Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Aṅguttaranikāyo

อังคุตตรนิกาย

Chakkanipātapāḷi

ฉักกนิบาต

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. Āhuneyyavaggo

๑. อาหุเนยยวรรค

1. Paṭhamaāhuneyyasuttaṃ

๑. ปฐมอาหุเนยยสูตร

1. Evaṃ [Pg.247] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi chahi ? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Ghānena gandhaṃ ghāyitvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Jivhāya rasaṃ sāyitvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Manasā dhammaṃ viññā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เห็นรูปทางตาแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขาอยู่ มีสติสัมปชัญญะ ๒. ฟังเสียงทางหูแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขาอยู่ มีสติสัมปชัญญะ ๓. ดมกลิ่นทางจมูกแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขาอยู่ มีสติสัมปชัญญะ ๔. ลิ้มรสทางลิ้นแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขาอยู่ มีสติสัมปชัญญะ ๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกายแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขาอยู่ มีสติสัมปชัญญะ ๖. รู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขาอยู่ มีสติสัมปชัญญะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก”

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Paṭhamaṃ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล จบปฐมอาหุเนยยสูตรที่ ๑

2. Dutiyaāhuneyyasuttaṃ

๒. ทุติยอาหุเนยยสูตร

2. ‘‘Chahi[Pg.248], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi chahi ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

๒. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา กำแพง และภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ เหาะไปในอากาศเหมือนนกมีปีกก็ได้ ลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากด้วยฝ่ามือก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปถึงพรหมโลกก็ได้

‘‘Dibbāya, sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti – dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike ca.

๒. มีหูทิพย์บริสุทธิ์เกินหูมนุษย์ธรรมดา ย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้

‘‘Parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti. Sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ…pe… sadosaṃ vā cittaṃ… vītadosaṃ vā cittaṃ… samohaṃ vā cittaṃ… vītamohaṃ vā cittaṃ… saṃkhittaṃ vā cittaṃ… vikkhittaṃ vā cittaṃ… mahaggataṃ vā cittaṃ… amahaggataṃ vā cittaṃ… sauttaraṃ vā cittaṃ… anuttaraṃ vā cittaṃ… samāhitaṃ vā cittaṃ… asamāhitaṃ vā cittaṃ… vimuttaṃ vā cittaṃ… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānāti.

๓. กำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นและบุคคลอื่นได้ด้วยใจของตน คือ จิตมีราคะ ก็รู้ว่า ‘จิตมีราคะ’ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ว่า ‘จิตปราศจากราคะ’ จิตมีโทสะ ...ฯลฯ... จิตมีโมหะ ... จิตปราศจากโมหะ ... จิตหดหู่ ... จิตฟุ้งซ่าน ... จิตเป็นมหัคคตะ ... จิตไม่เป็นมหัคคตะ ... จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า ... จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ... จิตเป็นสมาธิ ... จิตไม่เป็นสมาธิ ... จิตหลุดพ้น ... หรือจิตยังไม่หลุดพ้น ก็รู้ว่า ‘จิตยังไม่หลุดพ้น’

‘‘Anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe…. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

๔. ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ...ฯลฯ... ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวได้

‘‘Dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ [Pg.249] vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.

๕. มีตาทิพย์บริสุทธิ์เกินตามนุษย์ธรรมดา ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี และย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘หมู่สัตว์ผู้เจริญเหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายแล้วได้ไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนหมู่สัตว์ผู้เจริญเหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต และมโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายแล้วได้ไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์’ ด้วยประการฉะนี้ ท่านย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี และย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมด้วยตาทิพย์ที่บริสุทธิ์เกินตามนุษย์ธรรมดา

‘‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.

๖. ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน

‘‘Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Dutiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก” จบทุติยอาหุเนยยสูตรที่ ๒

3. Indriyasuttaṃ

๓. อินทริยสูตร

3. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi chahi? Saddhindriyena, vīriyindriyena, satindriyena, samādhindriyena, paññindriyena, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Tatiyaṃ.

๓. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ประกอบด้วยสัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ และทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก

4. Balasuttaṃ

๔. พลสูตร

4. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi chahi? Saddhābalena, vīriyabalena, satibalena, samādhibalena, paññābalena, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Catutthaṃ.

๔. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ประกอบด้วยสัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ และทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก

5. Paṭhamaājānīyasuttaṃ

๕. ปฐมอาชานียสูตร

5. ‘‘Chahi[Pg.250], bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati.

๕. ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการ ย่อมเป็นม้าที่พระราชาทรงใช้ได้ เป็นราชพาหนะ และนับว่าเป็นองค์ประกอบของพระราชา

‘‘Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ, vaṇṇasampanno ca hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati.

องค์ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชาในโลกนี้ เป็นสัตว์อดทนต่อรูป อดทนต่อเสียง อดทนต่อกลิ่น อดทนต่อรส อดทนต่อโผฏฐัพพะ และเป็นสัตว์สมบูรณ์ด้วยวรรณะ ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นม้าที่พระราชาทรงใช้ได้ เป็นราชพาหนะ และนับว่าเป็นองค์ประกอบของพระราชา

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ, khamo dhammānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้อดทนต่อรูป อดทนต่อเสียง อดทนต่อกลิ่น อดทนต่อรส อดทนต่อโผฏฐัพพะ อดทนต่อธรรมารมณ์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก

6. Dutiyaājānīyasuttaṃ

๖. ทุติยอาชานียสูตร

6. ‘‘Chahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ, balasampanno ca hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati.

๖. ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการ ย่อมเป็นม้าที่พระราชาทรงใช้ได้ เป็นราชพาหนะ และนับว่าเป็นองค์ประกอบของพระราชา องค์ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชาในโลกนี้ เป็นสัตว์อดทนต่อรูป อดทนต่อเสียง อดทนต่อกลิ่น อดทนต่อรส อดทนต่อโผฏฐัพพะ และเป็นสัตว์สมบูรณ์ด้วยกำลัง ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นม้าที่พระราชาทรงใช้ได้ เป็นราชพาหนะ และนับว่าเป็นองค์ประกอบของพระราชา

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ …pe… khamo dhammānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้อดทนต่อรูป ...ฯลฯ... อดทนต่อธรรมารมณ์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก

7. Tatiyaājānīyasuttaṃ

๗. ตติยอาชานียสูตร

7. ‘‘Chahi[Pg.251], bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo khamo hoti rūpānaṃ, khamo saddānaṃ, khamo gandhānaṃ, khamo rasānaṃ, khamo phoṭṭhabbānaṃ, javasampanno ca hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅgantveva saṅkhaṃ gacchati.

๗. ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการ ย่อมเป็นม้าที่พระราชาทรงใช้ได้ เป็นราชพาหนะ และนับว่าเป็นองค์ประกอบของพระราชา องค์ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชาในโลกนี้ เป็นสัตว์อดทนต่อรูป อดทนต่อเสียง อดทนต่อกลิ่น อดทนต่อรส อดทนต่อโผฏฐัพพะ และเป็นสัตว์สมบูรณ์ด้วยความเร็ว ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวเจริญของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นม้าที่พระราชาทรงใช้ได้ เป็นราชพาหนะ และนับว่าเป็นองค์ประกอบของพระราชา

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti rūpānaṃ…pe… khamo dhammānaṃ. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Sattamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้อดทนต่อรูป ...ฯลฯ... อดทนต่อธรรมารมณ์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก

8. Anuttariyasuttaṃ

๘. อนุตตริยสูตร

8. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, anuttariyāni. Katamāni cha? Dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyaṃ – imāni kho, bhikkhave, cha anuttariyānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๘. ภิกษุทั้งหลาย ภาวะอันยอดเยี่ยม ๖ ประการนี้ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ การเห็นอันยอดเยี่ยม การฟังอันยอดเยี่ยม การได้อันยอดเยี่ยม การศึกษาอันยอดเยี่ยม การบำรุงอันยอดเยี่ยม การระลึกอันยอดเยี่ยม ภิกษุทั้งหลาย ภาวะอันยอดเยี่ยม ๖ ประการนี้แล

9. Anussatiṭṭhānasuttaṃ

๙. อนุสสติฏฐานสูตร

9. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, anussatiṭṭhānāni. Katamāni cha? Buddhānussati, dhammānussati, saṅghānussati, sīlānussati, cāgānussati, devatānussati – imāni kho, bhikkhave, cha anussatiṭṭhānānī’’ti. Navamaṃ.

๙. ภิกษุทั้งหลาย อนุสสติฏฐาน (เหตุแห่งการระลึก) ๖ ประการนี้ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ พุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ สังฆานุสสติ สีลานุสสติ จาคานุสสติ เทวตานุสสติ ภิกษุทั้งหลาย อนุสสติฏฐาน ๖ ประการนี้แล

10. Mahānāmasuttaṃ

๑๐. มหานามสูตร

10. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno, kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yo so, bhante, ariyasāvako āgataphalo viññātasāsano, so katamena vihārena bahulaṃ viharatī’’ti?

๑๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะ เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเสด็จเข้าไปเฝ้าแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง เจ้าศากยะมหานามะผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระอริยสาวกผู้มีผลอันบรรลุแล้ว มีศาสนาอันรู้แจ้งแล้วนั้น โดยปกติท่านอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนเป็นส่วนมาก พระเจ้าข้า”

‘‘Yo [Pg.252] so, mahānāma, ariyasāvako āgataphalo viññātasāsano, so iminā vihārena bahulaṃ viharati. Idha, mahānāma, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma – ‘ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotaṃ samāpanno buddhānussatiṃ bhāveti’’’.

“ดูก่อนมหานามะ พระอริยสาวกผู้มีผลอันบรรลุแล้ว มีศาสนาอันรู้แจ้งแล้วนั้น โดยปกติท่านอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้เป็นส่วนมาก ดูก่อนมหานามะ พระอริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ ดูก่อนมหานามะ สมัยใดที่พระอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต สมัยนั้น จิตของท่านย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของท่านย่อมดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภพระตถาคต ดูก่อนมหานามะ พระอริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงแล ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหานามะ นี้เรียกว่า ‘พระอริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบในหมู่สัตว์ผู้ถึงความไม่สงบอยู่ เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนในหมู่สัตว์ผู้มีความเบียดเบียนอยู่ เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญพุทธานุสติ’”

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, ariyasāvako dhammaṃ anussarati – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako dhammaṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti dhammaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhita pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma – ‘ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotaṃ samāpanno dhammānussatiṃ bhāveti’’’.

“ดูก่อนมหานามะ อีกประการหนึ่ง พระอริยสาวกย่อมระลึกถึงพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ ดูก่อนมหานามะ สมัยใดที่พระอริยสาวกระลึกถึงพระธรรม สมัยนั้น จิตของท่านย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของท่านย่อมดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภพระธรรม ดูก่อนมหานามะ พระอริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงแล ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหานามะ นี้เรียกว่า ‘พระอริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบในหมู่สัตว์ผู้ถึงความไม่สงบอยู่ เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนในหมู่สัตว์ผู้มีความเบียดเบียนอยู่ เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญธัมมานุสติ’”

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, ariyasāvako saṅghaṃ anussarati – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato [Pg.253] sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako saṅghaṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti saṅghaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma – ‘ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotaṃ samāpanno saṅghānussatiṃ bhāveti’’’.

“ดูก่อนมหานามะ อีกประการหนึ่ง พระอริยสาวกย่อมระลึกถึงพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติสมควร, ได้แก่ บุรุษบุคคล ๔ คู่ นับเรียงตัวได้ ๘ บุรุษบุคคล นี่คือพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรกระทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ดูก่อนมหานามะ สมัยใดที่พระอริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์ สมัยนั้น จิตของท่านย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของท่านย่อมดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภพระสงฆ์ ดูก่อนมหานามะ พระอริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงแล ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหานามะ นี้เรียกว่า ‘พระอริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบในหมู่สัตว์ผู้ถึงความไม่สงบอยู่ เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนในหมู่สัตว์ผู้มีความเบียดเบียนอยู่ เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญสังฆานุสติ’”

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, ariyasāvako attano sīlāni anussarati akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako sīlaṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti sīlaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma – ‘ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotaṃ samāpanno sīlānussatiṃ bhāveti’’’.

“ดูก่อนมหานามะ อีกประการหนึ่ง พระอริยสาวกย่อมระลึกถึงศีลของตน อันไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ ดูก่อนมหานามะ สมัยใดที่พระอริยสาวกระลึกถึงศีล สมัยนั้น จิตของท่านย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของท่านย่อมดำเนินไปตรงทีเดียวเพราะปรารภศีล ดูก่อนมหานามะ พระอริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงแล ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข ผู้มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหานามะ นี้เรียกว่า ‘พระอริยสาวกเป็นผู้ถึงความสงบในหมู่สัตว์ผู้ถึงความไม่สงบอยู่ เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียนในหมู่สัตว์ผู้มีความเบียดเบียนอยู่ เป็นผู้ถึงกระแสแห่งธรรม เจริญสีลานุสติ’”

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, ariyasāvako attano cāgaṃ anussarati – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me! Yohaṃ maccheramalapariyuṭṭhitāya pajāya vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasāmi muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako cāgaṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti[Pg.254], na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti cāgaṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma – ‘ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati, sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotaṃ samāpanno cāgānussatiṃ bhāveti’’’.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมระลึกถึงจาคะของตนว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เราเป็นผู้มีจิตปราศจากมลทินคือความตระหนี่ อยู่ครองเรือนในหมู่สัตว์ผู้ถูกมลทินคือความตระหนี่ครอบงำ มีจาคะอันสละแล้ว มีฝ่ามืออันชำระแล้ว ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงจาคะ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นปรารภจาคะย่อมเป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียว ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงแล ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบระงับ ผู้มีกายสงบระงับแล้ว ย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร นี้เรียกว่า ‘อริยสาวกเป็นผู้ถึงความสม่ำเสมอ อยู่ในหมู่สัตว์ผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอ เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียน อยู่ในหมู่สัตว์ผู้มีความเบียดเบียน เป็นผู้ถึงพร้อมกระแสแห่งธรรม ย่อมเจริญจาคานุสติ’

‘‘Puna caparaṃ, mahānāma, ariyasāvako devatānussatiṃ bhāveti – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā, santi devā yāmā, santi devā tusitā, santi devā nimmānaratino, santi devā paranimmitavasavattino, santi devā brahmakāyikā, santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpaṃ sīlaṃ saṃvijjati. Yathārūpena sutena samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpaṃ sutaṃ saṃvijjati. Yathārūpena cāgena samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpo cāgo saṃvijjati. Yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tā devatā ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ vuccati, mahānāma – ‘ariyasāvako visamagatāya pajāya samappatto viharati[Pg.255], sabyāpajjāya pajāya abyāpajjo viharati, dhammasotaṃ samāpanno devatānussatiṃ bhāveti’’’.

ดูก่อนมหาบพิตร อีกประการหนึ่ง อริยสาวกย่อมเจริญเทวตานุสติว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกามีอยู่ เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอยู่ เทวดาชั้นยามามีอยู่ เทวดาชั้นดุสิตมีอยู่ เทวดาชั้นนิมมานรดีมีอยู่ เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีมีอยู่ พรหมกายิกาพรหมมีอยู่ พรหมที่สูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในภพนั้น ศรัทธาเช่นนั้นของเราก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในภพนั้น ศีลเช่นนั้นของเราก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยสุตะเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในภพนั้น สุตะเช่นนั้นของเราก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยจาคะเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในภพนั้น จาคะเช่นนั้นของเราก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปบังเกิดในภพนั้น ปัญญาเช่นนั้นของเราก็มีอยู่’ ดูก่อนมหาบพิตร สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญา ทั้งของตนและของเทวดาเหล่านั้น สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นปรารภเทวดาเหล่านั้นย่อมเป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียว ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกผู้มีจิตดำเนินไปตรงแล ย่อมได้ความรู้อรรถ ย่อมได้ความรู้ธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบระงับ ผู้มีกายสงบระงับแล้ว ย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนมหาบพิตร นี้เรียกว่า ‘อริยสาวกเป็นผู้ถึงความสม่ำเสมอ อยู่ในหมู่สัตว์ผู้ถึงความไม่สม่ำเสมอ เป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียน อยู่ในหมู่สัตว์ผู้มีความเบียดเบียน เป็นผู้ถึงพร้อมกระแสแห่งธรรม ย่อมเจริญเทวตานุสติ’

‘‘Yo so, mahānāma, ariyasāvako āgataphalo viññātasāsano, so iminā vihārena bahulaṃ viharatī’’ti. Dasamaṃ.

ดูก่อนมหาบพิตร อริยสาวกนั้นใด ผู้บรรลุผลแล้ว รู้แจ้งศาสนาแล้ว อริยสาวกนั้นย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้เป็นส่วนมาก

Āhuneyyavaggo paṭhamo.

อาหุไนยวรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Dve āhuneyyā indriya, balāni tayo ājānīyā;

Anuttariya anussatī, mahānāmena te dasāti.

อาหุไนยสูตร ๒ สูตร อินทริยสูตร พลสูตร อาชานียสูตร ๓ สูตร อนุตตริยสูตร อนุสสติสูตร และมหานามสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

2. Sāraṇīyavaggo

๒. สารณียวรรค

1. Paṭhamasāraṇīyasuttaṃ

๑. ปฐมสารณียสูตร

11. ‘‘Chayime, bhikkhave, dhammā sāraṇīyā. Katame cha? Idha, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo.

๑๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง ๖ ประการเหล่านี้มีอยู่ ๖ ประการอะไรบ้าง คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีเมตตากายกรรมปรากฏในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีเมตตาวจีกรรมปรากฏในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีเมตตามโนกรรมปรากฏในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī hoti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, ayampi dhammo sāraṇīyo.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่แบ่งแยกบริโภคด้วยลาภทั้งหลายที่ชอบธรรม ได้มาโดยธรรม โดยที่สุดแม้เพียงของที่ตกในบาตร เป็นผู้บริโภคทั่วไปกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni [Pg.256] tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถึงความเสมอกันโดยศีลกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ด้วยศีลทั้งหลายที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันทิฏฐิไม่ลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo. Ime kho, bhikkhave, cha dhammā sāraṇīyā’’ti. Paṭhamaṃ.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถึงความเสมอกันโดยทิฏฐิกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ด้วยทิฏฐิอันเป็นอริยะ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามนั้นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึง

2. Dutiyasāraṇīyasuttaṃ

๒. ทุติยสารณียสูตร

12. ‘‘Chayime, bhikkhave, dhammā sāraṇīyā piyakaraṇā garukaraṇā saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattanti. Katame cha? Idha, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

๑๒. ภิกษุทั้งหลาย สาราณิยธรรม ๖ ประการนี้ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน สาราณิยธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้งเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti…pe… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าไปตั้งเมตตาวจีกรรม...เป... เข้าไปตั้งเมตตามโนกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī hoti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้บริโภคลาภที่ชอบธรรม ที่ได้มาโดยธรรม แม้ที่สุดเพียงอาหารที่อยู่ในบาตร โดยไม่แบ่งแยกไว้เพื่อตน เป็นผู้บริโภคสาธารณะร่วมกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีศีลไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ ไม่ถูกทิฏฐิครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิเช่นใด ก็เป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีในศีลเช่นนั้น ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna [Pg.257] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, cha dhammā sāraṇīyā piyakaraṇā garukaraṇā saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattantī’’ti. Dutiyaṃ.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีทิฏฐิอันประเสริฐ นำออกจากทุกข์ นำผู้ประพฤติตามให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบเช่นใด ก็เป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีในทิฏฐิเช่นนั้น ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ภิกษุทั้งหลาย สาราณิยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

3. Nissāraṇīyasuttaṃ

๓. นิสสารณียสูตร

13. ‘‘Chayimā, bhikkhave, nissāraṇīyā dhātuyo. Katamā cha? Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā; atha ca pana me byāpādo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā heva’ntissa vacanīyo – ‘māyasmā, evaṃ avaca; mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso yaṃ mettāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya; atha ca panassa byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, byāpādassa yadidaṃ mettācetovimuttī’’’ti.

๑๓. ภิกษุทั้งหลาย นิสสารณียธาตุ ๖ ประการนี้ นิสสารณียธาตุ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเจริญเมตตาเจโตวิมุติ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่พยาบาทก็ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านอย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้นเลย ท่านผู้มีอายุ ข้อที่เมื่อเมตตาเจโตวิมุติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่พยาบาทยังจะครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่ได้นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ เพราะเมตตาเจโตวิมุตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท’

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘karuṇā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā; atha ca pana me vihesā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā heva’ntissa vacanīyo – ‘māyasmā, evaṃ avaca; mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso yaṃ karuṇāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya; atha ca panassa vihesā cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, vihesāya yadidaṃ karuṇācetovimuttī’’’ti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเจริญกรุณาเจโตวิมุติ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ก็ยังมีความเบียดเบียนครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านอย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้นเลย ท่านผู้มีอายุ ข้อที่เมื่อกรุณาเจโตวิมุติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ความเบียดเบียนยังจะครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่ได้นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ เพราะกรุณาเจโตวิมุตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากความเบียดเบียน’

‘‘Idha [Pg.258] pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘muditā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā; atha ca pana me arati cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā heva’ntissa vacanīyo – ‘māyasmā, evaṃ avaca; mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso yaṃ muditāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya; atha ca panassa arati cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, aratiyā yadidaṃ muditācetovimuttī’’’ti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเจริญมุทิตาเจโตวิมุติ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ก็ยังมีความไม่ยินดีครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านอย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้นเลย ท่านผู้มีอายุ ข้อที่เมื่อมุทิตาเจโตวิมุติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ความไม่ยินดียังจะครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่ได้นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ เพราะมุทิตาเจโตวิมุตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากความไม่ยินดี’

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘upekkhā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā; atha ca pana me rāgo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā heva’ntissa vacanīyo – ‘māyasmā, evaṃ avaca; mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso yaṃ upekkhāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya; atha ca panassa rāgo cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, rāgassa yadidaṃ upekkhācetovimuttī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อุเบกขาเจโตวิมุตติ อันเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ราคะก็ยังครอบงำจิตของเราอยู่’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้นเลย ท่านผู้มีอายุ ข้อที่เมื่ออุเบกขาเจโตวิมุตติ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ราคะจะยังครอบงำจิตของเธอได้นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ อุเบกขาเจโตวิมุตตินั่นแหละ เป็นเครื่องสลัดออกจากราคะ’

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘animittā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā; atha ca pana me nimittānusāri viññāṇaṃ hotī’ti. So ‘mā heva’ntissa vacanīyo – ‘māyasmā, evaṃ avaca; mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso yaṃ animittāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya; atha ca panassa nimittānusāri viññāṇaṃ bhavissati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, sabbanimittānaṃ yadidaṃ animittācetovimuttī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อนิมิตตาเจโตวิมุตติ อันเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ก็ยังเป็นวิญญาณที่แล่นไปตามนิมิตอยู่’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้นเลย ท่านผู้มีอายุ ข้อที่เมื่ออนิมิตตาเจโตวิมุตติ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ก็ยังเป็นวิญญาณที่แล่นไปตามนิมิตได้นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ อนิมิตตาเจโตวิมุตตินั่นแหละ เป็นเครื่องสลัดออกจากนิมิตทั้งปวง’

‘‘Idha [Pg.259] pana bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asmīti kho me vigataṃ, ayamahamasmīti ca na samanupassāmi; atha ca pana me vicikicchākathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā heva’ntissa vacanīyo – ‘māyasmā, evaṃ avaca; mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso yaṃ asmīti vigate ayamahamasmīti ca na samanupassato; atha ca panassa vicikicchākathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, vicikicchākathaṃkathāsallassa yadidaṃ asmīti mānasamugghāto’ti. Imā kho, bhikkhave, cha nissāraṇīyā dhātuyo’’ti. Tatiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ความถือว่าเรามี ของเราปราศไปแล้ว และเราก็มิได้พิจารณาเห็นว่า นี้คือเรา แต่ลูกศรคือวิจิกิจฉาและความสงสัยว่าอย่างไรหนอ ก็ยังครอบงำจิตของเราอยู่’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้นเลย ท่านผู้มีอายุ ข้อที่เมื่อความถือว่าเรามี ของภิกษุนั้นปราศไปแล้ว และเธอก็มิได้พิจารณาเห็นว่า นี้คือเรา แต่ลูกศรคือวิจิกิจฉาและความสงสัยว่าอย่างไรหนอ จะยังครอบงำจิตของเธอได้นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุ การถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะนั่นแหละ เป็นเครื่องสลัดออกจากลูกศรคือวิจิกิจฉาและความสงสัยว่าอย่างไรหนอ’ ภิกษุทั้งหลาย นิสสารณียธาตุ ๖ ประการเหล่านี้แล จบสูตรที่ ๓

4. Bhaddakasuttaṃ

๔. ภัททกสูตร

14. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, bhikkhavo’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

๑๔. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นตอบรับท่านพระสารีบุตรว่า ‘ขอรับ ท่านผู้มีอายุ’ ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Tathā tathā, āvuso, bhikkhu vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālakiriyā. Kathañcāvuso, bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālakiriyā?

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุย่อมสำเร็จการอยู่อย่างนั้นๆ ซึ่งเมื่อเธอสำเร็จการอยู่อย่างใดๆ การตายก็ไม่ดี การทำกาละก็ไม่ดี ท่านผู้มีอายุ ก็ภิกษุสำเร็จการอยู่อย่างนั้นๆ ซึ่งเมื่อเธอสำเร็จการอยู่อย่างใดๆ การตายก็ไม่ดี การทำกาละก็ไม่ดี เป็นอย่างไร

‘‘Idhāvuso, bhikkhu kammārāmo hoti kammarato kammārāmataṃ anuyutto, bhassārāmo hoti bhassarato bhassārāmataṃ anuyutto, niddārāmo hoti niddārato niddārāmataṃ anuyutto, saṅgaṇikārāmo hoti saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto, saṃsaggārāmo hoti saṃsaggarato saṃsaggārāmataṃ anuyutto, papañcārāmo hoti papañcarato papañcārāmataṃ anuyutto. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālakiriyā. Ayaṃ vuccatāvuso – ‘bhikkhu sakkāyābhirato nappajahāsi sakkāyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāya’’’.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ยินดีในการงาน เพลิดเพลินในการงาน ประกอบความยินดีในการงานอยู่, เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย เพลิดเพลินในการพูดคุย ประกอบความยินดีในการพูดคุยอยู่, เป็นผู้ยินดีในการนอน เพลิดเพลินในการนอน ประกอบความยินดีในการนอนอยู่, เป็นผู้ยินดีในหมู่คณะ เพลิดเพลินในหมู่คณะ ประกอบความยินดีในหมู่คณะอยู่, เป็นผู้ยินดีในการคลุกคลี เพลิดเพลินในการคลุกคลี ประกอบความยินดีในการคลุกคลีอยู่, เป็นผู้ยินดีในปปัญจธรรม เพลิดเพลินในปปัญจธรรม ประกอบความยินดีในปปัญจธรรมอยู่ ท่านผู้มีอายุ ภิกษุสำเร็จการอยู่อย่างนั้นๆ ซึ่งเมื่อเธอสำเร็จการอยู่อย่างใดๆ การตายก็ไม่ดี การทำกาละก็ไม่ดี ด้วยประการฉะนี้แล ท่านผู้มีอายุ ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ยินดีในสักกายะ ย่อมไม่ละสักกายะเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบ

‘‘Tathā [Pg.260] tathāvuso, bhikkhu vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālakiriyā. Kathañcāvuso, bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālakiriyā?

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุย่อมสำเร็จการอยู่อย่างนั้นๆ ซึ่งเมื่อเธอสำเร็จการอยู่อย่างใดๆ การตายก็ดี การทำกาละก็ดี ท่านผู้มีอายุ ก็ภิกษุสำเร็จการอยู่อย่างนั้นๆ ซึ่งเมื่อเธอสำเร็จการอยู่อย่างใดๆ การตายก็ดี การทำกาละก็ดี เป็นอย่างไร

‘‘Idhāvuso, bhikkhu na kammārāmo hoti na kammarato na kammārāmataṃ anuyutto, na bhassārāmo hoti na bhassarato na bhassārāmataṃ anuyutto, na niddārāmo hoti na niddārato niddārāmataṃ anuyutto, na saṅgaṇikārāmo hoti na saṅgaṇikarato na saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto, na saṃsaggārāmo hoti na saṃsaggarato na saṃsaggārāmataṃ anuyutto, na papañcārāmo hoti na papañcarato na papañcārāmataṃ anuyutto. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālakiriyā. Ayaṃ vuccatāvuso – ‘bhikkhu nibbānābhirato pajahāsi sakkāyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’’ti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ยินดีในการงาน ไม่เพลิดเพลินในการงาน ไม่ประกอบความยินดีในการงานอยู่, ไม่เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ไม่เพลิดเพลินในการพูดคุย ไม่ประกอบความยินดีในการพูดคุยอยู่, ไม่เป็นผู้ยินดีในการนอน ไม่เพลิดเพลินในการนอน ไม่ประกอบความยินดีในการนอนอยู่, ไม่เป็นผู้ยินดีในหมู่คณะ ไม่เพลิดเพลินในหมู่คณะ ไม่ประกอบความยินดีในหมู่คณะอยู่, ไม่เป็นผู้ยินดีในการคลุกคลี ไม่เพลิดเพลินในการคลุกคลี ไม่ประกอบความยินดีในการคลุกคลีอยู่, ไม่เป็นผู้ยินดีในปปัญจธรรม ไม่เพลิดเพลินในปปัญจธรรม ไม่ประกอบความยินดีในปปัญจธรรมอยู่ ท่านผู้มีอายุ ภิกษุสำเร็จการอยู่อย่างนั้นๆ ซึ่งเมื่อเธอสำเร็จการอยู่อย่างใดๆ การตายก็ดี การทำกาละก็ดี ด้วยประการฉะนี้แล ท่านผู้มีอายุ ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ยินดีในนิพพาน ย่อมละสักกายะเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบ

‘‘Yo papañcamanuyutto, papañcābhirato mago;

Virādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttaraṃ.

ผู้ใดประกอบเนืองๆ ซึ่งปปัญจธรรม เป็นดุจเนื้อผู้เพลิดเพลินในปปัญจธรรม ผู้นั้นย่อมยังพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ให้เสื่อม

‘‘Yo ca papañcaṃ hitvāna, nippapañcapade rato;

Ārādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti. catutthaṃ;

ส่วนผู้ใดละปปัญจธรรมแล้ว ยินดีในบทคือพระนิพพานอันไม่มีปปัญจธรรม ผู้นั้นย่อมยังพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ให้สำเร็จ จบสูตรที่ ๔

5. Anutappiyasuttaṃ

๕. อนุตัปปิยสูตร

15. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘tathā tathāvuso, bhikkhu vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato kālakiriyā anutappā hoti. Kathañcāvuso, bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato kālakiriyā anutappā hoti?

๑๕. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเมื่ออยู่อย่างใดๆ แล้ว การทำกาละย่อมทำให้เดือดร้อนในภายหลัง ภิกษุย่อมอยู่อย่างนั้นๆ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ภิกษุเมื่ออยู่อย่างใดๆ แล้ว การทำกาละย่อมทำให้เดือดร้อนในภายหลัง ภิกษุย่อมอยู่อย่างนั้นๆ ได้อย่างไร”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu kammārāmo hoti kammarato kammārāmataṃ anuyutto, bhassārāmo hoti…pe… niddārāmo hoti… saṅgaṇikārāmo hoti… saṃsaggārāmo hoti… papañcārāmo hoti papañcarato papañcārāmataṃ anuyutto. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato kālakiriyā anutappā hoti[Pg.261]. Ayaṃ vuccatāvuso – ‘bhikkhu sakkāyābhirato nappajahāsi sakkāyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāya’’’.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ยินดีในการงาน ยินดีแล้วในการงาน ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในการงาน, เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย... (เป)... เป็นผู้ยินดีในการนอน... เป็นผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ... เป็นผู้ยินดีในการระคนด้วยหมู่... เป็นผู้ยินดีในปปัญจะ ยินดีแล้วในปปัญจะ ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในปปัญจะ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเมื่ออยู่อย่างนี้ๆ แล้ว การทำกาละย่อมทำให้เดือดร้อนในภายหลัง ภิกษุย่อมอยู่อย่างนั้นๆ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ‘เป็นผู้ยินดีในสักกายะ ยังละสักกายะไม่ได้ เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบ’”

‘‘Tathā tathāvuso, bhikkhu vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato kālakiriyā ananutappā hoti. Kathañcāvuso, bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato kālakiriyā ananutappā hoti?

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเมื่ออยู่อย่างใดๆ แล้ว การทำกาละย่อมไม่ทำให้เดือดร้อนในภายหลัง ภิกษุย่อมอยู่อย่างนั้นๆ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ภิกษุเมื่ออยู่อย่างใดๆ แล้ว การทำกาละย่อมไม่ทำให้เดือดร้อนในภายหลัง ภิกษุย่อมอยู่อย่างนั้นๆ ได้อย่างไร”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu na kammārāmo hoti na kammarato na kammārāmataṃ anuyutto, na bhassārāmo hoti…pe… na niddārāmo hoti… na saṅgaṇikārāmo hoti… na saṃsaggārāmo hoti… na papañcārāmo hoti na papañcarato na papañcārāmataṃ anuyutto. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti yathā yathāssa vihāraṃ kappayato kālakiriyā ananutappā hoti. Ayaṃ vuccatāvuso – ‘bhikkhu nibbānābhirato pajahāsi sakkāyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ยินดีในการงาน ไม่ยินดีแล้วในการงาน ไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในการงาน, ไม่เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย... (เป)... ไม่เป็นผู้ยินดีในการนอน... ไม่เป็นผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ... ไม่เป็นผู้ยินดีในการระคนด้วยหมู่... ไม่เป็นผู้ยินดีในปปัญจะ ไม่ยินดีแล้วในปปัญจะ ไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในปปัญจะ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเมื่ออยู่อย่างนี้ๆ แล้ว การทำกาละย่อมไม่ทำให้เดือดร้อนในภายหลัง ภิกษุย่อมอยู่อย่างนั้นๆ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า ‘เป็นผู้ยินดีในนิพพาน ย่อมละสักกายะได้ เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบ’”

‘‘Yo papañcamanuyutto, papañcābhirato mago;

Virādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttaraṃ.

“ผู้ใดประกอบเนืองๆ ในปปัญจะ เป็นผู้ยินดีในปปัญจะ ดุจเนื้อทราย ผู้นั้นย่อมคลาดจากนิพพาน อันเป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม

‘‘Yo ca papañcaṃ hitvāna, nippapañcapade rato;

Ārādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti. pañcamaṃ;

ส่วนผู้ใดละปปัญจะแล้ว ยินดีในบทคือความไม่มีปปัญจะ ผู้นั้นย่อมบรรลุนิพพาน อันเป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม” ดังนี้แล. (สูตรที่ ๕)

6. Nakulapitusuttaṃ

๖. นกุลปิตุสูตร

16. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Tena kho pana samayena nakulapitā gahapati ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho nakulamātā gahapatānī nakulapitaraṃ gahapatiṃ etadavoca –

๑๖. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ ในเมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ. ก็โดยสมัยนั้นแล นกุลปิตาคหบดีอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก. ครั้งนั้น นกุลมาตาคหปตานีได้กล่าวกะนกุลปิตาคหบดีดังนี้ว่า

‘‘Mā kho tvaṃ, gahapati, sāpekkho kālamakāsi. Dukkhā, gahapati, sāpekkhassa kālakiriyā; garahitā ca bhagavatā sāpekkhassa kālakiriyā. Siyā kho pana te, gahapati, evamassa – ‘na nakulamātā gahapatānī mamaccayena sakkhissati dārake posetuṃ, gharāvāsaṃ sandharitu’nti. Na kho panetaṃ, gahapati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Kusalāhaṃ, gahapati, kappāsaṃ [Pg.262] kantituṃ veṇiṃ olikhituṃ. Sakkomahaṃ, gahapati, tavaccayena dārake posetuṃ, gharāvāsaṃ sandharituṃ. Tasmātiha tvaṃ, gahapati, mā sāpekkho kālamakāsi. Dukkhā, gahapati, sāpekkhassa kālakiriyā; garahitā ca bhagavatā sāpekkhassa kālakiriyā.

“ข้าแต่คหบดี ท่านอย่าเป็นผู้มีความห่วงใยทำกาละเลย ข้าแต่คหบดี การทำกาละของผู้มีความห่วงใยเป็นทุกข์ และการทำกาละของผู้มีความห่วงใยอันพระผู้มีพระภาคทรงติเตียนแล้ว. ข้าแต่คหบดี ก็พึงมีความคิดแก่ท่านอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว นกุลมาตาคหปตานีจักไม่สามารถเลี้ยงดูบุตรทั้งหลาย และจักไม่สามารถรักษาการครองเรือนไว้ได้’. ข้าแต่คหบดี ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น. ข้าแต่คหบดี ดิฉันเป็นผู้ฉลาดในการปั่นฝ้ายและสางขนแกะ. ข้าแต่คหบดี เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว ดิฉันสามารถเลี้ยงดูบุตรทั้งหลาย และสามารถรักษาการครองเรือนไว้ได้. เพราะเหตุนั้นแล ข้าแต่คหบดี ท่านอย่าเป็นผู้มีความห่วงใยทำกาละเลย ข้าแต่คหบดี การทำกาละของผู้มีความห่วงใยเป็นทุกข์ และการทำกาละของผู้มีความห่วงใยอันพระผู้มีพระภาคทรงติเตียนแล้ว

‘‘Siyā kho pana te, gahapati, evamassa – ‘nakulamātā gahapatānī mamaccayena aññaṃ gharaṃ gamissatī’ti. Na kho panetaṃ, gahapati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tvañceva kho, gahapati, jānāsi ahañca, yaṃ no soḷasavassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇaṃ. Tasmātiha tvaṃ, gahapati, mā sāpekkho kālamakāsi. Dukkhā, gahapati, sāpekkhassa kālakiriyā; garahitā ca bhagavatā sāpekkhassa kālakiriyā.

“ข้าแต่คหบดี ก็พึงมีความคิดแก่ท่านอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว นกุลมาตาคหปตานีจักไปสู่เรือนอื่น’. ข้าแต่คหบดี ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น. ข้าแต่คหบดี ท่านเองก็ทราบ ดิฉันก็ทราบว่า พรหมจรรย์ของผู้ครองเรือนอันเราทั้งสองประพฤติมาดีแล้วตลอด ๑๖ ปี. เพราะเหตุนั้นแล ข้าแต่คหบดี ท่านอย่าเป็นผู้มีความห่วงใยทำกาละเลย ข้าแต่คหบดี การทำกาละของผู้มีความห่วงใยเป็นทุกข์ และการทำกาละของผู้มีความห่วงใยอันพระผู้มีพระภาคทรงติเตียนแล้ว

‘‘Siyā kho pana te, gahapati, evamassa – ‘nakulamātā gahapatānī mamaccayena na dassanakāmā bhavissati bhagavato na dassanakāmā bhikkhusaṅghassā’ti. Na kho panetaṃ, gahapati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahañhi, gahapati, tavaccayena dassanakāmatarā ceva bhavissāmi bhagavato, dassanakāmatarā ca bhikkhusaṅghassa. Tasmātiha tvaṃ, gahapati, mā sāpekkho kālamakāsi. Dukkhā, gahapati, sāpekkhassa kālakiriyā; garahitā ca bhagavatā sāpekkhassa kālakiriyā.

“ข้าแต่คหบดี ก็พึงมีความคิดแก่ท่านอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว นกุลมาตาคหปตานีจักไม่เป็นผู้ใคร่เพื่อจะเฝ้าพระผู้มีพระภาค และจักไม่เป็นผู้ใคร่เพื่อจะพบเห็นภิกษุสงฆ์’. ข้าแต่คหบดี ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น. ข้าแต่คหบดี เพราะว่าเมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว ดิฉันจักเป็นผู้ใคร่เพื่อจะเฝ้าพระผู้มีพระภาคยิ่งขึ้น และจักเป็นผู้ใคร่เพื่อจะพบเห็นภิกษุสงฆ์ยิ่งขึ้น. เพราะเหตุนั้นแล ข้าแต่คหบดี ท่านอย่าเป็นผู้มีความห่วงใยทำกาละเลย ข้าแต่คหบดี การทำกาละของผู้มีความห่วงใยเป็นทุกข์ และการทำกาละของผู้มีความห่วงใยอันพระผู้มีพระภาคทรงติเตียนแล้ว

‘‘Siyā kho pana te, gahapati, evamassa – ‘na nakulamātā gahapatānī mamaccayena sīlesu paripūrakārinī’ti. Na kho panetaṃ, gahapati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yāvatā kho, gahapati, tassa bhagavato sāvikā gihī odātavasanā sīlesu paripūrakāriniyo, ahaṃ tāsaṃ aññatarā. Yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā – ayaṃ so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye – taṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchatu. Tasmātiha tvaṃ, gahapati, mā sāpekkho kālamakāsi. Dukkhā, gahapati, sāpekkhassa kālakiriyā; garahitā ca bhagavatā sāpekkhassa kālakiriyā.

“ข้าแต่คหบดี ก็พึงมีความคิดแก่ท่านอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว นกุลมาตาคหปตานีจักไม่เป็นผู้กระทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย’. ข้าแต่คหบดี ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น. ข้าแต่คหบดี ก็สาวิกาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นที่เป็นคฤหัสถ์ นุ่งห่มผ้าขาว เป็นผู้กระทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลายมีอยู่ประมาณเท่าใด ดิฉันก็เป็นคนใดคนหนึ่งในสาวิกาเหล่านั้น. ก็ผู้ใดมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลง (ในข้อนี้) พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ ในเมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ (ผู้นั้น) พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคนั้นแล้วทูลถามเถิด. เพราะเหตุนั้นแล ข้าแต่คหบดี ท่านอย่าเป็นผู้มีความห่วงใยทำกาละเลย ข้าแต่คหบดี การทำกาละของผู้มีความห่วงใยเป็นทุกข์ และการทำกาละของผู้มีความห่วงใยอันพระผู้มีพระภาคทรงติเตียนแล้ว

‘‘Siyā [Pg.263] kho pana te, gahapati, evamassa – ‘na nakulamātā gahapatānī lābhinī ajjhattaṃ cetosamathassā’ti. Na kho panetaṃ, gahapati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yāvatā kho, gahapati, tassa bhagavato sāvikā gihī odātavasanā lābhiniyo ajjhattaṃ cetosamathassa, ahaṃ tāsaṃ aññatarā. Yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā – ayaṃ so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye – taṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchatu. Tasmātiha tvaṃ, gahapati, mā sāpekkho kālamakāsi. Dukkhā, gahapati, sāpekkhassa kālakiriyā; garahitā ca bhagavatā sāpekkhassa kālakiriyā.

“คฤหบดี บางทีท่านอาจจะมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘นางนกุลมาตาคหปตานีไม่ใช่ผู้ได้เจโตสมถะภายใน’ ก็ได้ แต่คฤหบดี ท่านไม่พึงเห็นเรื่องนั้นอย่างนั้น คฤหบดี บรรดาสาวิกาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว ผู้ได้เจโตสมถะภายในมีประมาณเท่าใด ดิฉันก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาสาวิกาเหล่านั้น ก็ผู้ใดมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงใจ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ประทับอยู่ที่เภสกฬาวัน อันเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ ในแคว้นภัคคะ เมืองสุงสุมารคิระ ผู้นั้นพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเถิด เพราะเหตุนั้น คฤหบดี ท่านอย่าเป็นผู้มีความห่วงใยทำกาละเลย คฤหบดี การทำกาละของผู้มีความห่วงใยเป็นทุกข์ และการทำกาละของผู้มีความห่วงใย พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนแล้ว

‘‘Siyā kho pana te, gahapati, evamassa – ‘na nakulamātā gahapatānī imasmiṃ dhammavinaye ogādhappattā patigādhappattā assāsappattā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane viharatī’ti. Na kho panetaṃ, gahapati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yāvatā kho, gahapati, tassa bhagavato sāvikā gihī odātavasanā imasmiṃ dhammavinaye ogādhappattā patigādhappattā assāsappattā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane viharanti, ahaṃ tāsaṃ aññatarā. Yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā – ayaṃ so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye – taṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchatu. Tasmātiha tvaṃ, gahapati, mā sāpekkho kālamakāsi. Dukkhā gahapati sāpekkhassa kālakiriyā; garahitā ca bhagavatā sāpekkhassa kālakiriyā’’ti.

“คฤหบดี บางทีท่านอาจจะมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘นางนกุลมาตาคหปตานีมิได้เป็นผู้หยั่งลงในพระธรรมวินัยนี้ ได้ที่พึ่ง ได้ความอุ่นใจ ข้ามความสงสัยได้ ปราศจากความสงสัยว่าอย่างไร ถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น อยู่ในคำสอนของพระศาสดา’ ก็ได้ แต่คฤหบดี ท่านไม่พึงเห็นเรื่องนั้นอย่างนั้น คฤหบดี บรรดาสาวิกาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว ผู้หยั่งลงในพระธรรมวินัยนี้ ได้ที่พึ่ง ได้ความอุ่นใจ ข้ามความสงสัยได้ ปราศจากความสงสัยว่าอย่างไร ถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น อยู่ในคำสอนของพระศาสดา มีประมาณเท่าใด ดิฉันก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาสาวิกาเหล่านั้น ก็ผู้ใดมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงใจ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ประทับอยู่ที่เภสกฬาวัน อันเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ ในแคว้นภัคคะ เมืองสุงสุมารคิระ ผู้นั้นพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเถิด เพราะเหตุนั้น คฤหบดี ท่านอย่าเป็นผู้มีความห่วงใยทำกาละเลย คฤหบดี การทำกาละของผู้มีความห่วงใยเป็นทุกข์ และการทำกาละของผู้มีความห่วงใย พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนแล้ว”

Atha kho nakulapituno gahapatissa nakulamātarā gahapatāniyā iminā ovādena ovadiyamānassa so ābādho ṭhānaso paṭippassambhi. Vuṭṭhahi ca nakulapitā gahapati tamhā ābādhā; tathā pahīno ca pana nakulapituno gahapatissa so ābādho ahosi. Atha kho nakulapitā gahapati gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā daṇḍamolubbha [Pg.264] yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho nakulapitaraṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

ลำดับนั้น เมื่อนกุลปิตาคฤหบดีอันนางนกุลมาตาคหปตานีแนะนำอยู่ด้วยโอวาทนี้ อาพาธนั้นได้สงบระงับไปโดยพลัน นกุลปิตาคฤหบดีได้หายจากอาพาธนั้น และอาพาธนั้นของนกุลปิตาคฤหบดีก็หายไปแล้วอย่างนั้น ครั้งนั้น นกุลปิตาคฤหบดีหายจากไข้แล้ว ไม่นานหลังจากหายไข้ ได้ถือไม้เท้ายันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่นกุลปิตาคฤหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า

‘‘Lābhā te, gahapati, suladdhaṃ te, gahapati! Yassa te nakulamātā gahapatānī anukampikā atthakāmā ovādikā anusāsikā. Yāvatā kho, gahapati, mama sāvikā gihī odātavasanā sīlesu paripūrakāriniyo, nakulamātā gahapatānī tāsaṃ aññatarā. Yāvatā kho, gahapati, mama sāvikā gihī odātavasanā lābhiniyo ajjhattaṃ cetosamathassa, nakulamātā gahapatānī tāsaṃ aññatarā. Yāvatā kho, gahapati, mama sāvikā gihī odātavasanā imasmiṃ dhammavinaye ogādhappattā patigādhappattā assāsappattā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane viharanti, nakulamātā gahapatānī tāsaṃ aññatarā. Lābhā te, gahapati, suladdhaṃ te, gahapati! Yassa te nakulamātā gahapatānī anukampikā atthakāmā ovādikā anusāsikā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“คฤหบดี เป็นลาภของท่านแล้วหนอ คฤหบดี ท่านได้ดีแล้วหนอ ที่ท่านมีนางนกุลมาตาคหปตานีเป็นผู้อนุเคราะห์ เป็นผู้หวังประโยชน์ เป็นผู้สั่งสอน เป็นผู้พร่ำสอน คฤหบดี บรรดาสาวิกาของเราที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว ผู้ทำศีลให้บริบูรณ์มีประมาณเท่าใด นางนกุลมาตาคหปตานีก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาสาวิกาเหล่านั้น คฤหบดี บรรดาสาวิกาของเราที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว ผู้ได้เจโตสมถะภายในมีประมาณเท่าใด นางนกุลมาตาคหปตานีก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาสาวิกาเหล่านั้น คฤหบดี บรรดาสาวิกาของเราที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว ผู้หยั่งลงในพระธรรมวินัยนี้ ได้ที่พึ่ง ได้ความอุ่นใจ ข้ามความสงสัยได้ ปราศจากความสงสัยว่าอย่างไร ถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น อยู่ในคำสอนของพระศาสดา มีประมาณเท่าใด นางนกุลมาตาคหปตานีก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาสาวิกาเหล่านั้น คฤหบดี เป็นลาภของท่านแล้วหนอ คฤหบดี ท่านได้ดีแล้วหนอ ที่ท่านมีนางนกุลมาตาคหปตานีเป็นผู้อนุเคราะห์ เป็นผู้หวังประโยชน์ เป็นผู้สั่งสอน เป็นผู้พร่ำสอน” จบสูตรที่ ๖

7. Soppasuttaṃ

๗. โสัปปสูตร

17. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi kho sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Āyasmāpi kho mahāmoggallāno…pe… āyasmāpi kho mahākassapo… āyasmāpi kho mahākaccāyano… āyasmāpi kho mahākoṭṭhiko … āyasmāpi kho mahācundo… āyasmāpi kho mahākappino… āyasmāpi kho anuruddho… āyasmāpi kho revato… āyasmāpi kho ānando sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Atha kho bhagavā bahudeva rattiṃ nisajjāya vītināmetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. Tepi kho āyasmanto [Pg.265] acirapakkantassa bhagavato uṭṭhāyāsanā yathāvihāraṃ agamaṃsu. Ye pana tattha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ te yāva sūriyuggamanā kākacchamānā supiṃsu. Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena te bhikkhū yāva sūriyuggamanā kākacchamāne supante. Disvā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

๑๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แม้ท่านพระสารีบุตรก็ออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้ท่านพระมหาโมคคัลลานะ...ฯลฯ... แม้ท่านพระมหากัสสปะ... แม้ท่านพระมหากัจจายนะ... แม้ท่านพระมหาโกฏฐิตะ... แม้ท่านพระมหาจุนทะ... แม้ท่านพระมหากัปปินะ... แม้ท่านพระอนุรุทธะ... แม้ท่านพระเรวตะ... แม้ท่านพระอานนท์ ก็ออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยังราตรีเป็นอันมากให้ล่วงไปด้วยการประทับนั่ง แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร แม้ท่านผู้มีอายุเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ก็ลุกจากอาสนะไปยังวิหารของตนๆ ก็ในอุปัฏฐานศาลานั้น มีภิกษุทั้งหลายที่เป็นนวกะ บวชไม่นาน เพิ่งมาสู่พระธรรมวินัยนี้ พวกเธอส่งเสียงดังเหมือนกาหลับอยู่จนอรุณขึ้น พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นผู้ส่งเสียงดังเหมือนกาหลับอยู่จนอรุณขึ้น ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงเสด็จเข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า

‘‘Kahaṃ nu kho, bhikkhave, sāriputto? Kahaṃ mahāmoggallāno? Kahaṃ mahākassapo? Kahaṃ mahākaccāyano? Kahaṃ mahākoṭṭhiko? Kahaṃ mahācundo? Kahaṃ mahākappino? Kahaṃ anuruddho? Kahaṃ revato? Kahaṃ ānando? Kahaṃ nu kho te, bhikkhave, therā sāvakā gatā’’ti? ‘‘Tepi kho, bhante, āyasmanto acirapakkantassa bhagavato uṭṭhāyāsanā yathāvihāraṃ agamaṃsū’’ti. ‘‘Kena no tumhe, bhikkhave, therā bhikkhū nāgatāti yāva sūriyuggamanā kākacchamānā supatha? Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘rājā khattiyo muddhābhisitto yāvadatthaṃ seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharanto yāvajīvaṃ rajjaṃ kārento janapadassa vā piyo manāpo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘rājā khattiyo muddhābhisitto yāvadatthaṃ seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharanto yāvajīvaṃ rajjaṃ kārento janapadassa vā piyo manāpo’’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรไปไหนหนอ มหาโมคคัลลานะไปไหน มหากัสสปะไปไหน มหากัจจายนะไปไหน มหาโกฏฐิตะไปไหน มหาจุนทะไปไหน มหากัปปินะไปไหน อนุรุทธะไปไหน เรวตะไปไหน อานนท์ไปไหน ภิกษุทั้งหลาย สาวกผู้เป็นเถระเหล่านั้นไปไหนกัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นลุกจากอาสนะไปตามวิหารที่อยู่ของตน หลังจากที่พระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุไร พวกเธอจึงนอนหลับส่งเสียงเหมือนกากระทั่งดวงอาทิตย์ขึ้น ด้วยคิดว่า ‘ภิกษุเถระทั้งหลายไม่มาแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอเคยเห็นหรือเคยได้ยินบ้างหรือไม่ว่า ‘พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับเคลิ้ม ตามความปรารถนา ตลอดชีพ ทรงครองราชสมบัติอยู่ เป็นที่รักที่พอใจของชาวชนบท’” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินเรื่องนั้นว่า ‘พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับเคลิ้ม ตามความปรารถนา ตลอดชีพ ทรงครองราชสมบัติอยู่ เป็นที่รักที่พอใจของชาวชนบท’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘raṭṭhiko…pe… pettaṇiko… senāpatiko… gāmagāmaṇiko … pūgagāmaṇiko yāvadatthaṃ seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharanto yāvajīvaṃ pūgagāmaṇikattaṃ kārento pūgassa vā piyo manāpo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘pūgagāmaṇiko yāvadatthaṃ seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharanto yāvajīvaṃ pūgagāmaṇikattaṃ vā kārento pūgassa vā piyo manāpo’’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอเคยเห็นหรือเคยได้ยินบ้างหรือไม่ว่า ‘ผู้ครองแคว้น...เป... ผู้ครองมรดกบิดา... เสนาบดี... ผู้ใหญ่บ้าน... หรือหัวหน้าหมู่คณะ ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับเคลิ้ม ตามความปรารถนา ตลอดชีพ ทำหน้าที่หัวหน้าหมู่คณะอยู่ เป็นที่รักที่พอใจของหมู่คณะ’” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินเรื่องนั้นว่า ‘หัวหน้าหมู่คณะ ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับเคลิ้ม ตามความปรารถนา ตลอดชีพ ทำหน้าที่หัวหน้าหมู่คณะอยู่ เป็นที่รักที่พอใจของหมู่คณะ’”

‘‘Taṃ [Pg.266] kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘samaṇo vā brāhmaṇo vā yāvadatthaṃ seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto indriyesu aguttadvāro bhojane amattaññū jāgariyaṃ ananuyutto avipassako kusalānaṃ dhammānaṃ pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ ananuyutto āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanto’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘samaṇo vā brāhmaṇo vā yāvadatthaṃ seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto indriyesu aguttadvāro bhojane amattaññū jāgariyaṃ ananuyutto avipassako kusalānaṃ dhammānaṃ pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogaṃ ananuyutto āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanto’’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอเคยเห็นหรือเคยได้ยินบ้างหรือไม่ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์ ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับเคลิ้ม ตามความปรารถนา เป็นผู้มีทวารในอินทรีย์ทั้งหลายไม่คุ้มครองแล้ว ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ไม่ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ไม่พิจารณาเห็นกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งการเจริญโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายในปฐมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี จะพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินเรื่องนั้นว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์ ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการหลับเคลิ้ม ตามความปรารถนา เป็นผู้มีทวารในอินทรีย์ทั้งหลายไม่คุ้มครองแล้ว ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ไม่ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ไม่พิจารณาเห็นกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งการเจริญโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายในปฐมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี จะพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘indriyesu guttadvārā bhavissāma, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttā, vipassakā kusalānaṃ dhammānaṃ, pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ, bhāvanānuyogamanuyuttā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Sattamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พวกเธอพึงศึกษาในธรรมวินัยนี้อย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้มีทวารในอินทรีย์ทั้งหลายคุ้มครองแล้ว จักเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ จักเป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ จักเป็นผู้พิจารณาเห็นกุศลธรรมทั้งหลาย จักเป็นผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งการเจริญโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายในปฐมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล” สุตตันตะที่ ๗ จบ

8. Macchabandhasuttaṃ

๘. มัจฉพันธสูตร

18. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Addasā kho bhagavā addhānamaggappaṭipanno aññatarasmiṃ padese macchikaṃ macchabandhaṃ macche vadhitvā vadhitvā vikkiṇamānaṃ. Disvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ macchikaṃ macchabandhaṃ macche vadhitvā vadhitvā vikkiṇamāna’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

๑๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จดำเนินไปตามหนทางไกล ได้ทอดพระเนตรเห็นคนฆ่าปลาชาวประมงคนหนึ่งในประเทศแห่งหนึ่ง กำลังฆ่าปลาซ้ำๆ แล้วขายอยู่ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงเสด็จแวะออกจากทาง ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นคนฆ่าปลาชาวประมงโน้น ผู้กำลังฆ่าปลาซ้ำๆ แล้วขายอยู่หรือไม่” “เห็น พระเจ้าข้า”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘macchiko macchabandho macche vadhitvā vadhitvā vikkiṇamāno tena kammena tena ājīvena hatthiyāyī vā assayāyī vā rathayāyī vā yānayāyī vā bhogabhogī vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ ajjhāvasanto’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’[Pg.267]. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘macchiko macchabandho macche vadhitvā vadhitvā vikkiṇamāno tena kammena tena ājīvena hatthiyāyī vā assayāyī vā rathayāyī vā yānayāyī vā bhogabhogī vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ ajjhāvasanto’ti. Taṃ kissa hetu? Te hi so, bhikkhave, macche vajjhe vadhāyupanīte pāpakena manasānupekkhati, tasmā so neva hatthiyāyī hoti na assayāyī na rathayāyī na yānayāyī na bhogabhogī, na mahantaṃ bhogakkhandhaṃ ajjhāvasati.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอเคยเห็นหรือเคยได้ยินบ้างหรือไม่ว่า ‘คนฆ่าปลาชาวประมง ผู้ฆ่าปลาซ้ำๆ แล้วขายอยู่ จะพึงเป็นผู้ไปด้วยช้างบ้าง ด้วยม้าบ้าง ด้วยรถบ้าง ด้วยยานบ้าง เป็นผู้บริโภคโภคะบ้าง หรือครอบครองกองโภคะใหญ่บ้าง เพราะกรรมนั้น เพราะอาชีวะนั้น’” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินเรื่องนั้นว่า ‘คนฆ่าปลาชาวประมง ผู้ฆ่าปลาซ้ำๆ แล้วขายอยู่ จะพึงเป็นผู้ไปด้วยช้างบ้าง ด้วยม้าบ้าง ด้วยรถบ้าง ด้วยยานบ้าง เป็นผู้บริโภคโภคะบ้าง หรือครอบครองกองโภคะใหญ่บ้าง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าคนฆ่าปลาชาวประมงนั้น ย่อมเพ่งเล็งปลาทั้งหลายที่ควรจะฆ่า ที่เขานำมาเพื่อจะฆ่า ด้วยจิตอันเป็นบาป เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่ได้เป็นผู้ไปด้วยช้าง ไม่ได้เป็นผู้ไปด้วยม้า ไม่ได้เป็นผู้ไปด้วยรถ ไม่ได้เป็นผู้ไปด้วยยาน ไม่ได้เป็นผู้บริโภคโภคะ และไม่ได้ครอบครองกองโภคะใหญ่

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘goghātako gāvo vadhitvā vadhitvā vikkiṇamāno tena kammena tena ājīvena hatthiyāyī vā assayāyī vā rathayāyī vā yānayāyī vā bhogabhogī vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ ajjhāvasanto’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘goghātako gāvo vadhitvā vadhitvā vikkiṇamāno tena kammena tena ājīvena hatthiyāyī vā assayāyī vā rathayāyī vā yānayāyī vā bhogabhogī vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ ajjhāvasanto’ti. Taṃ kissa hetu? Te hi so, bhikkhave, gāvo vajjhe vadhāyupanīte pāpakena manasānupekkhati, tasmā so neva hatthiyāyī hoti na assayāyī na rathayāyī na yānayāyī na bhogabhogī, na mahantaṃ bhogakkhandhaṃ ajjhāvasati’’.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอทั้งหลายเคยเห็นหรือเคยได้ยินบ้างไหมว่า ‘คนฆ่าโค ฆ่าโคแล้วๆ ขายอยู่ ด้วยกรรมนั้น ด้วยการเลี้ยงชีพนั้น จะเป็นผู้ไปได้ด้วยช้างบ้าง ไปได้ด้วยม้าบ้าง ไปได้ด้วยรถบ้าง ไปได้ด้วยยานบ้าง เป็นผู้บริโภคโภคะบ้าง ครอบครองกองโภคะใหญ่บ้าง’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่มีเลย” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินว่า ‘คนฆ่าโค ฆ่าโคแล้วๆ ขายอยู่ ด้วยกรรมนั้น ด้วยการเลี้ยงชีพนั้น จะเป็นผู้ไปได้ด้วยช้างบ้าง ไปได้ด้วยม้าบ้าง ไปได้ด้วยรถบ้าง ไปได้ด้วยยานบ้าง เป็นผู้บริโภคโภคะบ้าง ครอบครองกองโภคะใหญ่บ้าง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ภิกษุทั้งหลาย คนฆ่าโคนั้นย่อมเพ่งดูโคทั้งหลายที่ควรฆ่า ที่เขานำมาเพื่อจะฆ่า ด้วยใจอันลามก เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยช้าง ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยม้า ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยรถ ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยยาน ไม่เป็นผู้บริโภคโภคะ ไม่ครอบครองกองโภคะใหญ่”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu tumhehi diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā – ‘orabbhiko…pe… sūkariko …pe… sākuṇiko…pe… māgaviko mage vadhitvā vadhitvā vikkiṇamāno tena kammena tena ājīvena hatthiyāyī vā assayāyī vā rathayāyī vā yānayāyī vā bhogabhogī vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ ajjhāvasanto’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Mayāpi kho etaṃ, bhikkhave, neva diṭṭhaṃ na sutaṃ – ‘māgaviko mage vadhitvā vadhitvā vikkiṇamāno tena kammena tena ājīvena hatthiyāyī vā assayāyī vā rathayāyī vā yānayāyī vā bhogabhogī vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ ajjhāvasanto’ti. Taṃ kissa hetu? Te hi so, bhikkhave, mage vajjhe vadhāyupanīte pāpakena manasānupekkhati, tasmā so neva hatthiyāyī hoti na assayāyī na rathayāyī na yānayāyī [Pg.268] na bhogabhogī, na mahantaṃ bhogakkhandhaṃ ajjhāvasati. Te hi (nāma) so, bhikkhave, tiracchānagate pāṇe vajjhe vadhāyupanīte pāpakena manasānupekkhamāno neva hatthiyāyī bhavissati na assayāyī na rathayāyī na yānayāyī na bhogabhogī, na mahantaṃ bhogakkhandhaṃ ajjhāvasissati. Ko pana vādo yaṃ manussabhūtaṃ vajjhaṃ vadhāyupanītaṃ pāpakena manasānupekkhati! Tañhi tassa, bhikkhave, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอทั้งหลายเคยเห็นหรือเคยได้ยินบ้างไหมว่า ‘คนฆ่าแกะ... ละ... คนฆ่าสุกร... ละ... คนฆ่านก... ละ... พรานเนื้อ ฆ่าเนื้อแล้วๆ ขายอยู่ ด้วยกรรมนั้น ด้วยการเลี้ยงชีพนั้น จะเป็นผู้ไปได้ด้วยช้างบ้าง ไปได้ด้วยม้าบ้าง ไปได้ด้วยรถบ้าง ไปได้ด้วยยานบ้าง เป็นผู้บริโภคโภคะบ้าง ครอบครองกองโภคะใหญ่บ้าง’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่มีเลย” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราก็ไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินว่า ‘พรานเนื้อ ฆ่าเนื้อแล้วๆ ขายอยู่ ด้วยกรรมนั้น ด้วยการเลี้ยงชีพนั้น จะเป็นผู้ไปได้ด้วยช้างบ้าง ไปได้ด้วยม้าบ้าง ไปได้ด้วยรถบ้าง ไปได้ด้วยยานบ้าง เป็นผู้บริโภคโภคะบ้าง ครอบครองกองโภคะใหญ่บ้าง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ภิกษุทั้งหลาย พรานเนื้อนั้นย่อมเพ่งดูเนื้อทั้งหลายที่ควรฆ่า ที่เขานำมาเพื่อจะฆ่า ด้วยใจอันลามก เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยช้าง ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยม้า ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยรถ ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยยาน ไม่เป็นผู้บริโภคโภคะ ไม่ครอบครองกองโภคะใหญ่ (ชื่อว่า) พรานเนื้อนั้น เมื่อเพ่งดูสัตว์ดิรัจฉานที่ควรฆ่า ที่เขานำมาเพื่อจะฆ่า ด้วยใจอันลามก ก็ยังจักไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยช้าง ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยม้า ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยรถ ไม่เป็นผู้ไปได้ด้วยยาน ไม่เป็นผู้บริโภคโภคะ ไม่ครอบครองกองโภคะใหญ่เลย จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่เพ่งดูมนุษย์ผู้ที่ควรฆ่า ที่เขานำมาเพื่อจะฆ่า ด้วยใจอันลามกเล่า ภิกษุทั้งหลาย การกระทำนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่ผู้นั้นตลอดกาลนาน เบื้องหน้าแต่การตาย เพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” จบสูตรที่ ๘

9. Paṭhamamaraṇassatisuttaṃ

๙. ปฐมมรณัสสติสูตร

19. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘maraṇassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Bhāvetha no tumhe, bhikkhave, maraṇassati’’nti?

