो, तेव्हा त्याचे चित्त व्यापादाकडे धाव घेत नाही, त्यात प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि मुक्त होत नाही. परंतु, जेव्हा तो अव्यापादाचे मनन करतो, तेव्हा त्याचे चित्त अव्यापादाकडे धाव घेते, त्यात प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि मुक्त होते. त्याचे ते चित्त व्यापादापासून सुगत, सुभावित, सुउत्थित, सुविमुक्त आणि सुविसंयुक्त असते. व्यापादाच्या प्रत्ययाने जे आसव, विघात आणि परिदाह उत्पन्न होतात, तो त्यांच्यापासून मुक्त होतो; तो तशा प्रकारच्या वेदना अनुभवत नाही. हे व्यापादातून बाहेर पडण्याचे सांगितले गेले आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno vihesaṃ manasikaroto vihesāya cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Avihesaṃ kho panassa manasikaroto avihesāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ vihesāya; ye ca vihesāpaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ vihesāya nissaraṇaṃ. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, जेव्हा एखादा भिक्षू विहिंसेचे मनन करतो, तेव्हा त्याचे चित्त विहिंसेकडे धाव घेत नाही, त्यात प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि मुक्त होत नाही. परंतु, जेव्हा तो अविहिंसेचे मनन करतो, तेव्हा त्याचे चित्त अविहिंसेकडे धाव घेते, त्यात प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि मुक्त होते. त्याचे ते चित्त विहिंसेपासून सुगत, सुभावित, सुउत्थित, सुविमुक्त आणि सुविसंयुक्त असते. विहिंसेच्या प्रत्ययाने जे आसव, विघात आणि परिदाह उत्पन्न होतात, तो त्यांच्यापासून मुक्त होतो; तो तशा प्रकारच्या वेदना अनुभवत नाही. हे विहिंसेतून बाहेर पडण्याचे सांगितले गेले आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno rūpaṃ manasikaroto rūpe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Arūpaṃ kho panassa manasikaroto arūpe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ rūpehi; ye ca rūpapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ rūpānaṃ nissaraṇaṃ. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, जेव्हा एखादा भिक्षू रूपाचे मनसिकार (चिंतन) करतो, तेव्हा त्याचे चित्त रूपामध्ये धाव घेत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही, विमुक्त होत नाही. परंतु, जेव्हा तो अरूपाचे (अरूप ध्यानाचे) मनसिकार करतो, तेव्हा त्याचे चित्त अरूपामध्ये धाव घेते, प्रसन्न होते, स्थिर होते, विमुक्त होते. त्याचे ते चित्त रूपांपासून सुगत (योग्य मार्गावर गेलेले), सुभावित (उत्तम प्रकारे विकसित), सुवुत्थित (उत्तम प्रकारे वर उठलेले), सुविमुक्त (उत्तम प्रकारे मुक्त) आणि सुविसंयुक्त (पूर्णपणे अलिप्त) असते. रूपाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) जे काही आसव, क्लेश आणि संताप उत्पन्न होतात, तो त्यांच्यापासून मुक्त होतो आणि त्या वेदनांचा अनुभव घेत नाही. हे रूपांपासून सुटकेचे (निस्सरण) माध्यम म्हटले गेले आहे.” ‘‘Puna [Pg.215] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sakkāyaṃ manasikaroto sakkāye cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Sakkāyanirodhaṃ kho panassa manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ suvisaṃyuttaṃ sakkāyena; ye ca sakkāyapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vediyati. Idamakkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇaṃ. “पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, जेव्हा एखादा भिक्षू सक्कायाचे (पंचोपादानस्कंधरूप अस्तित्वाचे) मनसिकार करतो, तेव्हा त्याचे चित्त सक्कायामध्ये धाव घेत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही, विमुक्त होत नाही. परंतु, जेव्हा तो सक्काय-निरोधाचे (सक्कायाच्या निरोधाचे) मनसिकार करतो, तेव्हा त्याचे चित्त सक्काय-निरोधामध्ये धाव घेते, प्रसन्न होते, स्थिर होते, विमुक्त होते. त्याचे ते चित्त सक्कायापासून सुगत, सुभावित, सुवुत्थित, सुविमुक्त आणि सुविसंयुक्त असते. सक्कायाच्या प्रत्ययाने जे काही आसव, क्लेश आणि संताप उत्पन्न होतात, तो त्यांच्यापासून मुक्त होतो आणि त्या वेदनांचा अनुभव घेत नाही. हे सक्कायापासून सुटकेचे (निस्सरण) माध्यम म्हटले गेले आहे.” ‘‘Tassa kāmanandīpi nānuseti, byāpādanandīpi nānuseti, vihesānandīpi nānuseti, rūpanandīpi nānuseti, sakkāyanandīpi nānuseti (so) kāmanandiyāpi ananusayā, byāpādanandiyāpi ananusayā, vihesānandiyāpi ananusayā, rūpanandiyāpi ananusayā, sakkāyanandiyāpi ananusayā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu niranusayo, acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassa. Imā kho, bhikkhave, pañca nissāraṇīyā dhātuyo’’ti. Dasamaṃ. “त्याच्यामध्ये काम-नंदी (कामभोगांमधील आनंद) अनुशयित राहत नाही (सुप्त रूपात उरत नाही), व्यापाद-नंदी (द्वेषातील आनंद) अनुशयित राहत नाही, विहिंसा-नंदी (हिंसेतील आनंद) अनुशयित राहत नाही, रूप-नंदी (रूपातील आनंद) अनुशयित राहत नाही, सक्काय-नंदी (अस्तित्वातील आनंद) अनुशयित राहत नाही. काम-नंदीचा अनुशय नष्ट झाल्यामुळे, व्यापाद-नंदीचा अनुशय नष्ट झाल्यामुळे, विहिंसा-नंदीचा अनुशय नष्ट झाल्यामुळे, रूप-नंदीचा अनुशय नष्ट झाल्यामुळे, सक्काय-नंदीचा अनुशय नष्ट झाल्यामुळे, भिक्षूंनो, अशा भिक्षूला 'निरनुशय' (सुप्त क्लेशांशिवाय असलेला) म्हटले जाते. त्याने तृष्णा तोडून टाकली आहे, संयोजनांना (बंधनांना) नष्ट केले आहे आणि मानाचे (अहंकाराचे) सम्यक् प्रकारे निर्मूलन करून दुःखाचा अंत केला आहे. भिक्षूंनो, या पाच निस्सरणीय धातू (सुटकेचे घटक) आहेत.” दहावे (सुत्त समाप्त). Brāhmaṇavaggo pañcamo. ब्राह्मणवर्ग पाचवा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) - Soṇo doṇo saṅgāravo, kāraṇapālī ca piṅgiyānī; Supinā ca vassā vācā, kulaṃ nissāraṇīyena cāti. सोण, दोण, संगारव, कारणपाली आणि पिंगियानी; सुपिना (स्वप्न), वस्स (वर्षा), वाचा, कुल आणि निस्सरणीय. Catutthaṃpaṇṇāsakaṃ samatto. चौथा पन्नासक (पन्नास सुत्तांचा समूह) समाप्त. 5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ ५. पाचवा पन्नासक (21) 1. Kimilavaggo (२१) १. किमिल वर्ग 1. Kimilasuttaṃ १. किमिल सुत्त 201. Ekaṃ [Pg.216] samayaṃ bhagavā kimilāyaṃ viharati veḷuvane. Atha kho āyasmā kimilo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kimilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yena tathāgate parinibbute saddhammo na ciraṭṭhitiko hotī’’ti? ‘‘Idha, kimila, tathāgate parinibbute bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo satthari agāravā viharanti appatissā, dhamme agāravā viharanti appatissā, saṅghe agāravā viharanti appatissā, sikkhāya agāravā viharanti appatissā, aññamaññaṃ agāravā viharanti appatissā. Ayaṃ kho, kimila, hetu ayaṃ paccayo, yena tathāgate parinibbute saddhammo na ciraṭṭhitiko hotī’’ti. २०१. एकदा भगवान किमिला नगरीतील वेळुवनात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान किमिल जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान किमिलांनी भगवंतांना विचारले – “भंते, तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर सद्धम्म दीर्घकाळ न टिकण्याचे कारण काय आणि प्रत्यय (अनुकूल परिस्थिती) कोणता?” “किमिल, तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर जेव्हा भिक्षू, भिक्षुणी, उपासक आणि उपासिका शास्त्याविषयी (बुद्धांविषयी) आदर आणि गौरव न बाळगता राहतात; धम्माविषयी आदर आणि गौरव न बाळगता राहतात; संघाविषयी आदर आणि गौरव न बाळगता राहतात; शिक्षेविषयी (प्रशिक्षणाविषयी) आदर आणि गौरव न बाळगता राहतात; आणि परस्परांविषयी आदर आणि गौरव न बाळगता राहतात. किमिल, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर सद्धम्म दीर्घकाळ टिकत नाही.” ‘‘Ko pana, bhante, hetu ko paccayo, yena tathāgate parinibbute saddhammo ciraṭṭhitiko hotī’’ti? ‘‘Idha, kimila, tathāgate parinibbute bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo satthari sagāravā viharanti sappatissā, dhamme sagāravā viharanti sappatissā, saṅghe sagāravā viharanti sappatissā, sikkhāya sagāravā viharanti sappatissā, aññamaññaṃ sagāravā viharanti sappatissā. Ayaṃ kho, kimila, hetu ayaṃ paccayo, yena tathāgate parinibbute saddhammo ciraṭṭhitiko hotī’’ti. Paṭhamaṃ. “परंतु भंते, तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर सद्धम्म दीर्घकाळ टिकण्याचे कारण काय आणि प्रत्यय कोणता?” “किमिल, तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर जेव्हा भिक्षू, भिक्षुणी, उपासक आणि उपासिका शास्त्याविषयी आदर आणि गौरव बाळगून राहतात; धम्माविषयी आदर आणि गौरव बाळगून राहतात; संघाविषयी आदर आणि गौरव बाळगून राहतात; शिक्षेविषयी आदर आणि गौरव बाळगून राहतात; आणि परस्परांविषयी आदर आणि गौरव बाळगून राहतात. किमिल, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे तथागतांच्या परिनिर्वाणानंतर सद्धम्म दीर्घकाळ टिकतो.” पहिले (सुत्त समाप्त). 2. Dhammassavanasuttaṃ २. धम्मस्सवन सुत्त (धम्मश्रवण सुत्त) 202. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā dhammassavane. Katame pañca? Assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittamassa pasīdati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā dhammassavane’’ti. Dutiyaṃ. २०२. “भिक्षूंनो, धम्मश्रवण करण्याचे हे पाच फायदे (आनिसंस) आहेत. कोणते पाच? न ऐकलेले ऐकायला मिळते, ऐकलेले अधिक स्पष्ट होते, शंकांचे निरसन होते, दृष्टी सरळ (सम्यक्) होते आणि चित्त प्रसन्न होते. भिक्षूंनो, धम्मश्रवण करण्याचे हेच पाच फायदे आहेत.” दुसरे (सुत्त समाप्त). 3. Assājānīyasuttaṃ ३. अस्साजानीय सुत्त (अश्व-आजानेय सुत्त) 203. ‘‘Pañcahi[Pg.217], bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati. २०३. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा (अश्व-आजानेय) राजासाठी योग्य, राजाचा उपभोग्य आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो.” ‘‘Katamehi pañcahi? Ajjavena, javena, maddavena, khantiyā, soraccena – imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. “कोणत्या पाच गुणांनी? सरळपणा (ऋजुता), वेग (जवन), सौम्यता (मृदुता), सहनशीलता (क्षांती) आणि सुशीलता (सोरच्च) – भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य, राजाचा उपभोग्य आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय (आदरातिथ्यास पात्र), पाहुनेय (पाहुणचारास पात्र), दक्खिणेय (दानास पात्र), अंजलिकरणीय (हात जोडून नमस्कार करण्यास पात्र) आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र ठरतो.” ‘‘Katamehi pañcahi? Ajjavena, javena, maddavena, khantiyā, soraccena – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Tatiyaṃ. “कोणत्या पाच गुणांनी? सरळपणा (ऋजुता), वेग (ज्ञानवेग), सौम्यता (मृदुता), सहनशीलता (क्षांती) आणि सुशीलता (सोरच्च) – भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलिकरणीय आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र ठरतो.” तिसरे (सुत्त समाप्त). 4. Balasuttaṃ ४. बल सुत्त 204. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni pañca? Saddhābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca balānī’’ti. Catutthaṃ. २०४. “भिक्षूंनो, ही पाच बले आहेत. कोणती पाच? श्रद्धाबल, हिरीबल (लज्जाबल), ओत्तप्पबल (भयबल), वीर्यबल आणि प्रज्ञाबल – भिक्षूंनो, हीच ती पाच बले आहेत.” चौथे (सुत्त समाप्त). 5. Cetokhilasuttaṃ ५. चेतोखिल सुत्त (चित्ताची नापीकता) 205. ‘‘Pañcime, bhikkhave, cetokhilā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ paṭhamo cetokhilo. २०५. “भिक्षूंनो, चित्ताचे हे पाच खिळे (चेतोखिल - चित्ताची नापीकता) आहेत. कोणते पाच? येथे, भिक्षूंनो, एखादा भिक्षू शास्त्याविषयी (बुद्धांविषयी) शंका घेतो, संशय बाळगतो, दृढ विश्वास ठेवत नाही आणि प्रसन्न होत नाही. भिक्षूंनो, जो भिक्षू शास्त्याविषयी शंका घेतो, संशय बाळगतो, दृढ विश्वास ठेवत नाही आणि प्रसन्न होत नाही, त्याचे चित्त आतप (उत्साह), अनुयोग (सतत अभ्यास), सातत्य आणि प्रधानाचा (प्रयत्नाचा) आरंभ करण्यासाठी प्रवृत्त होत नाही. ज्याचे चित्त उत्साह, सतत अभ्यास, सातत्य आणि प्रयत्नासाठी प्रवृत्त होत नाही, हा चित्ताचा पहिला खिळा (चेतोखिल) आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhamme kaṅkhati…pe… saṅghe kaṅkhati…pe… sikkhāya kaṅkhati…pe… sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti [Pg.218] anattamano āhatacitto khilajāto, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ pañcamo cetokhilo. Ime kho, bhikkhave, pañca cetokhilā’’ti. Pañcamaṃ. “पुन्हा आणखी, भिक्षूहो, भिक्षू धम्माविषयी शंका बाळगतो... संघाविषयी शंका बाळगतो... सिक्खेविषयी (प्रशिक्षणाविषयी) शंका बाळगतो... आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांवर क्रुद्ध होतो, असंतुष्ट होतो, आहतचित्त होतो आणि मनात खिळ (अडथळा) निर्माण करतो. भिक्षूहो, जो भिक्षू आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांवर क्रुद्ध होतो, असंतुष्ट होतो, आहतचित्त होतो आणि मनात खिळ निर्माण करतो, त्याचे चित्त आतप (उत्साह), अनुयोग (सतत प्रयत्न), सातत्य आणि प्रधानाचा (परिश्रमाचा) सराव करण्यासाठी प्रवृत्त होत नाही. ज्याचे चित्त आतप, अनुयोग, सातत्य आणि प्रधानाचा सराव करण्यासाठी प्रवृत्त होत नाही, हा पाचवा चेतोखील (चित्ताचा अडथळा) आहे. भिक्षूहो, हेच ते पाच चेतोखिले आहेत.” पाचवे. 6. Vinibandhasuttaṃ ६. विनिबंध सुत्त 206. ‘‘Pañcime, bhikkhave, cetasovinibandhā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Yo so, bhikkhave, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ paṭhamo cetasovinibandho. २०६. “भिक्षूहो, चित्ताचे हे पाच विनिबंध (बंधने) आहेत. कोणते पाच? येथे, भिक्षूहो, भिक्षू कामभोगांविषयी वीतराग (आसक्तीरहित) नसतो, त्याची इच्छा (छंद) नष्ट झालेली नसते, त्याचे प्रेम (आसक्ती) नष्ट झालेले नसते, त्याची तृष्णा (पिपासा) नष्ट झालेली नसते, त्याचा परिदाह (पीडा) नष्ट झालेला नसतो, त्याची तण्हा (तृष्णा) नष्ट झालेली नसते. भिक्षूहो, जो भिक्षू कामभोगांविषयी वीतराग नसतो, ज्याची इच्छा नष्ट झालेली नसते, प्रेम नष्ट झालेले नसते, तृष्णा नष्ट झालेली नसते, परिदाह नष्ट झालेला नसतो, तण्हा नष्ट झालेली नसते, त्याचे चित्त आतप, अनुयोग, सातत्य आणि प्रधानाचा सराव करण्यासाठी प्रवृत्त होत नाही. ज्याचे चित्त आतप, अनुयोग, सातत्य आणि प्रधानाचा सराव करण्यासाठी प्रवृत्त होत नाही, हा चित्ताचा पहिला विनिबंध (बंधन) आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu kāye avītarāgo hoti…pe… rūpe avītarāgo hoti…pe… yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati…pe… aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti. Yo so, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ pañcamo cetasovinibandho. Ime kho, bhikkhave, pañca cetasovinibandhā’’ti. Chaṭṭhaṃ. “पुन्हा आणखी, भिक्षूहो, भिक्षू शरीराविषयी वीतराग नसतो... रूपाविषयी वीतराग नसतो... पोटभर जेवून झोपेचे सुख, कुशीवर पडण्याचे सुख आणि आळसाचे सुख उपभोगण्यात मग्न राहतो... एखाद्या देवलोकाची आकांक्षा धरून ब्रह्मचर्य पाळतो – ‘मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने देव किंवा देवांपैकी एक होईन.’ भिक्षूहो, जो भिक्षू एखाद्या देवलोकाची आकांक्षा धरून ब्रह्मचर्य पाळतो – ‘मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने देव किंवा देवांपैकी एक होईन’, त्याचे चित्त आतप, अनुयोग, सातत्य आणि प्रधानाचा सराव करण्यासाठी प्रवृत्त होत नाही. ज्याचे चित्त आतप, अनुयोग, सातत्य आणि प्रधानाचा सराव करण्यासाठी प्रवृत्त होत नाही, हा चित्ताचा पाचवा विनिबंध (बंधन) आहे. भिक्षूहो, हेच ते चित्ताचे पाच विनिबंध आहेत.” सहावे. 7. Yāgusuttaṃ ७. यागु सुत्त 207. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā yāguyā. Katame pañca? Khuddaṃ paṭihanati, pipāsaṃ paṭivineti, vātaṃ anulometi, vatthiṃ sodheti, āmāvasesaṃ [Pg.219] pāceti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā yāguyā’’ti. Sattamaṃ. २०७. “भिक्षूहो, पेज (यागु) पिण्याचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? ती भूक शमवते, तहान दूर करते, वायूचे अनुलोमन करते (पोटातील वायू शांत करते), मूत्राशय स्वच्छ करते आणि न पचलेले अन्न पचवण्यास मदत करते. भिक्षूहो, पेज पिण्याचे हे पाच फायदे आहेत.” सातवे. 8. Dantakaṭṭhasuttaṃ ८. दंतकाष्ठ सुत्त 208. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā dantakaṭṭhassa akhādane. Katame pañca? Acakkhussaṃ, mukhaṃ duggandhaṃ hoti, rasaharaṇiyo na visujjhanti, pittaṃ semhaṃ bhattaṃ pariyonandhati, bhattamassa nacchādeti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā dantakaṭṭhassa akhādane. २०८. “भिक्षूहो, दंतकाष्ठ (दातून) न वापरण्याचे हे पाच तोटे आहेत. कोणते पाच? ते डोळ्यांसाठी अहितकारक असते, तोंडाला दुर्गंधी येते, चव घेणाऱ्या वाहिन्या स्वच्छ होत नाहीत, पित्त आणि कफ अन्नाला वेढून घेतात आणि अन्न रुचकर लागत नाही. भिक्षूहो, दंतकाष्ठ न वापरण्याचे हे पाच तोटे आहेत.” ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā dantakaṭṭhassa khādane. Katame pañca? Cakkhussaṃ, mukhaṃ na duggandhaṃ hoti, rasaharaṇiyo visujjhanti, pittaṃ semhaṃ bhattaṃ na pariyonandhati, bhattamassa chādeti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā dantakaṭṭhassa khādane’’ti. Aṭṭhamaṃ. “भिक्षूहो, दंतकाष्ठ (दातून) वापरण्याचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? ते डोळ्यांसाठी हितकारक असते, तोंडाला दुर्गंधी येत नाही, चव घेणाऱ्या वाहिन्या स्वच्छ होतात, पित्त आणि कफ अन्नाला वेढून घेत नाहीत आणि अन्न रुचकर लागते. भिक्षूहो, दंतकाष्ठ वापरण्याचे हे पाच फायदे आहेत.” आठवे. 9. Gītassarasuttaṃ ९. गीतस्सर सुत्त 209. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā āyatakena gītassarena dhammaṃ bhaṇantassa. Katame pañca? Attanāpi tasmiṃ sare sārajjati, parepi tasmiṃ sare sārajjanti, gahapatikāpi ujjhāyanti – ‘yatheva mayaṃ gāyāma, evamevaṃ kho samaṇā sakyaputtiyā gāyantī’ti, sarakuttimpi nikāmayamānassa samādhissa bhaṅgo hoti, pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā āyatakena gītassarena dhammaṃ bhaṇantassā’’ti. Navamaṃ. २०९. “भिक्षूहो, दीर्घ आणि गाण्याच्या सुरात धम्म प्रवचन देण्याचे हे पाच तोटे आहेत. कोणते पाच? तो स्वतःही त्या सुरामध्ये आसक्त होतो; इतर लोकही त्या सुरामध्ये आसक्त होतात; गृहस्थ (उпасक) अशी टीका करतात की, ‘जसे आम्ही गातो, तसेच हे शाक्यपुत्रीय श्रमणही गात आहेत’; सुराच्या गोडव्याची इच्छा धरणाऱ्या भिक्षूच्या समाधीचा भंग होतो; आणि येणारी पिढी त्याचेच अनुकरण करते. भिक्षूहो, दीर्घ आणि गाण्याच्या सुरात धम्म प्रवचन देण्याचे हे पाच तोटे आहेत.” नववे. 10. Muṭṭhassatisuttaṃ १०. मुट्ठस्सति सुत्त 210. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā muṭṭhassatissa asampajānassa niddaṃ okkamayato. Katame pañca? Dukkhaṃ supati, dukkhaṃ paṭibujjhati, pāpakaṃ supinaṃ passati, devatā na rakkhanti, asuci muccati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā muṭṭhassatissa asampajānassa niddaṃ okkamayato. २१०. “भिक्षूहो, स्मृतिभ्रष्ट (जागरूकता नसलेल्या) आणि असंप्रजन्य (सावध नसलेल्या) अवस्थेत झोप घेण्याचे हे पाच तोटे आहेत. कोणते पाच? तो कष्टाने झोपतो, कष्टाने जागा होतो, वाईट स्वप्ने पाहतो, देवते त्याचे रक्षण करत नाहीत आणि त्याचे वीर्यस्खलन होते. भिक्षूहो, स्मृतिभ्रष्ट आणि असंप्रजन्य अवस्थेत झोप घेण्याचे हे पाच तोटे आहेत.” ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā upaṭṭhitassatissa sampajānassa niddaṃ okkamayato. Katame pañca? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati[Pg.220], devatā rakkhanti, asuci na muccati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā upaṭṭhitassatissa sampajānassa niddaṃ okkamayato’’ti. Dasamaṃ. “भिक्षूहो, स्मृति जागृत ठेवून आणि संप्रजन्य (सावध) राहून झोप घेण्याचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? तो सुखाने झोपतो, सुखाने जागा होतो, वाईट स्वप्ने पाहत नाही, देवते त्याचे रक्षण करतात आणि त्याचे वीर्यस्खलन होत नाही. भिक्षूहो, स्मृति जागृत ठेवून आणि संप्रजन्य राहून झोप घेण्याचे हे पाच फायदे आहेत.” दहावे. Kimilavaggo paṭhamo. किमिल वर्ग पहिला. Tassuddānaṃ – त्याचा संग्रह (उद्दान) पुढीलप्रमाणे – Kimilo dhammassavanaṃ, ājānīyo balaṃ khilaṃ; Vinibandhaṃ yāgu kaṭṭhaṃ, gītaṃ muṭṭhassatinā cāti. किमिल, धम्मसवण (धम्मश्रवण), आजानीय, बल, खील (चेतोखिला), विनिबंध, यागु (पेज), दंतकाष्ठ, गीत आणि मुट्ठस्सति (स्मृतिभ्रष्ट). (22) 2. Akkosakavaggo (२२) २. अक्कोसक वर्ग 1. Akkosakasuttaṃ १. अक्कोसक सुत्त 211. ‘‘Yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārīnaṃ, tassa pañca ādīnavā pāṭikaṅkhā. Katame pañca? Pārājiko vā hoti chinnaparipantho, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati, bāḷhaṃ vā rogātaṅkaṃ phusati, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārīnaṃ, tassa ime pañca ādīnavā pāṭikaṅkhā’’ti. Paṭhamaṃ. २११. “भिक्षूहो, जो भिक्षू आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांना शिवीगाळ करणारा, त्यांचा अपमान करणारा आणि आर्यांची निंदा करणारा असतो, त्याच्यासाठी पाच तोटे अपेक्षित असतात. कोणते पाच? तो एकतर पाराजिक (धम्मातून बाद) होतो आणि त्याचा मार्ग खंडित होतो, किंवा एखाद्या क्लिष्ट (संक्लिष्ट) आपत्तीला (गुन्ह्याला) प्राप्त होतो, किंवा त्याला तीव्र आजार जडतो, किंवा तो संभ्रमित अवस्थेत मृत्यू पावतो, आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. भिक्षूहो, जो भिक्षू आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांना शिवीगाळ करणारा, त्यांचा अपमान करणारा आणि आर्यांची निंदा करणारा असतो, त्याच्यासाठी हे पाच तोटे अपेक्षित असतात.” पहिले. 2. Bhaṇḍanakārakasuttaṃ २. भंडनकारक सुत्त 212. ‘‘Yo so, bhikkhave, bhikkhu bhaṇḍanakārako kalahakārako vivādakārako bhassakārako saṅghe adhikaraṇakārako, tassa pañca ādīnavā pāṭikaṅkhā. Katame pañca? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, pāpako kittisaddo abbhuggacchati, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu bhaṇḍanakārako kalahakārako vivādakārako bhassakārako saṅghe adhikaraṇakārako, tassa ime pañca ādīnavā pāṭikaṅkhā’’ti. Dutiyaṃ. २१२. “भिक्षूहो, जो भिक्षू भांडण करणारा, कलह माजवणारा, वाद घालणारा, बडबड करणारा आणि संघात अधिकरण (विवाद) निर्माण करणारा असतो, त्याच्यासाठी पाच तोटे अपेक्षित असतात. कोणते पाच? तो न मिळालेला विशेष धम्म प्राप्त करू शकत नाही; प्राप्त केलेल्या धम्मापासून तो भ्रष्ट होतो; त्याची अपकीर्ती पसरते; तो संभ्रमित अवस्थेत मृत्यू पावतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. भिक्षूहो, जो भिक्षू भांडण करणारा, कलह माजवणारा, वाद घालणारा, बडबड करणारा आणि संघात अधिकरण निर्माण करणारा असतो, त्याच्यासाठी हे पाच तोटे अपेक्षित असतात.” दुसरे. 3. Sīlasuttaṃ ३. शीलसुत्त 213. ‘‘Pañcime[Pg.221], bhikkhave, ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṃ mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. २१३. “भिक्खूहो, दुःशीलाच्या (शील नसलेल्याच्या) शील-विपत्तीमध्ये (शील भ्रष्ट होण्यात) हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? भिक्खूहो, या जगात दुःशील, शीलभ्रष्ट मनुष्य हा प्रमादामुळे (बेसावधपणामुळे) मोठ्या प्रमाणावर धनहानीला प्राप्त होतो. भिक्खूहो, दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा पहिला दोष आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्याची अपकीर्ती सर्वत्र पसरते. भिक्खूहो, दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा दुसरा दोष आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ, yadi brāhmaṇaparisaṃ, yadi gahapatiparisaṃ, yadi samaṇaparisaṃ – avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्य ज्या ज्या सभेत जातो – मग ती क्षत्रियांची सभा असो, ब्राह्मणांची सभा असो, गृहपतींची सभा असो वा श्रमणांची सभा असो – तिथे तो आत्मविश्वासाशिवाय आणि ओशाळलेला होऊन जातो. भिक्खूहो, दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा तिसरा दोष आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṃ karoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्य संभ्रमात मृत्यू पावतो. भिक्खूहो, दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा चौथा दोष आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचे हेच ते पाच दोष आहेत. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāya. Katame pañca? Idha, bhikkhave, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. “भिक्खूहो, शीलवानाच्या शीलसंपदेचे (शील संपन्न असण्याचे) हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? भिक्खूहो, या जगात शीलवान, शीलसंपन्न मनुष्य अप्रमादामुळे (जागरूकतेमुळे) मोठ्या प्रमाणावर संपत्ती प्राप्त करतो. भिक्खूहो, शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा पहिला फायदा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, शीलवान आणि शीलसंपन्न मनुष्याची सत्कीर्ती सर्वत्र पसरते. भिक्खूहो, शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा दुसरा फायदा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ, yadi brāhmaṇaparisaṃ, yadi gahapatiparisaṃ, yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Ayaṃ bhikkhave, tatiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, शीलवान आणि शीलसंपन्न मनुष्य ज्या ज्या सभेत जातो – मग ती क्षत्रियांची सभा असो, ब्राह्मणांची सभा असो, गृहपतींची सभा असो वा श्रमणांची सभा असो – तिथे तो आत्मविश्वासाने आणि न ओशाळता जातो. भिक्खूहो, शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा तिसरा फायदा आहे. ‘‘Puna [Pg.222] caparaṃ, bhikkhave, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṃ karoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, शीलवान आणि शीलसंपन्न मनुष्य असंभ्रमित मृत्यू पावतो. भिक्खूहो, शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा चौथा फायदा आहे. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti. Tatiyaṃ. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, शीलवान आणि शीलसंपन्न मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, शीलवानाच्या शीलसंपदेचे हेच ते पाच फायदे आहेत.” (तिसरे सुत्त समाप्त) 4. Bahubhāṇisuttaṃ ४. बहुभाणिसुत्त 214. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā bahubhāṇismiṃ puggale. Katame pañca? Musā bhaṇati, pisuṇaṃ bhaṇati, pharusaṃ bhaṇati, samphappalāpaṃ bhaṇati, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā bahubhāṇismiṃ puggale. २१४. “भिक्खूहो, खूप बोलणाऱ्या मनुष्यामध्ये हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? तो असत्य बोलतो, चहाडी करतो, कठोर बोलतो, निरर्थक बडबड करतो आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, खूप बोलणाऱ्या मनुष्यामध्ये हेच ते पाच दोष असतात. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā mantabhāṇismiṃ puggale. Katame pañca? Na musā bhaṇati, na pisuṇaṃ bhaṇati, na pharusaṃ bhaṇati, na samphappalāpaṃ bhaṇati, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā mantabhāṇismiṃ puggale’’ti. Catutthaṃ. “भिक्खूहो, विचारपूर्वक बोलणाऱ्या मनुष्यामध्ये हे पाच फायदे असतात. कोणते पाच? तो असत्य बोलत नाही, चहाडी करत नाही, कठोर बोलत नाही, निरर्थक बडबड करत नाही आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, विचारपूर्वक बोलणाऱ्या मनुष्यामध्ये हेच ते पाच फायदे असतात.” (चौथे सुत्त समाप्त) 5. Paṭhamaakkhantisuttaṃ ५. प्रथमअक्खंतिसुत्त 215. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā akkhantiyā. Katame pañca? Bahuno janassa appiyo hoti amanāpo, verabahulo ca hoti, vajjabahulo ca, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā akkhantiyā. २१५. “भिक्खूहो, असहिष्णुतेचे हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? तो बहुसंख्य लोकांना अप्रिय आणि नावडता होतो, त्याचे शत्रू वाढतात, त्याचे दोष वाढतात, तो संभ्रमात मृत्यू पावतो आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, असहिष्णुतेचे हेच ते पाच दोष आहेत. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā khantiyā. Katame pañca? Bahuno janassa piyo hoti manāpo, na verabahulo hoti, na vajjabahulo, asammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā khantiyā’’ti. Pañcamaṃ. “भिक्खूहो, सहिष्णुतेचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? तो बहुसंख्य लोकांना प्रिय आणि आवडता होतो, त्याचे शत्रू वाढत नाहीत, त्याचे दोष वाढत नाहीत, तो असंभ्रमित मृत्यू पावतो आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, सहिष्णुतेचे हेच ते पाच फायदे आहेत.” (पाचवे सुत्त समाप्त) 6. Dutiyaakkhantisuttaṃ ६. द्वितीयअक्खंतिसुत्त 216. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā akkhantiyā. Katame pañca? Bahuno janassa appiyo hoti amanāpo, luddo ca hoti, vippaṭisārī ca, sammūḷho [Pg.223] kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā akkhantiyā. २१६. “भिक्खूहो, असहिष्णुतेचे हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? तो बहुसंख्य लोकांना अप्रिय आणि नावडता होतो, तो क्रूर होतो, तो पश्चात्ताप करणारा होतो, तो संभ्रमात मृत्यू पावतो आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, असहिष्णुतेचे हेच ते पाच दोष आहेत. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā khantiyā. Katame pañca? Bahuno janassa piyo hoti manāpo, aluddo ca hoti, avippaṭisārī ca, asammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā khantiyā’’ti. Chaṭṭhaṃ. “भिक्खूहो, सहिष्णुतेचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? तो बहुसंख्य लोकांना प्रिय आणि आवडता होतो, तो अक्रूर होतो, तो पश्चात्तापरहित होतो, तो असंभ्रमित मृत्यू पावतो आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, सहिष्णुतेचे हेच ते पाच फायदे आहेत.” (सहावे सुत्त समाप्त) 7. Paṭhamaapāsādikasuttaṃ ७. प्रथमअपासादिकसुत्त 217. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā apāsādike. Katame pañca? Attāpi attānaṃ upavadati, anuvicca viññū garahanti, pāpako kittisaddo abbhuggacchati, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā apāsādike. २१७. “भिक्खूहो, अप्रसन्न आचरण करणाऱ्या मनुष्यामध्ये हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? तो स्वतःच स्वतःला दोष देतो, सुज्ञ लोक चौकशी करून त्याची निंदा करतात, त्याची अपकीर्ती सर्वत्र पसरते, तो संभ्रमात मृत्यू पावतो आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, अप्रसन्न आचरण करणाऱ्या मनुष्यामध्ये हेच ते पाच दोष असतात. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā pāsādike. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati, anuvicca viññū pasaṃsanti, kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati, asammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā pāsādike’’ti. Sattamaṃ. “भिक्खूहो, प्रसन्न आचरण करणाऱ्या मनुष्यामध्ये हे पाच फायदे असतात. कोणते पाच? तो स्वतः स्वतःला दोष देत नाही, सुज्ञ लोक चौकशी करून त्याची प्रशंसा करतात, त्याची सत्कीर्ती सर्वत्र पसरते, तो असंभ्रमित मृत्यू पावतो आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, प्रसन्न आचरण करणाऱ्या मनुष्यामध्ये हेच ते पाच फायदे असतात.” (सातवे सुत्त समाप्त) 8. Dutiyaapāsādikasuttaṃ ८. द्वितीयअपासादिकसुत्त 218. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā apāsādike. Katame pañca? Appasannā nappasīdanti, pasannānañca ekaccānaṃ aññathattaṃ hoti, satthusāsanaṃ akataṃ hoti, pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati, cittamassa nappasīdati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā apāsādike. २१८. “भिक्खूहो, अप्रसन्न आचरण करणाऱ्या मनुष्यामध्ये हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? जे अप्रसन्न आहेत ते प्रसन्न होत नाहीत, जे आधीच प्रसन्न आहेत त्यांपैकी काहींची श्रद्धा डळमळीत होते, शास्त्यांच्या शासनाचे पालन केले जात नाही, भावी पिढी त्याच्या उदाहरणाचे अनुकरण करते आणि त्याचे स्वतःचे मन प्रसन्न होत नाही. भिक्खूहो, अप्रसन्न आचरण करणाऱ्या मनुष्यामध्ये हेच ते पाच दोष असतात. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā pāsādike. Katame pañca? Appasannā pasīdanti, pasannānañca bhiyyobhāvo hoti, satthusāsanaṃ kataṃ hoti, pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati, cittamassa pasīdati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā pāsādike’’ti. Aṭṭhamaṃ. "भिक्षूंनो, प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये हे पाच फायदे असतात. कोणते पाच? जे अप्रसन्न आहेत ते प्रसन्न होतात; जे आधीच प्रसन्न आहेत त्यांची प्रसन्नता अधिक वाढते; शास्त्यांच्या शासनाचे पालन केले जाते; येणारी पिढी त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करते; आणि त्याचे स्वतःचे चित्त प्रसन्न होते. भिक्षूंनो, प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये हे पाच फायदे असतात." आठवे. 9. Aggisuttaṃ ९. अग्गिसुत्त (अग्नी सूत्र) 219. ‘‘Pañcime[Pg.224], bhikkhave, ādīnavā aggismiṃ. Katame pañca? Acakkhusso, dubbaṇṇakaraṇo, dubbalakaraṇo, saṅgaṇikāpavaḍḍhano, tiracchānakathāpavattaniko hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā aggismi’’nti. Navamaṃ. २१९. "भिक्षूंनो, अग्नीचे हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? तो डोळ्यांसाठी अहितकारक असतो; तो शरीराचा वर्ण खराब करतो; तो दुर्बलता निर्माण करतो; तो समूहात एकत्र येण्याची आसक्ती वाढवतो; आणि तो निरर्थक गप्पांना कारणीभूत ठरतो. भिक्षूंनो, अग्नीचे हे पाच दोष आहेत." नववे. 10. Madhurāsuttaṃ १०. मधुरासुत्त (मधुरा सूत्र) 220. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā madhurāyaṃ. Katame pañca? Visamā, bahurajā, caṇḍasunakhā, vāḷayakkhā, dullabhapiṇḍā – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā madhurāya’’nti. Dasamaṃ. २२०. "भिक्षूंनो, मधुरा नगरीमध्ये हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? तेथील जमीन विषम आहे; तेथे खूप धूळ आहे; तेथे हिंस्र कुत्रे आहेत; तेथे क्रूर यक्ष आहेत; आणि तेथे भिक्षा मिळणे कठीण आहे. भिक्षूंनो, मधुरा नगरीमध्ये हे पाच दोष आहेत." दहावे. Akkosakavaggo dutiyo. दुसरा अक्कोसक वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) पुढीलप्रमाणे – Akkosabhaṇḍanasīlaṃ, bahubhāṇī dve akhantiyo; Apāsādikā dve vuttā, aggismiṃ madhurena cāti. अक्कोस (शिवीगाळ), भांडण, शील, बहुभाषी, दोन अखंती (अक्षमा) सूत्रे, दोन अपासादिक (अप्रसन्नता) सूत्रे, अग्नी आणि मधुरा सूत्र. (23) 3. Dīghacārikavaggo (२३) ३. दीर्घचारिक वर्ग 1. Paṭhamadīghacārikasuttaṃ १. प्रथम दीर्घचारिक सुत्त 221. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyuttassa viharato. Katame pañca? Assutaṃ na suṇāti, sutaṃ na pariyodāpeti, sutenekaccena avisārado hoti, gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ phusati, na ca mittavā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyuttassa viharato. २२१. "भिक्षूंनो, जो सतत दीर्घकाळ आणि अनिश्चित भटकंतीमध्ये मग्न राहतो, त्याच्यासाठी हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? जे ऐकले नाही ते ऐकायला मिळत नाही; जे ऐकले आहे ते स्पष्ट होत नाही; ऐकलेल्या काही भागाबद्दल आत्मविश्वास वाटत नाही; गंभीर आजाराला बळी पडावे लागते; आणि त्याला कोणी मित्र नसतो. भिक्षूंनो, सतत दीर्घकाळ आणि अनिश्चित भटकंतीमध्ये मग्न राहणाऱ्याचे हे पाच दोष आहेत." ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā samavatthacāre. Katame pañca? Assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, sutenekaccena visārado hoti, na gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ phusati, mittavā ca hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samavatthacāre’’ti. Paṭhamaṃ. "भिक्षूंनो, मर्यादित प्रवासाचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? जे ऐकले नाही ते ऐकायला मिळते; जे ऐकले आहे ते स्पष्ट होते; ऐकलेल्या काही भागाबद्दल आत्मविश्वास वाटतो; गंभीर आजाराला बळी पडावे लागत नाही; आणि त्याला मित्र लाभतात. भिक्षूंनो, मर्यादित प्रवासाचे हे पाच फायदे आहेत." पहिले. 2. Dutiyadīghacārikasuttaṃ २. द्वितीय दीर्घचारिक सुत्त 222. ‘‘Pañcime[Pg.225], bhikkhave, ādīnavā dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyuttassa viharato. Katame pañca? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, adhigatenekaccena avisārado hoti, gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ phusati, na ca mittavā hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā dīghacārikaṃ anavatthacārikaṃ anuyuttassa viharato. २२२. "भिक्षूंनो, जो सतत दीर्घकाळ आणि अनिश्चित भटकंतीमध्ये मग्न राहतो, त्याच्यासाठी हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? जे प्राप्त केले नाही ते प्राप्त होत नाही; जे आधीच प्राप्त केले आहे त्यापासून तो घसरतो; प्राप्त केलेल्या काही भागाबद्दल त्याला आत्मविश्वास वाटत नाही; गंभीर आजाराला बळी पडावे लागते; आणि त्याला कोणी मित्र नसतो. भिक्षूंनो, सतत दीर्घकाळ आणि अनिश्चित भटकंतीमध्ये मग्न राहणाऱ्याचे हे पाच दोष आहेत." ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā samavatthacāre. Katame pañca? Anadhigataṃ adhigacchati, adhigatā na parihāyati, adhigatenekaccena visārado hoti, na gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ phusati, mittavā ca hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samavatthacāre’’ti. Dutiyaṃ. "भिक्षूंनो, मर्यादित प्रवासाचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? जे प्राप्त केले नाही ते प्राप्त होते; जे आधीच प्राप्त केले आहे त्यापासून ऱ्हास होत नाही; प्राप्त केलेल्या काही भागाबद्दल आत्मविश्वास वाटतो; गंभीर आजाराला बळी पडावे लागत नाही; आणि त्याला मित्र लाभतात. भिक्षूंनो, मर्यादित प्रवासाचे हे पाच फायदे आहेत." दुसरे. 3. Atinivāsasuttaṃ ३. अतिनिवास सुत्त 223. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā atinivāse. Katame pañca? Bahubhaṇḍo hoti bahubhaṇḍasannicayo, bahubhesajjo hoti bahubhesajjasannicayo, bahukicco hoti bahukaraṇīyo byatto kiṃkaraṇīyesu, saṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhapabbajitehi ananulomikena gihisaṃsaggena, tamhā ca āvāsā pakkamanto sāpekkho pakkamati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā atinivāse. २२३. "भिक्षूंनो, एकाच ठिकाणी अतिशय दीर्घकाळ राहण्याचे हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? तो अनेक वस्तूंचा मालक बनतो आणि त्यांचा संग्रह करतो; तो अनेक औषधांचा संग्रह करतो; तो अनेक कामे आणि कर्तव्ये अंगावर घेतो आणि विविध कामांमध्ये व्यस्त राहतो; तो गृहस्थ आणि इतर संन्याशांशी अयोग्य व सांसारिक पद्धतीने संबंध जोडतो; आणि जेव्हा तो त्या विहारातून निघतो, तेव्हा तो आसक्तीने युक्त होऊन निघतो. भिक्षूंनो, एकाच ठिकाणी अतिशय दीर्घकाळ राहण्याचे हे पाच दोष आहेत." ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā samavatthavāse. Katame pañca? Na bahubhaṇḍo hoti na bahubhaṇḍasannicayo, na bahubhesajjo hoti na bahubhesajjasannicayo, na bahukicco hoti na bahukaraṇīyo na byatto kiṃkaraṇīyesu, asaṃsaṭṭho viharati gahaṭṭhapabbajitehi ananulomikena gihisaṃsaggena, tamhā ca āvāsā pakkamanto anapekkho pakkamati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samavatthavāse’’ti. Tatiyaṃ. "भिक्षूंनो, एकाच ठिकाणी योग्य काळासाठी राहण्याचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? तो अनेक वस्तूंचा संग्रह करत नाही; तो अनेक औषधांचा संग्रह करत नाही; तो अनेक कामे आणि कर्तव्ये अंगावर घेत नाही आणि विविध कामांमध्ये व्यस्त राहत नाही; तो गृहस्थ आणि इतर संन्याशांशी अयोग्य व सांसारिक पद्धतीने संबंध जोडत नाही; आणि जेव्हा तो त्या विहारातून निघतो, तेव्हा तो कोणत्याही आसक्तीशिवाय निघतो. भिक्षूंनो, एकाच ठिकाणी योग्य काळासाठी राहण्याचे हे पाच फायदे आहेत." तिसरे. 4. Maccharīsuttaṃ ४. मच्छरी सुत्त 224. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā atinivāse. Katame pañca? Āvāsamaccharī hoti, kulamaccharī hoti, lābhamaccharī hoti, vaṇṇamaccharī hoti, dhammamaccharī hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā atinivāse. २२४. "भिक्षूंनो, एकाच ठिकाणी अतिशय दीर्घकाळ राहण्याचे हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? तो विहाराविषयी मत्सरी बनतो, कुळांविषयी मत्सरी बनतो, लाभांविषयी मत्सरी बनतो, यशाविषयी मत्सरी बनतो, आणि धम्माविषयी मत्सरी बनतो. भिक्षूंनो, एकाच ठिकाणी अतिशय दीर्घकाळ राहण्याचे हे पाच दोष आहेत." ‘‘Pañcime[Pg.226], bhikkhave, ānisaṃsā samavatthavāse. Katame pañca? Na āvāsamaccharī hoti, na kulamaccharī hoti, na lābhamaccharī hoti, na vaṇṇamaccharī hoti, na dhammamaccharī hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samavatthavāse’’ti. Catutthaṃ. "भिक्षूंनो, एकाच ठिकाणी योग्य काळासाठी राहण्याचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? तो विहाराविषयी मत्सरी बनत नाही, कुळांविषयी मत्सरी बनत नाही, लाभांविषयी मत्सरी बनत नाही, यशाविषयी मत्सरी बनत नाही, आणि धम्माविषयी मत्सरी बनत नाही. भिक्षूंनो, एकाच ठिकाणी योग्य काळासाठी राहण्याचे हे पाच फायदे आहेत." चौथे. 5. Paṭhamakulūpakasuttaṃ ५. प्रथम कुलूपक सुत्त 225. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kulūpake. Katame pañca? Anāmantacāre āpajjati, raho nisajjāya āpajjati, paṭicchanne āsane āpajjati, mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ desento āpajjati, kāmasaṅkappabahulo viharati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā kulūpake’’ti. Pañcamaṃ. २२५. "भिक्षूंनो, कुटुंबांशी अति-संपर्क ठेवणाऱ्या भिक्षूचे हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? तो न विचारता कुटुंबांकडे जाण्याचा अपराध करतो; तो एकांतात बसण्याचा अपराध करतो; तो आडोशाच्या आसनावर बसण्याचा अपराध करतो; तो स्त्रीला पाच-सहा वाक्यांपेक्षा अधिक धम्म उपदेश देण्याचा अपराध करतो; आणि तो कामवासनेच्या विचारांनी ग्रस्त होऊन राहतो. भिक्षूंनो, कुटुंबांशी अति-संपर्क ठेवणाऱ्या भिक्षूचे हे पाच दोष आहेत." पाचवे. 6. Dutiyakulūpakasuttaṃ ६. द्वितीय कुलूपक सुत्त 226. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kulūpakassa bhikkhuno ativelaṃ kulesu saṃsaṭṭhassa viharato. Katame pañca? Mātugāmassa abhiṇhadassanaṃ, dassane sati saṃsaggo, saṃsagge sati vissāso, vissāse sati otāro, otiṇṇacittassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘anabhirato vā brahmacariyaṃ carissati aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjissati sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattissati’. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā kulūpakassa bhikkhuno ativelaṃ kulesu saṃsaṭṭhassa viharato’’ti. Chaṭṭhaṃ. २२६. "भिक्षूंनो, जो भिक्षू कुटुंबांशी अतिशय जवळचे संबंध ठेवतो, त्याचे हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? तो वारंवार स्त्रियांना पाहतो; वारंवार पाहिल्यामुळे त्यांच्याशी संबंध वाढतो; संबंध वाढल्यामुळे जवळीक निर्माण होते; जवळीक निर्माण झाल्यामुळे मनात वासना प्रवेश करते; आणि वासनेने ग्रस्त झालेल्या चित्ताच्या भिक्षूकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – तो असंतुष्ट होऊन ब्रह्मचर्य पाळेल, किंवा एखाद्या अपवित्र अपराधाला बळी पडेल, किंवा शील त्याग करून पुन्हा गृहस्थ जीवनात परतेल. भिक्षूंनो, कुटुंबांशी अतिशय जवळचे संबंध ठेवणाऱ्या भिक्षूचे हे पाच दोष आहेत." सहावे. 