๑๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปราสาทอิฐ ในหมู่บ้านนาทิกะ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย มรณัสสติ อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลใหญ่ มีอานิสงส์ใหญ่ หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเจริญมรณัสสติอยู่หรือไม่”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ rattindivaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอยู่ พระเจ้าข้า” “ภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงเป็นอยู่ได้ตลอดคืนและวันหนึ่ง เราพึงกระทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค กิจที่เราพึงทำไว้คงมีมากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล พระเจ้าข้า”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ divasaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็เจริญมรณัสสติอยู่ พระเจ้าข้า” “ภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงเป็นอยู่ได้ตลอดวันหนึ่ง เราพึงกระทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค กิจที่เราพึงทำไว้คงมีมากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล พระเจ้าข้า”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti[Pg.269]? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ ekapiṇḍapātaṃ bhuñjāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็เจริญมรณัสสติอยู่ พระเจ้าข้า” “ภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงเป็นอยู่ได้ตลอดเวลาที่ฉันบิณฑบาตคำหนึ่ง เราพึงกระทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค กิจที่เราพึงทำไว้คงมีมากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล พระเจ้าข้า”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ cattāro pañca ālope saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็เจริญมรณัสสติอยู่ พระเจ้าข้า” “ภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงเป็นอยู่ได้ตลอดเวลาที่เคี้ยวกลืนคำข้าวสี่ห้าคำ เราพึงกระทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาค กิจที่เราพึงทำไว้คงมีมากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล พระเจ้าข้า”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ ekaṃ ālopaṃ saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

ก็แหละ ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็เจริญมรณัสสติอยู่ พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า’ ภิกษุกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ชั่วเวลาที่เคี้ยวกลืนคำข้าวคำหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสอนของพระผู้มีพระภาค กิจอันเราพึงทำก็จะได้ทำไว้มากหนอ” ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล พระเจ้าข้า’

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ assasitvā vā passasāmi passasitvā vā assasāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

ก็แหละ ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็เจริญมรณัสสติอยู่ พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า’ ภิกษุกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ชั่วเวลาที่หายใจออกแล้วหายใจเข้า หรือหายใจเข้าแล้วหายใจออก เราพึงมนสิการคำสอนของพระผู้มีพระภาค กิจอันเราพึงทำก็จะได้ทำไว้มากหนอ” ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล พระเจ้าข้า’

Evaṃ vutte bhagavā te bhikkhū etadavoca – ‘‘yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ rattindivaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’’’ti.

เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แก่ภิกษุเหล่านั้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ตลอดวันตลอดคืน เราพึงมนสิการคำสอนของพระผู้มีพระภาค กิจอันเราพึงทำก็จะได้ทำไว้มากหนอ”’

‘‘Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ divasaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’’’ti.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ตลอดวัน เราพึงมนสิการคำสอนของพระผู้มีพระภาค กิจอันเราพึงทำก็จะได้ทำไว้มากหนอ”’

‘‘Yo [Pg.270] cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ ekapiṇḍapātaṃ bhuñjāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’’’ti.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ชั่วเวลาที่ฉันบิณฑบาตมื้อหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสอนของพระผู้มีพระภาค กิจอันเราพึงทำก็จะได้ทำไว้มากหนอ”’

‘‘Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ cattāro pañca ālope saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Ime vuccanti, bhikkhave, bhikkhū pamattā viharanti dandhaṃ maraṇassatiṃ bhāventi āsavānaṃ khayāya.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ชั่วเวลาที่เคี้ยวกลืนคำข้าวสี่ห้าคำ เราพึงมนสิการคำสอนของพระผู้มีพระภาค กิจอันเราพึงทำก็จะได้ทำไว้มากหนอ” ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ประมาทอยู่ เจริญมรณัสสติอย่างเชื่องช้าเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย’

‘‘Yo ca khvāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ ekaṃ ālopaṃ saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’’’ti.

‘ส่วนภิกษุใดแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ชั่วเวลาที่เคี้ยวกลืนคำข้าวคำหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสอนของพระผู้มีพระภาค กิจอันเราพึงทำก็จะได้ทำไว้มากหนอ”’

‘‘Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ assasitvā vā passasāmi passasitvā vā assasāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Ime vuccanti, bhikkhave, bhikkhū appamattā viharanti tikkhaṃ maraṇassatiṃ bhāventi āsavānaṃ khayāya.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ชั่วเวลาที่หายใจออกแล้วหายใจเข้า หรือหายใจเข้าแล้วหายใจออก เราพึงมนสิการคำสอนของพระผู้มีพระภาค กิจอันเราพึงทำก็จะได้ทำไว้มากหนอ” ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ เจริญมรณัสสติอย่างแก่กล้าเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย’

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘appamattā viharissāma, tikkhaṃ maraṇassatiṃ bhāvessāma āsavānaṃ khayāyā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Navamaṃ.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า “เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ จักเจริญมรณัสสติอย่างแก่กล้าเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย” ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล’ จบสูตรที่ ๙

10. Dutiyamaraṇassatisuttaṃ

๑๐. ทุติยมรณัสสติสูตร

20. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘maraṇassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, maraṇassati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā?

๒๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ อิฐอาวาส ในหมู่บ้านนาทิกะ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มรณัสสติอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลใหญ่ มีอานิสงส์ใหญ่ หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มรณัสสติอันบุคคลเจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงมีผลใหญ่ มีอานิสงส์ใหญ่ หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด’

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu divase nikkhante rattiyā patihitāya iti paṭisañcikkhati – ‘bahukā kho me paccayā maraṇassa – ahi vā maṃ ḍaṃseyya, vicchiko vā maṃ ḍaṃseyya, satapadī vā maṃ ḍaṃseyya; tena me assa kālakiriyā[Pg.271], so mamassa antarāyo. Upakkhalitvā vā papateyyaṃ, bhattaṃ vā me bhuttaṃ byāpajjeyya, pittaṃ vā me kuppeyya, semhaṃ vā me kuppeyya, satthakā vā me vātā kuppeyyuṃ; tena me assa kālakiriyā, so mamassa antarāyo’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘atthi nu kho me pāpakā akusalā dhammā appahīnā, ye me assu rattiṃ kālaṃ karontassa antarāyāyā’’’ti.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกลางวันล่วงไป กลางคืนมาถึง ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า “ปัจจัยแห่งความตายของเรามีมากหนอ คือ งูพึงกัดเรา แมงป่องพึงต่อยเรา หรือตะขาบพึงกัดเรา เราพึงทำกาละเพราะเหตุนั้น อันตรายนั้นพึงมีแก่เรา หรือเราพึงพลาดล้มลง อาหารที่เราฉันแล้วพึงไม่ย่อยดี ดีของเราพึงกำเริบ เสมหะของเราพึงกำเริบ หรือลมที่มีพิษดังศัสตราของเราพึงกำเริบ เราพึงทำกาละเพราะเหตุนั้น อันตรายนั้นพึงมีแก่เรา” ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า “ธรรมอันเป็นบาปอกุศลที่เรายังละไม่ได้ ซึ่งจะเป็นอันตรายแก่เราผู้ทำกาละในเวลากลางคืน มีอยู่หรือหนอ”’

‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘atthi me pāpakā akusalā dhammā appahīnā, ye me assu rattiṃ kālaṃ karontassa antarāyāyā’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, ādittacelo vā ādittasīso vā tasseva celassa vā sīsassa vā nibbāpanāya adhimattaṃ chandañca vāyāmañca ussāhañca ussoḷhiñca appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca kareyya; evamevaṃ kho, bhikkhave, tena bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่รู้อย่างนี้ว่า “ธรรมอันเป็นบาปอกุศลที่เรายังละไม่ได้ ซึ่งจะเป็นอันตรายแก่เราผู้ทำกาละในเวลากลางคืน มีอยู่” ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงทำฉันทะ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้ยิ่งยวด เพื่อละธรรมอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุคคลผู้มีผ้าหรือศีรษะถูกไฟไหม้ พึงทำฉันทะ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้ยิ่งยวด เพื่อดับไฟที่ผ้าหรือศีรษะนั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นก็พึงทำฉันทะ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้ยิ่งยวด เพื่อละธรรมอันเป็นบาปอกุศลเหล่านั้นเสีย ฉันนั้นเหมือนกัน’

‘‘Sace pana, bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘natthi me pāpakā akusalā dhammā appahīnā, ye me assu rattiṃ kālaṃ karontassa antarāyāyā’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

ภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่เรายังละไม่ได้ ซึ่งจะเป็นอันตรายแก่เราผู้ทำกาละในเวลากลางคืน ไม่มี’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามในกุศลธรรมทั้งหลาย ทั้งกลางวันกลางคืนอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu rattiyā nikkhantāya divase patihite iti paṭisañcikkhati – ‘bahukā kho me paccayā maraṇassa – ahi vā maṃ ḍaṃseyya, vicchiko vā maṃ ḍaṃseyya, satapadī vā maṃ ḍaṃseyya; tena me assa kālakiriyā so mamassa antarāyo. Upakkhalitvā vā papateyyaṃ, bhattaṃ vā me bhuttaṃ byāpajjeyya, pittaṃ vā me kuppeyya, semhaṃ vā me kuppeyya, satthakā vā me vātā kuppeyyuṃ; tena me assa kālakiriyā so mamassa antarāyo’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘atthi nu kho me pāpakā akusalā dhammā appahīnā, ye me assu divā kālaṃ karontassa antarāyāyā’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อราตรีผ่านไป วันใหม่ขึ้นมา ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘เหตุแห่งความตายของเรามีมากหนอ คือ งูพึงกัดเรา แมงป่องพึงต่อยเรา หรือตะขาบพึงกัดเรา เราพึงทำกาละเพราะเหตนั้น อันตรายนั้นพึงมีแก่เรา หรือเราพึงพลาดพลั้งหกล้ม อาหารที่เราฉันแล้วพึงแปรปรวน ดีของเราพึงกำเริบ เสมหะของเราพึงกำเริบ หรือลมที่มีพิษดังศัสตราของเราพึงกำเริบ เราพึงทำกาละเพราะเหตุนั้น อันตรายนั้นพึงมีแก่เรา’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่เรายังละไม่ได้ ซึ่งจะเป็นอันตรายแก่เราผู้ทำกาละในเวลากลางวัน มีอยู่หรือหนอ’

‘‘Sace[Pg.272], bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘atthi me pāpakā akusalā dhammā appahīnā, ye me assu divā kālaṃ karontassa antarāyāyā’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, ādittacelo vā ādittasīso vā tasseva celassa vā sīsassa vā nibbāpanāya adhimattaṃ chandañca vāyāmañca ussāhañca ussoḷhiñca appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca kareyya; evamevaṃ kho, bhikkhave, tena bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่เรายังละไม่ได้ ซึ่งจะเป็นอันตรายแก่เราผู้ทำกาละในเวลากลางวัน มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงทำฉันทะ วายามะ อุสสาหะ อุสโสฬหี อัปปฏิวานี สติ และสัมปชัญญะอย่างแรงกล้า เพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นนั่นเทียว ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุคคลผู้มีผ้าหรือศีรษะถูกไฟไหม้ พึงทำฉันทะ วายามะ อุสสาหะ อุสโสฬหี อัปปฏิวานี สติ และสัมปชัญญะอย่างแรงกล้า เพื่อดับไฟที่ผ้าหรือศีรษะของตนนั่นเทียว แม้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นก็พึงทำฉันทะ วายามะ อุสสาหะ อุสโสฬหี อัปปฏิวานี สติ และสัมปชัญญะอย่างแรงกล้า เพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลเหล่านั้นนั่นเทียว ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Sace pana, bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘natthi me pāpakā akusalā dhammā appahīnā, ye me assu divā kālaṃ karontassa antarāyāyā’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu. Evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, maraṇassati evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Dasamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าภิกษุเมื่อพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่เรายังละไม่ได้ ซึ่งจะเป็นอันตรายแก่เราผู้ทำกาละในเวลากลางวัน ไม่มี’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ศึกษาตามในกุศลธรรมทั้งหลาย ทั้งกลางวันกลางคืนอยู่ด้วยปีติและปราโมทย์นั้นเทียว ภิกษุทั้งหลาย มรณัสสติที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด

Sāraṇīyavaggo dutiyo.

สาราณิยวรรคที่ ๒ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำวรรคนี้ คือ

Dve sāraṇī nisāraṇīyaṃ, bhaddakaṃ anutappiyaṃ;

Nakulaṃ soppamacchā ca, dve honti maraṇassatīti.

สาราณิยสูตร ๒ สูตร นิสสารณียสูตร ๑ สูตร ภัททกสูตร ๑ สูตร อนุทัปปิยสูตร ๑ สูตร นกุลสูตร ๑ สูตร สุปปสูตร ๑ สูตร มัจฉสูตร ๑ สูตร และมรณัสสติสูตร ๒ สูตร

3. Anuttariyavaggo

๓. อนุตตริยวรรคที่ ๓

1. Sāmakasuttaṃ

๑. สามกสูตรที่ ๑

21. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati sāmagāmake pokkharaṇiyāyaṃ. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ pokkharaṇiyaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami[Pg.273]; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ etadavoca –

๒๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โปက္ขรณิยาราม ในหมู่บ้านชื่อสามคาม แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล เทวดาตนหนึ่ง เมื่อราตรีปฐมยามผ่านไป มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำโปက္ขรณิยารามให้สว่างไสวทั่วบริเวณ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร เทวดาตนนั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Tayome, bhante, dhammā bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame tayo? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā – ime kho, bhante, tayo dhammā bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’’ti. Idamavoca sā devatā. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho sā devatā ‘‘samanuñño me satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๓ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความเป็นผู้ยินดีในการงาน ๒. ความเป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ๓. ความเป็นผู้ยินดีในการนอนหลับ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุ เทวดาตนนั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ครั้งนั้นแล เทวดาตนนั้นทราบว่า ‘พระศาสดาทรงพอพระทัยเรา’ จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ pokkharaṇiyaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, sā devatā maṃ etadavoca – ‘tayome, bhante, dhammā bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame tayo? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā – ime kho, bhante, tayo dhammā bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’ti. Idamavoca, bhikkhave, sā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi. Tesaṃ vo, bhikkhave, alābhā tesaṃ dulladdhaṃ, ye vo devatāpi jānanti kusalehi dhammehi parihāyamāne’’.

ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีนั้นผ่านไป พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคืนนี้ เทวดาตนหนึ่ง เมื่อราตรีปฐมยามผ่านไป มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำโปက္ขรณิยารามให้สว่างไสวทั่วบริเวณ เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้อภิวาทเราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาตนนั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๓ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความเป็นผู้ยินดีในการงาน ๒. ความเป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ๓. ความเป็นผู้ยินดีในการนอนหลับ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุ’ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาตนนั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้อภิวาทเรา ทำประทักษิณแล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง ภิกษุทั้งหลาย การที่พวกเธอเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย แม้เทวดาก็ยังรู้ได้ ไม่ใช่ลาภของพวกเธอเลยหนอ เป็นการได้ชั่วของพวกเธอหนอ

‘‘Aparepi, bhikkhave, tayo parihāniye dhamme desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘katame ca, bhikkhave, tayo parihāniyā dhammā? Saṅgaṇikārāmatā, dovacassatā, pāpamittatā – ime kho, bhikkhave, tayo parihāniyā dhammā’’.

ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปริหานิยธรรม (ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อม) อื่นอีก ๓ ประการ เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ปริหานิยธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความเป็นผู้ยินดีในหมู่คณะ ๒. ความเป็นผู้ว่ายาก ๓. ความมีมิตรชั่ว ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คือปริหานิยธรรม ๓ ประการ’

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, atītamaddhānaṃ parihāyiṃsu kusalehi dhammehi, sabbete imeheva chahi dhammehi parihāyiṃsu kusalehi dhammehi. Yepi hi keci, bhikkhave, anāgatamaddhānaṃ parihāyissanti kusalehi dhammehi, sabbete imeheva chahi dhammehi parihāyissanti kusalehi [Pg.274] dhammehi. Yepi hi keci, bhikkhave, etarahi parihāyanti kusalehi dhammehi, sabbete imeheva chahi dhammehi parihāyanti kusalehi dhammehī’’ti. Paṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาลเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ชนเหล่านั้นทั้งหมดเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว ก็เพราะธรรม ๖ ประการเหล่านี้เหมือนกัน. ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาล จักเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ชนเหล่านั้นทั้งหมดจักเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ก็เพราะธรรม ๖ ประการเหล่านี้เหมือนกัน. ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบัน ย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ชนเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ก็เพราะธรรม ๖ ประการเหล่านี้เหมือนกัน

2. Aparihāniyasuttaṃ

๒. อปริหานิยสูตร

22. ‘‘Chayime, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha…pe… katame ca, bhikkhave, cha aparihāniyā dhammā? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, na saṅgaṇikārāmatā, sovacassatā, kalyāṇamittatā – ime kho, bhikkhave, cha aparihāniyā dhammā.

๒๒. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรม ๖ ประการนี้แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น... ภิกษุทั้งหลาย อปริหานิยธรรม ๖ ประการเป็นไฉน? คือ ความไม่เป็นผู้ยินดีในการงาน ๑ ความไม่เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ๑ ความไม่เป็นผู้ยินดีในการนอน ๑ ความไม่เป็นผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ๑ ความเป็นผู้ว่าง่าย ๑ ความมีมิตรดี ๑ ภิกษุทั้งหลาย นี้แล อปริหานิยธรรม ๖ ประการ

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, atītamaddhānaṃ na parihāyiṃsu kusalehi dhammehi, sabbete imeheva chahi dhammehi na parihāyiṃsu kusalehi dhammehi. Yepi hi keci, bhikkhave, anāgatamaddhānaṃ na parihāyissanti kusalehi dhammehi, sabbete imeheva chahi dhammehi na parihāyissanti kusalehi dhammehi. Yepi hi keci, bhikkhave, etarahi na parihāyanti kusalehi dhammehi, sabbete imeheva chahi dhammehi na parihāyanti kusalehi dhammehī’’ti. Dutiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาล ไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ชนเหล่านั้นทั้งหมดไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว ก็เพราะธรรม ๖ ประการเหล่านี้เหมือนกัน. ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาล จักไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ชนเหล่านั้นทั้งหมดจักไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ก็เพราะธรรม ๖ ประการเหล่านี้เหมือนกัน. ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบัน ย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ชนเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย ก็เพราะธรรม ๖ ประการเหล่านี้เหมือนกัน

3. Bhayasuttaṃ

๓. ภยสูตร

23. ‘‘‘Bhaya’nti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ; ‘dukkha’nti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ; ‘rogo’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ; ‘gaṇḍo’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ; ‘saṅgo’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ; ‘paṅko’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ.

๒๓. ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ภัย’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย. คำว่า ‘ทุกข์’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย. คำว่า ‘โรค’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย. คำว่า ‘ฝี’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย. คำว่า ‘เครื่องข้อง’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย. คำว่า ‘เปือกตม’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย.

‘‘Kasmā ca, bhikkhave, ‘bhaya’nti kāmānametaṃ adhivacanaṃ? Kāmarāgarattāyaṃ, bhikkhave, chandarāgavinibaddho diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā ‘bhaya’nti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca, bhikkhave, dukkhanti…pe… rogoti… gaṇḍoti… saṅgoti… paṅkoti kāmānametaṃ adhivacanaṃ? Kāmarāgarattāyaṃ, bhikkhave, chandarāgavinibaddho diṭṭhadhammikāpi paṅkā na parimuccati, samparāyikāpi paṅkā na parimuccati, tasmā ‘paṅko’ti kāmānametaṃ adhivacana’’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไรเล่า คำว่า ‘ภัย’ จึงเป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย? ภิกษุทั้งหลาย สัตว์นี้ผู้กำหนัดด้วยความกำหนัดในกาม อันความพอใจและความกำหนัดผูกไว้แล้ว ย่อมไม่พ้นไปจากภัยแม้ในปัจจุบัน ย่อมไม่พ้นไปจากภัยแม้ในสัมปรายภพ ฉะนั้น คำว่า ‘ภัย’ จึงเป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย. ก็เพราะเหตุไรเล่า คำว่า ‘ทุกข์’... คำว่า ‘โรค’... คำว่า ‘ฝี’... คำว่า ‘เครื่องข้อง’... คำว่า ‘เปือกตม’ จึงเป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย? ภิกษุทั้งหลาย สัตว์นี้ผู้กำหนัดด้วยความกำหนัดในกาม อันความพอใจและความกำหนัดผูกไว้แล้ว ย่อมไม่พ้นไปจากเปือกตมแม้ในปัจจุบัน ย่อมไม่พ้นไปจากเปือกตมแม้ในสัมปรายภพ ฉะนั้น คำว่า ‘เปือกตม’ จึงเป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย

‘‘Bhayaṃ dukkhaṃ rogo gaṇḍo, saṅgo paṅko ca ubhayaṃ;

Ete kāmā pavuccanti, yattha satto puthujjano.

ภัย ทุกข์ โรค ฝี เครื่องข้องและเปือกตมทั้งสองอย่างนี้ ท่านเรียกว่ากาม ที่ซึ่งปุถุชนข้องอยู่

‘‘Upādāne [Pg.275] bhayaṃ disvā, jātimaraṇasambhave;

Anupādā vimuccanti, jātimaraṇasaṅkhaye.

ท่านผู้สิ้นอาสวะทั้งหลาย เห็นภัยในอุปาทานอันเป็นแดนเกิดแห่งชาติและมรณะแล้ว ไม่ถือมั่น ย่อมหลุดพ้นในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งชาติและมรณะ

‘‘Te khemappattā sukhino, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Sabbaverabhayātītā, sabbadukkhaṃ upaccagu’’nti. tatiyaṃ;

ท่านเหล่านั้น บรรลุถึงแดนเกษม มีความสุข ดับสนิทในปัจจุบัน ก้าวล่วงเวรและภัยทั้งปวง ล่วงทุกข์ทั้งปวงได้

4. Himavantasuttaṃ

๔. หิมวันตสูตร

24. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu himavantaṃ pabbatarājaṃ padāleyya, ko pana vādo chavāya avijjāya! Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu samādhissa samāpattikusalo hoti, samādhissa ṭhitikusalo hoti, samādhissa vuṭṭhānakusalo hoti, samādhissa kallitakusalo hoti, samādhissa gocarakusalo hoti, samādhissa abhinīhārakusalo hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu himavantaṃ pabbatarājaṃ padāleyya, ko pana vādo chavāya avijjāyā’’ti! Catutthaṃ.

๒๔. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ พึงทำลายขุนเขาหิมพานต์ได้ ไม่ต้องพูดถึงอวิชชาอันเลวทรามเลย. ธรรม ๖ ประการเป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาธิ ๑ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ ๑ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ ๑ เป็นผู้ฉลาดในความพอเหมาะแห่งสมาธิ ๑ เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๑ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมไปแห่งสมาธิ ๑. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล พึงทำลายขุนเขาหิมพานต์ได้ ไม่ต้องพูดถึงอวิชชาอันเลวทรามเลย

5. Anussatiṭṭhānasuttaṃ

๕. อนุสสติฏฐานสูตร

25. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, anussatiṭṭhānāni. Katamāni cha? Idha, bhikkhave, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visujjhanti.

๒๕. ภิกษุทั้งหลาย อนุสสติฏฐาน ๖ ประการนี้. ๖ ประการเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น... เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ ดังนี้. ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกย่อมระลึกถึงพระตถาคต สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม, สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง, ออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก. ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕. ภิกษุทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการทำอารมณ์แม้นี้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako dhammaṃ anussarati – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako dhammaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti[Pg.276]; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visujjhanti.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกย่อมระลึกถึงพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว... อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดังนี้. ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกย่อมระลึกถึงพระธรรม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม, สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง, ออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก. ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕. ภิกษุทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการทำอารมณ์แม้นี้อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako saṅghaṃ anussarati – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako saṅghaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visujjhanti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดพ้นไปจากความอยาก ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการทำสังฆานุสสตินี้ให้เป็นอารมณ์อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako attano sīlāni anussarati akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikāni. Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako sīlaṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visujjhanti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงศีลของตน อันไม่ขาด ... เป็นไปเพื่อสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศีล สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดพ้นไปจากความอยาก ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการทำสีลานุสสตินี้ให้เป็นอารมณ์อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako attano cāgaṃ anussarati – ‘lābhā vata me! Suladdhaṃ vata me…pe… yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Yasmiṃ…pe… evamidhekacce sattā visujjhanti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงจาคะของตนว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ... เราเป็นผู้ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน’ สมัยใด ... สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการทำจาคานุสสตินี้ให้เป็นอารมณ์อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako devatā anussarati – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā, santi devā yāmā, santi devā tusitā, santi devā nimmānaratino, santi devā paranimmitavasavattino, santi devā brahmakāyikā, santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā; mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena… sutena… cāgena… paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā; mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’’’ ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงเทวดาทั้งหลายว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอยู่ เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอยู่ เทวดาชั้นยามามีอยู่ เทวดาชั้นดุสิตมีอยู่ เทวดาชั้นนิมมานรดีมีอยู่ เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีมีอยู่ เทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมมีอยู่ เทวดาที่สูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น แม้เราก็มีศรัทธาเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีล... สุตะ... จาคะ... ปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น แม้เราก็มีปัญญาเช่นนั้นอยู่’

‘‘Yasmiṃ[Pg.277], bhikkhave, samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visujjhanti. Imāni kho, bhikkhave, cha anussatiṭṭhānānī’’ti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญาของตนและของเทวดาเหล่านั้น สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดพ้นไปจากความอยาก ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการทำเทวตานุสสตินี้ให้เป็นอารมณ์อย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คืออนุสสติฐาน ๖ ประการ จบสูตรที่ ๕

6. Mahākaccānasuttaṃ

๖. มหากัจจานสูตร

26. Tatra kho āyasmā mahākaccāno bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahākaccānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahākaccāno etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, āvuso; abbhutaṃ, āvuso! Yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sambādhe okāsādhigamo anubuddho sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cha anussatiṭṭhānāni.

๒๖. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัจจานะเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “อาวุโส ภิกขเว” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหากัจจานะว่า “อาวุโส” ท่านพระมหากัจจานะได้กล่าวคำนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงตรัสรู้การได้โอกาสในที่คับแคบ เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำนิพพานให้แจ้ง ได้แก่ อนุสสติฐาน ๖ ประการนี้

‘‘Katamāni cha? Idhāvuso, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati – ‘itipi so bhagavā …pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Yasmiṃ, āvuso, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, āvuso, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Sa kho so, āvuso, ariyasāvako sabbaso ākāsasamena cetasā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Idampi kho, āvuso, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visuddhidhammā bhavanti.

๖ ประการ อะไรบ้าง คือ อาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ระลึกถึงพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ... เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ อาวุโสทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดพ้นไปจากความอยาก อาวุโสทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ อริยสาวกนั้นย่อมมีจิตเสมอด้วยอากาศ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ อยู่โดยประการทั้งปวง อาวุโสทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมมีธรรมอันบริสุทธิ์ได้ด้วยการทำพุทธานุสสตินี้ให้เป็นอารมณ์อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, ariyasāvako dhammaṃ anussarati – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Yasmiṃ, āvuso, samaye ariyasāvako dhammaṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ [Pg.278] cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, āvuso, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Sa kho so, āvuso, ariyasāvako sabbaso ākāsasamena cetasā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Idampi kho, āvuso, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visuddhidhammā bhavanti.

อาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ... อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ อาวุโสทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระธรรม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดพ้นไปจากความอยาก อาวุโสทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ อริยสาวกนั้นย่อมมีจิตเสมอด้วยอากาศ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ อยู่โดยประการทั้งปวง อาวุโสทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมมีธรรมอันบริสุทธิ์ได้ด้วยการทำธัมมานุสสตินี้ให้เป็นอารมณ์อย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, ariyasāvako saṅghaṃ anussarati – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Yasmiṃ, āvuso, samaye ariyasāvako saṅghaṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, āvuso, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Sa kho so, āvuso, ariyasāvako sabbaso ākāsasamena cetasā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Idampi kho, āvuso, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visuddhidhammā bhavanti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ...ฯลฯ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์อยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกนั้นแล ย่อมมีใจเสมอด้วยอากาศ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน อยู่ด้วยจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ หาประมาณมิได้ โดยประการทั้งปวง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ ทำอารมณ์แม้นี้ให้เป็นที่ตั้ง ย่อมมีธรรมอันบริสุทธิ์ได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, ariyasāvako attano sīlāni anussarati akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikāni. Yasmiṃ, āvuso, samaye ariyasāvako attano sīlaṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, āvuso, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Sa kho so, āvuso, ariyasāvako sabbaso ākāsasamena cetasā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Idampi kho, āvuso, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visuddhidhammā bhavanti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงศีลของตน อันไม่ขาด ...ฯลฯ... เป็นไปเพื่อสมาธิ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศีลของตนอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกนั้นแล ย่อมมีใจเสมอด้วยอากาศ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน อยู่ด้วยจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ หาประมาณมิได้ โดยประการทั้งปวง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ ทำอารมณ์แม้นี้ให้เป็นที่ตั้ง ย่อมมีธรรมอันบริสุทธิ์ได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, ariyasāvako attano cāgaṃ anussarati – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me…pe… yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Yasmiṃ, āvuso, samaye ariyasāvako attano cāgaṃ anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na [Pg.279] dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, āvuso, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Sa kho so, āvuso, ariyasāvako sabbaso ākāsasamena cetasā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Idampi kho, āvuso, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visuddhidhammā bhavanti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงจาคะของตนว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ...ฯลฯ... เราเป็นผู้ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงจาคะของตนอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกนั้นแล ย่อมมีใจเสมอด้วยอากาศ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน อยู่ด้วยจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ หาประมาณมิได้ โดยประการทั้งปวง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ ทำอารมณ์แม้นี้ให้เป็นที่ตั้ง ย่อมมีธรรมอันบริสุทธิ์ได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, ariyasāvako devatā anussarati – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā…pe… tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā; mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena…pe… sutena… cāgena… paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā; mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Yasmiṃ, āvuso, samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti; ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. ‘Gedho’ti kho, āvuso, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Sa kho so, āvuso, ariyasāvako sabbaso ākāsasamena cetasā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Idampi kho, āvuso, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visuddhidhammā bhavanti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกระลึกถึงเทวดาว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอยู่ เทวดา ...ฯลฯ... ที่สูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น แม้เราก็มีศรัทธาเช่นนั้นอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีล ...ฯลฯ... สุตะ ... จาคะ ... ปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น แม้เราก็มีปัญญาเช่นนั้นอยู่’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญาของตนและของเทวดาเหล่านั้นอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะครอบงำ ไม่ถูกโมหะครอบงำ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมดำเนินไปตรง ออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกนั้นแล ย่อมมีใจเสมอด้วยอากาศ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน อยู่ด้วยจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ หาประมาณมิได้ โดยประการทั้งปวง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์บางพวกในโลกนี้ ทำอารมณ์แม้นี้ให้เป็นที่ตั้ง ย่อมมีธรรมอันบริสุทธิ์ได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Acchariyaṃ, āvuso; abbhutaṃ, āvuso! Yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sambādhe okāsādhigamo anubuddho sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cha anussatiṭṭhānānī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏจริงหนอ การที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ทรงตรัสรู้การได้โอกาสในที่คับแคบ เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน นี้เพียงใด ซึ่งได้แก่ฐานะแห่งอนุสสติ ๖ ประการนี้ สูตรที่ ๖ จบ

7. Paṭhamasamayasuttaṃ

๗. ปฐมสมยสูตร

27. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho [Pg.280] so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kati nu kho, bhante, samayā manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamitu’’nti? ‘‘Chayime, bhikkhu, samayā manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ’’.

๒๗. ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้ควรแก่การเจริญใจมีเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ สมัยที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้ควรแก่การเจริญใจ ๖ ประการเหล่านี้’

‘‘Katame cha? Idha, bhikkhu, yasmiṃ samaye bhikkhu kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti tasmiṃ samaye manobhāvanīyo bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ kho, āvuso, kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharāmi kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāmi. Sādhu vata me, āyasmā, kāmarāgassa pahānāya dhammaṃ desetū’ti. Tassa manobhāvanīyo bhikkhu kāmarāgassa pahānāya dhammaṃ deseti. Ayaṃ, bhikkhu, paṭhamo samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ.

๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ สมัยใด ภิกษุมีจิตถูกกามราคะครอบงำ ถูกกามราคะรัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้น เธอพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ กระผมมีจิตถูกกามราคะครอบงำ ถูกกามราคะรัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุ โปรดแสดงธรรมเพื่อละกามราคะแก่กระผมด้วยเถิด’ ภิกษุผู้เจริญทางจิตนั้นย่อมแสดงธรรมเพื่อละกามราคะแก่เธอ ภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๑ ที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตเพื่อพบเห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, yasmiṃ samaye bhikkhu byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti tasmiṃ samaye manobhāvanīyo bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ kho, āvuso, byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharāmi byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāmi. Sādhu vata me, āyasmā, byāpādassa pahānāya dhammaṃ desetū’ti. Tassa manobhāvanīyo bhikkhu byāpādassa pahānāya dhammaṃ deseti. Ayaṃ, bhikkhu, dutiyo samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ.

ภิกษุ อีกประการหนึ่ง สมัยใด ภิกษุมีจิตถูกพยาบาทครอบงำ ถูกพยาบาทรัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้น เธอพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ กระผมมีจิตถูกพยาบาทครอบงำ ถูกพยาบาทรัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุ โปรดแสดงธรรมเพื่อละพยาบาทแก่กระผมด้วยเถิด’ ภิกษุผู้เจริญทางจิตนั้นย่อมแสดงธรรมเพื่อละพยาบาทแก่เธอ ภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๒ ที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตเพื่อพบเห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, yasmiṃ samaye bhikkhu thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti tasmiṃ samaye manobhāvanīyo bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ kho, āvuso, thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharāmi thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāmi. Sādhu vata me, āyasmā, thinamiddhassa pahānāya dhammaṃ desetū’ti. Tassa manobhāvanīyo bhikkhu thinamiddhassa pahānāya dhammaṃ [Pg.281] deseti. Ayaṃ, bhikkhu, tatiyo samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ.

ภิกษุ อีกประการหนึ่ง สมัยใด ภิกษุมีจิตถูกถีนมิทธะครอบงำ ถูกถีนมิทธะรัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้น เธอพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ กระผมมีจิตถูกถีนมิทธะครอบงำ ถูกถีนมิทธะรัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุ โปรดแสดงธรรมเพื่อละถีนมิทธะแก่กระผมด้วยเถิด’ ภิกษุผู้เจริญทางจิตนั้นย่อมแสดงธรรมเพื่อละถีนมิทธะแก่เธอ ภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๓ ที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตเพื่อพบเห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, yasmiṃ samaye bhikkhu uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti tasmiṃ samaye manobhāvanīyo bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ kho, āvuso, uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharāmi uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāmi. Sādhu vata me, āyasmā, uddhaccakukkuccassa pahānāya dhammaṃ desetū’ti. Tassa manobhāvanīyo bhikkhu uddhaccakukkuccassa pahānāya dhammaṃ deseti. Ayaṃ, bhikkhu, catuttho samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ.

ภิกษุ อีกประการหนึ่ง สมัยใด ภิกษุมีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ ถูกอุทธัจจกุกกุจจะรัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้น เธอพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ กระผมมีจิตถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ ถูกอุทธัจจกุกกุจจะรัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุ โปรดแสดงธรรมเพื่อละอุทธัจจกุกกุจจะแก่กระผมด้วยเถิด’ ภิกษุผู้เจริญทางจิตนั้นย่อมแสดงธรรมเพื่อละอุทธัจจกุกกุจจะแก่เธอ ภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๔ ที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตเพื่อพบเห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, yasmiṃ samaye bhikkhu vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti tasmiṃ samaye manobhāvanīyo bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ, āvuso, vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharāmi vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāmi. Sādhu vata me, āyasmā, vicikicchāya pahānāya dhammaṃ desetū’ti. Tassa manobhāvanīyo bhikkhu vicikicchāya pahānāya dhammaṃ deseti. Ayaṃ, bhikkhu, pañcamo samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ.

ภิกษุ อีกประการหนึ่ง สมัยใด ภิกษุมีจิตถูกวิจิกิจฉาครอบงำ ถูกวิจิกิจฉารัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้น เธอพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ กระผมมีจิตถูกวิจิกิจฉาครอบงำ ถูกวิจิกิจฉารัดรึงอยู่ และไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุ โปรดแสดงธรรมเพื่อละวิจิกิจฉาแก่กระผมด้วยเถิด’ ภิกษุผู้เจริญทางจิตนั้นย่อมแสดงธรรมเพื่อละวิจิกิจฉาแก่เธอ ภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๕ ที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตเพื่อพบเห็น

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, yasmiṃ samaye bhikkhu yaṃ nimittaṃ āgamma yaṃ nimittaṃ manasikaroto anantarā āsavānaṃ khayo hoti taṃ nimittaṃ nappajānāti tasmiṃ samaye manobhāvanīyo bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ kho, āvuso, yaṃ nimittaṃ āgamma yaṃ nimittaṃ manasikaroto anantarā āsavānaṃ khayo hoti, taṃ nimittaṃ nappajānāmi. Sādhu vata me, āyasmā, āsavānaṃ khayāya dhammaṃ desetū’ti. Tassa manobhāvanīyo bhikkhu āsavānaṃ khayāya dhammaṃ deseti. Ayaṃ, bhikkhu, chaṭṭho samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ. Ime kho, bhikkhu, cha samayā manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamitu’’nti. Sattamaṃ.

ภิกษุ อีกประการหนึ่ง สมัยใด ภิกษุอาศัยนิมิตใด มนสิการนิมิตใดอยู่ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้โดยลำดับ แต่เธอไม่รู้นิมิตนั้น สมัยนั้น เธอพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ กระผมอาศัยนิมิตใด มนสิการนิมิตใดอยู่ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้โดยลำดับ แต่กระผมไม่รู้นิมิตนั้น ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุ โปรดแสดงธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่กระผมด้วยเถิด’ ภิกษุผู้เจริญทางจิตนั้นย่อมแสดงธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่เธอ ภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๖ ที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตเพื่อพบเห็น ภิกษุ เหล่านี้แล คือ สมัย ๖ ประการที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตเพื่อพบเห็น จบสูตรที่ ๗

8. Dutiyasamayasuttaṃ

๘. ทุติยสมยสูตร

28. Ekaṃ [Pg.282] samayaṃ sambahulā therā bhikkhū bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho tesaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘ko nu kho, āvuso, samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamitu’’nti?

๒๘. สมัยหนึ่ง ภิกษุเถระหลายรูปอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเถระเหล่านั้นกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันในโรงฉัน ได้เกิดการสนทนากันขึ้นในระหว่างดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญทางจิตเพื่อพบเห็นคือสมัยไหนหนอ’

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca – ‘‘yasmiṃ, āvuso, samaye manobhāvanīyo bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้แก่ภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุผู้เจริญใจกลับจากบิณฑบาตในภายหลังภัต ล้างเท้าแล้ว คู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า นั่งอยู่ สมัยนั้นเป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘na kho, āvuso, so samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ. Yasmiṃ, āvuso, samaye manobhāvanīyo bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, cārittakilamathopissa tasmiṃ samaye appaṭippassaddho hoti, bhattakilamathopissa tasmiṃ samaye appaṭippassaddho hoti. Tasmā so asamayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ. Yasmiṃ, āvuso, samaye manobhāvanīyo bhikkhu sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito vihārapacchāyāyaṃ nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

เมื่อภิกษุรูปนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้แก่ภิกษุรูปนั้นว่า “ท่านผู้มีอายุ สมัยนั้นไม่เป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจเลย ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุผู้เจริญใจกลับจากบิณฑบาตในภายหลังภัต ล้างเท้าแล้ว คู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า นั่งอยู่ ในสมัยนั้น ความเมื่อยล้าจากการเที่ยวไปของท่านยังไม่สงบระงับ ความเมื่อยล้าเพราะภัตของท่านก็ยังไม่สงบระงับ เพราะเหตุนั้น สมัยนั้นจึงไม่เป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุผู้เจริญใจออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า ที่เงาหลังวิหาร สมัยนั้นเป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘na kho, āvuso, so samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ. Yasmiṃ, āvuso, samaye manobhāvanīyo bhikkhu sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito vihārapacchāyāyaṃ nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, yadevassa divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hoti tadevassa tasmiṃ samaye samudācarati. Tasmā so asamayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya [Pg.283] upasaṅkamituṃ. Yasmiṃ, āvuso, samaye manobhāvanīyo bhikkhu rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

เมื่อภิกษุรูปนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้แก่ภิกษุรูปนั้นว่า “ท่านผู้มีอายุ สมัยนั้นไม่เป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจเลย ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุผู้เจริญใจออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า ที่เงาหลังวิหาร สมาธินิมิตใดที่ท่านมนสิการไว้ในเวลากลางวัน สมาธินิมิตนั้นนั่นแหละย่อมปรากฏแก่ท่านในสมัยนั้น เพราะเหตุนั้น สมัยนั้นจึงไม่เป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุผู้เจริญใจลุกขึ้นในเวลารุ่งอรุณแห่งราตรี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า สมัยนั้นเป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘na kho, āvuso, so samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ. Yasmiṃ, āvuso, samaye manobhāvanīyo bhikkhu rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, ojaṭṭhāyissa tasmiṃ samaye kāyo hoti phāsussa hoti buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ. Tasmā so asamayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

เมื่อภิกษุรูปนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้แก่ภิกษุรูปนั้นว่า “ท่านผู้มีอายุ สมัยนั้นไม่เป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจเลย ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุผู้เจริญใจลุกขึ้นในเวลารุ่งอรุณแห่งราตรี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า ในสมัยนั้น กายของท่านย่อมตั้งอยู่ด้วยโอชา ท่านย่อมมีความผาสุกเพื่อจะกระทำไว้ในใจซึ่งคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น สมัยนั้นจึงไม่เป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ”

Evaṃ vutte āyasmā mahākaccāno there bhikkhū etadavoca – ‘‘sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘chayime, bhikkhu, samayā manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ’’’.

เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหากัจจานะผู้มีอายุได้กล่าวคำนี้แก่ภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย คำนี้ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับเอามาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนภิกษุ สมัย ๖ ประการเหล่านี้ เป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ’ ”

‘‘Katame cha? Idha, bhikkhu, yasmiṃ samaye bhikkhu kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, tasmiṃ samaye manobhāvanīyo bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ kho, āvuso, kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharāmi kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāmi. Sādhu vata me āyasmā kāmarāgassa pahānāya dhammaṃ desetū’ti. Tassa manobhāvanīyo bhikkhu kāmarāgassa pahānāya dhammaṃ deseti. Ayaṃ, bhikkhu, paṭhamo samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ.

“๖ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุ ในศาสนานี้ สมัยใด ภิกษุมีจิตอันกามราคะกลุ้มรุม อันกามราคะครอบงำอยู่ และย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกแห่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว ในสมัยนั้น เธอพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญใจแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ามีจิตอันกามราคะกลุ้มรุม อันกามราคะครอบงำอยู่ และย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกแห่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุ ขอจงแสดงธรรมเพื่อละกามราคะแก่ข้าพเจ้าเถิด’ ภิกษุผู้เจริญใจนั้นย่อมแสดงธรรมเพื่อละกามราคะแก่เธอ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๑ เพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, yasmiṃ samaye bhikkhu byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati…pe… thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati… uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati… vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati… yaṃ nimittaṃ āgamma [Pg.284] yaṃ nimittaṃ manasikaroto anantarā āsavānaṃ khayo hoti, taṃ nimittaṃ na jānāti na passati, tasmiṃ samaye manobhāvanīyo bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ kho, āvuso, yaṃ nimittaṃ āgamma yaṃ nimittaṃ manasikaroto anantarā āsavānaṃ khayo hoti taṃ nimittaṃ na jānāmi na passāmi. Sādhu vata me āyasmā āsavānaṃ khayāya dhammaṃ desetū’ti. Tassa manobhāvanīyo bhikkhu āsavānaṃ khayāya dhammaṃ deseti. Ayaṃ, bhikkhu, chaṭṭho samayo manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamituṃ.

“อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุ สมัยใด ภิกษุมีจิตอันพยาบาทกลุ้มรุม...ฯลฯ...มีจิตอันถีนมิทธะกลุ้มรุม...มีจิตอันอุทธัจจกุกกุจจะกลุ้มรุม...มีจิตอันวิจิกิจฉากลุ้มรุม...อยู่ และเมื่ออาศัยนิมิตใด มนสิการนิมิตใด ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้โดยไม่มีอันตราย เธอย่อมไม่รู้ ไม่เห็นนิมิตนั้น ในสมัยนั้น เธอพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญใจแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เมื่อข้าพเจ้าอาศัยนิมิตใด มนสิการนิมิตใด ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้โดยไม่มีอันตราย ข้าพเจ้าย่อมไม่รู้ ไม่เห็นนิมิตนั้น ขอโอกาสเถิด ท่านผู้มีอายุ ขอจงแสดงธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่ข้าพเจ้าเถิด’ ภิกษุผู้เจริญใจนั้นย่อมแสดงธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่เธอ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๖ เพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ

‘‘Sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘ime kho, bhikkhu, cha samayā manobhāvanīyassa bhikkhuno dassanāya upasaṅkamitu’’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย คำนี้ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับเอามาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ดูก่อนภิกษุ สมัย ๖ ประการเหล่านี้แล เป็นกาลสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าภิกษุผู้เจริญใจ’ ” ดังนี้แล สูตรที่ ๘ จบ

9. Udāyīsuttaṃ

๙. อุทายีสูตร

29. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ udāyiṃ āmantesi – ‘‘kati nu kho, udāyi, anussatiṭṭhānānī’’ti? Evaṃ vutte āyasmā udāyī tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ udāyiṃ āmantesi – ‘‘kati nu kho, udāyi, anussatiṭṭhānānī’’ti? Dutiyampi kho āyasmā udāyī tuṇhī ahosi. Tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ udāyiṃ āmantesi – ‘‘kati nu kho, udāyi, anussatiṭṭhānānī’’ti? Tatiyampi kho āyasmā udāyī tuṇhī ahosi.

๒๙. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอุทายีมาแล้วตรัสถามว่า “ดูกรอุทายี อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายีได้นิ่งเสีย แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรียกท่านพระอุทายีมาแล้วตรัสถามว่า “ดูกรอุทายี อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ” แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระอุทายีก็ได้นิ่งเสีย แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรียกท่านพระอุทายีมาแล้วตรัสถามว่า “ดูกรอุทายี อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ” แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอุทายีก็ได้นิ่งเสีย

Atha kho āyasmā ānando āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso udāyi, āmantesī’’ti. ‘‘Suṇomahaṃ, āvuso ānanda, bhagavato. Idha, bhante, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati – seyyathidaṃ ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe…. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhāna’’nti.

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะท่านพระอุทายีว่า “อาวุโสอุทายี พระศาสดาตรัสเรียกท่าน” ท่านพระอุทายีตอบว่า “อาวุโสอานนท์ ผมได้ยินพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง...ฯลฯ... เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐาน”

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘aññāsiṃ kho ahaṃ, ānanda – ‘nevāyaṃ udāyī moghapuriso adhicittaṃ anuyutto viharatī’ti. Kati nu kho, ānanda, anussatiṭṭhānānī’’ti?

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาแล้วตรัสว่า “อานนท์ เรารู้อยู่แล้วว่า ‘อุทายิโมฆบุรุษนี้ ไม่ได้ประกอบความสงบแห่งจิตอันยิ่งอยู่’ ดูกรอานนท์ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ”

‘‘Pañca, bhante, anussatiṭṭhānāni. Katamāni pañca? Idha, bhante, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ evaṃ bhāvitaṃ evaṃ bahulīkataṃ diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนุสสติฏฐานมี ๕ ประการ ๕ ประการเป็นไฉน คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม...ฯลฯ... บรรลุตติยฌานอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐาน ที่ภิกษุเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhikkhu ālokasaññaṃ manasi karoti, divā saññaṃ adhiṭṭhāti, yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā; iti vivaṭena cetasā [Pg.285] apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ evaṃ bhāvitaṃ evaṃ bahulīkataṃ ñāṇadassanappaṭilābhāya saṃvattati.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทำในใจซึ่งอาโลกสัญญา ตั้งมั่นซึ่งทิวาสัญญา (สัญญาว่าเป็นกลางวัน) คือ กลางวันอย่างไร กลางคืนอย่างนั้น กลางคืนอย่างไร กลางวันอย่างนั้น เธอมีใจอันเปิดเผย ไม่ถูกหุ้มห่อ อบรมจิตให้มีความสว่างอยู่ ด้วยอาการอย่างนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐาน ที่ภิกษุเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้ญาณทัสสนะ

‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ evaṃ bhāvitaṃ evaṃ bahulīkataṃ kāmarāgappahānāya saṃvattati.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แล เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องล่างแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐาน ที่ภิกษุเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อละกามราคะ

‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ evaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง ที่ขึ้นอืด เขียวคล้ำ มีน้ำเหลืองเยิ้ม เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีธรรมดาอย่างนี้ เป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไปได้’

‘‘Seyyathāpi vā pana passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍitaṃ kākehi vā khajjamānaṃ kulalehi vā khajjamānaṃ gijjhehi vā khajjamānaṃ sunakhehi vā khajjamānaṃ siṅgālehi vā khajjamānaṃ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ. So imameva kāyaṃ evaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’’’ti.

“อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ฝูงกาจิกกินอยู่บ้าง ฝูงเหยี่ยวจิกกินอยู่บ้าง ฝูงแร้งจิกกินอยู่บ้าง สุนัขกัดกินอยู่บ้าง สุนัขจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง หมู่สัตว์ต่างๆ กัดกินอยู่บ้าง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีธรรมดาอย่างนี้ เป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไปได้’

‘‘Seyyathāpi vā pana passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ nimmaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhaṃ… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ. Aṭṭhikāni apagatasambandhāni disāvidisāvikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṃ aññena pādaṭṭhikaṃ aññena jaṅghaṭṭhikaṃ aññena ūruṭṭhikaṃ aññena kaṭiṭṭhikaṃ aññena phāsukaṭṭhikaṃ [Pg.286] aññena piṭṭhikaṇṭakaṭṭhikaṃ aññena khandhaṭṭhikaṃ aññena gīvaṭṭhikaṃ aññena hanukaṭṭhikaṃ aññena dantakaṭṭhikaṃ aññena sīsakaṭāhaṃ, aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇappaṭibhāgāni aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ evaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ evaṃ bhāvitaṃ evaṃ bahulīkataṃ asmimānasamugghātāya saṃvattati.

“อีกประการหนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นร่างกระดูกยังมีเนื้อและเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่...ฯลฯ... เป็นร่างกระดูกไม่มีเนื้อ แต่เปื้อนเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่... เป็นร่างกระดูกไม่มีเนื้อและเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ เป็นท่อนกระดูกที่ปราศจากเครื่องผูกรัด กระจัดกระจายไปในทิศต่างๆ คือ กระดูกมืออยู่ทางหนึ่ง กระดูกเท้าอยู่ทางหนึ่ง กระดูกแข้งอยู่ทางหนึ่ง กระดูกขาอยู่ทางหนึ่ง กระดูกสะเอวอยู่ทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงอยู่ทางหนึ่ง กระดูกสันหลังอยู่ทางหนึ่ง กระดูกบ่าอยู่ทางหนึ่ง กระดูกคออยู่ทางหนึ่ง กระดูกคางอยู่ทางหนึ่ง กระดูกฟันอยู่ทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะอยู่ทางหนึ่ง เป็นท่อนกระดูกมีสีขาวเหมือนสีสังข์ เป็นท่อนกระดูกที่กองรวมกันอยู่เกินปีไปแล้ว เป็นท่อนกระดูกที่ผุเป็นผงไปแล้ว เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีธรรมดาอย่างนี้ เป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐาน ที่ภิกษุเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อถอนอัสมิมานะ

‘‘Puna caparaṃ, bhante, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ evaṃ bhāvitaṃ evaṃ bahulīkataṃ anekadhātupaṭivedhāya saṃvattati. Imāni kho, bhante, pañca anussatiṭṭhānānī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะละสุข...ฯลฯ... บรรลุจตุตถฌานอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐาน ที่ภิกษุเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการแทงตลอดธาตุเป็นอันมาก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่านี้แล อนุสสติฏฐาน ๕ ประการ”

‘‘Sādhu, sādhu, ānanda! Tena hi tvaṃ, ānanda, idampi chaṭṭhaṃ anussatiṭṭhānaṃ dhārehi. Idhānanda, bhikkhu satova abhikkamati satova paṭikkamati satova tiṭṭhati satova nisīdati satova seyyaṃ kappeti satova kammaṃ adhiṭṭhāti. Idaṃ, ānanda, anussatiṭṭhānaṃ evaṃ bhāvitaṃ evaṃ bahulīkataṃ satisampajaññāya saṃvattatī’’ti. Navamaṃ.

“ดีละ ดีละ อานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงทรงจำอนุสสติฏฐานที่ ๖ แม้นี้ไว้เถิด อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีสติ ก้าวไป มีสติ ถอยกลับ มีสติ ยืน มีสติ นั่ง มีสติ นอน มีสติ ประกอบการงาน อานนท์ นี้เป็นอนุสสติฏฐาน ที่ภิกษุเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะ” นวมสูตรที่ ๙

10. Anuttariyasuttaṃ

๑๐. อนุตตริยสูตร

30. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, anuttariyāni. Katamāni cha? Dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyanti.

๓๐. ภิกษุทั้งหลาย ภาวะอันยอดเยี่ยม ๖ ประการนี้ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ การเห็นอันยอดเยี่ยม ๑ การฟังอันยอดเยี่ยม ๑ การได้อันยอดเยี่ยม ๑ การศึกษาอันยอดเยี่ยม ๑ การบำรุงอันยอดเยี่ยม ๑ การระลึกอันยอดเยี่ยม ๑

‘‘Katamañca, bhikkhave, dassanānuttariyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco hatthiratanampi dassanāya gacchati, assaratanampi dassanāya gacchati, maṇiratanampi dassanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana dassanāya gacchati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ dassanāya gacchati. Atthetaṃ, bhikkhave, dassanaṃ; netaṃ natthīti vadāmi. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, dassanaṃ hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati [Pg.287] niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno, etadānuttariyaṃ, bhikkhave, dassanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dassanānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็การเห็นอันยอดเยี่ยมเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ไปเพื่อดูช้างแก้วบ้าง ไปเพื่อดูม้าแก้วบ้าง ไปเพื่อดูแก้วมณีบ้าง หรือไปเพื่อดูสิ่งสูงๆ ต่ำๆ บ้าง ไปเพื่อดูสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ปฏิบัติผิดบ้าง ภิกษุทั้งหลาย การเห็นนั้นมีอยู่ เรามิได้กล่าวว่าการเห็นนั้นไม่มี แต่ว่าการเห็นนั้นเป็นการเห็นที่เลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดแล มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีความนับถืออย่างยิ่ง มีความเลื่อมใสยิ่ง ไปเพื่อเห็นพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ภิกษุทั้งหลาย การเห็นนี้ยอดเยี่ยมกว่าการเห็นทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ได้แก่ การไปเพื่อเห็นพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีความนับถืออย่างยิ่ง มีความเลื่อมใสยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การเห็นอันยอดเยี่ยม ด้วยเหตุนี้ จึงมีการเห็นอันยอดเยี่ยม

‘‘Savanānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco bherisaddampi savanāya gacchati, vīṇāsaddampi savanāya gacchati, gītasaddampi savanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana savanāya gacchati, samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa dhammassavanāya gacchati. Atthetaṃ, bhikkhave, savanaṃ; netaṃ natthīti vadāmi. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, savanaṃ hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno, etadānuttariyaṃ, bhikkhave, savanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, savanānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ.

การฟังอันยอดเยี่ยมเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ไปเพื่อฟังเสียงกลองบ้าง ไปเพื่อฟังเสียงพิณบ้าง ไปเพื่อฟังเสียงเพลงขับบ้าง หรือไปเพื่อฟังเสียงสูงๆ ต่ำๆ บ้าง ไปเพื่อฟังธรรมของสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ปฏิบัติผิดบ้าง ภิกษุทั้งหลาย การฟังนั้นมีอยู่ เรามิได้กล่าวว่าการฟังนั้นไม่มี แต่ว่าการฟังนั้นเป็นการฟังที่เลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดแล มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีความนับถืออย่างยิ่ง มีความเลื่อมใสยิ่ง ไปเพื่อฟังธรรมของพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ภิกษุทั้งหลาย การฟังนี้ยอดเยี่ยมกว่าการฟังทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ได้แก่ การไปเพื่อฟังธรรมของพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีความนับถืออย่างยิ่ง มีความเลื่อมใสยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การฟังอันยอดเยี่ยม ด้วยเหตุนี้ จึงมีการเห็นอันยอดเยี่ยม การฟังอันยอดเยี่ยม

‘‘Lābhānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puttalābhampi labhati, dāralābhampi labhati, dhanalābhampi labhati, uccāvacaṃ vā pana lābhaṃ labhati, samaṇe vā brāhmaṇe vā micchādiṭṭhike micchāpaṭipanne saddhaṃ paṭilabhati. Attheso, bhikkhave, lābho; neso natthīti vadāmi. So ca kho eso, bhikkhave, lābho hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgate vā tathāgatasāvake vā [Pg.288] saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno, etadānuttariyaṃ, bhikkhave, lābhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, lābhānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ.

การได้อันยอดเยี่ยมเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ได้ลาภคือบุตรบ้าง ได้ลาภคือภรรยาบ้าง ได้ลาภคือทรัพย์บ้าง หรือได้ลาภสูงๆ ต่ำๆ บ้าง ได้ศรัทธาในสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด ปฏิบัติผิดบ้าง ภิกษุทั้งหลาย ลาภนั้นมีอยู่ เรามิได้กล่าวว่าลาภนั้นไม่มี แต่ว่าลาภนั้นเป็นลาภที่เลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดแล มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีความนับถืออย่างยิ่ง มีความเลื่อมใสยิ่ง ได้ศรัทธาในพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ภิกษุทั้งหลาย การได้นี้ยอดเยี่ยมกว่าการได้ทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ได้แก่ การได้ศรัทธาในพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีความนับถืออย่างยิ่ง มีความเลื่อมใสยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การได้อันยอดเยี่ยม ด้วยเหตุนี้ จึงมีการเห็นอันยอดเยี่ยม การฟังอันยอดเยี่ยม การได้อันยอดเยี่ยม

‘‘Sikkhānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco hatthismimpi sikkhati, assasmimpi sikkhati, rathasmimpi sikkhati, dhanusmimpi sikkhati, tharusmimpi sikkhati, uccāvacaṃ vā pana sikkhati, samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa sikkhati. Atthesā, bhikkhave, sikkhā; nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, sikkhā hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno, etadānuttariyaṃ, bhikkhave, sikkhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati, niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sikkhānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิกขานุตตริยะ (การศึกษาอันยอดเยี่ยม) เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมศึกษาศิลปะบนหลังช้างบ้าง ศึกษาศิลปะบนหลังม้าบ้าง ศึกษาศิลปะบนรถบ้าง ศึกษาศิลปะในการยิงธนูบ้าง ศึกษาศิลปะในการใช้ดาบบ้าง หรือศึกษาศิลปะชั้นสูงและชั้นต่ำต่างๆ บ้าง ย่อมศึกษาการปฏิบัติผิดของสมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความปฏิบัติผิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การศึกษานั้นมีอยู่ เรามิได้กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการศึกษานั้นแลเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนผู้ใดแล มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่งแล้ว ศึกษาแม้อธิศีล ศึกษาแม้อธิจิต ศึกษาแม้อธิปัญญา ในธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การศึกษาในธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว คือ ศึกษาแม้อธิศีล ศึกษาแม้อธิจิต ศึกษาแม้อธิปัญญา ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่งแล้ว นี้เป็นการศึกษาอันยอดเยี่ยมกว่าการศึกษาทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อความก้าวล่วงเสียซึ่งความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อการบรรลุญายธรรม เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สิกขานุตตริยะ ด้วยเหตุนี้ ทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ลาภานุตตริยะ สิกขานุตตริยะ (จึงมีได้)

‘‘Pāricariyānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco khattiyampi paricarati, brāhmaṇampi paricarati, gahapatimpi paricarati, uccāvacaṃ vā pana paricarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ paricarati. Atthesā, bhikkhave, pāricariyā; nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, pāricariyā hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā, na nibbidāya…pe… na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno[Pg.289], etadānuttariyaṃ, bhikkhave, pāricariyānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, pāricariyānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปาริจริยานุตตริยะ (การบำรุงอันยอดเยี่ยม) เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมบำรุงกษัตริย์บ้าง บำรุงพราหมณ์บ้าง บำรุงคหบดีบ้าง หรือบำรุงบุคคลชั้นสูงและชั้นต่ำต่างๆ บ้าง ย่อมบำรุงสมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความปฏิบัติผิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบำรุงนั้นมีอยู่ เรามิได้กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการบำรุงนั้นแล เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ...ฯลฯ... ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน ส่วนผู้ใดแล มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่งแล้ว บำรุงพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบำรุงพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่งแล้ว นี้เป็นการบำรุงอันยอดเยี่ยมกว่าการบำรุงทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อความก้าวล่วงเสียซึ่งความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อการบรรลุญายธรรม เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปาริจริยานุตตริยะ ด้วยเหตุนี้ ทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ลาภานุตตริยะ สิกขานุตตริยะ ปาริจริยานุตตริยะ (จึงมีได้)

‘‘Anussatānuttariyañca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puttalābhampi anussarati, dāralābhampi anussarati, dhanalābhampi anussarati, uccāvacaṃ vā pana lābhaṃ anussarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ anussarati. Atthesā, bhikkhave, anussati; nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā, bhikkhave, anussati hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho, bhikkhave, tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno, etadānuttariyaṃ, bhikkhave, anussatīnaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, anussatānuttariyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cha anuttariyānī’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุสสตานุตตริยะ (การระลึกอันยอดเยี่ยม) เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมระลึกถึงการได้บุตรบ้าง ระลึกถึงการได้ภรรยาบ้าง ระลึกถึงการได้ทรัพย์บ้าง หรือระลึกถึงลาภชั้นสูงและชั้นต่ำต่างๆ บ้าง ย่อมระลึกถึงสมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความปฏิบัติผิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การระลึกนั้นมีอยู่ เรามิได้กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการระลึกนั้นแล เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนผู้ใดแล มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่งแล้ว ระลึกถึงพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การระลึกถึงพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น ถึงส่วนเดียว เลื่อมใสยิ่งแล้ว นี้เป็นการระลึกอันยอดเยี่ยมกว่าการระลึกทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อความก้าวล่วงเสียซึ่งความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อการบรรลุญายธรรม เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อนุสสตานุตตริยะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ อนุตตริยะ ๖ ประการ

‘‘Ye dassanānuttaraṃ laddhā, savanañca anuttaraṃ;

Lābhānuttariyaṃ laddhā, sikkhānuttariye ratā.

ชนเหล่าใด ได้การเห็นอันยอดเยี่ยม ได้การฟังอันยอดเยี่ยม และได้การได้อันยอดเยี่ยมแล้ว ยินดีแล้วในการศึกษาอันยอดเยี่ยม

‘‘Upaṭṭhitā pāricariyā, bhāvayanti anussatiṃ;

Vivekappaṭisaṃyuttaṃ, khemaṃ amatagāminiṃ.

ตั้งมั่นแล้วในการบำรุง ย่อมเจริญอนุสสติอันประกอบด้วยวิเวก เป็นแดนเกษม ให้ถึงอมตะ

‘‘Appamāde pamuditā, nipakā sīlasaṃvutā;

Te ve kālena paccenti, yattha dukkhaṃ nirujjhatī’’ti. dasamaṃ;

ชนเหล่านั้น บันเทิงแล้วในความไม่ประมาท มีปัญญารักษาตน สำรวมในศีล ย่อมรู้แจ้งในกาลอันควร ซึ่งเป็นที่ที่ทุกข์ดับไปโดยแท้แล สูตรที่ ๑๐ จบ

Anuttariyavaggo tatiyo.

อนุตตริยวรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Sāmako [Pg.290] aparihāniyo, bhayaṃ himavānussati;

Kaccāno dve ca samayā, udāyī anuttariyenāti.

สามกสูตร อปริหานิยสูตร ภยสูตร หิมวันตสูตร อนุสสติสูตร กัจจานสูตร สมยสูตร ๒ สูตร อุทายีสูตร และอนุตตริยสูตร

4. Devatāvaggo

๔. เทวตาวรรคที่ ๔

1. Sekhasuttaṃ

๑. เสขสูตรที่ ๑

31. ‘‘Chayime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame cha? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, indriyesu aguttadvāratā, bhojane amattaññutā – ime kho, bhikkhave, cha dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti.

๓๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ ธรรม ๖ ประการเป็นไฉน คือ ความยินดีในการงาน ๑ ความยินดีในการพูดคุย ๑ ความยินดีในการนอน ๑ ความยินดีในหมู่คณะ ๑ ความไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๑ ความไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ

‘‘Chayime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame cha? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, na saṅgaṇikārāmatā, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā – ime kho, bhikkhave, cha dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Paṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความไม่เป็นผู้ยินดีในการงาน ๒. ความไม่เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ๓. ความไม่เป็นผู้ยินดีในการนอน ๔. ความไม่เป็นผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ๕. ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๖. ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ” จบสูตรที่ ๑

2. Paṭhamaaparihānasuttaṃ

๒. ปฐมอปริหานสูตร

32. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ etadavoca –

๓๒. ครั้งนั้นแล เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีปฐมยามผ่านไปแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วพระเชตวัน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร เทวดาองค์นั้น ครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Chayime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame cha? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, appamādagāravatā, paṭisanthāragāravatā – ime kho, bhante, cha dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Idamavoca sā devatā. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho sā devatā ‘‘samanuñño me satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความเคารพในพระศาสดา ๒. ความเคารพในพระธรรม ๓. ความเคารพในพระสงฆ์ ๔. ความเคารพในสิกขา ๕. ความเคารพในความไม่ประมาท ๖. ความเคารพในปฏิสันถาร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ” เทวดาองค์นั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ครั้งนั้นแล เทวดาองค์นั้นทราบว่า “พระศาสดาทรงพอพระทัยเรา” จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

Atha [Pg.291] kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, sā devatā maṃ etadavoca – ‘chayime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame cha? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, appamādagāravatā, paṭisanthāragāravatā – ime kho, bhante, cha dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’ti. Idamavoca, bhikkhave, sā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti.

ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีนั้นผ่านไป พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคืนนี้ เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีปฐมยามผ่านไปแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วพระเชตวัน เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นเข้ามาแล้ว ได้อภิวาทเรา แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาองค์นั้น ครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความเคารพในพระศาสดา ๒. ความเคารพในพระธรรม ๓. ความเคารพในพระสงฆ์ ๔. ความเคารพในสิกขา ๕. ความเคารพในความไม่ประมาท ๖. ความเคารพในปฏิสันถาร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ’ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาองค์นั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้อภิวาทเรา กระทำประทักษิณ แล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง”

‘‘Satthugaru dhammagaru, saṅghe ca tibbagāravo;

Appamādagaru bhikkhu, paṭisanthāragāravo;

Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. dutiyaṃ;

“ภิกษุผู้มีความเคารพในพระศาสดา มีความเคารพในพระธรรม มีความเคารพอย่างแรงกล้าในพระสงฆ์ มีความเคารพในความไม่ประมาท มีความเคารพในปฏิสันถาร เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะเสื่อม ย่อมอยู่ใกล้พระนิพพานทีเดียว” จบสูตรที่ ๒

3. Dutiyaaparihānasuttaṃ

๓. ทุติยอปริหานสูตร

33. ‘‘Imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, sā devatā maṃ etadavoca – ‘chayime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame cha? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, hirigāravatā, ottappagāravatā – ime kho, bhante, cha dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’ti. Idamavoca, bhikkhave, sā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti.

๓๓. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคืนนี้ เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีปฐมยามผ่านไปแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วพระเชตวัน เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นเข้ามาแล้ว ได้อภิวาทเรา แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาองค์นั้น ครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความเคารพในพระศาสดา ๒. ความเคารพในพระธรรม ๓. ความเคารพในพระสงฆ์ ๔. ความเคารพในสิกขา ๕. ความเคารพในหิริ ๖. ความเคารพในโอตตัปปะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ’ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาองค์นั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้อภิวาทเรา กระทำประทักษิณ แล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง”

‘‘Satthugaru dhammagaru, saṅghe ca tibbagāravo;

Hiriottappasampanno, sappatisso sagāravo;

Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. tatiyaṃ;

“ภิกษุผู้มีความเคารพในพระศาสดา มีความเคารพในพระธรรม มีความเคารพอย่างแรงกล้าในพระสงฆ์ สมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ เป็นผู้ว่าง่าย มีความเคารพ เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะเสื่อม ย่อมอยู่ใกล้พระนิพพานทีเดียว” จบสูตรที่ ๓

4. Mahāmoggallānasuttaṃ

๔. มหาโมคคัลลานสูตร

34. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa rahogatassa [Pg.292] paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘katamesānaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti? Tena kho pana samayena tisso nāma bhikkhu adhunākālaṅkato aññataraṃ brahmalokaṃ upapanno hoti. Tatrapi naṃ evaṃ jānanti – ‘‘tisso brahmā mahiddhiko mahānubhāvo’’ti.

๓๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระมหาโมคคัลลานะหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า “เทวดาพวกไหนหนอ มีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’” ก็สมัยนั้นแล ภิกษุชื่อติสสะ เพิ่งทำกาลกิริยา บังเกิดในพรหมโลกชั้นใดชั้นหนึ่ง แม้ในพรหมโลกนั้น เขาก็รู้จักท่านอย่างนี้ว่า “ติสสพรหมผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก”

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ – jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Addasā kho tisso brahmā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – ‘‘ehi kho, mārisa moggallāna; svāgataṃ, mārisa moggallāna; cirassaṃ kho, mārisa moggallāna; imaṃ pariyāyamakāsi, yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīda, mārisa moggallāna, idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi kho āyasmā mahāmoggallāno paññatte āsane. Tissopi kho brahmā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho tissaṃ brahmānaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ได้หายจากพระเชตวันไปปรากฏในพรหมโลกนั้น เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง เหยียดแขนที่คู้ออก หรือคู้แขนที่เหยียดเข้า ฉะนั้น ติสสพรหมได้เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะกำลังมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระมหาโมคคัลลานะดังนี้ว่า “ขอนิมนต์ ท่านผู้นิรทุกข์โมคคัลลานะ การมาของท่านดีแล้ว ท่านผู้นิรทุกข์โมคคัลลานะ นานทีเดียวหนอ ท่านผู้นิรทุกข์โมคคัลลานะ ที่ท่านได้กระทำโอกาสเพื่อจะมาในที่นี้ ขอนิมนต์นั่งเถิด ท่านผู้นิรทุกข์โมคคัลลานะ อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว” ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว แม้ติสสพรหมก็ได้อภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกับติสสพรหมผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า

‘‘Katamesānaṃ kho, tissa, devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti? ‘‘Cātumahārājikānaṃ kho, mārisa moggallāna, devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti.

“ติสสะ เทวดาพวกไหนหนอ มีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’” (ติสสพรหมตอบว่า) “ท่านผู้นิรทุกข์โมคคัลลานะ เทวดาชั้นจาตุมหาราช มีญาณหยั่งรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’”

‘‘Sabbesaññeva nu kho, tissa, cātumahārājikānaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti? ‘‘Na kho, mārisa moggallāna, sabbesaṃ cātumahārājikānaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Ye kho te, mārisa moggallāna, cātumahārājikā devā buddhe aveccappasādena asamannāgatā dhamme aveccappasādena asamannāgatā saṅghe aveccappasādena asamannāgatā ariyakantehi sīlehi [Pg.293] asamannāgatā na tesaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Ye ca kho te, mārisa moggallāna, cātumahārājikā devā buddhe aveccappasādena samannāgatā, dhamme aveccappasādena samannāgatā, saṅghe aveccappasādena samannāgatā ariyakantehi sīlehi samannāgatā, tesaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti.

“ดูก่อนติสสะ เป็นความจริงหรือที่เทวดาชาวจาตุมหาราชทั้งหมดมีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’” “ข้าแต่พระโมคคัลลานะผู้เจริญ ไม่ใช่ความจริงที่เทวดาชาวจาตุมหาราชทั้งหมดจะมีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’ ข้าแต่พระโมคคัลลานะผู้เจริญ ก็เทวดาชาวจาตุมหาราชเหล่าใด ไม่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ไม่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ไม่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ไม่ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ เทวดาเหล่านั้นไม่มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’ ส่วนเทวดาชาวจาตุมหาราชเหล่าใด ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ เทวดาเหล่านั้นมีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’”

‘‘Cātumahārājikānaññeva nu kho, tissa, devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti udāhu tāvatiṃsānampi devānaṃ…pe… yāmānampi devānaṃ… tusitānampi devānaṃ… nimmānaratīnampi devānaṃ… paranimmitavasavattīnampi devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti? ‘‘Paranimmitavasavattīnampi kho, mārisa moggallāna, devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti.

“ดูก่อนติสสะ เป็นความจริงหรือที่เทวดาชาวจาตุมหาราชเท่านั้นมีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’ หรือว่าแม้เทวดาชาวดาวดึงส์... แม้เทวดาชาวยามา... แม้เทวดาชาวดุสิต... แม้เทวดาชาวนิมมานรดี... แม้เทวดาชาวปรนิมมิตวสวัตตี ก็มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’” “ข้าแต่พระโมคคัลลานะผู้เจริญ แม้เทวดาชาวปรนิมมิตวสวัตตีก็มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’”

‘‘Sabbesaññeva nu kho, tissa, paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti? ‘‘Na kho, mārisa moggallāna, sabbesaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Ye kho te, mārisa moggallāna, paranimmitavasavattī devā buddhe aveccappasādena asamannāgatā, dhamme aveccappasādena asamannāgatā, saṅghe aveccappasādena asamannāgatā, ariyakantehi sīlehi asamannāgatā, na tesaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Ye ca kho te, mārisa moggallāna, paranimmitavasavattī devā buddhe aveccappasādena samannāgatā, dhamme aveccappasādena samannāgatā, saṅghe aveccappasādena samannāgatā, ariyakantehi sīlehi samannāgatā tesaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘sotāpannā nāma avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’’ti.

“ดูก่อนติสสะ เป็นความจริงหรือที่เทวดาชาวปรนิมมิตวสวัตตีทั้งหมดมีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’” “ข้าแต่พระโมคคัลลานะผู้เจริญ ไม่ใช่ความจริงที่เทวดาชาวปรนิมมิตวสวัตตีทั้งหมดจะมีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’ ข้าแต่พระโมคคัลลานะผู้เจริญ ก็เทวดาชาวปรนิมมิตวสวัตตีเหล่าใด ไม่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ไม่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ไม่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ไม่ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ เทวดาเหล่านั้นไม่มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’ ส่วนเทวดาชาวปรนิมมิตวสวัตตีเหล่าใด ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ เทวดาเหล่านั้นมีความรู้อย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ชื่อว่าเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มีธรรมไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า’”

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno tissassa brahmuno bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā – ‘‘seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ – ‘brahmaloke antarahito jetavane pāturahosī’’’ti. Catutthaṃ.

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของติสสพรหมแล้ว หายจากพรหมโลกไปปรากฏที่พระเชตวัน เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือพึงคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้นแล สูตรที่ ๔

5. Vijjābhāgiyasuttaṃ

๕. วิชชาภาคิยสูตร

35. ‘‘Chayime[Pg.294], bhikkhave, dhammā vijjābhāgiyā. Katame cha? Aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññā – ime kho, bhikkhave, cha dhammā vijjābhāgiyā’’ti. Pañcamaṃ.

๓๕. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้เป็นส่วนแห่งวิชชา ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญาในสิ่งที่ไม่เที่ยง อนัตตสัญญาในสิ่งที่เป็นทุกข์ ปหานสัญญา วิราคสัญญา นิโรธสัญญา ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้แลเป็นส่วนแห่งวิชชา” สูตรที่ ๕

6. Vivādamūlasuttaṃ

๖. วิวาทมูลสูตร

36. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, vivādamūlāni. Katamāni cha? Idha, bhikkhave, bhikkhu kodhano hoti upanāhī. Yo so, bhikkhave, bhikkhu kodhano hoti upanāhī so sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi agāravo viharati appatisso, saṅghepi agāravo viharati appatisso, sikkhāyapi na paripūrakārī hoti. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhamme agāravo viharati appatisso, saṅghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya na paripūrakārī so saṅghe vivādaṃ janeti, yo hoti vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Evarūpaṃ ce tumhe, bhikkhave, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha. Tatra tumhe, bhikkhave, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha. Evarūpaṃ ce tumhe, bhikkhave, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha, tatra tumhe, bhikkhave, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti.

๓๖. “ภิกษุทั้งหลาย มูลเหตุแห่งวิวาทย่อมมี ๖ ประการนี้ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธไว้ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธไว้ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดาอยู่ ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระธรรมอยู่ ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระสงฆ์อยู่ และไม่เป็นผู้ทำไตรสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดา ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระธรรม ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระสงฆ์ ไม่ทำไตรสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุนั้นย่อมก่อวิวาทยังสงฆ์ให้เกิดขึ้น วิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อไม่เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อไม่ใช่ความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย หากเธอทั้งหลายพึงเห็นมูลเหตุแห่งวิวาทเช่นนี้ ทั้งภายในหรือภายนอก ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงพยายามเพื่อละมูลเหตุแห่งวิวาทอันลามกนั้นเสีย หากเธอทั้งหลายไม่พึงเห็นมูลเหตุแห่งวิวาทเช่นนี้ ทั้งภายในหรือภายนอก ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงปฏิบัติเพื่อไม่ให้มูลเหตุแห่งวิวาทอันลามกนั้นเกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต การละมูลเหตุแห่งวิวาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคตของมูลเหตุแห่งวิวาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu makkhī hoti paḷāsī…pe… issukī hoti maccharī… saṭho hoti māyāvī… pāpiccho hoti micchādiṭṭhi… sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī, so sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi agāravo viharati appatisso, saṅghepi agāravo viharati appatisso, sikkhāyapi na paripūrakārī hoti. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhamme…pe… saṅghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya na paripūrakārī, so saṅghe vivādaṃ janeti, yo hoti vivādo bahujanāhitāya [Pg.295] bahujanāsukhāya bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Evarūpaṃ ce tumhe, bhikkhave, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha. Tatra tumhe, bhikkhave, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha. Evarūpaṃ ce tumhe, bhikkhave, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha. Tatra tumhe, bhikkhave, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti. Imāni kho, bhikkhave, cha vivādamūlānī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน เป็นผู้ตีเสมอ...เป็นผู้ริษยา เป็นผู้ตระหนี่...เป็นผู้โอ้อวด มีมารยา...เป็นผู้มีความปรารถนาลามก เป็นมิจฉาทิฏฐิ...เป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือรั้น สละคืนได้ยาก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือรั้น สละคืนได้ยาก ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดาอยู่ ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระธรรมอยู่ ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระสงฆ์อยู่ และไม่เป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสิกขา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดาอยู่ ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระธรรม...ในพระสงฆ์ และไม่เป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสิกขา ภิกษุนั้นย่อมก่อวิวาทยังสงฆ์ให้เกิดขึ้น วิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อไม่ใช่ความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย หากเธอทั้งหลายพึงเห็นมูลเหตุแห่งวิวาเห็นปานนั้นภายในตนหรือภายนอกไซร้ ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงพยายามเพื่อละมูลเหตุแห่งวิวาอันลามกนั้นเสีย หากเธอทั้งหลายไม่พึงเห็นมูลเหตุแห่งวิวาเห็นปานนั้นภายในตนหรือภายนอกไซร้ ภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงปฏิบัติเพื่อไม่ให้มูลเหตุแห่งวิวาอันลามกนั้นเกิดขึ้นต่อไปในอนาคต การละมูลเหตุแห่งวิวาอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การไม่ให้มูลเหตุแห่งวิวาอันลามกนั้นเกิดขึ้นต่อไปในอนาคตย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ มูลเหตุแห่งวิวา ๖ ประการ

7. Chaḷaṅgadānasuttaṃ

๗. ฉฬังคทานสูตร

37. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena veḷukaṇḍakī nandamātā upāsikā sāriputtamoggallānappamukhe bhikkhusaṅghe chaḷaṅgasamannāgataṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti. Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena veḷukaṇḍakiṃ nandamātaraṃ upāsikaṃ sāriputtamoggallānappamukhe bhikkhusaṅghe chaḷaṅgasamannāgataṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpentiṃ. Disvā bhikkhū āmantesi – ‘‘esā, bhikkhave, veḷukaṇḍakī nandamātā upāsikā sāriputtamoggallānappamukhe bhikkhusaṅghe chaḷaṅgasamannāgataṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti’’.

๓๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี สมัยนั้นแล นันทมาตาอุบาสิกาชาวเมืองเวฬุกัณฏกะ ได้ตั้งทักษิณาทานอันประกอบด้วยองค์ ๖ ไว้ในภิกษุสงฆ์มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นประมุข พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นนันทมาตาอุบาสิกาชาวเมืองเวฬุกัณฏกะกำลังตั้งทักษิณาทานอันประกอบด้วยองค์ ๖ ไว้ในภิกษุสงฆ์มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นประมุข ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ครั้นแล้วจึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย นันทมาตาอุบาสิกาชาวเมืองเวฬุกัณฏกะนี้ กำลังตั้งทักษิณาทานอันประกอบด้วยองค์ ๖ ไว้ในภิกษุสงฆ์มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นประมุข'

‘‘Kathañca, bhikkhave, chaḷaṅgasamannāgatā dakkhiṇā hoti? Idha, bhikkhave, dāyakassa tīṇaṅgāni honti, paṭiggāhakānaṃ tīṇaṅgāni. Katamāni dāyakassa tīṇaṅgāni? Idha, bhikkhave, dāyako pubbeva dānā sumano hoti, dadaṃ cittaṃ pasādeti, datvā attamano hoti. Imāni dāyakassa tīṇaṅgāni.

ภิกษุทั้งหลาย ทักษิณาทานที่ประกอบด้วยองค์ ๖ เป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ องค์ ๓ ของทายกมีอยู่ องค์ ๓ ของปฏิคาหกมีอยู่ องค์ ๓ ของทายกเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ ทายกก่อนให้ทานก็มีใจผ่องใส กำลังให้ทานก็ยังจิตให้เลื่อมใส ครั้นให้ทานแล้วก็มีใจเบิกบาน เหล่านี้คือองค์ ๓ ของทายก

‘‘Katamāni paṭiggāhakānaṃ tīṇaṅgāni? Idha, bhikkhave, paṭiggāhakā vītarāgā vā honti rāgavinayāya vā paṭipannā, vītadosā vā honti dosavinayāya vā paṭipannā, vītamohā vā honti mohavinayāya vā paṭipannā. Imāni paṭiggāhakānaṃ tīṇaṅgāni. Iti dāyakassa tīṇaṅgāni, paṭiggāhakānaṃ tīṇaṅgāni. Evaṃ kho, bhikkhave, chaḷaṅgasamannāgatā dakkhiṇā hoti.

องค์ ๓ ของปฏิคาหกเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ ปฏิคาหกทั้งหลายเป็นผู้ปราศจากราคะ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดราคะ เป็นผู้ปราศจากโทสะ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดโทสะ เป็นผู้ปราศจากโมหะ หรือปฏิบัติเพื่อกำจัดโมหะ เหล่านี้คือองค์ ๓ ของปฏิคาหก ด้วยประการนี้ องค์ ๓ ของทายกก็มี องค์ ๓ ของปฏิคาหกก็มี ภิกษุทั้งหลาย ทักษิณาทานที่ประกอบด้วยองค์ ๖ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล

‘‘Evaṃ [Pg.296] chaḷaṅgasamannāgatāya, bhikkhave, dakkhiṇāya na sukaraṃ puññassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettako puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattatī’ti. Atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāpuññakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchati.

ภิกษุทั้งหลาย การจะนับประมาณบุญแห่งทักษิณาทานที่ประกอบด้วยองค์ ๖ อย่างนี้ว่า 'กระแสแห่งบุญ กระแสแห่งกุศลมีประมาณเท่านี้ เป็นอาหารแห่งความสุข เป็นไปเพื่อสวรรค์ มีสุขเป็นวิบาก เป็นไปเพื่อการเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อผลที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุข' ดังนี้ ไม่ใช่ทำได้ง่ายเลย ที่แท้ บุญนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นกองบุญใหญ่ที่นับไม่ได้ ประมาณไม่ได้ทีเดียว

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettakāni udakāḷhakānīti vā ettakāni udakāḷhakasatānīti vā ettakāni udakāḷhakasahassānīti vā ettakāni udakāḷhakasatasahassānī’ti vā. Atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, evaṃ chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya na sukaraṃ puññassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettako puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattatī’ti. Atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāpuññakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในมหาสมุทร การจะนับประมาณน้ำว่า 'มีน้ำประมาณเท่านี้อาฬหก หรือเท่านี้ร้อยอาฬหก หรือเท่านี้พันอาฬหก หรือเท่านี้แสนอาฬหก' ดังนี้ ไม่ใช่ทำได้ง่ายเลย ที่แท้ น้ำนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นห้วงน้ำใหญ่ที่นับไม่ได้ ประมาณไม่ได้ทีเดียว ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย การจะนับประมาณบุญแห่งทักษิณาทานที่ประกอบด้วยองค์ ๖ อย่างนี้ว่า 'กระแสแห่งบุญ กระแสแห่งกุศลมีประมาณเท่านี้ เป็นอาหารแห่งความสุข เป็นไปเพื่อสวรรค์ มีสุขเป็นวิบาก เป็นไปเพื่อการเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อผลที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุข' ดังนี้ ไม่ใช่ทำได้ง่ายเลย ที่แท้ บุญนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นกองบุญใหญ่ที่นับไม่ได้ ประมาณไม่ได้ทีเดียว ฉันนั้น

‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye;

Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā.

ทายกก่อนให้ทานก็มีใจผ่องใส กำลังให้ทานก็ยังจิตให้เลื่อมใส ครั้นให้ทานแล้วก็มีใจเบิกบาน นี้คือความสมบูรณ์แห่งยัญ

‘‘Vītarāgā vītadosā, vītamohā anāsavā;

Khettaṃ yaññassa sampannaṃ, saññatā brahmacārayo.

ปฏิคาหกผู้ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ ไม่มีอาสวะ สำรวมแล้ว ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นเนื้อนาบุญที่สมบูรณ์แห่งยัญ

‘‘Sayaṃ ācamayitvāna, datvā sakehi pāṇibhi;

Attano parato ceso, yañño hoti mahapphalo.

ทายกชำระล้างเองแล้ว ถวายด้วยมือของตนเอง ยัญนั้นย่อมมีผลมากทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น

‘‘Evaṃ yajitvā medhāvī, saddho muttena cetasā;

Abyāpajjaṃ sukhaṃ lokaṃ, paṇḍito upapajjatī’’ti. sattamaṃ;

บัณฑิตผู้มีปัญญา มีศรัทธา บูชาแล้วอย่างนี้ ด้วยจิตที่ปล่อยวาง ย่อมเข้าถึงโลกอันเป็นสุข ไม่มีทุกข์เบียดเบียน

8. Attakārīsuttaṃ

๘. อัตตการีสูตร

38. Atha kho aññataro brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇo bhagavantaṃ [Pg.297] etadavoca – ‘‘ahañhi, bho gotama, evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘natthi attakāro, natthi parakāro’’’ti. ‘‘Māhaṃ, brāhmaṇa, evaṃvādiṃ evaṃdiṭṭhiṃ addasaṃ vā assosiṃ vā. Kathañhi nāma sayaṃ abhikkamanto, sayaṃ paṭikkamanto evaṃ vakkhati – ‘natthi attakāro, natthi parakāro’’’ti!

๓๘. ครั้งนั้น พราหมณ์คนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พราหมณ์นั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘การกระทำของตนไม่มี การกระทำของผู้อื่นไม่มี’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘พราหมณ์ เราไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินคนมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้เลย ก็ไฉน คนที่ก้าวไปข้างหน้าเอง ถอยกลับมาเอง จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘การกระทำของตนไม่มี การกระทำของผู้อื่นไม่มี’ ดังนี้เล่า

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, atthi ārabbhadhātū’’ti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Ārabbhadhātuyā sati ārabbhavanto sattā paññāyantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Yaṃ kho, brāhmaṇa, ārabbhadhātuyā sati ārabbhavanto sattā paññāyanti, ayaṃ sattānaṃ attakāro ayaṃ parakāro’’.

“พราหมณ์ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร อารัมภธาตุ (ธาตุคือความเพียร) มีอยู่หรือ” “มีอยู่ พระโคดมผู้เจริญ” “เมื่ออารัมภธาตุมีอยู่ สัตว์ผู้ปรารภความเพียรย่อมปรากฏใช่ไหม” “ใช่ พระโคดมผู้เจริญ” “พราหมณ์ เมื่ออารัมภธาตุมีอยู่ สัตว์ผู้ปรารภความเพียรย่อมปรากฏ ข้อนี้แหละเป็นการกระทำของตนของสัตว์เหล่านั้น ข้อนี้แหละเป็นการกระทำของผู้อื่น”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, atthi nikkamadhātu…pe… atthi parakkamadhātu… atthi thāmadhātu… atthi ṭhitidhātu… atthi upakkamadhātū’’ti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Upakkamadhātuyā sati upakkamavanto sattā paññāyantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Yaṃ kho, brāhmaṇa, upakkamadhātuyā sati upakkamavanto sattā paññāyanti, ayaṃ sattānaṃ attakāro ayaṃ parakāro’’.

“พราหมณ์ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร นิกกมธาตุ (ธาตุคือก้าวออก)...ฯลฯ... ปรักกมธาตุ (ธาตุคือความบากบั่น)... ถามธาตุ (ธาตุคือกำลัง)... ฐิติธาตุ (ธาตุคือความตั้งมั่น)... อุปักกมธาตุ (ธาตุคือความพยายาม) มีอยู่หรือ” “มีอยู่ พระโคดมผู้เจริญ” “เมื่ออุปักกมธาตุมีอยู่ สัตว์ผู้พยายามย่อมปรากฏใช่ไหม” “ใช่ พระโคดมผู้เจริญ” “พราหมณ์ เมื่ออุปักกมธาตุมีอยู่ สัตว์ผู้พยายามย่อมปรากฏ ข้อนี้แหละเป็นการกระทำของตนของสัตว์เหล่านั้น ข้อนี้แหละเป็นการกระทำของผู้อื่น”

‘‘Māhaṃ, brāhmaṇa, evaṃvādiṃ evaṃdiṭṭhiṃ addasaṃ vā assosiṃ vā. Kathañhi nāma sayaṃ abhikkamanto sayaṃ paṭikkamanto evaṃ vakkhati – ‘natthi attakāro natthi parakāro’’’ti.

“พราหมณ์ เราไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินคนมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้เลย ก็ไฉน คนที่ก้าวไปข้างหน้าเอง ถอยกลับมาเอง จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘การกระทำของตนไม่มี การกระทำของผู้อื่นไม่มี’ ดังนี้เล่า”

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti! Aṭṭhamaṃ.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก...ฯลฯ... ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปเถิด” จบ สูตรที่ ๘

9. Nidānasuttaṃ

๙. นิทานสูตร

39. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, doso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, moho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Na, bhikkhave, lobhā alobho samudeti; atha kho, bhikkhave, lobhā lobhova samudeti. Na, bhikkhave, dosā adoso samudeti; atha kho, bhikkhave, dosā dosova samudeti. Na, bhikkhave, mohā amoho samudeti; atha kho, bhikkhave, mohā mohova samudeti. Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo. Atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena [Pg.298] nirayo paññāyati tiracchānayoni paññāyati pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāya.

๓๙. “ภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ โลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม โทสะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม โมหะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม ภิกษุทั้งหลาย อโลภะย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะโลภะ แต่โลภะเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะโลภะ อโทสะย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะโทสะ แต่โทสะเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะโทสะ อโมหะย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะโมหะ แต่โมหะเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะโมหะ ภิกษุทั้งหลาย เทวดา มนุษย์ หรือสุคติอื่นใด ย่อมไม่ปรากฏเพราะกรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ กรรมที่เกิดจากโมหะ แต่ นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย หรือทุคติอื่นใด ย่อมปรากฏเพราะกรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ กรรมที่เกิดจากโมหะ ภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม ๓ ประการนี้แล”

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, adoso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, amoho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Na, bhikkhave, alobhā lobho samudeti; atha kho, bhikkhave, alobhā alobhova samudeti. Na, bhikkhave, adosā doso samudeti; atha kho, bhikkhave, adosā adosova samudeti. Na, bhikkhave, amohā moho samudeti; atha kho, bhikkhave, amohā amohova samudeti. Na, bhikkhave, alobhajena kammena adosajena kammena amohajena kammena nirayo paññāyati tiracchānayoni paññāyati pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo. Atha kho, bhikkhave, alobhajena kammena adosajena kammena amohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāyā’’ti. Navamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อโลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม อโทสะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม อโมหะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม ภิกษุทั้งหลาย โลภะย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะอโลภะ แต่ อโลภะเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอโลภะ โทสะย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะอโทสะ แต่ อโทสะเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอโทสะ โมหะย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะอโมหะ แต่ อโมหะเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอโมหะ ภิกษุทั้งหลาย นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย หรือทุคติอื่นใด ย่อมไม่ปรากฏเพราะกรรมที่เกิดจากอโลภะ กรรมที่เกิดจากอโทสะ กรรมที่เกิดจากอโมหะ แต่ เทวดา มนุษย์ หรือสุคติอื่นใด ย่อมปรากฏเพราะกรรมที่เกิดจากอโลภะ กรรมที่เกิดจากอโทสะ กรรมที่เกิดจากอโมหะ ภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งกรรม ๓ ประการนี้แล” จบ สูตรที่ ๙

10. Kimilasuttaṃ

๑๐. กิมิลสูตร

40. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kimilāyaṃ viharati niculavane. Atha kho āyasmā kimilo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kimilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo yena tathāgate parinibbute saddhammo na ciraṭṭhitiko hotī’’ti? ‘‘Idha, kimila, tathāgate parinibbute bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo satthari agāravā viharanti appatissā, dhamme agāravā viharanti appatissā, saṅghe agāravā viharanti appatissā, sikkhāya agāravā viharanti appatissā, appamāde agāravā viharanti appatissā, paṭisanthāre agāravā viharanti appatissā. Ayaṃ kho, kimila, hetu ayaṃ paccayo yena tathāgate parinibbute saddhammo na ciraṭṭhitiko hoti’’.

๔๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าต้นจิก ในเมืองกิมิลา ครั้งนั้น ท่านพระกิมิละเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระกิมิละนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว สัทธรรมจึงไม่ดำรงอยู่ได้นาน’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘กิมิละ ในธรรมวินัยนี้ เมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ไม่เคารพยำเกรงในพระศาสดาอยู่ ไม่เคารพยำเกรงในพระธรรมอยู่ ไม่เคารพยำเกรงในพระสงฆ์อยู่ ไม่เคารพยำเกรงในสิกขาอยู่ ไม่เคารพยำเกรงในความไม่ประมาทอยู่ ไม่เคารพยำเกรงในปฏิสันถารอยู่ กิมิละ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้เมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว สัทธรรมจึงไม่ดำรงอยู่ได้นาน’

‘‘Ko [Pg.299] pana, bhante, hetu ko paccayo yena tathāgate parinibbute saddhammo ciraṭṭhitiko hotī’’ti? ‘‘Idha, kimila, tathāgate parinibbute bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo satthari sagāravā viharanti sappatissā, dhamme sagāravā viharanti sappatissā, saṅghe sagāravā viharanti sappatissā, sikkhāya sagāravā viharanti sappatissā, appamāde sagāravā viharanti sappatissā, paṭisanthāre sagāravā viharanti sappatissā. Ayaṃ kho, kimila, hetu ayaṃ paccayo yena tathāgate parinibbute saddhammo ciraṭṭhitiko hotī’’ti. Dasamaṃ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้พระสัทธรรมดำรงอยู่ได้นาน เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว” “กิมิละ ในธรรมวินัยนี้ เมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดาอยู่ มีความเคารพยำเกรงในพระธรรมอยู่ มีความเคารพยำเกรงในพระสงฆ์อยู่ มีความเคารพยำเกรงในสิกขาอยู่ มีความเคารพยำเกรงในความไม่ประมาทอยู่ มีความเคารพยำเกรงในปฏิสันถารอยู่ กิมิละ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้พระสัทธรรมดำรงอยู่ได้นาน เมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว” จบสูตรที่ ๑๐

11. Dārukkhandhasuttaṃ

๑๑. ทารุกขันธสูตร

41. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ gijjhakūṭā pabbatā orohanto addasa aññatarasmiṃ padese mahantaṃ dārukkhandhaṃ. Disvā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no, āvuso, tumhe amuṃ mahantaṃ dārukkhandha’’nti? ‘‘Evamāvuso’’ti.

๔๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรครองผ้าในเวลาเช้าแล้ว ถือบาตรและจีวร ลงจากภูเขาคิชฌกูฏพร้อมกับภิกษุจำนวนมาก ได้เห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนหนึ่งในที่แห่งหนึ่ง ครั้นแล้วจึงเรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส ท่านทั้งหลายเห็นท่อนไม้ใหญ่โน้นหรือไม่” ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า “เห็นขอรับ ท่านอาวุโส”

‘‘Ākaṅkhamāno, āvuso, bhikkhu iddhimā cetovasippatto amuṃ dārukkhandhaṃ pathavītveva adhimucceyya. Taṃ kissa hetu? Atthi, āvuso, amumhi dārukkhandhe pathavīdhātu, yaṃ nissāya bhikkhu iddhimā cetovasippatto amuṃ dārukkhandhaṃ pathavītveva adhimucceyya. Ākaṅkhamāno, āvuso, bhikkhu iddhimā cetovasippatto amuṃ dārukkhandhaṃ āpotveva adhimucceyya …pe… tejotveva adhimucceyya… vāyotveva adhimucceyya… subhantveva adhimucceyya… asubhantveva adhimucceyya. Taṃ kissa hetu? Atthi, āvuso, amumhi dārukkhandhe asubhadhātu, yaṃ nissāya bhikkhu iddhimā cetovasippatto amuṃ dārukkhandhaṃ asubhantveva adhimucceyyā’’ti. Ekādasamaṃ.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญแห่งจิต เมื่อหวังอยู่ พึงน้อมใจเชื่อท่อนไม้นั้นว่าเป็นดินได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะในท่อนไม้นั้นมีปฐวีธาตุอยู่ ซึ่งภิกษุผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญแห่งจิต อาศัยแล้ว พึงน้อมใจเชื่อท่อนไม้นั้นว่าเป็นดินได้ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญแห่งจิต เมื่อหวังอยู่ พึงน้อมใจเชื่อท่อนไม้นั้นว่าเป็นน้ำได้... เป็นไฟได้... เป็นลมได้... เป็นของสวยงามได้... เป็นของไม่งามได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะในท่อนไม้นั้นมีอสุภธาตุอยู่ ซึ่งภิกษุผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญแห่งจิต อาศัยแล้ว พึงน้อมใจเชื่อท่อนไม้นั้นว่าเป็นของไม่งามได้” จบสูตรที่ ๑๑

12. Nāgitasuttaṃ

๑๒. นาคิตสูตร

42. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena icchānaṅgalaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati [Pg.300] icchānaṅgalavanasaṇḍe. Assosuṃ kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito icchānaṅgalaṃ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno…pe… buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ…pe… arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā tassā rattiyā accayena pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhaṃsu uccāsaddā mahāsaddā.

๔๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงพราหมณคามของชาวโกศลชื่ออิจฉานังคละ ได้ยินว่า สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิจฉานังคละ ใกล้อิจฉานังคลพราหมณคาม พราหมณ์และคหบดีชาวอิจฉานังคละได้ฟังข่าวว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระสมณโคดมศากยบุตร เสด็จออกจากศากยตระกูลทรงผนวชแล้ว ได้เสด็จถึงอิจฉานังคลคามแล้ว ประทับอยู่ที่ป่าอิจฉานังคละ ใกล้อิจฉานังคลพราหมณคาม กิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ... เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ พระองค์ทรง... การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเป็นความดี” ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีชาวอิจฉานังคละ เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว ได้นำของขบเคี้ยวของฉันเป็นอันมากเข้าไปยังป่าอิจฉานังคละ ครั้นแล้วได้ยืนส่งเสียงอื้ออึงกึกก้องอยู่ที่ซุ้มประตูชั้นนอก

Tena kho pana samayena āyasmā nāgito bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nāgitaṃ āmantesi – ‘‘ke pana te, nāgita, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? ‘‘Ete, bhante, icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya bahidvārakoṭṭhake ṭhitā bhagavantaṃyeva uddissa bhikkhusaṅghañcā’’ti. ‘‘Māhaṃ, nāgita, yasena samāgamaṃ, mā ca mayā yaso. Yo kho, nāgita, nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī, yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī, so taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyyā’’ti.

ก็สมัยนั้น ท่านพระนาคิตะเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระนาคิตะมาตรัสว่า “นาคิตะ นั่นเสียงอื้ออึงกึกก้องของใครกัน เราเข้าใจว่าเป็นพวกชาวประมงแย่งปลากัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกนั้นคือพราหมณ์และคหบดีชาวอิจฉานังคละ นำของขบเคี้ยวของฉันเป็นอันมากมายืนอยู่ที่ซุ้มประตูชั้นนอก เพื่ออุทิศแด่พระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์” “นาคิตะ เราอย่าได้สมาคมกับยศเลย และยศก็อย่าได้มาสมาคมกับเราเลย นาคิตะ ผู้ใดไม่ได้เนกขัมมสุข วิเวกสุข อุปสมสุข สัมโพธิสุขนี้ ตามความปรารถนา ไม่ได้โดยไม่ยาก ไม่ได้โดยไม่ลำบาก เหมือนที่เราได้ ผู้นั้นพึงยินดีในสุขที่เปรียบด้วยของไม่สะอาด สุขที่เกิดจากความหลับ สุขที่เกิดจากลาภ สักการะ และชื่อเสียงเถิด”

‘‘Adhivāsetu dāni, bhante, bhagavā; adhivāsetu, sugato; adhivāsanakālo dāni, bhante, bhagavato. Yena yeneva dāni, bhante, bhagavā gamissati, tanninnāva bhavissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. Seyyathāpi, bhante, thullaphusitake deve vassante yathāninnaṃ udakāni pavattanti; evamevaṃ kho, bhante, yena yeneva dāni bhagavā gamissati, tanninnāva bhavissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. Taṃ kissa hetu? Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇa’’nti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงรับในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดทรงรับเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงรับ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคจะเสด็จไปทางใดๆ พราหมณ์และคหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบท ก็จะหลั่งไหลไปทางนั้นๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนเมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกลงมา น้ำย่อมไหลไปตามที่ลุ่ม ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกัน บัดนี้ พระผู้มีพระภาคจะเสด็จไปทางใดๆ พราหมณ์และคหบดีทั้งชาวนิคมและชาวชนบท ก็จะหลั่งไหลไปทางนั้นๆ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะศีลและปัญญาของพระผู้มีพระภาคเป็นเช่นนั้น”

‘‘Māhaṃ, nāgita, yasena samāgamaṃ, mā ca mayā yaso. Yo kho, nāgita, nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa [Pg.301] nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī, yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī, so taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyya.

“นาคิตะ เราอย่าได้สมาคมกับยศเลย และยศก็อย่าได้มาสมาคมกับเราเลย นาคิตะ ผู้ใดไม่ได้เนกขัมมสุข วิเวกสุข อุปสมสุข สัมโพธิสุขนี้ ตามความปรารถนา ไม่ได้โดยไม่ยาก ไม่ได้โดยไม่ลำบาก เหมือนที่เราได้ ผู้นั้นพึงยินดีในสุขที่เปรียบด้วยของไม่สะอาด สุขที่เกิดจากความหลับ สุขที่เกิดจากลาภ สักการะ และชื่อเสียง”

‘‘Idhāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi gāmantavihāriṃ samāhitaṃ nisinnaṃ. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘idānimaṃ āyasmantaṃ ārāmiko vā upaṭṭhahissati samaṇuddeso vā taṃ tamhā samādhimhā cāvessatī’ti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno na attamano homi gāmantavihārena. Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi āraññikaṃ araññe pacalāyamānaṃ nisinnaṃ. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘idāni ayamāyasmā imaṃ niddākilamathaṃ paṭivinodetvā araññasaññaṃyeva manasi karissati ekatta’nti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārena.

นาคิตะ ในศาสนานี้ เราเห็นภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะใกล้บ้าน นั่งเข้าสมาธิอยู่. นาคิตะ เรานั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เดี๋ยวนี้ คนเฝ้าอารามหรือสามเณรจักเข้าไปหาท่านผู้มีอายุนี้ แล้วจักให้ท่านเคลื่อนจากสมาธินั้น’. นาคิตะ เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่พอใจการอยู่เสนาสนะใกล้บ้านของภิกษุนั้น. นาคิตะ อนึ่ง ในศาสนานี้ เราเห็นภิกษุผู้อยู่ป่า นั่งโงกง่วงอยู่ในป่า. นาคิตะ เรานั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เดี๋ยวนี้ ท่านผู้มีอายุนี้ จักบรรเทาความเมื่อยขบเพราะความง่วงนี้เสีย แล้วจักทำไว้ในใจแต่ผู้เดียวซึ่งอรัญญสัญญาเท่านั้น’. นาคิตะ เพราะเหตุนั้น เราจึงพอใจการอยู่ป่าของภิกษุนั้น.

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi āraññikaṃ araññe asamāhitaṃ nisinnaṃ. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘idāni ayamāyasmā asamāhitaṃ vā cittaṃ samādahissati, samāhitaṃ vā cittaṃ anurakkhissatī’ti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārena.

นาคิตะ อนึ่ง ในศาสนานี้ เราเห็นภิกษุผู้อยู่ป่า นั่งมีจิตไม่ตั้งมั่นอยู่ในป่า. นาคิตะ เรานั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เดี๋ยวนี้ ท่านผู้มีอายุนี้ จักตั้งมั่นซึ่งจิตที่ยังไม่ตั้งมั่น หรือจักรักษาจิตที่ตั้งมั่นแล้วไว้’. นาคิตะ เพราะเหตุนั้น เราจึงพอใจการอยู่ป่าของภิกษุนั้น.

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi āraññikaṃ araññe samāhitaṃ nisinnaṃ. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘idāni ayamāyasmā avimuttaṃ vā cittaṃ vimocessati, vimuttaṃ vā cittaṃ anurakkhissatī’ti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārena.

นาคิตะ อนึ่ง ในศาสนานี้ เราเห็นภิกษุผู้อยู่ป่า นั่งเข้าสมาธิอยู่ในป่า. นาคิตะ เรานั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เดี๋ยวนี้ ท่านผู้มีอายุนี้ จักเปลื้องจิตที่ยังไม่หลุดพ้น หรือจักรักษาจิตที่หลุดพ้นแล้วไว้’. นาคิตะ เพราะเหตุนั้น เราจึงพอใจการอยู่ป่าของภิกษุนั้น.

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi gāmantavihāriṃ lābhiṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. So taṃ lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno riñcati paṭisallānaṃ riñcati araññavanapatthāni pantāni senāsanāni; gāmanigamarājadhāniṃ osaritvā vāsaṃ kappeti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno na attamano homi gāmantavihārena.

นาคิตะ อนึ่ง ในศาสนานี้ เราเห็นภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะใกล้บ้าน เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. ภิกษุนั้นปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียงนั้นอยู่ จึงละการหลีกเร้น ละเสนาสนะอันสงัด คือป่าและป่าเปลี่ยว แล้วเข้าไปอาศัยบ้าน นิคม และราชธานีอยู่. นาคิตะ เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่พอใจการอยู่เสนาสนะใกล้บ้านของภิกษุนั้น.

‘‘Idha [Pg.302] panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi āraññikaṃ lābhiṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. So taṃ lābhasakkārasilokaṃ paṭipaṇāmetvā na riñcati paṭisallānaṃ na riñcati araññavanapatthāni pantāni senāsanāni. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārena. Yasmāhaṃ, nāgita, samaye addhānamaggappaṭipanno na kañci passāmi purato vā pacchato vā, phāsu me, nāgita, tasmiṃ samaye hoti antamaso uccārapassāvakammāyā’’ti. Dvādasamaṃ.

นาคิตะ อนึ่ง ในศาสนานี้ เราเห็นภิกษุผู้อยู่ป่า เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. ภิกษุนั้นผลักไสลาภ สักการะ และชื่อเสียงนั้นเสีย ไม่ละการหลีกเร้น ไม่ละเสนาสนะอันสงัด คือป่าและป่าเปลี่ยว. นาคิตะ เพราะเหตุนั้น เราจึงพอใจการอยู่ป่าของภิกษุนั้น. นาคิตะ ในสมัยใด เราเดินทางไกล ไม่เห็นใครๆ ทั้งข้างหน้าและข้างหลัง, นาคิตะ ในสมัยนั้น เรามีความผาสุก แม้ที่สุดเพียงเพื่อการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ. (จบสูตรที่ ๑๒)

Devatāvaggo catuttho.

เทวตาวรรคที่ ๔ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Sekhā dve aparihāni, moggallāna vijjābhāgiyā;

Vivādadānattakārī nidānaṃ, kimiladārukkhandhena nāgitoti.

ว่าด้วยพระเสขะ ๒ สูตร, อปริหานิยธรรม, พระโมคคัลลานะ, วิชชาภาคิยธรรม, มูลเหตุแห่งวิวาท, ทาน, อัตตการี, นิทาน, พระกิมิละ, ท่อนไม้ และพระนาคิตะ.

5. Dhammikavaggo

๕. ธัมมิกวรรค

1. Nāgasuttaṃ

๑. นาคสูตร

43. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pubbārāmo migāramātupāsādo tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

๔๓. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี. ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว เวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า ‘อานนท์ มาเถิด เราจักเข้าไปยังปราสาทของนางมิคารมาตาในบุพพาราม เพื่อพักผ่อนกลางวันกัน’. ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า’.

Atha kho bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena pubbārāmo migāramātupāsādo tenupasaṅkami. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pubbakoṭṭhako tenupasaṅkamissāma gattāni parisiñcitu’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti [Pg.303] kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena pubbakoṭṭhako tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsi gattāni pubbāpayamāno.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ ได้เสด็จเข้าไปยังปราสาทของนางมิคารมาตาในบุพพาราม. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า ‘อานนท์ มาเถิด เราจักเข้าไปยังท่าน้ำชื่อปุพพโกฏฐกะ เพื่อสรงสนานพระวรกายกัน’. ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ ได้เสด็จเข้าไปยังท่าน้ำชื่อปุพพโกฏฐกะ เพื่อสรงสนานพระวรกาย. ครั้นสรงสนานพระวรกายที่ท่าน้ำชื่อปุพพโกฏฐกะแล้ว เสด็จขึ้นมา ทรงครองจีวรผืนเดียว ประทับยืนผึ่งพระวรกายให้แห้ง.

Tena kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa seto nāma nāgo mahātūriya tāḷitavāditena pubbakoṭṭhakā paccuttarati. Apissu taṃ jano disvā evamāha – ‘‘abhirūpo vata, bho, rañño nāgo; dassanīyo vata, bho, rañño nāgo; pāsādiko vata, bho, rañño nāgo; kāyupapanno vata, bho, rañño nāgo’’ti! Evaṃ vutte āyasmā udāyī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘hatthimeva nu kho, bhante, mahantaṃ brahantaṃ kāyupapannaṃ jano disvā evamāha – ‘nāgo vata, bho, nāgo’ti, udāhu aññampi kañci mahantaṃ brahantaṃ kāyupapannaṃ jano disvā evamāha – ‘nāgo vata, bho, nāgo’’’ti? ‘‘Hatthimpi kho, udāyi, mahantaṃ brahantaṃ kāyupapannaṃ jano disvā evamāha – ‘nāgo vata, bho, nāgo’ti! Assampi kho, udāyi, mahantaṃ brahantaṃ…pe… goṇampi kho, udāyi, mahantaṃ brahantaṃ…pe… uragampi kho, udāyi, mahantaṃ brahantaṃ…pe… rukkhampi kho, udāyi, mahantaṃ brahantaṃ…pe… manussampi kho, udāyi, mahantaṃ brahantaṃ kāyupapannaṃ jano disvā evamāha – ‘nāgo vata, bho, nāgo’ti! Api ca, udāyi, yo sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya āguṃ na karoti kāyena vācāya manasā, tamahaṃ ‘nāgo’ti brūmī’’ti.

ก็โดยสมัยนั้นแล ช้างพระที่นั่งของพระเจ้าปเสนทิโกศล ชื่อเสตะ กำลังขึ้นจากท่าน้ำด้านหน้า พร้อมด้วยเสียงประโคมดนตรีเครื่องใหญ่ แม้ประชาชนครั้นเห็นช้างนั้นแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ช้างพระที่นั่งของพระราชางามจริงหนอ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ช้างพระที่นั่งของพระราชาน่าดูจริงหนอ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ช้างพระที่นั่งของพระราชาน่าเลื่อมใสจริงหนอ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ช้างพระที่นั่งของพระราชาสมบูรณ์ด้วยร่างกายจริงหนอ’ เมื่อประชาชนกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ประชาชนเห็นช้างตัวใหญ่โต สมบูรณ์ด้วยร่างกายแล้ว กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ นาคะหนอ นาคะหนอ’ หรือว่า ประชาชนเห็นสัตว์อื่นบางชนิดที่ใหญ่โต สมบูรณ์ด้วยร่างกายแล้ว ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ นาคะหนอ นาคะหนอ’ พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรอุทายี ประชาชนเห็นช้างตัวใหญ่โต สมบูรณ์ด้วยร่างกายแล้ว ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ นาคะหนอ นาคะหนอ’ ดูกรอุทายี ประชาชนเห็นม้าตัวใหญ่โต... ดูกรอุทายี ประชาชนเห็นโคตัวใหญ่โต... ดูกรอุทายี ประชาชนเห็นงูตัวใหญ่โต... ดูกรอุทายี ประชาชนเห็นต้นไม้ต้นใหญ่โต... ดูกรอุทายี ประชาชนเห็นมนุษย์ผู้ใหญ่โต สมบูรณ์ด้วยร่างกายแล้ว ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ นาคะหนอ นาคะหนอ’ ก็แต่ว่า ดูกรอุทายี บุคคลใดไม่ทำความชั่วด้วยกาย วาจา ใจ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ เราเรียกผู้นั้นว่า ‘นาคะ’

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ, bhante, bhagavatā – api ca, udāyi, yo sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya āguṃ na karoti kāyena vācāya manasā, tamahaṃ ‘nāgo’ti brūmī’’ti. Idañca panāhaṃ, bhante, bhagavatā subhāsitaṃ imāhi gāthāhi anumodāmi –

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ พระเจ้าข้า ไม่เคยปรากฏ พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วเพียงใด ที่ว่า ‘ก็แต่ว่า ดูกรอุทายี บุคคลใดไม่ทำความชั่วด้วยกาย วาจา ใจ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ เราเรียกผู้นั้นว่า ‘นาคะ’’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขออนุโมทนาพระสุภาษิตนี้ของพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า

‘‘Manussabhūtaṃ sambuddhaṃ, attadantaṃ samāhitaṃ;

Iriyamānaṃ brahmapathe, cittassūpasame rataṃ.

‘พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นมนุษย์ ทรงฝึกฝนพระองค์แล้ว มีพระทัยมั่นคง เสด็จดำเนินไปในพรหมมรรคา ทรงยินดีในความสงบแห่งจิต

‘‘Yaṃ [Pg.304] manussā namassanti, sabbadhammāna pāraguṃ;

Devāpi taṃ namassanti, iti me arahato sutaṃ.

หมู่มนุษย์ย่อมนอบน้อมพระองค์ใด ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง แม้ทวยเทพก็ย่อมนอบน้อมพระองค์นั้น ข้าพเจ้าได้สดับมาจากพระอรหันต์ดังนี้

‘‘Sabbasaṃyojanātītaṃ, vanā nibbana māgataṃ;

Kāmehi nekkhammarataṃ, muttaṃ selāva kañcanaṃ.

ผู้ทรงก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง เสด็จออกจากป่า (กิเลส) ถึงความไม่มีป่า (นิพพาน) ทรงยินดีในเนกขัมมะจากกามทั้งหลาย ทรงหลุดพ้นแล้วดุจทองคำจากศิลา

‘‘Sabbe accarucī nāgo, himavāññe siluccaye;

Sabbesaṃ nāganāmānaṃ, saccanāmo anuttaro.

พระองค์ผู้เป็นนาคะ ทรงรุ่งเรืองยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวง ดุจภูเขาหิมพานต์รุ่งเรืองกว่าภูเขาอื่น บรรดาผู้มีชื่อว่านาคะทั้งปวง พระองค์ทรงมีพระนามอันจริงแท้ ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่า

‘‘Nāgaṃ vo kittayissāmi, na hi āguṃ karoti so;

Soraccaṃ avihiṃsā ca, pādā nāgassa te duve.

ข้าพเจ้าจะขอกล่าวถึงพระองค์ผู้เป็นนาคะ เพราะพระองค์ไม่ทรงทำความชั่วเลย โสรัจจะและอวิหิงสา เป็นพระบาทคู่หน้าของพระองค์ผู้เป็นนาคะนั้น

‘‘Tapo ca brahmacariyaṃ, caraṇā nāgassa tyāpare;

Saddhāhattho mahānāgo, upekkhāsetadantavā.

ตบะและพรหมจรรย์ เป็นพระบาทคู่หลังของพระองค์ผู้เป็นนาคะนั้น พระองค์ผู้เป็นมหานาคะ มีศรัทธาเป็นงวง มีอุเบกขาเป็นงาสีขาว

‘‘Sati gīvā siro paññā, vīmaṃsā dhammacintanā;

มีสติเป็นลำคอ มีปัญญาเป็นศีรษะ มีวิมังสาและการตรึกถึงธรรม

Dhammakucchisamātapo, viveko tassa vāladhi.

มีธรรมเป็นท้อง มีความเพียรเป็นที่ตั้ง มีวิเวกเป็นหางของพระองค์นั้น

‘‘So jhāyī assāsarato, ajjhattaṃ susamāhito ;

Gacchaṃ samāhito nāgo, ṭhito nāgo samāhito.

พระองค์นั้นทรงเป็นผู้เพ่งฌาน ยินดีในอัสสาสะ มีพระทัยมั่นคงดีในภายใน พระองค์ผู้เป็นนาคะ เมื่อเสด็จดำเนินก็มีพระทัยมั่นคง เมื่อประทับยืนก็มีพระทัยมั่นคง

‘‘Seyyaṃ samāhito nāgo, nisinnopi samāhito;

Sabbattha saṃvuto nāgo, esā nāgassa sampadā.

เมื่อทรงบรรทมก็มีพระทัยมั่นคง แม้เมื่อประทับนั่งก็มีพระทัยมั่นคง พระองค์ผู้เป็นนาคะ ทรงสำรวมในทุกสถาน นี้คือความสมบูรณ์ของพระองค์ผู้เป็นนาคะ

‘‘Bhuñjati anavajjāni, sāvajjāni na bhuñjati;

Ghāsamacchādanaṃ laddhā, sannidhiṃ parivajjayaṃ.

ทรงบริโภคสิ่งที่ไม่มีโทษ ไม่ทรงบริโภคสิ่งที่มีโทษ เมื่อได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มแล้ว ทรงเว้นจากการสะสม

‘‘Saṃyojanaṃ aṇuṃ thūlaṃ, sabbaṃ chetvāna bandhanaṃ;

Yena yeneva gacchati, anapekkhova gacchati.

ทรงตัดเครื่องผูกคือสังโยชน์ทั้งน้อยและใหญ่ได้ทั้งหมด เสด็จไปทางใดๆ ก็เสด็จไปโดยปราศจากความห่วงใย

‘‘Yathāpi udake jātaṃ, puṇḍarīkaṃ pavaḍḍhati;

Nupalippati toyena, sucigandhaṃ manoramaṃ.

เปรียบเหมือนดอกบุณฑริก เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ แต่ไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ มีกลิ่นหอมบริสุทธิ์น่ารื่นรมย์ใจ

‘‘Tatheva loke sujāto, buddho loke viharati;

Nupalippati lokena, toyena padumaṃ yathā.

ฉันนั้นเหมือนกัน พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นดีแล้วในโลก ประทับอยู่ในโลก แต่ไม่ทรงแปดเปื้อนด้วยโลก ดุจดอกปทุมไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ ฉันใด

‘‘Mahāginīva [Pg.305] jalito, anāhārūpasammati;

Saṅkhāresūpasantesu, nibbutoti pavuccati.

เปรียบเหมือนกองไฟใหญ่ที่ลุกโชน เมื่อหมดเชื้อก็ย่อมดับไป เมื่อสังขารทั้งหลายสงบระงับแล้ว ท่านเรียกว่า ‘นิพพุตะ’ (ผู้ดับแล้ว)

‘‘Atthassāyaṃ viññāpanī, upamā viññūhi desitā;

Viññassanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitaṃ.

อุปมานี้ ท่านผู้รู้แสดงไว้เพื่อให้เข้าใจเนื้อความ เหล่ามหานาคะ (พระอรหันต์) ย่อมจะรู้แจ้งซึ่งนาคะ (พระพุทธเจ้า) ที่นาคะ (พระอุทายี) แสดงแล้ว

‘‘Vītarāgo vītadoso, vītamoho anāsavo;

Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissati anāsavo’’ti. paṭhamaṃ;

พระองค์ผู้เป็นนาคะ ปราศจากราคะ ปราศจากโทสะ ปราศจากโมหะ ไม่มีอาสวะ เมื่อทรงสละสรีระแล้ว จักปรินิพพาน เป็นผู้ไม่มีอาสวะ’ ดังนี้แล สูตรที่ ๑

2. Migasālāsuttaṃ

๒. มิคสาลาส สูตร

44. Atha kho āyasmā ānando pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena migasālāya upāsikāya nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho migasālā upāsikā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho migasālā upāsikā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –

๔๔. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของมิคสาลาอุบาสิกา ครั้นแล้วจึงนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ลำดับนั้น มิคสาลาอุบาสิกาเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ไหว้ท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นมิคสาลาอุบาสิกานั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า

‘‘Kathaṃ kathaṃ nāmāyaṃ, bhante ānanda, bhagavatā dhammo desito aññeyyo, yatra hi nāma brahmacārī ca abrahmacārī ca ubho samasamagatikā bhavissanti abhisamparāyaṃ? Pitā me, bhante, purāṇo brahmacārī ahosi ārācārī virato methunā gāmadhammā. So kālaṅkato bhagavatā byākato sakadāgāmisatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti. Petteyyopi me, bhante, isidatto abrahmacārī ahosi sadārasantuṭṭho. Sopi kālaṅkato bhagavatā byākato sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti. Kathaṃ kathaṃ nāmāyaṃ, bhante ānanda, bhagavatā dhammo desito aññeyyo, yatra hi nāma brahmacārī ca abrahmacārī ca ubho samasamagatikā bhavissanti abhisamparāya’’nti? ‘‘Evaṃ kho panetaṃ, bhagini, bhagavatā byākata’’nti.

‘ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วนี้ จะพึงทราบได้โดยเหตุอย่างไรหนอแล ที่พรหมจารีบุคคลและอพรหมจารีบุคคลทั้งสอง จะมีคติเสมอกันในสัมปรายภพ บิดาของดิฉันชื่อปุราณะ เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นธรรมของชาวบ้าน ท่านทำกาละแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นพระสกทาคามีบุคคล บังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต’ แม้ลุงของดิฉันชื่ออิสิทัตตะ ก็มิได้ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน แม้ท่านทำกาละแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นพระสกทาคามีบุคคล บังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต’ ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วนี้ จะพึงทราบได้โดยเหตุอย่างไรหนอแล ที่พรหมจารีบุคคลและอพรหมจารีบุคคลทั้งสอง จะมีคติเสมอกันในสัมปรายภพ’ ท่านพระอานนท์ตอบว่า ‘น้องหญิง ข้อนี้พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ไว้อย่างนั้นแล’

Atha [Pg.306] kho āyasmā ānando migasālāya upāsikāya nivesane piṇḍapātaṃ gahetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho āyasmā ānando pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์รับบิณฑบาตในบ้านของนางมิคาศาลาอุบาสิกาแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์กลับจากบิณฑบาตในเวลาภายหลังภัตแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena migasālāya upāsikāya nivesanaṃ tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdiṃ. Atha kho, bhante, migasālā upāsikā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho, bhante, migasālā upāsikā maṃ etadavoca – ‘kathaṃ kathaṃ nāmāyaṃ, bhante ānanda, bhagavatā dhammo desito aññeyyo, yatra hi nāma brahmacārī ca abrahmacārī ca ubho samasamagatikā bhavissanti abhisamparāyaṃ. Pitā me, bhante, purāṇo brahmacārī ahosi ārācārī virato methunā gāmadhammā. So kālaṅkato bhagavatā byākato sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti. Petteyyopi me, bhante, isidatto abrahmacārī ahosi sadārasantuṭṭho. Sopi kālaṅkato bhagavatā byākato sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti. Kathaṃ kathaṃ nāmāyaṃ, bhante ānanda, bhagavatā dhammo desito aññeyyo, yatra hi nāma brahmacārī ca abrahmacārī ca ubho samasamagatikā bhavissanti abhisamparāya’nti? Evaṃ vutte ahaṃ, bhante, migasālaṃ upāsikaṃ etadavocaṃ – ‘evaṃ kho panetaṃ, bhagini, bhagavatā byākata’’’nti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์นุ่งสบงในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังบ้านของนางมิคาศาลาอุบาสิกา ครั้นเข้าไปแล้ว ได้นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น นางมิคาศาลาอุบาสิกาเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้ามาแล้ว ไหว้ข้าพระองค์แล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นางมิคาศาลาอุบาสิกาผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้นี้ จะพึงทราบได้อย่างไรหนอแล ที่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์และผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ทั้งสอง จะมีคติเสมอกันในสัมปรายภพ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บิดาของดิฉันชื่อปุราณะ เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล งดเว้นจากเมถุนธรรมอันเป็นของชาวบ้าน ท่านทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ว่า เป็นพระสกทาคามีบังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต แม้ปู่ของดิฉันชื่ออิสิทัตตะ ก็เป็นผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ ยินดีด้วยภรรยาของตน ท่านทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์ว่า เป็นพระสกทาคามีบังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้นี้ จะพึงทราบได้อย่างไรหนอแล ที่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์และผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ทั้งสอง จะมีคติเสมอกันในสัมปรายภพ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อนางกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกะนางมิคาศาลาอุบาสิกาว่า ‘ดูก่อนน้องหญิง เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ไว้อย่างนั้นแล’”

‘‘Kā cānanda, migasālā upāsikā bālā abyattā ammakā ammakasaññā, ke ca purisapuggalaparopariyañāṇe? Chayime, ānanda, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

“ดูก่อนอานนท์ นางมิคาศาลาอุบาสิกาเป็นคนพาล ไม่ฉลาด เป็นมาตุคาม มีสัญญาอย่างมาตุคาม จะรู้อะไรได้ในญาณเครื่องกำหนดรู้อินทรีย์แก่กล้าและอ่อนแห่งบุรุษบุคคลเล่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีพระญาณไม่มีอะไรขัดขวางในเรื่องนี้ ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๖ จำพวกเหล่านี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก”

‘‘Katame cha? Idhānanda, ekacco puggalo sorato hoti sukhasaṃvāso, abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsena. Tassa savanenapi akataṃ hoti, bāhusaccenapi akataṃ hoti, diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hoti, sāmāyikampi vimuttiṃ na labhati. So kāyassa bhedā paraṃ [Pg.307] maraṇā hānāya pareti no visesāya, hānagāmīyeva hoti no visesagāmī.