7. Bhogasuttaṃ ७. भोगसुत्त 227. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā bhogesu. Katame pañca? Aggisādhāraṇā bhogā, udakasādhāraṇā bhogā, rājasādhāraṇā bhogā, corasādhāraṇā bhogā, appiyehi dāyādehi sādhāraṇā bhogā. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā bhogesu. २२७. "भिक्षूंनो, संपत्तीचे हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? संपत्ती ही अग्नीशी सामायिक असते; ती पाण्याशी सामायिक असते; ती राजाशी सामायिक असते; ती चोरांशी सामायिक असते; आणि ती अप्रिय वारसदारांशी सामायिक असते. भिक्षूंनो, संपत्तीचे हे पाच दोष आहेत." ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā bhogesu. Katame pañca? Bhoge nissāya attānaṃ sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati, mātāpitaro sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati, puttadāradāsakammakaraporise sukheti [Pg.227] pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati, mittāmacce sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā bhogesū’’ti. Sattamaṃ. "भिक्षूंनो, संपत्तीचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? संपत्तीच्या आधारे मनुष्य स्वतःला सुखी करतो, संतुष्ट करतो आणि चांगल्या प्रकारे सुखात ठेवतो; माता-पित्यांना सुखी करतो, संतुष्ट करतो आणि चांगल्या प्रकारे सुखात ठेवतो; पत्नी-मुले, दास, कामगार आणि नोकरचाकरांना सुखी करतो, संतुष्ट करतो आणि चांगल्या प्रकारे सुखात ठेवतो; मित्र आणि सहकाऱ्यांना सुखी करतो, संतुष्ट करतो आणि चांगल्या प्रकारे सुखात ठेवतो; आणि श्रमण-ब्राह्मणांना उच्च गती देणारे, स्वर्गीय, सुखकारक विपाक देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे दान अर्पण करतो. भिक्षूंनो, संपत्तीचे हे पाच फायदे आहेत." सातवे. 8. Ussūrabhattasuttaṃ ८. उस्सूरभत्त सुत्त 228. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā ussūrabhatte kule. Katame pañca? Ye te atithī pāhunā, te na kālena paṭipūjenti; yā tā balipaṭiggāhikā devatā, tā na kālena paṭipūjenti; ye te samaṇabrāhmaṇā ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā, te na kālena paṭipūjenti; dāsakammakaraporisā vimukhā kammaṃ karonti; tāvatakaṃyeva asamayena bhuttaṃ anojavantaṃ hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā ussūrabhatte kule. २२८. "भिक्षूंनो, ज्या कुळात उशिरा भोजन बनवले जाते, त्या कुळात हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? जे अतिथी आणि पाहुणे येतात, त्यांचा योग्य वेळी आदर-सत्कार केला जात नाही; ज्या बळी स्वीकारणाऱ्या देवता आहेत, त्यांचा योग्य वेळी आदर केला जात नाही; जे श्रमण-ब्राह्मण दिवसातून एकदाच भोजन करणारे, रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त आणि अवेळी भोजनापासून विरत असतात, त्यांचा योग्य वेळी आदर-सत्कार केला जात नाही; दास, कामगार आणि नोकरचाकर नाखुश होऊन काम करतात; आणि अवेळी घेतलेले ते सर्व भोजन पौष्टिक नसते. भिक्षूंनो, ज्या कुळात उशिरा भोजन बनवले जाते, त्या कुळात हे पाच दोष असतात." ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā samayabhatte kule. Katame pañca? Ye te atithī pāhunā, te kālena paṭipūjenti; yā tā balipaṭiggāhikā devatā, tā kālena paṭipūjenti; ye te samaṇabrāhmaṇā ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā, te kālena paṭipūjenti; dāsakammakaraporisā avimukhā kammaṃ karonti; tāvatakaṃyeva samayena bhuttaṃ ojavantaṃ hoti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā samayabhatte kule’’ti. Aṭṭhamaṃ. "भिक्षूंनो, ज्या कुळात योग्य वेळी भोजन बनवले जाते, त्या कुळात हे पाच फायदे असतात. कोणते पाच? जे अतिथी आणि पाहुणे येतात, त्यांचा योग्य वेळी आदर-सत्कार केला जातो; ज्या बळी स्वीकारणाऱ्या देवता आहेत, त्यांचा योग्य वेळी आदर केला जातो; जे श्रमण-ब्राह्मण दिवसातून एकदाच भोजन करणारे, रात्रीच्या भोजनापासून अलिप्त आणि अवेळी भोजनापासून विरत असतात, त्यांचा योग्य वेळी आदर-सत्कार केला जातो; दास, कामगार आणि नोकरचाकर आनंदी चेहऱ्याने काम करतात; आणि योग्य वेळी घेतलेले ते भोजन पौष्टिक असते. भिक्षूंनो, ज्या कुळात योग्य वेळी भोजन बनवले जाते, त्या कुळात हे पाच फायदे असतात." आठवे. 9. Paṭhamakaṇhasappasuttaṃ ९. प्रथम कण्हसप्प सुत्त 229. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kaṇhasappe. Katame pañca? Asuci, duggandho, sabhīru, sappaṭibhayo, mittadubbhī – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā kaṇhasappe. Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime ādīnavā mātugāme. Katame pañca? Asuci, duggandho, sabhīru, sappaṭibhayo, mittadubbhī – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā mātugāme’’ti. Navamaṃ. २२९. "भिक्षूंनो, काळ्या सापात हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? तो अशुद्ध असतो, दुर्गंधीयुक्त असतो, अत्यंत भीरू असतो, भयदायक असतो आणि मित्राचा द्रोह करणारा असतो – भिक्षूंनो, काळ्या सापात हे पाच दोष असतात. याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, स्त्रियांमध्ये हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? त्या अशुद्ध असतात, दुर्गंधीयुक्त असतात, भीरू असतात, भयदायक असतात आणि मित्राचा द्रोह करणाऱ्या असतात – भिक्षूंनो, स्त्रियांमध्ये हे पाच दोष असतात." नववे. 10. Dutiyakaṇhasappasuttaṃ १०. द्वितीय कण्हसप्प सुत्त 230. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kaṇhasappe. Katame pañca? Kodhano, upanāhī, ghoraviso, dujjivho, mittadubbhī – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā kaṇhasappe. २३०. "भिक्षूंनो, काळ्या सापात हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? तो क्रोधी असतो, वैर बाळगणारा असतो, तीव्र विषारी असतो, दुतोंडी असतो आणि मित्राचा द्रोह करणारा असतो – भिक्षूंनो, काळ्या सापात हे पाच दोष असतात." ‘‘Evamevaṃ [Pg.228] kho, bhikkhave, pañcime ādīnavā mātugāme. Katame pañca? Kodhano, upanāhī, ghoraviso, dujjivho, mittadubbhī. Tatridaṃ, bhikkhave, mātugāmassa ghoravisatā – yebhuyyena, bhikkhave, mātugāmo tibbarāgo. Tatridaṃ, bhikkhave, mātugāmassa dujjivhatā – yebhuyyena, bhikkhave, mātugāmo pisuṇavāco. Tatridaṃ, bhikkhave, mātugāmassa mittadubbhitā – yebhuyyena, bhikkhave, mātugāmo aticārinī. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā mātugāme’’ti. Dasamaṃ. "याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, स्त्रियांमध्ये हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? त्या क्रोधी असतात, वैर बाळगणाऱ्या असतात, तीव्र विषारी असतात, दुतोंडी असतात आणि मित्राचा द्रोह करणाऱ्या असतात. भिक्षूंनो, स्त्रियांचे तीव्र विषारी असणे म्हणजे काय? भिक्षूंनो, बहुतांश स्त्रिया तीव्र कामवासना असणाऱ्या असतात; हेच स्त्रियांचे तीव्र विषारी असणे होय. भिक्षूंनो, स्त्रियांचे दुतोंडी असणे म्हणजे काय? भिक्षूंनो, बहुतांश स्त्रिया चहाडी करणाऱ्या असतात; हेच स्त्रियांचे दुतोंडी असणे होय. भिक्षूंनो, स्त्रियांचे मित्रद्रोही असणे म्हणजे काय? भिक्षूंनो, बहुतांश स्त्रिया व्यभिचारी असतात; हेच स्त्रियांचे मित्रद्रोही असणे होय. भिक्षूंनो, स्त्रियांमध्ये हे पाच दोष असतात." दहावे. Dīghacārikavaggo tatiyo. दीर्घचारिक वर्ग तिसरा. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) – Dve dīghacārikā vuttā, atinivāsamaccharī; Dve ca kulūpakā bhogā, bhattaṃ sappāpare duveti. दोन दीर्घचारिका सुत्ते, अतिनिवास आणि मच्छरी (कंजूषपणा); दोन कुलूपक सुत्ते, भोग (संपत्ती), भोजन आणि दोन साप सुत्ते सांगितले आहेत. (24) 4. Āvāsikavaggo (२४) ४. आवासिक वर्ग 1. Āvāsikasuttaṃ १. आवासिक सुत्त 231. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu abhāvanīyo hoti. Katamehi pañcahi? Na ākappasampanno hoti na vattasampanno; na bahussuto hoti na sutadharo; na paṭisallekhitā hoti na paṭisallānārāmo; na kalyāṇavāco hoti na kalyāṇavākkaraṇo; duppañño hoti jaḷo eḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu abhāvanīyo hoti. २३१. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी (आवासिक) भिक्षू आदरणीय (चित्त प्रफुल्लित न करणारा) होत नाही. कोणत्या पाच गुणांनी? तो योग्य आचरण आणि कर्तव्यांनी युक्त नसतो; तो बहुश्रुत नसतो आणि श्रुत धरून ठेवणारा नसतो; तो एकांतप्रिय नसतो आणि एकांतात रमणारा नसतो; तो मधुर भाषी नसतो आणि त्याचे बोलणे सुस्पष्ट नसते; तो प्रज्ञाहीन, मूर्ख आणि जडबुद्धी असतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू आदरणीय होत नाही." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu bhāvanīyo hoti. Katamehi pañcahi? Ākappasampanno hoti vattasampanno; bahussuto hoti sutadharo; paṭisallekhitā hoti paṭisallānārāmo; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo; paññavā hoti ajaḷo [Pg.229] aneḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu bhāvanīyo hotī’’ti. Paṭhamaṃ. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू आदरणीय होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो योग्य आचरण आणि कर्तव्यांनी युक्त असतो; तो बहुश्रुत असतो आणि श्रुत धरून ठेवणारा असतो; तो एकांतप्रिय असतो आणि एकांतात रमणारा असतो; तो मधुर भाषी असतो आणि त्याचे बोलणे सुस्पष्ट असते; तो प्रज्ञावान असतो, मूर्ख किंवा जडबुद्धी नसतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू आदरणीय होतो." पहिले. 2. Piyasuttaṃ २. पिय सुत्त 232. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. २३२. "भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू आपल्या सहधर्माचाऱ्यांचा (सब्रह्मचाऱ्यांचा) प्रिय, मनपसंत, आदरणीय आणि पूजनीय होतो." ‘‘Katamehi pañcahi? Sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Dutiyaṃ. "कोणत्या पाच गुणांनी? (१) तो शीलवान असतो, प्रातिमोक्ष संवराने सुरक्षित राहतो, उत्तम आचार आणि गोचराने युक्त असतो, सूक्ष्म दोषांमध्येही भीती पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात प्रशिक्षित होतो; (२) तो बहुश्रुत असतो, श्रुत धारण करणारा आणि श्रुत संचय करणारा असतो. जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थ आणि व्यंजनासह संपूर्ण परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, असे धम्म त्याने पुष्कळ ऐकलेले असतात, लक्षात ठेवलेले असतात, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे जाणलेले असतात; (३) तो मधुर भाषी असतो, सुस्पष्ट बोलणारा असतो, शिष्ट भाषेने युक्त असतो, जी स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ समजवणारी असते; (४) तो उच्च चित्ताच्या आणि या जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास लाभ मिळवणारा असतो; (५) आसवांच्या क्षयामुळे, तो आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात्कृत करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहार करतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू आपल्या सहधर्माचाऱ्यांचा प्रिय, मनपसंत, आदरणीय आणि पूजनीय होतो." दुसरे. 3. Sobhanasuttaṃ ३. सोभन सुत्त 233. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu āvāsaṃ sobheti. Katamehi pañcahi? Sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā; paṭibalo hoti upasaṅkamante dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu āvāsaṃ sobhetī’’ti. Tatiyaṃ. २३३. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू विहाराला सुशोभित करतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो शीलवान असतो...पे... शिक्षानियमांचे समादान करून त्यात प्रशिक्षण घेतो; तो बहुश्रुत असतो...पे... प्रज्ञेने सत्याचा चांगल्या प्रकारे वेध घेतो; तो कल्याणकारी वाणी बोलणारा, मधुर भाषक असतो, सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या वाणीने युक्त असतो; त्याच्याकडे येणाऱ्यांना धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करण्यास, प्रेरित करण्यास, उत्साहित करण्यास आणि आनंदित करण्यास तो समर्थ असतो; आणि तो उच्च चित्ताच्या व याच जन्मात सुखद विहार देणाऱ्या चारही ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा असतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू विहाराला सुशोभित करतो.” तिसरे समाप्त। 4. Bahūpakārasuttaṃ ४. बहूपकार सुत्त 234. ‘‘Pañcahi[Pg.230], bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu āvāsassa bahūpakāro hoti. Katamehi pañcahi? Sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; khaṇḍaphullaṃ paṭisaṅkharoti; mahā kho pana bhikkhusaṅgho abhikkanto nānāverajjakā bhikkhū gihīnaṃ upasaṅkamitvā āroceti – ‘mahā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho abhikkanto nānāverajjakā bhikkhū, karotha puññāni, samayo puññāni kātu’nti; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu āvāsassa bahūpakāro hotī’’ti. Catutthaṃ. २३४. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू विहारासाठी अत्यंत उपकारक असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो शीलवान असतो...पे... शिक्षानियमांचे समादान करून त्यात प्रशिक्षण घेतो; तो बहुश्रुत असतो...पे... प्रज्ञेने सत्याचा चांगल्या प्रकारे वेध घेतो; तो विहारातील मोडतोड दुरुस्त करतो; जेव्हा विविध प्रांतांतील भिक्षूंचा मोठा भिक्षू संघ विहारात येतो, तेव्हा तो गृहस्थांकडे जाऊन त्यांना सांगतो – ‘मित्रांनो, विविध प्रांतांतील भिक्षूंचा मोठा भिक्षू संघ आला आहे. पुण्यकर्मे करा, हीच पुण्यकर्मे करण्याची वेळ आहे’; आणि तो उच्च चित्ताच्या व याच जन्मात सुखद विहार देणाऱ्या चारही ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा असतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू विहारासाठी अत्यंत उपकारक असतो.” चौथे समाप्त। 5. Anukampasuttaṃ ५. अनुकंपा सुत्त 235. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu gihīnaṃ anukampati. Katamehi pañcahi? Adhisīle samādapeti; dhammadassane niveseti; gilānake upasaṅkamitvā satiṃ uppādeti – ‘arahaggataṃ āyasmanto satiṃ upaṭṭhāpethā’ti; mahā kho pana bhikkhusaṅgho abhikkanto nānāverajjakā bhikkhū gihīnaṃ upasaṅkamitvā āroceti – ‘mahā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho abhikkanto nānāverajjakā bhikkhū, karotha puññāni, samayo puññāni kātu’nti; yaṃ kho panassa bhojanaṃ denti lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā taṃ attanā paribhuñjati, saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu gihīnaṃ anukampatī’’ti. Pañcamaṃ. २३५. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू गृहस्थांवर अनुकंपा करतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो त्यांना उच्च शीलामध्ये प्रवृत्त करतो; त्यांना धम्मदर्शनात स्थापित करतो; आजारी लोकांकडे जाऊन त्यांच्यामध्ये स्मृती जागृत करतो – ‘आयुष्यमानांनो, पूजनीय अशा त्रिरत्नांविषयी स्मृती जागृत ठेवा’; जेव्हा विविध प्रांतांतील भिक्षूंचा मोठा भिक्षू संघ विहारात येतो, तेव्हा तो गृहस्थांकडे जाऊन त्यांना सांगतो – ‘मित्रांनो, विविध प्रांतांतील भिक्षूंचा मोठा भिक्षू संघ आला आहे. पुण्यकर्मे करा, हीच पुण्यकर्मे करण्याची वेळ आहे’; आणि गृहस्थ त्याला जे काही अन्न देतात, मग ते साधे असो वा उत्कृष्ट, तो स्वतः त्याचे सेवन करतो आणि श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा अपव्यय करत नाही. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू गृहस्थांवर अनुकंपा करतो.” पाचवे समाप्त। 6. Paṭhamaavaṇṇārahasuttaṃ ६. प्रथम अवण्णारह सुत्त 236. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti; ananuvicca apariyogāhetvā [Pg.231] pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti; saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. २३६. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो शहानिशा न करता, खोलवर विचार न करता, निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करतो; तो शहानिशा न करता, खोलवर विचार न करता, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करतो; तो शहानिशा न करता, खोलवर विचार न करता, श्रद्धा ठेवण्यास अयोग्य अशा गोष्टीवर श्रद्धा दाखवतो; तो शहानिशा न करता, खोलवर विचार न करता, श्रद्धा ठेवण्यास योग्य अशा गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवतो; आणि तो श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा अपव्यय करतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti; anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti; saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Chaṭṭhaṃ. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो शहानिशा करून, खोलवर विचार करून, निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करतो; तो शहानिशा करून, खोलवर विचार करून, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करतो; तो शहानिशा करून, खोलवर विचार करून, श्रद्धा ठेवण्यास अयोग्य अशा गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवतो; तो शहानिशा करून, खोलवर विचार करून, श्रद्धा ठेवण्यास योग्य अशा गोष्टीवर श्रद्धा दाखवतो; आणि तो श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा अपव्यय करत नाही. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” सहावे समाप्त। 7. Dutiyaavaṇṇārahasuttaṃ ७. द्वितीय अवण्णारह सुत्त 237. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; āvāsamaccharī hoti āvāsapaligedhī; kulamaccharī hoti kulapaligedhī; saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. २३७. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो शहानिशा न करता, खोलवर विचार न करता, निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करतो; तो शहानिशा न करता, खोलवर विचार न करता, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करतो; तो विहाराबाबत मत्सर बाळगणारा आणि विहाराची तीव्र आसक्ती ठेवणारा असतो; तो कुळांबाबत मत्सर बाळगणारा आणि कुळांची तीव्र आसक्ती ठेवणारा असतो; आणि तो श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा अपव्यय करतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; na āvāsamaccharī hoti na āvāsapaligedhī; na kulamaccharī hoti na kulapaligedhī; saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Sattamaṃ. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो शहानिशा करून, खोलवर विचार करून, निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करतो; तो शहानिशा करून, खोलवर विचार करून, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करतो; तो विहाराबाबत मत्सर बाळगणारा नसतो आणि विहाराची तीव्र आसक्ती ठेवणारा नसतो; तो कुळांबाबत मत्सर बाळगणारा नसतो आणि कुळांची तीव्र आसक्ती ठेवणारा नसतो; आणि तो श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा अपव्यय करत नाही. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” सातवे समाप्त। 8. Tatiyaavaṇṇārahasuttaṃ ८. तृतीय अवण्णारह सुत्त 238. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Ananuvicca apariyogāhetvā [Pg.232] avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; āvāsamaccharī hoti; kulamaccharī hoti; lābhamaccharī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. २३८. “भिक्षूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो शहानिशा न करता, खोलवर विचार न करता, निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करतो; तो शहानिशा न करता, खोलवर विचार न करता, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करतो; तो विहाराबाबत मत्सर बाळगणारा असतो; तो कुळांबाबत मत्सर बाळगणारा असतो; आणि तो लाभाबाबत मत्सर बाळगणारा असतो. भिक्षूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्षू जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati; anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati; na āvāsamaccharī hoti; na kulamaccharī hoti; na lābhamaccharī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Aṭṭhamaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? चौकशी करून, सखोल विचार करून जो निंदेस पात्र आहे त्याची निंदा करतो; चौकशी करून, सखोल विचार करून जो स्तुतीस पात्र आहे त्याची स्तुती करतो; तो विहाराविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो कुळांविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो लाभांविषयी मत्सर बाळगत नाही. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो." आठवे. 9. Paṭhamamacchariyasuttaṃ ९. पहिले मच्छरिय सुत्त 239. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Āvāsamaccharī hoti; kulamaccharī hoti; lābhamaccharī hoti; vaṇṇamaccharī hoti; saddhādeyyaṃ vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. २३९. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात स्थापित होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो विहाराविषयी मत्सर बाळगतो; तो कुळांविषयी मत्सर बाळगतो; तो लाभांविषयी मत्सर बाळगतो; तो कीर्तीविषयी मत्सर बाळगतो; तो श्रद्धेने दिलेले दान नष्ट करतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात स्थापित होतो." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na āvāsamaccharī hoti; na kulamaccharī hoti; na lābhamaccharī hoti; na vaṇṇamaccharī hoti; saddhādeyyaṃ na vinipāteti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Navamaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो विहाराविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो कुळांविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो लाभांविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो कीर्तीविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो श्रद्धेने दिलेले दान नष्ट करत नाही. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो." नववे. 10. Dutiyamacchariyasuttaṃ १०. दुसरे मच्छरिय सुत्त 240. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Āvāsamaccharī hoti; kulamaccharī hoti; lābhamaccharī hoti; vaṇṇamaccharī hoti; dhammamaccharī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. २४०. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात स्थापित होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो विहाराविषयी मत्सर बाळगतो; तो कुळांविषयी मत्सर बाळगतो; तो लाभांविषयी मत्सर बाळगतो; तो कीर्तीविषयी मत्सर बाळगतो; तो धम्माविषयी मत्सर बाळगतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात स्थापित होतो." ‘‘Pañcahi[Pg.233], bhikkhave, dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na āvāsamaccharī hoti; na kulamaccharī hoti; na lābhamaccharī hoti; na vaṇṇamaccharī hoti; na dhammamaccharī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato āvāsiko bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Dasamaṃ. "भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो विहाराविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो कुळांविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो लाभांविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो कीर्तीविषयी मत्सर बाळगत नाही; तो धम्माविषयी मत्सर बाळगत नाही. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला निवासी भिक्खू जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो." दहावे. Āvāsikavaggo catuttho. चौथा आवासीक वग्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश – Āvāsiko piyo ca sobhano,Bahūpakāro anukampako ca; Tayo avaṇṇārahā ceva,Macchariyā duvepi cāti. आवासीक, प्रिय आणि शोभन, बहुउपकारी आणि अनुकंपक; तसेच तीन अवर्णार्ह आणि दोन मत्सर सुत्ते आहेत. (25) 5. Duccaritavaggo (२५) ५. दुच्चरित वग्ग 1. Paṭhamaduccaritasuttaṃ १. पहिले दुच्चरित सुत्त 241. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā duccarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ upavadati; anuvicca viññū garahanti; pāpako kittisaddo abbhuggacchati; sammūḷho kālaṃ karoti; kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā duccarite. २४१. "भिक्खूहो, दुराचरणाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत. कोणते पाच? स्वतःच स्वतःला दोष देतो; सुज्ञ लोक चौकशी करून निंदा करतात; अपकीर्ती पसरते; संभ्रमित अवस्थेत मृत्यू पावतो; शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, हे दुराचरणाचे पाच दुष्परिणाम आहेत." ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā sucarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati; anuvicca viññū pasaṃsanti; kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati; asammūḷho kālaṃ karoti; kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā sucarite’’ti. Paṭhamaṃ. "भिक्खूहो, सदाचरणाचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? स्वतः स्वतःला दोष देत नाही; सुज्ञ लोक चौकशी करून स्तुती करतात; चांगली कीर्ती पसरते; असंभ्रमित अवस्थेत मृत्यू पावतो; शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, हे सदाचरणाचे पाच फायदे आहेत." पहिले. 2. Paṭhamakāyaduccaritasuttaṃ २. पहिले कायदुच्चरित सुत्त 242. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kāyaduccarite…pe… ānisaṃsā kāyasucarite…pe…. Dutiyaṃ. २४२. "भिक्खूहो, शारीरिक दुराचरणाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत... शारीरिक सदाचरणाचे हे पाच फायदे आहेत... दुसरे. 3. Paṭhamavacīduccaritasuttaṃ ३. पहिले वचीदुच्चरित सुत्त 243. ‘‘Pañcime[Pg.234], bhikkhave, ādīnavā vacīduccarite…pe… ānisaṃsā vacīsucarite…pe…. Tatiyaṃ. २४३. "भिक्खूहो, वाचिक दुराचरणाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत... वाचिक सदाचरणाचे हे पाच फायदे आहेत... तिसरे. 4. Paṭhamamanoduccaritasuttaṃ ४. पहिले मनोदुच्चरित सुत्त 244. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā manoduccarite…pe… ānisaṃsā manosucarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati; anuvicca viññū pasaṃsanti; kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati; asammūḷho kālaṃ karoti; kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā manosucarite’’ti. Catutthaṃ. २४४. "भिक्खूहो, मानसिक दुराचरणाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत... मानसिक सदाचरणाचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? स्वतः स्वतःला दोष देत नाही; सुज्ञ लोक चौकशी करून स्तुती करतात; चांगली कीर्ती पसरते; असंभ्रमित अवस्थेत मृत्यू पावतो; शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, हे मानसिक सदाचरणाचे पाच फायदे आहेत." चौथे. 5. Dutiyaduccaritasuttaṃ ५. दुसरे दुच्चरित सुत्त 245. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā duccarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ upavadati; anuvicca viññū garahanti; pāpako kittisaddo abbhuggacchati; saddhammā vuṭṭhāti; asaddhamme patiṭṭhāti. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā duccarite. २४५. "भिक्खूहो, दुराचरणाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत. कोणते पाच? स्वतःच स्वतःला दोष देतो; सुज्ञ लोक चौकशी करून निंदा करतात; अपकीर्ती पसरते; सद्धम्मापासून दूर जातो; असद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित होतो. भिक्खूहो, हे दुराचरणाचे पाच दुष्परिणाम आहेत." ‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā sucarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati; anuvicca viññū pasaṃsanti; kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati; asaddhammā vuṭṭhāti; saddhamme patiṭṭhāti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā sucarite’’ti. Pañcamaṃ. "भिक्खूहो, सदाचरणाचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? स्वतः स्वतःला दोष देत नाही; सुज्ञ लोक चौकशी करून स्तुती करतात; चांगली कीर्ती पसरते; असद्धम्मापासून दूर होतो; सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित होतो. भिक्खूहो, हे सदाचरणाचे पाच फायदे आहेत." पाचवे. 6. Dutiyakāyaduccaritasuttaṃ ६. दुसरे कायदुच्चरित सुत्त 246. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā kāyaduccarite…pe… ānisaṃsā kāyasucarite…pe…. Chaṭṭhaṃ. २४६. "भिक्खूहो, शारीरिक दुराचरणाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत... शारीरिक सदाचरणाचे हे पाच फायदे आहेत... सहावे. 7. Dutiyavacīduccaritasuttaṃ ७. दुसरे वचीदुच्चरित सुत्त 247. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā vacīduccarite…pe… ānisaṃsā vacīsucarite…pe…. Sattamaṃ. २४७. "भिक्खूहो, वाचिक दुराचरणाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत... वाचिक सदाचरणाचे हे पाच फायदे आहेत... सातवे. 