“๖ จำพวกเป็นไฉน? ดูก่อนอานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้สงบเสงี่ยม อยู่ร่วมด้วยสบาย เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลายย่อมยินดีในการอยู่ร่วมด้วย แต่การฟังธรรมของเขาก็ยังไม่ได้ทำ, พาหุสัจจะของเขาก็ยังไม่ได้ทำ, การแทงตลอดด้วยทิฏฐิของเขาก็ยังไม่ได้ทำ, เขาย่อมไม่ได้วิมุตติอันเป็นไปในสมัย. เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปสู่ความเสื่อม ไม่ไปสู่ความเจริญ เป็นผู้มีแต่ความเสื่อมถ่ายเดียว ไม่เป็นผู้เจริญ”

‘‘Idha panānanda, ekacco puggalo sorato hoti sukhasaṃvāso, abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsena. Tassa savanenapi kataṃ hoti, bāhusaccenapi kataṃ hoti, diṭṭhiyāpi paṭividdhaṃ hoti, sāmāyikampi vimuttiṃ labhati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā visesāya pareti no hānāya, visesagāmīyeva hoti no hānagāmī.

“ดูก่อนอานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้สงบเสงี่ยม อยู่ร่วมด้วยสบาย เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลายย่อมยินดีในการอยู่ร่วมด้วย การฟังธรรมของเขาก็ได้ทำแล้ว, พาหุสัจจะของเขาก็ได้ทำแล้ว, การแทงตลอดด้วยทิฏฐิของเขาก็ได้ทำแล้ว, เขาย่อมได้วิมุตติอันเป็นไปในสมัย. เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปสู่ความเจริญ ไม่ไปสู่ความเสื่อม เป็นผู้เจริญถ่ายเดียว ไม่เป็นผู้เสื่อม”

‘‘Tatrānanda, pamāṇikā pamiṇanti – ‘imassapi teva dhammā aparassapi teva dhammā, kasmā tesaṃ eko hīno eko paṇīto’ti! Tañhi tesaṃ, ānanda, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya.

“ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น พวกที่ชอบประมาณ ย่อมประมาณว่า ‘ธรรมเหล่านั้นของบุคคลนี้ก็มีอยู่ ของบุคคลอื่นก็มีอยู่ เหตุไรในบุคคล ๒ คนนั้น คนหนึ่งจึงเลว คนหนึ่งจึงประณีต’ การประมาณนั้นของพวกเขาย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน”

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo sorato hoti sukhasaṃvāso, abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsena, tassa savanenapi kataṃ hoti, bāhusaccenapi kataṃ hoti, diṭṭhiyāpi paṭividdhaṃ hoti, sāmāyikampi vimuttiṃ labhati. Ayaṃ, ānanda, puggalo amunā purimena puggalena abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Imaṃ hānanda, puggalaṃ dhammasoto nibbahati, tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatena! Tasmātihānanda, mā puggalesu pamāṇikā ahuvattha; mā puggalesu pamāṇaṃ gaṇhittha. Khaññati hānanda, puggalesu pamāṇaṃ gaṇhanto. Ahaṃ vā, ānanda, puggalesu pamāṇaṃ gaṇheyyaṃ, yo vā panassa mādiso.

“ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้สงบเสงี่ยม อยู่ร่วมด้วยสบาย เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลายย่อมยินดีในการอยู่ร่วมด้วย การฟังธรรมของเขาก็ได้ทำแล้ว พาหุสัจจะของเขาก็ได้ทำแล้ว การแทงตลอดด้วยทิฏฐิของเขาก็ได้ทำแล้ว เขาย่อมได้วิมุตติอันเป็นไปในสมัย ดูก่อนอานนท์ บุคคลนี้เป็นผู้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคลก่อนโน้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนอานนท์ เพราะกระแสแห่งธรรมย่อมนำบุคคลนี้ไป ใครเล่าจะพึงรู้ความแตกต่างนั้นได้ นอกจากตถาคต เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เธอทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้ชอบประมาณในบุคคล และอย่าได้ถือประมาณในบุคคล ดูก่อนอานนท์ ผู้ที่ถือประมาณในบุคคลย่อมเสียหาย เราก็ดี หรือผู้ที่เหมือนเราก็ดี พึงถือประมาณในบุคคลได้”

‘‘Idha panānanda, ekaccassa puggalassa kodhamāno adhigato hoti, samayena samayañcassa lobhadhammā uppajjanti. Tassa savanenapi akataṃ hoti, bāhusaccenapi akataṃ hoti, diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hoti, sāmāyikampi vimuttiṃ na labhati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā hānāya pareti no visesāya, hānagāmīyeva hoti no visesagāmī.

“ดูก่อนอานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกความโกรธและมานะครอบงำแล้ว และในบางครั้งบางคราว ธรรมคือโลภะย่อมเกิดขึ้นแก่เขา การฟังธรรมของเขาก็ยังไม่ได้ทำ, พาหุสัจจะของเขาก็ยังไม่ได้ทำ, การแทงตลอดด้วยทิฏฐิของเขาก็ยังไม่ได้ทำ, เขาย่อมไม่ได้วิมุตติอันเป็นไปในสมัย. เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปสู่ความเสื่อม ไม่ไปสู่ความเจริญ เป็นผู้มีแต่ความเสื่อมถ่ายเดียว ไม่เป็นผู้เจริญ”

‘‘Idha panānanda, ekaccassa puggalassa kodhamāno adhigato hoti, samayena samayañcassa lobhadhammā uppajjanti. Tassa savanenapi kataṃ hoti…pe… no hānagāmī.

“ดูก่อนอานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกความโกรธและมานะครอบงำแล้ว และในบางครั้งบางคราว ธรรมคือโลภะย่อมเกิดขึ้นแก่เขา การฟังธรรมของเขาก็ได้ทำแล้ว...ฯลฯ...ไม่เป็นผู้เสื่อม”

‘‘Tatrānanda[Pg.308], pamāṇikā pamiṇanti…pe… yo vā panassa mādiso.

“ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น พวกที่ชอบประมาณ ย่อมประมาณว่า...ฯลฯ...เราก็ดี หรือผู้ที่เหมือนเราก็ดี พึงถือประมาณในบุคคลได้”

‘‘Idha, panānanda, ekaccassa puggalassa kodhamāno adhigato hoti, samayena samayañcassa vacīsaṅkhārā uppajjanti. Tassa savanenapi akataṃ hoti…pe… sāmāyikampi vimuttiṃ na labhati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā hānāya pareti no visesāya, hānagāmīyeva hoti no visesagāmī.

“ดูก่อนอานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกความโกรธและมานะครอบงำแล้ว และในบางครั้งบางคราว วจีสังขารย่อมเกิดขึ้นแก่เขา การฟังธรรมของเขาก็ยังไม่ได้ทำ...ฯลฯ...เขาย่อมไม่ได้วิมุตติอันเป็นไปในสมัย. เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปสู่ความเสื่อม ไม่ไปสู่ความเจริญ เป็นผู้มีแต่ความเสื่อมถ่ายเดียว ไม่เป็นผู้เจริญ”

‘‘Idha panānanda, ekaccassa puggalassa kodhamāno adhigato hoti, samayena samayañcassa vacīsaṅkhārā uppajjanti. Tassa savanenapi kataṃ hoti, bāhusaccenapi kataṃ hoti, diṭṭhiyāpi paṭividdhaṃ hoti, sāmāyikampi vimuttiṃ labhati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā visesāya pareti no hānāya, visesagāmīyeva hoti no hānagāmī.

“ดูก่อนอานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกความโกรธและมานะครอบงำแล้ว และในบางครั้งบางคราว วจีสังขารย่อมเกิดขึ้นแก่เขา การฟังธรรมของเขาก็ได้ทำแล้ว, พาหุสัจจะของเขาก็ได้ทำแล้ว, การแทงตลอดด้วยทิฏฐิของเขาก็ได้ทำแล้ว, เขาย่อมได้วิมุตติอันเป็นไปในสมัย. เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปสู่ความเจริญ ไม่ไปสู่ความเสื่อม เป็นผู้เจริญถ่ายเดียว ไม่เป็นผู้เสื่อม”

‘‘Tatrānanda, pamāṇikā pamiṇanti – ‘imassapi teva dhammā, aparassapi teva dhammā. Kasmā tesaṃ eko hīno, eko paṇīto’ti? Tañhi tesaṃ, ānanda, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya.

“ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น พวกที่ชอบประมาณย่อมประมาณว่า ‘ธรรมเหล่านั้นของบุคคลนี้ก็อย่างเดียวกัน ธรรมเหล่านั้นของบุคคลอื่นก็อย่างเดียวกัน ทำไมในบุคคล ๒ คนนั้น คนหนึ่งจึงเลว คนหนึ่งจึงประณีต’ ดูก่อนอานนท์ การประมาณของชนเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน

‘‘Tatrānanda, yassa puggalassa kodhamāno adhigato hoti, samayena samayañcassa vacīsaṅkhārā uppajjanti, tassa savanenapi kataṃ hoti, bāhusaccenapi kataṃ hoti, diṭṭhiyāpi paṭividdhaṃ hoti, sāmāyikampi vimuttiṃ labhati. Ayaṃ, ānanda, puggalo amunā purimena puggalena abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Imaṃ hānanda, puggalaṃ dhammasoto nibbahati. Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatena! Tasmātihānanda, mā puggalesu pamāṇikā ahuvattha; mā puggalesu pamāṇaṃ gaṇhittha. Khaññati hānanda, puggalesu pamāṇaṃ gaṇhanto. Ahaṃ vā, ānanda, puggalesu pamāṇaṃ gaṇheyyaṃ, yo vā panassa mādiso.

“ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลใด ยังละความโกรธและความถือตัวไม่ได้ วจีสังขารของเขาย่อมเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว กิจที่ควรทำด้วยการฟังอันเขากระทำแล้ว กิจที่ควรทำด้วยความเป็นพหูสูตอันเขากระทำแล้ว ทิฏฐิอันเขาก็แทงตลอดแล้ว และเขาย่อมได้เจโตวิมุติอันเป็นไปชั่วคราว ดูก่อนอานนท์ บุคคลนี้เป็นผู้งามกว่าและประณีตกว่าบุคคลก่อนโน้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะกระแสแห่งธรรมย่อมนำบุคคลนี้ไป ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้นได้ นอกจากตถาคต เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เธอทั้งหลายอย่าเป็นผู้ชอบประมาณในบุคคล และอย่าถือประมาณในบุคคล เพราะผู้ถือประมาณในบุคคลย่อมเสียหาย ดูก่อนอานนท์ เราหรือผู้ที่เหมือนเรา พึงถือประมาณในบุคคลได้

‘‘Kā cānanda, migasālā upāsikā bālā abyattā ammakā ammakasaññā, ke ca purisapuggalaparopariyañāṇe! Ime kho, ānanda, cha puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

“ดูก่อนอานนท์ มิคสาลาอุบาสิกาผู้เขลา ไม่ฉลาด เป็นมาตุคาม มีสัญญาอย่างมาตุคาม จะเป็นอะไร (จะรู้อะไรได้) ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีญาณหยั่งรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคลเป็นบุรุษ จะเป็นอะไร (จะทรงรู้อะไรไม่ได้) ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๖ จำพวกนี้แล มีปรากฏอยู่ในโลก

‘‘Yathārūpena, ānanda, sīlena purāṇo samannāgato ahosi, tathārūpena sīlena isidatto samannāgato abhavissa. Nayidha purāṇo isidattassa gatimpi aññassa. Yathārūpāya ca, ānanda, paññāya isidatto samannāgato ahosi, tathārūpāya paññāya purāṇo samannāgato [Pg.309] abhavissa. Nayidha isidatto purāṇassa gatimpi aññassa. Iti kho, ānanda, ime puggalā ubho ekaṅgahīnā’’ti. Dutiyaṃ.

“ดูก่อนอานนท์ ถ้าอิสิทัตตะพึงสมบูรณ์ด้วยศีลเช่นที่ปุราณะสมบูรณ์แล้วไซร้ ในกรณีนี้ ปุราณะก็ยังไม่พึงรู้จักแม้คติของอิสิทัตตะได้ และดูก่อนอานนท์ ถ้าปุราณะพึงสมบูรณ์ด้วยปัญญาเช่นที่อิสิทัตตะสมบูรณ์แล้วไซร้ ในกรณีนี้ อิสิทัตตะก็ยังไม่พึงรู้จักแม้คติของปุราณะได้ ดูก่อนอานนท์ ด้วยประการนี้แล บุคคล ๒ คนนี้ จึงชื่อว่าหย่อนคนละอย่าง” ดังนี้แล ทุติยะ

3. Iṇasuttaṃ

๓. อิณสูตร

45. ‘‘Dāliddiyaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ lokasmiṃ kāmabhogino’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yampi, bhikkhave, daliddo assako anāḷhiko iṇaṃ ādiyati, iṇādānampi, bhikkhave, dukkhaṃ lokasmiṃ kāmabhogino’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yampi, bhikkhave, daliddo assako anāḷhiko iṇaṃ ādiyitvā vaḍḍhiṃ paṭissuṇāti, vaḍḍhipi, bhikkhave, dukkhā lokasmiṃ kāmabhogino’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yampi, bhikkhave, daliddo assako anāḷhiko vaḍḍhiṃ paṭissuṇitvā kālābhataṃ vaḍḍhiṃ na deti, codentipi naṃ; codanāpi, bhikkhave, dukkhā lokasmiṃ kāmabhogino’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yampi, bhikkhave, daliddo assako anāḷhiko codiyamāno na deti, anucarantipi naṃ; anucariyāpi, bhikkhave, dukkhā lokasmiṃ kāmabhogino’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yampi, bhikkhave, daliddo assako anāḷhiko anucariyamāno na deti, bandhantipi naṃ; bandhanampi, bhikkhave, dukkhaṃ lokasmiṃ kāmabhogino’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

๔๕. “ภิกษุทั้งหลาย ความจนเป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลกมิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติ ไม่มั่งคั่ง ย่อมกู้หนี้, แม้การกู้หนี้ก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลกมิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติ ไม่มั่งคั่ง กู้หนี้แล้ว ย่อมรับใช้ดอกเบี้ย, แม้ดอกเบี้ยก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลกมิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติ ไม่มั่งคั่ง รับใช้ดอกเบี้ยแล้ว ไม่ให้ดอกเบี้ยตามกำหนดเวลา, เจ้าหนี้ย่อมทวงเขา, แม้การถูกทวงก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลกมิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติ ไม่มั่งคั่ง ถูกทวงอยู่ ไม่ให้, เจ้าหนี้ย่อมติดตามเขา, แม้การถูกติดตามก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลกมิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติ ไม่มั่งคั่ง ถูกติดตามอยู่ ไม่ให้, เจ้าหนี้ย่อมผูกมัดเขา, แม้การถูกผูกมัดก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลกมิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Iti kho, bhikkhave, dāliddiyampi dukkhaṃ lokasmiṃ kāmabhogino, iṇādānampi dukkhaṃ lokasmiṃ kāmabhogino, vaḍḍhipi dukkhā lokasmiṃ kāmabhogino, codanāpi dukkhā lokasmiṃ kāmabhogino, anucariyāpi dukkhā lokasmiṃ kāmabhogino, bandhanampi dukkhaṃ lokasmiṃ kāmabhogino; evamevaṃ kho, bhikkhave, yassa kassaci saddhā natthi kusalesu dhammesu, hirī natthi kusalesu dhammesu, ottappaṃ natthi kusalesu dhammesu, vīriyaṃ natthi kusalesu dhammesu, paññā natthi kusalesu dhammesu – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyassa vinaye daliddo assako anāḷhiko.

“ด้วยประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ความจนก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลก, การกู้หนี้ก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลก, ดอกเบี้ยก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลก, การทวงก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลก, การติดตามก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลก, การผูกมัดก็เป็นทุกข์ของคนบริโภคกามในโลก; ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดก็ตาม ไม่มีศรัทธาในกุศลธรรม ไม่มีหิริในกุศลธรรม ไม่มีโอตตัปปะในกุศลธรรม ไม่มีวิริยะในกุศลธรรม ไม่มีปัญญาในกุศลธรรม, ภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า คนจน ผู้ไม่มีสมบัติ ไม่มั่งคั่ง ในวินัยของพระอริยะ

‘‘Sa kho so, bhikkhave, daliddo assako anāḷhiko saddhāya asati kusalesu dhammesu, hiriyā asati kusalesu dhammesu, ottappe asati kusalesu dhammesu, vīriye asati kusalesu dhammesu, paññāya asati [Pg.310] kusalesu dhammesu, kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. Idamassa iṇādānasmiṃ vadāmi.

“ภิกษุทั้งหลาย คนจน ผู้ไม่มีสมบัติ ไม่มั่งคั่งนั้น เมื่อไม่มีศรัทธาในกุศลธรรม ไม่มีหิริในกุศลธรรม ไม่มีโอตตัปปะในกุศลธรรม ไม่มีวิริยะในกุศลธรรม ไม่มีปัญญาในกุศลธรรม, เขาย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ เราเรียกการประพฤติทุจริตของเขานี้ว่า เป็นการกู้หนี้

‘‘So tassa kāyaduccaritassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati. ‘Mā maṃ jaññū’ti icchati, ‘mā maṃ jaññū’ti saṅkappati, ‘mā maṃ jaññū’ti vācaṃ bhāsati, ‘mā maṃ jaññū’ti kāyena parakkamati. So tassa vacīduccaritassa paṭicchādanahetu…pe… so tassa manoduccaritassa paṭicchādanahetu…pe… ‘mā maṃ jaññū’ti kāyena parakkamati. Idamassa vaḍḍhiyā vadāmi.

“เขาเพราะเหตุที่จะต้องปกปิดกายทุจริตนั้น จึงตั้งความปรารถนาอันลามกว่า ‘ขอคนอื่นอย่ารู้ข้าพเจ้า’ ดังนี้, เขาย่อมปรารถนาว่า ‘ขอคนอื่นอย่ารู้ข้าพเจ้า’, เขาย่อมดำริว่า ‘ขอคนอื่นอย่ารู้ข้าพเจ้า’, เขาย่อมกล่าววาจาว่า ‘ขอคนอื่นอย่ารู้ข้าพเจ้า’, เขาย่อมพยายามทางกายว่า ‘ขอคนอื่นอย่ารู้ข้าพเจ้า’ เขาเพราะเหตุที่จะต้องปกปิดวจีทุจริตนั้น...ฯลฯ... เขาเพราะเหตุที่จะต้องปกปิดมโนทุจริตนั้น...ฯลฯ... เขาย่อมพยายามทางกายว่า ‘ขอคนอื่นอย่ารู้ข้าพเจ้า’ เราเรียกการกระทำของเขานี้ว่า เป็นดอกเบี้ย

‘‘Tamenaṃ pesalā sabrahmacārī evamāhaṃsu – ‘ayañca so āyasmā evaṃkārī evaṃsamācāro’ti. Idamassa codanāya vadāmi.

“เพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลเป็นที่รัก ย่อมกล่าวถึงเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นผู้ทำอย่างนี้ มีสมาจารอย่างนี้’ เราเรียกการกล่าวของเพื่อนพรหมจารีนั้นว่า เป็นการทวง

‘‘Tamenaṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā vippaṭisārasahagatā pāpakā akusalavitakkā samudācaranti. Idamassa anucariyāya vadāmi.

“เมื่อเขาไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี วิตกอันลามกเป็นอกุศลที่ประกอบด้วยความเดือดร้อนใจย่อมเกิดขึ้นแก่เขา เราเรียกวิตกนั้นว่า เป็นการติดตาม

‘‘Sa kho so, bhikkhave, daliddo assako anāḷhiko kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nirayabandhane vā bajjhati tiracchānayonibandhane vā. Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekabandhanampi samanupassāmi evaṃdāruṇaṃ evaṃkaṭukaṃ evaṃantarāyakaraṃ anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya, yathayidaṃ, bhikkhave, nirayabandhanaṃ vā tiracchānayonibandhanaṃ vā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย คนจน ผู้ขัดสน ไม่มีทรัพย์นั้น ประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมถูกจองจำด้วยเครื่องจองจำคือนรก หรือด้วยเครื่องจองจำคือกำเนิดเดรัจฉาน ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นเครื่องจองจำอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะร้ายกาจอย่างนี้ ที่จะเผ็ดร้อนอย่างนี้ ที่จะทำอันตรายอย่างนี้ ต่อการบรรลุโยคเกษมธรรมอันยอดเยี่ยม เหมือนเครื่องจองจำคือนรก หรือเครื่องจองจำคือกำเนิดเดรัจฉานนี้เลย

‘‘Dāliddiyaṃ dukkhaṃ loke, iṇādānañca vuccati;

Daliddo iṇamādāya, bhuñjamāno vihaññati.

ความจนและความเป็นหนี้ ท่านกล่าวว่าเป็นทุกข์ในโลก คนจนกู้หนี้มาบริโภค ย่อมเดือดร้อน

‘‘Tato anucaranti naṃ, bandhanampi nigacchati;

Etañhi bandhanaṃ dukkhaṃ, kāmalābhābhijappinaṃ.

เพราะเหตุนั้น เจ้าหนี้ย่อมติดตามเขาไป เขาย่อมถึงความจองจำด้วย ก็เครื่องจองจำนี้เป็นทุกข์แก่ผู้ปรารถนากามคุณ

‘‘Tatheva ariyavinaye, saddhā yassa na vijjati;

Ahirīko anottappī, pāpakammavinibbayo.

ฉันนั้นเหมือนกัน ในอริยวินัย ผู้ใดไม่มีศรัทธา ไม่มีความละอาย ไม่มีความเกรงกลัว เป็นผู้พอกพูนบาปกรรม

‘‘Kāyaduccaritaṃ katvā, vacīduccaritāni ca;

Manoduccaritaṃ katvā, ‘mā maṃ jaññū’ti icchati.

เขาทำกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริตแล้ว ย่อมปรารถนาว่า ‘ขอใครๆ อย่ารู้เราเลย’

‘‘So [Pg.311] saṃsappati kāyena, vācāya uda cetasā;

Pāpakammaṃ pavaḍḍhento, tattha tattha punappunaṃ.

ผู้นั้นเมื่อพอกพูนบาปกรรมด้วยกาย ด้วยวาจา หรือด้วยใจ ย่อมเลื่อนซ่านไปในที่นั้นๆ บ่อยๆ

‘‘So pāpakammo dummedho, jānaṃ dukkaṭamattano;

Daliddo iṇamādāya, bhuñjamāno vihaññati.

ผู้มีบาปกรรม มีปัญญาทรามนั้น รู้การกระทำชั่วของตนอยู่ เป็นเหมือนคนจนกู้หนี้มาบริโภค ย่อมเดือดร้อน

‘‘Tato anucaranti naṃ, saṅkappā mānasā dukhā;

Gāme vā yadi vāraññe, yassa vippaṭisārajā.

เพราะเหตุนั้น ความดำริทางใจอันเป็นทุกข์ที่เกิดจากความเดือดร้อนใจ ย่อมติดตามผู้นั้นไป ไม่ว่าจะอยู่ในบ้านหรือในป่า

‘‘So pāpakammo dummedho, jānaṃ dukkaṭamattano;

Yonimaññataraṃ gantvā, niraye vāpi bajjhati.

ผู้มีบาปกรรม มีปัญญาทรามนั้น รู้การกระทำชั่วของตนอยู่ ไปสู่กำเนิดอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือย่อมถูกจองจำในนรก

‘‘Etañhi bandhanaṃ dukkhaṃ, yamhā dhīro pamuccati;

Dhammaladdhehi bhogehi, dadaṃ cittaṃ pasādayaṃ.

ก็เครื่องจองจำนี้นับว่าเป็นทุกข์ ซึ่งปราชญ์ย่อมหลุดพ้นได้ เพราะท่านให้ทานด้วยโภคทรัพย์ที่ได้มาโดยธรรม ทำจิตให้เลื่อมใส

‘‘Ubhayattha kaṭaggāho, saddhassa gharamesino;

Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāyasukhāya ca;

Evametaṃ gahaṭṭhānaṃ, cāgo puññaṃ pavaḍḍhati.

ผู้มีศรัทธา ครองเรือน ย่อมยึดถือประโยชน์ไว้ได้ทั้ง ๒ ประการ คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน และความสุขในสัมปรายภพ การสละของคฤหัสถ์เหล่านั้นย่อมเพิ่มพูนบุญอย่างนี้

‘‘Tatheva ariyavinaye, saddhā yassa patiṭṭhitā;

Hirīmano ca ottappī, paññavā sīlasaṃvuto.

ฉันนั้นเหมือนกัน ในอริยวินัย ผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีหิริ มีโอตตัปปะ มีปัญญา และสำรวมในศีล

‘‘Eso kho ariyavinaye, ‘sukhajīvī’ti vuccati;

Nirāmisaṃ sukhaṃ laddhā, upekkhaṃ adhitiṭṭhati.

ผู้นั้นแล ในอริยวินัย ท่านเรียกว่า ‘ผู้มีชีวิตเป็นสุข’ เขาได้เสวยสุขอันไม่มีอามิสแล้ว ย่อมตั้งมั่นอยู่ในอุเบกขา

‘‘Pañca nīvaraṇe hitvā, niccaṃ āraddhavīriyo;

Jhānāni upasampajja, ekodi nipako sato.

เขาละนิวรณ์ ๕ ได้แล้ว มีความเพียรปรารภอยู่เป็นนิตย์ เข้าถึงฌาน มีจิตแน่วแน่ มีปัญญารักษาตน มีสติ

‘‘Evaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, sabbasaṃyojanakkhaye;

Sabbaso anupādāya, sammā cittaṃ vimuccati.

รู้อย่างนี้ตามความเป็นจริงแล้ว เพราะสังโยชน์ทั้งปวงสิ้นไป ไม่ยึดมั่นโดยประการทั้งปวง จิตย่อมหลุดพ้นโดยชอบ

‘‘Tassa sammā vimuttassa, ñāṇaṃ ce hoti tādino;

‘Akuppā me vimuttī’ti, bhavasaṃyojanakkhaye.

เมื่อภวสังโยชน์สิ้นไป ท่านผู้คงที่นั้นมีจิตหลุดพ้นโดยชอบแล้ว ย่อมมีญาณเกิดขึ้นว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ’

‘‘Etaṃ kho paramaṃ ñāṇaṃ, etaṃ sukhamanuttaraṃ;

Asokaṃ virajaṃ khemaṃ, etaṃ ānaṇyamuttama’’nti. tatiyaṃ;

นี้แหละเป็นญาณอันยอดเยี่ยม นี้เป็นสุขที่ไม่มีสุขอื่นยิ่งกว่า เป็นความไม่มีโศก ปราศจากธุลี และเป็นแดนเกษม นี้คือความไม่มีหนี้อันสูงสุด

4. Mahācundasuttaṃ

๔. มหาจุนทสูตร

46. Evaṃ [Pg.312] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahācundo cetīsu viharati sayaṃjātiyaṃ. Tatra kho āyasmā mahācundo bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahācundassa paccassosuṃ. Āyasmā mahācundo etadavoca –

๔๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาจุนทะอยู่ ณ หมู่บ้านสยังชาติ ในแคว้นเจตี ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหาจุนทะได้เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า ‘อาวุโส ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นตอบรับท่านพระมหาจุนทะว่า ‘อาวุโส’ ท่านพระมหาจุนทะจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Idhāvuso, dhammayogā bhikkhū jhāyī bhikkhū apasādenti – ‘ime pana jhāyinomhā, jhāyinomhāti jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti avajjhāyanti. Kimime jhāyanti, kintime jhāyanti, kathaṃ ime jhāyantī’ti? Tattha dhammayogā ca bhikkhū nappasīdanti, jhāyī ca bhikkhū nappasīdanti, na ca bahujanahitāya paṭipannā honti bahujanasukhāya bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

อาวุโสทั้งหลาย ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ประกอบในธรรม ย่อมติเตียนภิกษุผู้ได้ฌานว่า ‘ภิกษุพวกนี้เป็นผู้ได้ฌาน เป็นผู้ได้ฌาน’ ดังนี้แล้ว ก็เพ่งพินิจ เพ่งดู เพ่งจ้องอยู่ ภิกษุพวกนี้เพ่งอะไร เพ่งทำไม เพ่งอย่างไร ในกรณีนี้นั้น ทั้งภิกษุผู้ประกอบในธรรมก็ไม่เลื่อมใส ทั้งภิกษุผู้ได้ฌานก็ไม่เลื่อมใส และพวกเธอก็ไม่ชื่อว่าได้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Idha panāvuso, jhāyī bhikkhū dhammayoge bhikkhū apasādenti – ‘ime pana dhammayogamhā, dhammayogamhāti uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā muṭṭhassatī asampajānā asamāhitā vibbhantacittā pākatindriyā. Kimime dhammayogā, kintime dhammayogā, kathaṃ ime dhammayogā’ti? Tattha jhāyī ca bhikkhū nappasīdanti, dhammayogā ca bhikkhū nappasīdanti, na ca bahujanahitāya paṭipannā honti bahujanasukhāya bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

อาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ได้ฌาน ย่อมติเตียนภิกษุผู้ประกอบในธรรมว่า ‘ภิกษุพวกนี้เป็นผู้ประกอบในธรรม เป็นผู้ประกอบในธรรม’ ดังนี้แล้ว ก็เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ถือตัว กลับกลอก ปากกล้า พูดพล่าม สติเลื่อนลอย ไม่มีสัมปชัญญะ จิตไม่ตั้งมั่น มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม ภิกษุพวกนี้เป็นผู้ประกอบในธรรมอย่างไร เป็นผู้ประกอบในธรรมทำไม เป็นผู้ประกอบในธรรมอย่างไร ในกรณีนี้นั้น ทั้งภิกษุผู้ได้ฌานก็ไม่เลื่อมใส ทั้งภิกษุผู้ประกอบในธรรมก็ไม่เลื่อมใส และพวกเธอก็ไม่ชื่อว่าได้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Idha panāvuso, dhammayogā bhikkhū dhammayogānaññeva bhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti, no jhāyīnaṃ bhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti. Tattha dhammayogā ca bhikkhū nappasīdanti, jhāyī ca bhikkhū nappasīdanti, na ca bahujanahitāya paṭipannā honti bahujanasukhāya bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

อาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ประกอบในธรรม ย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุผู้ประกอบในธรรมด้วยกันเท่านั้น ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุผู้ได้ฌาน ในกรณีนี้นั้น ทั้งภิกษุผู้ประกอบในธรรมก็ไม่เลื่อมใส ทั้งภิกษุผู้ได้ฌานก็ไม่เลื่อมใส และพวกเธอก็ไม่ชื่อว่าได้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Idha panāvuso, jhāyī bhikkhū jhāyīnaññeva bhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti, no dhammayogānaṃ bhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti. Tattha jhāyī ca bhikkhū nappasīdanti, dhammayogā ca bhikkhū nappasīdanti, na ca bahujanahitāya paṭipannā honti bahujanasukhāya [Pg.313] bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

อาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ได้ฌาน ย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุผู้ได้ฌานด้วยกันเท่านั้น ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุผู้ประกอบในธรรม ในกรณีนี้นั้น ทั้งภิกษุผู้ได้ฌานก็ไม่เลื่อมใส ทั้งภิกษุผู้ประกอบในธรรมก็ไม่เลื่อมใส และพวกเธอก็ไม่ชื่อว่าได้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Tasmātihāvuso, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘dhammayogā samānā jhāyīnaṃ bhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ bhāsissāmā’ti. Evañhi vo, āvuso, sikkhitabbaṃ. Taṃ kissa hetu? Acchariyā hete, āvuso, puggalā dullabhā lokasmiṃ, ye amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharanti. Tasmātihāvuso, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘jhāyī samānā dhammayogānaṃ bhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ bhāsissāmā’ti. Evañhi vo, āvuso, sikkhitabbaṃ. Taṃ kissa hetu? Acchariyā hete, āvuso, puggalā dullabhā lokasmiṃ ye gambhīraṃ atthapadaṃ paññāya ativijjha passantī’’ti. Catutthaṃ.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘พวกเราผู้เป็นธรรมโยคี จักกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุผู้เป็นฌายี’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลเหล่านั้นผู้อยู่ด้วยการสัมผัสอมตธาตุด้วยนามกาย เป็นผู้น่าอัศจรรย์ หาได้ยากในโลก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘พวกเราผู้เป็นฌายี จักกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุผู้เป็นธรรมโยคี’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลเหล่านั้นผู้เห็นแจ้งแทงตลอดบทแห่งอรรถอันลึกซึ้งด้วยปัญญา เป็นผู้น่าอัศจรรย์ หาได้ยากในโลก” จบจตุตถสูตร

5. Paṭhamasandiṭṭhikasuttaṃ

๕. ปฐมสันทิฏฐิกสูตร

47. Atha kho moḷiyasīvako paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho moḷiyasīvako paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhiko dhammo, sandiṭṭhiko dhammo’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti?

๔๗. ครั้งนั้น โมฬิยสีวกปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร โมฬิยสีวกปริพาชกผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘ธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระธรรมจึงชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน”

‘‘Tena hi, sīvaka, taññevettha paṭipucchāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, sīvaka, santaṃ vā ajjhattaṃ lobhaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ lobho’ti pajānāsi, asantaṃ vā ajjhattaṃ lobhaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ lobho’ti pajānāsī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ kho tvaṃ, sīvaka, santaṃ vā ajjhattaṃ lobhaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ lobho’ti pajānāsi, asantaṃ vā ajjhattaṃ lobhaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ lobho’ti pajānāsi – evampi kho, sīvaka, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe….

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนสีวกะ ถ้าเช่นนั้น เราจักย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงตอบตามที่ท่านพอใจ ดูก่อนสีวกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อโลภะมีอยู่ภายใน ท่านย่อมรู้ชัดว่า ‘โลภะมีอยู่ภายในเรา’ หรือเมื่อโลภะไม่มีอยู่ภายใน ท่านย่อมรู้ชัดว่า ‘โลภะไม่มีอยู่ภายในเรา’ หรือ” โมฬิยสีวกปริพาชกกราบทูลว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดูก่อนสีวกะ การที่ท่านเมื่อโลภะมีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘โลภะมีอยู่ภายในเรา’ หรือเมื่อโลภะไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘โลภะไม่มีอยู่ภายในเรา’ ดูก่อนสีวกะ แม้ด้วยเหตุนี้ พระธรรมจึงชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ...ฯลฯ...

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, sīvaka, santaṃ vā ajjhattaṃ dosaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ mohaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ lobhadhammaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ dosadhammaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ mohadhammaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ mohadhammo’ti pajānāsi, asantaṃ [Pg.314] vā ajjhattaṃ mohadhammaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ mohadhammo’ti pajānāsī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ kho tvaṃ, sīvaka, santaṃ vā ajjhattaṃ mohadhammaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ mohadhammo’ti pajānāsi, asantaṃ vā ajjhattaṃ mohadhammaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ mohadhammo’ti pajānāsi – evaṃ kho, sīvaka, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti.

“ดูก่อนสีวกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อโทสะมีอยู่ภายใน ...ฯลฯ... เมื่อโมหะมีอยู่ภายใน ...ฯลฯ... เมื่อธรรมะคือโลภะมีอยู่ภายใน ...ฯลฯ... เมื่อธรรมะคือโทสะมีอยู่ภายใน ...ฯลฯ... เมื่อธรรมะคือโมหะมีอยู่ภายใน ท่านย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมะคือโมหะมีอยู่ภายในเรา’ หรือเมื่อธรรมะคือโมหะไม่มีอยู่ภายใน ท่านย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมะคือโมหะไม่มีอยู่ภายในเรา’ หรือ” “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดูก่อนสีวกะ การที่ท่านเมื่อธรรมะคือโมหะมีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมะคือโมหะมีอยู่ภายในเรา’ หรือเมื่อธรรมะคือโมหะไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมะคือโมหะไม่มีอยู่ภายในเรา’ ดูก่อนสีวกะ ด้วยเหตุนี้แล พระธรรมจึงชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน”

‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Pañcamaṃ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก ...ฯลฯ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” จบปัญจมสูตร

6. Dutiyasandiṭṭhikasuttaṃ

๖. ทุติยสันทิฏฐิกสูตร

48. Atha kho aññataro brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhiko dhammo, sandiṭṭhiko dhammo’ti, bho gotama, vuccati. Kittāvatā nu kho, bho gotama, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti?

๔๘. ครั้งนั้น พราหมณ์คนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พราหมณ์นั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม ที่กล่าวกันว่า ‘ธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง’ ข้าแต่ท่านพระโคดม ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระธรรมจึงชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน”

‘‘Tena hi, brāhmaṇa, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, santaṃ vā ajjhattaṃ rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ rāgo’ti pajānāsi, asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ rāgo’ti pajānāsī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Yaṃ kho tvaṃ, brāhmaṇa, santaṃ vā ajjhattaṃ rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ rāgo’ti pajānāsi, asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ rāgo’ti pajānāsi – evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe….

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าเช่นนั้น เราจักย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงตอบตามที่ท่านพอใจ ดูก่อนพราหมณ์ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อราคะมีอยู่ภายใน ท่านย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะมีอยู่ภายในเรา’ หรือเมื่อราคะไม่มีอยู่ภายใน ท่านย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะไม่มีอยู่ภายในเรา’ หรือ” พราหมณ์กราบทูลว่า “เป็นเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ” “ดูก่อนพราหมณ์ การที่ท่านเมื่อราคะมีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะมีอยู่ภายในเรา’ หรือเมื่อราคะไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะไม่มีอยู่ภายในเรา’ ดูก่อนพราหมณ์ แม้ด้วยเหตุนี้ พระธรรมจึงชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ...ฯลฯ...

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, santaṃ vā ajjhattaṃ dosaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ mohaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ kāyasandosaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ vacīsandosaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ manosandosaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ manosandoso’ti pajānāsi, asantaṃ vā ajjhattaṃ manosandosaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ manosandoso’ti pajānāsī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Yaṃ kho tvaṃ, brāhmaṇa, santaṃ vā ajjhattaṃ manosandosaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ manosandoso’ti pajānāsi, asantaṃ vā ajjhattaṃ manosandosaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ manosandoso’ti [Pg.315] pajānāsi – evaṃ kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti.

“ดูก่อนพราหมณ์ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อโทสะมีอยู่ภายใน ...ฯลฯ... เมื่อโมหะมีอยู่ภายใน ...ฯลฯ... เมื่อกายสันทูสม์มีอยู่ภายใน ...ฯลฯ... เมื่อวจีสันทูสม์มีอยู่ภายใน ...ฯลฯ... เมื่อมโนสันทูสม์มีอยู่ภายใน ท่านย่อมรู้ชัดว่า ‘มโนสันทูสม์มีอยู่ภายในเรา’ หรือเมื่อมโนสันทูสม์ไม่มีอยู่ภายใน ท่านย่อมรู้ชัดว่า ‘มโนสันทูสม์ไม่มีอยู่ภายในเรา’ หรือ” “เป็นเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ” “ดูก่อนพราหมณ์ การที่ท่านเมื่อมโนสันทูสม์มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘มโนสันทูสม์มีอยู่ภายในเรา’ หรือเมื่อมโนสันทูสม์ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘มโนสันทูสม์ไม่มีอยู่ภายในเรา’ ดูก่อนพราหมณ์ ด้วยเหตุนี้แล พระธรรมจึงชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน”

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Chaṭṭhaṃ.

“ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก ...ฯลฯ... ขอท่านพระโคดมจงทรงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” จบฉัฏฐสูตร

7. Khemasuttaṃ

๗. เขมสูตร

49. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā ca khemo āyasmā ca sumano sāvatthiyaṃ viharanti andhavanasmiṃ. Atha kho āyasmā ca khemo āyasmā ca sumano yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā khemo bhagavantaṃ etadavoca –

๔๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระเขมะและท่านพระสุมนะอยู่ที่ป่าอันธวัน เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระเขมะและท่านพระสุมนะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระเขมะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Yo so, bhante, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto tassa na evaṃ hoti – ‘atthi me seyyoti vā atthi me sadisoti vā atthi me hīnoti vā’’’ti. Idamavocāyasmā khemo. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho āyasmā khemo ‘‘samanuñño me satthā’’ti uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงแล้ว มีประโยชน์ตนอันบรรลุแล้วโดยลำดับ มีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราดีกว่าเขาก็มี’ หรือว่า ‘เราเสมอเขาก็มี’ หรือว่า ‘เราเลวกว่าเขาก็มี’ ดังนี้ ท่านพระเขมะได้กราบทูลคำนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ครั้งนั้นแล ท่านพระเขมะทราบว่า 'พระศาสดาทรงพอพระทัยเรา' จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

Atha kho āyasmā sumano acirapakkante āyasmante kheme bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yo so, bhante, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto tassa na evaṃ hoti – ‘natthi me seyyoti vā natthi me sadisoti vā natthi me hīnoti vā’’’ti. Idamavocāyasmā sumano. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho āyasmā sumano ‘‘samanuñño me satthā’’ti uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระเขมะหลีกไปแล้วไม่นาน ท่านพระสุมนะได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงแล้ว มีประโยชน์ตนอันบรรลุแล้วโดยลำดับ มีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราดีกว่าเขาก็ไม่มี’ หรือว่า ‘เราเสมอเขาก็ไม่มี’ หรือว่า ‘เราเลวกว่าเขาก็ไม่มี’ ดังนี้ ท่านพระสุมนะได้กราบทูลคำนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ครั้งนั้นแล ท่านพระสุมนะทราบว่า 'พระศาสดาทรงพอพระทัยเรา' จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

Atha kho bhagavā acirapakkantesu āyasmante ca kheme āyasmante ca sumane bhikkhū āmantesi – ‘‘evaṃ kho, bhikkhave, kulaputtā aññaṃ byākaronti[Pg.316]. Attho ca vutto attā ca anupanīto. Atha ca pana idhekacce moghapurisā hasamānakā maññe aññaṃ byākaronti. Te pacchā vighātaṃ āpajjantī’’ti.

ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระเขมะและท่านพระสุมนะหลีกไปแล้วไม่นาน พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรทั้งหลายย่อมพยากรณ์อรหัตผลอย่างนี้แล อรรถก็เป็นอันกล่าวแล้ว และตนก็ไม่ถูกน้อมเข้าไป แต่ว่าโมฆบุรุษบางพวกในศาสนานี้ สำคัญว่าทำเหมือนเป็นเรื่องขบขัน พยากรณ์อรหัตผล โมฆบุรุษเหล่านั้นย่อมถึงความลำบากในภายหลัง

‘‘Na ussesu na omesu, samatte nopanīyare ;

Khīṇā jāti vusitaṃ brahmacariyaṃ, caranti saṃyojanavippamuttā’’ti. sattamaṃ;

พระอรหันต์ทั้งหลายย่อมไม่น้อมตนเข้าไปในพวกที่เลิศกว่า ไม่น้อมตนเข้าไปในพวกที่เลวกว่า และไม่น้อมตนเข้าไปในพวกที่เสมอกัน ชาติของท่านสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว ท่านเหล่านั้นหลุดพ้นจากสังโยชน์แล้วย่อมเที่ยวไป จบสูตรที่ ๗

8. Indriyasaṃvarasuttaṃ

๘. อินทริยสังวรสูตร

50. ‘‘Indriyasaṃvare, bhikkhave, asati indriyasaṃvaravipannassa hatūpanisaṃ hoti sīlaṃ; sīle asati sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi na pāripūriṃ gacchati, pheggupi na pāripūriṃ gacchati, sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, indriyasaṃvare asati indriyasaṃvaravipannassa hatūpanisaṃ hoti sīlaṃ…pe… vimuttiñāṇadassanaṃ.

๕๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อความสำรวมอินทรีย์ไม่มี ศีลของผู้มีความสำรวมอินทรีย์วิบัติแล้ว ย่อมมีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่อศีลไม่มี สัมมาสมาธิของผู้มีศีลวิบัติแล้ว ย่อมมีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะของผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติแล้ว ย่อมมีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาวิราคะของผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติแล้ว ย่อมมีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว เมื่อนิพพิทาวิราคะไม่มี วิมุตติญาณทัสสนะของผู้มีนิพพิทาวิราคะวิบัติแล้ว ย่อมมีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้มีกิ่งและใบวิบัติแล้ว แม้เปลือกนอกของต้นไม้นั้นก็ย่อมไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือกในก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้กระพี้ก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ แม้แก่นก็ไม่ถึงความบริบูรณ์ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อความสำรวมอินทรีย์ไม่มี ศีลของผู้มีความสำรวมอินทรีย์วิบัติแล้ว ย่อมมีอุปนิสัยอันถูกกำจัดแล้ว...ฯลฯ...วิมุตติญาณทัสสนะก็ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Indriyasaṃvare, bhikkhave, sati indriyasaṃvarasampannassa upanisasampannaṃ hoti sīlaṃ; sīle sati sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi pāripūriṃ gacchati, pheggupi pāripūriṃ gacchati, sāropi pāripūriṃ gacchati[Pg.317]. Evamevaṃ kho, bhikkhave, indriyasaṃvare sati indriyasaṃvarasampannassa upanisasampannaṃ hoti sīlaṃ…pe… vimuttiñāṇadassana’’nti. Aṭṭhamaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อความสำรวมอินทรีย์มีอยู่ ศีลของผู้ถึงพร้อมด้วยความสำรวมอินทรีย์ ย่อมมีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว เมื่อศีลมีอยู่ สัมมาสมาธิของผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมมีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะของผู้ถึงพร้อมด้วยสัมมาสมาธิ ย่อมมีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะมีอยู่ นิพพิทาวิราคะของผู้ถึงพร้อมด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมมีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว เมื่อนิพพิทาวิราคะมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะของผู้ถึงพร้อมด้วยนิพพิทาวิราคะ ย่อมมีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้สมบูรณ์ด้วยกิ่งและใบ แม้เปลือกนอกของต้นไม้นั้นก็ย่อมถึงความบริบูรณ์ แม้เปลือกในก็ถึงความบริบูรณ์ แม้กระพี้ก็ถึงความบริบูรณ์ แม้แก่นก็ถึงความบริบูรณ์ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อความสำรวมอินทรีย์มีอยู่ ศีลของผู้ถึงพร้อมด้วยความสำรวมอินทรีย์ ย่อมมีอุปนิสัยอันถึงพร้อมแล้ว...ฯลฯ...วิมุตติญาณทัสสนะก็ฉันนั้นเหมือนกัน จบสูตรที่ ๘

9. Ānandasuttaṃ

๙. อานันทสูตร

51. Atha kho āyasmā ānando yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

๕๑. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านถ้อยคำที่ควรแก่ความยินดี ควรแก่การระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า

‘‘Kittāvatā nu kho, āvuso sāriputta, bhikkhu assutañceva dhammaṃ suṇāti, sutā cassa dhammā na sammosaṃ gacchanti, ye cassa dhammā pubbe cetasā samphuṭṭhapubbā te ca samudācaranti, aviññātañca vijānātī’’ti? ‘‘Āyasmā kho ānando bahussuto. Paṭibhātu āyasmantaṃyeva ānanda’’nti. ‘‘Tenahāvuso sāriputta, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā sāriputto āyasmato ānandassa paccassosi. Āyasmā ānando etadavoca –

ดูก่อนท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ภิกษุจึงได้ฟังธรรมที่ยังไม่เคยฟัง และธรรมทั้งหลายที่เคยฟังแล้วของภิกษุนั้นย่อมไม่เลือนหายไป และธรรมเหล่าใดที่ภิกษุนั้นเคยถูกต้องแล้วด้วยใจในกาลก่อน ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏ และย่อมรู้ชัดธรรมที่ยังไม่เคยรู้ ท่านพระอานนท์เป็นพหูสูตแล ขอเรื่องนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระอานนท์เถิด ดูก่อนท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ ท่านพระสารีบุตรตอบรับท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์จึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Idhāvuso sāriputta, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ vāceti, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Yasmiṃ āvāse therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā tasmiṃ āvāse vassaṃ upeti. Te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ; imassa kvattho’ti? Te tassa āyasmato avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Ettāvatā kho, āvuso sāriputta, bhikkhu assutañceva dhammaṃ suṇāti, sutā cassa dhammā na sammosaṃ gacchanti, ye cassa dhammā pubbe cetasā samphuṭṭhapubbā te ca samudācaranti, aviññātañca vijānātī’’ti.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ในศาสนานี้ ภิกษุเล่าเรียนธรรมะคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ เธอแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร บอกธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ทำการสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาโดยพิสดาร ตรึกตาม วิจารตาม ซึ่งธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาด้วยใจ เพ่งพินิจด้วยใจ เธอเข้าจำพรรษาในอาวาสที่ภิกษุเถระผู้เป็นพหูสูต มีอาคมอันมาถึงแล้ว ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่ เธอเข้าไปหาท่านเหล่านั้นตามกาลอันควรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า ‘ท่านขอรับ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้เป็นอย่างไร’ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมเปิดเผยสิ่งที่ยังไม่ได้เปิดเผย ทำให้ตื้นสิ่งที่ยังไม่ได้ทำให้ตื้น และบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ แก่เธอ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุจึงย่อมได้ฟังธรรมที่ยังไม่เคยฟัง ธรรมทั้งหลายที่เคยฟังแล้วของเธอย่อมไม่เลอะเลือน ธรรมทั้งหลายที่เธอเคยสัมผัสด้วยใจมาก่อนก็ย่อมปรากฏชัด และเธอย่อมรู้ชัดสิ่งที่ยังไม่เคยรู้”

‘‘Acchariyaṃ[Pg.318], āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yāva subhāsitaṃ cidaṃ āyasmatā ānandena. Imehi ca mayaṃ chahi dhammehi samannāgataṃ āyasmantaṃ ānandaṃ dhārema. Āyasmā hi ānando dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Āyasmā ānando yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, āyasmā ānando yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ vāceti, āyasmā ānando yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, āyasmā ānando yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Āyasmā ānando yasmiṃ āvāse therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā tasmiṃ āvāse vassaṃ upeti. Te āyasmā ānando kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ; imassa kvattho’ti? Te āyasmato ānandassa avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodentī’’ti. Navamaṃ.

“ท่านผู้มีอายุ น่าอัศจรรย์จริง ท่านผู้มีอายุ ไม่เคยมีมา ท่านพระอานนท์กล่าวคำนี้ได้ดีจริงหนอ พวกเราย่อมทรงจำท่านพระอานนท์ว่าเป็นผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้ คือ ท่านพระอานนท์เล่าเรียนธรรมะคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ ท่านพระอานนท์แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ท่านพระอานนท์บอกธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ท่านพระอานนท์ทำการสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาโดยพิสดาร ท่านพระอานนท์ตรึกตาม วิจารตาม ซึ่งธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาด้วยใจ เพ่งพินิจด้วยใจ ท่านพระอานนท์เข้าจำพรรษาในอาวาสที่ภิกษุเถระผู้เป็นพหูสูต มีอาคมอันมาถึงแล้ว ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่ ท่านพระอานนท์เข้าไปหาท่านเหล่านั้นตามกาลอันควรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า ‘ท่านขอรับ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความของข้อนี้เป็นอย่างไร’ ท่านเหล่านั้นย่อมเปิดเผยสิ่งที่ยังไม่ได้เปิดเผย ทำให้ตื้นสิ่งที่ยังไม่ได้ทำให้ตื้น และบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ แก่ท่านพระอานนท์” นวมสูตรที่ ๙

10. Khattiyasuttaṃ

๑๐. ขัตติยสูตร

52. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca –

๕๒. ครั้งนั้น ชาณุสโสณิพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ชาณุสโสณิพราหมณ์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Khattiyā, bho gotama, kiṃadhippāyā, kiṃupavicārā, kiṃadhiṭṭhānā, kiṃabhinivesā, kiṃpariyosānā’’ti? ‘‘Khattiyā kho, brāhmaṇa, bhogādhippāyā paññūpavicārā balādhiṭṭhānā pathavībhinivesā issariyapariyosānā’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกกษัตริย์มีความประสงค์อะไร มีอะไรเป็นแดนเที่ยวไป มีอะไรเป็นที่ตั้งมั่น มีอะไรเป็นความยึดมั่น มีอะไรเป็นที่สุด พระเจ้าข้า” “ดูก่อนพราหมณ์ พวกกษัตริย์มีความประสงค์ในโภคะ มีปัญญาเป็นแดนเที่ยวไป มีกำลังเป็นที่ตั้งมั่น มีปฐพีเป็นความยึดมั่น มีความเป็นใหญ่เป็นที่สุด”

‘‘Brāhmaṇā pana, bho gotama, kiṃadhippāyā, kiṃupavicārā, kiṃadhiṭṭhānā, kiṃabhinivesā, kiṃpariyosānā’’ti? ‘‘Brāhmaṇā kho, brāhmaṇa, bhogādhippāyā paññūpavicārā mantādhiṭṭhānā yaññābhinivesā brahmalokapariyosānā’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็พวกพราหมณ์มีความประสงค์อะไร มีอะไรเป็นแดนเที่ยวไป มีอะไรเป็นที่ตั้งมั่น มีอะไรเป็นความยึดมั่น มีอะไรเป็นที่สุด พระเจ้าข้า” “ดูก่อนพราหมณ์ พวกพราหมณ์มีความประสงค์ในโภคะ มีปัญญาเป็นแดนเที่ยวไป มีมนต์เป็นที่ตั้งมั่น มียัญเป็นความยึดมั่น มีพรหมโลกเป็นที่สุด”

‘‘Gahapatikā [Pg.319] pana, bho gotama, kiṃadhippāyā, kiṃupavicārā, kiṃadhiṭṭhānā, kiṃabhinivesā, kiṃpariyosānā’’ti? ‘‘Gahapatikā kho, brāhmaṇa, bhogādhippāyā paññūpavicārā sippādhiṭṭhānā kammantābhinivesā niṭṭhitakammantapariyosānā’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็พวกคหบดีมีความประสงค์อะไร มีอะไรเป็นแดนเที่ยวไป มีอะไรเป็นที่ตั้งมั่น มีอะไรเป็นความยึดมั่น มีอะไรเป็นที่สุด พระเจ้าข้า” “ดูก่อนพราหมณ์ พวกคหบดีมีความประสงค์ในโภคะ มีปัญญาเป็นแดนเที่ยวไป มีศิลปะเป็นที่ตั้งมั่น มีการงานเป็นความยึดมั่น มีการงานที่สำเร็จแล้วเป็นที่สุด”

‘‘Itthī pana, bho gotama, kiṃadhippāyā, kiṃupavicārā, kiṃadhiṭṭhānā, kiṃabhinivesā, kiṃpariyosānā’’ti? ‘‘Itthī kho, brāhmaṇa, purisādhippāyā alaṅkārūpavicārā puttādhiṭṭhānā asapatībhinivesā issariyapariyosānā’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็พวกสตรีมีความประสงค์อะไร มีอะไรเป็นแดนเที่ยวไป มีอะไรเป็นที่ตั้งมั่น มีอะไรเป็นความยึดมั่น มีอะไรเป็นที่สุด พระเจ้าข้า” “ดูก่อนพราหมณ์ พวกสตรีมีความประสงค์ในบุรุษ มีการประดับเป็นแดนเที่ยวไป มีบุตรเป็นที่ตั้งมั่น การไม่มีคู่แข่งเป็นความยึดมั่น มีความเป็นใหญ่เป็นที่สุด”

‘‘Corā pana, bho gotama, kiṃadhippāyā, kiṃupavicārā, kiṃadhiṭṭhānā, kiṃabhinivesā, kiṃpariyosānā’’ti? ‘‘Corā kho, brāhmaṇa, ādānādhippāyā gahanūpavicārā satthādhiṭṭhānā andhakārābhinivesā adassanapariyosānā’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็พวกโจรมีความประสงค์อะไร มีอะไรเป็นแดนเที่ยวไป มีอะไรเป็นที่ตั้งมั่น มีอะไรเป็นความยึดมั่น มีอะไรเป็นที่สุด พระเจ้าข้า” “ดูก่อนพราหมณ์ พวกโจรมีความประสงค์ในการถือเอา มีที่รกชัฏเป็นแดนเที่ยวไป มีศัสตราเป็นที่ตั้งมั่น มีความมืดเป็นความยึดมั่น การไม่ถูกพบเห็นเป็นที่สุด”

‘‘Samaṇā pana, bho gotama, kiṃadhippāyā, kiṃupavicārā, kiṃadhiṭṭhānā, kiṃabhinivesā, kiṃpariyosānā’’ti? ‘‘Samaṇā kho, brāhmaṇa, khantisoraccādhippāyā paññūpavicārā sīlādhiṭṭhānā ākiñcaññābhinivesā nibbānapariyosānā’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็พวกสมณะมีความประสงค์อะไร มีอะไรเป็นแดนเที่ยวไป มีอะไรเป็นที่ตั้งมั่น มีอะไรเป็นความยึดมั่น มีอะไรเป็นที่สุด พระเจ้าข้า” “ดูก่อนพราหมณ์ พวกสมณะมีความประสงค์ในขันติและโสรัจจะ มีปัญญาเป็นแดนเที่ยวไป มีศีลเป็นที่ตั้งมั่น มีอากิญจัญญะเป็นความยึดมั่น มีนิพพานเป็นที่สุด”

‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Khattiyānampi bhavaṃ gotamo jānāti adhippāyañca upavicārañca adhiṭṭhānañca abhinivesañca pariyosānañca. Brāhmaṇānampi bhavaṃ gotamo jānāti…pe… gahapatīnampi bhavaṃ gotamo jānāti… itthīnampi bhavaṃ gotamo jānāti… corānampi bhavaṃ gotamo jānāti … samaṇānampi bhavaṃ gotamo jānāti adhippāyañca upavicārañca adhiṭṭhānañca abhinivesañca pariyosānañca. Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dasamaṃ.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏจริง ท่านพระโคดมทรงทราบแม้ซึ่งอัธยาศัย อุปวิจาร อธิษฐาน อภินิเวส และปริโยสานของพวกกษัตริย์ ท่านพระโคดมทรงทราบแม้ซึ่ง...ของพวกพราหมณ์...ของพวกคหบดี...ของพวกสตรี...ของพวกโจร...ท่านพระโคดมทรงทราบแม้ซึ่งอัธยาศัย อุปวิจาร อธิษฐาน อภินิเวส และปริโยสานของพวกสมณะ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ฯลฯ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปเถิด” จบสูตรที่ ๑๐

11. Appamādasuttaṃ

๑๑. อัปปมาทสูตร

53. Atha kho aññataro brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ [Pg.320] vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca –

๕๓. ครั้งนั้น พราหมณ์คนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พราหมณ์นั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Atthi nu kho, bho gotama, eko dhammo bhāvito bahulīkato yo ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ, yo ca attho samparāyiko’’ti? ‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, eko dhammo bhāvito bahulīkato yo ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ, yo ca attho samparāyiko’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า มีอยู่หรือ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า มีอยู่”

‘‘Katamo pana, bho gotama, eko dhammo bhāvito bahulīkato yo ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ, yo ca attho samparāyiko’’ti? ‘‘Appamādo kho, brāhmaṇa, eko dhammo bhāvito bahulīkato ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ, yo ca attho samparāyiko’’.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า คืออะไร” “พราหมณ์ ธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า ได้แก่ความไม่ประมาท”

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, yāni kānici jaṅgalānaṃ pāṇānaṃ padajātāni, sabbāni tāni hatthipade samodhānaṃ gacchanti; hatthipadaṃ tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ mahantattena. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, appamādo eko dhammo bhāvito bahulīkato ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ, yo ca attho samparāyiko.

“พราหมณ์ รอยเท้าของสัตว์บกทั้งหลายชนิดใดชนิดหนึ่งทั้งหมดนั้น ย่อมรวมลงในรอยเท้าช้าง รอยเท้าช้างชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ารอยเท้าของสัตว์เหล่านั้น เพราะเป็นรอยใหญ่ แม้ฉันใด ความไม่ประมาทก็เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, kūṭāgārassa yā kāci gopānasiyo sabbā tā kūṭaṅgamā kūṭaninnā kūṭasamosaraṇā, kūṭaṃ tāsaṃ aggamakkhāyati; evamevaṃ kho, brāhmaṇa …pe….

“พราหมณ์ กลอนของเรือนยอดทั้งหมดนั้น ล้วนมุ่งไปสู่ยอด น้อมไปที่ยอด รวมลงที่ยอด ยอดเรือนชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ากลอนเหล่านั้น แม้ฉันใด ฯลฯ

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, pabbajalāyako pabbajaṃ lāyitvā agge gahetvā odhunāti nidhunāti nicchādeti; evamevaṃ kho, brāhmaṇa…pe….

“พราหมณ์ คนเกี่ยวหญ้าปล้อง เกี่ยวหญ้าปล้องแล้วจับที่ปลาย สลัด ฟาด สะบัด แม้ฉันใด ฯลฯ

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, ambapiṇḍiyā vaṇṭacchinnāya yāni kānici ambāni vaṇṭūpanibandhanāni sabbāni tāni tadanvayāni bhavanti; evamevaṃ kho, brāhmaṇa…pe….

“พราหมณ์ เมื่อเขาตัดขั้วพวงมะม่วง มะม่วงทุกลูกที่ยังเนื่องอยู่กับขั้ว ย่อมติดไปกับขั้วนั้น แม้ฉันใด ฯลฯ

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, ye keci khuddarājāno sabbete rañño cakkavattissa anuyantā bhavanti, rājā tesaṃ cakkavattī aggamakkhāyati; evamevaṃ kho, brāhmaṇa…pe….

“พราหมณ์ พระราชาผู้เป็นประเทศราชทั้งหมดนั้น ล้วนเป็นผู้คล้อยตามพระเจ้าจักรพรรดิ พระเจ้าจักรพรรดิชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าพระราชาเหล่านั้น แม้ฉันใด ฯลฯ

‘‘Seyyathāpi[Pg.321], brāhmaṇa, yā kāci tārakarūpānaṃ pabhā sabbā tā candassa pabhāya kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ, candappabhā tāsaṃ aggamakkhāyati. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa, appamādo eko dhammo bhāvito bahulīkato ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ yo ca attho samparāyiko.

“พราหมณ์ แสงสว่างของดาวนักษัตรทั้งปวงนั้น ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งแสงสว่างของดวงจันทร์ แสงสว่างของดวงจันทร์ชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าแสงสว่างของดาวเหล่านั้น แม้ฉันใด ความไม่ประมาทก็เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Ayaṃ kho, brāhmaṇa, eko dhammo bhāvito bahulīkato ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ, yo ca attho samparāyiko’’ti.

“พราหมณ์ นี้แลเป็นธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า”

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Ekādasamaṃ.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ฯลฯ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปเถิด” จบสูตรที่ ๑๑

12. Dhammikasuttaṃ

๑๒. ธัมมิกสูตร

54. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena āyasmā dhammiko jātibhūmiyaṃ āvāsiko hoti sabbaso jātibhūmiyaṃ sattasu āvāsesu. Tatra sudaṃ āyasmā dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati paribhāsati vihiṃsati vitudati roseti vācāya. Te ca āgantukā bhikkhū āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā vihesiyamānā vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsaṃ.

๕๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ก็สมัยนั้น ท่านพระธัมมิกะเป็นเจ้าอาวาสอยู่ในชาติภูมิ ในอาวาส ๗ แห่งทั้งหมดในชาติภูมินั้น ได้ยินว่า ท่านพระธัมมิกะด่า บริภาษ เบียดเบียน เสียดสี ข่มขี่ภิกษุอาคันตุกะด้วยวาจา ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นถูกท่านพระธัมมิกะด่า บริภาษ เบียดเบียน เสียดสี ข่มขี่ด้วยวาจา ก็หลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ละทิ้งอาวาสไป

Atha kho jātibhūmakānaṃ upāsakānaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ kho bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena. Atha ca pana āgantukā bhikkhū pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsaṃ. Ko nu kho hetu ko paccayo yena āgantukā bhikkhū pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsa’’nti? Atha kho jātibhūmakānaṃ upāsakānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati paribhāsati vihiṃsati vitudati roseti vācāya. Te ca āgantukā bhikkhū āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā vihesiyamānā vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti[Pg.322], na saṇṭhanti, riñcanti āvāsaṃ. Yaṃnūna mayaṃ āyasmantaṃ dhammikaṃ pabbājeyyāmā’’ti.

ครั้งนั้น อุบาสกชาวชาติภูมิได้มีความคิดดังนี้ว่า “พวกเราอุปัฏฐากภิกษุสงฆ์ด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่ภิกษุอาคันตุกะก็ยังหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ละทิ้งอาวาสไป อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ภิกษุอาคันตุกะหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ละทิ้งอาวาสไป” ต่อมา อุบาสกชาวชาติภูมิได้มีความคิดดังนี้ว่า “ท่านพระธัมมิกะนี้ด่า บริภาษ เบียดเบียน เสียดสี ข่มขี่ภิกษุอาคันตุกะด้วยวาจา ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นถูกท่านพระธัมมิกะด่า บริภาษ เบียดเบียน เสียดสี ข่มขี่ด้วยวาจา ก็หลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ละทิ้งอาวาสไป ทางที่ดี พวกเราควรขับไล่ท่านพระธัมมิกะ”

Atha kho jātibhūmakā upāsakā yena āyasmā dhammiko tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ dhammikaṃ etadavocuṃ – ‘‘pakkamatu, bhante, āyasmā dhammiko imamhā āvāsā; alaṃ te idha vāsenā’’ti. Atha kho āyasmā dhammiko tamhā āvāsā aññaṃ āvāsaṃ agamāsi. Tatrapi sudaṃ āyasmā dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati paribhāsati vihiṃsati vitudati roseti vācāya. Te ca āgantukā bhikkhū āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā vihesiyamānā vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsaṃ.