8. Dutiyamanoduccaritasuttaṃ ८. दुसरे मनोदुच्चरित सुत्त 248. ‘‘Pañcime[Pg.235], bhikkhave, ādīnavā manoduccarite…pe… ānisaṃsā manosucarite. Katame pañca? Attāpi attānaṃ na upavadati; anuvicca viññū pasaṃsanti; kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati; asaddhammā vuṭṭhāti; saddhamme patiṭṭhāti. Ime kho, bhikkhave, pañca ānisaṃsā manosucarite’’ti. Aṭṭhamaṃ. २४८. "भिक्खूहो, मानसिक दुराचरणाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत... मानसिक सदाचरणाचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? स्वतः स्वतःला दोष देत नाही; सुज्ञ लोक चौकशी करून स्तुती करतात; चांगली कीर्ती पसरते; असद्धम्मापासून दूर होतो; सद्धम्मामध्ये प्रतिष्ठित होतो. भिक्खूहो, हे मानसिक सदाचरणाचे पाच फायदे आहेत." आठवे. 9. Sivathikasuttaṃ ९. सिवथिक सुत्त 249. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā sivathikāya. Katame pañca? Asuci, duggandhā, sappaṭibhayā, vāḷānaṃ amanussānaṃ āvāso, bahuno janassa ārodanā – ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā sivathikāya. २४९. "भिक्खूहो, स्मशानाचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत. कोणते पाच? ते अशुद्ध असते, दुर्गंधीयुक्त असते, भयदायक असते, हिंस्र प्राणी व अमानुषांचे निवासस्थान असते आणि अनेक लोकांचे रडण्याचे ठिकाण असते – भिक्खूहो, हे स्मशानाचे पाच दुष्परिणाम आहेत." ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, pañcime ādīnavā sivathikūpame puggale. Katame pañca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo asucinā kāyakammena samannāgato hoti; asucinā vacīkammena samannāgato hoti; asucinā manokammena samannāgato hoti. Idamassa asucitāya vadāmi. Seyyathāpi sā, bhikkhave, sivathikā asuci; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. “भिक्खूंनो, त्याचप्रमाणे स्मशानासारख्या (शिवथिका-समान) व्यक्तीमध्ये हे पाच दोष असतात. कोणते पाच? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अपवित्र कायकर्माने (शारीरिक कर्माने) युक्त असते, अपवित्र वचीकर्माने (वाणीच्या कर्माने) युक्त असते, अपवित्र मनोकर्माने (मानसिक कर्माने) युक्त असते. याला मी त्या व्यक्तीची अपवित्रता म्हणतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे ते स्मशान अपवित्र असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या स्मशानासारखी म्हणतो.” ‘‘Tassa asucinā kāyakammena samannāgatassa, asucinā vacīkammena samannāgatassa, asucinā manokammena samannāgatassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Idamassa duggandhatāya vadāmi. Seyyathāpi sā, bhikkhave, sivathikā duggandhā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. “त्या अपवित्र कायकर्म, अपवित्र वचीकर्म आणि अपवित्र मनोकर्माने युक्त असलेल्या व्यक्तीची वाईट कीर्ती (अपकीर्ती) पसरते. याला मी त्या व्यक्तीची दुर्गंधी म्हणतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे ते स्मशान दुर्गंधीयुक्त असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या स्मशानासारखी म्हणतो.” ‘‘Tamenaṃ asucinā kāyakammena samannāgataṃ, asucinā vacīkammena samannāgataṃ, asucinā manokammena samannāgataṃ pesalā sabrahmacārī ārakā parivajjanti. Idamassa sappaṭibhayasmiṃ vadāmi. Seyyathāpi sā, bhikkhave, sivathikā sappaṭibhayā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. “त्या अपवित्र कायकर्म, अपवित्र वचीकर्म आणि अपवित्र मनोकर्माने युक्त असलेल्या व्यक्तीला शीलवान सब्रह्मचारी (सहभिक्खू) दुरूनच वर्ज्य करतात (टाळतात). याला मी त्या व्यक्तीचे भयदायक असणे म्हणतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे ते स्मशान भयदायक असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या स्मशानासारखी म्हणतो.” ‘‘So asucinā kāyakammena samannāgato, asucinā vacīkammena samannāgato, asucinā manokammena samannāgato sabhāgehi puggalehi saddhiṃ saṃvasati. Idamassa vāḷāvāsasmiṃ vadāmi. Seyyathāpi sā[Pg.236], bhikkhave, sivathikā vāḷānaṃ amanussānaṃ āvāso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. “ती अपवित्र कायकर्म, अपवित्र वचीकर्म आणि अपवित्र मनोकर्माने युक्त असलेली व्यक्ती आपल्यासारख्याच (अपवित्र) लोकांसोबत राहते. याला मी त्या व्यक्तीचे हिंस्र अमानुषांचे निवासस्थान असणे म्हणतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे ते स्मशान हिंस्र अमानुषांचे (यक्ष-राक्षसांचे) निवासस्थान असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या स्मशानासारखी म्हणतो.” ‘‘Tamenaṃ asucinā kāyakammena samannāgataṃ, asucinā vacīkammena samannāgataṃ, asucinā manokammena samannāgataṃ pesalā sabrahmacārī disvā khīyadhammaṃ āpajjanti – ‘aho vata no dukkhaṃ ye mayaṃ evarūpehi puggalehi saddhiṃ saṃvasāmā’ti! Idamassa ārodanāya vadāmi. Seyyathāpi sā, bhikkhave, sivathikā bahuno janassa ārodanā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā sivathikūpame puggale’’ti. Navamaṃ. “त्या अपवित्र कायकर्म, अपवित्र वचीकर्म आणि अपवित्र मनोकर्माने युक्त असलेल्या व्यक्तीला पाहून शीलवान सब्रह्मचारी खेद व्यक्त करतात की— ‘अरेरे! आम्हांला किती दुःख आहे की आम्ही अशा प्रकारच्या व्यक्तींसोबत राहत आहोत!’ याला मी त्या व्यक्तीचे रडण्याचे ठिकाण म्हणतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे ते स्मशान अनेक लोकांचे रडण्याचे ठिकाण असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या स्मशानासारखी म्हणतो. भिक्खूंनो, स्मशानासारख्या व्यक्तीमध्ये हे पाच दोष असतात.” नववे (सुत्त समाप्त). 10. Puggalappasādasuttaṃ १०. पुग्गलप्पसाद सुत्त (व्यक्तीवरील श्रद्धेचे सुत्त) 250. ‘‘Pañcime, bhikkhave, ādīnavā puggalappasāde. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale puggalo abhippasanno hoti, so tathārūpaṃ āpattiṃ āpanno hoti yathārūpāya āpattiyā saṅgho ukkhipati. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo piyo manāpo so saṅghena ukkhitto’ti. Bhikkhūsu appasādabahulo hoti. Bhikkhūsu appasādabahulo samāno aññe bhikkhū na bhajati. Aññe bhikkhū abhajanto saddhammaṃ na suṇāti. Saddhammaṃ asuṇanto saddhammā parihāyati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo ādīnavo puggalappasāde. २५०. “भिक्खूंनो, एखाद्या व्यक्तीवर अतिशय श्रद्धा ठेवण्यात (किंवा प्रसन्न असण्यात) हे पाच दोष आहेत. कोणते पाच? भिक्खूंनो, ज्या व्यक्तीवर एखादी व्यक्ती अतिशय श्रद्धा ठेवते, ती (श्रद्धेय) व्यक्ती अशा प्रकारच्या आपत्तीला (नियमाच्या उल्लंघनाला) प्राप्त होते, ज्या आपत्तीमुळे संघ तिला निलंबित (बहिष्कृत) करतो. तेव्हा त्या श्रद्धा ठेवणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात असा विचार येतो— ‘माझी जी प्रिय व आवडती व्यक्ती होती, तिला संघाने निलंबित केले आहे.’ यामुळे तो भिक्खूंविषयी अत्यंत अप्रसन्न (अश्रद्धाळू) होतो. भिक्खूंविषयी अप्रसन्न झाल्यामुळे तो इतर भिक्खूंची संगत धरत नाही. इतर भिक्खूंची संगत न धरल्यामुळे तो सद्धम्म ऐकत नाही. सद्धम्म न ऐकल्यामुळे तो सद्धम्मापासून भ्रष्ट होतो (त्याची हानी होते). भिक्खूंनो, एखाद्या व्यक्तीवर श्रद्धा ठेवण्यातील हा पहिला दोष आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ puggale puggalo abhippasanno hoti, so tathārūpaṃ āpattiṃ āpanno hoti yathārūpāya āpattiyā saṅgho ante nisīdāpeti. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo piyo manāpo so saṅghena ante nisīdāpito’ti. Bhikkhūsu appasādabahulo hoti. Bhikkhūsu appasādabahulo samāno aññe bhikkhū na bhajati. Aññe bhikkhū abhajanto saddhammaṃ na suṇāti. Saddhammaṃ asuṇanto saddhammā parihāyati. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo ādīnavo puggalappasāde. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूंनो, ज्या व्यक्तीवर एखादी व्यक्ती अतिशय श्रद्धा ठेवते, ती व्यक्ती अशा प्रकारच्या आपत्तीला प्राप्त होते, ज्या आपत्तीमुळे संघ तिला सर्वात शेवटी (आसनाच्या शेवटी) बसवतो. तेव्हा त्या श्रद्धा ठेवणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात असा विचार येतो— ‘माझी जी प्रिय व आवडती व्यक्ती होती, तिला संघाने सर्वात शेवटी बसवले आहे.’ यामुळे तो भिक्खूंविषयी अत्यंत अप्रसन्न होतो. भिक्खूंविषयी अप्रसन्न झाल्यामुळे तो इतर भिक्खूंची संगत धरत नाही. इतर भिक्खूंची संगत न धरल्यामुळे तो सद्धम्म ऐकत नाही. सद्धम्म न ऐकल्यामुळे तो सद्धम्मापासून भ्रष्ट होतो. भिक्खूंनो, एखाद्या व्यक्तीवर श्रद्धा ठेवण्यातील हा दुसरा दोष आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ puggale puggalo abhippasanno hoti, so disāpakkanto hoti…pe… so vibbhanto hoti…pe… so [Pg.237] kālaṅkato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo piyo manāpo so kālaṅkato’ti. Aññe bhikkhū na bhajati. Aññe bhikkhū abhajanto saddhammaṃ na suṇāti. Saddhammaṃ asuṇanto saddhammā parihāyati. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo ādīnavo puggalappasāde. Ime kho, bhikkhave, pañca ādīnavā puggalappasāde’’ti. Dasamaṃ. “पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूंनो, ज्या व्यक्तीवर एखादी व्यक्ती अतिशय श्रद्धा ठेवते, ती व्यक्ती दुसऱ्या दिशेला निघून जाते... किंवा ती गृहस्थधर्मात परतते (चीवर सोडते)... किंवा ती मृत पावते. तेव्हा त्या श्रद्धा ठेवणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात असा विचार येतो— ‘माझी जी प्रिय व आवडती व्यक्ती होती, ती मृत पावली आहे.’ यामुळे तो इतर भिक्खूंची संगत धरत नाही. इतर भिक्खूंची संगत न धरल्यामुळे तो सद्धम्म ऐकत नाही. सद्धम्म न ऐकल्यामुळे तो सद्धम्मापासून भ्रष्ट होतो. भिक्खूंनो, एखाद्या व्यक्तीवर श्रद्धा ठेवण्यातील हा पाचवा दोष आहे. भिक्खूंनो, एखाद्या व्यक्तीवर श्रद्धा ठेवण्यात हे पाच दोष आहेत.” दहावे (सुत्त समाप्त). Duccaritavaggo pañcamo. दुच्चरित वर्ग पाचवा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ; Catūhi pare dve sivathikā, puggalappasādena cāti. दुच्चरित, कायदुच्चरित, वचीदुच्चरित, मनोदुच्चरित; या चार सुत्तांनंतर इतर चार सुत्ते, दोन स्मशान (शिवथिका) सुत्ते आणि व्यक्तीवरील श्रद्धा (पुग्गलप्पसाद) सुत्त. Pañcamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ. पाचवे पन्नासक (पण्णासक) समाप्त. (26) 6. Upasampadāvaggo (२६) ६. उपसंपदा वर्ग 1. Upasampādetabbasuttaṃ १. उपसंपादेतब्ब सुत्त (उपसंपदा देण्याविषयीचे सुत्त) 251. ‘‘Pañcahi[Pg.238], bhikkhave, dhammehi samannāgatena bhikkhunā upasampādetabbaṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhena sīlakkhandhena samannāgato hoti; asekhena samādhikkhandhena samannāgato hoti; asekhena paññākkhandhena samannāgato hoti; asekhena vimuttikkhandhena samannāgato hoti; asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatena bhikkhunā upasampādetabba’’nti. Paṭhamaṃ. २५१. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूने उपसंपदा दिली पाहिजे. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू अशैक्ष (अर्हत) शीलस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष समाधिस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष प्रज्ञास्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष विमुक्तिस्कंधाने युक्त असतो, आणि अशैक्ष विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाने युक्त असतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूने उपसंपदा दिली पाहिजे.” पहिले (सुत्त समाप्त). 2. Nissayasuttaṃ २. निस्सय सुत्त (आश्रय देण्याविषयीचे सुत्त) 252. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatena bhikkhunā nissayo dātabbo. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhena sīlakkhandhena samannāgato hoti…pe… asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi…pe… nissayo dātabbo’’ti. Dutiyaṃ. २५२. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूने (नव्या भिक्खूला) आश्रय (निस्सय) दिला पाहिजे. कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू अशैक्ष शीलस्कंधाने युक्त असतो... अशैक्ष विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाने युक्त असतो. या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूने आश्रय दिला पाहिजे.” दुसरे (सुत्त समाप्त). 3. Sāmaṇerasuttaṃ ३. सामणेर सुत्त 253. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatena bhikkhunā sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu asekhena sīlakkhandhena samannāgato hoti; asekhena samādhikkhandhena… asekhena paññākkhandhena… asekhena vimuttikkhandhena… asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatena bhikkhunā sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo’’ti. Tatiyaṃ. २५३. “भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूने सामणेराकडून सेवा करून घेतली पाहिजे (किंवा सामणेराला जवळ बाळगले पाहिजे). कोणत्या पाच गुणांनी? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू अशैक्ष शीलस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष समाधिस्कंधाने... अशैक्ष प्रज्ञास्कंधाने... अशैक्ष विमुक्तिस्कंधाने... अशैक्ष विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाने युक्त असतो. भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूने सामणेराकडून सेवा करून घेतली पाहिजे.” तिसरे (सुत्त समाप्त). 4. Pañcamacchariyasuttaṃ ४. पंचमच्छरिय सुत्त (पाच प्रकारच्या मत्सरांचे सुत्त) 254. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, macchariyāni. Katamāni pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca macchariyāni. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ macchariyānaṃ etaṃ paṭikuṭṭhaṃ, yadidaṃ dhammamacchariya’’nti. Catutthaṃ. २५४. "भिक्खूंनो, ही पाच प्रकारची कृपणता (मच्छरिय) आहे. कोणती पाच? विहाराविषयी कृपणता (आवासमच्छरिय), कुळाविषयी कृपणता (कुलमच्छरिय), लाभाविषयी कृपणता (लाभमच्छरिय), कीर्तीविषयी कृपणता (वर्णमच्छरिय) आणि धम्माविषयी कृपणता (धम्ममच्छरिय) – भिक्खूंनो, ही पाच प्रकारची कृपणता आहे. भिक्खूंनो, या पाच प्रकारच्या कृपणतेमध्ये जी धम्माविषयी कृपणता आहे, ती सर्वात निकृष्ट आहे." चौथे. 