ครั้งนั้น อุบาสกชาวเมืองชาติภูมิเข้าไปหาท่านพระธรรมิกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระธรรมิกะว่า “ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระธรรมิกะจงหลีกไปจากอาวาสนี้เถิด การอยู่ที่อาวาสนี้ของท่านพอแล้ว” ครั้งนั้น ท่านพระธรรมิกะได้หลีกจากอาวาสนั้นไปยังอาวาสอื่น แม้ในอาวาสนั้น ท่านพระธรรมิกะก็ยังด่า บริภาษ เบียดเบียน ทิ่มแทง คุกคามภิกษุอาคันตุกะด้วยวาจา ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้น ถูกท่านพระธรรมิกะด่า บริภาษ เบียดเบียน ทิ่มแทง คุกคามด้วยวาจา ก็พากันหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ทิ้งอาวาสไป

Atha kho jātibhūmakānaṃ upāsakānaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ kho bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena. Atha ca pana āgantukā bhikkhū pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsaṃ. Ko nu kho hetu ko paccayo yena āgantukā bhikkhū pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsa’’nti? Atha kho jātibhūmakānaṃ upāsakānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati paribhāsati vihiṃsati vitudati roseti vācāya. Te ca āgantukā bhikkhū āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā vihesiyamānā vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsaṃ. Yaṃnūna mayaṃ āyasmantaṃ dhammikaṃ pabbājeyyāmā’’ti.

ครั้งนั้น อุบาสกชาวเมืองชาติภูมิได้มีความคิดดังนี้ว่า “พวกเราอุปัฏฐากภิกษุสงฆ์ด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่ถึงกระนั้น ภิกษุอาคันตุกะก็ยังหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ทิ้งอาวาสไป อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุอาคันตุกะหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ทิ้งอาวาสไป” ครั้งนั้น อุบาสกชาวเมืองชาติภูมิได้มีความคิดดังนี้อีกว่า “ท่านพระธรรมิกะนี้เอง ด่า บริภาษ เบียดเบียน ทิ่มแทง คุกคามภิกษุอาคันตุกะด้วยวาจา ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้น ถูกท่านพระธรรมิกะด่า บริภาษ เบียดเบียน ทิ่มแทง คุกคามด้วยวาจา ก็พากันหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ทิ้งอาวาสไป ทางที่ดี พวกเราควรขับไล่ท่านพระธรรมิกะเสีย”

Atha kho jātibhūmakā upāsakā yenāyasmā dhammiko tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ dhammikaṃ etadavocuṃ – ‘‘pakkamatu, bhante, āyasmā dhammiko imamhāpi āvāsā; alaṃ te idha vāsenā’’ti. Atha kho āyasmā dhammiko tamhāpi āvāsā aññaṃ āvāsaṃ agamāsi. Tatrapi sudaṃ āyasmā dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati paribhāsati vihiṃsati vitudati roseti vācāya. Te ca āgantukā bhikkhū āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā vihesiyamānā vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsaṃ.

ครั้งนั้น อุบาสกชาวเมืองชาติภูมิเข้าไปหาท่านพระธรรมิกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระธรรมิกะว่า “ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระธรรมิกะจงหลีกไปแม้จากอาวาสนี้เถิด การอยู่ที่อาวาสนี้ของท่านพอแล้ว” ครั้งนั้น ท่านพระธรรมิกะได้หลีกไปแม้จากอาวาสนั้น ไปยังอาวาสอื่น แม้ในอาวาสนั้น ท่านพระธรรมิกะก็ยังด่า บริภาษ เบียดเบียน ทิ่มแทง คุกคามภิกษุอาคันตุกะด้วยวาจา ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้น ถูกท่านพระธรรมิกะด่า บริภาษ เบียดเบียน ทิ่มแทง คุกคามด้วยวาจา ก็พากันหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ทิ้งอาวาสไป

Atha [Pg.323] kho jātibhūmakānaṃ upāsakānaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ kho bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena. Atha ca pana āgantukā bhikkhū pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsaṃ. Ko nu kho hetu ko paccayo yena āgantukā bhikkhū pakkamanti, na saṇṭhanti, riñcanti āvāsa’’nti? Atha kho jātibhūmakānaṃ upāsakānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati…pe…. Yaṃnūna mayaṃ āyasmantaṃ dhammikaṃ pabbājeyyāma sabbaso jātibhūmiyaṃ sattahi āvāsehī’’ti. Atha kho jātibhūmakā upāsakā yenāyasmā dhammiko tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ dhammikaṃ etadavocuṃ – ‘‘pakkamatu, bhante, āyasmā dhammiko sabbaso jātibhūmiyaṃ sattahi āvāsehī’’ti. Atha kho āyasmato dhammikassa etadahosi – ‘‘pabbājito khomhi jātibhūmakehi upāsakehi sabbaso jātibhūmiyaṃ sattahi āvāsehi. Kahaṃ nu kho dāni gacchāmī’’ti? Atha kho āyasmato dhammikassa etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ yena bhagavā tenupasaṅkameyya’’nti.

ครั้งนั้น อุบาสกชาวเมืองชาติภูมิได้มีความคิดดังนี้ว่า “พวกเราอุปัฏฐากภิกษุสงฆ์ด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่ถึงกระนั้น ภิกษุอาคันตุกะก็ยังหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ทิ้งอาวาสไป อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุอาคันตุกะหลีกไป ไม่ยั่งยืนอยู่ ทิ้งอาวาสไป” ครั้งนั้น อุบาสกชาวเมืองชาติภูมิได้มีความคิดดังนี้อีกว่า “ท่านพระธรรมิกะนี้เอง ด่าภิกษุอาคันตุกะ...ฯลฯ... ทางที่ดี พวกเราควรขับไล่ท่านพระธรรมิกะออกจากอาวาสทั้ง ๗ แห่งในเมืองชาติภูมิโดยสิ้นเชิง” ครั้งนั้น อุบาสกชาวเมืองชาติภูมิเข้าไปหาท่านพระธรรมิกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระธรรมิกะว่า “ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระธรรมิกะจงหลีกไปจากอาวาสทั้ง ๗ แห่งในเมืองชาติภูมิโดยสิ้นเชิงเถิด” ครั้งนั้น ท่านพระธรรมิกะได้มีความคิดดังนี้ว่า “อุบาสกชาวเมืองชาติภูมิขับไล่เราออกจากอาวาสทั้ง ๗ แห่งในเมืองชาติภูมิโดยสิ้นเชิงแล้ว บัดนี้ เราจะไปที่ไหนหนอ” ครั้งนั้น ท่านพระธรรมิกะได้มีความคิดดังนี้อีกว่า “ทางที่ดี เราควรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ”

Atha kho āyasmā dhammiko pattacīvaramādāya yena rājagahaṃ tena pakkāmi. Anupubbena yena rājagahaṃ gijjhakūṭo pabbato yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ dhammikaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘handa kuto nu tvaṃ, brāhmaṇa dhammika, āgacchasī’’ti? ‘‘Pabbājito ahaṃ, bhante, jātibhūmakehi upāsakehi sabbaso jātibhūmiyaṃ sattahi āvāsehī’’ti. ‘‘Alaṃ, brāhmaṇa dhammika, kiṃ te iminā, yaṃ taṃ tato tato pabbājenti, so tvaṃ tato tato pabbājito mameva santike āgacchasi’’.

ครั้งนั้น ท่านพระธรรมิกะถือบาตรและจีวรหลีกไปทางกรุงราชคฤห์ เที่ยวจาริกไปโดยลำดับจนถึงกรุงราชคฤห์ ภูเขาคิชฌกูฏ แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กะท่านพระธรรมิกะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้วว่า “เอาเถิด ธรรมิกพราหมณ์ ท่านมาจากไหน” ท่านพระธรรมิกะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกอุบาสกชาวเมืองชาติภูมิขับไล่ออกจากอาวาสทั้ง ๗ แห่งในเมืองชาติภูมิโดยสิ้นเชิง” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “พอเถิด ธรรมิกพราหมณ์ ท่านจะต้องการอะไรด้วยสิ่งนี้ การที่เขาขับไล่ท่านออกจากที่นั้นๆ ท่านผู้ถูกขับไล่ออกจากที่นั้นๆ แล้ว ก็มาสู่สำนักของเรานี่แหละ”

‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa dhammika, sāmuddikā vāṇijā tīradassiṃ sakuṇaṃ gahetvā nāvāya samuddaṃ ajjhogāhanti. Te atīradakkhiṇiyā nāvāya tīradassiṃ sakuṇaṃ muñcanti. So gacchateva puratthimaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ, gacchati anudisaṃ. Sace so samantā tīraṃ passati, tathāgatakova hoti. Sace pana so samantā [Pg.324] tīraṃ na passati tameva nāvaṃ paccāgacchati. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa dhammika, yaṃ taṃ tato tato pabbājenti so tvaṃ tato tato pabbājito mameva santike āgacchasi.

“ธรรมิกพราหมณ์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พวกพ่อค้าเดินเรือสมุทรจะนำนกดูฝั่งไปด้วย แล้วแล่นเรือไปในมหาสมุทร เมื่อเรือมองไม่เห็นฝั่ง พวกเขาจะปล่อยนกดูฝั่งไป นกนั้นจะบินไปทางทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องบน และทิศเฉียง ถ้านกนั้นเห็นฝั่งโดยรอบ ก็จะบินตรงไปทางนั้น แต่ถ้านกนั้นมองไม่เห็นฝั่งโดยรอบ ก็จะบินกลับมายังเรือลำนั้นนั่นเอง ธรรมิกพราหมณ์ ฉันนั้นเหมือนกันแล การที่เขาขับไล่ท่านออกจากที่นั้นๆ ท่านผู้ถูกขับไล่ออกจากที่นั้นๆ แล้ว ก็มาสู่สำนักของเรานี่แหละ”

‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa dhammika, rañño korabyassa suppatiṭṭho nāma nigrodharājā ahosi pañcasākho sītacchāyo manoramo. Suppatiṭṭhassa kho pana, brāhmaṇa dhammika, nigrodharājassa dvādasayojanāni abhiniveso ahosi, pañca yojanāni mūlasantānakānaṃ. Suppatiṭṭhassa kho pana, brāhmaṇa dhammika, nigrodharājassa tāva mahantāni phalāni ahesuṃ; seyyathāpi nāma āḷhakathālikā. Evamassa sādūni phalāni ahesuṃ; seyyathāpi nāma khuddaṃ madhuṃ anelakaṃ. Suppatiṭṭhassa kho pana, brāhmaṇa dhammika, nigrodharājassa ekaṃ khandhaṃ rājā paribhuñjati saddhiṃ itthāgārena, ekaṃ khandhaṃ balakāyo paribhuñjati, ekaṃ khandhaṃ negamajānapadā paribhuñjanti, ekaṃ khandhaṃ samaṇabrāhmaṇā paribhuñjanti, ekaṃ khandhaṃ migā paribhuñjanti. Suppatiṭṭhassa kho pana, brāhmaṇa dhammika, nigrodharājassa na koci phalāni rakkhati, na ca sudaṃ aññamaññassa phalāni hiṃsanti.

“ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ในแคว้นของพระเจ้าโกรัพยะ มีพระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะ มีกิ่ง ๕ กิ่ง มีร่มเงาเย็นสบาย น่ารื่นรมย์ ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ก็พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะนั้นแผ่ปริมณฑลกว้าง ๑๒ โยชน์ มีรากหยั่งลึก ๕ โยชน์ ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ก็พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะนั้นมีผลใหญ่โตเพียงหม้อข้าวขนาดใหญ่ ผลของพระยานิโครธนั้นมีรสอร่อยเหมือนน้ำผึ้งเดือนห้าที่ไม่มีตัวอ่อน ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ พระเจ้าแผ่นดินพร้อมด้วยฝ่ายในเสวยผลที่กิ่งหนึ่ง พลนิกายเสวยผลที่กิ่งหนึ่ง ชาวนิคมและชาวชนบทเสวยผลที่กิ่งหนึ่ง สมณพราหมณ์เสวยผลที่กิ่งหนึ่ง หมู่เนื้อเสวยผลที่กิ่งหนึ่ง ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ก็ไม่มีใครคอยหวงแหนผลของพระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะนั้นเลย และสัตว์ทั้งหลายก็มิได้เบียดเบียนผลของกันและกัน”

‘‘Atha kho, brāhmaṇa dhammika, aññataro puriso suppatiṭṭhassa nigrodharājassa yāvadatthaṃ phalāni bhakkhitvā sākhaṃ bhañjitvā pakkāmi. Atha kho, brāhmaṇa dhammika, suppatiṭṭhe nigrodharāje adhivatthāya devatāya etadahosi – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Yāva pāpo manusso, yatra hi nāma suppatiṭṭhassa nigrodharājassa yāvadatthaṃ phalāni bhakkhitvā sākhaṃ bhañjitvā pakkamissati, yaṃnūna suppatiṭṭho nigrodharājā āyatiṃ phalaṃ na dadeyyā’ti. Atha kho, brāhmaṇa dhammika, suppatiṭṭho nigrodharājā āyatiṃ phalaṃ na adāsi.

“ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งบริโภคผลของพระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะตามความต้องการแล้ว หักกิ่งหลีกไป ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ครั้งนั้น เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ท่านผู้เจริญ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ มนุษย์ผู้นี้ช่างเลวทรามอะไรเช่นนี้ บริโภคผลของพระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะตามความต้องการแล้ว ยังหักกิ่งหลีกไปอีก ถ้ากระไร พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะไม่พึงให้ผลในกาลต่อไป’ ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ครั้งนั้น พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะจึงไม่ให้ผลในกาลต่อไป”

‘‘Atha kho, brāhmaṇa dhammika, rājā korabyo yena sakko devānamindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi suppatiṭṭho nigrodharājā phalaṃ na detī’ti? Atha kho, brāhmaṇa dhammika, sakko devānamindo tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi, yathā bhusā vātavuṭṭhi āgantvā suppatiṭṭhaṃ nigrodharājaṃ pavattesi [Pg.325] ummūlamakāsi. Atha kho, brāhmaṇa dhammika, suppatiṭṭhe nigrodharāje adhivatthā devatā dukkhī dummanā assumukhī rudamānā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

“ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ครั้งนั้น พระเจ้าโกรัพยะเสด็จเข้าไปหาท้าวสักกะจอมเทพถึงที่ประทับ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้ว ได้ตรัสกับท้าวสักกะจอมเทพดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ขอท่านโปรดทราบเถิดว่า พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะไม่ยอมให้ผล’ ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงบันดาลอิทธาภิสังขารให้ลมพายุฝนที่รุนแรงพัดมา ทำให้พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะล้มลง ถอนรากขึ้นเบื้องบน ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ครั้งนั้น เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะ เป็นทุกข์ เสียใจ มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้ ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง”

‘‘Atha kho, brāhmaṇa dhammika, sakko devānamindo yena suppatiṭṭhe nigrodharāje adhivatthā devatā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā suppatiṭṭhe nigrodharāje adhivatthaṃ devataṃ etadavoca – ‘kiṃ nu tvaṃ, devate, dukkhī dummanā assumukhī rudamānā ekamantaṃ ṭhitā’ti? ‘Tathā hi pana me, mārisa, bhusā vātavuṭṭhi āgantvā bhavanaṃ pavattesi ummūlamakāsī’ti. ‘Api nu tvaṃ, devate, rukkhadhamme ṭhitāya bhusā vātavuṭṭhi āgantvā bhavanaṃ pavattesi ummūlamakāsī’ti? ‘Kathaṃ pana, mārisa, rukkho rukkhadhamme ṭhito hotī’ti? ‘Idha, devate, rukkhassa mūlaṃ mūlatthikā haranti, tacaṃ tacatthikā haranti, pattaṃ pattatthikā haranti, pupphaṃ pupphatthikā haranti, phalaṃ phalatthikā haranti. Na ca tena devatāya anattamanatā vā anabhinandi vā karaṇīyā. Evaṃ kho, devate, rukkho rukkhadhamme ṭhito hotī’ti. ‘Aṭṭhitāyeva kho me, mārisa, rukkhadhamme bhusā vātavuṭṭhi āgantvā bhavanaṃ pavattesi ummūlamakāsī’ti. ‘Sace kho tvaṃ, devate, rukkhadhamme tiṭṭheyyāsi, siyā te bhavanaṃ yathāpure’ti? ‘Ṭhassāmahaṃ, mārisa, rukkhadhamme, hotu me bhavanaṃ yathāpure’’’ti.

“ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จเข้าไปหาเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะถึงที่อยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้ว ได้ตรัสกับเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่พระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะดังนี้ว่า ‘ดูก่อนเทวดา เหตุไรท่านจึงเป็นทุกข์ เสียใจ มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้ ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง’ เทวดากราบทูลว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ลมพายุฝนที่รุนแรงพัดมา ทำให้วิมานของข้าพเจ้าล้มลง ถอนรากขึ้นเบื้องบน’ ท้าวสักกะตรัสถามว่า ‘ดูก่อนเทวดา ก็ลมพายุฝนที่รุนแรงพัดมา ทำให้วิมานของท่านผู้ตั้งอยู่ในรุกขธรรมล้มลง ถอนรากขึ้นเบื้องบนหรือ’ เทวดาทูลถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ต้นไม้ชื่อว่าตั้งอยู่ในรุกขธรรมเป็นอย่างไร’ ท้าวสักกะตรัสตอบว่า ‘ดูก่อนเทวดา ในโลกนี้ ชนทั้งหลายผู้ต้องการราก ย่อมนำรากของต้นไม้ไป ผู้ต้องการเปลือก ย่อมนำเปลือกไป ผู้ต้องการใบ ย่อมนำใบไป ผู้ต้องการดอก ย่อมนำดอกไป ผู้ต้องการผล ย่อมนำผลไป เพราะเหตุนั้น เทวดาไม่ควรทำความเสียใจหรือไม่พอใจ ดูก่อนเทวดา อย่างนี้แล ต้นไม้ชื่อว่าตั้งอยู่ในรุกขธรรม’ เทวดากราบทูลว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็เพราะข้าพเจ้ามิได้ตั้งอยู่ในรุกขธรรมนั่นแล ลมพายุฝนที่รุนแรงจึงพัดมา ทำให้วิมานของข้าพเจ้าล้มลง ถอนรากขึ้นเบื้องบน’ ท้าวสักกะตรัสว่า ‘ดูก่อนเทวดา ถ้าท่านพึงตั้งอยู่ในรุกขธรรมไซร้ วิมานของท่านพึงเป็นเหมือนเดิม’ เทวดากราบทูลว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ข้าพเจ้าจักตั้งอยู่ในรุกขธรรม ขอวิมานของข้าพเจ้าจงเป็นเหมือนเดิมเถิด’”

‘‘Atha kho, brāhmaṇa dhammika, sakko devānamindo tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi, yathā bhusā vātavuṭṭhi āgantvā suppatiṭṭhaṃ nigrodharājaṃ ussāpesi, sacchavīni mūlāni ahesuṃ. Evamevaṃ kho, brāhmaṇa dhammika, api nu taṃ samaṇadhamme ṭhitaṃ jātibhūmakā upāsakā pabbājesuṃ sabbaso jātibhūmiyaṃ sattahi āvāsehī’’ti? ‘‘Kathaṃ pana, bhante, samaṇo samaṇadhamme ṭhito hotī’’ti? ‘‘Idha, brāhmaṇa dhammika, samaṇo akkosantaṃ na paccakkosati, rosantaṃ na paṭirosati, bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍati. Evaṃ kho, brāhmaṇa dhammika, samaṇo samaṇadhamme ṭhito hotī’’ti. ‘‘Aṭṭhitaṃyeva maṃ, bhante, samaṇadhamme jātibhūmakā upāsakā pabbājesuṃ sabbaso jātibhūmiyaṃ sattahi āvāsehī’’ti.

“ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงบันดาลอิทธาภิสังขารให้ลมพายุฝนที่รุนแรงพัดมา ตั้งพระยานิโครธชื่อสุปปติฏฐะขึ้น รากทั้งหลายก็มีผิวหนังเป็นปกติ ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ ฉันนั้นเหมือนกันแล พวกอุบาสกชาวชาติภูมิขับไล่ท่านผู้ตั้งอยู่ในสมณธรรมออกจากอาวาสทั้ง ๗ ในชาติภูมิโดยประการทั้งปวงหรือ” พระธัมมิกะทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สมณะชื่อว่าตั้งอยู่ในสมณธรรมเป็นอย่างไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ สมณะในธรรมวินัยนี้ เมื่อเขาด่าอยู่ ย่อมไม่ด่าตอบ เมื่อเขาโกรธอยู่ ย่อมไม่โกรธตอบ เมื่อเขาบริภาษอยู่ ย่อมไม่บริภาษตอบ ดูก่อนพราหมณ์ธัมมิกะ อย่างนี้แล สมณะชื่อว่าตั้งอยู่ในสมณธรรม” พระธัมมิกะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกอุบาสกชาวชาติภูมิขับไล่ข้าพระองค์ผู้มิได้ตั้งอยู่ในสมณธรรมนั่นแล ออกจากอาวาสทั้ง ๗ ในชาติภูมิโดยประการทั้งปวง”

‘‘Bhūtapubbaṃ[Pg.326], brāhmaṇa dhammika, sunetto nāma satthā ahosi titthakaro kāmesu vītarāgo. Sunettassa kho pana, brāhmaṇa dhammika, satthuno anekāni sāvakasatāni ahesuṃ. Sunetto satthā sāvakānaṃ brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desesi. Ye kho pana, brāhmaṇa dhammika, sunettassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa cittāni na pasādesuṃ te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjiṃsu. Ye kho pana, brāhmaṇa dhammika, sunettassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa cittāni pasādesuṃ te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjiṃsu.

พราหมณ์ธัมมิกะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ศาสดาชื่อสุเนตตะ เป็นเจ้าลัทธิ ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย ได้มีแล้ว พราหมณ์ธัมมิกะ ก็ศาสดาชื่อสุเนตตะนั้น มีสาวกหลายร้อยคน ศาสดาสุเนตตะแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมโลก พราหมณ์ธัมมิกะ ก็บรรดาสาวกเหล่านั้น สาวกเหล่าใดไม่ทำจิตให้เลื่อมใสในศาสดาสุเนตตะผู้แสดงธรรมเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมโลก สาวกเหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนพราหมณ์ธัมมิกะ สาวกเหล่าใดทำจิตให้เลื่อมใสในศาสดาสุเนตตะผู้แสดงธรรมเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมโลก สาวกเหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa dhammika, mūgapakkho nāma satthā ahosi…pe… aranemi nāma satthā ahosi… kuddālako nāma satthā ahosi… hatthipālo nāma satthā ahosi… jotipālo nāma satthā ahosi titthakaro kāmesu vītarāgo. Jotipālassa kho pana, brāhmaṇa dhammika, satthuno anekāni sāvakasatāni ahesuṃ. Jotipālo satthā sāvakānaṃ brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desesi. Ye kho pana, brāhmaṇa dhammika, jotipālassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa cittāni na pasādesuṃ te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjiṃsu. Ye kho pana, brāhmaṇa dhammika, jotipālassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa cittāni pasādesuṃ te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjiṃsu.

พราหมณ์ธัมมิกะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ศาสดาชื่อมูคปักขะได้มีแล้ว...ฯลฯ... ศาสดาชื่ออรเนมิได้มีแล้ว... ศาสดาชื่อกุททาลกะได้มีแล้ว... ศาสดาชื่อหัตถิปาละได้มีแล้ว... ศาสดาชื่อโชติปาละ เป็นเจ้าลัทธิ ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย ได้มีแล้ว พราหมณ์ธัมมิกะ ก็ศาสดาชื่อโชติปาละนั้น มีสาวกหลายร้อยคน ศาสดาโชติปาละแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมโลก พราหมณ์ธัมมิกะ ก็บรรดาสาวกเหล่านั้น สาวกเหล่าใดไม่ทำจิตให้เลื่อมใสในศาสดาโชติปาละผู้แสดงธรรมเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมโลก สาวกเหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนพราหมณ์ธัมมิกะ สาวกเหล่าใดทำจิตให้เลื่อมใสในศาสดาโชติปาละผู้แสดงธรรมเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมโลก สาวกเหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa dhammika, yo ime cha satthāre titthakare kāmesu vītarāge, anekasataparivāre sasāvakasaṅghe paduṭṭhacitto akkoseyya paribhāseyya, bahuṃ so apuññaṃ pasaveyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yo kho, brāhmaṇa dhammika, ime cha satthāre titthakare kāmesu vītarāge anekasataparivāre sasāvakasaṅghe paduṭṭhacitto akkoseyya paribhāseyya, bahuṃ so apuññaṃ pasaveyya. Yo ekaṃ diṭṭhisampannaṃ puggalaṃ paduṭṭhacitto akkosati paribhāsati, ayaṃ tato bahutaraṃ apuññaṃ pasavati. Taṃ kissa hetu? Nāhaṃ, brāhmaṇa dhammika, ito bahiddhā evarūpiṃ khantiṃ vadāmi, yathāmaṃ sabrahmacārīsu. Tasmātiha, brāhmaṇa dhammika[Pg.327], evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na no samasabrahmacārīsu cittāni paduṭṭhāni bhavissantī’’’ti. Evañhi te, brāhmaṇa dhammika, sikkhitabbanti.

พราหมณ์ธัมมิกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลใดมีจิตประทุษร้าย ด่า บริภาษศาสดาทั้ง ๖ เหล่านี้ ผู้เป็นเจ้าลัทธิ ปราศจากความกำหนัดในกาม มีสาวกหลายร้อยเป็นบริวาร พร้อมทั้งหมู่สาวก ผู้นั้นจะพึงประสบอบุญเป็นอันมากมิใช่หรือ อย่างนั้น พระเจ้าข้า พราหมณ์ธัมมิกะ บุคคลใดมีจิตประทุษร้าย ด่า บริภาษศาสดาทั้ง ๖ เหล่านี้ ผู้เป็นเจ้าลัทธิ ปราศจากความกำหนัดในกาม มีสาวกหลายร้อยเป็นบริวาร พร้อมทั้งหมู่สาวก ผู้นั้นจะพึงประสบอบุญเป็นอันมาก ส่วนบุคคลใดมีจิตประทุษร้าย ด่า บริภาษบุคคลผู้หนึ่งซึ่งถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ บุคคลนี้ย่อมประสบอบุญมากกว่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเราไม่กล่าวถึงความอดทนเช่นนี้ในภายนอกศาสนานี้ เหมือนในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย พราหมณ์ธัมมิกะ เพราะเหตุนั้นแหละ เธอทั้งหลายพึงศึกษาในศาสนานี้อย่างนี้ว่า ‘จิตของเราทั้งหลายจักไม่ประทุษร้ายในเพื่อนพรหมจารีผู้เสมอกัน’ พราหมณ์ธัมมิกะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

‘‘Sunetto mūgapakkho ca, aranemi ca brāhmaṇo;

Kuddālako ahu satthā, hatthipālo ca māṇavo.

ศาสดาชื่อสุเนตตะและมูคปักขะ อรเนมิพราหมณ์ ศาสดาชื่อกุททาลกะ และหัตถิปาละมาณพ ได้มีแล้ว

‘‘Jotipālo ca govindo, ahu sattapurohito;

Ahiṃsakā atītaṃse, cha satthāro yasassino.

โชติปาละผู้เป็นโควิทนะ เป็นปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ ได้มีแล้ว ศาสดาทั้ง ๖ ผู้มีบริวารมาก ไม่เบียดเบียนกัน ได้มีแล้วในอดีต

‘‘Nirāmagandhā karuṇedhimuttā, kāmasaṃyojanātigā ;

Kāmarāgaṃ virājetvā, brahmalokūpagā ahuṃ.

ศาสดาเหล่านั้นปราศจากกลิ่นดิบ (กิเลส) น้อมไปในกรุณา ก้าวล่วงกามสังโยชน์ได้แล้ว ยังกามราคะให้คลายแล้ว จึงเป็นผู้เข้าถึงพรหมโลก

‘‘Ahesuṃ sāvakā tesaṃ, anekāni satānipi;

Nirāmagandhā karuṇedhimuttā, kāmasaṃyojanātigā;

Kāmarāgaṃ virājetvā, brahmalokūpagā ahuṃ.

สาวกของศาสดาเหล่านั้นมีหลายร้อยคน แม้สาวกเหล่านั้นก็ปราศจากกลิ่นดิบ (กิเลส) น้อมไปในกรุณา ก้าวล่วงกามสังโยชน์ได้แล้ว ยังกามราคะให้คลายแล้ว จึงเป็นผู้เข้าถึงพรหมโลก

‘‘Yete isī bāhirake, vītarāge samāhite;

Paduṭṭhamanasaṅkappo, yo naro paribhāsati;

Bahuñca so pasavati, apuññaṃ tādiso naro.

นรชนใดมีจิตคิดประทุษร้าย บริภาษฤาษีทั้งหลายเหล่านั้น ซึ่งเป็นภายนอก (ศาสนา) ผู้ปราศจากราคะ มีจิตตั้งมั่นแล้ว นรชนเช่นนั้นย่อมประสบอบุญเป็นอันมาก

‘‘Yo cekaṃ diṭṭhisampannaṃ, bhikkhuṃ buddhassa sāvakaṃ;

Paduṭṭhamanasaṅkappo, yo naro paribhāsati;

Ayaṃ tato bahutaraṃ, apuññaṃ pasave naro.

ส่วนนรชนใดมีจิตคิดประทุษร้าย บริภาษภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้าผู้หนึ่ง ซึ่งถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ นรชนนี้ย่อมประสบอบุญมากกว่านรชนนั้น

‘‘Na sādhurūpaṃ āsīde, diṭṭhiṭṭhānappahāyinaṃ;

Sattamo puggalo eso, ariyasaṅghassa vuccati.

ไม่พึงประทุษร้ายท่านผู้มีรูปอันดี ผู้ละที่ตั้งแห่งทิฏฐิได้แล้ว บุคคลนี้ท่านเรียกว่าเป็นบุคคลที่ ๗ แห่งพระอริยสงฆ์

‘‘Avītarāgo kāmesu, yassa pañcindriyā mudū;

Saddhā sati ca vīriyaṃ, samatho ca vipassanā.

คือเป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย มีอินทรีย์ ๕ อย่างอ่อน คือ สัทธา สติ วิริยะ สมถะ และวิปัสสนา

‘‘Tādisaṃ bhikkhumāsajja, pubbeva upahaññati;

Attānaṃ upahantvāna, pacchā aññaṃ vihiṃsati.

บุคคลประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น ย่อมทำลายตนเองก่อน ครั้นทำลายตนแล้ว ภายหลังจึงเบียดเบียนผู้อื่น

‘‘Yo [Pg.328] ca rakkhati attānaṃ, rakkhito tassa bāhiro;

Tasmā rakkheyya attānaṃ, akkhato paṇḍito sadā’’ti. dvādasamaṃ;

ผู้ใดรักษาตน ผู้นั้นชื่อว่ารักษาผู้อื่น เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงรักษาตน ไม่ให้ถูกกำจัด (คือมีคุณธรรมไม่บกพร่อง) ทุกเมื่อ

Dhammikavaggo pañcamo.

ธัมมิกวรรคที่ ๕

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Nāgamigasālā iṇaṃ, cundaṃ dve sandiṭṭhikā duve;

Khemaindriya ānanda, khattiyā appamādena dhammikoti.

นาคสูตร มิคสาลสูตร อิณสูตร จุนทสูตร สันทิฏฐิกสูตร ๒ สูตร เขมสูตร อินทริยสูตร อานันทสูตร ขัตติยสูตร อัปปมาทสูตร และธัมมิกสูตร

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

ปฐมปัณณาสก์ จบ

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

๒. ทุติยปัณณาสก์

6. Mahāvaggo

๖. มหาวรรค

1. Soṇasuttaṃ

๑. โสณสูตร

55. Evaṃ, [Pg.329] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena āyasmā soṇo rājagahe viharati sītavanasmiṃ. Atha kho āyasmato soṇassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘ye kho keci bhagavato sāvakā āraddhavīriyā viharanti, ahaṃ tesaṃ aññataro. Atha ca pana me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati, saṃvijjanti kho pana me kule bhogā, sakkā bhogā ca bhuñjituṃ puññāni ca kātuṃ. Yaṃnūnāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjeyyaṃ puññāni ca kareyya’’nti.

๕๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ท่านพระโสณะอยู่ที่สีตวัน เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระโสณะหลีกเร้นอยู่ในที่ลับ เกิดความวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘บรรดาสาวกของพระผู้มีพระภาคที่ปรารภความเพียรอยู่ เราก็เป็นผู้หนึ่ง แต่จิตของเรายังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ก็และโภคะในตระกูลของเรายังมีอยู่ เราสามารถจะบริโภคโภคะและทำบุญได้ ทางที่ดี เราควรจะลาสิกขา กลับไปสู่เพศต่ำ แล้วบริโภคโภคะและทำบุญ’

Atha kho bhagavā āyasmato soṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso sammiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ sammiñjeyya, evamevaṃ kho – gijjhakūṭe pabbate antarahito sītavane āyasmato soṇassa sammukhe pāturahosi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Āyasmāpi kho soṇo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ soṇaṃ bhagavā etadavoca –

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความวิตกในใจของท่านพระโสณะด้วยพระทัยแล้ว ได้ทรงหายจากภูเขาคิชฌกูฏ ไปปรากฏตรงหน้าท่านพระโสณะที่สีตวัน เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แม้ท่านพระโสณะก็ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้กะท่านพระโสณะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า

‘‘Nanu te, soṇa, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘ye kho keci bhagavato sāvakā āraddhavīriyā viharanti, ahaṃ tesaṃ aññataro. Atha ca pana me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati, saṃvijjanti kho pana me kule bhogā, sakkā bhogā ca bhuñjituṃ puññāni ca kātuṃ. Yaṃnūnāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjeyyaṃ puññāni ca kareyya’’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“โสณะ เธอนั้นไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ได้มีความวิตกแห่งใจเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘บรรดาสาวกของพระผู้มีพระภาคที่ปรารภความเพียรอยู่ เราก็เป็นผู้หนึ่ง แต่ไฉนจิตของเราจึงยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเล่า ก็แหละ โภคะทั้งหลายในตระกูลของเราก็ยังมีอยู่ เราสามารถจะบริโภคโภคะและบำเพ็ญบุญได้ ไฉนหนอ เราจะพึงบอกคืนสิกขา กลับไปสู่เพศต่ำ บริโภคโภคะและบำเพ็ญบุญ’ ดังนี้ มิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Taṃ [Pg.330] kiṃ maññasi, soṇa, kusalo tvaṃ pubbe agāriyabhūto vīṇāya tantissare’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, soṇa, yadā te vīṇāya tantiyo accāyatā honti, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“โสณะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อก่อนเธอเป็นคฤหัสถ์ เป็นผู้ฉลาดในเสียงแห่งสายพิณมิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “โสณะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อใดสายพิณของเธอขึงตึงเกินไป เมื่อนั้นพิณของเธอจะมีเสียงไพเราะหรือใช้การได้บ้างหรือไม่” “ไม่เป็นอย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, soṇa, yadā te vīṇāya tantiyo atisithilā honti, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“โสณะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อใดสายพิณของเธอหย่อนเกินไป เมื่อนั้นพิณของเธอจะมีเสียงไพเราะหรือใช้การได้บ้างหรือไม่” “ไม่เป็นอย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Yadā pana te, soṇa, vīṇāya tantiyo na accāyatā honti nātisithilā same guṇe patiṭṭhitā, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“โสณะ แต่เมื่อใดสายพิณของเธอไม่ตึงเกินไป ไม่หย่อนเกินไป ตั้งอยู่ในระดับที่พอดี เมื่อนั้นพิณของเธอจะมีเสียงไพเราะหรือใช้การได้บ้างหรือไม่” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Evamevaṃ kho, soṇa, accāraddhavīriyaṃ uddhaccāya saṃvattati, atisithilavīriyaṃ kosajjāya saṃvattati. Tasmātiha tvaṃ, soṇa, vīriyasamathaṃ adhiṭṭhahaṃ, indriyānañca samataṃ paṭivijjha, tattha ca nimittaṃ gaṇhāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā soṇo bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ soṇaṃ iminā ovādena ovaditvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ kho – sītavane antarahito gijjhakūṭe pabbate pāturahosi.

“โสณะ ฉันนั้นเหมือนกัน ความเพียรที่ปรารภมากเกินไป ย่อมเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ย่อมเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน เพราะเหตุนั้นแหละ โสณะ เธอจงตั้งความเพียรให้สม่ำเสมอ จงเข้าใจความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย และจงถือนิมิตในความสม่ำเสมอนั้นเถิด” ท่านพระโสณะทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงโอวาทท่านพระโสณะด้วยพระโอวาทนี้แล้ว ได้ทรงหายจากสีตวัน ไปปรากฏที่ภูเขาคิชฌกูฏ เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น

Atha kho āyasmā soṇo aparena samayena vīriyasamathaṃ adhiṭṭhāsi, indriyānañca samataṃ paṭivijjhi, tattha ca nimittaṃ aggahesi. Atha kho āyasmā soṇo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anāgāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā soṇo arahataṃ ahosi.

ต่อมาโดยสมัยอื่น ท่านพระโสณะได้ตั้งความเพียรให้สม่ำเสมอ ได้เข้าใจความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย และได้ถือนิมิตในความสม่ำเสมอนั้น ครั้งนั้น ท่านพระโสณะหลีกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ และท่านพระโสณะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง

Atha kho āyasmato soṇassa arahattappattassa etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ yena bhagavā tenupasaṅkameyyaṃ; upasaṅkamitvā bhagavato santike aññaṃ byākareyya’’nti. Atha kho āyasmā soṇo yena bhagavā [Pg.331] tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā soṇo bhagavantaṃ etadavoca –

ครั้งนั้น ท่านพระโสณะผู้บรรลุอรหัตผลแล้ว ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว พึงพยากรณ์อรหัตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาค’ ลำดับนั้น ท่านพระโสณะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระโสณะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Yo so, bhante, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto, so cha ṭhānāni adhimutto hoti – nekkhammādhimutto hoti, pavivekādhimutto hoti, abyāpajjādhimutto hoti, taṇhākkhayādhimutto hoti, upādānakkhayādhimutto hoti, asammohādhimutto hoti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำอันทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้น้อมไปในฐานะ ๖ ประการ คือ ย่อมเป็นผู้น้อมไปในเนกขัมมะ ย่อมเป็นผู้น้อมไปในวิเวก ย่อมเป็นผู้น้อมไปในความไม่เบียดเบียน ย่อมเป็นผู้น้อมไปในความสิ้นตัณหา ย่อมเป็นผู้น้อมไปในความสิ้นอุปาทาน ย่อมเป็นผู้น้อมไปในความไม่หลง”

‘‘Siyā kho pana, bhante, idhekaccassa āyasmato evamassa – ‘kevalaṃsaddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā nissāya nekkhammādhimutto’ti. Na kho panetaṃ, bhante, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Khīṇāsavo, bhante, bhikkhu vusitavā katakaraṇīyo karaṇīyaṃ attano asamanupassanto katassa vā paṭicayaṃ khayā rāgassa vītarāgattā nekkhammādhimutto hoti, khayā dosassa vītadosattā nekkhammādhimutto hoti, khayā mohassa vītamohattā nekkhammādhimutto hoti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านผู้มีอายุบางรูปในศาสนานี้ พึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้คงอาศัยเพียงแต่ศรัทธาเท่านั้น จึงเป็นผู้น้อมไปในเนกขัมมะ’ ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำอันทำเสร็จแล้ว ไม่พิจารณาเห็นกิจที่ควรทำเพื่อตน หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้ว ย่อมเป็นผู้น้อมไปในเนกขัมมะ เพราะสิ้นราคะ เพราะปราศจากราคะ ย่อมเป็นผู้น้อมไปในเนกขัมมะ เพราะสิ้นโทสะ เพราะปราศจากโทสะ ย่อมเป็นผู้น้อมไปในเนกขัมมะ เพราะสิ้นโมหะ เพราะปราศจากโมหะ”

‘‘Siyā kho pana, bhante, idhekaccassa āyasmato evamassa – ‘lābhasakkārasilokaṃ nūna ayamāyasmā nikāmayamāno pavivekādhimutto’ti. Na kho panetaṃ, bhante, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Khīṇāsavo, bhante, bhikkhu vusitavā katakaraṇīyo karaṇīyaṃ attano asamanupassanto katassa vā paṭicayaṃ khayā rāgassa vītarāgattā pavivekādhimutto hoti, khayā dosassa vītadosattā pavivekādhimutto hoti, khayā mohassa vītamohattā pavivekādhimutto hoti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านผู้มีอายุบางรูปในศาสนานี้ พึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้คงปรารถนาลาภ สักการะ และชื่อเสียง จึงเป็นผู้น้อมไปในวิเวก’ ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำอันทำเสร็จแล้ว ไม่พิจารณาเห็นกิจที่ควรทำเพื่อตน หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้ว ย่อมเป็นผู้น้อมไปในวิเวก เพราะสิ้นราคะ เพราะปราศจากราคะ ย่อมเป็นผู้น้อมไปในวิเวก เพราะสิ้นโทสะ เพราะปราศจากโทสะ ย่อมเป็นผู้น้อมไปในวิเวก เพราะสิ้นโมหะ เพราะปราศจากโมหะ”

‘‘Siyā kho pana, bhante, idhekaccassa āyasmato evamassa – ‘sīlabbataparāmāsaṃ nūna ayamāyasmā sārato paccāgacchanto abyāpajjādhimutto’ti. Na kho panetaṃ, bhante, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Khīṇāsavo, bhante, bhikkhu vusitavā katakaraṇīyo karaṇīyaṃ attano asamanupassanto katassa vā paṭicayaṃ khayā rāgassa vītarāgattā abyāpajjādhimutto hoti, khayā dosassa vītadosattā abyāpajjādhimutto hoti, khayā mohassa vītamohattā abyāpajjādhimutto hoti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บางทีในโลกนี้ ท่านผู้มีอายุบางรูปพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้คงจะยึดถือศีลพรตปรามาสโดยความเป็นสาระ จึงเป็นผู้น้อมไปในธรรมที่ไม่มีความเบียดเบียน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่พิจารณาเห็นกิจที่ควรทำเพื่อตนเอง หรือการสั่งสมกิจที่ทำแล้ว เป็นผู้น้อมไปในธรรมที่ไม่มีความเบียดเบียน เพราะสิ้นราคะ เพราะปราศจากราคะ เป็นผู้น้อมไปในธรรมที่ไม่มีความเบียดเบียน เพราะสิ้นโทสะ เพราะปราศจากโทสะ เป็นผู้น้อมไปในธรรมที่ไม่มีความเบียดเบียน เพราะสิ้นโมหะ เพราะปราศจากโมหะ

‘‘Khayā [Pg.332] rāgassa vītarāgattā taṇhākkhayādhimutto hoti, khayā dosassa vītadosattā taṇhākkhayādhimutto hoti, khayā mohassa vītamohattā taṇhākkhayādhimutto hoti.

เป็นผู้น้อมไปในความสิ้นตัณหา เพราะสิ้นราคะ เพราะปราศจากราคะ เป็นผู้น้อมไปในความสิ้นตัณหา เพราะสิ้นโทสะ เพราะปราศจากโทสะ เป็นผู้น้อมไปในความสิ้นตัณหา เพราะสิ้นโมหะ เพราะปราศจากโมหะ

‘‘Khayā rāgassa vītarāgattā upādānakkhayādhimutto hoti, khayā dosassa vītadosattā upādānakkhayādhimutto hoti, khayā mohassa vītamohattā upādānakkhayādhimutto hoti.

เป็นผู้น้อมไปในความสิ้นอุปาทาน เพราะสิ้นราคะ เพราะปราศจากราคะ เป็นผู้น้อมไปในความสิ้นอุปาทาน เพราะสิ้นโทสะ เพราะปราศจากโทสะ เป็นผู้น้อมไปในความสิ้นอุปาทาน เพราะสิ้นโมหะ เพราะปราศจากโมหะ

‘‘Khayā rāgassa vītarāgattā asammohādhimutto hoti, khayā dosassa vītadosattā asammohādhimutto hoti, khayā mohassa vītamohattā asammohādhimutto hoti.

เป็นผู้น้อมไปในความไม่หลง เพราะสิ้นราคะ เพราะปราศจากราคะ เป็นผู้น้อมไปในความไม่หลง เพราะสิ้นโทสะ เพราะปราศจากโทสะ เป็นผู้น้อมไปในความไม่หลง เพราะสิ้นโมหะ เพราะปราศจากโมหะ

‘‘Evaṃ sammā vimuttacittassa, bhante, bhikkhuno bhusā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṃ āgacchanti, nevassa cittaṃ pariyādiyanti. Amissīkatamevassa cittaṃ hoti ṭhitaṃ āneñjappattaṃ vayañcassānupassati. Bhusā cepi sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā… manoviññeyyā dhammā manassa āpāthaṃ āgacchanti, nevassa cittaṃ pariyādiyanti. Amissīkatamevassa cittaṃ hoti ṭhitaṃ āneñjappattaṃ vayañcassānupassati. Seyyathāpi, bhante, selo pabbato acchiddo asusiro ekagghano. Atha puratthimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi neva naṃ saṅkampeyya na sampakampeyya na sampavedheyya, atha pacchimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi…pe… atha uttarāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi… atha dakkhiṇāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi neva naṃ saṅkampeyya na sampakampeyya na sampavedheyya; evamevaṃ kho, bhante, evaṃ sammāvimuttacittassa bhikkhuno bhusā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṃ āgacchanti, nevassa cittaṃ pariyādiyanti. Amissīkatamevassa cittaṃ hoti ṭhitaṃ āneñjappattaṃ vayañcassānupassati. Bhusā cepi sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā… manoviññeyyā dhammā manassa āpāthaṃ āgacchanti, nevassa cittaṃ pariyādiyanti. Amissīkatamevassa cittaṃ hoti ṭhitaṃ āneñjappattaṃ vayañcassānupassatī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นโดยชอบอย่างนี้ แม้รูปทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยจักษุอย่างรุนแรงจะมาสู่คลองจักษุ ก็หาครอบงำจิตของเธอได้ไม่ จิตของเธอย่อมไม่ระคนด้วยอารมณ์นั้น คงที่ ถึงความไม่หวั่นไหว และเธอย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไปแห่งจิตนั้น แม้เสียงทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยโสต...ฯลฯ... แม้กลิ่นทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยฆานะ... แม้รสทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยชิวหา... แม้โผฏฐัพพะทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยกาย... แม้ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยใจจะมาสู่คลองใจ ก็หาครอบงำจิตของเธอได้ไม่ จิตของเธอย่อมไม่ระคนด้วยอารมณ์นั้น คงที่ ถึงความไม่หวั่นไหว และเธอย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไปแห่งจิตนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนภูเขาศิลา ไม่มีช่อง ไม่มีโพรง เป็นแท่งทึบ แม้ลมฝนอย่างแรงจะพัดมาจากทิศตะวันออก ก็ไม่อาจทำให้ภูเขานั้นสั่นสะเทือน หวั่นไหว หรือเอนเอียงได้ แม้ลมฝนอย่างแรงจะพัดมาจากทิศตะวันตก...ฯลฯ... แม้ลมฝนอย่างแรงจะพัดมาจากทิศเหนือ... แม้ลมฝนอย่างแรงจะพัดมาจากทิศใต้ ก็ไม่อาจทำให้ภูเขานั้นสั่นสะเทือน หวั่นไหว หรือเอนเอียงได้ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นโดยชอบอย่างนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้รูปทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยจักษุอย่างรุนแรงจะมาสู่คลองจักษุ ก็หาครอบงำจิตของเธอได้ไม่ จิตของเธอย่อมไม่ระคนด้วยอารมณ์นั้น คงที่ ถึงความไม่หวั่นไหว และเธอย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไปแห่งจิตนั้น แม้เสียงทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยโสต...ฯลฯ... แม้กลิ่นทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยฆานะ... แม้รสทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยชิวหา... แม้โผฏฐัพพะทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยกาย... แม้ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่รู้ได้ด้วยใจจะมาสู่คลองใจ ก็หาครอบงำจิตของเธอได้ไม่ จิตของเธอย่อมไม่ระคนด้วยอารมณ์นั้น คงที่ ถึงความไม่หวั่นไหว และเธอย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไปแห่งจิตนั้น

‘‘Nekkhammaṃ [Pg.333] adhimuttassa, pavivekañca cetaso;

Abyāpajjādhimuttassa, upādānakkhayassa ca.

จิตของภิกษุผู้น้อมไปในเนกขัมมะ และน้อมไปในวิเวก น้อมไปในความไม่เบียดเบียน และน้อมไปในความสิ้นอุปาทาน

‘‘Taṇhākkhayādhimuttassa, asammohañca cetaso;

Disvā āyatanuppādaṃ, sammā cittaṃ vimuccati.

น้อมไปในความสิ้นตัณหา และน้อมไปในความไม่หลง เห็นความเกิดขึ้นแห่งอายตนะแล้ว จิตย่อมหลุดพ้นโดยชอบ

‘‘Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno;

Katassa paṭicayo natthi, karaṇīyaṃ na vijjati.

ภิกษุนั้นผู้มีจิตหลุดพ้นโดยชอบ มีจิตสงบแล้ว ย่อมไม่มีการสั่งสมกิจที่ทำแล้ว และไม่มีกิจที่ควรทำอีก

‘‘Selo yathā ekagghano, vātena na samīrati;

Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.

ภูเขาศิลาแท่งทึบไม่สั่นสะเทือนด้วยลม ฉันใด รูป รส เสียง กลิ่น โผฏฐัพพะ ทั้งปวง

‘‘Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca, nappavedhenti tādino;

Ṭhitaṃ cittaṃ vippamuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti. paṭhamaṃ;

ทั้งอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ย่อมทำบุคคลผู้คงที่ให้หวั่นไหวไม่ได้ จิตของท่านดำรงมั่น หลุดพ้นแล้ว และท่านย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไปแห่งจิตนั้น

2. Phaggunasuttaṃ

๒. ผัคคุณสูตร

56. Tena kho pana samayena āyasmā phagguno ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā, bhante, phagguno ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Sādhu, bhante, bhagavā yenāyasmā phagguno tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā phagguno tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā phagguno bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ phaggunaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, phagguna, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni parehi paññattāni, tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ phaggunaṃ etadavoca –

๕๖. สมัยนั้น ท่านพระผัคคุณะอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระผัคคุณะอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอาศัยความอนุเคราะห์เสด็จเข้าไปเยี่ยมท่านพระผัคคุณะเถิด พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จเข้าไปเยี่ยมท่านพระผัคคุณะถึงที่อยู่ ท่านพระผัคคุณะได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระผัคคุณะว่า ‘อย่าเลย ผัคคุณะ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจะนั่งบนอาสนะนั้น’ พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระผัคคุณะว่า

‘‘Kacci te, phagguna, khamanīyaṃ kacci yāpanīyaṃ? Kacci te dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti; paṭikkamosānaṃ paññāyati, no abhikkamo’’ti? ‘‘Na me, bhante[Pg.334], khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo.

‘ผัคคุณะ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาของเธอบรรเทาลงหรือไม่กำเริบขึ้น ความบรรเทาย่อมปรากฏ ความกำเริบขึ้นไม่ปรากฏหรือ’ ท่านพระผัคคุณะกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบขึ้นอย่างรุนแรง ไม่บรรเทาลงเลย ความกำเริบขึ้นย่อมปรากฏ ความบรรเทาลงไม่ปรากฏ’

‘‘Seyyathāpi, bhante, balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya ; evamevaṃ kho me, bhante, adhimattā vātā muddhani ūhananti. Na me, bhante, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเอาสว่านอันคมเจาะกระหม่อม ฉันใด ลมกล้าก็เสียดแทงกระหม่อมของข้าพระองค์ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ไม่เป็นไปเพื่อความเยียวยา ทุกขเวทนาอันกล้ายิ่งขึ้น ไม่ทุเลาลง ความกำเริบขึ้นแห่งเวทนาปรากฏ ความทุเลาลงไม่ปรากฏ

‘‘Seyyathāpi, bhante, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena sīsaveṭhanaṃ dadeyya; evamevaṃ kho me, bhante, adhimattā sīse sīsavedanā. Na me, bhante, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเอาเชือกหนังอย่างเหนียวมาพันศีรษะ ฉันใด เวทนาในศีรษะของข้าพระองค์ก็รุนแรง ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ไม่เป็นไปเพื่อความเยียวยา ทุกขเวทนาอันกล้ายิ่งขึ้น ไม่ทุเลาลง ความกำเริบขึ้นแห่งเวทนาปรากฏ ความทุเลาลงไม่ปรากฏ

‘‘Seyyathāpi, bhante, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṃ parikanteyya; evamevaṃ kho me, bhante, adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Na me, bhante, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ใช้มีดแล่โคอันคมชำแหละท้อง ฉันใด ลมกล้าก็เฉือนท้องของข้าพระองค์ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ไม่เป็นไปเพื่อความเยียวยา ทุกขเวทนาอันกล้ายิ่งขึ้น ไม่ทุเลาลง ความกำเริบขึ้นแห่งเวทนาปรากฏ ความทุเลาลงไม่ปรากฏ

‘‘Seyyathāpi, bhante, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ samparitāpeyyuṃ; evamevaṃ kho me, bhante, adhimatto kāyasmiṃ ḍāho. Na me, bhante, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ phaggunaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง ๒ คน จับบุรุษที่อ่อนแอกว่าที่แขนคนละข้าง แล้วย่างบนหลุมถ่านเพลิง ฉันใด ความเร่าร้อนในกายของข้าพระองค์ก็รุนแรง ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ไม่เป็นไปเพื่อความเยียวยา ทุกขเวทนาอันกล้ายิ่งขึ้น ไม่ทุเลาลง ความกำเริบขึ้นแห่งเวทนาปรากฏ ความทุเลาลงไม่ปรากฏ” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้ท่านพระผัคคุณะเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถา แล้วเสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป

Atha kho āyasmā phagguno acirapakkantassa bhagavato kālamakāsi. Tamhi cassa samaye maraṇakāle indriyāni vippasīdiṃsu. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā, bhante, phagguno acirapakkantassa bhagavato [Pg.335] kālamakāsi. Tamhi cassa samaye maraṇakāle indriyāni vippasīdiṃsū’’ti.

ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ท่านพระผัคคุณะก็ได้ทำกาละ และเมื่อท่านทำกาละ อินทรีย์ของท่านก็ผ่องใสยิ่งนัก ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ท่านพระผัคคุณะก็ได้ทำกาละ และเมื่อท่านทำกาละ อินทรีย์ของท่านก็ผ่องใสยิ่งนัก”

‘‘Kiṃ hānanda, phaggunassa bhikkhuno indriyāni na vippasīdissanti! Phaggunassa, ānanda, bhikkhuno pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ avimuttaṃ ahosi. Tassa taṃ dhammadesanaṃ sutvā pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ vimuttaṃ.

“อานนท์ ทำไมอินทรีย์ของผัคคุณะภิกษุจะไม่ผ่องใสเล่า อานนท์ จิตของผัคคุณะภิกษุยังไม่หลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ เมื่อเธอได้ฟังธรรมเทศนานั้นแล้ว จิตจึงหลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ

‘‘Chayime, ānanda, ānisaṃsā kālena dhammassavane kālena atthupaparikkhāya. Katame cha? Idhānanda, bhikkhuno pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ avimuttaṃ hoti. So tamhi samaye maraṇakāle labhati tathāgataṃ dassanāya. Tassa tathāgato dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Tassa taṃ dhammadesanaṃ sutvā pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ vimuccati. Ayaṃ, ānanda, paṭhamo ānisaṃso kālena dhammassavane.

“อานนท์ อานิสงส์ ๖ ประการนี้มีอยู่ในการฟังธรรมตามกาล และการพิจารณาอรรถตามกาล ๖ ประการอะไรบ้าง คือ อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตยังไม่หลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ในเวลาจะตาย เธอย่อมได้เห็นพระตถาคต พระตถาคตย่อมทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่เธอ เมื่อเธอได้ฟังธรรมเทศนานั้นแล้ว จิตย่อมหลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ อานนท์ นี้เป็นอานิสงส์ประการแรกในการฟังธรรมตามกาล

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ avimuttaṃ hoti. So tamhi samaye maraṇakāle na heva kho labhati tathāgataṃ dassanāya, api ca kho tathāgatasāvakaṃ labhati dassanāya. Tassa tathāgatasāvako dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Tassa taṃ dhammadesanaṃ sutvā pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ vimuccati. Ayaṃ, ānanda, dutiyo ānisaṃso kālena dhammassavane.

“อีกประการหนึ่ง อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตยังไม่หลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ในเวลาจะตาย เธอไม่ได้เห็นพระตถาคต แต่ได้เห็นสาวกของพระตถาคต สาวกของพระตถาคตย่อมแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่เธอ เมื่อเธอได้ฟังธรรมเทศนานั้นแล้ว จิตย่อมหลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ อานนท์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่สองในการฟังธรรมตามกาล

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ avimuttaṃ hoti. So tamhi samaye maraṇakāle na heva kho labhati tathāgataṃ dassanāya, napi tathāgatasāvakaṃ labhati dassanāya; api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Tassa yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ [Pg.336] dhammaṃ cetasā anuvitakkayato anuvicārayato manasānupekkhato pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ vimuccati. Ayaṃ, ānanda, tatiyo ānisaṃso kālena atthupaparikkhāya.

“อีกประการหนึ่ง อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตยังไม่หลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ ในเวลาจะตาย เธอไม่ได้เห็นพระตถาคต และไม่ได้เห็นสาวกของพระตถาคต แต่เธอตรึกตรองพิจารณาธรรมตามที่ได้สดับและเล่าเรียนมาด้วยใจ เมื่อเธอตรึกตรองพิจารณาธรรมตามที่ได้สดับและเล่าเรียนมาด้วยใจ จิตย่อมหลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ อานนท์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่สามในการพิจารณาอรรถตามกาล

‘‘Idhānanda, bhikkhuno pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ vimuttaṃ hoti, anuttare ca kho upadhisaṅkhaye cittaṃ avimuttaṃ hoti. So tamhi samaye maraṇakāle labhati tathāgataṃ dassanāya. Tassa tathāgato dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāseti. Tassa taṃ dhammadesanaṃ sutvā anuttare upadhisaṅkhaye cittaṃ vimuccati. Ayaṃ, ānanda, catuttho ānisaṃso kālena dhammassavane.

“อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตหลุดพ้นจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการแล้ว แต่ยังไม่หลุดพ้นในความสิ้นไปแห่งอุปธิอันยอดเยี่ยม ในเวลาจะตาย เธอย่อมได้เห็นพระตถาคต พระตถาคตย่อมทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น... ทรงประกาศพรหมจรรย์... แก่เธอ เมื่อเธอได้ฟังธรรมเทศนานั้นแล้ว จิตย่อมหลุดพ้นในความสิ้นไปแห่งอุปธิอันยอดเยี่ยม อานนท์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่สี่ในการฟังธรรมตามกาล

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ vimuttaṃ hoti, anuttare ca kho upadhisaṅkhaye cittaṃ avimuttaṃ hoti. So tamhi samaye maraṇakāle na heva kho labhati tathāgataṃ dassanāya, api ca kho tathāgatasāvakaṃ labhati dassanāya. Tassa tathāgatasāvako dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Tassa taṃ dhammadesanaṃ sutvā anuttare upadhisaṅkhaye cittaṃ vimuccati. Ayaṃ, ānanda, pañcamo ānisaṃso kālena dhammassavane.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง จิตของภิกษุหลุดพ้นแล้วจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ แต่ยังไม่หลุดพ้นในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิอันยอดเยี่ยม ในสมัยนั้น เมื่อใกล้จะตาย เธอย่อมไม่ได้เห็นพระตถาคต แต่ได้เห็นพระตถาคตสาวก พระตถาคตสาวกนั้นย่อมแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์แก่เธอ จิตของเธอนั้น ครั้นได้ฟังธรรมเทศนานั้นแล้ว ย่อมหลุดพ้นในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิอันยอดเยี่ยม อานนท์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๕ ในการฟังธรรมตามกาล

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, bhikkhuno pañcahi orambhāgiyehi saṃyojanehi cittaṃ vimuttaṃ hoti, anuttare ca kho upadhisaṅkhaye cittaṃ avimuttaṃ hoti. So tamhi samaye maraṇakāle na heva kho labhati tathāgataṃ dassanāya, napi tathāgatasāvakaṃ labhati dassanāya; api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Tassa yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakkayato anuvicārayato manasānupekkhato anuttare upadhisaṅkhaye cittaṃ vimuccati. Ayaṃ, ānanda, chaṭṭho ānisaṃso kālena atthupaparikkhāya. Ime kho, ānanda, cha ānisaṃsā kālena dhammassavane kālena atthupaparikkhāyā’’ti. Dutiyaṃ.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง จิตของภิกษุหลุดพ้นแล้วจากโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ แต่ยังไม่หลุดพ้นในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิอันยอดเยี่ยม ในสมัยนั้น เมื่อใกล้จะตาย เธอย่อมไม่ได้เห็นพระตถาคต และไม่ได้เห็นพระตถาคตสาวก แต่เธอตรึกตาม ตรองตาม พิจารณาตามธรรมตามที่ได้ฟังมา ได้เล่าเรียนมาด้วยใจ เมื่อเธอตรึกตาม ตรองตาม พิจารณาตามธรรมตามที่ได้ฟังมา ได้เล่าเรียนมาด้วยใจอยู่ จิตย่อมหลุดพ้นในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิอันยอดเยี่ยม อานนท์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๖ ในการพิจารณาเนื้อความตามกาล อานนท์ เหล่านี้แล อานิสงส์ ๖ ประการ ในการฟังธรรมตามกาล ในการพิจารณาเนื้อความตามกาล

3. Chaḷabhijātisuttaṃ

๓. ฉฬภิชาติสูตร

57. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ [Pg.337] abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pūraṇena, bhante, kassapena chaḷabhijātiyo paññattā – kaṇhābhijāti paññattā, nīlābhijāti paññattā, lohitābhijāti paññattā, haliddābhijāti paññattā, sukkābhijāti paññattā, paramasukkābhijāti paññattā.

๕๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูรณกัสสปะได้บัญญัติอภิชาติ ๖ ประการไว้ คือ บัญญัติกัณหาภิชาติ (ชาติดำ) บัญญัตินีลาภิชาติ (ชาติเขียว) บัญญัติโลหิตาภิชาติ (ชาติแดง) บัญญัติหลิททาภิชาติ (ชาติเหลือง) บัญญัติสุกกาภิชาติ (ชาติขาว) บัญญัติปรมสุกกาภิชาติ (ชาติขาวอย่างยิ่ง)

‘‘Tatridaṃ, bhante, pūraṇena kassapena kaṇhābhijāti paññattā, orabbhikā sūkarikā sākuṇikā māgavikā luddā macchaghātakā corā coraghātakā bandhanāgārikā ye vā panaññepi keci kurūrakammantā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอภิชาติ ๖ ประการนั้น ปูรณกัสสปะได้บัญญัติคนฆ่าแกะ คนฆ่าสุกร คนฆ่านก พรานเนื้อ ผู้ทำการทารุณ คนฆ่าปลา โจร เพชฌฆาต ผู้คุมเรือนจำ หรือคนเหล่าอื่นบางพวกผู้มีอาชีพโหดร้าย ว่าเป็นกัณหาภิชาติ

‘‘Tatridaṃ, bhante, pūraṇena kassapena nīlābhijāti paññattā, bhikkhū kaṇṭakavuttikā ye vā panaññepi keci kammavādā kriyavādā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอภิชาติ ๖ ประการนั้น ปูรณกัสสปะได้บัญญัติภิกษุผู้มีวัตรเป็นหนาม หรือคนเหล่าอื่นบางพวกผู้เป็นกรรมวาที กิริยวาที ว่าเป็นนีลาภิชาติ

‘‘Tatridaṃ, bhante, pūraṇena kassapena lohitābhijāti paññattā, nigaṇṭhā ekasāṭakā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอภิชาติ ๖ ประการนั้น ปูรณกัสสปะได้บัญญัตินิครนถ์ผู้นุ่งผ้าผืนเดียว ว่าเป็นโลหิตาภิชาติ

‘‘Tatridaṃ, bhante, pūraṇena kassapena haliddābhijāti paññattā, gihī odātavasanā acelakasāvakā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอภิชาติ ๖ ประการนั้น ปูรณกัสสปะได้บัญญัติคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาว ซึ่งเป็นสาวกของอเจลกะ ว่าเป็นหลิททาภิชาติ

‘‘Tatridaṃ, bhante, pūraṇena kassapena sukkābhijāti paññattā, ājīvakā ājīvakiniyo.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอภิชาติ ๖ ประการนั้น ปูรณกัสสปะได้บัญญัติอาชีวกและอาชีวินี ว่าเป็นสุกกาภิชาติ

‘‘Tatridaṃ, bhante, pūraṇena kassapena paramasukkābhijāti paññattā, nando vaccho kiso saṃkicco makkhali gosālo. Pūraṇena, bhante, kassapena imā chaḷabhijātiyo paññattā’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอภิชาติ ๖ ประการนั้น ปูรณกัสสปะได้บัญญัตินันทะ วัจฉะ กิสะ สังกิจจะ และมักขลิโคสาล ว่าเป็นปรมสุกกาภิชาติ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูรณกัสสปะได้บัญญัติอภิชาติ ๖ ประการเหล่านี้ไว้

‘‘Kiṃ panānanda, pūraṇassa kassapassa sabbo loko etadabbhanujānāti imā chaḷabhijātiyo paññāpetu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Seyyathāpi, ānanda, puriso daliddo assako anāḷhiko, tassa akāmakassa bilaṃ olaggeyyuṃ – ‘idaṃ te, ambho purisa, maṃsañca khāditabbaṃ, mūlañca anuppadātabba’nti. Evamevaṃ kho, ānanda, pūraṇena kassapena appaṭiññāya etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ imā chaḷabhijātiyo paññattā, yathā taṃ bālena abyattena akhettaññunā akusalena.

อานนท์ ก็โลกทั้งปวงยอมรับรู้ตามปูรณกัสสปะ เพื่อจะบัญญัติอภิชาติ ๖ ประการเหล่านี้หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “อานนท์ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ยากจน ไม่มีสมบัติ ไม่มั่งคั่ง เขาไม่ต้องการ แต่คนกลับยัดเยียดชิ้นเนื้อให้แก่เขาว่า ‘นี่แน่ะ ท่านบุรุษ ท่านต้องกินเนื้อนี้ และต้องให้ราคาด้วย’ ฉันใด อานนท์ ปูรณกัสสปะก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้บัญญัติอภิชาติ ๖ ประการเหล่านี้แก่สมณพราหมณ์เหล่านั้นโดยที่ท่านเหล่านั้นมิได้ปฏิญญา เหมือนคนพาล คนไม่ฉลาด คนไม่รู้เขต คนไม่ฉลาด บัญญัติฉะนั้น

‘‘Ahaṃ kho panānanda, chaḷabhijātiyo paññāpemi. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘katamā cānanda, chaḷabhijātiyo[Pg.338]? Idhānanda, ekacco kaṇhābhijātiyo samāno kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati. Idha panānanda, ekacco kaṇhābhijātiyo samāno sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati. Idha panānanda, ekacco kaṇhābhijātiyo samāno akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati. Idha panānanda, ekacco sukkābhijātiyo samāno kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati. Idha panānanda, ekacco sukkābhijātiyo samāno sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati. Idha panānanda, ekacco sukkābhijātiyo samāno akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati.

อานนท์ แต่เราจะบัญญัติอภิชาติ ๖ ประการ เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจะกล่าว” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า “อานนท์ อภิชาติ ๖ ประการเป็นไฉน? อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีชาติดำ แต่ยังให้เกิดธรรมดำ อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีชาติดำ แต่ยังให้เกิดธรรมขาว อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีชาติดำ แต่ยังให้เกิดนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีชาติขาว แต่ยังให้เกิดธรรมดำ อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีชาติขาว แต่ยังให้เกิดธรรมขาว อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีชาติขาว แต่ยังให้เกิดนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว

‘‘Kathañcānanda, kaṇhābhijātiyo samāno kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati? Idhānanda, ekacco nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā nesādakule vā venakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā, dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bavhābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ kho, ānanda, kaṇhābhijātiyo samāno kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati.

อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมก่อให้เกิดธรรมฝ่ายดำได้อย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลต่ำ ได้แก่ ตระกูลจัณฑาล ตระกูลพรานเนื้อ ตระกูลคนจักสาน ตระกูลช่างรถ หรือตระกูลคนเทขยะ ซึ่งเป็นตระกูลยากจน มีข้าวและน้ำน้อย มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง เป็นตระกูลที่หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้โดยยาก และเขานั้นเป็นคนมีผิวพรรณทราม น่าเกลียด รูปร่างไม่สมส่วน มีโรคมาก ตาบอดบ้าง มือลีบบ้าง ขาพิการบ้าง เป็นอัมพาตบ้าง ไม่ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ระเบียบดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ เขาประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมก่อให้เกิดธรรมฝ่ายดำได้อย่างนี้แล

‘‘Kathañcānanda, kaṇhābhijātiyo samāno sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati? Idhānanda, ekacco nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā…pe… seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā, vācāya sucaritaṃ caritvā, manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ kho, ānanda, kaṇhābhijātiyo samāno sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati.

อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมก่อให้เกิดธรรมฝ่ายขาวได้อย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลต่ำ ได้แก่ ตระกูลจัณฑาล ...ฯลฯ... ไม่ได้ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมก่อให้เกิดธรรมฝ่ายขาวได้อย่างนี้แล

‘‘Kathañcānanda, kaṇhābhijātiyo samāno akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati? Idhānanda, ekacco nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule [Pg.339] vā…pe… so ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako. So kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe, catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto, satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati. Evaṃ kho, ānanda, kaṇhābhijātiyo samāno akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati.

อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมบรรลุนิพพานอันไม่ดำไม่ขาวได้อย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลต่ำ ได้แก่ ตระกูลจัณฑาล ...ฯลฯ... และเขานั้นเป็นคนมีผิวพรรณทราม น่าเกลียด รูปร่างไม่สมส่วน เขาโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วอย่างนั้น ละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ เจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง ย่อมบรรลุนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมบรรลุนิพพานอันไม่ดำไม่ขาวได้อย่างนี้แล

‘‘Kathañcānanda, sukkābhijātiyo samāno kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati? Idhānanda, ekacco ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā, aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ kho, ānanda, sukkābhijātiyo samāno kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati.

อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดสูงส่ง เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมก่อให้เกิดธรรมฝ่ายดำได้อย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลสูง ได้แก่ ตระกูลขัตติยมหาศาล ตระกูลพราหมณมหาศาล หรือตระกูลคหบดีมหาศาล ซึ่งเป็นตระกูลมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมากมาย มีเครื่องอุปโภคบริโภคมากมาย มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย และเขานั้นเป็นคนมีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณงามยิ่งนัก ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ระเบียบดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ เขาประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดสูงส่ง เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมก่อให้เกิดธรรมฝ่ายดำได้อย่างนี้แล

‘‘Kathañcānanda, sukkābhijātiyo samāno sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati? Idhānanda, ekacco ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā…pe… seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā, vācāya sucaritaṃ caritvā, manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ kho, ānanda, sukkābhijātiyo samāno sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati.

อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดสูงส่ง เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมก่อให้เกิดธรรมฝ่ายขาวได้อย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลสูง ได้แก่ ตระกูลขัตติยมหาศาล ...ฯลฯ... ได้ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดสูงส่ง เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมก่อให้เกิดธรรมฝ่ายขาวได้อย่างนี้แล

‘‘Kathañcānanda, sukkābhijātiyo samāno akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati? Idhānanda, ekacco ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule [Pg.340] vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā, aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe, catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto, satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati. Evaṃ kho, ānanda, sukkābhijātiyo samāno akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati. Imā kho, ānanda, chaḷabhijātiyo’’ti. Tatiyaṃ.

อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดสูงส่ง เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมบรรลุนิพพานอันไม่ดำไม่ขาวได้อย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลสูง ได้แก่ ตระกูลขัตติยมหาศาล ตระกูลพราหมณมหาศาล หรือตระกูลคหบดีมหาศาล ซึ่งเป็นตระกูลมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมากมาย มีเครื่องอุปโภคบริโภคมากมาย มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย และเขานั้นเป็นคนมีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณงามยิ่งนัก ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ระเบียบดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ เขาโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วอย่างนั้น ละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ เจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง ย่อมบรรลุนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว อานนท์ บุคคลผู้มีชาติกำเนิดสูงส่ง เมื่อเป็นอยู่อย่างนั้น ย่อมบรรลุนิพพานอันไม่ดำไม่ขาวได้อย่างนี้แล อานนท์ ชาติกำเนิด ๖ ประการเหล่านี้แล

4. Āsavasuttaṃ

๔. อาสวสูตร

58. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.

๕๘. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก

Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ye āsavā saṃvarā pahātabbā te saṃvarena pahīnā honti, ye āsavā paṭisevanā pahātabbā te paṭisevanāya pahīnā honti, ye āsavā adhivāsanā pahātabbā te adhivāsanāya pahīnā honti, ye āsavā parivajjanā pahātabbā te parivajjanāya pahīnā honti, ye āsavā vinodanā pahātabbā te vinodanāya pahīnā honti, ye āsavā bhāvanā pahātabbā te bhāvanāya pahīnā honti.

๖ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาสวะเหล่าใดพึงละได้ด้วยความสังวร อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยความสังวร, อาสวะเหล่าใดพึงละได้ด้วยการเสพ อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการเสพ, อาสวะเหล่าใดพึงละได้ด้วยการอดกลั้น อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการอดกลั้น, อาสวะเหล่าใดพึงละได้ด้วยการเว้น อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการเว้น, อาสวะเหล่าใดพึงละได้ด้วยการบรรเทา อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการบรรเทา, อาสวะเหล่าใดพึงละได้ด้วยการเจริญ อาสวะเหล่านั้นอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการเจริญ

‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā ye saṃvarena pahīnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto viharati. Yaṃ hissa, bhikkhave, cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, cakkhundriyasaṃvaraṃ saṃvutassa viharato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Paṭisaṅkhā yoniso sotindriya…pe… ghānindriya… jivhindriya… kāyindriya… manindriyasaṃvarasaṃvuto [Pg.341] viharati. Yaṃ hissa, bhikkhave, manindriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, manindriyasaṃvaraṃ saṃvutassa viharato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā ye saṃvarena pahīnā honti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาสวะที่พึงละได้ด้วยความสังวร ซึ่งอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยความสังวร เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว เป็นผู้สำรวมในจักขุนทรีย์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบาก พึงบังเกิดขึ้น เมื่อภิกษุนั้นสำรวมจักขุนทรีย์อยู่ อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบากเหล่านั้น ย่อมไม่มีด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้ว เป็นผู้สำรวมในโสตินทรีย์...ฯลฯ...ฆานินทรีย์...ชิวหินทรีย์...กายินทรีย์...เป็นผู้สำรวมในมนินทรีย์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบาก พึงบังเกิดขึ้น เมื่อภิกษุนั้นสำรวมมนินทรีย์อยู่ อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบากเหล่านั้น ย่อมไม่มีด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยความสังวร ซึ่งอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยความสังวร

‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbā ye paṭisevanāya pahīnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati – ‘yāvadeva sītassa paṭighātāya, uṇhassa paṭighātāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ’. Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati – ‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya, vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca’. Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ paṭisevati – ‘yāvadeva sītassa paṭighātāya, uṇhassa paṭighātāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṃ’. Paṭisaṅkhā yoniso gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati – ‘yāvadeva uppannānaṃ veyyābādhikānaṃ vedanānaṃ paṭighātāya, abyābajjhaparamatāyā’ti. Yaṃ hissa, bhikkhave, appaṭisevato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, paṭisevato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbā ye paṭisevanāya pahīnā honti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเสพ ซึ่งอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการเสพ เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ใช้สอยจีวร เพียงเพื่อป้องกันความหนาว ความร้อน สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่ก่อให้เกิดความละอาย. พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ฉันบิณฑบาต ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง เพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่ได้ เพื่อให้ชีวิตเป็นไป เพื่อป้องกันความลำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘เราจักกำจัดเวทนาเก่า และจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความดำเนินไปแห่งชีวิต ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุก จักมีแก่เรา’. พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ใช้สอยเสนาสนะ เพียงเพื่อป้องกันความหนาว ความร้อน สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อบรรเทาอันตรายจากฤดู เพื่อความยินดีในการหลีกเร้น. พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ใช้สอยคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพียงเพื่อป้องกันเวทนาที่เกิดจากอาพาธต่างๆ ที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความเป็นผู้ไม่มีอาพาธเบียดเบียนเป็นอย่างยิ่ง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นไม่ใช้สอย (ปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง) อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบาก พึงบังเกิดขึ้น เมื่อภิกษุนั้นใช้สอยอยู่ อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบากเหล่านั้น ย่อมไม่มีด้วยอาการอย่างนี้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเสพ ซึ่งอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการเสพ.

‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā adhivāsanā pahātabbā ye adhivāsanāya pahīnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassa uṇhassa, jighacchāya, pipāsāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ, duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti. Yaṃ hissa, bhikkhave[Pg.342], anadhivāsato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, adhivāsato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā adhivāsanā pahātabbā ye adhivāsanāya pahīnā honti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาสวะที่พึงละได้ด้วยการอดกลั้น ซึ่งอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการอดกลั้น เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว เป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้าย ที่พูดไม่ดี เป็นผู้มีปรกติอดกลั้นต่อทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นแล้ว อันเป็นทุกข์ กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่น่ายินดี ไม่น่าพอใจ ถึงขั้นปลิดชีวิตได้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นไม่อดกลั้น อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบาก พึงบังเกิดขึ้น เมื่อภิกษุนั้นอดกลั้นอยู่ อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบากเหล่านั้น ย่อมไม่มีด้วยอาการอย่างนี้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยการอดกลั้น ซึ่งอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการอดกลั้น.

‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā parivajjanā pahātabbā ye parivajjanāya pahīnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti, caṇḍaṃ assaṃ parivajjeti, caṇḍaṃ goṇaṃ parivajjeti, caṇḍaṃ kukkuraṃ parivajjeti, ahiṃ khāṇuṃ kaṇṭakaṭṭhānaṃ sobbhaṃ papātaṃ candanikaṃ oḷigallaṃ, yathārūpe anāsane nisinnaṃ, yathārūpe agocare carantaṃ, yathārūpe pāpake mitte bhajantaṃ viññū sabrahmacārī pāpakesu ṭhānesu okappeyyuṃ, so tañca anāsanaṃ tañca agocaraṃ te ca pāpake mitte paṭisaṅkhā yoniso parivajjeti. Yaṃ hissa, bhikkhave, aparivajjayato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, parivajjayato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā parivajjanā pahātabbā ye parivajjanāya pahīnā honti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเว้น ซึ่งอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการเว้น เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว เว้นช้างดุร้าย ม้าดุร้าย โคดุร้าย สุนัขดุร้าย งู ตอไม้ ที่มีหนาม เหว ที่ชัน บ่อโสโครก คูโสโครก, เพื่อนพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลาย พึงเคลือบแคลงสงสัยภิกษุผู้นั่งในที่นั่งอันไม่สมควรเช่นใด ผู้เที่ยวไปในที่อโคจรเช่นใด ผู้คบมิตรชั่วเช่นใด ในฐานะอันเป็นบาป ภิกษุนั้นพิจารณาโดยแยบคายแล้ว เว้นที่นั่งอันไม่สมควรนั้น ที่อโคจรนั้น และมิตรชั่วเหล่านั้นเสีย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นไม่เว้น (สิ่งที่ไม่ควร) อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบาก พึงบังเกิดขึ้น เมื่อภิกษุนั้นเว้นอยู่ อาสวะและความเร่าร้อนอันกระทำความลำบากเหล่านั้น ย่อมไม่มีด้วยอาการอย่างนี้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะเหล่านี้เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเว้น ซึ่งอันภิกษุนั้นละได้แล้วด้วยการเว้น.

‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā vinodanā pahātabbā ye vinodanāya pahīnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, paṭisaṅkhā yoniso uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Yaṃ hissa, bhikkhave, avinodayato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, vinodayato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā vinodanā pahātabbā ye vinodanāya pahīnā honti.

ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยการบรรเทา ที่ละได้แล้วด้วยการบรรเทา เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ไม่อนุญาต ไม่รับไว้ ละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาโดยแยบคายแล้ว... ซึ่งพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... ซึ่งวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... ไม่อนุญาต ไม่รับไว้ ละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก ซึ่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วๆ ภิกษุทั้งหลาย อาสวะและความคับแค้นเร่าร้อนพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น เพราะไม่บรรเทาธรรมนั้น แต่เมื่อบรรเทาธรรมนั้น อาสวะและความคับแค้นเร่าร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อาสวะที่พึงละด้วยการบรรเทา ที่ละได้แล้วด้วยการบรรเทา

‘‘Katame ca, bhikkhave, āsavā bhāvanā pahātabbā ye bhāvanāya pahīnā honti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ, paṭisaṅkhā yoniso dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Yaṃ hissa, bhikkhave, abhāvayato [Pg.343] uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, bhāvayato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā bhāvanā pahātabbā ye bhāvanāya pahīnā honti.

ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยการเจริญ ที่ละได้แล้วด้วยการเจริญ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ภิกษุทั้งหลาย อาสวะและความคับแค้นเร่าร้อนพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น เพราะไม่เจริญธรรมนั้น แต่เมื่อเจริญธรรมนั้น อาสวะและความคับแค้นเร่าร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อาสวะที่พึงละด้วยการเจริญ ที่ละได้แล้วด้วยการเจริญ

‘‘Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Catutthaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก จบสูตรที่ ๔

5. Dārukammikasuttaṃ

๕. ทารุกัมมิกสูตร

59. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho dārukammiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho dārukammikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘api nu te, gahapati, kule dānaṃ dīyatī’’ti? ‘‘Dīyati me, bhante, kule dānaṃ. Tañca kho ye te bhikkhū āraññikā piṇḍapātikā paṃsukūlikā arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā, tathārūpesu me, bhante, bhikkhūsu dānaṃ dīyatī’’ti.

๕๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ อิฐอาวาส ในหมู่บ้านนาทิกะ ครั้งนั้นแล ทารุกัมมิกคหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามทารุกัมมิกคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้วดังนี้ว่า 'คหบดี ทานในตระกูลของท่านยังถวายอยู่หรือ' ทารุกัมมิกคหบดีกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทานในตระกูลของข้าพระองค์ยังถวายอยู่ และทานนั้น ข้าพระองค์ถวายในภิกษุทั้งหลายที่เป็นพระอรหันต์ หรือผู้บรรลุอรหัตตมรรค ผู้เป็นอารัญญิก ผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร เช่นนั้น พระเจ้าข้า'

‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ, gahapati, tayā gihinā kāmabhoginā puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantena, kāsikacandanaṃ paccanubhontena, mālāgandhavilepanaṃ dhārayantena, jātarūparajataṃ sādiyantena ime vā arahanto ime vā arahattamaggaṃ samāpannāti.

คหบดี การที่ท่านผู้เป็นคฤหัสถ์ บริโภคกาม อยู่ครองเรือนอันคับคั่งด้วยบุตร ใช้ไม้จันทน์แคว้นกาสี ทัดทรงมาลาของหอมและเครื่องลูบไล้ ยินดีในทองและเงิน จะรู้ได้ว่า 'ภิกษุเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ หรือภิกษุเหล่านี้เป็นผู้บรรลุอรหัตตมรรค' นั้น เป็นการรู้ได้ยาก

‘‘Āraññiko cepi, gahapati, bhikkhu hoti uddhato unnaḷo capalo mukharo vikiṇṇavāco muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Evaṃ so tenaṅgena gārayho. Āraññiko cepi, gahapati, bhikkhu hoti anuddhato anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo. Evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso.

คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้อยู่ป่า แต่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ถือตัว กลับกลอก ปากกล้า พูดพล่าม สติเลื่อนลอย ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าตำหนิ คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้อยู่ป่า แต่เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ถือตัว ไม่กลับกลอก ไม่ปากกล้า ไม่พูดพล่าม มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ มีสมาธิ มีจิตแน่วแน่ มีอินทรีย์สำรวมแล้ว ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ

‘‘Gāmantavihārī cepi, gahapati, bhikkhu hoti uddhato…pe… evaṃ so tenaṅgena gārayho. Gāmantavihārī cepi, gahapati, bhikkhu hoti anuddhato…pe… evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso.

คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้อยู่ใกล้บ้าน แต่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน...ฯลฯ... ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าตำหนิ คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้อยู่ใกล้บ้าน แต่เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน...ฯลฯ... ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ

‘‘Piṇḍapātiko [Pg.344] cepi, gahapati, bhikkhu hoti uddhato…pe… evaṃ so tenaṅgena gārayho. Piṇḍapātiko cepi, gahapati, bhikkhu hoti anuddhato…pe… evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso.

คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน...ฯลฯ... ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าตำหนิ คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน...ฯลฯ... ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ

‘‘Nemantaniko cepi, gahapati, bhikkhu hoti uddhato…pe… evaṃ so tenaṅgena gārayho. Nemantaniko cepi, gahapati, bhikkhu hoti anuddhato…pe… evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso.

คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้รับนิมนต์ แต่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน...ฯลฯ... ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าตำหนิ คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้รับนิมนต์ แต่เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน...ฯลฯ... ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ

‘‘Paṃsukūliko cepi, gahapati, bhikkhu hoti uddhato…pe… evaṃ so tenaṅgena gārayho. Paṃsukūliko cepi, gahapati, bhikkhu hoti anuddhato…pe… evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso.

คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร แต่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน...ฯลฯ... ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าตำหนิ คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร แต่เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน...ฯลฯ... ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ

‘‘Gahapaticīvaradharo cepi, gahapati, bhikkhu hoti uddhato unnaḷo capalo mukharo vikiṇṇavāco muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Evaṃ so tenaṅgena gārayho. Gahapaticīvaradharo cepi, gahapati, bhikkhu hoti anuddhato anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo. Evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso.

คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้ทรงคหบดีจีวร แต่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ถือตัว กลับกลอก ปากกล้า พูดพล่าม สติเลื่อนลอย ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าตำหนิ คหบดี แม้ภิกษุเป็นผู้ทรงคหบดีจีวร แต่เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ถือตัว ไม่กลับกลอก ไม่ปากกล้า ไม่พูดพล่าม มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ มีสมาธิ มีจิตแน่วแน่ มีอินทรีย์สำรวมแล้ว ด้วยองค์คุณนั้น เธอย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ

‘‘Iṅgha tvaṃ, gahapati, saṅghe dānaṃ dehi. Saṅghe te dānaṃ dadato cittaṃ pasīdissati. So tvaṃ pasannacitto kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissasī’’ti. ‘‘Esāhaṃ, bhante, ajjatagge saṅghe dānaṃ dassāmī’’ti. Pañcamaṃ.

คหบดี เอาเถิด ท่านจงถวายทานในสงฆ์เถิด เมื่อท่านถวายทานในสงฆ์ จิตจักเลื่อมใส ท่านผู้มีจิตเลื่อมใสแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ทารุกัมมิกคหบดีกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระองค์จักถวายทานในสงฆ์ จบสูตรที่ ๕

6. Hatthisāriputtasuttaṃ

๖. หัตถิสารีปุตตสูตร

60. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena kho pana samayena sambahulā therā bhikkhū pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā maṇḍalamāḷe sannisinnā sannipatitā abhidhammakathaṃ kathenti. Tatra sudaṃ āyasmā citto hatthisāriputto therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ cittaṃ hatthisāriputtaṃ etadavoca – ‘‘māyasmā citto hatthisāriputto therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ [Pg.345] kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātesi, yāva kathāpariyosānaṃ āyasmā citto āgametū’’ti. Evaṃ vutte āyasmato cittassa hatthisāriputtassa sahāyakā bhikkhū āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavocuṃ – ‘‘māyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ cittaṃ hatthisāriputtaṃ apasādesi, paṇḍito āyasmā citto hatthisāriputto. Pahoti cāyasmā citto hatthisāriputto therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathetu’’nti.

๖๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี สมัยนั้น ภิกษุเถระจำนวนมากกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมสนทนาอภิธรรมกถากันอยู่ที่มณฑลมาล ครั้งนั้น ท่านพระจิตตหัตถิสารีบุตรได้พูดสอดขึ้นในระหว่างๆ ขณะที่ภิกษุเถระทั้งหลายกำลังสนทนาอภิธรรมกถากันอยู่ ลำดับนั้น ท่านพระมหาโกฏฐิกะได้กล่าวกับท่านพระจิตตหัตถิสารีบุตรดังนี้ว่า “ท่านจิตตหัตถิสารีบุตร อย่าได้พูดสอดขึ้นในระหว่างๆ ขณะที่ภิกษุเถระทั้งหลายกำลังสนทนาอภิธรรมกถากันอยู่ ขอท่านจิตตจงรอจนกว่าจะจบคถาเถิด” เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุสหายของท่านพระจิตตหัตถิสารีบุตรได้กล่าวกับท่านพระมหาโกฏฐิกะดังนี้ว่า “ท่านมหาโกฏฐิกะ อย่าได้ห้ามปรามท่านจิตตหัตถิสารีบุตรเลย ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรเป็นบัณฑิต ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรสามารถสนทนาอภิธรรมกถากับภิกษุเถระทั้งหลายได้”

‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ, āvuso, parassa cetopariyāyaṃ ajānantehi. Idhāvuso, ekacco puggalo tāvadeva soratasorato hoti, nivātanivāto hoti, upasantupasanto hoti, yāva satthāraṃ upanissāya viharati aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ. Yato ca kho so vapakassateva satthārā, vapakassati garuṭṭhāniyehi sabrahmacārīhi, so saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi. Tassa saṃsaṭṭhassa vissatthassa pākatassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati.

“ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อนั้นเป็นสิ่งที่ผู้ไม่รู้เจโตปริยญาณของผู้อื่น รู้ได้ยาก ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้สงบเสงี่ยมยิ่งนัก อ่อนน้อมยิ่งนัก สงบระงับยิ่งนัก เพียงชั่วเวลาที่ยังอาศัยพระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูอยู่ แต่เมื่อใด เขาหลีกออกจากพระศาสดา หลีกออกจากเพื่อนพรหมจารีผู้ตั้งอยู่ในฐานะครู เขาก็คลุกคลีอยู่กับภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์ และสาวกของพวกเดียรถีย์ เมื่อเขาคลุกคลี ปล่อยตัว เปิดเผย ประกอบการพูดคุยอยู่ ราคะย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เขาผู้มีจิตถูกราคะครอบงำแล้ว ย่อมบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ”

‘‘Seyyathāpi, āvuso, goṇo kiṭṭhādo dāmena vā baddho vaje vā oruddho. Yo nu kho, āvuso, evaṃ vadeyya – ‘na dānāyaṃ goṇo kiṭṭhādo punadeva kiṭṭhaṃ otarissatī’ti, sammā nu kho so, āvuso, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’. ‘‘Ṭhānañhetaṃ, āvuso, vijjati, yaṃ so goṇo kiṭṭhādo dāmaṃ vā chetvā vajaṃ vā bhinditvā, atha punadeva kiṭṭhaṃ otareyyāti. Evamevaṃ kho, āvuso, idhekacco puggalo tāvadeva soratasorato hoti, nivātanivāto hoti, upasantupasanto hoti yāva satthāraṃ upanissāya viharati aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ. Yato ca kho so vapakassateva satthārā, vapakassati garuṭṭhāniyehi sabrahmacārīhi, so saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi. Tassa saṃsaṭṭhassa vissatthassa pākatassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṃ anuddhaṃseti[Pg.346]. So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati.

“ผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนโคที่ชอบกินข้าวกล้า ถูกเขาผูกไว้ด้วยเชือกหรือขังไว้ในคอก ผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ โคที่ชอบกินข้าวกล้าตัวนี้จักไม่ล่วงล้ำเข้าไปในนาข้าวกล้าอีก’ ผู้นั้นชื่อว่ากล่าวถูกหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” “ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นไปได้ คือ โคที่ชอบกินข้าวกล้าตัวนั้นพึงตัดเชือกหรือพังคอก แล้วล่วงล้ำเข้าไปในนาข้าวกล้าอีก ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้สงบเสงี่ยมยิ่งนัก อ่อนน้อมยิ่งนัก สงบระงับยิ่งนัก เพียงชั่วเวลาที่ยังอาศัยพระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูอยู่ แต่เมื่อใด เขาหลีกออกจากพระศาสดา หลีกออกจากเพื่อนพรหมจารีผู้ตั้งอยู่ในฐานะครู เขาก็คลุกคลีอยู่กับภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์ และสาวกของพวกเดียรถีย์ เมื่อเขาคลุกคลี ปล่อยตัว เปิดเผย ประกอบการพูดคุยอยู่ ราคะย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เขาผู้มีจิตถูกราคะครอบงำแล้ว ย่อมบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ”

‘‘Idha panāvuso, ekacco puggalo vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi paṭhamassa jhānassā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi…pe… sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Seyyathāpi, āvuso, cātumahāpathe thullaphusitako devo vassanto rajaṃ antaradhāpeyya, cikkhallaṃ pātukareyya. Yo nu kho, āvuso, evaṃ vadeyya – ‘na dāni amusmiṃ cātumahāpathe punadeva rajo pātubhavissatī’ti, sammā nu kho so, āvuso, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’. ‘‘Ṭhānañhetaṃ, āvuso, vijjati, yaṃ amusmiṃ cātumahāpathe manussā vā atikkameyyuṃ, gopasū vā atikkameyyuṃ, vātātapo vā snehagataṃ pariyādiyeyya, atha punadeva rajo pātubhaveyyāti. Evamevaṃ kho, āvuso, idhekacco puggalo vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi paṭhamassa jhānassā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi…pe… sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati.

“อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ สงัดจากกาม...ฯลฯ... บรรลุปฐมฌานอยู่ เขาสำคัญตนว่า ‘เราเป็นผู้ได้ปฐมฌาน’ จึงคลุกคลีอยู่กับภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ... บอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ ผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนฝนเม็ดใหญ่ตกลงที่ทางใหญ่สี่แพร่ง พึงทำให้ฝุ่นละอองหายไป พึงทำให้มีแต่โคลนตมปรากฏ ผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ ที่ทางใหญ่สี่แพร่งโน้น ฝุ่นละอองจักไม่ปรากฏขึ้นอีก’ ผู้นั้นชื่อว่ากล่าวถูกหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” “ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นไปได้ คือ ที่ทางใหญ่สี่แพร่งโน้น พวกมนุษย์หรือพวกโคและปศุสัตว์พึงเดินผ่านไปมา หรือลมและแดดพึงทำให้ความชื้นหมดไป แล้วฝุ่นละอองพึงปรากฏขึ้นอีก ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ สงัดจากกาม...ฯลฯ... บรรลุปฐมฌานอยู่ เขาสำคัญตนว่า ‘เราเป็นผู้ได้ปฐมฌาน’ จึงคลุกคลีอยู่กับภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ... บอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ”

‘‘Idha panāvuso, ekacco puggalo vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi dutiyassa jhānassā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi…pe… sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Seyyathāpi, āvuso, gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ taḷākaṃ. Tattha thullaphusitako devo vuṭṭho sippisambukampi sakkharakaṭhalampi antaradhāpeyya. Yo nu kho, āvuso, evaṃ vadeyya – ‘na dāni amusmiṃ taḷāke punadeva sippisambukā vā sakkharakaṭhalā vā pātubhavissantī’ti, sammā nu kho so, āvuso, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’. ‘‘Ṭhānañhetaṃ, āvuso, vijjati, yaṃ amusmiṃ taḷāke manussā vā piveyyuṃ, gopasū vā piveyyuṃ, vātātapo vā snehagataṃ pariyādiyeyya, atha punadeva sippisambukāpi sakkharakaṭhalāpi pātubhaveyyunti. Evamevaṃ kho, āvuso, idhekacco puggalo vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi dutiyassa jhānassā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi…pe… sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ...ฯลฯ... บรรลุทุติยฌานอยู่ เธอนั้นคิดว่า ‘เราเป็นผู้ได้ทุติยฌาน’ จึงคลุกคลีอยู่กับภิกษุทั้งหลาย ...ฯลฯ... บอกคืนสิกขา ลาสิกขาไป ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีสระใหญ่ อยู่ไม่ไกลจากบ้านหรือนิคม ในสระนั้น ฝนเม็ดใหญ่ตกลงมา พึงทำให้หอยกาบและหอยโข่ง ทั้งกรวดและกระเบื้องหายไปได้ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ ในสระโน้น หอยกาบและหอยโข่ง หรือกรวดและกระเบื้อง จักไม่ปรากฏขึ้นอีก’ ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ใช่อย่างนั้น ท่านอาวุโส” “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ พวกมนุษย์พึงดื่มน้ำในสระโน้น หรือฝูงโคและปศุสัตว์พึงดื่ม หรือลมและแดดพึงทำให้ความชุ่มชื้นหมดสิ้นไป แล้วหอยกาบและหอยโข่ง ทั้งกรวดและกระเบื้อง ก็พึงปรากฏขึ้นอีกได้ ฉันใดก็ฉันนั้นแล อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ...ฯลฯ... บรรลุทุติยฌานอยู่ เธอนั้นคิดว่า ‘เราเป็นผู้ได้ทุติยฌาน’ จึงคลุกคลีอยู่กับภิกษุทั้งหลาย ...ฯลฯ... บอกคืนสิกขา ลาสิกขาไป

‘‘Idha [Pg.347] panāvuso, ekacco puggalo pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi tatiyassa jhānassā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi…pe… sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Seyyathāpi, āvuso, purisaṃ paṇītabhojanaṃ bhuttāviṃ ābhidosikaṃ bhojanaṃ nacchādeyya. Yo nu kho, āvuso, evaṃ vadeyya – ‘na dāni amuṃ purisaṃ punadeva bhojanaṃ chādessatī’ti, sammā nu kho so, āvuso, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’. ‘‘Ṭhānañhetaṃ, āvuso, vijjati, amuṃ purisaṃ paṇītabhojanaṃ bhuttāviṃ yāvassa sā ojā kāye ṭhassati tāva na aññaṃ bhojanaṃ chādessati. Yato ca khvassa sā ojā antaradhāyissati, atha punadeva taṃ bhojanaṃ chādeyyāti. Evamevaṃ kho, āvuso, idhekacco puggalo pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi tatiyassa jhānassā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi…pe… sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะปีติจางคลายไป ...ฯลฯ... บรรลุตติยฌานอยู่ เธอนั้นคิดว่า ‘เราเป็นผู้ได้ตติยฌาน’ จึงคลุกคลีอยู่กับภิกษุทั้งหลาย ...ฯลฯ... บอกคืนสิกขา ลาสิกขาไป ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนโภชนะที่ค้างคืน ไม่พึงเป็นที่พอใจของบุรุษผู้บริโภคโภชนะอันประณีตแล้ว ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ โภชนะจักไม่เป็นที่พอใจของบุรุษโน้นอีก’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ใช่อย่างนั้น ท่านอาวุโส” “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ โอชะของโภชนะอันประณีตที่บุรุษโน้นบริโภคแล้ว ยังตั้งอยู่ในกายตราบใด โภชนะอื่นก็จักไม่เป็นที่พอใจของเขาตราบนั้น แต่เมื่อใด โอชะนั้นของเขาจะหายไป เมื่อนั้น โภชนะนั้นก็พึงเป็นที่พอใจของเขาอีกได้ ฉันใดก็ฉันนั้นแล อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะปีติจางคลายไป ...ฯลฯ... บรรลุตติยฌานอยู่ เธอนั้นคิดว่า ‘เราเป็นผู้ได้ตติยฌาน’ จึงคลุกคลีอยู่กับภิกษุทั้งหลาย ...ฯลฯ... บอกคืนสิกขา ลาสิกขาไป

‘‘Idha, panāvuso, ekacco puggalo sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi catutthassa jhānassā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi…pe… sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Seyyathāpi, āvuso, pabbatasaṅkhepe udakarahado nivāto vigataūmiko. Yo nu kho, āvuso, evaṃ vadeyya – ‘na dāni amusmiṃ udakarahade punadeva ūmi pātubhavissatī’ti, sammā nu kho so, āvuso, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’. ‘‘Ṭhānañhetaṃ, āvuso, vijjati, yā puratthimāya disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi. Sā tasmiṃ udakarahade ūmiṃ janeyya. Yā pacchimāya disāya āgaccheyya…pe… yā uttarāya disāya āgaccheyya… yā dakkhiṇāya disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi. Sā tasmiṃ udakarahade ūmiṃ janeyyāti. Evamevaṃ kho, āvuso, idhekacco puggalo sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi catutthassa jhānassā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi…pe… sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะละสุขและทุกข์ได้ ...ฯลฯ... บรรลุจตุตถฌานอยู่ เธอนั้นคิดว่า ‘เราเป็นผู้ได้จตุตถฌาน’ จึงคลุกคลีอยู่กับภิกษุทั้งหลาย ...ฯลฯ... บอกคืนสิกขา ลาสิกขาไป ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงน้ำในซอกเขา ไม่มีลม ไม่มีคลื่น ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ คลื่นจักไม่เกิดขึ้นในห้วงน้ำโน้นอีก’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ใช่อย่างนั้น ท่านอาวุโส” “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ พายุฝนอันแรงกล้าพึงมาจากทิศตะวันออก พายุฝนนั้นพึงทำให้เกิดคลื่นในห้วงน้ำนั้นได้ พายุฝนอันแรงกล้าพึงมาจากทิศตะวันตก ...ฯลฯ... พึงมาจากทิศเหนือ ... พึงมาจากทิศใต้ พายุฝนนั้นพึงทำให้เกิดคลื่นในห้วงน้ำนั้นได้ ฉันใดก็ฉันนั้นแล อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะละสุขและทุกข์ได้ ...ฯลฯ... บรรลุจตุตถฌานอยู่ เธอนั้นคิดว่า ‘เราเป็นผู้ได้จตุตถฌาน’ จึงคลุกคลีอยู่กับภิกษุทั้งหลาย ...ฯลฯ... บอกคืนสิกขา ลาสิกขาไป

‘‘Idha, panāvuso, ekacco puggalo sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi animittassa cetosamādhissā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi[Pg.348]. Tassa saṃsaṭṭhassa vissatthassa pākatassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Seyyathāpi, āvuso, rājā vā rājamahāmatto vā caturaṅginiyā senāya addhānamaggappaṭipanno aññatarasmiṃ vanasaṇḍe ekarattiṃ vāsaṃ upagaccheyya. Tatra hatthisaddena assasaddena rathasaddena pattisaddena bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddena cīrikasaddo antaradhāyeyya. Yo nu kho, āvuso, evaṃ vadeyya – ‘na dāni amusmiṃ vanasaṇḍe punadeva cīrikasaddo pātubhavissatī’ti, sammā nu kho so, āvuso, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’. ‘‘Ṭhānañhetaṃ, āvuso, vijjati, yaṃ so rājā vā rājamahāmatto vā tamhā vanasaṇḍā pakkameyya, atha punadeva cīrikasaddo pātubhaveyyāti. Evamevaṃ kho, āvuso, idhekacco puggalo sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati. So ‘lābhimhi animittassa cetosamādhissā’ti saṃsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi. Tassa saṃsaṭṭhassa vissatthassa pākatassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง จึงเข้าอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ เขามีความสำคัญว่า ‘เราเป็นผู้ได้อนิมิตตเจโตสมาธิ’ คลุกคลีอยู่กับภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์ และสาวกของพวกเดียรถีย์ เมื่อเขาคลุกคลีคุ้นเคย เปิดเผย ประกอบเนืองๆ ซึ่งการพูดคุยอยู่ ราคะย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เขาผู้มีจิตถูกราคะครอบงำแล้ว ย่อมบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระราชาหรือมหาอำมาตย์ของพระราชา เสด็จเดินทางไกลพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า พึงเสด็จเข้าไปประทับแรมราตรีหนึ่งในป่าชัฏแห่งใดแห่งหนึ่ง ในป่าชัฏนั้น เสียงจิ้งหรีดพึงหายไปเพราะเสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงพลเดินเท้า เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงสังข์ และเสียงบัณเฑาะว์ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ เสียงจิ้งหรีดในป่าชัฏโน้นจักไม่ปรากฏอีก’ ผู้นั้นเมื่อกล่าวอยู่ จะชื่อว่ากล่าวโดยชอบหรือไม่” “ไม่ใช่อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ พระราชาหรือมหาอำมาตย์ของพระราชานั้น พึงเสด็จออกจากป่าชัฏนั้น แล้วเสียงจิ้งหรีดพึงปรากฏขึ้นอีก ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง จึงเข้าอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ เขามีความสำคัญว่า ‘เราเป็นผู้ได้อนิมิตตเจโตสมาธิ’ คลุกคลีอยู่กับภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์ และสาวกของพวกเดียรถีย์ เมื่อเขาคลุกคลีคุ้นเคย เปิดเผย ประกอบเนืองๆ ซึ่งการพูดคุยอยู่ ราคะย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เขาผู้มีจิตถูกราคะครอบงำแล้ว ย่อมบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ”

Atha kho āyasmā citto hatthisāriputto aparena samayena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Atha kho cittassa hatthisāriputtassa sahāyakā bhikkhū yenāyasmā mahākoṭṭhiko tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ nu kho āyasmatā mahākoṭṭhikena citto hatthisāriputto cetasā ceto paricca vidito – ‘imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ citto hatthisāriputto lābhī, atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatī’ti; udāhu devatā etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘citto, bhante, hatthisāriputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ lābhī, atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatī’’’ti? ‘‘Cetasā ceto paricca vidito me, āvuso – ‘citto hatthisāriputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ lābhī, atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatī’ti. Devatāpi me etamatthaṃ [Pg.349] ārocesuṃ – ‘citto, bhante, hatthisāriputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ lābhī, atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatī’’ti.

ครั้งนั้นแล โดยสมัยอื่น ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรได้บอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ ครั้งนั้น ภิกษุสหายของท่านจิตตหัตถิสารีบุตรพากันเข้าไปหาท่านพระมหาโกฏฐิกะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ท่านพระมหาโกฏฐิกะกำหนดรู้จิตของท่านจิตตหัตถิสารีบุตรด้วยจิตของตนแล้ว ทราบว่า ‘ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ๆ แต่ถึงอย่างนั้น ก็จักบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ’ หรือว่าเทวดาได้บอกเนื้อความนี้แก่ท่านว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ๆ แต่ถึงอย่างนั้น ก็จักบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ’ ดังนี้” ท่านพระมหาโกฏฐิกะตอบว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผมกำหนดรู้จิตของท่านจิตตหัตถิสารีบุตรด้วยจิตของตนแล้ว ทราบว่า ‘ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ๆ แต่ถึงอย่างนั้น ก็จักบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ’ แม้เทวดาก็บอกเนื้อความนี้แก่ผมว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ๆ แต่ถึงอย่างนั้น ก็จักบอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ’ ดังนี้”

Atha kho cittassa hatthisāriputtassa sahāyakā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘citto, bhante, hatthisāriputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ lābhī, atha ca pana sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, citto ciraṃ sarissati nekkhammassā’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุสหายของท่านจิตตหัตถิสารีบุตรพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ๆ แต่ถึงอย่างนั้น ก็ได้บอกคืนสิกขา เวียนมาสู่เพศต่ำ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย จิตตะจักระลึกถึงเนกขัมมะได้ไม่นานนัก”

Atha kho citto hatthisāriputto nacirasseva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Atha kho āyasmā citto hatthisāriputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā citto hatthisāriputto arahataṃ ahosīti. Chaṭṭhaṃ.

ครั้งนั้นแล ท่านจิตตหัตถิสารีบุตร ไม่นานนักก็ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตอีก ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรหลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ และท่านจิตตหัตถิสารีบุตรก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย

7. Majjhesuttaṃ

๗. มัชเฌสูตร

61. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena kho pana samayena sambahulānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘vuttamidaṃ, āvuso, bhagavatā pārāyane metteyyapañhe –

๖๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตพระนครพาราณสี สมัยนั้นแล ภิกษุเถระจำนวนมาก กลับจากบิณฑบาตภายหลังภัต นั่งประชุมพร้อมกันอยู่ในมณฑลมาลย์ ได้เกิดสนทนากันขึ้นในระหว่างดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ในปารายนวรรค ในเมตเตยยปัญหาว่า

‘‘Yo ubhonte viditvāna, majjhe mantā na lippati ;

Taṃ brūmi mahāpurisoti, sodha sibbini maccagā’’ti.

“ผู้ใดรู้ส่วนสุดทั้งสองแล้ว เป็นผู้มีปัญญา ไม่ติดอยู่ในส่วนท่ามกลาง เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ผู้นั้นในโลกนี้ก้าวล่วงตัณหาเครื่องร้อยรัดได้แล้ว”

‘‘Katamo nu kho, āvuso, eko anto, katamo dutiyo anto, kiṃ majjhe, kā sibbinī’’ti? Evaṃ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū [Pg.350] etadavoca – ‘‘phasso kho, āvuso, eko anto, phassasamudayo dutiyo anto, phassanirodho majjhe, taṇhā sibbinī; taṇhā hi naṃ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Ettāvatā kho, āvuso, bhikkhu abhiññeyyaṃ abhijānāti, pariññeyyaṃ parijānāti, abhiññeyyaṃ abhijānanto pariññeyyaṃ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotī’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ ส่วนสุดข้างหนึ่งเป็นไฉน ส่วนสุดข้างที่ ๒ เป็นไฉน ท่ามกลางคืออะไร ผู้เย็บคือใคร” เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้กับภิกษุเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุ ผัสสะเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง ผัสสสมุทัยเป็นส่วนสุดข้างที่ ๒ ผัสสนิโรธเป็นท่ามกลาง ตัณหาเป็นผู้เย็บ เพราะว่าตัณหาย่อมเย็บผัสสะและผัสสสมุทัยนั้นเพื่อความบังเกิดแห่งภพนั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ ภิกษุย่อมรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมทีเดียว”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca – ‘‘atītaṃ kho, āvuso, eko anto, anāgataṃ dutiyo anto, paccuppannaṃ majjhe, taṇhā sibbinī; taṇhā hi naṃ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Ettāvatā kho, āvuso, bhikkhu abhiññeyyaṃ abhijānāti, pariññeyyaṃ parijānāti, abhiññeyyaṃ abhijānanto, pariññeyyaṃ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotī’’ti.

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้กับภิกษุเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุ อดีตเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง อนาคตเป็นส่วนสุดข้างที่ ๒ ปัจจุบันเป็นท่ามกลาง ตัณหาเป็นผู้เย็บ เพราะว่าตัณหาย่อมเย็บอดีต อนาคต และปัจจุบันนั้นเพื่อความบังเกิดแห่งภพนั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ ภิกษุย่อมรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมทีเดียว”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca – ‘‘sukhā, āvuso, vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto, adukkhamasukhā vedanā majjhe, taṇhā sibbinī; taṇhā hi naṃ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Ettāvatā kho, āvuso, bhikkhu abhiññeyyaṃ abhijānāti, pariññeyyaṃ parijānāti, abhiññeyyaṃ abhijānanto, pariññeyyaṃ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotī’’ti.

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้กับภิกษุเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุ สุขเวทนาเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง ทุกขเวทนาเป็นส่วนสุดข้างที่ ๒ อทุกขมสุขเวทนาเป็นท่ามกลาง ตัณหาเป็นผู้เย็บ เพราะว่าตัณหาย่อมเย็บเวทนาเหล่านั้นเพื่อความบังเกิดแห่งภพนั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ ภิกษุย่อมรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมทีเดียว”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca – ‘‘nāmaṃ kho, āvuso, eko anto, rūpaṃ dutiyo anto, viññāṇaṃ majjhe, taṇhā sibbinī; taṇhā hi naṃ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Ettāvatā kho, āvuso, bhikkhu abhiññeyyaṃ abhijānāti, pariññeyyaṃ parijānāti, abhiññeyyaṃ abhijānanto pariññeyyaṃ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotī’’ti.

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้กับภิกษุเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุ นามเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง รูปเป็นส่วนสุดข้างที่ ๒ วิญญาณเป็นท่ามกลาง ตัณหาเป็นผู้เย็บ เพราะว่าตัณหาย่อมเย็บนามรูปและวิญญาณนั้นเพื่อความบังเกิดแห่งภพนั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ ภิกษุย่อมรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมทีเดียว”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca – ‘‘cha kho, āvuso, ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, viññāṇaṃ majjhe, taṇhā sibbinī; taṇhā hi naṃ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Ettāvatā kho āvuso[Pg.351], bhikkhu abhiññeyyaṃ abhijānāti, pariññeyyaṃ parijānāti, abhiññeyyaṃ abhijānanto pariññeyyaṃ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotī’’ti.

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้กับภิกษุเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุ อายตนะภายใน ๖ เป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง อายตนะภายนอก ๖ เป็นส่วนสุดข้างที่ ๒ วิญญาณเป็นท่ามกลาง ตัณหาเป็นผู้เย็บ เพราะว่าตัณหาย่อมเย็บอายตนะเหล่านั้นเพื่อความบังเกิดแห่งภพนั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ ภิกษุย่อมรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมทีเดียว”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca – ‘‘sakkāyo kho, āvuso, eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto, sakkāyanirodho majjhe, taṇhā sibbinī; taṇhā hi naṃ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Ettāvatā kho, āvuso, bhikkhu abhiññeyyaṃ abhijānāti, pariññeyyaṃ parijānāti, abhiññeyyaṃ abhijānanto pariññeyyaṃ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotī’’ti.

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้กับภิกษุเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุ สักกายะเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง สักกายสมุทัยเป็นส่วนสุดข้างที่ ๒ สักกายนิโรธเป็นท่ามกลาง ตัณหาเป็นผู้เย็บ เพราะว่าตัณหาย่อมเย็บสักกายะและสักกายสมุทัยนั้นเพื่อความบังเกิดแห่งภพนั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ ภิกษุย่อมรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมทีเดียว”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso, amhehi sabbeheva yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Āyāmāvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocessāma. Yathā no bhagavā byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho therā bhikkhū tassa bhikkhuno paccassosuṃ. Atha kho therā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho therā bhikkhū yāvatako ahosi sabbeheva saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesuṃ. ‘‘Kassa nu kho, bhante, subhāsita’’nti? ‘‘Sabbesaṃ vo, bhikkhave, subhāsitaṃ pariyāyena, api ca yaṃ mayā sandhāya bhāsitaṃ pārāyane metteyyapañhe –

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กล่าวคำนี้กับภิกษุเถระทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุ พวกเราทั้งหมดได้พยากรณ์ตามปฏิภาณของตนๆ แล้ว เอาเถิด ท่านผู้มีอายุ พวกเราจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับเถิด ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว จักกราบทูลเนื้อความนี้แด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคจักทรงพยากรณ์แก่พวกเราอย่างใด พวกเราจักทรงจำคำพยากรณ์นั้นไว้อย่างนั้น” ภิกษุเถระทั้งหลายรับคำของภิกษุรูปนั้นว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ครั้งนั้น ภิกษุเถระทั้งหลายได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเถระทั้งหลายผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลเรื่องที่สนทนากันทั้งหมดกับภิกษุทั้งปวงแด่พระผู้มีพระภาค แล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำของใครหนอแล เป็นสุภาษิต” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำของพวกเธอทั้งหมดเป็นสุภาษิตโดยปริยาย แต่ว่าข้อความที่เราหมายถึงได้กล่าวไว้ในเมตเตยยปัญหาในปารายนวรรคว่า

‘‘Yo ubhonte viditvāna, majjhe mantā na lippati;

Taṃ brūmi mahāpurisoti, sodha sibbinimaccagā’’ti.

‘ผู้ใดรู้ส่วนสุดทั้งสองแล้ว เป็นผู้มีปัญญา ไม่ติดอยู่ในท่ามกลาง เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ผู้นั้นในโลกนี้ก้าวล่วงตัณหาเครื่องเย็บได้แล้ว’ ดังนี้

‘‘Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho therā bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘phasso kho, bhikkhave, eko anto, phassasamudayo dutiyo anto, phassanirodho majjhe, taṇhā sibbinī; taṇhā hi naṃ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Ettāvatā kho, bhikkhave, bhikkhu abhiññeyyaṃ abhijānāti, pariññeyyaṃ parijānāti, abhiññeyyaṃ abhijānanto [Pg.352] pariññeyyaṃ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotī’’ti. Sattamaṃ.

“พวกเธอจงฟังข้อความนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเถระเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสะเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง ผัสสสมุทัยเป็นส่วนสุดข้างที่ ๒ ผัสสนิโรธเป็นท่ามกลาง ตัณหาเป็นผู้เย็บ เพราะว่าตัณหาย่อมเย็บผัสสะและผัสสสมุทัยนั้นเพื่อความบังเกิดแห่งภพนั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้สิ่งที่ควรกำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในทิฏฐธรรมทีเดียว” จบสูตรที่ ๗

8. Purisindriyañāṇasuttaṃ

๘. ปุริสินทริยญาณสูตร

62. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena daṇḍakappakaṃ nāma kosalānaṃ nigamo tadavasari. Atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Te ca bhikkhū daṇḍakappakaṃ pavisiṃsu āvasathaṃ pariyesituṃ.

๖๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงนิคมของชาวโกศลชื่อทัณฑกัปปกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จแวะออกจากทาง ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ส่วนภิกษุทั้งหลายได้เข้าไปยังทัณฑกัปปกนิคมเพื่อแสวงหาที่พัก

Atha kho āyasmā ānando sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena aciravatī nadī tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Aciravatiyā nadiyā gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsi gattāni pubbāpayamāno. Atha kho aññataro bhikkhu yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso ānanda, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nu kho devadatto bhagavatā byākato – ‘āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho’ti, udāhu kenacideva pariyāyenā’ti? ‘‘Evaṃ kho panetaṃ, āvuso, bhagavatā byākata’’nti.

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์พร้อมด้วยภิกษุหลายรูปเข้าไปยังแม่น้ำอจิรวดีเพื่อสรงสนานพระวรกาย ท่านสรงสนานพระวรกายในแม่น้ำอจิรวดีแล้ว ขึ้นมาครองจีวรผืนเดียว ยืนผึ่งกายให้แห้งอยู่ ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์พระเทวทัตโดยทรงกำหนดด้วยพระทัยโดยประการทั้งปวงว่า ‘พระเทวทัตเป็นผู้เกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้’ หรือว่าทรงพยากรณ์โดยปริยายอย่างใดอย่างหนึ่งหนอ” (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) “ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์เรื่องนั้นไว้อย่างนั้น”

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena aciravatī nadī tenupasaṅkamiṃ gattāni parisiñcituṃ. Aciravatiyā nadiyā gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsiṃ gattāni pubbāpayamāno. Atha kho, bhante, aññataro bhikkhu yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ etadavoca – ‘kiṃ nu kho, āvuso, ānanda sabbaṃ cetaso samannāharitvā nu kho devadatto bhagavatā byākato – āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekicchoti, udāhu kenacideva pariyāyenā’ti? Evaṃ vutte ahaṃ, bhante, taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ – ‘evaṃ kho panetaṃ, āvuso, bhagavatā byākata’’’nti.

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ ข้าพระองค์พร้อมด้วยภิกษุหลายรูปเข้าไปยังแม่น้ำอจิรวดีเพื่อสรงสนานกาย ข้าพระองค์สรงสนานกายในแม่น้ำอจิรวดีแล้ว ขึ้นมาครองจีวรผืนเดียว ยืนผึ่งกายให้แห้งอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับข้าพระองค์ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์พระเทวทัตโดยทรงกำหนดด้วยพระทัยโดยประการทั้งปวงว่า ‘พระเทวทัตเป็นผู้เกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้’ หรือว่าทรงพยากรณ์โดยปริยายอย่างใดอย่างหนึ่งหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกับภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์เรื่องนั้นไว้อย่างนั้น’”

‘‘So [Pg.353] vā kho, ānanda, bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito, thero vā pana bālo abyatto. Kathañhi nāma yaṃ mayā ekaṃsena byākataṃ tattha dvejjhaṃ āpajjissati! Nāhaṃ, ānanda, aññaṃ ekapuggalampi samanupassāmi, yo evaṃ mayā sabbaṃ cetaso samannāharitvā byākato, yathayidaṃ devadatto. Yāvakīvañcāhaṃ, ānanda, devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṃ addasaṃ; neva tāvāhaṃ devadattaṃ byākāsiṃ – ‘āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho’ti. Yato ca kho ahaṃ, ānanda, devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṃ na addasaṃ; athāhaṃ devadattaṃ byākāsiṃ – ‘āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho’ti.

อานนท์ ภิกษุนั้นคงเป็นภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน หรือหากเป็นเถระ ก็คงเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด ทำไมหนอ เธอจึงเกิดความสงสัยสองแง่สองง่ามในเรื่องที่เราพยากรณ์ไว้โดยส่วนเดียวเล่า อานนท์ เราไม่เห็นบุคคลอื่นแม้คนเดียวที่เราพยากรณ์โดยกำหนดด้วยใจโดยประการทั้งปวงอย่างนี้ เหมือนที่เราพยากรณ์เทวทัต อานนท์ ตลอดเวลาที่เรายังเห็นกุศลธรรมแม้ประมาณเท่าปลายเส้นผมในเทวทัตอยู่ ตลอดเวลานั้น เรายังไม่พยากรณ์เทวทัตว่า ‘เทวทัตเป็นผู้เกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้’ แต่อานนท์ เมื่อใดที่เราไม่เห็นกุศลธรรมแม้ประมาณเท่าปลายเส้นผมในเทวทัต เมื่อนั้น เราจึงพยากรณ์เทวทัตว่า ‘เทวทัตเป็นผู้เกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้’

‘‘Seyyathāpi, ānanda, gūthakūpo sādhikaporiso pūro gūthassa samatittiko. Tatra puriso sasīsako nimuggo assa. Tassa kocideva puriso uppajjeyya atthakāmo hitakāmo yogakkhemakāmo tamhā gūthakūpā uddharitukāmo. So taṃ gūthakūpaṃ samantānuparigacchanto neva passeyya tassa purisassa vālaggakoṭinittudanamattampi gūthena amakkhitaṃ, yattha taṃ gahetvā uddhareyya. Evamevaṃ kho ahaṃ, ānanda, yato devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṃ na addasaṃ; athāhaṃ devadattaṃ byākāsiṃ – ‘āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho’ti. Sace tumhe, ānanda, suṇeyyātha tathāgatassa purisindriyañāṇāni vibhajissāmī’’ti ?

อานนท์ เปรียบเหมือนหลุมคูถลึกกว่าชั่วบุรุษ เต็มเปี่ยมด้วยคูถเสมอขอบ บุรุษคนหนึ่งตกลงไปในหลุมนั้น จมมิดทั้งศีรษะ บุรุษอีกคนหนึ่งผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูล หวังความเกษมจากโยคะ ปรารถนาจะฉุดบุรุษนั้นขึ้นจากหลุมคูถ พึงเกิดขึ้น บุรุษนั้นเดินวนรอบหลุมคูถนั้น ก็ไม่เห็นส่วนใดส่วนหนึ่งของบุรุษนั้นแม้ประมาณเท่าปลายเส้นผมที่ไม่เปื้อนคูถ ซึ่งพอจะจับฉุดขึ้นมาได้ อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเราไม่เห็นกุศลธรรมแม้ประมาณเท่าปลายเส้นผมในเทวทัต เราจึงพยากรณ์เทวทัตว่า ‘เทวทัตเป็นผู้เกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้’ อานนท์ ถ้าเธอทั้งหลายพึงฟัง เราจะจำแนกญาณเครื่องกำหนดอินทรีย์ของบุคคลของตถาคต

‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo yaṃ bhagavā purisindriyañāṇāni vibhajeyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tenahānanda, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เวลานี้เป็นกาลอันควร ข้าแต่พระสุคต เวลานี้เป็นกาลอันควร ที่พระผู้มีพระภาคจะทรงจำแนกญาณเครื่องกำหนดอินทรีย์ของบุคคล ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Idhāhaṃ, ānanda, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā, akusalā dhammā sammukhībhūtā[Pg.354]. Atthi ca khvassa kusalamūlaṃ asamucchinnaṃ, tamhā tassa kusalā kusalaṃ pātubhavissati. Evamayaṃ puggalo āyatiṃ aparihānadhammo bhavissatī’ti. Seyyathāpi, ānanda, bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni sukhette suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni. Jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, imāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho ahaṃ, ānanda, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā, akusalā dhammā sammukhībhūtā. Atthi ca khvassa kusalamūlaṃ asamucchinnaṃ, tamhā tassa kusalā kusalaṃ pātubhavissati. Evamayaṃ puggalo āyatiṃ aparihānadhammo bhavissatī’ti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti.

“ดูก่อนอานนท์ เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้แล มีอยู่ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘กุศลธรรมของบุคคลผู้นี้แล อันตรธานไปแล้ว อกุศลธรรมปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า แต่กุศลมูลของเขายังไม่ขาด กุศลจักปรากฏขึ้นแก่เขาเพราะกุศลมูลนั้น ด้วยเหตุนี้ บุคคลนี้จักเป็นผู้ไม่เสื่อมในกาลต่อไป’ เปรียบเหมือนพืชพันธุ์ทั้งหลายที่ไม่แตก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ยังมีแก่น เก็บไว้ดีแล้ว บุคคลหว่านลงในนาดี ในพื้นที่ที่เตรียมไว้ดีแล้ว ดูก่อนอานนท์ เธอจะพึงรู้หรือไม่ว่า ‘พืชพันธุ์เหล่านี้จักถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์’” “เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้แล มีอยู่ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘กุศลธรรมของบุคคลผู้นี้แล อันตรธานไปแล้ว อกุศลธรรมปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า แต่กุศลมูลของเขายังไม่ขาด กุศลจักปรากฏขึ้นแก่เขาเพราะกุศลมูลนั้น ด้วยเหตุนี้ บุคคลนี้จักเป็นผู้ไม่เสื่อมในกาลต่อไป’ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งบุรุษบุคคล ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งปุริสินทริยญาณ ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งความเกิดขึ้นแห่งธรรมในอนาคต ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ

‘‘Idha panāhaṃ, ānanda, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā, kusalā dhammā sammukhībhūtā. Atthi ca khvassa akusalamūlaṃ asamucchinnaṃ, tamhā tassa akusalā akusalaṃ pātubhavissati. Evamayaṃ puggalo āyatiṃ parihānadhammo bhavissatī’ti. Seyyathāpi, ānanda, bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni puthusilāya nikkhittāni. Jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, nayimāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho ahaṃ, ānanda, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā, kusalā dhammā sammukhībhūtā. Atthi ca khvassa akusalamūlaṃ asamucchinnaṃ, tamhā tassa akusalā akusalaṃ pātubhavissati[Pg.355]. Evamayaṃ puggalo āyatiṃ parihānadhammo bhavissatī’ti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti.

“ดูก่อนอานนท์ อนึ่ง เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้แล มีอยู่ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อกุศลธรรมของบุคคลผู้นี้แล อันตรธานไปแล้ว กุศลธรรมปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า แต่ว่าอกุศลมูลของเขายังไม่ขาด อกุศลจักปรากฏขึ้นแก่เขาเพราะอกุศลมูลนั้น ด้วยเหตุนี้ บุคคลนี้จักเป็นผู้เสื่อมในกาลต่อไป’ เปรียบเหมือนพืชพันธุ์ทั้งหลายที่ไม่แตก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย ยังมีแก่น เก็บไว้ดีแล้ว บุคคลวางไว้บนแผ่นหินใหญ่ ดูก่อนอานนท์ เธอจะพึงรู้หรือไม่ว่า ‘พืชพันธุ์เหล่านี้จักไม่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์’” “เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้แล มีอยู่ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อกุศลธรรมของบุคคลผู้นี้แล อันตรธานไปแล้ว กุศลธรรมปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า แต่ว่าอกุศลมูลของเขายังไม่ขาด อกุศลจักปรากฏขึ้นแก่เขาเพราะอกุศลมูลนั้น ด้วยเหตุนี้ บุคคลนี้จักเป็นผู้เสื่อมในกาลต่อไป’ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งบุรุษบุคคล ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งปุริสินทริยญาณ ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งความเกิดขึ้นแห่งธรรมในอนาคต ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ

‘‘Idha panāhaṃ, ānanda, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi sukko dhammo, samannāgatoyaṃ puggalo ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatī’ti. Seyyathāpi, ānanda, bījāni khaṇḍāni pūtīni vātātapahatāni sukhette suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni. Jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, nayimāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho ahaṃ, ānanda, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi sukko dhammo, samannāgatoyaṃ puggalo ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatī’ti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hotī’’ti.

“ดูก่อนอานนท์ อนึ่ง เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้แล มีอยู่ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ไม่มีธรรมฝ่ายขาวแม้ประมาณเท่าปลายขนทรายทิ่มลง บุคคลนี้ประกอบด้วยอกุศลธรรมฝ่ายดำโดยส่วนเดียว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ เปรียบเหมือนพืชพันธุ์ทั้งหลายที่แตก เน่า ถูกลมและแดดทำลาย บุคคลหว่านลงในนาดี ในพื้นที่ที่เตรียมไว้ดีแล้ว ดูก่อนอานนท์ เธอจะพึงรู้หรือไม่ว่า ‘พืชพันธุ์เหล่านี้จักไม่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์’” “เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้แล มีอยู่ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ไม่มีธรรมฝ่ายขาวแม้ประมาณเท่าปลายขนทรายทิ่มลง บุคคลนี้ประกอบด้วยอกุศลธรรมฝ่ายดำโดยส่วนเดียว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งบุรุษบุคคล ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งปุริสินทริยญาณ ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งความเกิดขึ้นแห่งธรรมในอนาคต ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ”

Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sakkā nu kho, bhante, imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ aparepi tayo puggalā sappaṭibhāgā paññāpetu’’nti? ‘‘Sakkā, ānandā’’ti bhagavā avoca – ‘‘idhāhaṃ, ānanda, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā, akusalā dhammā sammukhībhūtā. Atthi ca khvassa kusalamūlaṃ [Pg.356] asamucchinnaṃ, tampi sabbena sabbaṃ samugghātaṃ gacchati. Evamayaṃ puggalo āyatiṃ parihānadhammo bhavissatī’ti. Seyyathāpi, ānanda, aṅgārāni ādittāni sampajjalitāni sajotibhūtāni puthusilāya nikkhittāni. Jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, nayimāni aṅgārāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Seyyathāpi vā pana, ānanda, sāyanhasamayaṃ sūriye ogacchante, jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, āloko antaradhāyissati andhakāro pātubhavissatī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Seyyathāpi vā, panānanda, abhido addharattaṃ bhattakālasamaye, jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, āloko antarahito andhakāro pātubhūto’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho ahaṃ, ānanda, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā, akusalā dhammā sammukhībhūtā. Atthi ca khvassa kusalamūlaṃ asamucchinnaṃ, tampi sabbena sabbaṃ samugghātaṃ gacchati. Evamayaṃ puggalo āyatiṃ parihānadhammo bhavissatī’ti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นไปได้หรือไม่ ที่จะทรงบัญญัติบุคคลอื่นอีก ๓ จำพวก ที่เป็นส่วนเปรียบของบุคคล ๓ จำพวกนี้” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เป็นไปได้” เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้มีอยู่ ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘กุศลธรรมของบุคคลผู้นี้อันตรธานไปแล้ว อกุศลธรรมปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า แต่เขายังกุศลมูลที่ยังตัดไม่ขาดอยู่ และกุศลมูลแม้นั้นก็กำลังจะถึงความถูกถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้นี้จักเป็นผู้มีธรรมะเสื่อมไปในอนาคต’ อานนท์ เปรียบเหมือนถ่านเพลิงที่ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ วางไว้บนแผ่นศิลาใหญ่ อานนท์ เธอพึงรู้อย่างนี้หรือไม่ว่า ‘ถ่านเพลิงเหล่านี้จักไม่ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์’” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “อานนท์ อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนในเวลาเย็น เมื่อดวงอาทิตย์กำลังอัสดง เธอพึงรู้อย่างนี้หรือไม่ว่า ‘แสงสว่างจักอันตรธานไป ความมืดจักปรากฏขึ้น’” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “อานนท์ อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนในเวลาก่อนเที่ยงคืน ในเวลาอาหาร เธอพึงรู้อย่างนี้หรือไม่ว่า ‘แสงสว่างอันตรธานไปแล้ว ความมืดปรากฏขึ้นแล้ว’” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้มีอยู่ ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘กุศลธรรมของบุคคลผู้นี้อันตรธานไปแล้ว อกุศลธรรมปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า แต่เขายังกุศลมูลที่ยังตัดไม่ขาดอยู่ และกุศลมูลแม้นั้นก็กำลังจะถึงความถูกถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้นี้จักเป็นผู้มีธรรมะเสื่อมไปในอนาคต’ อานนท์ ด้วยประการอย่างนี้แล บุคคลย่อมเป็นที่ตถาคตรู้แจ้งแล้ว ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ อานนท์ ด้วยประการอย่างนี้แล ปุริสินทริยญาณ (ญาณหยั่งรู้อินทรีย์ของบุคคล) ย่อมเป็นที่ตถาคตรู้แจ้งแล้ว ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ อานนท์ ด้วยประการอย่างนี้แล ความเกิดขึ้นแห่งธรรมในอนาคต ย่อมเป็นที่ตถาคตรู้แจ้งแล้ว ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ

‘‘Idha panāhaṃ, ānanda, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā, kusalā dhammā sammukhībhūtā. Atthi ca khvassa akusalamūlaṃ asamucchinnaṃ, tampi sabbena sabbaṃ samugghātaṃ gacchati. Evamayaṃ puggalo āyatiṃ aparihānadhammo bhavissatī’ti. Seyyathāpi, ānanda, aṅgārāni ādittāni sampajjalitāni sajotibhūtāni sukkhe tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nikkhittāni. Jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, imāni aṅgārāni vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Seyyathāpi vā [Pg.357] panānanda, rattiyā paccūsasamayaṃ sūriye uggacchante, jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, andhakāro antaradhāyissati, āloko pātubhavissatī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Seyyathāpi vā panānanda, abhido majjhanhike bhattakālasamaye, jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, andhakāro antarahito āloko pātubhūto’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho ahaṃ, ānanda, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā, kusalā dhammā sammukhībhūtā. Atthi ca khvassa akusalamūlaṃ asamucchinnaṃ, tampi sabbena sabbaṃ samugghātaṃ gacchati. Evamayaṃ puggalo āyatiṃ aparihānadhammo bhavissatī’ti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ cetasā ceto paricca viditaṃ hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้มีอยู่ ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อกุศลธรรมของบุคคลผู้นี้อันตรธานไปแล้ว กุศลธรรมปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า แต่เขายังอกุศลมูลที่ยังตัดไม่ขาดอยู่ และอกุศลมูลแม้นั้นก็กำลังจะถึงความถูกถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้นี้จักเป็นผู้มีธรรมะไม่เสื่อมไปในอนาคต’ อานนท์ เปรียบเหมือนถ่านเพลิงที่ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ วางไว้บนกองหญ้าแห้งหรือกองไม้แห้ง อานนท์ เธอพึงรู้อย่างนี้หรือไม่ว่า ‘ถ่านเพลิงเหล่านี้จักถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์’” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “อานนท์ อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนในเวลารุ่งอรุณแห่งราตรี เมื่อดวงอาทิตย์กำลังขึ้น เธอพึงรู้อย่างนี้หรือไม่ว่า ‘ความมืดจักอันตรธานไป แสงสว่างจักปรากฏขึ้น’” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “อานนท์ อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนในเวลาก่อนเที่ยง ในเวลาอาหาร เธอพึงรู้อย่างนี้หรือไม่ว่า ‘ความมืดอันตรธานไปแล้ว แสงสว่างปรากฏขึ้นแล้ว’” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” “อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล เราในโลกนี้ กำหนดใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้มีอยู่ ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดใจของบุคคลนั้นด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อกุศลธรรมของบุคคลผู้นี้อันตรธานไปแล้ว กุศลธรรมปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า แต่เขายังอกุศลมูลที่ยังตัดไม่ขาดอยู่ และอกุศลมูลแม้นั้นก็กำลังจะถึงความถูกถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้นี้จักเป็นผู้มีธรรมะไม่เสื่อมไปในอนาคต’ อานนท์ ด้วยประการอย่างนี้แล บุคคลย่อมเป็นที่ตถาคตรู้แจ้งแล้ว ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ อานนท์ ด้วยประการอย่างนี้แล ปุริสินทริยญาณ (ญาณหยั่งรู้อินทรีย์ของบุคคล) ย่อมเป็นที่ตถาคตรู้แจ้งแล้ว ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ อานนท์ ด้วยประการอย่างนี้แล ความเกิดขึ้นแห่งธรรมในอนาคต ย่อมเป็นที่ตถาคตรู้แจ้งแล้ว ด้วยการกำหนดใจด้วยใจ

‘‘Idha panāhaṃ, ānanda, ekaccaṃ puggalaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi akusalo dhammo, samannāgatoyaṃ puggalo ekantasukkehi anavajjehi dhammehi, diṭṭheva dhamme parinibbāyissatī’ti. Seyyathāpi, ānanda, aṅgārāni sītāni nibbutāni sukkhe tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nikkhittāni. Jāneyyāsi tvaṃ, ānanda, nayimāni aṅgārāni vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissantī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evamevaṃ kho ahaṃ, ānanda, idhekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti. Tamenaṃ aparena samayena evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi akusalo dhammo, samannāgatoyaṃ puggalo ekantasukkehi anavajjehi dhammehi, diṭṭheva dhamme parinibbāyissatī’ti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṃ [Pg.358] cetasā ceto paricca viditaṃ hoti. Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṃ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti.

ดูก่อนอานนท์ เรานั้นในโลกนี้ กำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้แล มีอยู่ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดรู้ใจของเขาด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้ไม่มีอกุศลธรรมแม้ประมาณเท่าปลายขนทรายทิ่มลง บุคคลนี้ประกอบด้วยธรรมที่ขาวส่วนเดียว ไม่มีโทษ จักปรินิพพานในปัจจุบันทีเดียว’ ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนถ่านไฟที่เย็นสนิทดับแล้ว เธอพึงรู้อย่างนี้ไหมว่า ‘ถ่านไฟเหล่านี้จักไม่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์’ ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ดูก่อนอานนท์ ฉันนั้นเหมือนกันแล เราในโลกนี้ กำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้แล มีอยู่ทั้งกุศลธรรมและอกุศลธรรม’ ต่อมาสมัยอื่น เรากำหนดรู้ใจของเขาด้วยใจของเราแล้ว ย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘บุคคลผู้นี้ไม่มีอกุศลธรรมแม้ประมาณเท่าปลายขนทรายทิ่มลง บุคคลนี้ประกอบด้วยธรรมที่ขาวส่วนเดียว ไม่มีโทษ จักปรินิพพานในปัจจุบันทีเดียว’ ดูก่อนอานนท์ ด้วยอาการอย่างนี้แล บุคคลผู้เป็นบุรุษ ตถาคตย่อมกำหนดรู้ใจด้วยใจแล้วรู้ได้ ด้วยอาการอย่างนี้แล ปุริสินทริยญาณ ตถาคตย่อมกำหนดรู้ใจด้วยใจแล้วรู้ได้ ด้วยอาการอย่างนี้แล ธรรมสมุปบาทในอนาคต ตถาคตย่อมกำหนดรู้ใจด้วยใจแล้วรู้ได้

‘‘Tatrānanda, ye te purimā tayo puggalā tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ eko aparihānadhammo, eko parihānadhammo, eko āpāyiko nerayiko. Tatrānanda, yeme pacchimā tayo puggalā imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ eko parihānadhammo, eko aparihānadhammo, eko parinibbānadhammo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๓ จำพวกแรก ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น จำพวกหนึ่งเป็นผู้มีธรรมไม่เสื่อม จำพวกหนึ่งเป็นผู้มีธรรมเสื่อม จำพวกหนึ่งเป็นผู้เกิดในอบาย เกิดในนรก ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๓ จำพวกหลัง ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น จำพวกหนึ่งเป็นผู้มีธรรมเสื่อม จำพวกหนึ่งเป็นผู้มีธรรมไม่เสื่อม จำพวกหนึ่งเป็นผู้มีธรรมคือจะปรินิพพาน

9. Nibbedhikasuttaṃ

๙. นิพเพธิกสูตร

63. ‘‘Nibbedhikapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๖๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมปริยายอันเป็นเครื่องชำแรกกิเลสแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมปริยายนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า

‘‘Katamo ca so, bhikkhave, nibbedhikapariyāyo dhammapariyāyo? Kāmā, bhikkhave, veditabbā, kāmānaṃ nidānasambhavo veditabbo, kāmānaṃ vemattatā veditabbā, kāmānaṃ vipāko veditabbo, kāmanirodho veditabbo, kāmanirodhagāminī paṭipadā veditabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมปริยายอันเป็นเครื่องชำแรกกิเลสนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ เหตุเกิดแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความต่างแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้

‘‘Vedanā, bhikkhave, veditabbā, vedanānaṃ nidānasambhavo veditabbo, vedanānaṃ vemattatā veditabbā, vedanānaṃ vipāko veditabbo, vedanānirodho veditabbo, vedanānirodhagāminī paṭipadā veditabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ เหตุเกิดแห่งเวทนาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความต่างแห่งเวทนาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งเวทนาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งเวทนาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้

‘‘Saññā, bhikkhave, veditabbā, saññānaṃ nidānasambhavo veditabbo, saññānaṃ vemattatā veditabbā, saññānaṃ vipāko veditabbo, saññānirodho veditabbo, saññānirodhagāminī paṭipadā veditabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ เหตุเกิดแห่งสัญญาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความต่างแห่งสัญญาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งสัญญาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งสัญญาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสัญญาทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้

‘‘Āsavā, bhikkhave, veditabbā, āsavānaṃ nidānasambhavo veditabbo, āsavānaṃ vemattatā veditabbā, āsavānaṃ vipāko veditabbo, āsavanirodho veditabbo, āsavanirodhagāminī paṭipadā veditabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ เหตุเกิดแห่งอาสวะทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความต่างแห่งอาสวะทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งอาสวะทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งอาสวะทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งอาสวะทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้

‘‘Kammaṃ[Pg.359], bhikkhave, veditabbaṃ, kammānaṃ nidānasambhavo veditabbo, kammānaṃ vemattatā veditabbā, kammānaṃ vipāko veditabbo, kammanirodho veditabbo, kammanirodhagāminī paṭipadā veditabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรมอันบุคคลพึงรู้ เหตุเกิดแห่งกรรมทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความต่างแห่งกรรมทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งกรรมทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งกรรมทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งกรรมทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้

‘‘Dukkhaṃ, bhikkhave, veditabbaṃ, dukkhassa nidānasambhavo veditabbo, dukkhassa vemattatā veditabbā, dukkhassa vipāko veditabbo, dukkhanirodho veditabbo, dukkhanirodhagāminī paṭipadā veditabbā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกข์อันบุคคลพึงรู้ เหตุเกิดแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ความต่างแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้

‘‘‘Kāmā, bhikkhave, veditabbā, kāmānaṃ nidānasambhavo veditabbo, kāmānaṃ vemattatā veditabbā, kāmānaṃ vipāko veditabbo, kāmanirodho veditabbo, kāmanirodhagāminī paṭipadā veditabbā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ? Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā – cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Api ca kho, bhikkhave, nete kāmā kāmaguṇā nāmete ariyassa vinaye vuccanti –

ที่กล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ เหตุเกิดแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความต่างแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งกามทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้’ ดังนี้แล คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ..., กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ..., รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา..., โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าสิ่งเหล่านี้ไม่ใช่กาม สิ่งเหล่านี้เรียกว่ากามคุณในวินัยของพระอริยะ

‘‘Saṅkapparāgo purisassa kāmo,Nete kāmā yāni citrāni loke;

Saṅkapparāgo purisassa kāmo,Tiṭṭhanti citrāni tatheva loke;

Athettha dhīrā vinayanti chanda’’nti.

ความกำหนัดเพราะความดำริของบุรุษ ชื่อว่ากาม อารมณ์อันวิจิตรในโลก ไม่ใช่กาม ความกำหนัดเพราะความดำริของบุรุษ ชื่อว่ากาม อารมณ์อันวิจิตรในโลกย่อมตั้งอยู่อย่างนั้นแหละ ส่วนผู้มีปัญญาย่อมนำฉันทะในอารมณ์อันวิจิตรเหล่านั้นออก

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kāmānaṃ nidānasambhavo? Phasso, bhikkhave, kāmānaṃ nidānasambhavo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเหตุเกิดแห่งกามทั้งหลาย ผัสสะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นเหตุเกิดแห่งกามทั้งหลาย

‘‘Katamā ca, bhikkhave, kāmānaṃ vemattatā? Añño, bhikkhave, kāmo rūpesu, añño kāmo saddesu, añño kāmo gandhesu, añño kāmo rasesu, añño kāmo phoṭṭhabbesu. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmānaṃ vemattatā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นความต่างแห่งกามทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามในรูปทั้งหลายเป็นอย่างอื่น กามในเสียงทั้งหลายเป็นอย่างอื่น กามในกลิ่นทั้งหลายเป็นอย่างอื่น กามในรสทั้งหลายเป็นอย่างอื่น กามในโผฏฐัพพะทั้งหลายเป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าความต่างแห่งกามทั้งหลาย

‘‘Katamo [Pg.360] ca, bhikkhave, kāmānaṃ vipāko? Yaṃ kho, bhikkhave, kāmayamāno tajjaṃ tajjaṃ attabhāvaṃ abhinibbatteti puññabhāgiyaṃ vā apuññabhāgiyaṃ vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmānaṃ vipāko.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิบากแห่งกามทั้งหลายเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ใคร่กาม ย่อมยังอัตภาพอันสมควรแก่กามนั้นๆ อันเป็นส่วนแห่งบุญหรือเป็นส่วนแห่งมิใช่บุญให้เกิดขึ้น นี้เรียกว่า วิบากแห่งกามทั้งหลาย

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kāmanirodho? Phassanirodho, bhikkhave, kāmanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kāmanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งกามเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งผัสสะ เป็นความดับแห่งกาม อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งกาม ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako evaṃ kāme pajānāti, evaṃ kāmānaṃ nidānasambhavaṃ pajānāti, evaṃ kāmānaṃ vemattataṃ pajānāti, evaṃ kāmānaṃ vipākaṃ pajānāti, evaṃ kāmanirodhaṃ pajānāti, evaṃ kāmanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so imaṃ nibbedhikaṃ brahmacariyaṃ pajānāti kāmanirodhaṃ. Kāmā, bhikkhave, veditabbā…pe… kāmanirodhagāminī paṭipadā veditabbāti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งกามทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งกามทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความต่างแห่งกามทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากแห่งกามทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งกามอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งกามอย่างนี้ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดพรหมจรรย์อันเป็นเครื่องชำแรกกิเลสนี้ว่า เป็นความดับแห่งกาม คำที่เรากล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย กามทั้งหลายควรรู้ ...ฯลฯ... ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งกามควรรู้’ ดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

‘‘Vedanā, bhikkhave, veditabbā…pe… vedanānirodhagāminī paṭipadā veditabbāti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tisso imā, bhikkhave, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā.

คำที่เรากล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เวทนาควรรู้ ...ฯลฯ... ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาควรรู้’ ดังนี้แล เราอาศัยอะไรกล่าว ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา

‘‘Katamo ca, bhikkhave, vedanānaṃ nidānasambhavo? Phasso, bhikkhave, vedanānaṃ nidānasambhavo.

ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งเวทนาทั้งหลายเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ผัสสะเป็นเหตุเกิดแห่งเวทนาทั้งหลาย

‘‘Katamā ca, bhikkhave, vedanānaṃ vemattatā? Atthi, bhikkhave, sāmisā sukhā vedanā, atthi nirāmisā sukhā vedanā, atthi sāmisā dukkhā vedanā, atthi nirāmisā dukkhā vedanā, atthi sāmisā adukkhamasukhā vedanā, atthi nirāmisā adukkhamasukhā vedanā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vedanānaṃ vemattatā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความต่างแห่งเวทนาทั้งหลายเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนามีอามิสก็มี สุขเวทนาไม่มีอามิสก็มี ทุกขเวทนามีอามิสก็มี ทุกขเวทนาไม่มีอามิสก็มี อทุกขมสุขเวทนามีอามิสก็มี อทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิสก็มี นี้เรียกว่า ความต่างแห่งเวทนาทั้งหลาย

‘‘Katamo ca, bhikkhave, vedanānaṃ vipāko? Yaṃ kho, bhikkhave, vediyamāno tajjaṃ tajjaṃ attabhāvaṃ abhinibbatteti puññabhāgiyaṃ vā apuññabhāgiyaṃ vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, vedanānaṃ vipāko.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิบากแห่งเวทนาทั้งหลายเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เสวยเวทนา ย่อมยังอัตภาพอันสมควรแก่เวทนานั้นๆ อันเป็นส่วนแห่งบุญหรือเป็นส่วนแห่งมิใช่บุญให้เกิดขึ้น นี้เรียกว่า วิบากแห่งเวทนาทั้งหลาย

‘‘Katamo [Pg.361] ca, bhikkhave, vedanānirodho? Phassanirodho, bhikkhave, vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งเวทนาเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งผัสสะ เป็นความดับแห่งเวทนา อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ...ฯลฯ... สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako evaṃ vedanaṃ pajānāti, evaṃ vedanānaṃ nidānasambhavaṃ pajānāti, evaṃ vedanānaṃ vemattataṃ pajānāti, evaṃ vedanānaṃ vipākaṃ pajānāti, evaṃ vedanānirodhaṃ pajānāti, evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. So imaṃ nibbedhikaṃ brahmacariyaṃ pajānāti vedanānirodhaṃ. Vedanā, bhikkhave, veditabbā…pe… vedanānirodhagāminī paṭipadā veditabbāti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความต่างแห่งเวทนาทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากแห่งเวทนาทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดพรหมจรรย์อันเป็นเครื่องชำแรกกิเลสนี้ว่า เป็นความดับแห่งเวทนา คำที่เรากล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เวทนาควรรู้ ...ฯลฯ... ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาควรรู้’ ดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

‘‘Saññā, bhikkhave, veditabbā…pe… saññānirodhagāminī paṭipadā veditabbāti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Chayimā, bhikkhave, saññā – rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā.

คำที่เรากล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัญญาควรรู้ ...ฯลฯ... ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสัญญาควรรู้’ ดังนี้แล เราอาศัยอะไรกล่าว ภิกษุทั้งหลาย สัญญา ๖ อย่างนี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา

‘‘Katamo ca, bhikkhave, saññānaṃ nidānasambhavo? Phasso, bhikkhave, saññānaṃ nidānasambhavo.

ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งสัญญาเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ผัสสะเป็นเหตุเกิดแห่งสัญญา

‘‘Katamā ca, bhikkhave, saññānaṃ vemattatā? Aññā, bhikkhave, saññā rūpesu, aññā saññā saddesu, aññā saññā gandhesu, aññā saññā rasesu, aññā saññā phoṭṭhabbesu, aññā saññā dhammesu. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, saññānaṃ vemattatā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความต่างแห่งสัญญาเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย สัญญาในรูปเป็นอย่างหนึ่ง สัญญาในเสียงเป็นอย่างหนึ่ง สัญญาในกลิ่นเป็นอย่างหนึ่ง สัญญาในรสเป็นอย่างหนึ่ง สัญญาในโผฏฐัพพะเป็นอย่างหนึ่ง สัญญาในธรรมารมณ์เป็นอย่างหนึ่ง นี้เรียกว่า ความต่างแห่งสัญญา

‘‘Katamo ca, bhikkhave, saññānaṃ vipāko? Vohāravepakkaṃ, bhikkhave, saññaṃ vadāmi. Yathā yathā naṃ sañjānāti tathā tathā voharati, evaṃ saññī ahosinti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, saññānaṃ vipāko.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิบากแห่งสัญญาเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสัญญาว่ามีโวหารเป็นวิบาก บุคคลย่อมจำสิ่งใดได้โดยอาการใดๆ ย่อมพูดถึงสิ่งนั้นโดยอาการนั้นๆ ว่า ‘เราเป็นผู้มีความจำได้อย่างนี้’ นี้เรียกว่า วิบากแห่งสัญญา

‘‘Katamo ca, bhikkhave, saññānirodho? Phassanirodho, bhikkhave, saññānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งสัญญาเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งผัสสะ เป็นความดับแห่งสัญญา อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสัญญา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ...ฯลฯ... สัมมาสมาธิ

‘‘Yato [Pg.362] kho, bhikkhave, ariyasāvako evaṃ saññaṃ pajānāti, evaṃ saññānaṃ nidānasambhavaṃ pajānāti, evaṃ saññānaṃ vemattataṃ pajānāti, evaṃ saññānaṃ vipākaṃ pajānāti, evaṃ saññānirodhaṃ pajānāti, evaṃ saññānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so imaṃ nibbedhikaṃ brahmacariyaṃ pajānāti saññānirodhaṃ. Saññā, bhikkhave, veditabbā…pe… saññānirodhagāminī paṭipadā veditabbāti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งสัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งสัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความต่างแห่งสัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากแห่งสัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งสัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสัญญาอย่างนี้ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดพรหมจรรย์อันเป็นเครื่องชำแรกกิเลสนี้ว่า เป็นความดับแห่งสัญญา คำที่เรากล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัญญาควรรู้ ...ฯลฯ... ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสัญญาควรรู้’ ดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

‘‘Āsavā, bhikkhave, veditabbā…pe… āsavanirodhagāminī paṭipadā veditabbāti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tayome, bhikkhave, āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo.

คำที่เรากล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อาสวะควรรู้ ...ฯลฯ... ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอาสวะควรรู้’ ดังนี้แล เราอาศัยอะไรกล่าว ภิกษุทั้งหลาย อาสวะ ๓ อย่างนี้ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, āsavānaṃ nidānasambhavo? Avijjā, bhikkhave, āsavānaṃ nidānasambhavo.

ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งอาสวะทั้งหลายเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย อวิชชาเป็นเหตุเกิดแห่งอาสวะทั้งหลาย

‘‘Katamā ca, bhikkhave, āsavānaṃ vemattatā? Atthi, bhikkhave, āsavā nirayagamanīyā, atthi āsavā tiracchānayonigamanīyā, atthi āsavā pettivisayagamanīyā, atthi āsavā manussalokagamanīyā, atthi āsavā devalokagamanīyā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, āsavānaṃ vemattatā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความแตกต่างแห่งอาสวะทั้งหลายเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่นำไปสู่นรกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่กำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เปรตวิสัยมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่มนุสสโลกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เทวโลกมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความแตกต่างแห่งอาสวะทั้งหลาย

‘‘Katamo ca, bhikkhave, āsavānaṃ vipāko? Yaṃ kho, bhikkhave, avijjāgato tajjaṃ tajjaṃ attabhāvaṃ abhinibbatteti puññabhāgiyaṃ vā apuññabhāgiyaṃ vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, āsavānaṃ vipāko.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิบากแห่งอาสวะทั้งหลายเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงอวิชชาย่อมยังอัตภาพอันสมควรแก่อาสวะนั้นๆ ให้เกิดขึ้น เป็นส่วนแห่งบุญหรือเป็นส่วนแห่งบาป ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า วิบากแห่งอาสวะทั้งหลาย

‘‘Katamo ca, bhikkhave, āsavanirodho? Avijjānirodho, bhikkhave, āsavanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo āsavanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งอาสวะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งอวิชชาเป็นความดับแห่งอาสวะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอาสวะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako evaṃ āsave pajānāti, evaṃ āsavānaṃ nidānasambhavaṃ pajānāti, evaṃ āsavānaṃ vemattataṃ pajānāti, evaṃ āsavānaṃ vipākaṃ pajānāti, evaṃ āsavānaṃ nirodhaṃ pajānāti, evaṃ āsavānaṃ nirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so imaṃ nibbedhikaṃ brahmacariyaṃ pajānāti āsavanirodhaṃ. Āsavā, bhikkhave, veditabbā…pe… āsavanirodhagāminī [Pg.363] paṭipadā veditabbāti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งอาสวะทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอาสวะทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความแตกต่างแห่งอาสวะทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากแห่งอาสวะทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งอาสวะทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอาสวะทั้งหลายอย่างนี้ เมื่อนั้น อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดพรหมจรรย์อันเป็นเครื่องชำแรกกิเลสนี้ว่า เป็นความดับแห่งอาสวะ ภิกษุทั้งหลาย อาสวะทั้งหลายอันบุคคลพึงรู้...ฯลฯ...ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอาสวะอันบุคคลพึงรู้ ดังนี้ ที่เรากล่าวคำใดไว้นั่น เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

‘‘Kammaṃ, bhikkhave, veditabbaṃ…pe… kammanirodhagāminī paṭipadā veditabbāti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi. Cetayitvā kammaṃ karoti – kāyena vācāya manasā.

ภิกษุทั้งหลาย กรรมอันบุคคลพึงรู้...ฯลฯ...ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งกรรมอันบุคคลพึงรู้ ดังนี้ ที่เรากล่าวคำนี้ไว้นั่นแล เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม บุคคลจงใจแล้วย่อมกระทำกรรมด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kammānaṃ nidānasambhavo? Phasso, bhikkhave, kammānaṃ nidānasambhavo.

ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งกรรมทั้งหลายเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ผัสสะเป็นเหตุเกิดแห่งกรรมทั้งหลาย

‘‘Katamā ca, bhikkhave, kammānaṃ vemattatā? Atthi, bhikkhave, kammaṃ nirayavedanīyaṃ, atthi kammaṃ tiracchānayonivedanīyaṃ, atthi kammaṃ pettivisayavedanīyaṃ, atthi kammaṃ manussalokavedanīyaṃ, atthi kammaṃ devalokavedanīyaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kammānaṃ vemattatā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความแตกต่างแห่งกรรมทั้งหลายเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย กรรมที่ให้ผลในนรกมีอยู่ กรรมที่ให้ผลในกำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ กรรมที่ให้ผลในเปรตวิสัยมีอยู่ กรรมที่ให้ผลในมนุสสโลกมีอยู่ กรรมที่ให้ผลในเทวโลกมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความแตกต่างแห่งกรรมทั้งหลาย

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kammānaṃ vipāko? Tividhāhaṃ, bhikkhave, kammānaṃ vipākaṃ vadāmi – diṭṭheva dhamme, upapajje vā, apare vā pariyāye. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kammānaṃ vipāko.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิบากแห่งกรรมทั้งหลายเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าววิบากแห่งกรรมทั้งหลายว่ามี ๓ อย่าง คือ (ที่จะพึงเห็น) ในปัจจุบัน (ที่จะพึงเห็น) ในภพถัดไป หรือ (ที่จะพึงเห็น) ในภพต่อๆ ไป ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า วิบากแห่งกรรมทั้งหลาย

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kammanirodho? Phassanirodho, bhikkhave, kammanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kammanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งกรรมเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งผัสสะเป็นความดับแห่งกรรม อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งกรรม ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako evaṃ kammaṃ pajānāti, evaṃ kammānaṃ nidānasambhavaṃ pajānāti, evaṃ kammānaṃ vemattataṃ pajānāti, evaṃ kammānaṃ vipākaṃ pajānāti, evaṃ kammanirodhaṃ pajānāti, evaṃ kammanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so imaṃ nibbedhikaṃ brahmacariyaṃ pajānāti kammanirodhaṃ. Kammaṃ, bhikkhave, veditabbaṃ…pe… kammanirodhagāminī paṭipadā veditabbāti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดอริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งกรรมอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งกรรมทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความแตกต่างแห่งกรรมทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากแห่งกรรมทั้งหลายอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งกรรมอย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งกรรมอย่างนี้ เมื่อนั้น อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดพรหมจรรย์อันเป็นเครื่องชำแรกกิเลสนี้ว่า เป็นความดับแห่งกรรม ภิกษุทั้งหลาย กรรมอันบุคคลพึงรู้...ฯลฯ...ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งกรรมอันบุคคลพึงรู้ ดังนี้ ที่เรากล่าวคำใดไว้นั่น เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

‘‘Dukkhaṃ, bhikkhave, veditabbaṃ, dukkhassa nidānasambhavo veditabbo, dukkhassa vemattatā veditabbā, dukkhassa vipāko veditabbo, dukkhanirodho veditabbo, dukkhanirodhagāminī paṭipadā veditabbāti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ[Pg.364], kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, byādhipi dukkho, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.

ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์อันบุคคลพึงรู้ เหตุเกิดแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ความแตกต่างแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ดังนี้ ที่เรากล่าวคำนี้ไว้นั่นแล เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว แม้ชาติก็เป็นทุกข์ แม้ชราก็เป็นทุกข์ แม้พยาธิก็เป็นทุกข์ แม้มรณะก็เป็นทุกข์ แม้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็เป็นทุกข์ การปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น แม้นั่นก็เป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

‘‘Katamo ca, bhikkhave, dukkhassa nidānasambhavo? Taṇhā, bhikkhave, dukkhassa nidānasambhavo.

ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งทุกข์เป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์

‘‘Katamā ca, bhikkhave, dukkhassa vemattatā? Atthi, bhikkhave, dukkhaṃ adhimattaṃ, atthi parittaṃ, atthi dandhavirāgi, atthi khippavirāgi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhassa vemattatā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความแตกต่างแห่งทุกข์เป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์ที่มากมายมีอยู่ ทุกข์ที่เล็กน้อยมีอยู่ ทุกข์ที่คลายช้ามีอยู่ ทุกข์ที่คลายเร็วมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความแตกต่างแห่งทุกข์

‘‘Katamo ca, bhikkhave, dukkhassa vipāko? Idha, bhikkhave, ekacco yena dukkhena abhibhūto pariyādinnacitto socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati, yena vā pana dukkhena abhibhūto pariyādinnacitto bahiddhā pariyeṭṭhiṃ āpajjati – ‘ko ekapadaṃ dvipadaṃ jānāti imassa dukkhassa nirodhāyā’ti? Sammohavepakkaṃ vāhaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ vadāmi pariyeṭṭhivepakkaṃ vā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhassa vipāko.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิบากแห่งทุกข์เป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ บุคคลบางคนถูกทุกข์ใดครอบงำ มีจิตถูกทุกข์นั้นยึดครอง ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไร ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล หรือว่าถูกทุกข์ใดครอบงำ มีจิตถูกทุกข์นั้นยึดครอง ย่อมแสวงหาในภายนอกว่า ‘ใครรู้คาถาบทเดียว สองบท เพื่อดับทุกข์นี้บ้าง’ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวทุกข์ว่ามีความหลงใหลเป็นวิบาก หรือมีการแสวงหาเป็นวิบาก ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า วิบากแห่งทุกข์

‘‘Katamo ca, bhikkhave, dukkhanirodho? Taṇhānirodho, bhikkhave, dukkhanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhassa nirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งทุกข์เป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งตัณหาเป็นความดับแห่งทุกข์ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako evaṃ dukkhaṃ pajānāti, evaṃ dukkhassa nidānasambhavaṃ pajānāti, evaṃ dukkhassa vemattataṃ pajānāti, evaṃ dukkhassa vipākaṃ pajānāti, evaṃ dukkhanirodhaṃ pajānāti, evaṃ dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti, so imaṃ nibbedhikaṃ brahmacariyaṃ pajānāti dukkhanirodhaṃ. Dukkhaṃ, bhikkhave, veditabbaṃ, dukkhassa nidānasambhavo veditabbo, dukkhassa vemattatā veditabbā, dukkhassa vipāko veditabbo, dukkhanirodho veditabbo, dukkhanirodhagāminī paṭipadā veditabbāti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อริยสาวกย่อมรู้ชัดซึ่งทุกข์อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเป็นแดนเกิดพร้อมแห่งทุกข์อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความแตกต่างแห่งทุกข์อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากแห่งทุกข์อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งทุกข์อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ยังสัตว์ให้ถึงความดับแห่งทุกข์อย่างนี้ ในกาลนั้น อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดซึ่งพรหมจรรย์อันชำแรกกิเลสนี้ อันเป็นที่ดับแห่งทุกข์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกข์อันบุคคลพึงรู้ เหตุเป็นแดนเกิดพร้อมแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ความแตกต่างแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ วิบากแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ความดับแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ข้อปฏิบัติที่ยังสัตว์ให้ถึงความดับแห่งทุกข์อันบุคคลพึงรู้ ดังนี้ คำใดที่เราได้กล่าวแล้วดังนี้ว่า คำนั้นเราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว

‘‘Ayaṃ kho so, bhikkhave, nibbedhikapariyāyo dhammapariyāyo’’ti. Navamaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นธรรมปริยายที่เป็นไปเพื่อการชำแรกกิเลส ดังนี้แล จบสูตรที่ ๙

10. Sīhanādasuttaṃ

๑๐. สีหนาทสูตร

64. ‘‘Chayimāni[Pg.365], bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalāni, yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Katamāni cha? Idha, bhikkhave, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, bhikkhave, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

๖๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตพลญาณของตถาคต ๖ ประการนี้ ที่ตถาคตผู้ประกอบแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป ๖ ประการเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, bhikkhave, tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi, bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยฐานะ โดยเหตุ ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยฐานะ โดยเหตุ ตามความเป็นจริง แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi, bhikkhave, tathāgato…pe… idampi, bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมรู้ชัดซึ่งความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติทั้งหลาย ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่ตถาคต...ฯลฯ... แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Yampi, bhikkhave, tathāgato anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampi, bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสมีประการต่างๆ ได้ คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง...ฯลฯ... ย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสมีประการต่างๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ได้ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่ตถาคตย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสมีประการต่างๆ ได้ คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง...ฯลฯ... ย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสมีประการต่างๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ได้ดังนี้ แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti. Yampi, bhikkhave, tathāgato [Pg.366] dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti, idampi, bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมเห็น...ฯลฯ...ซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่ตถาคตย่อมเห็น...ฯลฯ...ซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์...ฯลฯ... แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Yampi, bhikkhave, tathāgato āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati, idampi, bhikkhave, tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Imāni kho, bhikkhave, cha tathāgatassa tathāgatabalāni, yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ตถาคตย่อมทำให้แจ้ง...ฯลฯ...แล้วเข้าถึงอยู่ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่ตถาคตย่อมทำให้แจ้ง...ฯลฯ...แล้วเข้าถึงอยู่ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลญาณของตถาคต ที่ตถาคตอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล ตถาคตพลญาณของตถาคต ๖ ประการ ที่ตถาคตผู้ประกอบแล้ว ย่อมปฏิญาณฐานะที่องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมให้พรหมจักรเป็นไป

‘‘Tatra ce, bhikkhave, pare tathāgataṃ ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇena upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti. Yathā yathā, bhikkhave, tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇaṃ viditaṃ tathā tathā tesaṃ tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇena pañhaṃ puṭṭho byākaroti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในตถาคตพลญาณนั้น ถ้าชนเหล่าอื่นเข้ามาหาตถาคตแล้ว ถามปัญหาในญาณเครื่องรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ญาณเครื่องรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง เป็นที่ทราบแล้วแก่ตถาคตโดยประการใดๆ ตถาคตถูกถามปัญหาในญาณเครื่องรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง ก็ย่อมพยากรณ์แก่ชนเหล่านั้นโดยประการนั้นๆ

‘‘Tatra ce, bhikkhave, pare tathāgataṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ ñāṇena upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti. Yathā yathā, bhikkhave, tathāgatassa atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ viditaṃ tathā tathā tesaṃ tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ ñāṇena pañhaṃ puṭṭho byākaroti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในตถาคตพลญาณนั้น ถ้าชนเหล่าอื่นเข้ามาหาตถาคตแล้ว ถามปัญหาในญาณเครื่องรู้วิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยฐานะ โดยเหตุ ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ญาณเครื่องรู้วิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยฐานะ โดยเหตุ ตามความเป็นจริง เป็นที่ทราบแล้วแก่ตถาคตโดยประการใดๆ ตถาคตถูกถามปัญหาในญาณเครื่องรู้วิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยฐานะ โดยเหตุ ตามความเป็นจริง ก็ย่อมพยากรณ์แก่ชนเหล่านั้นโดยประการนั้นๆ

‘‘Tatra ce, bhikkhave, pare tathāgataṃ jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇena upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti. Yathā yathā, bhikkhave, tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ viditaṃ, tathā tathā tesaṃ tathāgato jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇena pañhaṃ puṭṭho byākaroti.

ภิกษุทั้งหลาย ในการบันลือสีหนาทนั้น ถ้าชนเหล่าอื่นเข้าไปหาตถาคตแล้ว ทูลถามปัญหาเรื่องความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ ตามความเป็นจริงด้วยญาณ ภิกษุทั้งหลาย ญาณตามความเป็นจริงในเรื่องความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ เป็นที่รู้แจ้งแก่ตถาคตแล้วโดยประการใดๆ ตถาคตถูกถามปัญหาเรื่องความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ ตามความเป็นจริงด้วยญาณ ก็จะพยากรณ์แก่ชนเหล่านั้นโดยประการนั้นๆ

‘‘Tatra [Pg.367] ce, bhikkhave, pare tathāgataṃ pubbenivāsānussatiṃ yathābhūtaṃ ñāṇena upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti. Yathā yathā, bhikkhave, tathāgatassa pubbenivāsānussatiṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ viditaṃ, tathā tathā tesaṃ tathāgato pubbenivāsānussatiṃ yathābhūtaṃ ñāṇena pañhaṃ puṭṭho byākaroti.

ภิกษุทั้งหลาย ในการบันลือสีหนาทนั้น ถ้าชนเหล่าอื่นเข้าไปหาตถาคตแล้ว ทูลถามปัญหาเรื่องปุพเพนิวาสานุสติ ตามความเป็นจริงด้วยญาณ ภิกษุทั้งหลาย ญาณตามความเป็นจริงในเรื่องปุพเพนิวาสานุสติ เป็นที่รู้แจ้งแก่ตถาคตแล้วโดยประการใดๆ ตถาคตถูกถามปัญหาเรื่องปุพเพนิวาสานุสติ ตามความเป็นจริงด้วยญาณ ก็จะพยากรณ์แก่ชนเหล่านั้นโดยประการนั้นๆ

‘‘Tatra ce, bhikkhave, pare tathāgataṃ sattānaṃ cutūpapātaṃ yathābhūtaṃ ñāṇena upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti. Yathā yathā, bhikkhave, tathāgatassa sattānaṃ cutūpapātaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ viditaṃ, tathā tathā tesaṃ tathāgato sattānaṃ cutūpapātaṃ yathābhūtaṃ ñāṇena pañhaṃ puṭṭho byākaroti.

ภิกษุทั้งหลาย ในการบันลือสีหนาทนั้น ถ้าชนเหล่าอื่นเข้าไปหาตถาคตแล้ว ทูลถามปัญหาเรื่องจุตูปปาตะของสัตว์ทั้งหลาย ตามความเป็นจริงด้วยญาณ ภิกษุทั้งหลาย ญาณตามความเป็นจริงในเรื่องจุตูปปาตะของสัตว์ทั้งหลาย เป็นที่รู้แจ้งแก่ตถาคตแล้วโดยประการใดๆ ตถาคตถูกถามปัญหาเรื่องจุตูปปาตะของสัตว์ทั้งหลาย ตามความเป็นจริงด้วยญาณ ก็จะพยากรณ์แก่ชนเหล่านั้นโดยประการนั้นๆ

‘‘Tatra ce, bhikkhave, pare tathāgataṃ āsavānaṃ khayā…pe… yathābhūtaṃ ñāṇena upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti. Yathā yathā, bhikkhave, tathāgatassa āsavānaṃ khayā…pe… yathābhūtaṃ ñāṇaṃ viditaṃ, tathā tathā tesaṃ tathāgato āsavānaṃ khayā…pe… yathābhūtaṃ ñāṇena pañhaṃ puṭṭho byākaroti.

ภิกษุทั้งหลาย ในการบันลือสีหนาทนั้น ถ้าชนเหล่าอื่นเข้าไปหาตถาคตแล้ว ทูลถามปัญหาเรื่องความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย...ฯลฯ... ตามความเป็นจริงด้วยญาณ ภิกษุทั้งหลาย ญาณตามความเป็นจริงในเรื่องความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย...ฯลฯ... เป็นที่รู้แจ้งแก่ตถาคตแล้วโดยประการใดๆ ตถาคตถูกถามปัญหาเรื่องความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย...ฯลฯ... ตามความเป็นจริงด้วยญาณ ก็จะพยากรณ์แก่ชนเหล่านั้นโดยประการนั้นๆ

‘‘Tatra, bhikkhave, yampidaṃ ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇaṃ tampi samāhitassa vadāmi no asamāhitassa. Yampidaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ tampi samāhitassa vadāmi no asamāhitassa. Yampidaṃ jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ tampi samāhitassa vadāmi no asamāhitassa. Yampidaṃ pubbenivāsānussatiṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ tampi samāhitassa vadāmi no asamāhitassa. Yampidaṃ sattānaṃ cutūpapātaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ tampi samāhitassa vadāmi no asamāhitassa. Yampidaṃ āsavānaṃ khayā…pe… yathābhūtaṃ ñāṇaṃ tampi samāhitassa vadāmi no asamāhitassa. Iti kho, bhikkhave, samādhi maggo, asamādhi kummaggo’’ti. Dasamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ในการบันลือสีหนาทนั้น ญาณที่รู้ฐานะโดยเป็นฐานะ และอฐานะโดยเป็นอฐานะตามความเป็นจริง แม้ญาณนั้น เราก็กล่าวสำหรับผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่กล่าวสำหรับผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ญาณที่รู้ถึงวิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยฐานะ โดยเหตุ ตามความเป็นจริง แม้ญาณนั้น เราก็กล่าวสำหรับผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่กล่าวสำหรับผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ญาณที่รู้ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ ตามความเป็นจริง แม้ญาณนั้น เราก็กล่าวสำหรับผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่กล่าวสำหรับผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ญาณที่รู้ปุพเพนิวาสานุสติตามความเป็นจริง แม้ญาณนั้น เราก็กล่าวสำหรับผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่กล่าวสำหรับผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ญาณที่รู้จุตูปปาตะของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริง แม้ญาณนั้น เราก็กล่าวสำหรับผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่กล่าวสำหรับผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ญาณที่รู้ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย...ฯลฯ... ตามความเป็นจริง แม้ญาณนั้น เราก็กล่าวสำหรับผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่กล่าวสำหรับผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สมาธิจึงเป็นมรรค ส่วนอสมาธิเป็นกุมมรรค

Mahāvaggo chaṭṭho.

มหาวรรคที่ ๖ จบ

Tassuddānaṃ –

อุททานของวรรคนั้น คือ

Soṇo [Pg.368] phagguno bhijāti, āsavā dāruhatthi ca;

Majjhe ñāṇaṃ nibbedhikaṃ, sīhanādoti te dasāti.

๑. โสณสูตร ๒. ผัคคุณสูตร ๓. อภิชาติสูตร ๔. อาสวสูตร ๕. ทารุสูตรและหัตถิสูตร ๖. มัชเฌสูตร ๗. ญาณสูตร ๘. นิพเพธิกสูตร ๙. สีหนาทสูตร รวม ๑๐ สูตร

7. Devatāvaggo

๗. เทวตาวรรค

1. Anāgāmiphalasuttaṃ

๑. อนาคามิผลสูตร

65. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo anāgāmiphalaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Assaddhiyaṃ, ahirikaṃ, anottappaṃ, kosajjaṃ, muṭṭhassaccaṃ, duppaññataṃ – ime kho, bhikkhave, cha dhamme appahāya abhabbo anāgāmiphalaṃ sacchikātuṃ.

๖๕. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ย่อมไม่ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความไม่มีศรัทธา ๒. ความไม่มีหิริ ๓. ความไม่มีโอตตัปปะ ๔. ความเกียจคร้าน ๕. ความมีสติหลงลืม ๖. ความมีปัญญาทราม ภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๖ ประการนี้ไม่ได้ ย่อมไม่ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล

‘‘Cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo anāgāmiphalaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Assaddhiyaṃ, ahirikaṃ, anottappaṃ, kosajjaṃ, muṭṭhassaccaṃ, duppaññataṃ – ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo anāgāmiphalaṃ sacchikātu’’nti. Paṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการได้แล้ว ย่อมควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความไม่มีศรัทธา ๒. ความไม่มีหิริ ๓. ความไม่มีโอตตัปปะ ๔. ความเกียจคร้าน ๕. ความมีสติหลงลืม ๖. ความมีปัญญาทราม ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการนี้ได้แล้ว ย่อมควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล

2. Arahattasuttaṃ

๒. อรหัตตสูตร

66. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Thinaṃ, middhaṃ, uddhaccaṃ, kukkuccaṃ, assaddhiyaṃ, pamādaṃ – ime kho, bhikkhave, cha dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ.

๖๖. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ย่อมไม่ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ถีนะ (ความหดหู่) ๒. มิทธะ (ความง่วงเหงา) ๓. อุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) ๔. กุกกุจจะ (ความรำคาญใจ) ๕. ความไม่มีศรัทธา ๖. ความประมาท ภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๖ ประการนี้ไม่ได้ ย่อมไม่ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล

‘‘Cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Thinaṃ, middhaṃ, uddhaccaṃ, kukkuccaṃ, assaddhiyaṃ, pamādaṃ – ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātu’’nti. Dutiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการได้แล้ว ย่อมควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ถีนะ ๒. มิทธะ ๓. อุทธัจจะ ๔. กุกกุจจะ ๕. ความไม่มีศรัทธา ๖. ความประมาท ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการนี้ได้แล้ว ย่อมควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล

3. Mittasuttaṃ

๓. มิตตสูตร

67. ‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu pāpamitto pāpasahāyo pāpasampavaṅko, pāpamitte sevamāno bhajamāno payirupāsamāno, tesañca diṭṭhānugatiṃ āpajjamāno ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ [Pg.369] aparipūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sekhaṃ dhammaṃ aparipūretvā sīlāni paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sīlāni aparipūretvā kāmarāgaṃ vā rūparāgaṃ vā arūparāgaṃ vā pajahissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

๖๗. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว มีใจน้อมไปในมิตรชั่ว คบหา เสพ ส้องเสพมิตรชั่ว และดำเนินตามทิฏฐิของมิตรชั่วเหล่านั้น จักบำเพ็ญอภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์ได้นั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ เมื่อไม่บำเพ็ญอภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์แล้ว จักบำเพ็ญเสขธรรมให้บริบูรณ์ได้นั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ เมื่อไม่บำเพ็ญเสขธรรมให้บริบูรณ์แล้ว จักบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ได้นั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ เมื่อไม่บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์แล้ว จักละกามราคะ รูปราคะ หรืออรูปราคะได้นั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu kalyāṇamitto kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko, kalyāṇamitte sevamāno bhajamāno payirupāsamāno, tesañca diṭṭhānugatiṃ āpajjamāno ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sekhaṃ dhammaṃ paripūretvā sīlāni paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sīlāni paripūretvā kāmarāgaṃ vā rūparāgaṃ vā arūparāgaṃ vā pajahissatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Tatiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ เมื่อเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตรเหล่านั้น และเป็นผู้ประพฤติตามอย่างที่ได้เห็นมาของกัลยาณมิตรเหล่านั้น จักบำเพ็ญอภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์ได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อบำเพ็ญอภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์แล้ว จักบำเพ็ญเสขธรรมให้บริบูรณ์ได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อบำเพ็ญเสขธรรมให้บริบูรณ์แล้ว จักบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์แล้ว จักละกามราคะ รูปราคะ หรืออรูปราคะได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้

4. Saṅgaṇikārāmasuttaṃ

๔. สังคณิการามสูตร

68. ‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto, gaṇārāmo gaṇarato gaṇārāmataṃ anuyutto, eko paviveke abhiramissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Eko paviveke anabhiramanto cittassa nimittaṃ gahessatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Cittassa nimittaṃ agaṇhanto sammādiṭṭhiṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sammādiṭṭhiṃ aparipūretvā sammāsamādhiṃ paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sammāsamādhiṃ aparipūretvā saṃyojanāni pajahissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Saṃyojanāni appahāya nibbānaṃ sacchikarissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

๖๘. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ยินดีในหมู่คณะ ยินดีแล้วในหมู่คณะ ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในหมู่คณะ ยินดีในคณะ ยินดีแล้วในคณะ ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในคณะ จักยินดียิ่งในวิเวกแต่ผู้เดียว ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ภิกษุผู้ไม่ยินดียิ่งในวิเวกแต่ผู้เดียว จักถือนิมิตแห่งจิตได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ภิกษุผู้ไม่ถือนิมิตแห่งจิต จักบำเพ็ญสัมมาทิฏฐิให้บริบูรณ์ได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ภิกษุผู้ไม่บำเพ็ญสัมมาทิฏฐิให้บริบูรณ์แล้ว จักบำเพ็ญสัมมาสมาธิให้บริบูรณ์ได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ภิกษุผู้ไม่บำเพ็ญสัมมาสมาธิให้บริบูรณ์แล้ว จักละสังโยชน์ได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ภิกษุผู้ยังละสังโยชน์ไม่ได้ จักทำให้แจ้งซึ่งนิพพานได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้

‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu na saṅgaṇikārāmo na saṅgaṇikarato na saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto, na gaṇārāmo na gaṇarato na gaṇārāmataṃ anuyutto, eko paviveke abhiramissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Eko paviveke abhiramanto cittassa nimittaṃ gahessatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Cittassa nimittaṃ gaṇhanto sammādiṭṭhiṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sammādiṭṭhiṃ paripūretvā sammāsamādhiṃ paripūressatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sammāsamādhiṃ paripūretvā saṃyojanāni pajahissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Saṃyojanāni pahāya nibbānaṃ sacchikarissatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Catutthaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ยินดีในหมู่คณะ ไม่ยินดีแล้วในหมู่คณะ ไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในหมู่คณะ ไม่ยินดีในคณะ ไม่ยินดีแล้วในคณะ ไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งความยินดีในคณะ จักยินดียิ่งในวิเวกแต่ผู้เดียว ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ ภิกษุผู้ยินดียิ่งในวิเวกแต่ผู้เดียว จักถือนิมิตแห่งจิตได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ ภิกษุผู้ถือนิมิตแห่งจิต จักบำเพ็ญสัมมาทิฏฐิให้บริบูรณ์ได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ ภิกษุผู้บำเพ็ญสัมมาทิฏฐิให้บริบูรณ์แล้ว จักบำเพ็ญสัมมาสมาธิให้บริบูรณ์ได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ ภิกษุผู้บำเพ็ญสัมมาสมาธิให้บริบูรณ์แล้ว จักละสังโยชน์ได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ ภิกษุผู้ละสังโยชน์ได้แล้ว จักทำให้แจ้งซึ่งนิพพานได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้

5. Devatāsuttaṃ

๕. เทวตาสูตร

69. Atha [Pg.370] kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘chayime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame cha? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, sovacassatā, kalyāṇamittatā – ime kho, bhante, cha dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Idamavoca sā devatā. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho sā devatā ‘‘samanuñño me satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

๖๙. ครั้งนั้นแล เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำพระเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง เทวดาผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ความเคารพในพระศาสดา ๑ ความเคารพในพระธรรม ๑ ความเคารพในพระสงฆ์ ๑ ความเคารพในสิกขา ๑ ความเป็นผู้ว่าง่าย ๑ ความมีกัลยาณมิตร ๑ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ’ เทวดาองค์นั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ครั้งนั้นแล เทวดาองค์นั้นทราบว่า ‘พระศาสดาทรงพอพระทัยเรา’ จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณ แล้วอันตรธานไปในที่นั้นเอง

Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, sā devatā maṃ etadavoca – ‘chayime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame cha? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, sovacassatā, kalyāṇamittatā – ime kho, bhante, cha dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’ti. Idamavoca, bhikkhave, sā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาค เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว ได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคืนนี้ เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำพระเชตวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นเข้ามาหาแล้ว ได้อภิวาทเรา แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เทวดาผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวดังนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ความเคารพในพระศาสดา ๑ ความเคารพในพระธรรม ๑ ความเคารพในพระสงฆ์ ๑ ความเคารพในสิกขา ๑ ความเป็นผู้ว่าง่าย ๑ ความมีกัลยาณมิตร ๑ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรม ๖ ประการเหล่านี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุ’ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาองค์นั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้อภิวาทเรา ทำประทักษิณ แล้วอันตรธานไปในที่นั้นเอง’

Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ abhivādetvā etadavoca – ‘‘imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Idha, bhante, bhikkhu attanā ca satthugāravo hoti satthugāravatāya ca vaṇṇavādī. Ye caññe bhikkhū na satthugāravā te ca satthugāravatāya samādapeti. Ye caññe bhikkhū satthugāravā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Attanā ca dhammagāravo hoti…pe… saṅghagāravo hoti… sikkhāgāravo hoti … suvaco hoti… kalyāṇamitto hoti kalyāṇamittatāya ca vaṇṇavādī. Ye caññe bhikkhū na kalyāṇamittā te ca kalyāṇamittatāya samādapeti. Ye caññe bhikkhū kalyāṇamittā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena[Pg.371]. Imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ได้โดยพิสดารดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ตนเองเป็นผู้มีความเคารพในพระศาสดาด้วย และกล่าวสรรเสริญความมีเคารพในพระศาสดาด้วย ชักชวนภิกษุอื่นผู้ไม่มีความเคารพในพระศาสดาให้ตั้งมั่นในความเคารพในพระศาสดาด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุอื่นผู้มีความเคารพในพระศาสดาตามความเป็นจริงโดยกาลอันควรด้วย ตนเองเป็นผู้มีความเคารพในพระธรรมด้วย...ฯลฯ...ในพระสงฆ์ด้วย...ในสิกขาด้วย...เป็นผู้ว่าง่ายด้วย...เป็นผู้มีกัลยาณมิตรด้วย และกล่าวสรรเสริญความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรด้วย ชักชวนภิกษุอื่นผู้ไม่มีกัลยาณมิตรให้ตั้งมั่นในความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุอื่นผู้มีกัลยาณมิตรตามความเป็นจริงโดยกาลอันควรด้วย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ได้โดยพิสดารดังนี้’

‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Sādhu kho tvaṃ, sāriputta, imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāsi. Idha, sāriputta, bhikkhu attanā ca satthugāravo hoti satthugāravatāya ca vaṇṇavādī. Ye caññe bhikkhū na satthugāravā te ca satthugāravatāya samādapeti. Ye caññe bhikkhū satthugāravā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Attanā ca dhammagāravo hoti…pe… saṅghagāravo hoti… sikkhāgāravo hoti… suvaco hoti… kalyāṇamitto hoti kalyāṇamittatāya ca vaṇṇavādī. Ye caññe bhikkhū na kalyāṇamittā te ca kalyāṇamittatāya samādapeti. Ye caññe bhikkhū kalyāṇamittā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Imassa kho, sāriputta, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Pañcamaṃ.

“ดีละ ดีละ สารีบุตร ดีแท้ สารีบุตร เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่ออย่างพิสดารเช่นนี้ได้ ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ตนเองก็มีความเคารพในพระศาสดา และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญความมีเคารพในพระศาสดา ชักชวนภิกษุอื่นที่ไม่มีความเคารพในพระศาสดาให้ตั้งมั่นในความมีเคารพในพระศาสดา และกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุอื่นผู้มีความเคารพในพระศาสดาตามความเป็นจริง ตามกาลอันควร ตนเองก็มีความเคารพในพระธรรม... ในพระสงฆ์... ในสิกขา... เป็นผู้ว่าง่าย... เป็นผู้มีมิตรดี และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญความเป็นผู้มีมิตรดี ชักชวนภิกษุอื่นที่ไม่มีมิตรดีให้ตั้งมั่นในความเป็นผู้มีมิตรดี และกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุอื่นผู้มีมิตรดีตามความเป็นจริง ตามกาลอันควร ดูก่อนสารีบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่ออย่างพิสดารเช่นนี้เถิด” จบสูตรที่ ๕

6. Samādhisuttaṃ

๖. สมาธิสูตร

70. ‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu na santena samādhinā na paṇītena na paṭippassaddhiladdhena na ekodibhāvādhigatena anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhavissati – ekopi hutvā bahudhā bhavissati, bahudhāpi hutvā eko bhavissati…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattessatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇissati – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānissati – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānissati …pe… vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajānissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarissati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passissati…pe… yathākammūpage satte pajānissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

๗๐. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงเข้าถึงอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ฯลฯ และใช้อำนาจทางกายไปได้ตลอดพรหมโลก ด้วยสมาธิที่ไม่สงบ ไม่ประณีต ไม่ได้ความระงับ ไม่ได้บรรลุความเป็นหนึ่ง นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ ล่วงโสตของมนุษย์ นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่น ของบุคคลอื่นด้วยใจ คือ จิตมีราคะ ก็รู้ว่าจิตมีราคะ ฯลฯ หรือจิตหลุดพ้น ก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ฯลฯ ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวได้ นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงเห็นหมู่สัตว์ ฯลฯ รู้ชัดหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ ล่วงตาของมนุษย์ นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ฯลฯ เข้าถึงอยู่ นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้

‘‘‘So [Pg.372] vata, bhikkhave, bhikkhu santena samādhinā paṇītena paṭippassaddhiladdhena ekodibhāvādhigatena anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhavissati…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattessatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇissati – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānissati – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānissati…pe… vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajānissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarissati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passissati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ…pe… sacchikatvā upasampajja viharissatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงเข้าถึงอิทธิวิธีหลายประการ ฯลฯ และใช้อำนาจทางกายไปได้ตลอดพรหมโลก ด้วยสมาธิที่สงบ ประณีต ได้ความระงับ ได้บรรลุความเป็นหนึ่ง นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ ล่วงโสตของมนุษย์ นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่น ของบุคคลอื่นด้วยใจ คือ จิตมีราคะ ก็รู้ว่าจิตมีราคะ ฯลฯ หรือจิตหลุดพ้น ก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ฯลฯ ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวได้ นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ฯลฯ รู้ชัดหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ ล่วงตาของมนุษย์ นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ภิกษุนั้นจะพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ฯลฯ เข้าถึงอยู่ นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้” จบสูตรที่ ๖

7. Sakkhibhabbasuttaṃ

๗. สักขิภัพพสูตร

71. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇituṃ sati sati āyatane. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘ime hānabhāgiyā dhammā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘ime ṭhitibhāgiyā dhammā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘ime visesabhāgiyā dhammā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘ime nibbedhabhāgiyā dhammā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, asakkaccakārī ca hoti, asappāyakārī ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇituṃ sati sati āyatane.

๗๑. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เมื่อเหตุปัจจัยมีอยู่ ก็ไม่ควรที่จะบรรลุภาวะที่พึงทำให้แจ้งได้ในธรรมนั้นๆ ธรรม ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความตั้งอยู่’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งการชำแรกกิเลส’ และเป็นผู้ไม่กระทำโดยเคารพ ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เมื่อเหตุปัจจัยมีอยู่ ก็ไม่ควรที่จะบรรลุภาวะที่พึงทำให้แจ้งได้ในธรรมนั้นๆ

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇituṃ sati sati āyatane. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘ime hānabhāgiyā dhammā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ime ṭhitibhāgiyā dhammā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ime visesabhāgiyā dhammā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ime nibbedhabhāgiyā dhammā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, sakkaccakārī ca hoti, sappāyakārī ca. Imehi [Pg.373] kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇituṃ sati sati āyatane’’ti. Sattamaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เมื่อเหตุปัจจัยมีอยู่ ก็ควรที่จะบรรลุภาวะที่พึงทำให้แจ้งได้ในธรรมนั้นๆ ธรรม ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความตั้งอยู่’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งการชำแรกกิเลส’ และเป็นผู้กระทำโดยเคารพ กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เมื่อเหตุปัจจัยมีอยู่ ก็ควรที่จะบรรลุภาวะที่พึงทำให้แจ้งได้ในธรรมนั้นๆ” จบสูตรที่ ๗

8. Balasuttaṃ

๘. พลสูตร

72. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo samādhismiṃ balataṃ pāpuṇituṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na samādhissa samāpattikusalo hoti, na samādhissa ṭhitikusalo hoti, na samādhissa vuṭṭhānakusalo hoti, asakkaccakārī ca hoti, asātaccakārī ca, asappāyakārī ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo samādhismiṃ balataṃ pāpuṇituṃ.

๗๒. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ไม่ควรเพื่อจะถึงความเป็นผู้มีกำลังในสมาธิ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาธิ ๒. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ ๔. เป็นผู้ไม่กระทำโดยเคารพ ๕. เป็นผู้ไม่กระทำโดยต่อเนื่อง ๖. เป็นผู้ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ไม่ควรเพื่อจะถึงความเป็นผู้มีกำลังในสมาธิ”

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo samādhismiṃ balataṃ pāpuṇituṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu samādhissa samāpattikusalo hoti, samādhissa ṭhitikusalo hoti, samādhissa vuṭṭhānakusalo hoti, sakkaccakārī ca hoti, sātaccakārī ca, sappāyakārī ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo samādhismiṃ balataṃ pāpuṇitu’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ควรเพื่อจะถึงความเป็นผู้มีกำลังในสมาธิ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ ๓. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ ๔. เป็นผู้กระทำโดยเคารพ ๕. เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่อง ๖. เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ควรเพื่อจะถึงความเป็นผู้มีกำลังในสมาธิ” (จบสูตรที่ ๘)

9. Paṭhamatajjhānasuttaṃ

๙. ปฐมตัชฌานสูตรที่ ๙

73. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame cha? Kāmacchandaṃ, byāpādaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, vicikicchaṃ. Kāmesu kho panassa ādīnavo na yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭho hoti. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ.

๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะเข้าปฐมฌานอยู่ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. กามฉันทะ ๒. พยาบาท ๓. ถีนมิทธะ ๔. อุทธัจจกุกกุจจะ ๕. วิจิกิจฉา ๖. อนึ่ง โทษในกามทั้งหลาย อันภิกษุนั้นมิได้เห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังละธรรม ๖ ประการนี้แลไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะเข้าปฐมฌานอยู่”

‘‘Cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame cha? Kāmacchandaṃ, byāpādaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, vicikicchaṃ, kāmesu kho panassa ādīnavo na yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭho hoti. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitu’’nti. Navamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุละธรรม ๖ ประการได้แล้ว ควรเพื่อจะเข้าปฐมฌานอยู่ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. กามฉันทะ ๒. พยาบาท ๓. ถีนมิทธะ ๔. อุทธัจจกุกกุจจะ ๕. วิจิกิจฉา ๖. อนึ่ง โทษในกามทั้งหลาย อันภิกษุนั้นเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุละธรรม ๖ ประการนี้แลได้แล้ว ควรเพื่อจะเข้าปฐมฌานอยู่” (จบสูตรที่ ๙)

10. Dutiyatajjhānasuttaṃ

๑๐. ทุติยตัชฌานสูตรที่ ๑๐

74. ‘‘Cha[Pg.374], bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame cha? Kāmavitakkaṃ, byāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ, kāmasaññaṃ, byāpādasaññaṃ, vihiṃsāsaññaṃ – ime kho, bhikkhave, cha dhamme appahāya abhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ.

๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะเข้าปฐมฌานอยู่ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. กามวิตก ๒. พยาบาทวิตก ๓. วิหิงสาวิตก ๔. กามสัญญา ๕. พยาบาทสัญญา ๖. วิหิงสาสัญญา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังละธรรม ๖ ประการนี้แลไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะเข้าปฐมฌานอยู่”

‘‘Cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Katame cha? Kāmavitakkaṃ, byāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ, kāmasaññaṃ, byāpādasaññaṃ, vihiṃsāsaññaṃ – ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitu’’nti. Dasamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุละธรรม ๖ ประการได้แล้ว ควรเพื่อจะเข้าปฐมฌานอยู่ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. กามวิตก ๒. พยาบาทวิตก ๓. วิหิงสาวิตก ๔. กามสัญญา ๕. พยาบาทสัญญา ๖. วิหิงสาสัญญา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุละธรรม ๖ ประการนี้แลได้แล้ว ควรเพื่อจะเข้าปฐมฌานอยู่” (จบสูตรที่ ๑๐)

Devatāvaggo sattamo.

เทวตาวรรคที่ ๗ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Anāgāmi arahaṃ mittā, saṅgaṇikārāmadevatā;

Samādhi sakkhibhabbaṃ balaṃ, tajjhānā apare duveti.

อนาคามิสูตร อรหัตตสูตร มิตตสูตร สังคณิการามสูตร เทวตาสูตร สมาธิสูตร สักขิสูตร พลสูตร และตัชฌานสูตรอีก ๒ สูตร

8. Arahattavaggo

๘. อรหัตตวรรคที่ ๘

1. Dukkhasuttaṃ

๑. ทุกขสูตรที่ ๑

75. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme dukkhaṃ viharati savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā. Katamehi chahi? Kāmavitakkena, byāpādavitakkena, vihiṃsāvitakkena, kāmasaññāya, byāpādasaññāya, vihiṃsāsaññāya – imehi, kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme dukkhaṃ viharati savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā.

๗๕. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเร่าร้อนในปัจจุบัน หลังจากตายเพราะกายแตก ทุคติเป็นอันหวังได้ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. กามวิตก ๒. พยาบาทวิตก ๓. วิหิงสาวิตก ๔. กามสัญญา ๕. พยาบาทสัญญา ๖. วิหิงสาสัญญา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมอยู่เป็นทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเร่าร้อนในปัจจุบัน หลังจากตายเพราะกายแตก ทุคติเป็นอันหวังได้”

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ, kāyassa bhedā paraṃ [Pg.375] maraṇā sugati pāṭikaṅkhā. Katamehi chahi? Nekkhammavitakkena, abyāpādavitakkena, avihiṃsāvitakkena, nekkhammasaññāya, abyāpādasaññāya, avihiṃsāsaññāya – imehi, kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā’’ti. Paṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ย่อมอยู่เป็นสุข ไม่มีควาคับแค้น ไม่มีความลำบาก ไม่มีความเร่าร้อนในปัจจุบัน หลังจากตายเพราะกายแตก สุคติเป็นอันหวังได้ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. เนกขัมมวิตก ๒. อพยาบาทวิตก ๓. อวิหิงสาวิตก ๔. เนกขัมมสัญญา ๕. อพยาบาทสัญญา ๖. อวิหิงสาสัญญา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมอยู่เป็นสุข ไม่มีควาคับแค้น ไม่มีความลำบาก ไม่มีความเร่าร้อนในปัจจุบัน หลังจากตายเพราะกายแตก สุคติเป็นอันหวังได้” (จบสูตรที่ ๑)

2. Arahattasuttaṃ

๒. อรหัตตสูตรที่ ๒

76. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Mānaṃ, omānaṃ, atimānaṃ, adhimānaṃ, thambhaṃ, atinipātaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ.

๗๖. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. มานะ ๒. โอมานะ ๓. อติมานะ ๔. อธิมานะ ๕. ถัมภะ ๖. อตินิปาตะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังละธรรม ๖ ประการนี้แลไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล”

‘‘Cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Mānaṃ, omānaṃ, atimānaṃ, adhimānaṃ, thambhaṃ, atinipātaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātu’’nti. Dutiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุละธรรม ๖ ประการได้แล้ว ควรเพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. มานะ ๒. โอมานะ ๓. อติมานะ ๔. อธิมานะ ๕. ถัมภะ ๖. อตินิปาตะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุละธรรม ๖ ประการนี้แลได้แล้ว ควรเพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล” (จบสูตรที่ ๒)

3. Uttarimanussadhammasuttaṃ

๓. อุตตริมนุสสธรรมสูตรที่ ๓

77. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Muṭṭhassaccaṃ, asampajaññaṃ, indriyesu aguttadvārataṃ, bhojane amattaññutaṃ, kuhanaṃ, lapanaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme appahāya abhabbo uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikātuṃ.

๗๗. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรม อันเป็นญาณทัสสนะวิเศษอย่างสามารถของพระอริยะ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความเป็นผู้มีสติหลงลืม ๒. ความไม่มีสัมปชัญญะ ๓. ความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ๔. ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะ ๕. ความหลอกลวง ๖. ความพูดเลียบเคียง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังละธรรม ๖ ประการนี้แลไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรม อันเป็นญาณทัสสนะวิเศษอย่างสามารถของพระอริยะ”

‘‘Cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Muṭṭhassaccaṃ, asampajaññaṃ, indriyesu aguttadvārataṃ, bhojane amattaññutaṃ, kuhanaṃ, lapanaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikātu’’nti. Tatiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุละธรรม ๖ ประการแล้ว ควรเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนวิเสสอันสามารถกระทำความเป็นอริยะได้ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความเป็นผู้มีสติหลงลืม ๒. ความไม่มีสัมปชัญญะ ๓. ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๔. ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ๕. ความหลอกลวง ๖. การพูดเลียบเคียง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุละธรรม ๖ ประการนี้แล้วแล ควรเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนวิเสสอันสามารถกระทำความเป็นอริยะได้”

4. Sukhasomanassasuttaṃ

๔. สุขโสมนัสสสูตร

78. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhasomanassabahulo viharati, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāya. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammārāmo hoti, bhāvanārāmo hoti, pahānārāmo hoti, pavivekārāmo hoti[Pg.376], abyāpajjhārāmo hoti, nippapañcārāmo hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhasomanassabahulo viharati, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti. Catutthaṃ.

๗๘. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ย่อมเป็นผู้มากด้วยสุขโสมนัสอยู่ในทิฏฐธรรม และโยนิ (เหตุ) อันภิกษุนั้นปรารภแล้วเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้ยินดีในธรรม ๒. เป็นผู้ยินดีในภาวนา ๓. เป็นผู้ยินดีในการละ ๔. เป็นผู้ยินดีในความสงัด ๕. เป็นผู้ยินดีในความไม่เบียดเบียน ๖. เป็นผู้ยินดีในธรรมที่ไม่มีปปัญจะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้มากด้วยสุขโสมนัสอยู่ในทิฏฐธรรม และโยนิอันภิกษุนั้นปรารภแล้วเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย”

5. Adhigamasuttaṃ

๕. อธิคมสูตร

79. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na āyakusalo ca hoti, na apāyakusalo ca hoti, na upāyakusalo ca hoti, anadhigatānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ adhigamāya na chandaṃ janeti, adhigate kusale dhamme na ārakkhati, sātaccakiriyāya na sampādeti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ.

๗๙. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ไม่ควรเพื่อจะบรรลุกุศลธรรมที่ยังไม่บรรลุ หรือเพื่อจะทำกุศลธรรมที่บรรลุแล้วให้เจริญ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. ไม่เป็นผู้ฉลาดในเหตุ (แห่งความเจริญ) ๒. ไม่เป็นผู้ฉลาดในเหตุ (แห่งความเสื่อม) ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในอุบาย ๔. ไม่ก่อฉันทะเพื่อบรรลุกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่บรรลุ ๕. ไม่รักษาคุ้มครองกุศลธรรมทั้งหลายที่บรรลุแล้ว ๖. ไม่ให้สำเร็จด้วยการทำติดต่อ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ไม่ควรเพื่อจะบรรลุกุศลธรรมที่ยังไม่บรรลุ หรือเพื่อจะทำกุศลธรรมที่บรรลุแล้วให้เจริญ

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu āyakusalo ca hoti, apāyakusalo ca hoti, upāyakusalo ca hoti, anadhigatānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ adhigamāya chandaṃ janeti, adhigate kusale dhamme ārakkhati, sātaccakiriyāya sampādeti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātu’’nti. Pañcamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ควรเพื่อจะบรรลุกุศลธรรมที่ยังไม่บรรลุ หรือเพื่อจะทำกุศลธรรมที่บรรลุแล้วให้เจริญ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้ฉลาดในเหตุ (แห่งความเจริญ) ๒. เป็นผู้ฉลาดในเหตุ (แห่งความเสื่อม) ๓. เป็นผู้ฉลาดในอุบาย ๔. ก่อฉันทะเพื่อบรรลุกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่บรรลุ ๕. รักษาคุ้มครองกุศลธรรมทั้งหลายที่บรรลุแล้ว ๖. ให้สำเร็จด้วยการทำติดต่อ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ควรเพื่อจะบรรลุกุศลธรรมที่ยังไม่บรรลุ หรือเพื่อจะทำกุศลธรรมที่บรรลุแล้วให้เจริญ”

6. Mahantattasuttaṃ

๖. มหันตัตตสูตร

80. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva mahantattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti dhammesu. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu ālokabahulo ca hoti yogabahulo ca vedabahulo ca asantuṭṭhibahulo ca anikkhittadhuro ca kusalesu dhammesu uttari ca patāreti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva mahantattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti dhammesū’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๘๐. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ย่อมถึงความเป็นผู้ใหญ่ ความไพบูลย์ในธรรมทั้งหลายโดยไม่ช้านัก ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มากด้วยแสงสว่าง ๒. เป็นผู้มากด้วยความเพียร ๓. เป็นผู้มากด้วยความยินดี ๔. เป็นผู้มากด้วยความไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย ๕. เป็นผู้ไม่ทอดธุระ ๖. และพากเพียรให้ยิ่งขึ้นไป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมถึงความเป็นผู้ใหญ่ ความไพบูลย์ในธรรมทั้งหลายโดยไม่ช้านัก”

7. Paṭhamanirayasuttaṃ

๗. ปฐมนิรยสูตร

81. ‘‘Chahi[Pg.377], bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi chahi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pāpiccho ca, micchādiṭṭhi ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

๘๑. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นเหมือนถูกนำไปวางไว้ในนรก ฉันนั้น ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ๒. เป็นผู้ลักทรัพย์ ๓. เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม ๔. เป็นผู้พูดเท็จ ๕. เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ๖. เป็นผู้มีความเห็นผิด ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นเหมือนถูกนำไปวางไว้ในนรก ฉันนั้น

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi chahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, appiccho ca, sammādiṭṭhi ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Sattamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นเหมือนถูกนำไปวางไว้ในสวรรค์ ฉันนั้น ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ๒. เป็นผู้งดเว้นจากอทินนาทาน ๓. เป็นผู้งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ๔. เป็นผู้งดเว้นจากมุสาวาท ๕. เป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ๖. เป็นผู้มีความเห็นชอบ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นเหมือนถูกนำไปวางไว้ในสวรรค์ ฉันนั้น”

8. Dutiyanirayasuttaṃ

๘. ทุติยนิรยสูตร

82. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi chahi ? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, luddho ca, pagabbho ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

๘๒. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นเหมือนถูกนำไปวางไว้ในนรก ฉันนั้น ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ๒. เป็นผู้ลักทรัพย์ ๓. เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม ๔. เป็นผู้พูดเท็จ ๕. เป็นผู้โลภ ๖. เป็นผู้คะนอง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นเหมือนถูกนำไปวางไว้ในนรก ฉันนั้น

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi chahi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, aluddho ca, appagabbho ca. Imehi kho bhikkhave chahi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นเหมือนถูกนำไปวางไว้ในสวรรค์ ฉันนั้น ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ๒. เป็นผู้งดเว้นจากอทินนาทาน ๓. เป็นผู้งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ๔. เป็นผู้งดเว้นจากมุสาวาท ๕. เป็นผู้ไม่โลภ ๖. เป็นผู้ไม่คะนอง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นเหมือนถูกนำไปวางไว้ในสวรรค์ ฉันนั้น”

9. Aggadhammasuttaṃ

๙. อัคคธัมมสูตร

83. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo aggaṃ dhammaṃ arahattaṃ sacchikātuṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, kusīto hoti, duppañño [Pg.378] hoti, kāye ca jīvite ca sāpekkho hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo aggaṃ dhammaṃ arahattaṃ sacchikātuṃ.

๘๓. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ ไม่ควรเพื่อจะกระทำให้แจ้งซึ่งอัคคธรรมคืออรหัตตผล ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๒. เป็นผู้ไม่มีหิริ ๓. เป็นผู้ไม่มีโอตตัปปะ ๔. เป็นผู้เกียจคร้าน ๕. เป็นผู้มีปัญญาทราม ๖. เป็นผู้มีความเยื่อใยในกายและชีวิต ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล ไม่ควรเพื่อจะกระทำให้แจ้งซึ่งอัคคธรรมคืออรหัตตผล

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo aggaṃ dhammaṃ arahattaṃ sacchikātuṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, hirimā hoti, ottappī hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti, kāye ca jīvite ca anapekkho hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo aggaṃ dhammaṃ arahattaṃ sacchikātu’’nti. Navamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมอันเลิศ คือ อรหัตตผล ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศรัทธา ๑ เป็นผู้มีหิริ ๑ เป็นผู้มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ปรารภความเพียร ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ เป็นผู้ไม่มีความอาลัยในกายและชีวิต ๑ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมอันเลิศ คือ อรหัตตผล” นวมสูตรที่ ๙

10. Rattidivasasuttaṃ

๑๐. รัตติทิวสสูตร

84. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatassa bhikkhuno yā ratti vā divaso vā āgacchati hāniyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu, no vuddhi. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu mahiccho hoti, vighātavā, asantuṭṭho, itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena, assaddho hoti, dussīlo hoti, kusīto hoti, muṭṭhassati hoti, duppañño hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgatassa bhikkhuno yā ratti vā divaso vā āgacchati hāniyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu, no vuddhi.

๘๔. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราตรีหรือทิวาล่วงไป ๆ ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ พึงหวังได้แต่ความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่พึงหวังความเจริญเลย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความปรารถนาใหญ่ ๑ มีความคับแค้นใจ ๑ ไม่สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ ๑ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ เป็นผู้ทุศีล ๑ เป็นผู้เกียจคร้าน ๑ เป็นผู้มีสติหลงลืม ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราตรีหรือทิวาล่วงไป ๆ ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล พึงหวังได้แต่ความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่พึงหวังความเจริญเลย

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatassa bhikkhuno yā ratti vā divaso vā āgacchati vuddhiyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu, no parihāni. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na mahiccho hoti, avighātavā, santuṭṭho, itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena, saddho hoti, sīlavā hoti, āraddhavīriyo hoti, satimā hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgatassa bhikkhuno yā ratti vā divaso vā āgacchati vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, kusalesu dhammesu no parihānī’’ti. Dasamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราตรีหรือทิวาล่วงไป ๆ ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ พึงหวังได้แต่ความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่มีความปรารถนาใหญ่ ๑ ไม่มีความคับแค้นใจ ๑ สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ ๑ เป็นผู้มีศรัทธา ๑ เป็นผู้มีศีล ๑ เป็นผู้ปรารภความเพียร ๑ เป็นผู้มีสติ ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราตรีหรือทิวาล่วงไป ๆ ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล พึงหวังได้แต่ความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย” ทสมสูตรที่ ๑๐

Arahattavaggo aṭṭhamo.

อรหัตตวรรคที่ ๘

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Dukkhaṃ [Pg.379] arahattaṃ uttari ca, sukhaṃ adhigamena ca;

Mahantattaṃ dvayaṃ niraye, aggadhammañca rattiyoti.

ทุกขสูตร อรหัตตสูตร อุตตริสูตร สุขสูตร อธิคมสูตร มหันตัตตสูตร นิรยสูตร ๒ สูตร อัคคธัมมสูตร และรัตติสูตร

9. Sītivaggo

๙. สีติวรรค

1. Sītibhāvasuttaṃ

๑. สีติภาวสูตร

85. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātuṃ. Katamehi chahi ? Idha, bhikkhave, bhikkhu yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ na niggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ na paggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ na sampahaṃseti, yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ na ajjhupekkhati, hīnādhimuttiko ca hoti, sakkāyābhirato ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātuṃ.

๘๕. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ไม่ควรเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งภาวะที่เยือกเย็นอันยอดเยี่ยม ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในสมัยที่ควรข่มจิต ก็ไม่ข่มจิต ๑ ในสมัยที่ควรประคองจิต ก็ไม่ประคองจิต ๑ ในสมัยที่ควรทำให้จิตบันเทิง ก็ไม่ทำให้จิตบันเทิง ๑ ในสมัยที่ควรวางเฉยจิต ก็ไม่วางเฉยจิต ๑ เป็นผู้มีอัธยาศัยเลวทราม ๑ และเป็นผู้ยินดีในสักกายะ ๑ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ไม่ควรเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งภาวะที่เยือกเย็นอันยอดเยี่ยม

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātuṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti, yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati, paṇītādhimuttiko ca hoti, nibbānābhirato ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātu’’nti. Paṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ควรเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งภาวะที่เยือกเย็นอันยอดเยี่ยม ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในสมัยที่ควรข่มจิต ก็ข่มจิต ๑ ในสมัยที่ควรประคองจิต ก็ประคองจิต ๑ ในสมัยที่ควรทำให้จิตบันเทิง ก็ทำให้จิตบันเทิง ๑ ในสมัยที่ควรวางเฉยจิต ก็วางเฉยจิต ๑ เป็นผู้มีอัธยาศัยประณีต ๑ และเป็นผู้ยินดีในนิพพาน ๑ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ควรเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งภาวะที่เยือกเย็นอันยอดเยี่ยม” ปฐมสูตรที่ ๑

2. Āvaraṇasuttaṃ

๒. อาวรณสูตร

86. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi chahi[Pg.380]? Kammāvaraṇatāya samannāgato hoti, kilesāvaraṇatāya samannāgato hoti, vipākāvaraṇatāya samannāgato hoti, assaddho ca hoti, acchandiko ca, duppañño ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

๘๖. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ แม้ฟังพระสัทธรรมอยู่ ก็เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ประกอบด้วยกรรมที่เป็นเครื่องกั้น ๑ เป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสที่เป็นเครื่องกั้น ๑ เป็นผู้ประกอบด้วยวิบากที่เป็นเครื่องกั้น ๑ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ เป็นผู้ไม่มีฉันทะ ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล แม้ฟังพระสัทธรรมอยู่ ก็เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi chahi? Na kammāvaraṇatāya samannāgato hoti, na kilesāvaraṇatāya samannāgato hoti, na vipākāvaraṇatāya samannāgato hoti, saddho ca hoti, chandiko ca, paññavā ca. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Dutiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เมื่อฟังพระสัทธรรมอยู่ เป็นผู้ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ไม่เป็นผู้ประกอบด้วยกรรมที่เป็นเครื่องกั้น ๑ ไม่เป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสที่เป็นเครื่องกั้น ๑ ไม่เป็นผู้ประกอบด้วยวิบากที่เป็นเครื่องกั้น ๑ เป็นผู้มีศรัทธา ๑ เป็นผู้มีฉันทะ ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เมื่อฟังพระสัทธรรมอยู่ เป็นผู้ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย” ทุติยสูตรที่ ๒

3. Voropitasuttaṃ

๓. โวโรปิตสูตร

87. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi chahi? Mātā jīvitā voropitā hoti, pitā jīvitā voropito hoti, arahaṃ jīvitā voropito hoti, tathāgatassa duṭṭhena cittena lohitaṃ uppāditaṃ hoti, saṅgho bhinno hoti, duppañño hoti jaḷo eḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

๘๗. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ แม้ฟังพระสัทธรรมอยู่ ก็เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ปลงชีวิตมารดา ๑ เป็นผู้ปลงชีวิตบิดา ๑ เป็นผู้ปลงชีวิตพระอรหันต์ ๑ เป็นผู้มีจิตประทุษร้ายทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น ๑ เป็นผู้ทำสงฆ์ให้แตกกัน ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม โง่เขลา เป็นใบ้ ๑ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล แม้ฟังพระสัทธรรมอยู่ ก็เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi chahi? Na mātā jīvitā voropitā hoti, na pitā jīvitā voropito hoti, na arahaṃ jīvitā voropito hoti, na tathāgatassa duṭṭhena cittena lohitaṃ uppāditaṃ hoti, na saṅgho bhinno hoti, paññavā hoti ajaḷo aneḷamūgo. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato [Pg.381] suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Tatiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เมื่อฟังพระสัทธรรมอยู่ ย่อมเป็นผู้ควรเพื่อหยั่งลงสู่นิยามะ คือสัมมัตตะในกุศลธรรมทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ไม่ปลงชีวิตมารดา ๒. ไม่ปลงชีวิตบิดา ๓. ไม่ปลงชีวิตพระอรหันต์ ๔. ไม่ทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อด้วยจิตคิดประทุษร้าย ๕. ไม่ทำสงฆ์ให้แตกกัน ๖. เป็นผู้มีปัญญา ไม่โง่เขลา ไม่เป็นใบ้ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เมื่อฟังพระสัทธรรมอยู่ ย่อมเป็นผู้ควรเพื่อหยั่งลงสู่นิยามะ คือสัมมัตตะในกุศลธรรมทั้งหลาย

4. Sussūsatisuttaṃ

๔. สุสสูสติสูตร

88. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi chahi? Tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne na sussūsati, na sotaṃ odahati, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti, anatthaṃ gaṇhāti, atthaṃ riñcati, ananulomikāya khantiyā samannāgato hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato suṇantopi saddhammaṃ abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

๘๘. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ แม้ฟังพระสัทธรรมอยู่ ก็ไม่เป็นผู้ควรเพื่อหยั่งลงสู่นิยามะ คือสัมมัตตะในกุศลธรรมทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ เมื่อพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว อันผู้อื่นแสดงอยู่ ๑. ไม่ปรารถนาจะฟัง ๒. ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ๓. ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อรู้ทั่วถึง ๔. ยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ๕. ละทิ้งสิ่งที่เป็นประโยชน์ ๖. เป็นผู้ประกอบด้วยขันติที่ไม่เป็นไปโดยอนุโลม ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล แม้ฟังพระสัทธรรมอยู่ ก็ไม่เป็นผู้ควรเพื่อหยั่งลงสู่นิยามะ คือสัมมัตตะในกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi chahi? Tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne sussūsati, sotaṃ odahati, aññā cittaṃ upaṭṭhāpeti, atthaṃ gaṇhāti, anatthaṃ riñcati, anulomikāya khantiyā samannāgato hoti. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti. Catutthaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เมื่อฟังพระสัทธรรมอยู่ ย่อมเป็นผู้ควรเพื่อหยั่งลงสู่นิยามะ คือสัมมัตตะในกุศลธรรมทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ เมื่อพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว อันผู้อื่นแสดงอยู่ ๑. ปรารถนาจะฟัง ๒. เงี่ยโสตลงสดับ ๓. ตั้งจิตไว้เพื่อรู้ทั่วถึง ๔. ยึดถือสิ่งที่เป็นประโยชน์ ๕. ละทิ้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ๖. เป็นผู้ประกอบด้วยขันติที่เป็นไปโดยอนุโลม ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เมื่อฟังพระสัทธรรมอยู่ ย่อมเป็นผู้ควรเพื่อหยั่งลงสู่นิยามะ คือสัมมัตตะในกุศลธรรมทั้งหลาย

5. Appahāyasuttaṃ

๕. อัปปหายสูตร

89. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo diṭṭhisampadaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Sakkāyadiṭṭhiṃ, vicikicchaṃ, sīlabbataparāmāsaṃ, apāyagamanīyaṃ rāgaṃ, apāyagamanīyaṃ dosaṃ, apāyagamanīyaṃ mohaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme appahāya abhabbo diṭṭhisampadaṃ sacchikātuṃ.

๘๙. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ย่อมไม่ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งทิฏฐิสัมปทา ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. สักกายทิฏฐิ ๒. วิจิกิจฉา ๓. สีลัพพตปรามาส ๔. ราคะที่เป็นไปเพื่ออบาย ๕. โทสะที่เป็นไปเพื่ออบาย ๖. โมหะที่เป็นไปเพื่ออบาย ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อยังละธรรม ๖ ประการนี้ไม่ได้ ย่อมไม่ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งทิฏฐิสัมปทา

‘‘Cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo diṭṭhisampadaṃ sacchikātuṃ. Katame cha? Sakkāyadiṭṭhiṃ, vicikicchaṃ, sīlabbataparāmāsaṃ, apāyagamanīyaṃ rāgaṃ, apāyagamanīyaṃ dosaṃ, apāyagamanīyaṃ mohaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo diṭṭhisampadaṃ sacchikātu’’nti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการได้แล้ว ย่อมเป็นผู้ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งทิฏฐิสัมปทา ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. สักกายทิฏฐิ ๒. วิจิกิจฉา ๓. สีลัพพตปรามาส ๔. ราคะที่เป็นไปเพื่ออบาย ๕. โทสะที่เป็นไปเพื่ออบาย ๖. โมหะที่เป็นไปเพื่ออบาย ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการนี้ได้แล้ว ย่อมเป็นผู้ควรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งทิฏฐิสัมปทา

6. Pahīnasuttaṃ

๖. ปหีนสูตร

90. ‘‘Chayime[Pg.382], bhikkhave, dhammā diṭṭhisampannassa puggalassa pahīnā. Katame cha? Sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso, apāyagamanīyo rāgo, apāyagamanīyo doso, apāyagamanīyo moho. Ime kho, bhikkhave, cha dhammā diṭṭhisampannassa puggalassa pahīnā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๙๐. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้ อันบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิละได้แล้ว ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. สักกายทิฏฐิ ๒. วิจิกิจฉา ๓. สีลัพพตปรามาส ๔. ราคะที่เป็นไปเพื่ออบาย ๕. โทสะที่เป็นไปเพื่ออบาย ๖. โมหะที่เป็นไปเพื่ออบาย ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้แล อันบุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิละได้แล้ว

7. Abhabbasuttaṃ

๗. อภัพพสูตร

91. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme abhabbo diṭṭhisampanno puggalo uppādetuṃ. Katame cha? Sakkāyadiṭṭhiṃ, vicikicchaṃ, sīlabbataparāmāsaṃ, apāyagamanīyaṃ rāgaṃ, apāyagamanīyaṃ dosaṃ, apāyagamanīyaṃ mohaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme abhabbo diṭṭhisampanno puggalo uppādetu’’nti. Sattamaṃ.

๙๑. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะให้ธรรม ๖ ประการเกิดขึ้น ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. สักกายทิฏฐิ ๒. วิจิกิจฉา ๓. สีลัพพตปรามาส ๔. ราคะที่เป็นไปเพื่ออบาย ๕. โทสะที่เป็นไปเพื่ออบาย ๖. โมหะที่เป็นไปเพื่ออบาย ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะให้ธรรม ๖ ประการนี้เกิดขึ้น

8. Paṭhamaabhabbaṭṭhānasuttaṃ

๘. ปฐมอภัพพัฏฐานสูตร

92. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, abhabbaṭṭhānāni. Katamāni cha? Abhabbo diṭṭhisampanno puggalo satthari agāravo viharituṃ appatisso, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo dhamme agāravo viharituṃ appatisso, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo saṅghe agāravo viharituṃ appatisso, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo sikkhāya agāravo viharituṃ appatisso, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo anāgamanīyaṃ vatthuṃ paccāgantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo aṭṭhamaṃ bhavaṃ nibbattetuṃ. Imāni kho, bhikkhave, cha abhabbaṭṭhānānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๙๒. ภิกษุทั้งหลาย อภัพพฐานะ (ฐานะที่เป็นไปไม่ได้) ๖ ประการนี้มีอยู่ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะอยู่โดยไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดา ๒. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะอยู่โดยไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระธรรม ๓. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะอยู่โดยไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระสงฆ์ ๔. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะอยู่โดยไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในสิกขา ๕. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะกลับมาสู่วัตถุที่ไม่ควรกลับมา ๖. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะยังภพที่ ๘ ให้เกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย อภัพพฐานะ ๖ ประการนี้แล

9. Dutiyaabhabbaṭṭhānasuttaṃ

๙. ทุติยอภัพพัฏฐานสูตร

93. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, abhabbaṭṭhānāni. Katamāni cha? Abhabbo diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ sukhato upagantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo kañci dhammaṃ attato upagantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo ānantariyaṃ kammaṃ kātuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo kotūhalamaṅgalena suddhiṃ paccāgantuṃ[Pg.383], abhabbo diṭṭhisampanno puggalo ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesituṃ. Imāni kho, bhikkhave, cha abhabbaṭṭhānānī’’ti. Navamaṃ.

๙๓. ภิกษุทั้งหลาย อภัพพฐานะ ๖ ประการนี้มีอยู่ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยง ๒. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นสุข ๓. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตา ๔. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะทำอนันตริยกรรม ๕. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะกลับมาหาความบริสุทธิ์ด้วยโกตุหลมงคล ๖. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรเพื่อจะแสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกจากศาสนานี้ ภิกษุทั้งหลาย อภัพพฐานะ ๖ ประการนี้แล

10. Tatiyaabhabbaṭṭhānasuttaṃ

๑๐. ตติยอภัพพัฏฐานสูตร

94. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, abhabbaṭṭhānāni. Katamāni cha? Abhabbo diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropetuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo pitaraṃ jīvitā voropetuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo arahantaṃ jīvitā voropetuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo tathāgatassa duṭṭhena cittena lohitaṃ uppādetuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindituṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddisituṃ. Imāni kho, bhikkhave, cha abhabbaṭṭhānānī’’ti. Dasamaṃ.

๙๔. “ภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิไม่ควรทำ ๖ ประการนี้ ๖ ประการเป็นไฉน คือ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรปลงชีวิตมารดา ไม่ควรปลงชีวิตบิดา ไม่ควรปลงชีวิตพระอรหันต์ ไม่ควรทำโลหิตของพระตถาคตให้ห้อด้วยจิตคิดประทุษร้าย ไม่ควรทำสงฆ์ให้แตกกัน ไม่ควรเชื่อศาสดาอื่น ภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิไม่ควรทำ ๖ ประการนี้แล” สูตรที่ ๑๐

11. Catutthaabhabbaṭṭhānasuttaṃ

๑๑. จตุตถอภัพพัฏฐานสูตร

95. ‘‘Chayimāni, bhikkhave, abhabbaṭṭhānāni. Katamāni cha? Abhabbo diṭṭhisampanno puggalo sayaṃkataṃ sukhadukkhaṃ paccāgantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ paccāgantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhaṃ paccāgantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo asayaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ paccāgantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ paccāgantuṃ, abhabbo diṭṭhisampanno puggalo asayaṃkārañca aparaṃkārañca adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ paccāgantuṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hissa, bhikkhave, diṭṭhisampannassa puggalassa hetu ca sudiṭṭho hetusamuppannā ca dhammā. Imāni kho, bhikkhave, cha abhabbaṭṭhānānī’’ti. Ekādasamaṃ.

๙๕. “ภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิไม่ควรทำ ๖ ประการนี้ ๖ ประการเป็นไฉน คือ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ไม่ควรยึดถือว่าสุขและทุกข์ตนทำเอง ไม่ควรยึดถือว่าสุขและทุกข์ผู้อื่นทำ ไม่ควรยึดถือว่าสุขและทุกข์ตนทำเองและผู้อื่นทำ ไม่ควรยึดถือว่าสุขและทุกข์ที่มิใช่ตนทำ เกิดขึ้นเองลอยๆ ไม่ควรยึดถือว่าสุขและทุกข์ที่มิใช่ผู้อื่นทำ เกิดขึ้นเองลอยๆ ไม่ควรยึดถือว่าสุขและทุกข์ที่มิใช่ทั้งตนและผู้อื่นทำ เกิดขึ้นเองลอยๆ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐินั้น เห็นชัดซึ่งเหตุและธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิไม่ควรทำ ๖ ประการนี้แล” สูตรที่ ๑๑

Sītivaggo navamo.

สีติวรรคที่ ๙

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Sītibhāvaṃ āvaraṇaṃ, voropitā sussūsati;

Appahāya pahīnābhabbo, taṭṭhānā caturopi cāti.

ว่าด้วยความเยือกเย็น ๑, เครื่องกั้น ๑, การปลงชีวิต ๑, การฟังธรรม ๑, การละไม่ได้ ๑, การละได้แล้ว ๑, ความเป็นไปไม่ได้ ๔ สูตร

10. Ānisaṃsavaggo

๑๐. อานิสังสวรรค

1. Pātubhāvasuttaṃ

๑. ปาตุภาวสูตร

96. ‘‘Channaṃ[Pg.384], bhikkhave, pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ channaṃ? Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desetā puggalo dullabho lokasmiṃ, ariyāyatane paccājāti dullabhā lokasmiṃ, indriyānaṃ avekallatā dullabhā lokasmiṃ, ajaḷatā aneḷamūgatā dullabhā lokasmiṃ, kusale dhamme chando dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ kho, bhikkhave, channaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ.

๙๖. “ภิกษุทั้งหลาย การปรากฏขึ้นแห่งธรรม ๖ ประการ หาได้ยากในโลก ๖ ประการเป็นไฉน คือ การปรากฏขึ้นแห่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หาได้ยากในโลก, บุคคลผู้แสดงธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว หาได้ยากในโลก, การได้เกิดในอริยายตนะ หาได้ยากในโลก, ความไม่บกพร่องแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย หาได้ยากในโลก, ความเป็นผู้ไม่โง่เขลา ไม่เป็นใบ้พูดไม่ชัด หาได้ยากในโลก, ความพอใจในกุศลธรรมทั้งหลาย หาได้ยากในโลก ภิกษุทั้งหลาย การปรากฏขึ้นแห่งธรรม ๖ ประการนี้แล หาได้ยากในโลก” สูตรที่ ๑

2. Ānisaṃsasuttaṃ

๒. อานิสังสสูตร

97. ‘‘Chayime, bhikkhave, ānisaṃsā sotāpattiphalasacchikiriyāya. Katame cha? Saddhammaniyato hoti, aparihānadhammo hoti, pariyantakatassa dukkhaṃ hoti, asādhāraṇena ñāṇena samannāgato hoti, hetu cassa sudiṭṭho, hetusamuppannā ca dhammā. Ime kho, bhikkhave, cha ānisaṃsā sotāpattiphalasacchikiriyāyā’’ti. Dutiyaṃ.

๙๗. “ภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์แห่งการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ๖ ประการนี้ ๖ ประการเป็นไฉน คือ เป็นผู้เที่ยงในพระสัทธรรม, เป็นผู้มีธรรมที่ไม่เสื่อม, ทุกข์ของท่านมีที่สุดอันกระทำแล้ว, เป็นผู้ประกอบด้วยญาณอันไม่ทั่วไป (แก่ปุถุชน), ท่านเห็นชัดซึ่งเหตุ, และเห็นชัดซึ่งธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุ ภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์แห่งการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ๖ ประการนี้แล” สูตรที่ ๒

3. Aniccasuttaṃ

๓. อนิจจสูตร

98. ‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu kañci saṅkhāraṃ niccato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Anulomikāya khantiyā asamannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sammattaniyāmaṃ anokkamamāno sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arahattaṃ vā sacchikarissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

๙๘. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดพิจารณาเห็นสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยง ภิกษุนั้นจักเป็นผู้ประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อไม่ประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ จักก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อไม่ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม จักกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผล ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้

‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu sabbasaṅkhāre aniccato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Anulomikāya khantiyā samannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sammattaniyāmaṃ okkamamāno sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ [Pg.385] vā anāgāmiphalaṃ vā arahattaṃ vā sacchikarissatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Tatiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดพิจารณาเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง ภิกษุนั้นจักเป็นผู้ประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้, เมื่อประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ จักก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้, เมื่อก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม จักกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผล ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้” สูตรที่ ๓

4. Dukkhasuttaṃ

๔. ทุกขสูตร

99. ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu kañci saṅkhāraṃ sukhato samanupassanto…pe… sabbasaṅkhāre dukkhato samanupassanto…pe… ṭhānametaṃ vijjati’’. Catutthaṃ.

๙๙. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดพิจารณาเห็นสังขารไรๆ โดยความเป็นสุข...ฯลฯ... ภิกษุใดพิจารณาเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นทุกข์...ฯลฯ... ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้” สูตรที่ ๔

5. Anattasuttaṃ

๕. อนัตตสูตร

100. ‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu kañci dhammaṃ attato samanupassanto…pe… sabbadhamme anattato samanupassanto…pe… ṭhānametaṃ vijjati’’. Pañcamaṃ.

๑๐๐. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดพิจารณาเห็นธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ภิกษุใดพิจารณาเห็นธรรมทั้งปวงโดยความเป็นอนัตตา...ฯลฯ... ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้” สูตรที่ ๕

6. Nibbānasuttaṃ

๖. นิพพานสูตร

101. ‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu nibbānaṃ dukkhato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Anulomikāya khantiyā asamannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘Sammattaniyāmaṃ anokkamamāno sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arahattaṃ vā sacchikarissatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

๑๐๑. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดพิจารณาเห็นนิพพานโดยความเป็นทุกข์ ภิกษุนั้นจักเป็นผู้ประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อไม่ประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ จักก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้, เมื่อไม่ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม จักกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผล ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้

‘‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu nibbānaṃ sukhato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Anulomikāya khantiyā samannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatī’ti ṭhānametaṃ vijjati. ‘Sammattaniyāmaṃ okkamamāno sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arahattaṃ vā sacchikarissatī’ti ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดพิจารณาเห็นนิพพานโดยความเป็นสุข ภิกษุนั้นจักเป็นผู้ประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้, เมื่อประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ จักก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้, เมื่อก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม จักกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผล ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้” สูตรที่ ๖

7. Anavatthitasuttaṃ

๗. อนวัตถิตสูตร

102. ‘‘Cha, bhikkhave, ānisaṃse sampassamānena alameva bhikkhunā sabbasaṅkhāresu anodhiṃ karitvā aniccasaññaṃ upaṭṭhāpetuṃ. Katame cha? ‘Sabbasaṅkhārā ca me anavatthitā khāyissanti, sabbaloke ca me mano nābhiramissati [Pg.386], sabbalokā ca me mano vuṭṭhahissati, nibbānapoṇañca me mānasaṃ bhavissati, saṃyojanā ca me pahānaṃ gacchissanti, paramena ca sāmaññena samannāgato bhavissāmī’ti. Ime kho, bhikkhave, cha ānisaṃse sampassamānena alameva bhikkhunā sabbasaṅkhāresu anodhiṃ karitvā aniccasaññaṃ upaṭṭhāpetu’’nti. Sattamaṃ.

๑๐๒. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเห็นอานิสงส์ ๖ ประการ ย่อมควรแท้เพื่อจะตั้งอนิจจสัญญาไว้ในสังขารทั้งปวง โดยไม่มีส่วนเหลือ อานิสงส์ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. สังขารทั้งปวงจักปรากฏแก่เราโดยไม่ตั้งอยู่ ๒. ใจของเราจักไม่ยินดีในโลกทั้งปวง ๓. ใจของเราจักออกจากโลกทั้งปวง ๔. ใจของเราจักน้อมไปในนิพพาน ๕. สังโยชน์ทั้งหลายของเราจักถึงการละไป ๖. เราจักเป็นผู้ประกอบด้วยสามัญญคุณอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเห็นอานิสงส์ ๖ ประการนี้แล ย่อมควรแท้เพื่อจะตั้งอนิจจสัญญาไว้ในสังขารทั้งปวง โดยไม่มีส่วนเหลือ

8. Ukkhittāsikasuttaṃ

๘. อุกขิตตาสิกสูตร

103. ‘‘Cha, bhikkhave, ānisaṃse sampassamānena alameva bhikkhunā sabbasaṅkhāresu anodhiṃ karitvā dukkhasaññaṃ upaṭṭhāpetuṃ. Katame cha? ‘Sabbasaṅkhāresu ca me nibbidasaññā paccupaṭṭhitā bhavissati, seyyathāpi ukkhittāsike vadhake. Sabbalokā ca me mano vuṭṭhahissati, nibbāne ca santadassāvī bhavissāmi, anusayā ca me samugghātaṃ gacchissanti, kiccakārī ca bhavissāmi, satthā ca me pariciṇṇo bhavissati mettāvatāyā’ti. Ime kho, bhikkhave, cha ānisaṃse sampassamānena alameva bhikkhunā sabbasaṅkhāresu anodhiṃ karitvā dukkhasaññaṃ upaṭṭhāpetu’’nti. Aṭṭhamaṃ.

๑๐๓. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเห็นอานิสงส์ ๖ ประการ ย่อมควรแท้เพื่อจะตั้งทุกขสัญญาไว้ในสังขารทั้งปวง โดยไม่มีส่วนเหลือ อานิสงส์ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. นิพพิทาสัญญาในสังขารทั้งปวงจักปรากฏแก่เรา เหมือนเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบขึ้น ๒. ใจของเราจักออกจากโลกทั้งปวง ๓. เราจักเป็นผู้เห็นความสงบในนิพพาน ๔. อนุสัยทั้งหลายของเราจักถึงการถูกถอนขึ้น ๕. เราจักเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว ๖. พระศาสดาจักเป็นผู้อันเราปรนนิบัติแล้วด้วยเมตตาจิต ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเห็นอานิสงส์ ๖ ประการนี้แล ย่อมควรแท้เพื่อจะตั้งทุกขสัญญาไว้ในสังขารทั้งปวง โดยไม่มีส่วนเหลือ

9. Atammayasuttaṃ

๙. อตัมมยสูตร

104. ‘‘Cha, bhikkhave, ānisaṃse sampassamānena alameva bhikkhunā sabbadhammesu anodhiṃ karitvā anattasaññaṃ upaṭṭhāpetuṃ. Katame cha? Sabbaloke ca atammayo bhavissāmi, ahaṅkārā ca me uparujjhissanti, mamaṅkārā ca me uparujjhissanti, asādhāraṇena ca ñāṇena samannāgato bhavissāmi, hetu ca me sudiṭṭho bhavissati, hetusamuppannā ca dhammā. Ime kho, bhikkhave, cha ānisaṃse sampassamānena alameva bhikkhunā sabbadhammesu anodhiṃ karitvā anattasaññaṃ upaṭṭhāpetu’’nti. Navamaṃ.

๑๐๔. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเห็นอานิสงส์ ๖ ประการ ย่อมควรแท้เพื่อจะตั้งอนัตตสัญญาไว้ในธรรมทั้งปวง โดยไม่มีส่วนเหลือ อานิสงส์ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. เราจักเป็นผู้ไม่อิงอาศัยตัณหาและทิฏฐิในโลกทั้งปวง ๒. อหังการ (การทำความยึดถือว่าเป็นเรา) ของเราจักดับไป ๓. มมังการ (การทำความยึดถือว่าเป็นของเรา) ของเราจักดับไป ๔. เราจักเป็นผู้ประกอบด้วยญาณที่ไม่สาธารณะ (แก่ปุถุชน) ๕. เหตุจักเป็นสิ่งที่อันเราเห็นดีแล้ว ๖. และธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแต่เหตุ (ก็จักเป็นสิ่งที่อันเราเห็นดีแล้ว) ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเห็นอานิสงส์ ๖ ประการนี้แล ย่อมควรแท้เพื่อจะตั้งอนัตตสัญญาไว้ในธรรมทั้งปวง โดยไม่มีส่วนเหลือ

10. Bhavasuttaṃ

๑๐. ภวสูตร

105. ‘‘Tayome, bhikkhave, bhavā pahātabbā, tīsu sikkhāsu sikkhitabbaṃ. Katame tayo bhavā pahātabbā? Kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo [Pg.387] – ime tayo bhavā pahātabbā. Katamāsu tīsu sikkhāsu sikkhitabbaṃ? Adhisīlasikkhāya, adhicittasikkhāya, adhipaññāsikkhāya – imāsu tīsu sikkhāsu sikkhitabbaṃ. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno ime tayo bhavā pahīnā honti, imāsu ca tīsu sikkhāsu sikkhitasikkho hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti. Dasamaṃ.

๑๐๕. ภิกษุทั้งหลาย ภพ ๓ ประการนี้อันเธอทั้งหลายพึงละ สิกขา ๓ ประการนี้อันเธอทั้งหลายพึงศึกษา ภพ ๓ ประการที่พึงละ อะไรบ้าง คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ภพ ๓ ประการนี้พึงละ สิกขา ๓ ประการที่พึงศึกษา อะไรบ้าง คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา สิกขา ๓ ประการนี้พึงศึกษา ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภพ ๓ ประการนี้อันภิกษุละได้แล้ว และภิกษุเป็นผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้วในสิกขา ๓ ประการนี้ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ตัดตัณหาได้แล้ว เป็นผู้คลายสังโยชน์ได้แล้ว เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้แล้ว เพราะละมานะได้โดยชอบ

11. Taṇhāsuttaṃ

๑๑. ตัณหาสูตร

106. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, taṇhā pahātabbā, tayo ca mānā. Katamā tisso taṇhā pahātabbā? Kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā – imā tisso taṇhā pahātabbā. Katame tayo mānā pahātabbā? Māno, omāno, atimāno – ime tayo mānā pahātabbā. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imā tisso taṇhā pahīnā honti, ime ca tayo mānā; ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti. Ekādasamaṃ.

๑๐๖. ภิกษุทั้งหลาย ตัณหา ๓ ประการนี้ และมานะ ๓ ประการนี้ อันเธอทั้งหลายพึงละ ตัณหา ๓ ประการที่พึงละ อะไรบ้าง คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ตัณหา ๓ ประการนี้พึงละ มานะ ๓ ประการที่พึงละ อะไรบ้าง คือ มานะ โอมานะ อติมานะ มานะ ๓ ประการนี้พึงละ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ตัณหา ๓ ประการนี้ และมานะ ๓ ประการนี้ อันภิกษุละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ตัดตัณหาได้แล้ว เป็นผู้คลายสังโยชน์ได้แล้ว เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้แล้ว เพราะละมานะได้โดยชอบ

Ānisaṃsavaggo dasamo.

อานิสังสวรรคที่ ๑๐

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Pātubhāvo ānisaṃso, aniccadukkhaanattato;

Nibbānaṃ anavatthi, ukkhittāsi atammayo;

Bhavā taṇhāyekā dasāti.

ปาตุภาวสูตร อานิสังสสูตร อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร นิพพานสูตร อนวัตถิตสูตร อุกขิตตาสิกสูตร อตัมมยสูตร ภวสูตร และตัณหาสูตร รวมเป็น ๑๑ สูตร

Dutiyapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

ทุติยปัณณาสก์ จบ

11. Tikavaggo

๑๑. ติกวรรค

1. Rāgasuttaṃ

๑. ราคสูตร

107. ‘‘Tayome[Pg.388], bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Rāgo, doso, moho. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Rāgassa pahānāya asubhā bhāvetabbā, dosassa pahānāya mettā bhāvetabbā, mohassa pahānāya paññā bhāvetabbā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๐๗. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย เพื่อละธรรม ๓ ประการนี้แล ธรรม ๓ ประการอันเธอทั้งหลายพึงเจริญ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ เพื่อละราคะ พึงเจริญอสุภะ เพื่อละโทสะ พึงเจริญเมตตา เพื่อละโมหะ พึงเจริญปัญญา ภิกษุทั้งหลาย เพื่อละธรรม ๓ ประการนี้แล ธรรม ๓ ประการนี้อันเธอทั้งหลายพึงเจริญ

2. Duccaritasuttaṃ

๒. ทุจริตสูตร

108. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Kāyaduccaritassa pahānāya kāyasucaritaṃ bhāvetabbaṃ, vacīduccaritassa pahānāya vacīsucaritaṃ bhāvetabbaṃ, manoduccaritassa pahānāya manosucaritaṃ bhāvetabbaṃ. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Dutiyaṃ.

๑๐๘. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย เพื่อละธรรม ๓ ประการนี้แล ธรรม ๓ ประการอันเธอทั้งหลายพึงเจริญ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ เพื่อละกายทุจริต พึงเจริญกายสุจริต เพื่อละวจีทุจริต พึงเจริญวจีสุจริต เพื่อละมโนทุจริต พึงเจริญมโนสุจริต ภิกษุทั้งหลาย เพื่อละธรรม ๓ ประการนี้แล ธรรม ๓ ประการนี้อันเธอทั้งหลายพึงเจริญ

3. Vitakkasuttaṃ

๓. วิตักกสูตร

109. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Kāmavitakkassa pahānāya nekkhammavitakko bhāvetabbo, byāpādavitakkassa pahānāya abyāpādavitakko bhāvetabbo, vihiṃsāvitakkassa pahānāya avihiṃsāvitakko bhāvetabbo. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Tatiyaṃ.

๑๐๙. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลพึงเจริญเนกขัมมวิตก เพื่อละกามวิตก พึงเจริญอพยาบาทวิตก เพื่อละพยาบาทวิตก พึงเจริญอวิหิงสาวิตก เพื่อละวิหิงสาวิตก ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ จบสูตรที่ ๓

4. Saññāsuttaṃ

๔. สัญญาสูตร

110. ‘‘Tayome[Pg.389], bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṃsāsaññā. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Kāmasaññāya pahānāya nekkhammasaññā bhāvetabbā, byāpādasaññāya pahānāya abyāpādasaññā bhāvetabbā, vihiṃsāsaññāya pahānāya avihiṃsāsaññā bhāvetabbā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Catutthaṃ.

๑๑๐. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กามสัญญา พยาบาทสัญญา วิหิงสาสัญญา ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลพึงเจริญเนกขัมมสัญญา เพื่อละกามสัญญา พึงเจริญอพยาบาทสัญญา เพื่อละพยาบาทสัญญา พึงเจริญอวิหิงสาสัญญา เพื่อละวิหิงสาสัญญา ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ จบสูตรที่ ๔

5. Dhātusuttaṃ

๕. ธาตุสูตร

111. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Kāmadhātuyā pahānāya nekkhammadhātu bhāvetabbā, byāpādadhātuyā pahānāya abyāpādadhātu bhāvetabbā, vihiṃsādhātuyā pahānāya avihiṃsādhātu bhāvetabbā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Pañcamaṃ.

๑๑๑. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กามธาตุ พยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลพึงเจริญเนกขัมมธาตุ เพื่อละกามธาตุ พึงเจริญอพยาบาทธาตุ เพื่อละพยาบาทธาตุ พึงเจริญอวิหิงสาธาตุ เพื่อละวิหิงสาธาตุ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ จบสูตรที่ ๕

6. Assādasuttaṃ

๖. อัสสาทสูตร

112. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Assādadiṭṭhi, attānudiṭṭhi, micchādiṭṭhi. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Assādadiṭṭhiyā pahānāya aniccasaññā bhāvetabbā, attānudiṭṭhiyā pahānāya anattasaññā bhāvetabbā, micchādiṭṭhiyā pahānāya sammādiṭṭhi bhāvetabbā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๑๒. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อัสสาททิฏฐิ อัตตานุทิฏฐิ มิจฉาทิฏฐิ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลพึงเจริญอนิจจสัญญา เพื่อละอัสสาททิฏฐิ พึงเจริญอนัตตสัญญา เพื่อละอัตตานุทิฏฐิ พึงเจริญสัมมาทิฏฐิ เพื่อละมิจฉาทิฏฐิ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ จบสูตรที่ ๖

7. Aratisuttaṃ

๗. อรติสูตร

113. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Arati, vihiṃsā, adhammacariyā. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ [Pg.390] dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Aratiyā pahānāya muditā bhāvetabbā, vihiṃsāya pahānāya avihiṃsā bhāvetabbā, adhammacariyāya pahānāya dhammacariyā bhāvetabbā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Sattamaṃ.

๑๑๓. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อรติ (ความไม่ยินดี) วิหิงสา (ความเบียดเบียน) อธัมมจริยา (ความประพฤติไม่เป็นธรรม) ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลพึงเจริญมุทิตา เพื่อละอรติ พึงเจริญอวิหิงสา เพื่อละวิหิงสา พึงเจริญธัมมจริยา เพื่อละอธัมมจริยา ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ จบสูตรที่ ๗

8. Santuṭṭhitāsuttaṃ

๘. สันตุฏฐิตาสูตร

114. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Asantuṭṭhitā, asampajaññaṃ, mahicchatā. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Asantuṭṭhitāya pahānāya santuṭṭhitā bhāvetabbā, asampajaññassa pahānāya sampajaññaṃ bhāvetabbaṃ, mahicchatāya pahānāya appicchatā bhāvetabbā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๑๔. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อสันตุฏฐิตา (ความไม่สันโดษ) อสัมปชัญญะ (ความไม่มีสัมปชัญญะ) มหิจฉตา (ความมักมาก) ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลพึงเจริญสันตุฏฐิตา เพื่อละอสันตุฏฐิตา พึงเจริญสัมปชัญญะ เพื่อละอสัมปชัญญะ พึงเจริญอัปปิจฉตา เพื่อละมหิจฉตา ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ จบสูตรที่ ๘

9. Dovacassatāsuttaṃ

๙. โทวจัสสตาสูตร

115. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Dovacassatā, pāpamittatā, cetaso vikkhepo. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Dovacassatāya pahānāya sovacassatā bhāvetabbā, pāpamittatāya pahānāya kalyāṇamittatā bhāvetabbā, cetaso vikkhepassa pahānāya ānāpānassati bhāvetabbā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Navamaṃ.

๑๑๕. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ โทวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่ายาก) ปาปมิตตตา (ความมีมิตรชั่ว) เจตโส วิกเขโป (ความฟุ้งซ่านแห่งจิต) ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลพึงเจริญโสวจัสสตา เพื่อละโทวจัสสตา พึงเจริญกัลยาณมิตตตา เพื่อละปาปมิตตตา พึงเจริญอานาปานสติ เพื่อละความฟุ้งซ่านแห่งจิต ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ จบสูตรที่ ๙

10. Uddhaccasuttaṃ

๑๐. อุทธัจจสูตร

116. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā. Katame tayo? Uddhaccaṃ, asaṃvaro, pamādo. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Uddhaccassa pahānāya samatho bhāvetabbo, asaṃvarassa pahānāya saṃvaro bhāvetabbo, pamādassa pahānāya appamādo bhāvetabbo. Imesaṃ [Pg.391] kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ pahānāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti. Dasamaṃ.

๑๑๖. ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) อสังวร (ความไม่สำรวม) ปมาทะ (ความประมาท) ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลพึงเจริญสมถะ เพื่อละอุทธัจจะ พึงเจริญสังวร เพื่อละอสังวร พึงเจริญอัปปมาทะ เพื่อละปมาทะ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันบุคคลพึงเจริญเพื่อละธรรม ๓ ประการนี้ จบสูตรที่ ๑๐

Tikavaggo ekādasamo.

ติกวรรคที่ ๑๑ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Rāgaduccaritavitakka, saññā dhātūti vuccati;

Assādaaratituṭṭhi, duve ca uddhaccena vaggoti.

ว่าด้วยราคะ ทุจริต วิตก สัญญา ธาตุ อัสสาทะ อรติ สันตุฏฐิ และอีก ๒ สูตร คือ โทวจัสสตา และอุทธัจจะ รวมเป็นวรรค

12. Sāmaññavaggo

๑๒. สามัญญวรรค

1. Kāyānupassīsuttaṃ

๑. กายานุปัสสีสูตร

117. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo kāye kāyānupassī viharituṃ. Katame cha? Kammārāmataṃ, bhassārāmataṃ, niddārāmataṃ, saṅgaṇikārāmataṃ, indriyesu aguttadvārataṃ, bhojane amattaññutaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme appahāya abhabbo kāye kāyānupassī viharituṃ.

๑๑๗. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ย่อมไม่สามารถอยู่พิจารณาเห็นกายในกายได้ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ความยินดีในการงาน ความยินดีในการพูดคุย ความยินดีในการนอน ความยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๖ ประการนี้ไม่ได้ ย่อมไม่สามารถอยู่พิจารณาเห็นกายในกายได้

‘‘Cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo kāye kāyānupassī viharituṃ. Katame cha? Kammārāmataṃ, bhassārāmataṃ, niddārāmataṃ, saṅgaṇikārāmataṃ, indriyesu aguttadvārataṃ, bhojane amattaññutaṃ – ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo kāye kāyānupassī viharitu’’nti. Paṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการแล้ว ควรพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความยินดีในการงาน ๒. ความยินดีในการพูดคุย ๓. ความยินดีในการนอน ๔. ความยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ๕. ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๖. ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการนี้แล้วแล ควรพิจารณาเห็นกายในกายอยู่”

2. Dhammānupassīsuttaṃ

๒. ธัมมานุปัสสีสูตร

118. ‘‘Cha, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo ajjhattaṃ kāye…pe… bahiddhā kāye…pe… ajjhattabahiddhā kāye…pe… ajjhattaṃ vedanāsu…pe… bahiddhā vedanāsu…pe… ajjhattabahiddhā vedanāsu…pe… ajjhattaṃ citte…pe… bahiddhā citte…pe… ajjhattabahiddhā citte…pe… ajjhattaṃ dhammesu…pe… bahiddhā dhammesu…pe… ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharituṃ. Katame cha? Kammārāmataṃ, bhassārāmataṃ, niddārāmataṃ, saṅgaṇikārāmataṃ, indriyesu aguttadvārataṃ[Pg.392], bhojane amattaññutaṃ. Ime kho, bhikkhave, cha dhamme pahāya bhabbo ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharitu’’nti. Dutiyaṃ.

๑๑๘. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๖ ประการไม่ได้ ไม่ควรพิจารณาเห็นกายในกายภายใน ...ฯลฯ... ไม่ควรพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ความยินดีในการงาน ๒. ความยินดีในการพูดคุย ๓. ความยินดีในการนอน ๔. ความยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ๕. ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๖. ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๖ ประการนี้แล้วแล ควรพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่”

3. Tapussasuttaṃ

๓. ตปุสสสูตร

119. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato tapusso gahapati tathāgate niṭṭhaṅgato amataddaso amataṃ sacchikatvā iriyati. Katamehi chahi? Buddhe aveccappasādena, dhamme aveccappasādena, saṅghe aveccappasādena, ariyena sīlena, ariyena ñāṇena, ariyāya vimuttiyā. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato tapusso gahapati tathāgate niṭṭhaṅgato amataddaso amataṃ sacchikatvā iriyatī’’ti. Tatiyaṃ.

๑๑๙. “ภิกษุทั้งหลาย ตปุสสคหบดีผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ถึงความแน่นอนในพระตถาคต เห็นอมตธรรม กระทำให้แจ้งซึ่งอมตธรรมอยู่ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ประกอบด้วย ๑. ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ๒. ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ๓. ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ๔. ศีลอันเป็นอริยะ ๕. ญาณอันเป็นอริยะ ๖. วิมุตติอันเป็นอริยะ ภิกษุทั้งหลาย ตปุสสคหบดีผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ถึงความแน่นอนในพระตถาคต เห็นอมตธรรม กระทำให้แจ้งซึ่งอมตธรรมอยู่”

4-23. Bhallikādisuttāni

ภัลลิกาทิสูตร ที่ ๔-๒๓

120-139. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhalliko gahapati…pe… sudatto gahapati anāthapiṇḍiko… citto gahapati macchikāsaṇḍiko… hatthako āḷavako… mahānāmo sakko… uggo gahapati vesāliko… uggato gahapati… sūrambaṭṭho … jīvako komārabhacco… nakulapitā gahapati… tavakaṇṇiko gahapati… pūraṇo gahapati… isidatto gahapati… sandhāno gahapati… vicayo gahapati… vijayamāhiko gahapati… meṇḍako gahapati … vāseṭṭho upāsako… ariṭṭho upāsako… sāraggo upāsako tathāgate niṭṭhaṅgato amataddaso amataṃ sacchikatvā iriyati. Katamehi chahi? Buddhe aveccappasādena, dhamme aveccappasādena, saṅghe aveccappasādena, ariyena sīlena, ariyena ñāṇena, ariyāya vimuttiyā. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato sāraggo upāsako tathāgate niṭṭhaṅgato amataddaso amataṃ sacchikatvā iriyatī’’ti. Tevīsatimaṃ.

๑๒๐-๑๓๙. “ภิกษุทั้งหลาย ภัลลิกคหบดี ...ฯลฯ... สุทัตตคหบดี อนาถบิณฑิกะ ... จิตตคหบดีชาวเมืองมัจฉิกาสัณฑะ ... หัตถกะ อาฬวกะ ... มหานามศากยะ ... อุคคคหบดีชาวเมืองเวสาลี ... อุคคตคหบดี ... สูรัมพัฏฐะ ... ชีวกโกมารภัจจ์ ... นกุลปิตาคหบดี ... ตวกัณณิกคหบดี ... ปูรณคหบดี ... อิสิทัตตคหบดี ... สันธานคหบดี ... วิชยคหบดี ... วิชยมาหิกคหบดี ... เมณฑกคหบดี ... วาเสฏฐอุบาสก ... อริฏฐอุบาสก ... สารัคคอุบาสก ผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการ เป็นผู้ถึงความแน่นอนในพระตถาคต เห็นอมตธรรม กระทำให้แจ้งซึ่งอมตธรรมอยู่ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ประกอบด้วย ๑. ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ๒. ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ๓. ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ๔. ศีลอันเป็นอริยะ ๕. ญาณอันเป็นอริยะ ๖. วิมุตติอันเป็นอริยะ ภิกษุทั้งหลาย สารัคคอุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล เป็นผู้ถึงความแน่นอนในพระตถาคต เห็นอมตธรรม กระทำให้แจ้งซึ่งอมตธรรมอยู่”

Sāmaññavaggo dvādasamo.

สามัญญวรรคที่ ๑๒ จบ

13. Rāgapeyyālaṃ

๑๓. ราคเปยยาล

140. ‘‘Rāgassa[Pg.393], bhikkhave, abhiññāya cha dhammā bhāvetabbā. Katame cha? Dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyaṃ. Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime cha dhammā bhāvetabbā’’ti.

๑๔๐. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อรู้ยิ่งซึ่งราคะ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) ๒. สวนานุตตริยะ (การฟังอันยอดเยี่ยม) ๓. ลาภานุตตริยะ (การได้อันยอดเยี่ยม) ๔. สิกขานุตตริยะ (การศึกษาอันยอดเยี่ยม) ๕. ปาริจริยานุตตริยะ (การบำรุงอันยอดเยี่ยม) ๖. อนุสสตานุตตริยะ (การระลึกอันยอดเยี่ยม) ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อรู้ยิ่งซึ่งราคะ”

141. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya cha dhammā bhāvetabbā. Katame cha? Buddhānussati, dhammānussati, saṅghānussati, sīlānussati, cāgānussati, devatānussati. Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime cha dhammā bhāvetabbā’’ti.

๑๔๑. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อรู้ยิ่งซึ่งราคะ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. พุทธานุสติ ๒. ธัมมานุสติ ๓. สังฆานุสติ ๔. สีลานุสติ ๕. จาคานุสติ ๖. เทวตานุสติ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อรู้ยิ่งซึ่งราคะ”

142. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya cha dhammā bhāvetabbā. Katame cha? Aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññā. Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime cha dhammā bhāvetabbā’’ti.

๑๔๒. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อรู้ยิ่งซึ่งราคะ ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. อนิจจสัญญา ๒. อนิจเจ ทุกขสัญญา ๓. ทุกเข อนัตตสัญญา ๔. ปหานสัญญา ๕. วิราคสัญญา ๖. นิโรธสัญญา ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อรู้ยิ่งซึ่งราคะ”

143-169. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, pariññāya…pe… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya cha dhammā bhāvetabbā’’.

๑๔๓-๑๖๙. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อกำหนดรู้ ...ฯลฯ... เพื่อความสิ้นไปรอบ ... เพื่อละ ... เพื่อความสิ้นไป ... เพื่อความเสื่อมไป ... เพื่อความคลายกำหนัด ... เพื่อความดับ ... เพื่อสละ ... เพื่อสลัดคืนซึ่งราคะ”

170-649. ‘‘Dosassa…pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya…pe… pariññāya… parikkhayāya… pahanāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime cha dhammā bhāvetabbā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

๑๗๐-๖๔๙. “ธรรม ๖ ประการนี้ อันบุคคลพึงเจริญเพื่อรู้ยิ่ง ...ฯลฯ... เพื่อสลัดคืนซึ่งโทสะ ...ฯลฯ... โมหะ ... โกธะ ... อุปนาหะ ... มักขะ ... ปลาสะ ... อิสสา ... มัจฉริยะ ... มายา ... สาเถยยะ ... ถัมภะ ... สารัมภะ ... มานะ ... อติมานะ ... มทะ ... ปมาทะ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค”

Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

ราคเปยยาล จบ

Chakkanipātapāḷi niṭṭhitā.

พระไตรปิฎกบาลี ฉักกนิบาต จบ