5. Macchariyappahānasuttaṃ ५. मच्छरियप्पहाण सुत्त (कृपणता त्याग सूत्र) 255. ‘‘Pañcannaṃ[Pg.239], bhikkhave, macchariyānaṃ pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Katamesaṃ pañcannaṃ? Āvāsamacchariyassa pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati; kulamacchariyassa…pe… lābhamacchariyassa… vaṇṇamacchariyassa… dhammamacchariyassa pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ macchariyānaṃ pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussatī’’ti. Pañcamaṃ. २५५. "भिक्खूंनो, पाच प्रकारच्या कृपणतेचा (मच्छरियाचा) त्याग करण्यासाठी आणि समूळ उच्चाटन करण्यासाठी ब्रह्मचर्य पाळले जाते. कोणत्या पाच? विहाराविषयीच्या कृपणतेचा त्याग करण्यासाठी आणि समूळ उच्चाटन करण्यासाठी ब्रह्मचर्य पाळले जाते; कुळाविषयीच्या कृपणतेचा... पे... लाभाविषयीच्या कृपणतेचा... कीर्तीविषयीच्या कृपणतेचा... धम्माविषयीच्या कृपणतेचा त्याग करण्यासाठी आणि समूळ उच्चाटन करण्यासाठी ब्रह्मचर्य पाळले जाते. भिक्खूंनो, या पाच प्रकारच्या कृपणतेचा त्याग करण्यासाठी आणि समूळ उच्चाटन करण्यासाठीच ब्रह्मचर्य पाळले जाते." पाचवे. 6. Paṭhamajhānasuttaṃ ६. पठमझान सुत्त (प्रथम ध्यान सूत्र) 256. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. २५६. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग केल्याशिवाय मनुष्य प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास असमर्थ ठरतो. कोणत्या पाच? विहाराविषयी कृपणता, कुळाविषयी कृपणता, लाभाविषयी कृपणता, कीर्तीविषयी कृपणता आणि धम्माविषयी कृपणता – भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग केल्याशिवाय प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास कोणीही असमर्थ ठरतो." ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitu’’nti. Chaṭṭhaṃ. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग करून मनुष्य प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास समर्थ ठरतो. कोणत्या पाच? विहाराविषयी कृपणता, कुळाविषयी कृपणता, लाभाविषयी कृपणता, कीर्तीविषयी कृपणता आणि धम्माविषयी कृपणता – भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग करून मनुष्य प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास समर्थ ठरतो." सहावे. 7-13. Dutiyajhānasuttādisattakaṃ ७-१३. दुतियझान सुत्त आदि सप्तक (द्वितीय ध्यान आदि सात सूत्रे) 257-263. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo dutiyaṃ jhānaṃ…pe… abhabbo tatiyaṃ jhānaṃ… abhabbo catutthaṃ jhānaṃ… abhabbo sotāpattiphalaṃ… abhabbo sakadāgāmiphalaṃ… abhabbo anāgāmiphalaṃ… abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. २५७-२६३. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग केल्याशिवाय मनुष्य द्वितीय ध्यानात... पे... तृतीय ध्यानात... चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास असमर्थ ठरतो... तसेच सोतापत्तिफळ... सकदागामिफळ... अनागामिफळ... आणि अरहंतफळ साक्षात करण्यास असमर्थ ठरतो. कोणत्या पाच? विहाराविषयी कृपणता, कुळाविषयी कृपणता, लाभाविषयी कृपणता, कीर्तीविषयी कृपणता आणि धम्माविषयी कृपणता – भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग केल्याशिवाय मनुष्य अरहंतफळ साक्षात करण्यास असमर्थ ठरतो." ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo dutiyaṃ jhānaṃ…pe… bhabbo tatiyaṃ jhānaṃ… bhabbo catutthaṃ jhānaṃ… bhabbo sotāpattiphalaṃ… bhabbo sakadāgāmiphalaṃ… bhabbo anāgāmiphalaṃ… bhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātu’’nti. Terasamaṃ. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग करून मनुष्य द्वितीय ध्यानात... पे... तृतीय ध्यानात... चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास समर्थ ठरतो... तसेच सोतापत्तिफळ... सकदागामिफळ... अनागामिफळ... आणि अरहंतफळ साक्षात करण्यास समर्थ ठरतो. कोणत्या पाच? विहाराविषयी कृपणता, कुळाविषयी कृपणता, लाभाविषयी कृपणता, कीर्तीविषयी कृपणता आणि धम्माविषयी कृपणता – भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग करून मनुष्य अरहंतफळ साक्षात करण्यास समर्थ ठरतो." तेरावे. 14. Aparapaṭhamajhānasuttaṃ १४. अपरपठमझान सुत्त (दुसरे प्रथम ध्यान सूत्र) 264. ‘‘Pañcime[Pg.240], bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, akataññutaṃ akataveditaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. २६४. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग केल्याशिवाय मनुष्य प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास असमर्थ ठरतो. कोणत्या पाच? विहाराविषयी कृपणता, कुळाविषयी कृपणता, लाभाविषयी कृपणता, कीर्तीविषयी कृपणता आणि कृतघ्नता व उपकाराची जाणीव न ठेवणे (अकृतज्ञता व अकृतवेदिता) – भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग केल्याशिवाय मनुष्य प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास असमर्थ ठरतो." ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, akataññutaṃ akataveditaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitu’’nti. Cuddasamaṃ. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग करून मनुष्य प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास समर्थ ठरतो. कोणत्या पाच? विहाराविषयी कृपणता, कुळाविषयी कृपणता, लाभाविषयी कृपणता, कीर्तीविषयी कृपणता आणि कृतघ्नता व उपकाराची जाणीव न ठेवणे (अकृतज्ञता व अकृतवेदिता) – भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग करून मनुष्य प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास समर्थ ठरतो." चौदावे. 15-21. Aparadutiyajhānasuttādisattakaṃ १५-२१. अपरदुतियझान सुत्त आदि सप्तक (दुसरे द्वितीय ध्यान आदि सात सूत्रे) 265-271. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ… sotāpattiphalaṃ… sakadāgāmiphalaṃ… anāgāmiphalaṃ… arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, akataññutaṃ akataveditaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. २६५-२७१. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग केल्याशिवाय मनुष्य द्वितीय ध्यानात... पे... तृतीय ध्यानात... चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास असमर्थ ठरतो... तसेच सोतापत्तिफळ... सकदागामिफळ... अनागामिफळ... आणि अरहंतफळ साक्षात करण्यास असमर्थ ठरतो. कोणत्या पाच? विहाराविषयी कृपणता, कुळाविषयी कृपणता, लाभाविषयी कृपणता, कीर्तीविषयी कृपणता आणि कृतघ्नता व उपकाराची जाणीव न ठेवणे (अकृतज्ञता व अकृतवेदिता) – भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग केल्याशिवाय मनुष्य अरहंतफळ साक्षात करण्यास असमर्थ ठरतो." ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ… sotāpattiphalaṃ… sakadāgāmiphalaṃ… anāgāmiphalaṃ… arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, akataññutaṃ akataveditaṃ – ime kho, bhikkhave, pañca dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātu’’nti. Ekavīsatimaṃ. "भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग करून मनुष्य द्वितीय ध्यानात... पे... तृतीय ध्यानात... चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास समर्थ ठरतो... तसेच सोतापत्तिफळ... सकदागामिफळ... अनागामिफळ... आणि अरहंतफळ साक्षात करण्यास समर्थ ठरतो. कोणत्या पाच? विहाराविषयी कृपणता, कुळाविषयी कृपणता, लाभाविषयी कृपणता, कीर्तीविषयी कृपणता आणि कृतघ्नता व उपकाराची जाणीव न ठेवणे (अकृतज्ञता व अकृतवेदिता) – भिक्खूंनो, या पाच गोष्टींचा त्याग करून मनुष्य अरहंतफळ साक्षात करण्यास समर्थ ठरतो." एकविसावे. Upasampadāvaggo chaṭṭho. सहावा उपसंपदा वर्ग समाप्त. 1. Sammutipeyyālaṃ १. सम्मुतिपेय्यालं (संमती पुनरावृत्ती मालिका) 1. Bhattuddesakasuttaṃ १. भत्तुद्देसक सुत्त (भोजन वाटप अधिकारी सूत्र) 272. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhattuddesako na sammannitabbo. Katamehi pañcahi? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ [Pg.241] gacchati, bhayāgatiṃ gacchati, uddiṭṭhānuddiṭṭhaṃ na jānāti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhattuddesako na sammannitabbo. २७२. "भिक्खूंनो, पाच दुर्गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला भोजन वाटप अधिकारी (भत्तुद्देसक) म्हणून नियुक्त करू नये. कोणत्या पाच? तो छंदागतीला (आसक्तीमुळे चुकीच्या मार्गाला) जातो, दोषागतीला (द्वेषामुळे चुकीच्या मार्गाला) जातो, मोहागतीला (मोहामुळे चुकीच्या मार्गाला) जातो, भयागतीला (भयामुळे चुकीच्या मार्गाला) जातो, आणि कोणते भोजन वाटप केले आहे व कोणते नाही हे त्याला समजत नाही – भिक्खूंनो, या पाच दुर्गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला भोजन वाटप अधिकारी म्हणून नियुक्त करू नये." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhattuddesako sammannitabbo. Katamehi pañcahi? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, uddiṭṭhānuddiṭṭhaṃ jānāti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhattuddesako sammannitabboti. "भिक्खूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला भोजन वाटप अधिकारी (भत्तुद्देसक) म्हणून नियुक्त करावे. कोणत्या पाच? तो छंदागतीला (आसक्तीमुळे चुकीच्या मार्गाला) जात नाही, दोषागतीला (द्वेषामुळे चुकीच्या मार्गाला) जात नाही, मोहागतीला (मोहामुळे चुकीच्या मार्गाला) जात नाही, भयागतीला (भयामुळे चुकीच्या मार्गाला) जात नाही, आणि कोणते भोजन वाटप केले आहे व कोणते नाही हे त्याला समजते – भिक्खूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला भोजन वाटप अधिकारी म्हणून नियुक्त करावे." ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhattuddesako sammato na pesetabbo…pe… sammato pesetabbo… bālo veditabbo… paṇḍito veditabbo… khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati… akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati… yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye… yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, uddiṭṭhānuddiṭṭhaṃ jānāti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhattuddesako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Paṭhamaṃ. “भिक्खून्महो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भोजन-नियोजक (भत्तुद्देसक) भिक्खूची नियुक्ती केली असली तरी त्याला पाठवू नये... पे... नियुक्त केले असल्यास पाठवावे... त्याला अज्ञानी समजावे... त्याला बुद्धिमान समजावे... तो स्वतःला क्षत आणि उपहत करतो... तो स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवतो... त्याला उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकले जाते... त्याला उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात ठेवले जाते. कोणते पाच गुण? तो छंदागतीला जात नाही, दोषागतीला जात नाही, मोहागतीला जात नाही, भयागतीला जात नाही, आणि कोणते भोजन नियोजित केले आहे व कोणते नियोजित केले नाही हे तो जाणतो. भिक्खून्महो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भोजन-नियोजक उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो.” पहिले. 2-14. Senāsanapaññāpakasuttāditerasakaṃ २-१४. सेनासन-प्रज्ञापक (आवास-नियोजक) सूत्रादी तेरा सूत्रांचा समूह. 273-285. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato senāsanapaññāpako na sammannitabbo…pe… paññattāpaññattaṃ na jānāti…pe… senāsanapaññāpako sammannitabbo…pe… paññattāpaññattaṃ jānāti…pe…. २७३-२८५. “भिक्खून्महो, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला आवास-नियोजक (सेनासन-प्रज्ञापक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कोणते आसन/आवास नियोजित केले आहे आणि कोणते नियोजित केले नाही हे तो जाणत नाही... पे... आवास-नियोजक म्हणून नियुक्त करावे... पे... कोणते आसन/आवास नियोजित केले आहे आणि कोणते नियोजित केले नाही हे तो जाणतो... पे...” Senāsanagāhāpako na sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ na jānāti…pe… senāsanagāhāpako sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ jānāti…pe…. “आवास-वाटप करणारा (सेनासन-ग्राहपक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कोणते आवास स्वीकारले गेले आहे आणि कोणते स्वीकारले गेले नाही हे तो जाणत नाही... पे... आवास-वाटप करणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे... कोणते आवास स्वीकारले गेले आहे आणि कोणते स्वीकारले गेले नाही हे तो जाणतो... पे...” Bhaṇḍāgāriko na sammannitabbo…pe… guttāguttaṃ na jānāti… bhaṇḍāgāriko sammannitabbo…pe… guttāguttaṃ jānāti…pe…. “भांडारपाल (भंडागारिक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... काय सुरक्षित आहे आणि काय सुरक्षित नाही हे तो जाणत नाही... भांडारपाल म्हणून नियुक्त करावे... पे... काय सुरक्षित आहे आणि काय सुरक्षित नाही हे तो जाणतो... पे...” Cīvarapaṭiggāhako na sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ na jānāti… cīvarapaṭiggāhako sammannitabbo …pe… gahitāgahitaṃ jānāti…pe…. “चीवर-स्वीकारकर्ता (चीवर-प्रतिग्राहक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कोणते चीवर स्वीकारले गेले आहे आणि कोणते स्वीकारले गेले नाही हे तो जाणत नाही... चीवर-स्वीकारकर्ता म्हणून नियुक्त करावे... पे... कोणते चीवर स्वीकारले गेले आहे आणि कोणते स्वीकारले गेले नाही हे तो जाणतो... पे...” Cīvarabhājako [Pg.242] na sammannitabbo…pe… bhājitābhājitaṃ na jānāti… cīvarabhājako sammannitabbo…pe… bhājitābhājitaṃ jānāti…pe…. “चीवर-वाटप करणारा (चीवर-भाजक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कोणते चीवर वाटप केले गेले आहे आणि कोणते वाटप केले गेले नाही हे तो जाणत नाही... चीवर-वाटप करणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे... कोणते चीवर वाटप केले गेले आहे आणि कोणते वाटप केले गेले नाही हे तो जाणतो... पे...” Yāgubhājako na sammannitabbo…pe… yāgubhājako sammannitabbo…pe…. “कांजी-वाटप करणारा (यागु-भाजक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कांजी-वाटप करणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे...” Phalabhājako na sammannitabbo…pe… phalabhājako sammannitabbo…pe…. “फळ-वाटप करणारा (फल-भाजक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... फळ-वाटप करणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे...” Khajjakabhājako na sammannitabbo…pe… bhājitābhājitaṃ na jānāti… khajjakabhājako sammannitabbo…pe… bhājitābhājitaṃ jānāti…pe…. “खाद्य-वाटप करणारा (खज्जक-भाजक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कोणते खाद्य वाटप केले गेले आहे आणि कोणते वाटप केले गेले नाही हे तो जाणत नाही... खाद्य-वाटप करणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे... कोणते खाद्य वाटप केले गेले आहे आणि कोणते वाटप केले गेले नाही हे तो जाणतो... पे...” Appamattakavissajjako na sammannitabbo…pe… vissajjitāvissajjitaṃ na jānāti… appamattakavissajjako sammannitabbo…pe… vissajjitāvissajjitaṃ jānāti…. “अल्पमूल्य वस्तूंचे वाटप करणारा (अप्पमत्तक-विसर्जक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कोणत्या वस्तूंचे वाटप केले गेले आहे आणि कोणत्या वस्तूंचे वाटप केले गेले नाही हे तो जाणत नाही... अल्पमूल्य वस्तूंचे वाटप करणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे... कोणत्या वस्तूंचे वाटप केले गेले आहे आणि कोणत्या वस्तूंचे वाटप केले गेले नाही हे तो जाणतो...” Sāṭiyaggāhāpako na sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ na jānāti … sāṭiyaggāhāpako sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ jānāti…. “वर्षावास-वस्त्र स्वीकारणारा (साटिय-ग्राहपक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कोणते वस्त्र स्वीकारले गेले आहे आणि कोणते स्वीकारले गेले नाही हे तो जाणत नाही... वर्षावास-वस्त्र स्वीकारणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे... कोणते वस्त्र स्वीकारले गेले आहे आणि कोणते स्वीकारले गेले नाही हे तो जाणतो...” Pattaggāhāpako na sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ na jānāti… pattaggāhāpako sammannitabbo…pe… gahitāgahitaṃ jānāti…. “पात्र स्वीकारणारा (पत्त-ग्राहपक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... कोणते पात्र स्वीकारले गेले आहे आणि कोणते स्वीकारले गेले नाही हे तो जाणत नाही... पात्र स्वीकारणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे... कोणते पात्र स्वीकारले गेले आहे आणि कोणते स्वीकारले गेले नाही हे तो जाणतो...” Ārāmikapesako na sammannitabbo…pe… ārāmikapesako sammannitabbo…pe…. “आराम-सेवकांना कामावर लावणारा (आरामिक-प्रेषक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... आराम-सेवकांना कामावर लावणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे...” Sāmaṇerapesako na sammannitabbo…pe… sāmaṇerapesako sammannitabbo…pe…. “श्रामणेरांना कामावर लावणारा (सामणेर-प्रेषक) म्हणून नियुक्त करू नये... पे... श्रामणेरांना कामावर लावणारा म्हणून नियुक्त करावे... पे...” Sammato na pesetabbo…pe… sammato pesetabbo…pe…. “नियुक्त केले असले तरी त्याला पाठवू नये... पे... नियुक्त केले असल्यास पाठवावे... पे...” Sāmaṇerapesako bālo veditabbo…pe… paṇḍito veditabbo… khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati… akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati… yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye… yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, pesitāpesitaṃ jānāti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato sāmaṇerapesako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Cuddasamaṃ. “श्रामणेरांना कामावर लावणारा अज्ञानी समजावा... पे... बुद्धिमान समजावा... तो स्वतःला क्षत आणि उपहत करतो... तो स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवतो... त्याला उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकले जाते... त्याला उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात ठेवले जाते. कोणते पाच गुण? तो छंदागतीला जात नाही, दोषागतीला जात नाही, मोहागतीला जात नाही, भयागतीला जात नाही, आणि कोणाला कामावर पाठवले आहे व कोणाला पाठवले नाही हे तो जाणतो. भिक्खून्महो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला श्रामणेरांना कामावर लावणारा उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो.” चौदावे. Sammutipeyyālaṃ niṭṭhitaṃ. संमृति-पेय्याल समाप्त. 2. Sikkhāpadapeyyālaṃ २. शिक्षापद-पेय्याल. 1. Bhikkhusuttaṃ १. भिक्खू सूत्र. 286. ‘‘Pañcahi[Pg.243], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, abrahmacārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. २८६. “भिक्खून्महो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकण्यात येतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो प्राणातिपात (जीवहिंसा) करतो, अदत्तादान (चोरी) करतो, अब्रह्मचर्य (अनैतिक आचरण) करतो, मृषावाद (असत्य भाषण) करतो, आणि मद्य, सुरा व मेरय या प्रमाद निर्माण करणाऱ्या मादक द्रव्यांचे सेवन करतो. भिक्खून्महो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकण्यात येतो.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, abrahmacariyā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Paṭhamaṃ. “भिक्खून्महो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो, अदत्तादानापासून अलिप्त राहतो, अब्रह्मचर्यापासून अलिप्त राहतो, मृषावादापासून अलिप्त राहतो, आणि मद्य, सुरा व मेरय या प्रमाद निर्माण करणाऱ्या मादक द्रव्यांच्या सेवनापासून अलिप्त राहतो. भिक्खून्महो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो.” पहिले. 2-7. Bhikkhunīsuttādichakkaṃ २-७. भिक्खुनी सूत्रादी सहा सूत्रांचा समूह. 287-292. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā bhikkhunī…pe… sikkhamānā… sāmaṇero… sāmaṇerī… upāsako… upāsikā yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātinī hoti, adinnādāyinī hoti, kāmesumicchācārinī hoti, musāvādinī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyinī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā upāsikā yathābhataṃ nikkhittā evaṃ niraye. २८७-२९२. “भिक्खून्महो, पाच गुणांनी युक्त असलेली भिक्खुनी... पे... सिक्खमाना (शिक्षामान)... श्रामणेर... श्रामणेरी... उपासक... उपासिका उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकली जाते. कोणत्या पाच गुणांनी? ती प्राणातिपात (जीवहिंसा) करते, अदत्तादान (चोरी) करते, कामवासनेमध्ये व्यभिचार करते, मृषावाद (असत्य भाषण) करते, आणि मद्य, सुरा व मेरय या प्रमाद निर्माण करणाऱ्या मादक द्रव्यांचे सेवन करते. भिक्खून्महो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली उपासिका उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकली जाते.” ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatā upāsikā yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭiviratā hoti, adinnādānā paṭiviratā hoti, kāmesumicchācārā paṭiviratā hoti, musāvādā paṭiviratā hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgatā upāsikā yathābhataṃ nikkhittā evaṃ sagge’’ti. Sattamaṃ. “भिक्खून्महो, पाच गुणांनी युक्त असलेली उपासिका उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? ती प्राणातिपातापासून अलिप्त राहते, अदत्तादानापासून अलिप्त राहते, कामवासनेतील व्यभिचारापासून अलिप्त राहते, मृषावादापासून अलिप्त राहते, आणि मद्य, सुरा व मेरय या प्रमाद निर्माण करणाऱ्या मादक द्रव्यांच्या सेवनापासून अलिप्त राहते. भिक्खून्महो, या पाच गुणांनी युक्त असलेली उपासिका उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात स्थापित होते.” सातवे. 8. Ājīvakasuttaṃ ८. आजीवक सूत्र. 293. ‘‘Pañcahi[Pg.244], bhikkhave, dhammehi samannāgato ājīvako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, abrahmacārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato ājīvako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti. Aṭṭhamaṃ. २९३. “भिक्खून्महो, पाच गुणांनी युक्त असलेला आजीवक (दिगंबर संन्यासी) उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकण्यात येतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो प्राणातिपात (जीवहिंसा) करतो, अदत्तादान (चोरी) करतो, अब्रह्मचर्य (अनैतिक आचरण) करतो, मृषावाद (असत्य भाषण) करतो, आणि मद्य, सुरा व मेरय या प्रमाद निर्माण करणाऱ्या मादक द्रव्यांचे सेवन करतो. भिक्खून्महो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला आजीवक उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकण्यात येतो.” आठवे. 9-17. Nigaṇṭhasuttādinavakaṃ ९-१७. निगंठ सूत्रादी नऊ सूत्रांचा समूह. 294-302. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato nigaṇṭho…pe… muṇḍasāvako… jaṭilako… paribbājako… māgaṇḍiko… tedaṇḍiko… āruddhako… gotamako… devadhammiko yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato devadhammiko yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti. Sattarasamaṃ. २९४-३०२. “भिक्खूहो, पाच धर्मांनी युक्त असलेला निगंठ (निर्ग्रंथ)...पे... मुंडसावक (मुंडित-शिष्य)... जटिला (जटाधारी तपस्वी)... परिब्बाजक (परिव्राजक)... मागंडिक... तेदंडिक (त्रिदंडी)... आरुद्धक... गोतमक... देवधम्मिक हा जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणत्या पाच? तो प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा) असतो, अदिन्नादायी (चोरी करणारा) असतो...पे... सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठायी (मद्यपान व प्रमादाचे स्थान असलेल्या अमली पदार्थांचे सेवन करणारा) असतो. भिक्खूहो, खरोखर या पाच धर्मांनी युक्त असलेला देवधम्मिक जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो.” सतरावे. Sikkhāpadapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ. सिक्खापदपेय्यालं (शिक्षापद-पेय्याल) समाप्त झाले. 3. Rāgapeyyālaṃ ३. रागपेय्यालं (राग-पेय्याल) 303. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Asubhasaññā, maraṇasaññā, ādīnavasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti. ३०३. “भिक्खूहो, रागाच्या (आसक्तीच्या) अभिज्ञेसाठी (विशेष ज्ञानासाठी) पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे (पाच गोष्टींचा सराव केला पाहिजे). कोणते पाच? असुभसंज्ञा (अशुभाची भावना), मरणसंज्ञा (मरणाची भावना), आदीनवसंज्ञा (दोषांची भावना), आहारे पटिकूलसंज्ञा (अन्नाविषयी प्रतिकूलतेची भावना) आणि सब्बलोके अनभिरतसंज्ञा (सर्व जगाविषयी अनासक्तीची भावना) - भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे.” 304. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Aniccasaññā, anattasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti. ३०४. “भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे. कोणते पाच? अनिच्चसंज्ञा (अनित्यतेची भावना), अनत्तसंज्ञा (अनात्मतेची भावना), मरणसंज्ञा, आहारे पटिकूलसंज्ञा आणि सब्बलोके अनभिरतसंज्ञा - भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे.” 305. ‘‘Rāgassa[Pg.245], bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti. ३०५. “भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे. कोणते पाच? अनिच्चसंज्ञा, अनिच्चे दुक्खसंज्ञा (अनित्यामध्ये दुःखाची भावना), दुक्खे अनत्तसंज्ञा (दुःखामध्ये अनात्मतेची भावना), पहाणसंज्ञा (त्यागाची भावना) आणि विरागसंज्ञा (विरागाची भावना) - भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे.” 306. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti. ३०६. “भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे. कोणते पाच? सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेचे इंद्रिय), विरियिन्द्रिय (वीर्याचे इंद्रिय), सतिन्द्रिय (स्मृतीचे इंद्रिय), समाधिन्द्रिय (समाधीचे इंद्रिय) आणि पञ्ञिन्द्रिय (प्रज्ञेचे इंद्रिय) - भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे.” 307. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya pañca dhammā bhāvetabbā. Katame pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti. ३०७. “भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे. कोणते पाच? सद्धाबल (श्रद्धेचे बल), विरियबल (वीर्याचे बल), सतिबल (स्मृतीचे बल), समाधिबल (समाधीचे बल) आणि पञ्ञाबल (प्रज्ञेचे बल) - भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे.” 308-1151. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya pañca dhammā bhāvetabbā. Dosassa… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa … madassa… pamādassa abhiññāya… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya pañca dhammā bhāvetabbā. ३०८-११५१. “भिक्खूहो, रागाच्या परिज्ञेसाठी (पूर्ण आकलनासाठी)... परिक्षयासाठी (पूर्ण नाशासाठी)... प्रहाणासाठी (त्यागासाठी)... क्षयासाठी... व्ययासाठी (नाशासाठी)... विरागासाठी... निरोधासाठी... त्यागासाठी... प्रतिनिसर्गासाठी (पूर्णपणे सोडून देण्यासाठी) पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे. द्वेषाच्या... मोहाच्या... क्रोधाच्या... उपनाहाच्या (वैरभावाच्या)... मक्खाच्या (गुणनाशकतेच्या)... पळासाच्या (मत्सराच्या)... इस्सेच्या (असूयेच्या)... मच्छरियाच्या (कंजूषपणाच्या)... मायेच्या (कपटीपणाच्या)... साठेय्याच्या (धूर्ततेच्या)... थंभाच्या (ताठरतेच्या)... सारंभाच्या (उग्रतेच्या)... मानाच्या (अहंकाराच्या)... अतिमानाच्या (अति-अहंकाराच्या)... मदाच्या (गर्वाच्या)... प्रमादाच्या (बेसावधपणाच्या) अभिज्ञेसाठी... परिज्ञेसाठी... परिक्षयासाठी... प्रहाणासाठी... क्षयासाठी... व्ययासाठी... विरागासाठी... निरोधासाठी... त्यागासाठी... प्रतिनिसर्गासाठी पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे.” ‘‘Katame pañca? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – pamādassa, bhikkhave, paṭinissaggāya ime pañca dhammā bhāvetabbā’’ti. “कोणते पाच? सद्धाबल, विरियबल, सतिबल, समाधिबल आणि पञ्ञाबल - भिक्खूहो, प्रमादाच्या प्रतिनिसर्गासाठी या पाच धर्मांची भावना केली पाहिजे.” Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ. रागपेय्यालं समाप्त झाले. Tassuddānaṃ – त्याचे उद्दान (अनुक्रमणिका) – Abhiññāya pariññāya parikkhayāya,Pahānāya khayāya vayena ca; Virāganirodhā cāgañca,Paṭinissaggo ime dasāti. अभिज्ञेसाठी, परिज्ञेसाठी, परिक्षयासाठी, प्रहाणासाठी, क्षयासाठी आणि व्ययासाठी; विरागासाठी, निरोधासाठी, त्यागासाठी आणि प्रतिनिसर्गासाठी - हे दहा (सुत्त) आहेत. Pañcakanipāto niṭṭhito. पंचकनिपात समाप्त झाला. Tatridaṃ vagguddānaṃ – त्यातील वर्गांचे उद्दान (अनुक्रमणिका) खालीलप्रमाणे आहे – Sekhabalaṃ [Pg.246] balañceva, pañcaṅgikañca sumanaṃ; Muṇḍanīvaraṇañca saññañca, yodhājīvañca aṭṭhamaṃ; Theraṃ kakudhaphāsuñca, andhakavindadvādasaṃ; Gilānarājatikaṇḍaṃ, saddhammāghātupāsakaṃ; Araññabrāhmaṇañceva, kimilakkosakaṃ tathā; Dīghācārāvāsikañca, duccaritūpasampadanti. सेखबल वर्ग, बल वर्ग, पंचंगिक वर्ग, सुमन वर्ग, मुंड वर्ग, नीवरण वर्ग, संज्ञा वर्ग, आठवा योधानीव वर्ग; थेर वर्ग, ककुध वर्ग, फासुविहार वर्ग, बारावा अंधकविंद वर्ग; गिलान वर्ग, राज वर्ग, तिकंटक वर्ग, सद्धम्म वर्ग, आघात वर्ग, उपासक वर्ग; अरण्य वर्ग, ब्राह्मण वर्ग, तसेच किमिल वर्ग, अक्कोसक वर्ग; दीघचारिक वर्ग, आवासिक वर्ग, दुच्चरित वर्ग आणि उपसंपदा वर्ग. Pañcakanipātapāḷi niṭṭhitā. पंचकनिपातपाळि समाप्त झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |