বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.


Aṅguttaranikāye

Trong Tăng Chi Bộ Kinh


Ekakanipāta-aṭṭhakathā

Chú giải Phẩm Một Chi


Ganthārambhakathā

Lời Mở Đầu Sách


‘‘Karuṇāsītalahadayaṃ[Pg.1], paññāpajjotavihatamohatamaṃ;

Sanarāmaralokagaruṃ, vande sugataṃ gativimuttaṃ.

Con xin đảnh lễ bậc Thiện Thệ, người có tâm mát mẻ bởi lòng bi mẫn, người có bóng tối si mê đã được xua tan bởi ánh sáng trí tuệ, bậc Thầy của thế gian cùng với người và chư thiên, đấng đã giải thoát khỏi các cõi.


‘‘Buddhopi buddhabhāvaṃ, bhāvetvā ceva sacchikatvā ca;

Yaṃ upagato gatamalaṃ, vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.

Đức Phật cũng vậy, sau khi đã tu tập và chứng ngộ Pháp nào mà đạt đến Phật quả, con xin đảnh lễ Pháp ấy, là pháp đã đoạn trừ cấu uế, là pháp vô thượng.


‘‘Sugatassa orasānaṃ, puttānaṃ mārasenamathanānaṃ;

Aṭṭhannampi samūhaṃ, sirasā vande ariyasaṅghaṃ.

Con xin cúi đầu đảnh lễ tập thể Thánh Tăng, là những người con sinh từ ngực của bậc Thiện Thệ, những vị đã nghiền nát quân ma, gồm cả tám bậc.


‘‘Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;

Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvena.

Như vậy, do con là người có tâm trong sạch, phước báu nào đã được thành tựu từ việc đảnh lễ Tam Bảo này, nhờ oai lực của phước báu ấy, nguyện cho mọi chướng ngại được tiêu trừ.


‘‘Ekakadukādipaṭimaṇḍitassa aṅguttarāgamavarassa;

Dhammakathikapuṅgavānaṃ, vicittapaṭibhānajananassa.

Của Tăng Chi Thánh Điển cao quý, được trang hoàng bởi các phẩm như Phẩm Một Chi, Phẩm Hai Chi, làm phát sinh trí tuệ biện tài đa dạng cho các bậc thuyết pháp cao thượng.


‘‘Atthappakāsanatthaṃ, aṭṭhakathā ādito vasisatehi;

Pañcahi yā saṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.

Bản chú giải nào, lúc ban đầu đã được kết tập bởi năm trăm vị A-la-hán và sau đó cũng được tái kết tập, vì mục đích giải thích ý nghĩa.


‘‘Sīhaḷadīpaṃ pana ābhatātha vasinā mahāmahindena;

Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.

Tuy nhiên, (bản chú giải ấy) đã được ngài Đại Mahinda, bậc đã thuần thục, mang đến đảo Tích Lan; sau đó, vì lợi ích của cư dân trên đảo, đã được thiết lập bằng tiếng Tích Lan.


‘‘Apanetvāna [Pg.2] tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ.

Tôi, sau khi loại bỏ tiếng Tích Lan từ bản chú giải ấy, đang chuyển dịch sang ngôn ngữ tao nhã (tiếng Pāli), là ngôn ngữ không có lỗi và phù hợp với phương pháp của Thánh điển.


‘‘Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsīnaṃ.

Không làm trái ngược với quan điểm của các vị Trưởng lão trú tại Đại Tự, những vị có sự phán quyết rất tinh tế, những vị làm rạng ngời dòng dõi Trưởng lão.


‘‘Hitvā punappunāgatamatthaṃ, atthaṃ pakāsayissāmi;

Sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassa.

Sau khi lược bỏ những phần ý nghĩa đã được lặp đi lặp lại, tôi sẽ giải thích ý nghĩa vì sự hoan hỷ của người thiện trí và vì sự trường tồn của Chánh pháp.


‘‘Sāvatthipabhūtīnaṃ, nagarānaṃ vaṇṇanā katā heṭṭhā;

Dīghassa majjhimassa ca, yā me atthaṃ vadantena.

Trước đây, khi giải thích ý nghĩa của Trường Bộ và Trung Bộ, sự giải thích nào về các thành phố như Sāvatthī đã được tôi thực hiện.


‘‘Vitthāravasena sudaṃ, vatthūni ca tattha yāni vuttāni;

Tesampi na idha bhiyyo, vitthārakathaṃ karissāmi.

Và những câu chuyện nào đã được nói một cách chi tiết ở đó, tôi sẽ không trình bày chi tiết thêm nữa về những câu chuyện ấy ở đây.


‘‘Suttānaṃ pana atthā, na vinā vatthūhi ye pakāsanti;

Tesaṃ pakāsanatthaṃ, vatthūnipi dassayissāmi.

Tuy nhiên, những ý nghĩa nào của các bài kinh không thể được làm sáng tỏ nếu không có các câu chuyện, để làm sáng tỏ chúng, tôi cũng sẽ trình bày các câu chuyện.


‘‘Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni;

Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.

Luận về giới, các pháp đầu-đà, và tất cả các đề mục thiền định, sự giải thích chi tiết về thiền và các bậc thiền chứng cùng với phương pháp về các hạnh.


‘‘Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;

Khandhādhātāyatanindriyāni, ariyāni ceva cattāri.

Và tất cả các loại thắng trí, sự quyết trạch về việc thu tập trí tuệ, các uẩn, giới, xứ, căn, và bốn Thánh đế.


‘‘Saccāni paccayākāradesanā suparisuddhanipuṇanayā;

Avimuttatantimaggā, vipassanābhāvanā ceva.

Các sự thật, sự thuyết giảng về các duyên với phương pháp tinh tế và hoàn toàn trong sạch, con đường của Thánh điển không bị bỏ sót, và sự tu tập thiền minh sát.


‘‘Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmi.

Bởi vì tất cả những điều này đã được tôi nói một cách hoàn toàn trong sạch trong bộ Thanh Tịnh Đạo, do đó, tôi sẽ không khảo sát chúng thêm nữa ở đây.


‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathābhāsitamatthaṃ.

Bộ Thanh Tịnh Đạo này, đứng ở giữa bốn bộ Nikāya, sẽ làm sáng tỏ ý nghĩa đã được thuyết giảng trong đó.


‘‘Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānatha, aṅguttaranissitaṃ attha’’nti.

Do đó, (bộ Thanh Tịnh Đạo) đã được soạn thảo như vậy; vì thế, sau khi đã nắm lấy bộ ấy cùng với bản chú giải này, quý vị hãy nên biết ý nghĩa liên quan đến Tăng Chi Bộ.


Saṃkhepakathā

Lời Tóm Tắt


1. Rūpādivaggavaṇṇanā

1. Giải Thích Phẩm Sắc, v.v.


Tattha [Pg.3] aṅguttarāgamo nāma ekakanipāto dukanipāto tikanipāto catukkanipāto pañcakanipāto chakkanipāto sattakanipāto aṭṭhakanipāto navakanipāto dasakanipāto ekādasakanipātoti ekādasa nipātā honti. Suttato –

Trong đó, Tăng Chi Thánh Điển gồm có mười một phẩm: Phẩm Một Chi, Phẩm Hai Chi, Phẩm Ba Chi, Phẩm Bốn Chi, Phẩm Năm Chi, Phẩm Sáu Chi, Phẩm Bảy Chi, Phẩm Tám Chi, Phẩm Chín Chi, Phẩm Mười Chi, và Phẩm Mười Một Chi. Về phương diện kinh:


‘‘Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;

Sattapaññāsa suttāni, honti aṅguttarāgame’’.

Trong Tăng Chi Thánh Điển có chín nghìn năm trăm năm mươi bảy bài kinh.


Tassa nipātesu ekakanipāto ādi, suttesu cittapariyādānasuttaṃ. Tassāpi ‘‘evaṃ me suta’’ntiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi. Sā panesā paṭhamamahāsaṅgīti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya ādimhi vitthāritā, tasmā sā tattha vitthāritanayeneva veditabbā.

Trong các phẩm của bộ ấy, Phẩm Một Chi là phẩm đầu tiên; trong các bài kinh, kinh Cittapariyādāna là kinh đầu tiên. Của kinh ấy cũng vậy, phần duyên khởi bắt đầu bằng ‘evaṃ me sutaṃ’ do Tôn giả Ānanda nói trong kỳ kết tập lần thứ nhất là phần đầu. Lại nữa, kỳ kết tập lần thứ nhất ấy đã được trình bày chi tiết ở phần đầu của Sumaṅgalavilāsinī, bản chú giải Trường Bộ; do đó, nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày chi tiết ở đó.


Nidānavaṇṇanā

Giải Thích Duyên Khởi


1. Yaṃ panetaṃ ‘‘evaṃ me suta’’ntiādikaṃ nidānaṃ, tattha evanti nipātapadaṃ, metiādīni nāmapadāni. Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha vīti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

1. Lại nữa, về phần duyên khởi bắt đầu bằng ‘evaṃ me sutaṃ’, trong đó, ‘evaṃ’ là một bất biến từ, ‘me’ v.v. là các danh từ. Trong câu ‘sāvatthiyaṃ viharati’, ‘vi’ là một tiếp đầu ngữ, ‘harati’ là một động từ. Trước tiên, nên hiểu sự phân chia các từ theo phương pháp này.


Atthato pana evaṃsaddo tāva upamūpadesa-sampahaṃsana-garahaṇavacana-sampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādi-anekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti evamādīsu (dha. pa. 53) upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byākho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama [Pg.4] vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ…pe… phāsuvihāraṃ pucchatī’ti, evañca vadehi ‘‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

Về mặt ý nghĩa, trước hết từ evaṃ có nhiều nghĩa khác nhau như: so sánh, chỉ dẫn, tán thưởng, khiển trách, chấp nhận lời nói, thể cách, trình bày, xác định, v.v. Thật vậy, từ này xuất hiện với nghĩa so sánh trong các đoạn như: ‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’ (Người đã sinh ra như vậy, nên làm nhiều điều thiện). Với nghĩa chỉ dẫn trong các đoạn như: ‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ’ (Ngươi nên đi tới như vầy, ngươi nên đi lui như vầy). Với nghĩa tán thưởng trong các đoạn như: ‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’ (Bạch Thế Tôn, điều này là vậy; bạch Thiện Thệ, điều này là vậy). Với nghĩa khiển trách trong các đoạn như: ‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’ (Kẻ hạ tiện này cứ tán dương gã sa-môn trọc đầu kia ở bất cứ nơi đâu). Với nghĩa chấp nhận lời nói trong các đoạn như: ‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ’ (Các vị tỳ-khưu ấy đã vâng đáp Thế Tôn: ‘Thưa vâng, bạch Thế Tôn’). Với nghĩa thể cách trong các đoạn như: ‘Evaṃ byākho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’ (Bạch Thế Tôn, con hiểu giáo pháp do Thế Tôn thuyết giảng theo cách như vậy). Với nghĩa trình bày trong các đoạn như: ‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ…pe… phāsuvihāraṃ pucchatī’ti, evañca vadehi ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ (Này thanh niên, hãy đến chỗ sa-môn Ānanda; sau khi đến, nhân danh ta hãy hỏi thăm sa-môn Ānanda ít bệnh, ít não, khỏe mạnh, có sức lực, và an trú thoải mái – ‘Thanh niên Subha, con của Todeyya, hỏi thăm Tôn giả Ānanda ít bệnh… an trú thoải mái,’ và hãy nói như vầy: ‘Lành thay, xin Tôn giả Ānanda hãy vì lòng bi mẫn mà đến trú xá của thanh niên Subha, con của Todeyya’). Với nghĩa xác định trong các đoạn như: ‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’ (Này các vị Kālāma, các vị nghĩ thế nào, các pháp này là thiện hay bất thiện? Thưa vâng, là bất thiện. Có tội hay không có tội? Thưa vâng, có tội. Bị người trí chê bai hay được người trí tán thán? Thưa vâng, bị người trí chê bai. Khi được thực hành và chấp nhận đầy đủ, chúng đưa đến bất hạnh và đau khổ hay không, các vị nghĩ thế nào về điều này? Thưa vâng, khi được thực hành và chấp nhận đầy đủ, chúng đưa đến bất hạnh và đau khổ, ở đây chúng tôi nghĩ như vậy). Ở đây, từ này (svāyam = so ayaṃ) nên được hiểu theo nghĩa thể cách, trình bày và xác định.


Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇaṃ anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

Trong các nghĩa ấy, với từ evaṃ theo nghĩa thể cách (ākāra), ngài (Ānanda) chỉ ra ý nghĩa này: Lời dạy của Thế Tôn, vốn tinh tế qua nhiều phương pháp, phát sinh từ nhiều khuynh hướng (của chúng sanh), đầy đủ cả văn và nghĩa, có nhiều loại thần thông, sâu sắc về pháp, nghĩa, thuyết giảng và chứng ngộ, đi vào tai của tất cả chúng sanh tùy theo ngôn ngữ riêng của họ – ai có thể hiểu được lời dạy ấy một cách toàn diện? Tuy nhiên, sau khi đã khơi dậy ước muốn lắng nghe bằng tất cả sức lực, (ngài nói) evaṃ me sutaṃ (tôi đã nghe như vầy), tức là ‘tôi cũng đã nghe theo một thể cách’.


Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

Với nghĩa trình bày (nidassana), ngài (Ānanda) tự giải thoát mình (khỏi sự tự tán dương) bằng cách nói: ‘Tôi không phải là bậc Tự Giác (Sayambhū), điều này không phải do tôi tự mình chứng ngộ,’ và ngài trình bày toàn bộ kinh sắp được nói đến bằng câu: ‘evaṃ me sutaṃ’ (tôi đã nghe như vầy), tức là ‘tôi cũng đã nghe như vầy’.


Avadhāraṇatthena ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, satimantānaṃ, gatimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219, 223) evaṃ bhagavatā, ‘‘āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169) evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.

Với nghĩa xác định (avadhāraṇa), ngài (Ānanda) khơi dậy ước muốn lắng nghe nơi chúng sanh bằng cách thể hiện năng lực ghi nhớ của mình, tương xứng với việc ngài đã được tán dương bởi Thế Tôn: ‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, satimantānaṃ, gatimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’ (Này các tỳ-khưu, trong số các đệ tử tỳ-khưu của ta, người đa văn bậc nhất... người có chánh niệm, người có trí tuệ, người có kiên trì, người thị giả bậc nhất, chính là Ānanda), và bởi Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta): ‘āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo’ (Tôn giả Ānanda thiện xảo về nghĩa, thiện xảo về pháp, thiện xảo về văn cú, thiện xảo về từ nguyên, thiện xảo về trước sau). (Ngài nói): ‘evaṃ me sutaṃ’ (tôi đã nghe như vầy), và (điều đã nghe ấy) quả thực không thiếu không thừa, về cả nghĩa lẫn văn, nên được hiểu đúng như vậy, không khác đi.


Mesaddo [Pg.5] tīsu atthesu dissati. Tathā hissa ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81; saṃ. ni. 1.194) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā suta’’nti ca, ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

Từ me được thấy trong ba nghĩa. Thật vậy, trong các đoạn như ‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyyaṃ’, nó có nghĩa là mayā (bởi tôi). Trong các đoạn như ‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’, nó có nghĩa là mayhaṃ (cho tôi). Trong các đoạn như ‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’, nó có nghĩa là mama (của tôi). Nhưng ở đây, nó phù hợp với cả hai nghĩa: ‘mayā sutaṃ’ (đã được nghe bởi tôi) và ‘mama sutaṃ’ (sự nghe của tôi).


Sutanti ayaṃ sutasaddo saupasaggo ca anupasaggo ca gamana-vissuta-kilinnaupacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāraviññātādianekatthappabhedo. Tathā hissa – ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7-12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. Me-saddassa hi mayāti atthe sati ‘‘evaṃ mayā sutaṃ sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati. Mamāti atthe sati ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.

Về từ sutaṃ, từ suta này, cả khi có và không có tiếp đầu ngữ, có nhiều nghĩa khác nhau như: đi, nổi tiếng, thấm ướt (phiền não), tích lũy, chuyên tâm, đối tượng của nhĩ thức, được biết qua sự theo dõi của nhĩ môn, v.v. Thật vậy, trong các đoạn như – ‘senāya pasuto’, nó có nghĩa là gacchanto (đang đi). Trong các đoạn như ‘Sutadhammassa passato’, nó có nghĩa là vissutadhammassa (của người có giáo pháp nổi tiếng). Trong các đoạn như ‘Avassutā avassutassā’, nó có nghĩa là kilinnākilinnassa (của người bị thấm ướt (phiền não)). Trong các đoạn như ‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, nó có nghĩa là upacitaṃ (đã được tích lũy). Trong các đoạn như ‘Ye jhānappasutā dhīrā’, nó có nghĩa là jhānānuyuttā (chuyên tâm vào thiền). Trong các đoạn như ‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ’, nó có nghĩa là sotaviññeyyaṃ (đối tượng của nhĩ thức). Trong các đoạn như ‘Sutadharo sutasannicayo’, nó có nghĩa là sotadvārānusāraviññātadharo (người ghi nhớ những gì đã biết qua sự theo dõi của nhĩ môn). Nhưng ở đây, nó có nghĩa là upadhāritaṃ (đã được ghi nhớ) hoặc upadhāraṇaṃ (sự ghi nhớ) thông qua nhĩ môn. Bởi vì, khi từ me có nghĩa là mayā, câu ‘evaṃ mayā sutaṃ’ (như vầy đã được nghe bởi tôi) có nghĩa là ‘đã được ghi nhớ qua sự theo dõi của nhĩ môn’ là phù hợp. Khi (từ me) có nghĩa là mama, câu ‘evaṃ mama sutaṃ’ (sự nghe của tôi là như vầy) có nghĩa là ‘sự ghi nhớ qua sự theo dõi của nhĩ môn’ là phù hợp.


Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattabhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

Như vầy, trong ba câu này, câu ‘evaṃ’ là sự chỉ rõ phận sự của các thức như nhĩ thức v.v. Câu ‘me’ là sự chỉ rõ cá nhân đã thành tựu thức đã được nói đến. Câu ‘sutaṃ’ là sự chỉ rõ việc tiếp nhận không thiếu, không thừa, không sai lệch, do phủ định trạng thái không nghe. Hơn nữa, câu ‘evaṃ’ là sự biểu thị trạng thái đã diễn tiến trong đối tượng bằng nhiều cách thức khác nhau của lộ trình tâm ấy đã diễn tiến theo nhĩ môn. Câu ‘me’ là sự biểu thị về bản thân. Câu ‘sutaṃ’ là sự biểu thị về pháp. Đây là phần tóm tắt ở đây: ‘Bởi tôi, với lộ trình tâm đã diễn tiến trong đối tượng bằng nhiều cách thức khác nhau, việc khác đã không được làm, nhưng việc này đã được làm, pháp này đã được nghe.’


Tathā evanti niddisitabbappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ sutanti.

Hơn nữa, câu ‘evaṃ’ là sự biểu thị điều cần được trình bày. Câu ‘me’ là sự biểu thị về cá nhân. Câu ‘sutaṃ’ là sự biểu thị phận sự của cá nhân. Điều này được nói đến có nghĩa là: ‘Bài kinh nào tôi sẽ trình bày, bài kinh ấy đã được tôi nghe như vầy.’


Tathā [Pg.6] evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayaṃ ākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena cittasantānena taṃsamaṅgino kattu visaye gahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

Hơn nữa, câu ‘evaṃ’ là sự chỉ rõ nhiều cách thức của dòng tâm nào mà do sự diễn tiến theo nhiều cách thức của nó nên có sự tiếp nhận các ý nghĩa và văn tự khác nhau. Quả thật, câu ‘evaṃ’ này là một chế định về cách thức. Câu ‘me’ là sự chỉ rõ về tác giả. Câu ‘sutaṃ’ là sự chỉ rõ về đối tượng. Với chừng ấy, sự xác quyết việc tiếp nhận đối tượng của tác giả đã thành tựu dòng tâm ấy, bởi dòng tâm đã diễn tiến theo nhiều cách thức, đã được thực hiện.


Atha vā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo – mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena sutanti.

Hoặc là, câu ‘evaṃ’ là sự chỉ rõ phận sự của cá nhân. Câu ‘sutaṃ’ là sự chỉ rõ phận sự của thức. Câu ‘me’ là sự chỉ rõ cá nhân đã hợp thành với cả hai phận sự. Đây là phần tóm tắt ở đây: ‘Bởi tôi, là cá nhân đã thành tựu thức có phận sự nghe, đã được gọi tên là có phận sự nghe do năng lực của thức, đã được nghe.’


Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha. Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti.

Ở đây, cả câu ‘evaṃ’ và câu ‘me’ là chế định về cái không hiện hữu theo nghĩa chân thật, nghĩa tối hậu. Vì ở đây, có cái gì hiện hữu theo nghĩa tối hậu mà có thể nhận được sự chỉ định là ‘evaṃ’ hay ‘me’? Câu ‘sutaṃ’ là chế định về cái hiện hữu. Quả thật, cái gì ở đây đã được nhận biết bởi tai, cái đó hiện hữu theo nghĩa tối hậu. Hơn nữa, cả câu ‘evaṃ’ và câu ‘me’ là y sinh chế định (upādāpaññatti) do được nói lên bằng cách nương vào cái này cái kia. Câu ‘sutaṃ’ là tương tự chế định (upanidhāpaññatti) do được nói lên bằng cách so sánh với những cái đã thấy v.v.


Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. Sutanti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

Và ở đây, bằng lời nói ‘evaṃ’, ngài biểu thị sự không si mê. Quả thật, người si mê thì không có khả năng thấu triệt nhiều cách thức. Bằng lời nói ‘sutaṃ’, ngài biểu thị sự không quên lãng điều đã nghe. Quả thật, người nào mà điều đã nghe bị quên lãng, người ấy sau một thời gian không thừa nhận rằng ‘đã được tôi nghe’. Như vậy, đối với vị ấy, do không si mê nên thành tựu trí tuệ, còn do không quên lãng nên thành tựu chánh niệm. Trong đó, với chánh niệm có trí tuệ đi trước, có khả năng ghi nhớ văn tự; với trí tuệ có chánh niệm đi trước, có khả năng thấu triệt ý nghĩa. Do sự hợp thành khả năng của cả hai điều ấy, và do có khả năng bảo hộ kho tàng pháp bảo đã đầy đủ ý nghĩa và văn tự, nên có sự thành tựu vai trò người giữ kho pháp bảo.


Aparo nayo – evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti, ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Tathā avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca [Pg.7] sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthīti.

Một phương pháp khác: Bằng lời nói ‘evaṃ’, ngài biểu thị sự tác ý như lý, vì người tác ý không như lý thì không có sự thấu triệt nhiều cách thức. Bằng lời nói ‘sutaṃ’, ngài biểu thị sự không tán loạn, vì người có tâm tán loạn thì không có sự nghe. Quả thật, cá nhân có tâm tán loạn, dù được nói với đầy đủ mọi phương diện, vẫn nói rằng: ‘Tôi chưa nghe, xin hãy nói lại.’ Và ở đây, bằng sự tác ý như lý, ngài thành tựu được cả sự khéo hướng mình và việc đã làm phước từ trước, vì người không khéo hướng mình hoặc người chưa làm phước từ trước thì không có được điều đó. Hơn nữa, bằng sự không tán loạn, ngài thành tựu được cả việc nghe diệu pháp và sự thân cận bậc chân nhân. Quả thật, người có tâm tán loạn không thể nghe, và người không thân cận bậc chân nhân thì không có sự nghe.


Aparo nayo – yasmā ‘‘evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso’’ti vuttaṃ. So ca evaṃ bhaddako ākāro na sammā appaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhi siddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi. Tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato, yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa, arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento evaṃ me sutantiādimāha.

Một phương pháp khác: Vì đã được nói rằng: ‘Câu evaṃ là sự chỉ rõ nhiều cách thức của dòng tâm nào mà do sự diễn tiến theo nhiều cách thức của nó nên có sự tiếp nhận các ý nghĩa và văn tự khác nhau.’ Và cách thức tốt đẹp như vậy không có ở người không khéo hướng mình hoặc người chưa làm phước từ trước. Do đó, bằng câu ‘evaṃ’, với cách thức tốt đẹp này, ngài biểu thị sự thành tựu hai bánh xe sau của mình. Bằng câu ‘sutaṃ’, qua việc nghe, ngài biểu thị sự thành tựu hai bánh xe trước. Quả thật, người sống ở trú xứ không thích hợp hoặc người không thân cận bậc chân nhân thì không có sự nghe. Như vậy, đối với vị ấy, do sự thành tựu hai bánh xe sau, sự thanh tịnh về ý muốn được thành tựu; do sự thành tựu hai bánh xe trước, sự thanh tịnh về nỗ lực được thành tựu. Và do sự thanh tịnh về ý muốn ấy, sự thành tựu về pháp hành được thành tựu; do sự thanh tịnh về nỗ lực, sự thành tựu về pháp học được thành tựu. Như vậy, lời nói của người có nỗ lực và ý muốn thanh tịnh, đã thành tựu pháp học và pháp hành, xứng đáng là điềm báo trước cho lời dạy của Đức Thế Tôn, giống như rạng đông là điềm báo trước cho mặt trời mọc, và giống như tác ý như lý là điềm báo trước cho thiện nghiệp. Vì vậy, khi đặt phần duyên khởi vào đúng chỗ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘evaṃ me sutaṃ’.


Aparo nayo – evanti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena vacanena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. Evanti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakavacanaṃ bhāsamāno ‘‘ete mayā dhammā manasā anupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. Sutanti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhāsamāno ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇaṃ hi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ dhammo sotabboti.

Một phương pháp khác – Bằng lời nói ‘evaṃ’ này, là lời chỉ ra sự thấu triệt bằng nhiều cách khác nhau, ngài (Ānanda) trình bày sự thật về việc thành tựu viên mãn Nghĩa Vô Ngại Giải và Biện Tài Vô Ngại Giải của chính mình. Bằng lời nói ‘sutaṃ’ này, là lời chỉ ra sự thấu triệt các loại pháp cần được nghe, (ngài trình bày sự thật về việc thành tựu viên mãn) Pháp Vô Ngại Giải và Từ Vô Ngại Giải. Và khi nói lời ‘evaṃ’ này, là lời chỉ ra sự tác ý như lý, ngài trình bày rằng: ‘Các pháp này đã được tôi thường xuyên quán xét bằng tâm, đã được thấu triệt rõ ràng bằng trí tuệ.’ Khi nói lời ‘sutaṃ’ này, là lời chỉ ra sự chuyên tâm lắng nghe, ngài trình bày rằng: ‘Nhiều pháp đã được tôi nghe, ghi nhớ, và thực hành quen thuộc bằng lời.’ Bằng cả hai từ ấy, khi trình bày sự viên mãn về cả nghĩa lý và văn tự, ngài làm phát sinh lòng tôn kính trong việc lắng nghe. Vì rằng, người không lắng nghe giáo pháp viên mãn về cả nghĩa lý và văn tự với lòng tôn kính sẽ bị loại ra khỏi lợi ích to lớn. Do đó, sau khi làm phát sinh lòng tôn kính, giáo pháp cần được lắng nghe một cách cẩn trọng.


Evaṃ me sutanti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva pana bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti[Pg.8], satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

Lại nữa, bằng toàn bộ câu nói ‘Evaṃ me sutaṃ’ này, Trưởng lão Ānanda, khi không nhận giáo pháp do Như Lai tuyên thuyết là của mình, đã vượt qua địa vị của kẻ phi thiện nhân; khi thừa nhận địa vị là một vị thinh văn, ngài đã bước vào địa vị của bậc thiện nhân. Cũng vậy, ngài khiến tâm thoát khỏi phi pháp, an lập tâm trong chánh pháp. Khi trình bày rằng: ‘Điều này chỉ đơn thuần được tôi nghe, và đó chính là lời của chính Đức Thế Tôn ấy,’ ngài tự giải thoát cho mình, chỉ đến bậc Đạo Sư, xác lập đó là lời của bậc Chiến Thắng, và thiết lập mạng mạch của giáo pháp.


Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā’’ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

Hơn nữa, khi nói ‘Evaṃ me sutaṃ,’ không thừa nhận rằng (giáo pháp này) do chính mình tạo ra và khi giải thích lời nói trước đó, ngài (Ānanda) đã diệt trừ sự không tin tưởng của tất cả chư thiên và nhân loại đối với giáo pháp này, và làm phát sinh sự thành tựu về đức tin (bằng cách tuyên bố rằng): ‘Lời này đã được tôi tiếp nhận trực tiếp từ kim khẩu của chính Đức Thế Tôn ấy, bậc thành tựu bốn pháp Vô Sở Úy, bậc sở hữu mười lực, bậc an trú ở địa vị Ngưu Vương, bậc cất lên tiếng rống sư tử, bậc tối thượng giữa tất cả chúng sanh, bậc Chúa Tể của Pháp, bậc Pháp Vương, bậc Lãnh Tụ của Pháp, bậc là ngọn đèn của Pháp, bậc là nơi nương tựa của Pháp, bậc Chuyển Luân Vương của diệu pháp, bậc Chánh Đẳng Giác. Không nên có sự nghi ngờ hay hoài nghi nào ở đây, về nghĩa lý, về pháp, về câu, hay về văn tự.’ Do đó, điều này được nói rằng –


‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

‘Vị thinh văn của Đức Gotama, khi nói rằng: “Tôi nghe như vầy,” đã diệt trừ sự không tin tưởng, và làm tăng trưởng đức tin trong giáo pháp.’


Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

Từ ‘ekaṃ’ là sự chỉ định về số lượng. Từ ‘samayaṃ’ là sự chỉ định về một thời điểm đã được xác định. Cụm từ ‘ekaṃ samayaṃ’ là sự trình bày về một thời điểm không xác định. Trong đó, từ ‘samaya’ –


‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

‘Được thấy trong (nghĩa là) sự hội tụ, khoảnh khắc, thời gian, sự tụ tập, nguyên nhân và tà kiến; trong sự chứng đắc, sự từ bỏ, và trong sự thấu triệt.’


Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati ‘bhaddāli nāma bhikkhu satthu sāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti, ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

Thật vậy, trong các đoạn kinh như: ‘Biết đâu ngày mai chúng ta có thể đến yết kiến, tùy thuộc vào thời gian và sự hội tụ (của các duyên),’ từ này có nghĩa là sự hội tụ. Trong các đoạn kinh như: ‘Này các Tỳ khưu, chỉ có một khoảnh khắc và một thời điểm này cho việc sống đời phạm hạnh,’ nó có nghĩa là khoảnh khắc. Trong các đoạn kinh như: ‘thời nóng, thời oi bức,’ nó có nghĩa là thời gian. Trong các đoạn kinh như: ‘cuộc đại tụ tập trong khu rừng,’ nó có nghĩa là sự tụ tập. Trong các đoạn kinh như: ‘Này Bhaddāli, ông đã không thấu triệt được nguyên nhân này... Này Bhaddāli, ông cũng đã không thấu triệt được nguyên nhân này,’ nó có nghĩa là nguyên nhân. Trong các đoạn kinh như: ‘Vào lúc bấy giờ, du sĩ Uggāhamāna, con trai của Samaṇamuṇḍikā, đang cư ngụ tại vườn của hoàng hậu Mallikā, trong một ngôi tịnh xá một mái có hàng rào cây tinduka, nơi tranh luận về các học thuyết,’ nó có nghĩa là học thuyết.


‘‘Diṭṭhe [Pg.9] dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. –

‘Lợi ích nào trong hiện tại, và lợi ích nào trong tương lai; do sự chứng đắc lợi ích, người trí tuệ được gọi là bậc hiền trí.’ –


Ādīsu (saṃ. ni. 1.129) paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvacchara-utu-māsa-aḍḍhamāsa-ratti-diva-pubbaṇha-majjhanhika-sāyanha-paṭhama-majjhima- pacchimayāma-muhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

Trong các đoạn kinh như trên, nó có nghĩa là sự chứng đắc. Trong các đoạn kinh như: ‘Do từ bỏ hoàn toàn ngã mạn, vị ấy đã chấm dứt khổ đau,’ nó có nghĩa là sự từ bỏ. Trong các đoạn kinh như: ‘Nghĩa của khổ là bức bách, là bị tạo tác, là thiêu đốt, là biến hoại, là cần được thấu triệt,’ nó có nghĩa là sự thấu triệt. Nhưng ở đây, nó có nghĩa là thời gian. Do đó, nó chỉ ra ‘một thời’ trong số các thời điểm là những phân loại của thời gian như năm, mùa, tháng, nửa tháng, đêm, ngày, buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều, canh đầu, canh giữa, canh cuối, khoảnh khắc, v.v.


Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu yaṃ yaṃ suttaṃ yamhi yamhi saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

Trong đó, mặc dù mỗi bài kinh được thuyết giảng vào năm nào, mùa nào, tháng nào, nửa tháng nào, phần nào của đêm, hay phần nào của ngày trong số các thời điểm như năm, v.v., tất cả những điều đó đều được Trưởng lão biết rõ và xác định rõ ràng bằng trí tuệ. Nhưng vì rằng, nếu nói: ‘Tôi nghe như vầy vào năm nọ, mùa nọ, tháng nọ, nửa tháng nọ, phần nọ của đêm, hay phần nọ của ngày,’ thì không thể dễ dàng ghi nhớ, tụng đọc, hay dạy cho người khác tụng đọc, và cũng sẽ phải nói rất nhiều. Do đó, sau khi tóm tắt ý nghĩa đó chỉ bằng một cụm từ, ngài đã nói ‘ekaṃ samayaṃ’.


Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya suppakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahita-paṭipattisamayesu parahita-paṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

Hoặc là, những thời điểm này của đức Thế Tôn như: thời nhập thai, thời đản sanh, thời cảm động, thời xuất gia, thời khổ hạnh, thời chiến thắng Ma vương, thời chứng ngộ, thời an trú trong lạc hiện tại, thời thuyết pháp, thời nhập Niết-bàn, v.v... là những thời điểm rất hiển nhiên, có nhiều sự khác biệt về thời gian trong chư thiên và loài người. Trong những thời điểm ấy, (câu này) chỉ rõ một thời điểm được gọi là thời thuyết pháp. Và trong các thời điểm thực hành phận sự của trí tuệ và bi mẫn, đây là thời điểm thực hành phận sự của bi mẫn; trong các thời điểm thực hành vì tự lợi và tha lợi, đây là thời điểm thực hành vì tha lợi; trong hai thời điểm có phận sự phải làm của chúng hội, đây là thời điểm pháp thoại; trong các thời điểm thuyết pháp và thực hành, đây là thời điểm thuyết pháp. Cũng trong những thời điểm ấy, ngài (Ānanda) đã nói “một thời” là nhắm đến một thời điểm nào đó.


Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti ca, ito aññesu ca suttapadesu ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca ‘‘tena samayena buddho [Pg.10] bhagavā’’ti karaṇavacanena niddeso kato, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacanena niddeso katoti. Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇaṃ hi kālattho samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacanena niddeso kato.

Tại sao ở đây, không làm giống như trong Tạng Vô Tỷ Pháp, sự chỉ định được thực hiện bằng vị trí cách (thất-cách) như trong câu: “vào thời điểm nào, (tâm) Dục giới…”, và trong các đoạn kinh khác ngoài kinh này như: “này các Tỳ khưu, vào thời điểm nào, vị Tỳ khưu ly dục…”, và cũng không giống như trong Tạng Luật, sự chỉ định được thực hiện bằng công cụ cách (tam-cách) như trong câu: “vào thời điểm ấy, đức Phật, đức Thế Tôn…”, mà sự chỉ định lại được thực hiện bằng đối cách (nhị-cách) là “một thời”? (Đáp:) Ở đó thì như vậy, còn ở đây thì khác, là do ý nghĩa có thể có được. Vì ở đó, trong Tạng Vô Tỷ Pháp và trong các đoạn kinh khác ngoài kinh này, ý nghĩa vị trí (adhikaraṇattha) và ý nghĩa “khi có cái này, cái kia có” (bhāvenabhāvalakkhaṇa) có thể có được. Vì “thời” (samaya) là nơi chốn (adhikaraṇa), có ý nghĩa là thời gian (kālattha) và sự tập hợp (samūhattha) của các pháp như xúc v.v... đã được nói đến ở đó. Và sự hiện hữu của chúng (các pháp như xúc) được ghi nhận bởi sự hiện hữu của “thời” (samaya) được gọi là sát-na, sự tương hợp, và nhân. Do đó, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, ở đó sự chỉ định được thực hiện bằng vị trí cách.


Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

Còn trong Tạng Luật, ý nghĩa nhân (hetu-attha) và ý nghĩa công cụ (karaṇa-attha) có thể có được. Vì thời điểm chế định học giới ấy, ngay cả các vị như ngài Sāriputta cũng khó biết được, nên đức Thế Tôn, trong khi chế định các học giới do thời điểm ấy vốn là nhân và là công cụ, và trong khi xem xét đến nhân của việc chế định học giới, đã an trú ở nơi này nơi kia. Do đó, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, ở đó sự chỉ định được thực hiện bằng công cụ cách.


Idha pana aññasmiñca evaṃjātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti. Tenetaṃ vuccati –

Nhưng ở đây (trong kinh này) và trong các kinh khác tương tự, ý nghĩa liên tục không gián đoạn (accantasaṃyoga) có thể có được. Vì trong suốt thời gian nào mà đức Thế Tôn thuyết giảng bài kinh này hay bài kinh khác, Ngài đã an trú bằng tâm bi trong suốt thời gian ấy một cách không gián đoạn. Do đó, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, ở đây sự chỉ định bằng đối cách được thực hiện. Do đó, điều này được nói rằng:


‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

“Tùy theo ý nghĩa này kia, ở nơi khác, ‘thời’ được nói bằng vị trí cách và công cụ cách; còn ở đây, ‘thời’ ấy được nói bằng đối cách.”


Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

Tuy nhiên, các vị cổ sư giải thích rằng: “Sự khác biệt giữa ‘tasmiṃ samaye’ (vào thời điểm ấy), ‘tena samayena’ (do thời điểm ấy), hay ‘ekaṃ samayaṃ’ (một thời) này chỉ là về mặt ngôn từ, ở tất cả mọi nơi, ý nghĩa chỉ là vị trí cách.” Do đó, dù được nói là “ekaṃ samayaṃ”, ý nghĩa cần được hiểu là “ekasmiṃ samaye” (vào một thời).


Bhagavāti garu. Garuñhi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

Bhagavā (Thế Tôn) là bậc đáng tôn kính (garu). Vì trong đời, người ta gọi bậc đáng tôn kính là ‘bhagavā’. Và vị này, do sự ưu việt về mọi đức hạnh, là bậc đáng tôn kính của tất cả chúng sanh, do đó, nên hiểu là ‘bhagavā’. Các vị cổ sư cũng đã nói:


‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“Từ ‘Bhagavā’ là cao tột, từ ‘Bhagavā’ là tối thượng; Vị ấy là bậc đáng tôn kính, hợp với sự kính trọng, do đó được gọi là Bhagavā.”


Apica [Pg.11] –

Lại nữa –


‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –

“Ngài là bậc có sự may mắn (bhāgyavā), là bậc đã bẻ gãy (phiền não) (bhaggavā), là bậc hợp với các ân đức (bhagehi yutto), và là bậc đã phân tích (các pháp) (vibhattavā); Ngài là bậc đã thực hành (pháp) (bhattavā), là bậc đã từ bỏ sự đi đến trong các cõi hữu (bhavesu vantagamano), do đó là Bhagavā.”


Imissāpi gāthāya vasenassa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca visuddhimagge (visuddhi. 1.142, 144) buddhānussatiniddese vuttoyeva.

Ý nghĩa chi tiết của từ này (Bhagavā) nên được hiểu dựa vào bài kệ này. Và ý nghĩa chi tiết ấy đã được chính tôi nói đến trong Thanh Tịnh Đạo, trong phần giải về Tùy Niệm Phật.


Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘na idaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti. Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghātasamānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti. Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

Đến đây, trong kinh này, bằng câu “evaṃ me sutaṃ” (tôi nghe như vầy), ngài (Ānanda) trong khi trình bày Pháp như đã được nghe, đã làm cho Pháp thân của đức Thế Tôn trở nên hiển hiện. Qua đó, ngài an ủi những người buồn khổ vì không được thấy Bậc Đạo Sư, (bằng cách nói): “Giáo pháp này không phải là không còn Đạo sư, đây chính là Đạo sư của quý vị.” Bằng câu “ekaṃ samayaṃ bhagavā” (một thời, Thế Tôn), trong khi chỉ ra sự không hiện hữu của đức Thế Tôn vào thời điểm đó (Đại hội kết tập), ngài đã xác nhận sự nhập Niết-bàn của Sắc thân. Qua đó, ngài làm cho những người say sưa trong sự kiêu mạn về sinh mạng phải cảm động, (rằng): “Bậc Thập Lực, bậc có thân thể vững chắc như kim cương, người thuyết giảng Thánh pháp như vậy, chính đức Thế Tôn ấy cũng đã nhập Niết-bàn, thì ai khác có thể có hy vọng trong sự sống?”, và làm phát sinh sự nỗ lực trong Chánh pháp cho người ấy. Và khi nói “evaṃ”, ngài chỉ ra sự viên mãn của bài thuyết giảng (desanāsampatti). Khi nói “me sutaṃ”, (ngài chỉ ra) sự viên mãn của thính giả (sāvakasampatti). Khi nói “ekaṃ samayaṃ”, (ngài chỉ ra) sự viên mãn của thời gian (kālasampatti). Khi nói “bhagavā”, (ngài chỉ ra) sự viên mãn của người thuyết giảng (desakasampatti).


Sāvatthiyanti evaṃnāmake nagare. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisajjāsayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.

Sāvatthiyaṃ (tại Sāvatthī) nghĩa là trong thành phố có tên như vậy. Và đây là vị trí cách (thất-cách) với ý nghĩa ở gần. Viharati (trú) – từ này, một cách tổng quát, chỉ ra sự hợp thành với một trong các cách an trú: oai nghi trú, thiên trú, phạm trú, thánh trú. Nhưng ở đây, nó chỉ ra sự hợp thành với một trong các oai nghi thuộc các loại đứng, đi, ngồi, nằm. Do đó, nên hiểu rằng đức Thế Tôn, dù đang đứng, đang đi, đang ngồi, hay đang nằm, cũng đều là đang “trú” (viharati). Vì Ngài, bằng cách cắt đứt sự mỏi mệt của một oai nghi bằng một oai nghi khác, đã duy trì và tiếp tục thân mạng không để nó suy sụp. Do đó, được gọi là “trú” (viharati).


Jetavaneti jetassa rājakumārassa vane. Tañhi tena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ, so cassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti saṅkhaṃ gataṃ, tasmiṃ jetavane. Anāthapiṇḍikassa ārāmeti anāthapiṇḍikena gahapatinā catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātitattā anāthapiṇḍikassāti saṅkhaṃ gate ārāme[Pg.12]. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāya sabbāsavasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.14 ādayo) vutto.

Jetavaneti: trong khu vườn của thái tử Jeta. Thật vậy, khu vườn ấy đã được vị ấy trồng trọt, vun bồi, và gìn giữ, và vị ấy là chủ nhân của khu vườn ấy, do đó nó được gọi là Jetavana; trong khu vườn Jetavana ấy. Anāthapiṇḍikassa ārāmeti: trong ngôi tịnh xá của ngài Anāthapiṇḍika; trong ngôi tịnh xá được gọi là (tịnh xá) của ngài Anāthapiṇḍika vì đã được gia chủ Anāthapiṇḍika dâng cúng đến chư Tăng có đức Phật là vị đứng đầu, bằng việc chi ra năm mươi bốn koṭi tiền vàng. Đây là phần tóm lược ở đây, còn phần chi tiết đã được nói đến trong bài giảng về kinh Sabbāsava trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ.


Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane’’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsanaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.

Ở đây, có thể có (vấn nạn) rằng: Nếu như đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, thì không nên nói là “ở Jetavana.” Còn nếu Ngài trú ở nơi ấy (Jetavana), thì không nên nói là “ở Sāvatthī.” Vì không thể trú ở cả hai nơi trong cùng một lúc. Nhưng điều này không nên được hiểu như vậy. Chẳng phải chúng tôi đã nói rằng “cách dùng sở thuộc cách trong ý nghĩa gần kề” hay sao? Do đó, cũng giống như những đàn bò đi ăn ở gần các sông Gaṅgā, Yamunā, v.v... được nói là “chúng đi ăn ở sông Gaṅgā, chúng đi ăn ở sông Yamunā,” tương tự như vậy, ở đây cũng thế, khu vườn Jetavana này ở gần Sāvatthī, nên khi Ngài trú ở đó, được nói là “Ngài trú ở Sāvatthī, tại Jetavana.” Thật vậy, việc đề cập đến Sāvatthī là để chỉ rõ ngôi làng khất thực của Ngài, phần còn lại là để chỉ rõ nơi ở thích hợp cho bậc xuất gia.


Tattha sāvatthivacanena āyasmā ānando bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanūpāyadassanaṃ. Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttitaṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaphāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devatānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittataṃ. Purimena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170) vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno, tadatthaparinipphādanaṃ, pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinivane, dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarāya uppattiyā vaneyeva uppanno. Tenassa vaneyeva vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.

Ở đây, bằng việc đề cập đến Sāvatthī, Trưởng lão Ānanda cho thấy sự tế độ của đức Thế Tôn đối với hàng tại gia; bằng việc kể ra Jetavana, v.v... ngài cho thấy sự tế độ đối với hàng xuất gia. Tương tự, bằng vế trước, (ngài cho thấy) sự từ bỏ khổ hạnh ép xác do việc thọ nhận các vật dụng; bằng vế sau, (ngài cho thấy) phương pháp từ bỏ việc đam mê dục lạc do việc xả ly dục vọng đối với sự vật. Và bằng vế trước, (ngài cho thấy) sự chuyên tâm thuyết pháp; bằng vế sau, (ngài cho thấy) sự hướng về đời sống độc cư. Bằng vế trước, (ngài cho thấy) sự đến gần (chúng sanh) bằng lòng bi mẫn; bằng vế sau, (ngài cho thấy) sự rời xa bằng trí tuệ. Bằng vế trước, (ngài cho thấy) sự hướng đến việc thành tựu lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh; bằng vế sau, (ngài cho thấy) sự không dính mắc trong khi thực hiện lợi ích và hạnh phúc cho người khác. Bằng vế trước, (ngài cho thấy) sự an trú thoải mái với đặc điểm không từ bỏ hạnh phúc hợp pháp; bằng vế sau, (ngài cho thấy sự an trú thoải mái) với đặc điểm chuyên tâm vào các pháp thượng nhân. Bằng vế trước, (ngài cho thấy) sự giúp ích nhiều cho loài người; bằng vế sau, (ngài cho thấy sự giúp ích nhiều) cho chư thiên. Bằng vế trước, (ngài cho thấy) việc sinh ra trong đời và lớn lên trong đời; bằng vế sau, (ngài cho thấy) sự không bị đời làm ô nhiễm. Bằng vế trước, theo như câu “Này các Tỳ khưu, có một người khi sinh ra ở đời, sinh ra vì lợi ích cho nhiều người, vì hạnh phúc cho nhiều người, vì lòng thương tưởng thế gian, vì mục đích, vì lợi ích, vì hạnh phúc của chư thiên và loài người. Một người đó là ai? Là Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác,” (ngài cho thấy) sự thành tựu mục đích mà vì đó đức Thế Tôn đã xuất hiện; bằng vế sau, (ngài cho thấy) sự an trú tương xứng với nơi Ngài đã xuất hiện. Thật vậy, đức Thế Tôn trước tiên đã đản sinh tại vườn Lumbinī, lần thứ hai (thành đạo) tại cội Bồ-đề, như vậy, với sự sinh ra thuộc thế gian và siêu thế, Ngài đã sinh ra trong rừng. Do đó, (Trưởng lão Ānanda) cho thấy sự an trú của Ngài chính là ở trong rừng. Theo phương pháp như vậy, v.v... nên hiểu sự kết hợp ý nghĩa ở đây.


Tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye. Yasmiñca ārāme viharati, tatra ārāmeti dīpeti. Bhāsitabbayutte [Pg.13] vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese vā kāle vā dhammaṃ bhāsati. ‘‘Akālo kho tāva, bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Api cettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhū’’tiādinā (pārā. 45; vibha. 511) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesīti ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha – ‘‘āmantayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave’’ti. Pakkosanepi. Yathāha – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī’’ti (a. ni. 9.11; saṃ. ni. 2.32).

Từ Tatrāti (ở đó) là để chỉ rõ nơi chốn và thời gian. Thật vậy, nó chỉ rõ rằng: vào thời điểm nào Ngài trú, (thì sự việc xảy ra) vào thời điểm đó; và trong ngôi tịnh xá nào Ngài trú, (thì sự việc xảy ra) trong ngôi tịnh xá đó. Hoặc nó chỉ rõ nơi chốn và thời gian thích hợp để thuyết giảng. Vì đức Thế Tôn không thuyết Pháp ở nơi không thích hợp hoặc vào lúc không thích hợp. Câu “Này Bāhiya, đây chưa phải là lúc” v.v... là bằng chứng cho điều này. Kho là một tiểu từ chỉ dùng để điền vào chỗ trống, hoặc có nghĩa nhấn mạnh, hoặc có nghĩa là thời điểm ban đầu. Bhagavā (đức Thế Tôn) là để chỉ bậc Đạo sư của thế gian. Bhikkhū (các Tỳ khưu) là từ chỉ những người thích hợp để nghe bài pháp. Hơn nữa, ở đây, ý nghĩa của từ này nên được hiểu theo phương pháp “là Tỳ khưu vì là người khất thực (bhikkhaka), là Tỳ khưu vì thực hành hạnh khất thực (bhikkhācariyaṃ ajjhupagata)” v.v... Āmantesi (gọi) ở đây có nghĩa là ngỏ lời, nói, làm cho hiểu rõ. Nhưng ở nơi khác, nó cũng có nghĩa là làm cho biết. Như Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, Ta nói cho các ngươi hay, này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố cho các ngươi biết.” (Nó cũng có nghĩa) là gọi đến. Như Ngài đã nói: “Này Tỳ khưu, hãy lại đây, nhân danh Ta, hãy gọi Sāriputta.”


Bhikkhavoti āmantanākāraparidīpanaṃ. Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ. Bhikkhanasīlatāguṇayuttopi hi bhikkhu, bhikkhanadhammatāguṇayuttopi bhikkhu, bhikkhane sādhukāritāguṇayuttopīti saddavidū maññanti. Tena ca nesaṃ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. Bhikkhavoti iminā karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karoti. Teneva ca kathetukamyatādīpakena vacanena tesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena sādhukaṃ savanamanasikārepi te niyojeti. Sādhukaṃ savanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.

Bhikkhavoti (Này các Tỳ khưu) là để chỉ rõ cách thức gọi. Và điều này được nói ra vì nó được thành tựu do sự kết hợp với các phẩm chất như có hạnh khất thực. Thật vậy, các nhà ngữ pháp học cho rằng: “Tỳ khưu là người có phẩm chất của hạnh khất thực, Tỳ khưu là người có phẩm chất của bản chất khất thực, Tỳ khưu là người có phẩm chất thực hành tốt việc khất thực.” Và bằng lời nói đó của họ, được thành tựu do sự kết hợp với các phẩm chất như có hạnh khất thực, khi tuyên bố về lối sống được thực hành bởi những người thấp kém và cao quý, Ngài chế ngự trạng thái kiêu mạn và khốn cùng. Bằng lời nói Bhikkhavo này, đi trước là sự biểu lộ của lòng bi mẫn, với trái tim và ánh mắt hiền hòa, Ngài làm cho họ hướng về phía mình. Và bằng lời nói đó, vốn cho thấy ý muốn nói, Ngài tạo ra cho họ ý muốn nghe. Và bằng ý nghĩa của việc gọi đó, Ngài cũng hướng họ đến việc lắng nghe và tác ý một cách khéo léo. Vì sự thành tựu của giáo pháp phụ thuộc vào việc lắng nghe và tác ý một cách khéo léo.


Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca. Āsannā te tattha nisinnesu satthusantikattā. Sadāsannihitā satthusantikāvacarattāti. Apica te dhammadesanāya bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvatotipi te eva āmantesi.

Nếu có câu hỏi rằng: ‘Dù cho các hàng trời và người khác có mặt, tại sao (Đức Thế Tôn) chỉ gọi các vị tỳ khưu?’ (Câu trả lời là:) Do vì (các vị ấy) là bậc trưởng thượng, bậc tối thắng, ở gần, và luôn luôn có mặt. Thật vậy, bài pháp thoại của Đức Thế Tôn là chung cho tất cả hội chúng. Và trong hội chúng, các vị tỳ khưu là bậc trưởng thượng do vì đã xuất hiện trước tiên; là bậc tối thắng do vì, bắt đầu từ việc không nhà, các vị là người thực hành theo hạnh của Bậc Đạo Sư và là người tiếp nhận toàn bộ giáo pháp. Các vị ấy ở gần do vì ở gần Bậc Đạo Sư trong số những người đang ngồi tại đó. (Các vị) luôn luôn có mặt do vì thường đi lại gần Bậc Đạo Sư. Hơn nữa, các vị ấy là vật chứa đựng pháp thoại, cũng do vì có sự thực hành đúng theo lời chỉ dạy, nên Ngài chỉ gọi các vị ấy.


Kimatthaṃ [Pg.14] pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Bhikkhū hi aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti, te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya aṭṭhuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ, na vā gaṇheyyuṃ. Tena nesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.

Lại nữa, vì mục đích gì khi thuyết pháp, Đức Thế Tôn trước tiên gọi các vị tỳ khưu, mà không thuyết pháp ngay? (Câu trả lời là:) Nhằm mục đích làm cho chánh niệm sanh khởi. Thật vậy, các vị tỳ khưu ngồi (ở đó) có khi đang suy nghĩ việc khác, có khi tâm bị phân tán, có khi đang quán xét pháp, có khi đang tác ý đề mục thiền định. Khi pháp được thuyết mà không gọi các vị ấy trước, do không thể nhận biết được rằng: ‘Bài pháp này có nhân duyên gì, có trợ duyên gì, được thuyết do sự phát sanh của câu chuyện nào?’, các vị ấy có thể nắm bắt sai. Do đó, nhằm mục đích làm cho chánh niệm sanh khởi nơi các vị ấy, Đức Thế Tôn trước tiên gọi (các vị ấy) rồi sau đó mới thuyết pháp.


Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthu paṭivacanadānaṃ vā. Api cettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati. ‘‘Bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ādimhi bhāsati, ‘‘bhadante’’ti te paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, ‘‘bhadante’’ti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi, te. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ avoca. Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattāti.

Từ ‘bhadante’ (vâng, bạch Thế Tôn) này là lời nói tôn kính, hoặc là lời đáp lại Bậc Đạo Sư. Hơn nữa, ở đây, Đức Thế Tôn, khi nói ‘bhikkhavo’ (này các tỳ khưu), là đang gọi các vị tỳ khưu ấy. Các vị ấy, khi nói ‘bhadante’, là đang đáp lại Đức Thế Tôn. Tương tự, Đức Thế Tôn nói ‘bhikkhavo’ ở lúc đầu, các vị ấy đáp lại ‘bhadante’. (Khi nói) ‘bhikkhavo’, (Ngài) làm cho có lời đáp lại; (khi nói) ‘bhadante’, (các vị ấy) dâng lời đáp lại. ‘Te bhikkhū’ (các vị tỳ khưu ấy) nghĩa là những vị mà Đức Thế Tôn đã gọi. ‘Bhagavato paccassosuṃ’ (đã vâng đáp Đức Thế Tôn) có nghĩa là: đã lắng nghe lời gọi của Đức Thế Tôn, đã hướng tâm đến và lắng nghe, đã chấp nhận, đã tiếp nhận. ‘Bhagavā etadavoca’ (Đức Thế Tôn đã nói điều này) nghĩa là: Đức Thế Tôn đã thuyết toàn bộ bài kinh này, điều sẽ được nói ra bây giờ. Và với chừng ấy lời, phần giải thích ý nghĩa của phần giới thiệu nào đã được Tôn giả Ānanda nói ra, được trang hoàng bởi thời gian, nơi chốn, người thuyết, hội chúng, và địa điểm, nhằm mục đích để bài kinh này được dễ dàng nắm bắt, (phần giải thích ấy) đã được hoàn tất.


Rūpādivaṇṇanā

Phần luận giải về Sắc, v.v.


Idāni nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmītiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto, sā panesā suttavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvāva vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepavicāraṇā tāva veditabbā. Cattāro hi suttanikkhepā attajjhāsayo parajjhāsayo pucchāvasiko aṭṭhuppattikoti. Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi, seyyathidaṃ – ākaṅkheyyasuttaṃ vatthasuttanti evamādīni, tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo. Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vineyya’’nti (saṃ. ni. 4.121; ma. ni. 3.416) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca oloketvā parajjhāsayavasena kathitāni, seyyathidaṃ – rāhulovādasuttaṃ [Pg.15] dhammacakkappavattananti evamādīni, tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo. Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā te te devamanussā tathā tathā pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni devatāsaṃyuttabojjhaṅgasaṃyuttādīni, tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo. Yāni pana uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni dhammadāyādasuttaputtamaṃsūpamādīni, tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo. Evamimesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa parajjhāsayo nikkhepo. Parajjhāsayavasena hetaṃ nikkhittaṃ. Kesaṃ ajjhāsayenāti? Rūpagarukānaṃ purisānaṃ.

Bây giờ, đã đến cơ hội để luận giải bài kinh đã được Đức Thế Tôn trình bày theo phương pháp bắt đầu bằng câu: ‘Này các tỳ khưu, Ta không thấy một sắc nào khác...’ Lại nữa, phần luận giải kinh này, vì rằng khi được nói ra sau khi đã xem xét cách trình bày kinh thì mới trở nên rõ ràng, do đó, trước tiên cần phải biết việc xem xét cách trình bày kinh. Thật vậy, có bốn cách trình bày kinh: do ý muốn của chính mình, do ý muốn của người khác, do tùy thuộc vào câu hỏi, và do sự kiện phát sanh. Trong số đó, những bài kinh nào mà Đức Thế Tôn, không được người khác thỉnh cầu, đã thuyết chỉ thuần túy do ý muốn của chính Ngài, ví như là: kinh Ākaṅkheyya, kinh Vattha, và những kinh tương tự, cách trình bày của những kinh ấy là do ý muốn của chính mình. Lại nữa, những bài kinh nào đã được thuyết tùy theo ý muốn của người khác, sau khi đã xem xét ý muốn, sự kham nhẫn, tâm tư, sự nguyện cầu, và khả năng giác ngộ của họ, như trong câu: ‘Các pháp làm cho giải thoát của Rāhula đã chín muồi, vậy Ta hãy huấn luyện Rāhula thêm nữa trong sự đoạn tận các lậu hoặc’, ví như là: kinh Rāhulovāda, kinh Dhammacakkappavattana, và những kinh tương tự, cách trình bày của những kinh ấy là do ý muốn của người khác. Lại nữa, các hàng trời và người sau khi đảnh lễ Đức Thế Tôn đã hỏi các câu hỏi theo nhiều cách khác nhau. Những bài kinh nào đã được Đức Thế Tôn, người đã được hỏi như vậy, thuyết giảng, như các kinh trong Tương Ưng Chư Thiên, Tương Ưng Giác Chi, v.v., cách trình bày của những kinh ấy là do tùy thuộc vào câu hỏi. Lại nữa, những bài kinh nào đã được thuyết giảng dựa vào một nguyên nhân đã phát sanh, như kinh Dhammadāyāda, kinh Puttamaṃsūpama, v.v., cách trình bày của những kinh ấy là do sự kiện phát sanh. Như vậy, trong bốn cách trình bày này, cách trình bày của bài kinh này là do ý muốn của người khác. Thật vậy, bài kinh này được trình bày tùy theo ý muốn của người khác. (Câu hỏi:) Theo ý muốn của ai? (Trả lời:) Của những người xem trọng sắc.


Tattha nāhaṃ, bhikkhavetiādīsu nakāro paṭisedhattho. Ahanti attānaṃ niddisati. Bhikkhaveti bhikkhū ālapati. Aññanti idāni vattabbā itthirūpato aññaṃ. Ekarūpampīti ekampi rūpaṃ. Samanupassāmīti dve samanupassanā ñāṇasamanupassanā ca diṭṭhisamanupassanā ca. Tattha ‘‘aniccato samanupassati, no niccato’’ti (paṭi. ma. 3.35) ayaṃ ñāṇasamanupassanā nāma. ‘‘Rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādikā (paṭi. ma. 1.130) pana diṭṭhisamanupassanā nāma. Tāsu idha ñāṇasamanupassanā adhippetā. Imassa pana padassa nakārena sambandho veditabbo. Idaṃ hi vuttaṃ hoti – ahaṃ, bhikkhave, sabbaññutaññāṇena olokentopi aññaṃ ekarūpampi na samanupassāmīti. Yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti yaṃ rūpaṃ rūpagarukassa purisassa catubhūmakakusalacittaṃ pariyādiyitvā gaṇhitvā khepetvā tiṭṭhati. ‘‘Sabbaṃ hatthikāyaṃ pariyādiyitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.126) hi gahaṇaṃ pariyādānaṃ nāma. ‘‘Aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.102) khepanaṃ. Idha ubhayampi vaṭṭati. Tattha idaṃ rūpaṃ catubhūmakakusalacittaṃ gaṇhantaṃ na nīluppalakalāpaṃ puriso viya hatthena gaṇhāti, nāpi khepayamānaṃ aggi viya uddhane udakaṃ santāpetvā khepeti. Uppattiñcassa nivārayamānameva catubhūmakampi kusalacittaṃ gaṇhāti ceva khepeti cāti veditabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti.

Ở đây, trong các từ như ‘nāhaṃ, bhikkhave’, chữ ‘na’ có nghĩa phủ định. ‘Ahaṃ’ là chỉ chính mình. ‘Bhikkhave’ là gọi các vị tỳ khưu. ‘Aññaṃ’ là khác với sắc của người nữ sẽ được nói đến bây giờ. ‘Ekarūpampi’ là một sắc nào. Trong ‘samanupassāmi’, có hai sự quán xét: quán xét bằng trí tuệ và quán xét bằng tà kiến. Trong đó, câu “quán xét là vô thường, không phải là thường” (Paṭi. Ma. 3.35) này được gọi là quán xét bằng trí tuệ. Còn những câu như “quán xét sắc là tự ngã” (Paṭi. Ma. 1.130) được gọi là quán xét bằng tà kiến. Trong hai loại đó, ở đây, quán xét bằng trí tuệ được chủ ý đến. Nên hiểu rằng từ này có sự liên kết với chữ ‘na’. Điều này được nói có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, Ta, dù nhìn với Nhất thiết trí, cũng không thấy một sắc nào khác. ‘Yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati’ có nghĩa là sắc nào chiếm đoạt, nắm giữ, làm cho tiêu hao tâm thiện bốn cõi của người nam xem trọng sắc rồi tồn tại. Trong các câu như “chiếm đoạt toàn bộ đoàn voi” (Saṃ. Ni. 1.126), sự nắm giữ được gọi là ‘pariyādāna’. Trong các câu như “Này các Tỳ khưu, tưởng vô thường được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ loại trừ tất cả dục tham” (Saṃ. Ni. 3.102), sự làm cho tiêu hao (được gọi là pariyādāna). Ở đây, cả hai đều thích hợp. Trong đó, sắc này khi nắm giữ tâm thiện bốn cõi, không phải nắm giữ như người nam dùng tay nắm lấy một bó hoa sen xanh, cũng không phải làm cho tiêu hao như lửa đun nóng nước trong nồi làm cho cạn đi. Nên hiểu rằng, chỉ bằng cách ngăn chặn sự sanh khởi của nó, nó vừa nắm giữ vừa làm cho tiêu hao tâm thiện bốn cõi. Do đó, đã được nói rằng: “chiếm đoạt tâm của người nam rồi tồn tại”.


Yathayidanti yathā idaṃ. Itthirūpanti itthiyā rūpaṃ. Tattha ‘‘kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha? Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati uṇhenapi ruppatī’’ti (saṃ. ni. 3.79) suttānusārena rūpassa [Pg.16] vacanattho ceva sāmaññalakkhaṇañca veditabbaṃ. Ayaṃ pana rūpasaddo khandhabhavanimittapaccayasarīravaṇṇasaṇṭhānādīsu anekesu atthesu vattati. Ayañhi ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti (vibha. 2; mahāva. 22) ettha rūpakkhandhe vattati. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 161; vibha. 624) ettha rūpabhave. ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passatī’’ti (dha. sa. 204-232 ādayo) ettha kasiṇanimitte. ‘‘Sarūpā, bhikkhave, uppajjanti pāpakā akusalā dhammā no arūpā’’ti (a. ni. 2.83) ettha paccaye. ‘‘Ākāso parivārito rūpanteva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306) ettha sarīre. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.400; 3.421) ettha vaṇṇe. ‘‘Rūpappamāṇo rūpappasanno’’ti (a. ni. 4.65) ettha saṇṭhāne. Ādisaddena ‘‘piyarūpaṃ sātarūpaṃ, arasarūpo’’tiādīnipi saṅgaṇhitabbāni. Idha panesa itthiyā catusamuṭṭhāne rūpāyatanasaṅkhāte vaṇṇe vattati. Apica yo koci itthiyā nivatthanivāsanassa vā alaṅkārassa vā gandhavaṇṇakādīnaṃ vā piḷandhanamālādīnaṃ vāti kāyappaṭibaddho ca vaṇṇo purisassa cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ hutvā upakappati, sabbametaṃ itthirūpanteva veditabbaṃ. Itthirūpaṃ, bhikkhave, purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti idaṃ purimasseva daḷhīkaraṇatthaṃ vuttaṃ. Purimaṃ vā ‘‘yathayidaṃ, bhikkhave, itthirūpa’’nti evaṃ opammavasena vuttaṃ, idaṃ pariyādānānubhāvadassanavasena.

‘Yathayidaṃ’ là ‘yathā idaṃ’. ‘Itthirūpaṃ’ là sắc của người nữ. Về điều đó, nên hiểu từ nguyên và đặc tính chung của ‘rūpa’ theo kinh điển: “Này các Tỳ khưu, các ông gọi cái gì là sắc? Này các Tỳ khưu, vì nó bị biến hoại, nên được gọi là sắc. Bị biến hoại bởi cái gì? Bị biến hoại bởi lạnh, bị biến hoại bởi nóng” (Saṃ. Ni. 3.79). Hơn nữa, từ ‘rūpa’ này được dùng trong nhiều nghĩa như: uẩn, cõi, tướng, duyên, thân, màu sắc, hình dáng, v.v. Thật vậy, trong câu “bất kỳ sắc nào, quá khứ, tương lai, hiện tại” (Vibha. 2; Mahāva. 22), nó được dùng với nghĩa sắc uẩn. Trong câu “tu tập đạo lộ để sanh vào cõi sắc” (Dha. Sa. 161; Vibha. 624), nó được dùng với nghĩa cõi sắc. Trong câu “bên trong có tưởng về vô sắc, bên ngoài thấy các sắc” (Dha. Sa. 204-232), nó được dùng với nghĩa tướng kasina. Trong câu “Này các Tỳ khưu, các pháp ác, bất thiện sanh khởi có nguyên nhân, không phải không có nguyên nhân” (A. Ni. 2.83), nó được dùng với nghĩa duyên. Trong câu “không gian bị giới hạn được gọi là sắc” (Ma. Ni. 1.306), nó được dùng với nghĩa thân thể. Trong câu “do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi” (Ma. Ni. 1.400; 3.421), nó được dùng với nghĩa màu sắc. Trong câu “lấy hình dáng làm thước đo, ưa thích hình dáng” (A. Ni. 4.65), nó được dùng với nghĩa hình dáng. Bằng từ ‘ādi’, cũng nên bao gồm cả những từ như ‘piyarūpaṃ sātarūpaṃ, arasarūpo’. Còn ở đây, từ này được dùng với nghĩa là màu sắc, được gọi là sắc xứ, do bốn nguyên nhân sanh, của người nữ. Hơn nữa, bất kỳ màu sắc nào liên quan đến thân thể người nữ, như y phục, trang sức, phấn son, vòng hoa, v.v., trở thành đối tượng của nhãn thức của người nam và có tác dụng, tất cả những điều này nên được hiểu là sắc của người nữ. Câu “Này các Tỳ khưu, sắc của người nữ chiếm đoạt tâm của người nam rồi tồn tại” này được nói để củng cố ý nghĩa của câu trước. Hoặc là, câu trước “ví như, này các Tỳ khưu, sắc của người nữ” được nói theo cách ví dụ, còn câu này được nói theo cách chỉ ra sức mạnh của sự chiếm đoạt.


Tatridaṃ itthirūpassa pariyādānānubhāve vatthu – mahādāṭhikanāgarājā kira cetiyagirimhi ambatthale mahāthūpaṃ kārāpetvā giribhaṇḍapūjaṃ nāma katvā kālena kālaṃ orodhagaṇaparivuto cetiyagiriṃ gantvā bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ deti. Bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne nāma na sabbesaṃ sati sūpaṭṭhitā hoti, rañño ca damiḷadevī nāma mahesī paṭhamavaye ṭhitā dassanīyā pāsādikā. Atheko cittatthero nāma vuḍḍhapabbajito asaṃvaraniyāmena olokento tassā rūpārammaṇe nimittaṃ gahetvā ummādappatto viya ṭhitanisinnaṭṭhānesu ‘‘handa damiḷadevī, handa damiḷadevī’’ti vadanto [Pg.17] vicarati. Tato paṭṭhāya cassa daharasāmaṇerā ummattakacittattherotveva nāmaṃ katvā vohariṃsu. Atha sā devī nacirasseva kālamakāsi. Bhikkhusaṅghe sivathikadassanaṃ gantvā āgate daharasāmaṇerā tassa santikaṃ gantvā evamāhaṃsu – ‘‘bhante cittatthera, yassatthāya tvaṃ vilapasi, mayaṃ tassā deviyā sivathikadassanaṃ gantvā āgatā’’ti. Evaṃ vuttepi assaddahanto ‘‘yassā vā tassā vā tumhe sivathikadassanatthāya gatā, mukhaṃ tumhākaṃ dhūmaṇṇa’’nti. Ummattakavacanameva avoca. Evaṃ ummattakacittattherassa cittaṃ pariyādāya aṭṭhāsi idaṃ itthirūpaṃ.

Về điều đó, đây là câu chuyện về sức mạnh chiếm đoạt của sắc người nữ: Tương truyền rằng, vua Mahādāṭhikanāga đã cho xây dựng một đại tháp tại Ambathala trên núi Cetiyagiri, đã thực hiện một lễ cúng dường gọi là Giribhaṇḍapūjā, và thỉnh thoảng, được đoàn tùy tùng cung nữ vây quanh, đi đến núi Cetiyagiri cúng dường vật thực lớn đến Tăng chúng. Tại nơi tụ tập đông người, không phải ai cũng có chánh niệm vững vàng. Và nhà vua có một hoàng hậu tên là Damiḷadevī, đang ở tuổi thanh xuân, xinh đẹp, đáng ưa. Khi ấy, có một vị trưởng lão tên là Citta, xuất gia khi đã lớn tuổi, nhìn một cách không phòng hộ, đã nắm bắt tướng nơi sắc trần của bà, và như người mất trí, đi lang thang ở những nơi đi, đứng, nằm, ngồi và nói rằng: “Ôi, Damiḷadevī! Ôi, Damiḷadevī!”. Và từ đó trở đi, các vị sa di trẻ đã đặt cho ông cái tên là “Trưởng lão Citta điên” và gọi như vậy. Rồi vị hoàng hậu ấy không lâu sau đã qua đời. Khi Tăng chúng đi xem tử thi ở nghĩa địa trở về, các vị sa di trẻ đi đến gần ông và nói như sau: “Bạch Đại đức Citta, người phụ nữ mà ngài than khóc, chúng con đã đi xem tử thi của bà ấy ở nghĩa địa và đã trở về”. Dù được nói như vậy, ông không tin và nói: “Các ngươi đã đi xem tử thi của một người phụ nữ nào đó không rõ, mặt các ngươi trông như ám khói”. Ông chỉ nói những lời của người điên. Như vậy, sắc của người nữ này đã chiếm đoạt và tồn tại trong tâm của Trưởng lão Citta điên.


Aparampi vatthu – saddhātissamahārājā kira ekadivasaṃ orodhagaṇaparivuto vihāraṃ āgato. Eko daharo lohapāsādadvārakoṭṭhake ṭhatvā asaṃvare ṭhito ekaṃ itthiṃ olokesi. Sāpi gamanaṃ pacchinditvā taṃ olokesi. Ubhopi abbhantare uṭṭhitena rāgagginā ḍayhitvā kālamakaṃsu. Evaṃ itthirūpaṃ daharassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati.

Lại một câu chuyện khác – nghe nói, vào một ngày nọ, vua Saddhātissa được đoàn cung nữ tháp tùng đã đi đến tu viện. Một vị tỳ khưu trẻ đứng ở cổng thành của Cung Điện Đồng, trong trạng thái không phòng hộ, đã nhìn một người phụ nữ. Người phụ nữ ấy cũng dừng bước và nhìn lại vị ấy. Cả hai người bị thiêu đốt bởi ngọn lửa tham ái nổi lên bên trong và đã mệnh chung. Như vậy, sắc của người nữ chiếm đoạt và ngự trị tâm của vị tỳ khưu trẻ.


Aparampi vatthu – kalyāṇiyamahāvihārato kireko daharo uddesatthāya kāḷadīghavāpigāmadvāravihāraṃ gantvā niṭṭhituddesakicco atthakāmānaṃ vacanaṃ aggahetvā ‘‘gataṭṭhāne daharasāmaṇerehi puṭṭhena gāmassa niviṭṭhākāro kathetabbo bhavissatī’’ti gāme piṇḍāya caranto visabhāgārammaṇe nimittaṃ gahetvā attano vasanaṭṭhānaṃ gato tāya nivatthavatthaṃ sañjānitvā ‘‘kahaṃ, bhante, idaṃ laddha’’nti pucchanto tassā matabhāvaṃ ñatvā ‘‘evarūpā nāma itthī maṃ nissāya matā’’ti cintento antouṭṭhitena rāgagginā ḍayhitvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Evampi idaṃ itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti veditabbaṃ.

Lại một câu chuyện khác – nghe nói, một vị tỳ khưu trẻ từ đại tu viện Kalyāṇiya, vì mục đích học thuộc lòng Pāli, đã đi đến tu viện ở cổng làng Kāḷadīghavāpi. Sau khi hoàn thành việc học, vị ấy không nghe theo lời của các vị thầy mong muốn lợi ích, với ý nghĩ rằng: 'Khi ta đến nơi, nếu được các sa-di trẻ hỏi, ta sẽ phải kể về tình hình của ngôi làng'. Trong khi đi khất thực trong làng, vị ấy đã bắt lấy tướng nơi đối tượng không tương hợp (người nữ). Khi trở về nơi ở của mình, vị ấy nhận ra tấm y phục mà người phụ nữ ấy đã mặc và hỏi: 'Thưa ngài, ngài nhận được cái này ở đâu?'. Khi biết được rằng người phụ nữ ấy đã chết, vị ấy suy nghĩ: 'Một người phụ nữ như thế đã chết vì ta', rồi bị thiêu đốt bởi ngọn lửa tham ái nổi lên bên trong và đã đi đến chỗ mạng chung. Nên biết rằng, ngay cả như vậy, sắc của người nữ này vẫn chiếm đoạt và ngự trị tâm của người nam.


2. Dutiyādīni saddagarukādīnaṃ āsayavasena vuttāni. Tesu itthisaddoti itthiyā cittasamuṭṭhāno kathitagītavāditasaddo. Apica itthiyā nivatthanivāsanassāpi alaṅkatālaṅkārassāpi itthipayoganipphādito vīṇāsaṅkhapaṇavādisaddopi itthisaddotveva veditabbo. Sabbopi heso purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati.

2. Các kinh thứ hai trở đi được thuyết giảng tùy theo khuynh hướng của những người xem trọng âm thanh, v.v. Trong số đó, 'tiếng của người nữ' là tiếng nói, tiếng hát, tiếng nhạc cụ do tâm của người nữ phát sinh. Lại nữa, tiếng của y phục người nữ mặc, tiếng của trang sức được đeo, và cả tiếng đàn tỳ bà, ốc tù và, trống cơm, v.v., được tạo ra bởi nỗ lực của người nữ, cũng nên được hiểu chính là 'tiếng của người nữ'. Tất cả những âm thanh ấy đều chiếm đoạt và ngự trị tâm của người nam.


Tattha [Pg.18] suvaṇṇakakkaṭakasuvaṇṇamoradaharabhikkhuādīnaṃ vatthūni veditabbāni. Pabbatantaraṃ kira nissāya mahantaṃ hatthināgakulaṃ vasati. Avidūraṭṭhāne cassa mahāparibhogasaro atthi, tasmiṃ kāyūpapanno suvaṇṇakakkaṭako atthi. So taṃ saraṃ otiṇṇotiṇṇe saṇḍāsena viya aḷehi pāde gahetvā attano vasaṃ netvā māreti. Tassa otārāpekkhā hatthināgā ekaṃ mahāhatthiṃ jeṭṭhakaṃ katvā vicaranti. So ekadivasaṃ taṃ hatthināgaṃ gaṇhi. Thāmasatisampanno hatthināgo cintesi – ‘‘sacāhaṃ bhītaravaṃ ravissāmi, sabbe yathāruciyā akīḷitvā palāyissantī’’ti niccalova aṭṭhāsi. Atha sabbesaṃ uttiṇṇabhāvaṃ ñatvā tena gahitabhāvaṃ attano bhariyaṃ jānāpetuṃ viravitvā evamāha –

Về vấn đề đó, nên biết các câu chuyện về con cua vàng, con công vàng, vị tỳ khưu trẻ, v.v. Nghe nói, nương vào một khe núi, có một đàn voi lớn sinh sống. Ở một nơi không xa, có một hồ nước lớn mà nhiều sinh vật sử dụng. Trong hồ ấy, có một con cua vàng thân hình to lớn. Mỗi khi có sinh vật nào xuống hồ, nó dùng càng kẹp lấy chân như cái kìm, kéo về nơi ở của mình rồi giết chết. Những con voi đực, trong khi chờ cơ hội xuống hồ, đã chọn một con voi đực lớn làm đầu đàn và đi lại. Một ngày nọ, con cua ấy đã bắt con voi đực đầu đàn. Con voi đực có đầy đủ sức mạnh và chánh niệm đã suy nghĩ: 'Nếu ta rống lên tiếng kêu sợ hãi, tất cả những con voi khác sẽ không vui đùa theo ý thích mà sẽ bỏ chạy', vì vậy nó đã đứng yên không động đậy. Khi ấy, biết rằng tất cả những con voi khác đã lên bờ, để cho vợ mình biết việc mình bị bắt, nó đã rống lên và nói như vầy:


‘‘Siṅgīmigo āyatacakkhunetto,Aṭṭhittaco vārisayo alomo;

Tenābhibhūto kapaṇaṃ rudāmi,Mā heva maṃ pāṇasamaṃ jaheyyā’’ti. (jā. 1.3.49);

‘Con thú có sừng, mắt dài, da là xương, trú trong nước, không lông; bị nó áp chế, ta khóc than thảm thiết. Nàng chớ có từ bỏ ta, người quý như mạng sống của nàng.’


Sā taṃ sutvā sāmikassa gahitabhāvaṃ ñatvā taṃ tamhā bhayā mocetuṃ hatthinā ca kuḷīrena ca saddhiṃ sallapantī evamāha –

Con voi cái ấy nghe tiếng kêu đó, biết được việc chồng mình bị bắt, để giải thoát chồng khỏi nỗi sợ hãi đó, trong khi muốn nói chuyện cùng với voi đực và con cua, đã nói như vầy:


‘‘Ayya na taṃ jahissāmi, kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ;

Pathabyā cāturantāya, suppiyo hosi me tuvaṃ.

‘Thưa chúa công, thiếp sẽ không từ bỏ chàng, con voi sáu mươi tuổi. Trên khắp mặt đất bốn biển này, chàng là người rất được thiếp yêu quý.


‘‘Ye kuḷīrā samuddasmiṃ, gaṅgāya yamunāya ca;

Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho, muñca rodantiyā pati’’nti. (jā. 1.3.50-51);

‘Trong số những con cua ở biển, ở sông Hằng và sông Yamunā, ngươi, sinh vật sống dưới nước, là bậc nhất. Xin hãy thả chồng của ta, người đang khóc than.’


Kuḷīro saha itthisaddassavanena gahaṇaṃ sithilamakāsi. Atha hatthināgo ‘‘ayamevetassa okāso’’ti ekaṃ pādaṃ gahitākāreneva ṭhapetvā dutiyaṃ ukkhipitvā taṃ piṭṭhikapāle akkamitvā vicuṇṇikaṃ katvā thokaṃ ākaḍḍhitvā tīre khipi. Atha naṃ sabbahatthino sannipatitvā ‘‘amhākaṃ verī’’ti vicuṇṇayiṃsu. Evaṃ tāva itthisaddo suvaṇṇakakkaṭakassa cittaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhati.

Ngay khi nghe tiếng của con voi cái, con cua đã nới lỏng sự kẹp chặt. Khi ấy, con voi đực nghĩ rằng: 'Đây chính là cơ hội', liền đặt một chân xuống như thể bị giữ lại, rồi nhấc chân thứ hai lên, đạp lên mai của con cua làm nó nát vụn, kéo lê một chút rồi ném lên bờ. Khi ấy, tất cả các con voi tụ tập lại, (rống lên) 'Kẻ thù của chúng ta!' và giày xéo nó cho nát vụn. Như vậy, trước hết, tiếng của con cái đã chiếm đoạt và ngự trị tâm của con cua vàng.


Suvaṇṇamoropi [Pg.19] himavantaṃ anupavisitvā mahantaṃ pabbatagahanaṃ nissāya vasanto niccakālaṃ sūriyassa udayakāle sūriyamaṇḍalaṃ ulloketvā attano rakkhaṃ karonto evaṃ vadati –

Con công vàng cũng vậy, sau khi đi vào Hy-mã-lạp sơn, sống nương vào một khu rừng rậm trên núi lớn, luôn luôn vào lúc mặt trời mọc, nhìn lên vầng thái dương và thực hiện sự hộ trì cho chính mình, nói như vầy:


‘‘Udetayaṃ cakkhumā ekarājā,Harissavaṇṇo pathavippabhāso;

Taṃ taṃ namassāmi harissavaṇṇaṃ pathavippabhāsaṃ,Tayājja guttā viharemu divasaṃ.

‘Vị vua duy nhất, con mắt của thế gian, có màu vàng ròng, chiếu sáng mặt đất, đang mọc lên. Con xin đảnh lễ ngài, người có màu vàng ròng, người chiếu sáng mặt đất. Hôm nay, được ngài hộ trì, chúng con xin được an trú suốt cả ngày.


‘‘Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme,Te me namo te ca maṃ pālayantu;

Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā,Namo vimuttānaṃ namo vimuttiyā;

Imaṃ so parittaṃ katvā,Moro carati esanā’’ti. (jā. 1.2.17);

‘Những vị Bà-la-môn đã thấu suốt tất cả các pháp, con xin đảnh lễ các Ngài, và xin các Ngài hãy hộ trì cho con. Xin đảnh lễ chư Phật, xin đảnh lễ sự giác ngộ. Xin đảnh lễ các bậc đã giải thoát, xin đảnh lễ sự giải thoát. Con công ấy, sau khi thực hiện bài kinh hộ trì này, đi tìm kiếm thức ăn.’


So divasaṃ gocaraṃ gahetvā sāyanhasamaye vasanaṭṭhānaṃ pavisanto atthaṅgataṃ sūriyamaṇḍalaṃ oloketvāpi imaṃ gāthaṃ vadati –

Con công ấy, sau khi tìm kiếm thức ăn suốt ngày, vào buổi chiều, trong khi đi vào nơi ở của mình, cũng nhìn vầng thái dương đã lặn và đọc bài kệ này:


‘‘Apetayaṃ cakkhumā ekarājā,Harissavaṇṇo pathavippabhāso;

Taṃ taṃ namassāmi harissavaṇṇaṃ pathavippabhāsaṃ,Tayājja guttā viharemu rattiṃ.

‘Vị vua duy nhất, con mắt của thế gian, có màu vàng ròng, chiếu sáng mặt đất, đang lặn xuống. Con xin đảnh lễ ngài, người có màu vàng ròng, người chiếu sáng mặt đất. Hôm nay, được ngài hộ trì, chúng con xin được an trú suốt đêm.


‘‘Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme,Te me namo te ca maṃ pālayantu;

Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā,Namo vimuttānaṃ namo vimuttiyā;

Imaṃ so parittaṃ katvā,Moro vāsamakappayī’’ti. (jā. 1.2.18);

‘Những vị Bà-la-môn đã thấu suốt tất cả các pháp, con xin đảnh lễ các Ngài, và xin các Ngài hãy hộ trì cho con. Xin đảnh lễ chư Phật, xin đảnh lễ sự giác ngộ. Xin đảnh lễ các bậc đã giải thoát, xin đảnh lễ sự giải thoát. Con công ấy, sau khi thực hiện bài kinh hộ trì này, đã an trú.’


Iminā niyāmena satta vassasatāni vītināmetvā ekadivasaṃ parittakammato puretarameva morakukkuṭikāya saddaṃ sutvā parittakammaṃ asaritvā raññā pesitassa luddakassa vasaṃ upagato. Evaṃ itthisaddo suvaṇṇamorassa cittaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhatīti. Chātapabbatavāsī daharo pana sudhāmuṇḍakavāsī daharo ca itthisaddaṃ sutvā anayabyasanaṃ pattāti.

Theo phương cách này, sau khi trải qua bảy trăm năm, vào một ngày nọ, ngay trước khi thực hiện việc hộ trì, con công nghe tiếng của con công mái, đã không nhớ đến việc hộ trì và rơi vào tay người thợ săn được vua phái đến. Như vậy, tiếng của con cái đã chiếm đoạt và ngự trị tâm của con công vàng. Lại nữa, vị tỳ khưu trẻ sống ở núi Chāta và vị tỳ khưu trẻ sống ở Sudhāmuṇḍaka, sau khi nghe tiếng của người nữ, đã gặp phải tai họa và bất hạnh.


3. Tatiye [Pg.20] itthigandhoti itthiyā catusamuṭṭhānikaṃ gandhāyatanaṃ. Svāyaṃ itthiyā sarīragandho duggandho hoti, kāyāruḷho pana āgantukaanulepanādigandho idha adhippeto. Ekaccā hi itthī assagandhinī hoti, ekaccā meṇḍakagandhinī, ekaccā sedagandhinī, ekaccā soṇitagandhinī. Ekacco andhabālo evarūpāyapi itthiyā rajjateva. Cakkavattino pana itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato ca uppalagandho. Ayaṃ na sabbāsaṃ hoti, āgantukaanulepanādigandhova idha adhippeto. Tiracchānagatā pana hatthiassagoṇādayo tiracchānagatānaṃ sajātiitthīnaṃ utugandhena yojanadviyojanatiyojanacatuyojanampi gacchanti. Itthikāye gandho vā hotu itthiyā nivatthanivāsanaanulittālepanapiḷandhamālādigandho vā, sabbopi itthigandhotveva veditabbo.

3. Ở kinh thứ ba, hương của người nữ là hương xứ do bốn nhân sanh của người nữ. Mùi hương tự nhiên của thân người nữ này là mùi hôi, tuy nhiên mùi hương của các thứ thoa phết v.v... từ bên ngoài được thoa lên thân được chủ ý ở đây. Thật vậy, có người nữ có mùi như mùi ngựa, có người nữ có mùi như mùi dê, có người nữ có mùi như mùi mồ hôi, có người nữ có mùi như mùi máu kinh. Kẻ phàm phu vô cùng ngu si vẫn tham đắm người nữ có mùi như vậy. Tuy nhiên, từ thân của nữ báu của vua Chuyển Luân, mùi hương chiên-đàn tỏa ra, và từ miệng thì mùi hương hoa sen xanh. Điều này không có ở tất cả phụ nữ, chỉ có mùi hương của các thứ thoa phết v.v... từ bên ngoài là được chủ ý ở đây. Hơn nữa, các loài súc sanh như voi, ngựa, bò v.v... đi đến một, hai, ba, bốn do-tuần do mùi động dục của con cái cùng loài. Dù là mùi hương trên thân người nữ hay là mùi hương của y phục mặc, vật thoa phết, trang sức, vòng hoa v.v... của người nữ, tất cả đều nên được hiểu là 'hương của người nữ'.


4. Catutthe itthirasoti itthiyā catusamuṭṭhānikaṃ rasāyatanaṃ. Tipiṭakacūḷanāgacūḷābhayattherā pana ‘‘svāyaṃ itthiyā kiṃkārapaṭissāvitādivasena savanaraso ceva paribhogaraso ca, ayaṃ itthiraso’’ti vadanti. Kiṃ tena? Yo panāyaṃ itthiyā oṭṭhamaṃsasammakkhanakheḷādirasopi, sāmikassa dinnayāgubhattādīnaṃ rasopi, sabbo so itthirasotveva veditabbo. Aneke hi sattā attano mātugāmena yaṃkiñci sahatthā dinnameva madhuranti gahetvā anayabyasanaṃ pattāti.

4. Ở kinh thứ tư, vị của người nữ là vị xứ do bốn nhân sanh của người nữ. Tuy nhiên, các trưởng lão Tipiṭaka Cūḷanāga và Cūḷābhaya nói rằng: 'Vị này của người nữ, do cách đáp lời 'tôi sẽ làm gì đây?' v.v..., là vị do nghe và vị do thọ dụng, đây là vị của người nữ'. Có ích gì với điều đó? Vị của nước bọt v.v... dính vào thịt môi của người nữ, và vị của cháo, cơm v.v... được dâng cho người chồng, tất cả những vị đó nên được hiểu là 'vị của người nữ'. Thật vậy, nhiều chúng sanh, sau khi cho rằng bất cứ thứ gì được người nữ của mình trao tận tay là ngọt ngào, đã đi đến chỗ bất hạnh và hoại diệt.


5. Pañcame itthiphoṭṭhabboti itthiyā kāyasamphasso, itthisarīrāruḷhānaṃ vatthālaṅkāramālādīnampi phasso itthiphoṭṭhabbotveva veditabbo. Sabbopesa purisassa cittaṃ pariyādiyati mahācetiyaṅgaṇe gaṇasajjhāyaṃ gaṇhantassa daharabhikkhuno visabhāgārammaṇaphasso viyāti.

5. Ở kinh thứ năm, xúc của người nữ là sự xúc chạm thân của người nữ, và sự xúc chạm của y phục, trang sức, vòng hoa v.v... được mang trên thân người nữ cũng nên được hiểu là 'xúc của người nữ'. Tất cả những điều này chiếm đoạt tâm của người nam, giống như sự xúc chạm với đối tượng khác phái chiếm đoạt tâm của vị tỳ khưu trẻ đang tụng kinh tập thể tại sân của đại bảo tháp.


Iti satthā sattānaṃ āsayānusayavasena rūpādīsu ekekaṃ gahetvā aññaṃ īdisaṃ na passāmīti āha. Yathā hi rūpagarukassa purisassa itthirūpaṃ cittuppādaṃ gameti palibundhati bajjhāpeti baddhāpeti moheti saṃmoheti, na tathā sesā saddādayo. Yathā ca saddādigarukānaṃ saddādayo, na tathā rūpādīni ārammaṇāni. Ekaccassa ca rūpādīsu ekamevārammaṇaṃ cittaṃ pariyādiyati, ekaccassa dvepi tīṇipi cattāripi pañcapi. Iti ime [Pg.21] pañca suttantā pañcagarukavasena kathitā, na pañcagarukajātakavasena. Pañcagarukajātakaṃ pana sakkhibhāvatthāya āharitvā kathetabbaṃ. Tatra hi amanussehi kantāramajjhe katāya āpaṇādivicāraṇāya mahāpurisassa pañcasu sahāyesu rūpagaruko rūpārammaṇe bajjhitvā anayabyasanaṃ patto, saddādigarukā saddārammaṇādīsu. Iti taṃ sakkhibhāvatthāya āharitvā kathetabbaṃ. Ime pana pañca suttantā pañcagarukavaseneva kathitā.

Như vậy, bậc Đạo Sư, tùy theo khuynh hướng và tùy miên của chúng sanh, đã lấy từng đối tượng một trong sắc v.v... và nói rằng: 'Ta không thấy một đối tượng nào khác như thế này'. Thật vậy, như sắc của người nữ làm cho tâm sanh khởi của người nam nặng về sắc bị dao động, trói buộc, ràng buộc, cột chặt, mê hoặc, làm cho mê muội, thì các đối tượng còn lại như tiếng v.v... không như vậy. Và như tiếng v.v... (đối với) những người nặng về tiếng v.v..., thì các đối tượng như sắc v.v... không như vậy. Đối với một số người, chỉ một đối tượng trong sắc v.v... chiếm đoạt tâm; đối với một số người, cả hai, cả ba, cả bốn, cả năm (đối tượng cũng chiếm đoạt tâm). Vì vậy, năm bài kinh này được thuyết giảng tùy theo (năm hạng người) nặng về năm (đối tượng), không phải tùy theo Bổn sanh Pañcagaruka. Tuy nhiên, Bổn sanh Pañcagaruka nên được dẫn ra và kể lại để làm bằng chứng. Ở đó, thật vậy, do sự sắp đặt quán trọ v.v... được thực hiện bởi các phi nhân ở giữa vùng hoang địa, trong số năm người bạn của vị Đại Sĩ, người nặng về sắc đã bị trói buộc bởi sắc cảnh và đi đến chỗ bất hạnh và hoại diệt, những người nặng về tiếng v.v... (đã bị trói buộc) bởi thanh cảnh v.v... Vì vậy, câu chuyện đó nên được dẫn ra và kể lại để làm bằng chứng. Tuy nhiên, năm bài kinh này được thuyết giảng chỉ tùy theo (năm hạng người) nặng về năm (đối tượng).


6. Yasmā ca na kevalaṃ purisāyeva pañcagarukā honti, itthiyopi hontiyeva, tasmā tāsampi vasena puna pañca suttante kathesi. Tesampi attho vuttanayeneva veditabbo. Vatthūsupi paṭhamasutte lohapāsādadvāre ṭhitaṃ daharaṃ oloketvā matāya rājorodhāya vatthu veditabbaṃ. Taṃ heṭṭhā vitthāritameva.

6. Và bởi vì không chỉ có nam giới mới nặng về năm (đối tượng), mà nữ giới cũng vậy, do đó, Ngài lại thuyết giảng năm bài kinh tùy theo trường hợp của họ (nữ giới). Ý nghĩa của những kinh đó cũng nên được hiểu theo cách đã nói. Về các câu chuyện, trong kinh đầu tiên, nên biết câu chuyện về người cung nữ đã chết sau khi nhìn thấy một vị tỳ khưu trẻ đang đứng ở cổng của Lohapāsāda (Lâu đài Đồng). Câu chuyện đó đã được giải thích chi tiết ở dưới.


7. Dutiyasutte bārāṇasiyaṃ rūpūpajīvino mātugāmassa vatthu veditabbaṃ. Guttilavīṇāvādako kirekissā itthiyā sahassaṃ pahiṇi, sā taṃ uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchi. So ‘‘karissāmettha kattabba’’nti sāyanhakālasamanantare alaṅkatapaṭiyatto tassā gehassa abhimukhaṭṭhāne aññasmiṃ gehadvāre nisinno vīṇāya tantiyo same guṇe patiṭṭhāpetvā tantissarena gītassaraṃ anatikkamanto gāyi. Sā itthī tassa gītasaddaṃ sutvā dvāranti saññāya ‘‘vivaṭavātapānena tassa santikaṃ gamissāmī’’ti ākāseyeva jīvitakkhayaṃ pattā.

7. Trong kinh thứ hai, nên biết câu chuyện về người phụ nữ sống bằng sắc đẹp ở Bārāṇasī. Người ta kể rằng nhạc sĩ đàn tỳ bà Guttila đã gửi một ngàn (đồng tiền) cho một người phụ nữ, cô ta chế nhạo và không muốn nhận nó. Ông ta, nghĩ rằng 'Ta sẽ làm điều cần làm ở đây', ngay sau buổi chiều, đã trang điểm xong, ngồi ở cửa một ngôi nhà khác đối diện với nhà của cô ta, chỉnh dây đàn tỳ bà cho đều, và hát sao cho giọng hát không vượt quá tiếng đàn. Người phụ nữ đó, nghe tiếng hát của ông ta, với ý nghĩ rằng đó là cửa, đã nhảy ra từ cửa sổ đang mở với ý định 'ta sẽ đến gần ông ta', và đã chết ngay trên không trung.


8. Tatiyasutte cakkavattirañño kāyato candanagandho vāyati, mukhato ca uppalagandhoti idaṃ āharitabbaṃ. Idaṃ cettha vatthu veditabbaṃ. Sāvatthiyaṃ kirekissā kuṭumbikadhītāya sāmiko satthu dhammadesanaṃ sutvā, ‘‘na sakkā mayā ayaṃ dhammo gihibhūtena pūretu’’nti aññatarassa piṇḍapātikattherassa santike pabbaji. Athassa bhariyaṃ ‘‘assāmikā aya’’nti ñatvā rājā pasenadikosalo antepuraṃ āharāpetvā ekadivasaṃ ekaṃ nīluppalakalāpaṃ ādāya antepuraṃ paviṭṭho ekekissā ekekaṃ nīluppalaṃ dāpesi. Pupphesu bhājiyamānesu tassā itthiyā dve hatthaṃ [Pg.22] pattāni. Sā pahaṭṭhākāraṃ dassetvā upasiṅghitvā parodi. Rājā tassā ubhayākāraṃ disvā taṃ pakkosāpetvā pucchi. Sā attano pahaṭṭhakāraṇañca rodanakāraṇañca kathesi. Yāvatatiyaṃ kathitepi rājā assaddahanto punadivase sakalarājanivesane sabbamālāvilepanādisugandhagandhaṃ harāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa āsanāni paññāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā bhattakiccapariyosāne taṃ itthiṃ ‘‘kataro te thero’’ti pucchitvā, ‘‘aya’’nti vutte ñatvā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, tumhehi saddhiṃ bhikkhusaṅgho gacchatu, amhākaṃ asukatthero anumodanaṃ karissatī’’ti āha. Satthā taṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā vihāraṃ gato. There anumodanaṃ vattuṃ āraddhamatte sakalaṃ rājanivesanaṃ gandhapūraṃ viya jātaṃ. Rājā ‘‘saccamevesā āhā’’ti pasīditvā punadivase satthāraṃ taṃ kāraṇaṃ pucchi. Satthā ‘‘ayaṃ atīte dhammakathaṃ suṇanto ‘sādhu sādhū’ti sādhukāraṃ pavattento sakkaccaṃ assosi, tammūlako tena mahārāja ayamānisaṃso laddho’’ti ācikkhi.

8. Trong kinh thứ ba, cần phải dẫn câu: “Từ thân của vua Chuyển luân vương, hương chiên-đàn tỏa ra, và từ miệng thì có hương hoa sen xanh.” Ở đây, cần biết câu chuyện này. Tương truyền, tại thành Sāvatthī, chồng của một cô con gái nhà trưởng giả sau khi nghe đức Thế Tôn thuyết pháp, đã nghĩ rằng: “Ta không thể nào thực hành trọn vẹn pháp này khi còn là người tại gia,” rồi xuất gia với một vị trưởng lão khất thực. Bấy giờ, vua Pasenadi nước Kosala, biết rằng người vợ của ông ấy “không có chồng,” liền cho đưa nàng vào cung. Một hôm, vua cầm một bó hoa sen xanh vào cung và cho mỗi người một bông. Khi hoa được phân phát, có hai bông đến tay người phụ nữ ấy. Nàng tỏ vẻ vui mừng, ngửi hoa rồi khóc. Vua thấy hai biểu hiện của nàng, cho gọi đến và hỏi. Nàng kể lại lý do vui mừng và lý do khóc của mình. Dù nàng đã kể đến lần thứ ba, vua vẫn không tin. Ngày hôm sau, vua cho dọn dẹp hết tất cả các loại hương thơm như vòng hoa, thuốc xoa trong toàn bộ cung điện, cho dọn chỗ ngồi cho chúng Tỳ khưu với đức Phật là thượng thủ, cúng dường đại thí đến chúng Tỳ khưu với đức Phật là thượng thủ. Sau khi thọ thực xong, vua hỏi người phụ nữ ấy: “Vị trưởng lão của ngươi là ai?” Khi nàng nói: “Là vị này,” vua nhận ra, đảnh lễ đức Thế Tôn và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, xin Ngài cùng chúng Tỳ khưu hãy đi, vị trưởng lão kia sẽ chú nguyện cho chúng con.” Đức Thế Tôn để vị Tỳ khưu ấy lại rồi đi về tu viện. Ngay khi vị trưởng lão bắt đầu nói lời chú nguyện, toàn bộ cung điện trở nên như thể tràn ngập hương thơm. Vua nghĩ: “Nàng quả thật đã nói đúng,” lòng rất hoan hỷ, và ngày hôm sau đã hỏi đức Thế Tôn về nguyên nhân ấy. Đức Thế Tôn giải thích: “Này Đại vương, trong quá khứ, vị này khi nghe pháp thoại đã lắng nghe một cách cung kính, thốt lên lời tán thán ‘Lành thay! Lành thay!’ Do nhân duyên gốc rễ đó mà vị ấy đã được quả báo này.”


‘‘Saddhammadesanākāle, sādhu sādhūti bhāsato;

Mukhato jāyate gandho, uppalaṃva yathodake’’ti.

“Vào lúc diệu pháp được giảng, từ miệng người nói ‘Lành thay! Lành thay!’; hương thơm sinh khởi, như hoa sen trong nước.”


Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Imasmiṃ vagge vaṭṭameva kathitaṃ.

Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Trong phẩm này, chỉ có luân hồi (vaṭṭa) được nói đến.


Rūpādivaggavaṇṇanā.

Chú giải phẩm Sắc, v.v.


2. Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā

2. Chú giải phẩm Đoạn trừ Triền cái


11. Dutiyassa paṭhame ekadhammampīti ettha ‘‘tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) viya nissattaṭṭhena dhammo veditabbo. Tasmā ekadhammampīti nissattaṃ ekasabhāvampīti ayamettha attho. Anuppannovāti ettha pana ‘‘bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya (ma. ni. 1.402; saṃ. ni. 2.11) yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) evamādīsu viya [Pg.23] samuccayattho vāsaddo daṭṭhabbo, na vikappattho. Ayañhettha attho – yena dhammena anuppanno ca kāmacchando uppajjati, uppanno ca kāmacchando bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattati, tamahaṃ yathā subhanimittaṃ, evaṃ aññaṃ na passāmīti. Tattha anuppannoti ajāto asañjāto apātubhūto asamudāgato. Kāmacchandoti ‘‘yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā’’tiādinā (dha. sa. 1156) nayena vitthāritaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Uppajjatīti nibbattati pātubhavati. So panesa asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppanno uppajjatīti veditabbo. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppanno nāma natthi.

11. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ hai, ở đây, trong câu “ekadhammampi” (dù chỉ một pháp), chữ “dhamma” (pháp) cần được hiểu theo nghĩa vô ngã (nissattaṭṭha), giống như trong các câu như “tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti” (vào lúc ấy, có các pháp) (Dh.S. 121). Do đó, “ekadhammampi” ở đây có nghĩa là “dù chỉ một bản chất vô ngã” (nissattaṃ ekasabhāvampi). Còn trong câu “anuppannovā”, chữ “vā” cần được xem là có nghĩa liên hợp (samuccayattha), chứ không phải nghĩa phân biệt (vikappanattha), giống như trong các câu như “bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya” (để duy trì các chúng sanh đã sanh, hoặc để hỗ trợ các chúng sanh đang tìm sanh) (M. Ni. 1.402; S. Ni. 2.11) và “yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā” (này các Tỳ khưu, bao nhiêu chúng sanh không chân hoặc hai chân) (A. Ni. 4.34; Itivu. 90). Đây là ý nghĩa ở đây: “Pháp nào làm cho dục tham chưa sanh được sanh khởi, và dục tham đã sanh được tăng trưởng, quảng đại, Ta không thấy một pháp nào khác như tịnh tướng (subhanimitta).” Ở đây, “chưa sanh” (anuppanno) có nghĩa là chưa sinh (ajāto), chưa phát sinh (asañjāto), chưa hiển lộ (apātubhūto), chưa khởi lên (asamudāgato). “Dục tham” (kāmacchando) là triền cái dục tham được giải thích chi tiết theo phương pháp bắt đầu bằng câu “yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā” (dục tham, dục ái, dục hỷ, dục ái trong các dục) (Dh.S. 1156). “Sanh khởi” (uppajjati) có nghĩa là phát sinh (nibbattati), hiển lộ (pātubhavati). Lại nữa, cần phải hiểu rằng dục tham này được gọi là “chưa sanh” rồi “sanh khởi” là do nó chưa từng biểu hiện (asamudācāravasena) hoặc do đối tượng chưa từng được kinh nghiệm (ananubhūtārammaṇavasena). Nếu không, trong vòng luân hồi vô thủy này, không có gì gọi là “chưa sanh” cả.


Tattha ekaccassa vattavasena kileso na samudācarati, ekaccassa ganthadhutaṅgasamādhi- vipassanānavakammādīnaṃ aññataravasena. Kathaṃ? Ekacco hi vattasampanno hoti, tassa dveasīti khuddakavattāni cuddasa mahāvattāni cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇapānīyamāḷakauposathāgāraāgantukagamikavattāni ca karontasseva kileso okāsaṃ na labhati. Aparabhāge panassa vattaṃ vissajjetvā bhinnavattassa carato ayonisomanasikārañceva sativossaggañca āgamma uppajjati. Evampi asamudācāravasena anuppanno uppajjati nāma.

Trong đó, đối với một số người, phiền não không khởi lên do nhờ vào các phận sự (vatta); đối với một số người khác, là do nhờ vào một trong các việc như học kinh điển, hạnh đầu đà, thiền định, thiền quán, công việc xây dựng mới, v.v. Như thế nào? Có người đầy đủ phận sự, khi người ấy đang thực hành tám mươi hai tiểu phận sự, mười bốn đại phận sự, và các phận sự tại sân tháp, sân bồ đề, nhà nước uống, nhà bố-tát, đối với khách tăng và tăng đi xa, thì phiền não không có cơ hội phát sinh. Nhưng về sau, khi người ấy từ bỏ phận sự, sống với phận sự bị phá vỡ, phiền não khởi lên do nương vào tác ý không như lý và sự buông lơi chánh niệm. Như vậy, phiền não được gọi là “chưa sanh” rồi “sanh khởi” là do nó chưa từng biểu hiện.


Ekacco ganthayutto hoti, ekampi nikāyaṃ gaṇhāti dvepi tayopi cattāropi pañcapi. Tassa tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ atthavasena pāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasena gaṇhantassa sajjhāyantassa vācentassa desentassa pakāsentassa kileso okāsaṃ na labhati. Aparabhāge panassa ganthakammaṃ pahāya kusītassa carato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjati. Evampi asamudācāravasena anuppanno uppajjati nāma.

Có người chuyên tâm học kinh điển, học một bộ Nikāya, hoặc hai, ba, bốn, hoặc cả năm bộ. Khi người ấy học Tam tạng, lời Phật dạy, theo nghĩa, theo văn Pāli, theo sự liên kết, theo thứ tự trước sau; khi tụng đọc, giảng dạy, thuyết pháp, làm sáng tỏ, thì phiền não không có cơ hội phát sinh. Nhưng về sau, khi người ấy từ bỏ việc học kinh điển, sống biếng nhác, phiền não khởi lên do nương vào tác ý không như lý và sự buông lơi chánh niệm. Như vậy, phiền não được gọi là “chưa sanh” rồi “sanh khởi” là do nó chưa từng biểu hiện.


Ekacco pana dhutaṅgadharo hoti, terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattati. Tassa pana dhutaṅgaguṇe pariharantassa kileso okāsaṃ na labhati. Aparabhāge panassa dhutaṅgāni vissajjetvā bāhullāya āvattassa carato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjati. Evampi asamudācāravasena anuppanno uppajjati nāma.

Lại có người là người thọ trì hạnh đầu đà, thọ trì và thực hành mười ba phẩm chất đầu đà. Khi người ấy đang duy trì các phẩm chất đầu đà, phiền não không có cơ hội phát sinh. Nhưng về sau, khi người ấy từ bỏ các hạnh đầu đà, quay trở lại với sự sung túc, sống buông thả, phiền não khởi lên do nương vào tác ý không như lý và sự buông lơi chánh niệm. Như vậy, phiền não được gọi là “chưa sanh” rồi “sanh khởi” là do nó chưa từng biểu hiện.


Ekacco [Pg.24] aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasī hoti, tassa paṭhamajjhānādīsu āvajjanavasiādīnaṃ vasena viharantassa kileso okāsaṃ na labhati. Aparabhāge panassa parihīnajjhānassa vā vissaṭṭhajjhānassa vā bhassādīsu anuyuttassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjati. Evampi asamudācāravasena anuppanno uppajjati nāma.

Một người nào đó là người thuần thục trong tám thiền chứng, trong khi vị ấy an trú bằng các năng lực như hướng tâm v.v... trong các bậc thiền từ sơ thiền trở đi, phiền não không có cơ hội. Nhưng về sau, đối với vị ấy, hoặc có thiền đã bị thối thất, hoặc có thiền đã được từ bỏ, hoặc trong khi an trú chuyên tâm vào việc nói chuyện phiếm v.v..., (phiền não) khởi lên do duyên tác ý không như lý và buông lung thất niệm. Ngay cả như vậy, (dục tham) chưa sanh khởi được gọi là sanh khởi do vì không thường xuyên thực hành.


Ekacco pana vipassako hoti, sattasu vā anupassanāsu aṭṭhārasasu vā mahāvipassanāsu kammaṃ karonto viharati. Tassevaṃ viharato kileso okāsaṃ na labhati. Aparabhāge panassa vipassanākammaṃ pahāya kāyadaḷhībahulassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjati. Evampi asamudācāravasena anuppanno uppajjati nāma.

Lại nữa, một người nào đó là hành giả tu tập minh sát, vị ấy an trú, thực hành công việc (tu tập) hoặc trong bảy pháp tùy quán, hoặc trong mười tám pháp đại minh sát. Trong khi vị ấy an trú như vậy, phiền não không có cơ hội. Nhưng về sau, đối với vị ấy, sau khi từ bỏ công việc tu tập minh sát, trong khi an trú với việc thường xuyên làm cho thân thể cường tráng, (phiền não) khởi lên do duyên tác ý không như lý và buông lung thất niệm. Ngay cả như vậy, (dục tham) chưa sanh khởi được gọi là sanh khởi do vì không thường xuyên thực hành.


Ekacco navakammiko hoti, uposathāgārabhojanasālādīni kāreti. Tassa tesaṃ upakaraṇāni cintentassa kileso okāsaṃ na labhati. Aparabhāge panassa navakamme niṭṭhite vā vissaṭṭhe vā ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjati. Evampi asamudācāravasena anuppanno uppajjati nāma.

Một người nào đó là người làm công việc mới, vị ấy cho làm các công trình như nhà trai giới, nhà ăn v.v... Trong khi vị ấy suy nghĩ về các vật dụng của các công trình ấy, phiền não không có cơ hội. Nhưng về sau, đối với vị ấy, khi công việc mới đã hoàn tất hoặc đã được từ bỏ, (phiền não) khởi lên do duyên tác ý không như lý và buông lung thất niệm. Ngay cả như vậy, (dục tham) chưa sanh khởi được gọi là sanh khởi do vì không thường xuyên thực hành.


Ekacco pana brahmalokā āgato suddhasatto hoti, tassa anāsevanatāya kileso okāsaṃ na labhati. Aparabhāge panassa laddhāsevanassa ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjati. Evampi asamudācāravasena anuppanno uppajjati nāma. Evaṃ tāva asamudācāravasena anuppannassa uppannatā veditabbā.

Lại nữa, một người nào đó từ cõi Phạm thiên đến, là một chúng sanh thanh tịnh, đối với vị ấy, do vì không thường xuyên thực hành (trong kiếp trước), phiền não không có cơ hội. Nhưng về sau, đối với vị ấy, khi đã có sự thường xuyên thực hành, (phiền não) khởi lên do duyên tác ý không như lý và buông lung thất niệm. Ngay cả như vậy, (dục tham) chưa sanh khởi được gọi là sanh khởi do vì không thường xuyên thực hành. Trước hết, cần phải được hiểu như vậy về sự sanh khởi của (dục tham) chưa sanh khởi do vì không thường xuyên thực hành.


Kathaṃ ananubhūtārammaṇavasena? Idhekacco ananubhūtapubbaṃ manāpiyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhati, tassa tattha ayonisomanasikārasativossagge āgamma rāgo uppajjati. Evaṃ ananubhūtārammaṇavasena anuppanno uppajjati nāma.

(Dục tham chưa sanh khởi) sanh khởi như thế nào do vì đối tượng chưa từng được kinh nghiệm? Ở đây, một người nào đó gặp được đối tượng sắc v.v... khả ái, khả ý, chưa từng được kinh nghiệm trước đây, đối với người ấy, tham ái khởi lên ở nơi đối tượng ấy do duyên tác ý không như lý và buông lung thất niệm. Như vậy, (dục tham) chưa sanh khởi được gọi là sanh khởi do vì đối tượng chưa từng được kinh nghiệm.


Uppannoti jāto sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya rāsibhāvāya. Tattha sakiṃ uppanno kāmacchando na nirujjhissati, sakiṃ niruddho [Pg.25] vā sveva puna uppajjissatīti aṭṭhānametaṃ. Ekasmiṃ pana niruddhe tasmiṃ vā ārammaṇe aññasmiṃ vā ārammaṇe aparāparaṃ uppajjamāno bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattati nāma.

(Từ) ‘đã sanh khởi’ (uppanno) có nghĩa là đã sanh ra, đã sanh khởi tốt đẹp, đã phát sanh, đã phát sanh vượt trội, đã hiện khởi. (Từ) ‘để gia tăng’ (bhiyyobhāvāya) có nghĩa là để sanh khởi nhiều lần. (Từ) ‘để quảng đại’ (vepullāya) có nghĩa là để trở nên rộng lớn, để trở thành một khối. Ở đây, điều này là vô lý: ‘dục tham một khi đã sanh khởi sẽ không diệt tận,’ hoặc ‘dục tham một khi đã diệt tận, chính nó sẽ sanh khởi trở lại.’ Nhưng khi một (dục tham) đã diệt, (dục tham khác) sanh khởi liên tục hoặc trên cùng đối tượng ấy hoặc trên đối tượng khác, được gọi là đưa đến sự gia tăng, sự quảng đại.


Subhanimittanti rāgaṭṭhāniyaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Sanimittā, bhikkhave, uppajjanti pāpakā akusalā dhammā, no animittā’’ti ettha nimittanti paccayassa nāmaṃ. ‘‘Adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā pañca nimittāni kālena kālaṃ manasikātabbānī’’ti (ma. ni. 1.216) ettha kāraṇassa. ‘‘So taṃ nimittaṃ āsevati bhāvetī’’ti (a. ni. 9.35) ettha samādhissa. ‘‘Yaṃ nimittaṃ āgamma yaṃ nimittaṃ manasikaroto anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti (a. ni. 6.27) ettha vipassanāya. Idha pana rāgaṭṭhāniyo iṭṭhārammaṇadhammo ‘‘subhanimitta’’nti adhippeto. Ayonisomanasikarototi. ‘‘Tattha katamo ayonisomanasikāro? Anicce niccanti, dukkhe sukhanti, anattani attāti, asubhe subhanti, ayonisomanasikāro uppathamanasikāro, saccavippaṭikūlena vā cittassa āvajjanā anvāvajjanā ābhogo samannāhāro manasikāro. Ayaṃ vuccati ayonisomanasikāro’’ti (vibha. 936) imassa manasikārassa vasena anupāyena manasikarontassāti.

(Từ) ‘tịnh tướng’ (subhanimitta) là đối tượng, nền tảng của tham ái. Trong câu: “Này các Tỳ khưu, các pháp ác bất thiện sanh khởi có nhân duyên, không phải không có nhân duyên,” ở đây, (từ) ‘tướng’ (nimitta) là tên gọi của ‘duyên’ (paccaya). Trong câu: “Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu chuyên tâm vào tăng thượng tâm nên thỉnh thoảng tác ý đến năm tướng,” ở đây, (từ ‘tướng’) là tên gọi của ‘nguyên nhân’ (kāraṇa). Trong câu: “Vị ấy thực hành, tu tập tướng ấy,” ở đây, (từ ‘tướng’) là tên gọi của ‘định’ (samādhi). Trong câu: “Do duyên tướng nào, khi tác ý đến tướng nào, sự đoạn tận các lậu hoặc xảy ra không gián đoạn,” ở đây, (từ ‘tướng’) là tên gọi của ‘minh sát’ (vipassanā). Nhưng ở đây, pháp đối tượng khả ái, nền tảng của tham ái, được chủ ý (gọi là) ‘tịnh tướng.’ (Về từ) ‘tác ý không như lý’ (ayonisomanasikaroto). “Ở đây, thế nào là tác ý không như lý? Tác ý không như lý, tác ý sai đường là (thấy) ‘thường’ trong cái vô thường, ‘lạc’ trong cái khổ, ‘ngã’ trong cái vô ngã, ‘tịnh’ trong cái bất tịnh; hoặc là sự hướng tâm, sự tái hướng tâm, sự chú ý, sự tập trung, sự tác ý của tâm theo cách trái ngược với chân lý. Đây được gọi là tác ý không như lý.” (Câu này có nghĩa là) ‘đối với người tác ý một cách sai lầm, do năng lực của sự tác ý này.’


12. Dutiye byāpādoti bhattabyāpatti viya cittassa byāpajjanaṃ pakativijahanabhāvo. ‘‘Tattha katamaṃ byāpādanīvaraṇaṃ? Anatthaṃ me acarīti āghāto jāyatī’’ti (dha. sa. 1160) evaṃ vitthāritassa byāpādanīvaraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Paṭighanimittanti aniṭṭhaṃ nimittaṃ. Paṭighassapi paṭighārammaṇassapi etaṃ adhivacanaṃ. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘paṭighampi paṭighanimittaṃ, paṭighārammaṇopi dhammo paṭighanimitta’’nti. Sesamettha kāmacchande vuttanayeneva veditabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ ito paresupi. Tattha tattha hi visesamattameva vakkhāmāti.

12. Trong kinh thứ hai, (từ) ‘sân’ (byāpādo) là sự hư hoại của tâm, sự từ bỏ trạng thái tự nhiên, giống như sự hư hoại của cơm. Đây là tên gọi của sân triền cái đã được giải thích rộng rãi như sau: “Ở đây, thế nào là sân triền cái? Oán hận sanh khởi (với ý nghĩ): ‘Nó đã làm điều bất lợi cho ta.’” (Từ) ‘đối ngại tướng’ (paṭighanimitta) là tướng không khả ái. Đây là tên gọi của cả ‘sự đối ngại’ (paṭigha) và ‘đối tượng của sự đối ngại’ (paṭighārammaṇa). Điều này cũng đã được nói trong Chú giải: “Sự đối ngại cũng là đối ngại tướng, và pháp là đối tượng của sự đối ngại cũng là đối ngại tướng.” Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong (phần về) dục tham. Như ở đây, cũng vậy trong các kinh sau đó. Vì chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt ở mỗi nơi.


13. Tatiye thinamiddhanti thinañceva middhañca. Tesu cittassa akammaññatā thinaṃ, ālasiyabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Tiṇṇaṃ khandhānaṃ akammaññatā middhaṃ, kapimiddhassa [Pg.26] pacalāyikabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Ubhinnampi ‘‘tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akalyatā akammaññatā onāho pariyonāho’’tiādinā (dha. sa. 1162-1163) nayena vitthāro veditabbo. Aratītiādīni vibhaṅge vibhattanayeneva veditabbāni. Vuttañhetaṃ –

13. Trong kinh thứ ba, (từ) ‘hôn trầm thụy miên’ (thinamiddha) là cả hôn trầm (thina) và thụy miên (middha). Trong hai pháp ấy, sự không kham nhẫn của tâm là hôn trầm; đây là tên gọi của trạng thái lười biếng. Sự không kham nhẫn của ba (danh) uẩn là thụy miên; đây là tên gọi của trạng thái gật gù, giấc ngủ của con khỉ. Phần giải thích chi tiết của cả hai nên được hiểu theo phương pháp (được nêu trong Pháp Tụ) bắt đầu bằng: “Ở đây, thế nào là hôn trầm? Sự không lành mạnh, không kham nhẫn, sự co rút, sự thu mình của tâm. Ở đây, thế nào là thụy miên? Sự không lành mạnh, không kham nhẫn, sự bao trùm, sự bao phủ của thân.” (Các từ) bắt đầu bằng ‘không hoan hỷ’ (arati) nên được hiểu theo phương pháp đã được phân tích trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga). Điều này đã được nói rằng –


‘‘Tattha katamā arati? Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramanā ukkaṇṭhitā paritassitā, ayaṃ vuccati arati. Tattha katamā tandī? Yā tandī tandiyanā tandimanatā ālassaṃ ālassāyanā ālassāyitattaṃ, ayaṃ vuccati tandī. Tattha katamā vijambhitā? Yā kāyassa jambhanā vijambhanā ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā byādhiyakaṃ, ayaṃ vuccati vijambhitā. Tattha katamo bhattasammado? Yā bhuttāvissa bhattamucchā bhattakilamatho bhattapariḷāho kāyaduṭṭhullaṃ, ayaṃ vuccati bhattasammado. Tattha katamaṃ cetaso ca līnattaṃ? Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati cetaso ca līnatta’’nti (vibha. 856, 857, 859, 860).

“Trong ấy, thế nào là không hoan hỷ? Sự không hoan hỷ, tình trạng không hoan hỷ, sự không ưa thích, sự không vui thích, sự bất mãn, sự khao khát ở các trú xứ nơi biên địa hoặc ở các pháp thiện siêu việt nào đó, điều này được gọi là không hoan hỷ. Trong ấy, thế nào là dã dượi? Sự dã dượi, tình trạng dã dượi, tâm dã dượi, sự lười biếng, thái độ lười biếng, tình trạng lười biếng, điều này được gọi là dã dượi. Trong ấy, thế nào là vươn vai? Sự vươn vai của thân, sự duỗi người, sự cúi tới, sự ngửa ra, sự co lại, sự duỗi ra, tình trạng bệnh hoạn, điều này được gọi là vươn vai. Trong ấy, thế nào là sự mê mệt do đồ ăn? Sự mê mệt do đồ ăn, sự mệt mỏi do đồ ăn, sự phiền muộn do đồ ăn, sự nặng nề của thân đối với người đã ăn, điều này được gọi là sự mê mệt do đồ ăn. Trong ấy, thế nào là sự co rút của tâm? Sự không lành mạnh của tâm, sự không dễ sử dụng, sự co rút, sự co rút mạnh, sự thụ động, tình trạng thụ động, sự cứng đờ, sự hôn trầm, tình trạng hôn trầm, sự cứng đờ của tâm, điều này được gọi là sự co rút của tâm.”


Ettha ca purimā cattāro dhammā thinamiddhanīvaraṇassa sahajātavasenāpi upanissayavasenāpi paccayā honti, cetaso ca līnattaṃ attanova attanā sahajātaṃ na hoti, upanissayakoṭiyā pana hotīti.

Và ở đây, bốn pháp đầu là duyên cho triền cái hôn trầm-thụy miên theo cách đồng sanh và cũng theo cách y chỉ, còn sự co rút của tâm thì không đồng sanh với chính nó, nhưng là (duyên) theo phương diện y chỉ.


14. Catutthe uddhaccakukkuccanti uddhaccañceva kukkuccañca. Tattha uddhaccaṃ nāma cittassa uddhatākāro. Kukkuccaṃ nāma akatakalyāṇassa katapāpassa tappaccayā vippaṭisāro. Cetaso avūpasamoti uddhaccakukkuccassevetaṃ nāmaṃ. Avūpasantacittassāti jhānena vā vipassanāya vā avūpasamitacittassa. Ayaṃ pana avūpasamo uddhaccakukkuccassa upanissayakoṭiyā paccayo hotīti.

14. Trong kinh thứ tư, trạo cử-hối quá chính là trạo cử và hối quá. Trong đó, trạo cử có nghĩa là trạng thái dao động của tâm. Hối quá có nghĩa là sự hối hận do nhân duyên của người có việc lành chưa làm, có việc ác đã làm. Sự không an tịnh của tâm chính là tên gọi của trạo cử-hối quá. Của người có tâm không an tịnh có nghĩa là của người có tâm không được làm cho an tịnh bởi thiền na hoặc bởi minh sát. Còn sự không an tịnh này là duyên cho trạo cử-hối quá theo phương diện y chỉ.


15. Pañcame [Pg.27] vicikicchāti ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādinā (dha. sa. 1167) nayena vitthāritaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ. Ayonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyevāti.

15. Trong kinh thứ năm, hoài nghi là triền cái hoài nghi được giải rộng theo phương pháp bắt đầu bằng (câu) “hoài nghi về bậc Đạo Sư.” Sự tác ý không như lý chính là có đặc tính đã được nói đến.


16. Chaṭṭhe anuppanno vā kāmacchando nuppajjatīti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vāti dvīheva kāraṇehi anuppanno na uppajjati, tathā vikkhambhitova hoti, puna hetuṃ vā paccayaṃ vā na labhati. Idhāpi vattādīnaṃyeva vasena asamudācāro veditabbo. Ekaccassa hi vuttanayeneva vatte yuttassa vattaṃ karontasseva kileso okāsaṃ na labhati, vattavasena vikkhambhito hoti. So taṃ tathāvikkhambhitameva katvā vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhāti milakkhatissatthero viya.

16. Trong kinh thứ sáu, (câu) “tham dục chưa sanh không sanh khởi” (có nghĩa là) tham dục chưa sanh không sanh khởi do hai nguyên nhân: hoặc do không biểu hiện, hoặc do đối tượng chưa từng kinh nghiệm; nó bị trấn áp như vậy, không nhận được nhân hay duyên nữa. Ở đây cũng vậy, sự không biểu hiện cần được hiểu là do các phận sự v.v. Vì đối với một người, khi đang chuyên tâm vào phận sự theo cách đã nói, ngay khi đang làm phận sự, phiền não không có cơ hội, nó bị trấn áp do phận sự. Vị ấy, sau khi đã trấn áp nó như vậy, xoay chuyển (vòng sanh tử) và chứng đắc A-la-hán, giống như trưởng lão Milakkhatissa.


So kirāyasmā rohaṇajanapade gāmeṇḍavālamahāvihārassa bhikkhācāre nesādakule nibbatto. Vayaṃ āgamma katagharāvāso ‘‘puttadāraṃ posessāmī’’ti adūhalasataṃ saṇṭhapetvā pāsasataṃ yojetvā sūlasataṃ ropetvā bahuṃ pāpaṃ āyūhanto ekadivasaṃ gehato aggiñca loṇañca gahetvā araññaṃ gato. Pāse baddhamigaṃ vadhitvā aṅgārapakkamaṃsaṃ khāditvā pipāsito hutvā gāmeṇḍavālamahāvihāraṃ paviṭṭho pānīyamāḷake dasamattesu pānīyaghaṭesu pipāsāvinodanamattampi pānīyaṃ alabhanto, ‘‘kiṃ nāmetaṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhāne pipāsāya āgatānaṃ pipāsāvinodanamattaṃ pānīyaṃ natthī’’ti ujjhāyituṃ āraddho. Cūḷapiṇḍapātikatissatthero tassa kathaṃ sutvā tassa santikaṃ gacchanto pānīyamāḷake dasamatte pānīyaghaṭe pūre disvā ‘‘jīvamānapetakasatto ayaṃ bhavissatī’’ti cintetvā, ‘‘upāsaka, sace pipāsitosi, piva pānīya’’nti vatvā kuṭaṃ ukkhipitvā tassa hatthesu āsiñci. Tassa kammaṃ paṭicca pītapītaṃ pānīyaṃ tattakapāle pakkhittamiva nassati, sakalepi ghaṭe pivato pipāsā na pacchijji. Atha naṃ thero āha – ‘‘yāva dāruṇañca te, upāsaka, kammaṃ kataṃ, idāneva peto jāto, vipāko kīdiso bhavissatī’’ti?

Nghe nói, vị tôn giả ấy sanh ra trong một gia đình thợ săn ở khu vực khất thực của đại tu viện Gāmeṇḍavāla tại xứ Rohaṇa. Khi đến tuổi trưởng thành, ông lập gia đình, với ý nghĩ ‘Ta sẽ nuôi vợ con,’ ông đã đặt một trăm cái bẫy sập, giăng một trăm cái bẫy thòng lọng, dựng một trăm cái cọc nhọn, và tạo nhiều ác nghiệp. Một ngày nọ, ông lấy lửa và muối từ nhà rồi đi vào rừng. Sau khi giết một con nai bị mắc bẫy và ăn thịt nướng trên than hồng, ông bị khát nước và đi vào đại tu viện Gāmeṇḍavāla. Tại nhà nước uống, trong khoảng mười lu nước, ông không tìm thấy chút nước nào đủ để giải khát, và bắt đầu cằn nhằn: ‘Chuyện gì thế này? Tại nơi ở của chừng ấy vị tỳ khưu mà không có chút nước nào đủ để giải khát cho những người đến đây vì khát.’ Trưởng lão Cūḷapiṇḍapātikatissa nghe lời nói của ông, trong khi đi đến gần ông, thấy khoảng mười lu nước đầy ắp tại nhà nước uống, và suy nghĩ: ‘Chúng sanh này hẳn là một ngạ quỷ sống.’ Ngài nói: ‘Này thiện tín, nếu ông khát, hãy uống nước,’ rồi nhấc bình nước lên và rót vào tay ông. Do nghiệp của ông, nước cứ uống vào lại biến mất như thể được đổ vào chảo nóng; dù uống cả bình, cơn khát của ông vẫn không dứt. Khi ấy, vị trưởng lão nói với ông: ‘Này thiện tín, nghiệp mà ông đã làm thật là tàn khốc! Ngay bây giờ ông đã trở thành ngạ quỷ, quả báo (sau này) sẽ như thế nào?’


So tassa kathaṃ sutvā laddhasaṃvego theraṃ vanditvā tāni adūhalādīni visaṅkharitvā vegena gharaṃ gantvā puttadāraṃ oloketvā satthāni [Pg.28] bhinditvā dīpakamigapakkhino araññe vissajjetvā theraṃ paccupasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Dukkarā, āvuso, pabbajjā, kathaṃ tvaṃ pabbajissasīti? Bhante, evarūpaṃ paccakkhakāraṇaṃ disvā kathaṃ na pabbajissāmīti? Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So vattārabhito hutvā buddhavacanaṃ uggaṇhanto ekadivasaṃ devadūtasutte ‘‘tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā puna mahāniraye pakkhipantī’’ti (ma. ni. 3.270; a. ni. 3.36) imaṃ ṭhānaṃ sutvā ‘‘ettakaṃ dukkharāsiṃ anubhavitasattaṃ puna mahāniraye pakkhipanti, aho bhāriyo, bhante, mahānirayo’’ti āha. Āmāvuso, bhāriyoti. Sakkā, bhante, passitunti? ‘‘Na sakkā passituṃ, diṭṭhasadisaṃ kātuṃ ekaṃ kāraṇaṃ dassessāmī’’ti sāmaṇere samādapetvā pāsāṇapiṭṭhe alladārurāsiṃ kārehīti. So tathā kāresi. Thero yathānisinnova iddhiyā abhisaṅkharitvā mahānirayato khajjopanakamattaṃ aggipapaṭikaṃ nīharitvā passantasseva tassa therassa dārurāsimhi pakkhipi. Tassa tattha nipāto ca dārurāsino jhāyitvā chārikabhāvūpagamanañca apacchā apurimaṃ ahosi.

Người thợ săn ấy nghe lời của vị trưởng lão, sanh lòng xúc động, đảnh lễ ngài, phá hủy các bẫy sập, rồi nhanh chóng trở về nhà, nhìn vợ con, bẻ gãy các vũ khí, thả các con thú và chim mồi vào rừng, rồi lại đến gần vị trưởng lão và xin xuất gia. Vị trưởng lão nói: “Này hiền hữu, việc xuất gia thật khó làm, làm sao ông có thể xuất gia được?” Người ấy thưa: “Bạch ngài, sau khi thấy một nguyên nhân rõ ràng như vậy, làm sao con lại không thể xuất gia được?” Vị trưởng lão ban cho đề mục quán năm thể trược và cho ông xuất gia. Vị ấy trở nên chuyên cần trong các phận sự, trong khi học hỏi lời Phật dạy, một hôm, trong kinh Thiên Sứ, khi nghe đến đoạn: “Này các Tỳ-khưu, các ngục tốt lại quăng người ấy vào đại địa ngục,” bèn thưa rằng: “Một chúng sanh đã phải chịu đựng khối đau khổ lớn dường ấy mà lại bị quăng vào đại địa ngục. Bạch ngài, ôi, đại địa ngục thật là khủng khiếp!” Vị trưởng lão đáp: “Đúng vậy, hiền hữu, thật khủng khiếp.” “Bạch ngài, có thể thấy được không?” “Không thể thấy được, nhưng ta sẽ chỉ cho một ví dụ tương tự như đã thấy.” Rồi ngài bảo các vị sa-di: “Hãy chất một đống củi tươi trên phiến đá.” Vị ấy đã làm như vậy. Vị trưởng lão vẫn ngồi yên, dùng thần thông tác thành, lấy ra một tàn lửa địa ngục lớn bằng con đom đóm rồi ném vào đống củi ngay trước mắt vị tỳ-khưu ấy. Việc tàn lửa rơi xuống đó và việc đống củi bốc cháy rồi trở thành tro đã xảy ra đồng thời, không trước không sau.


So taṃ disvā, ‘‘bhante, imasmiṃ sāsane kati dhurāni nāmā’’ti pucchi. Āvuso, vipassanādhuraṃ, ganthadhuranti. ‘‘Bhante, gantho nāma paṭibalassa bhāro, mayhaṃ pana dukkhūpanisā saddhā, vipassanādhuraṃ pūressāmi kammaṭṭhānaṃ me dethā’’ti vanditvā nisīdi. Thero ‘‘vattasampanno bhikkhū’’ti vattasīse ṭhatvā tassa kammaṭṭhānaṃ kathesi. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanāya ca kammaṃ karoti, vattañca pūreti. Ekadivasaṃ cittalapabbatamahāvihāre vattaṃ karoti, ekadivasaṃ gāmeṇḍavālamahāvihāre, ekadivasaṃ gocaragāmamahāvihāre. Thinamiddhe okkantamatte vattaparihānibhayena palālavaraṇakaṃ temetvā sīse ṭhapetvā pāde udake otāretvā nisīdati. So ekadivasaṃ cittalapabbatamahāvihāre dve yāme vattaṃ katvā balavapaccūsakāle niddāya okkamituṃ āraddhāya allapalālaṃ sīse ṭhapetvā nisinno pācīnapabbatapasse sāmaṇerassa aruṇavatiyasuttantaṃ sajjhāyantassa –

Vị ấy thấy vậy, bèn hỏi: “Bạch ngài, trong giáo pháp này có bao nhiêu pháp môn tu tập?” “Này hiền hữu, có pháp môn tu tập minh sát và pháp môn học kinh điển.” “Bạch ngài, việc học kinh điển là gánh nặng của người có khả năng, còn đức tin của con có khổ làm cận y duyên, con sẽ hoàn thành pháp môn tu tập minh sát, xin ngài hãy ban cho con đề mục thiền quán.” Nói rồi, ngài đảnh lễ và ngồi xuống. Vị trưởng lão nghĩ: “Vị tỳ-khưu này đầy đủ các phận sự,” rồi đứng trên nền tảng các phận sự mà giảng đề mục thiền quán cho vị ấy. Vị ấy nhận lấy đề mục thiền quán, vừa thực hành minh sát, vừa chu toàn các phận sự. Một hôm, ngài làm phận sự tại đại tu viện Cittapabbata, một hôm tại đại tu viện Gāmeṇḍavāla, một hôm tại đại tu viện Gocaragāma. Mỗi khi hôn trầm thụy miên khởi lên, vì sợ phận sự bị gián đoạn, ngài làm ướt một bó rơm, đặt lên đầu, và ngâm chân vào nước rồi ngồi. Một hôm, tại đại tu viện Cittapabbata, sau khi làm phận sự trong hai canh, vào lúc rạng đông, khi cơn buồn ngủ bắt đầu ập đến, ngài đặt bó rơm ướt lên đầu và ngồi, lắng nghe một vị sa-di đang tụng kinh Aruṇavatī ở sườn núi phía đông –


‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

“Hãy khởi sự, hãy ra đi, hãy chuyên cần trong Phật pháp; Hãy phá tan quân đội của tử thần, như voi phá tan ngôi nhà bằng sậy.


‘‘Yo [Pg.29] imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati;

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. (saṃ. ni. 1.185) –

Người nào trong Pháp và Luật này, sống không phóng dật; Sẽ từ bỏ vòng luân hồi sanh tử, và chấm dứt khổ đau.”


Idaṃ ṭhānaṃ sutvā ‘‘mādisassa āraddhavīriyassa bhikkhuno sammāsambuddhena idaṃ kathitaṃ bhavissatī’’ti pītiṃ uppādetvā jhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā anāgāmiphale patiṭṭhāya aparāparaṃ vāyamanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Parinibbānakāle ca tadeva kāraṇaṃ dassento evamāha –

Nghe đến đoạn này, ngài khởi lên niềm hỷ lạc, nghĩ rằng: “Chắc hẳn Đức Chánh Đẳng Giác đã thuyết điều này cho một vị tỳ-khưu tinh tấn như ta.” Rồi ngài làm phát sanh thiền, lấy đó làm nền tảng, an trú trong quả Bất Lai, tiếp tục nỗ lực và đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích. Và vào lúc sắp nhập Niết-bàn, ngài chỉ ra chính nguyên nhân ấy và đã nói như sau –


‘‘Allaṃ palālapuñjāhaṃ, sīsenādāya caṅkamiṃ;

Pattosmi tatiyaṃ ṭhānaṃ, ettha me natthi saṃsayo’’ti.

“Ta đã đội bó rơm ướt trên đầu mà kinh hành; Ta đã đạt đến trạng thái thứ ba, về điều này, ta không có gì nghi ngờ.”


Evarūpassa vattavasena vikkhambhitakileso tathā vikkhambhitova hoti.

Đối với một vị như vậy, phiền não được chế ngự nhờ vào các phận sự thì vẫn được chế ngự như vậy.


Ekaccassa vuttanayeneva ganthe yuttassa ganthaṃ uggaṇhantassa sajjhāyantassa vācentassa desentassa pakāsentassa ca kileso okāsaṃ na labhati, ganthavasena vikkhambhitova hoti. So taṃ tathā vikkhambhitameva katvā vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhāti maliyadevatthero viya. So kirāyasmā tivassabhikkhukāle kallagāmake maṇḍalārāmamahāvihāre uddesañca gaṇhāti, vipassanāya ca kammaṃ karoti. Tassekadivasaṃ kallagāme bhikkhāya carato ekā upāsikā yāguuḷuṅkaṃ datvā puttasinehaṃ uppādetvā theraṃ antonivesane nisīdāpetvā paṇītabhojanaṃ bhojetvā ‘‘kataragāmavāsikosi tātā’’ti pucchi. Maṇḍalārāmamahāvihāre ganthakammaṃ karomi, upāsiketi. Tena hi tāta yāva ganthakammaṃ karosi, idheva nibaddhaṃ bhikkhaṃ gaṇhāsīti. So taṃ adhivāsetvā tattha nibaddhaṃ bhikkhaṃ gaṇhāti, bhattakiccāvasāne anumodanaṃ karonto ‘‘sukhaṃ hotu, dukkhā muccatū’’ti padadvayameva kathetvā gacchati. Antovasse temāsaṃ tassāyeva saṅgahaṃ karonto piṇḍāpacitiṃ katvā mahāpavāraṇāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Nevāsikamahāthero āha – ‘‘āvuso mahādeva, ajja vihāre mahājano sannipatissati, tassa dhammadānaṃ dadeyyāsī’’ti. Thero adhivāsesi.

Đối với một số vị, cũng theo cách đã nói, khi chuyên tâm vào kinh điển, khi học kinh điển, khi tụng đọc, khi dạy lại, khi thuyết giảng, hay khi giải thích, phiền não không có cơ hội khởi sanh, chúng được chế ngự nhờ vào kinh điển. Vị ấy, giữ cho phiền não được chế ngự như vậy, đoạn trừ chúng và chứng đắc A-la-hán quả, giống như trưởng lão Maliyadeva. Tương truyền, vị tôn giả ấy, khi có ba tuổi hạ, tại đại tu viện Maṇḍalārāma ở làng Kallagāma, vừa học thuộc lòng Pāli, vừa thực hành minh sát. Một hôm, khi ngài đang đi khất thực ở làng Kallagāma, một nữ cận sự dâng một muỗng cháo, khởi lên tình thương như con, mời trưởng lão vào nhà ngồi, dâng cúng vật thực hảo hạng và hỏi: “Thưa thầy, thầy ở làng nào?” “Thưa nữ thí chủ, tôi đang học kinh điển tại đại tu viện Maṇḍalārāma.” “Vậy thì, thưa thầy, trong suốt thời gian thầy học kinh điển, xin thầy hãy nhận vật thực thường xuyên tại nhà này.” Ngài đã nhận lời và nhận vật thực thường xuyên ở đó. Sau bữa ăn, khi thuyết pháp tùy hỷ, ngài chỉ nói hai câu: “Cầu cho được an lạc, cầu cho thoát khỏi khổ đau” rồi ra về. Trong mùa an cư, suốt ba tháng, ngài nhận sự cúng dường của bà, làm cho các lậu hoặc đoạn tận nhờ vào vật thực, và vào ngày đại lễ Tự tứ, ngài đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích. Vị đại trưởng lão cùng trú xứ nói: “Này hiền hữu Mahādeva, hôm nay có đông người tụ tập tại tu viện, xin hiền hữu hãy ban cho họ pháp thí.” Vị trưởng lão đã nhận lời.


Daharasāmaṇerā [Pg.30] upāsikāya saññaṃ adaṃsu – ‘‘ajja te putto dhammaṃ kathessati, vihāraṃ gantvā suṇeyyāsī’’ti. Tātā, na sabbeva dhammakathaṃ jānanti, mama putto ettakaṃ kālaṃ mayhaṃ kathento ‘‘sukhaṃ hotu, dukkhā muccatū’’ti padadvayameva kathesi, mā keḷiṃ karothāti. Mā, tvaṃ upāsike, jānanaṃ vā ajānanaṃ vā upaṭṭhahassu, vihāraṃ gantvā dhammameva suṇāhīti. Upāsikā gandhamālādīni gahetvā gantvā pūjetvā parisante dhammaṃ suṇamānā nisīdi. Divādhammakathiko ca sarabhāṇako ca attano pamāṇaṃ ñatvā uṭṭhahiṃsu. Tato maliyadevatthero dhammāsane nisīditvā cittabījaniṃ gahetvā anupubbiṃ kathaṃ vatvā – ‘‘mayā mahāupāsikāya tayo māse dvīheva padehi anumodanā katā, ajja sabbarattiṃ tīhi piṭakehi sammasitvā tasseva padadvayassa atthaṃ kathessāmī’’ti dhammadesanaṃ ārabhitvā sabbarattiṃ kathesi. Aruṇuggamane desanāpariyosāne mahāupāsikā sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

Các vị sa-di trẻ tuổi báo hiệu cho bà thí chủ: “Hôm nay, con trai của bà sẽ thuyết pháp, bà hãy đến tu viện để lắng nghe”. (Bà đáp): “Này các con, không phải ai cũng biết thuyết pháp. Con trai của ta, trong suốt thời gian qua, khi thuyết giảng cho ta, chỉ nói hai câu: ‘Mong cho được an lạc, mong cho thoát khỏi khổ đau’. Các con đừng nói đùa nữa”. (Họ nói): “Thưa bà thí chủ, bà đừng bận tâm đến việc ngài biết hay không biết, cứ đến tu viện và nghe pháp là được”. Bà thí chủ cầm hương hoa và các vật phẩm khác, đi đến, cúng dường, rồi ngồi ở cuối hội chúng để nghe pháp. Vị thuyết pháp ban ngày và vị tụng kinh, sau khi biết đã đến lúc của mình, liền đứng dậy. Sau đó, trưởng lão Maliyadeva ngồi lên pháp tọa, cầm chiếc quạt trang trí, nói một bài pháp tuần tự, rồi nói: “Ta đã ban phước cho đại thí chủ trong ba tháng chỉ bằng hai câu. Hôm nay, suốt cả đêm, ta sẽ suy xét bằng ba tạng kinh điển và sẽ giải thích ý nghĩa của chính hai câu đó”. Ngài bắt đầu bài thuyết pháp và giảng suốt cả đêm. Khi bình minh ló dạng, vào cuối bài pháp, vị đại thí chủ đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn.


Aparopi tasmiṃyeva mahāvihāre tissabhūtitthero nāma vinayaṃ gaṇhanto bhikkhācāravelāyaṃ antogāmaṃ paviṭṭho visabhāgārammaṇaṃ olokesi. Tassa lobho uppajji, so patiṭṭhitapādaṃ acāletvā attano patte yāguṃ upaṭṭhākadaharassa patte ākiritvā ‘‘ayaṃ vitakko vaḍḍhamāno maṃ catūsu apāyesu saṃsīdāpessatī’’ti tatova nivattitvā ācariyassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito āha – ‘‘eko me byādhi uppanno, ahaṃ etaṃ tikicchituṃ sakkonto āgamissāmi, itarathā nāgamissāmi. Tumhe divā uddesañca sāyaṃ uddesañca maṃ oloketvā ṭhapetha, paccūsakāle uddesaṃ pana mā ṭhapayitthā’’ti evaṃ vatvā malayavāsimahāsaṅgharakkhitattherassa santikaṃ agamāsi. Thero attano paṇṇasālāya paribhaṇḍaṃ karonto taṃ anoloketvāva ‘‘paṭisāmehi, āvuso, tava pattacīvara’’nti āha. Bhante, eko me byādhi atthi, sace tumhe taṃ tikicchituṃ sakkotha, paṭisāmessāmīti. Āvuso, uppannaṃ rogaṃ tikicchituṃ samatthassa santikaṃ āgatosi, paṭisāmehīti. Subbaco bhikkhu ‘‘amhākaṃ ācariyo ajānitvā evaṃ na vakkhatī’’ti pattacīvaraṃ ṭhapetvā therassa vattaṃ dassetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi.

Một vị khác, trưởng lão Tissabhūti, trong khi đang học luật tại chính ngôi đại tu viện ấy, vào lúc đi khất thực, khi vào trong làng, đã nhìn thấy một đối tượng không thích hợp. Lòng tham khởi lên trong ngài. Không nhúc nhích chân đang đứng, ngài đổ cháo trong bát của mình vào bát của vị sa-di thị giả, rồi nghĩ: “Nếu tư tưởng này lớn lên, nó sẽ dìm ta vào bốn đường ác”. Ngài liền quay trở về từ đó, đến gặp vị thầy của mình, đảnh lễ và đứng sang một bên thưa rằng: “Con đã phát sinh một căn bệnh. Nếu con có thể chữa trị được nó, con sẽ trở về; nếu không, con sẽ không trở về. Xin ngài hãy dành cho con phần học thuộc lòng vào ban ngày và ban chiều, nhưng xin đừng dành phần học vào lúc rạng đông”. Nói xong, ngài đến gặp trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita, người sống ở Malaya. Vị trưởng lão, trong khi đang dọn dẹp trong túp lều lá của mình, không hề nhìn ngài mà nói: “Này hiền giả, hãy cất y bát của ông đi”. “Bạch ngài, con có một căn bệnh. Nếu ngài có thể chữa trị được nó, con sẽ cất đi”. “Này hiền giả, ông đã đến gặp một người có khả năng chữa trị căn bệnh đã phát sinh. Hãy cất đi”. Vị tỳ-khưu dễ dạy bảo nghĩ rằng: “Thầy của chúng ta sẽ không nói như vậy nếu không biết”, bèn đặt y bát xuống, thực hiện các bổn phận đối với vị trưởng lão, đảnh lễ và ngồi sang một bên.


Thero [Pg.31] ‘‘rāgacarito aya’’nti ñatvā asubhakammaṭṭhānaṃ kathesi. So uṭṭhāya pattacīvaraṃ aṃse laggetvā theraṃ punappunaṃ vandi. Kiṃ, āvuso, mahābhūti atirekanipaccakāraṃ dassesīti? Bhante, sace attano kiccaṃ kātuṃ sakkhissāmi, iccetaṃ kusalaṃ. No ce, idaṃ me pacchimadassananti! Gacchāvuso, mahābhūti tādisassa yuttayogassa kulaputtassa na jhānaṃ vā vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā dullabhanti. So therassa kathaṃ sutvā nipaccakāraṃ dassetvā āgamanakāle vavatthāpitaṃ channaṃ sepaṇṇigacchamūlaṃ gantvā pallaṅkena nisinno asubhakammaṭṭhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahatte patiṭṭhāya paccūsakāle uddesaṃ sampāpuṇi. Evarūpānaṃ ganthavasena vikkhambhitā kilesā tathā vikkhambhitāva honti.

Vị trưởng lão, biết rằng: “Vị này có tánh tham ái”, liền dạy về đề mục bất tịnh. Vị ấy đứng dậy, mang y bát trên vai, và đảnh lễ vị trưởng lão nhiều lần. “Này hiền giả Mahābhūti, tại sao ông lại tỏ ra kính trọng quá mức như vậy?”. “Bạch ngài, nếu con có thể hoàn thành phận sự của mình, điều đó thật tốt. Nếu không, đây sẽ là lần cuối cùng con được gặp ngài!”. “Này hiền giả Mahābhūti, đối với một thiện nam tử có sự tinh tấn như vậy, thiền định, minh sát, đạo hay quả đều không khó đạt được”. Nghe lời của vị trưởng lão, vị ấy tỏ lòng kính trọng, rồi đi đến gốc cây sepaṇṇi rậm rạp mà ngài đã để ý lúc đến, ngồi kiết-già, lấy đề mục bất tịnh làm nền tảng, phát triển minh sát, chứng đắc A-la-hán quả, và đến kịp buổi học thuộc lòng vào lúc rạng đông. Đối với những người như vậy, các phiền não đã được đè nén bằng việc học kinh điển vẫn tiếp tục được đè nén như thế.


Ekaccassa pana vuttanayeneva dhutaṅgāni pariharato kileso okāsaṃ na labhati, dhutaṅgavasena vikkhambhitova hoti. So taṃ tathā vikkhambhitameva katvā vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhāti gāmantapabbhāravāsī mahāsīvatthero viya. Thero kira mahāgāme tissamahāvihāre vasanto tepiṭakaṃ atthavasena ca pāḷivasena ca aṭṭhārasa mahāgaṇe vāceti. Therassa ovāde ṭhatvā saṭṭhisahassa bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesu eko bhikkhu attanā paṭividdhadhammaṃ ārabbha uppannasomanasso cintesi – ‘‘atthi nu kho idaṃ sukhaṃ amhākaṃ ācariyassā’’ti. So āvajjento therassa puthujjanabhāvaṃ ñatvā ‘‘ekenupāyena therassa saṃvegaṃ uppādessāmī’’ti attano vasanaṭṭhānato therassa santikaṃ gantvā vanditvā vattaṃ dassetvā nisīdi. Atha naṃ thero ‘‘kiṃ āgatosi, āvuso, piṇḍapātikā’’ti āha. ‘‘Sace me okāsaṃ karissatha, ekaṃ dhammapadaṃ gaṇhissāmī’’ti āgatosmi, bhanteti. Bahū, āvuso, gaṇhanti, tuyhaṃ okāso na bhavissatīti. So sabbesu rattidivasabhāgesu okāsaṃ alabhanto, ‘‘bhante, evaṃ okāse asati maraṇassa kathaṃ okāsaṃ labhissathā’’ti āha. Tadā thero cintesi – ‘‘nāyaṃ uddesatthāya āgato, mayhaṃ panesa saṃvegajananatthāya āgato’’ti. Sopi thero ‘‘bhikkhunā nāma, bhante, mādisena bhavitabba’’nti vatvā theraṃ vanditvā maṇivaṇṇe ākāse uppatitvā agamāsi.

Lại nữa, đối với một số người, khi thực hành các pháp đầu-đà theo phương pháp đã nói, phiền não không có cơ hội phát sinh, nó chỉ bị đè nén bởi sức mạnh của các pháp đầu-đà. Vị ấy, giữ cho phiền não bị đè nén như vậy, dùng đó làm nền tảng và đạt được A-la-hán quả, giống như trưởng lão Mahāsīva, người sống ở sườn núi gần làng. Tương truyền, vị trưởng lão, khi sống tại Tissamahāvihāra trong một ngôi làng lớn, đã dạy Tam tạng kinh điển cho mười tám nhóm lớn, cả về ý nghĩa lẫn văn bản. Sáu mươi ngàn tỳ-khưu, sau khi tuân theo lời dạy của vị trưởng lão, đã chứng đắc A-la-hán quả. Trong số đó, một vị tỳ-khưu, suy tư về pháp mà mình đã chứng ngộ, lòng đầy hoan hỷ, đã nghĩ rằng: “Liệu thầy của chúng ta có được niềm an lạc này không?”. Khi suy xét, vị ấy biết được rằng vị trưởng lão vẫn còn là một phàm nhân, và nghĩ: “Ta sẽ dùng một phương tiện để khơi dậy lòng khẩn trương nơi vị trưởng lão”. Vị ấy từ nơi ở của mình đến gặp vị trưởng lão, đảnh lễ, thực hiện các bổn phận và ngồi xuống. Bấy giờ, vị trưởng lão hỏi vị ấy: “Này hiền giả khất sĩ, tại sao ông đến đây?”. “Bạch ngài, con đến đây với ý định học một câu pháp nếu ngài cho con cơ hội”. “Này hiền giả, có nhiều người đang học, ông sẽ không có cơ hội đâu”. Vị ấy, không tìm được cơ hội nào trong suốt cả ngày lẫn đêm, bèn nói: “Bạch ngài, nếu không có cơ hội như vậy, làm sao ngài có thể có cơ hội trước cái chết?”. Bấy giờ, vị trưởng lão nghĩ: “Vị này không đến để học thuộc lòng, mà đến để khơi dậy lòng khẩn trương nơi ta”. Vị tỳ-khưu kia cũng nói: “Bạch ngài, một vị tỳ-khưu nên được như con”, rồi đảnh lễ vị trưởng lão, bay lên không trung màu ngọc bích và đi mất.


Thero [Pg.32] tassa gatakālato paṭṭhāya jātasaṃvego divā uddesañca sāyaṃ uddesañca vācetvā pattacīvaraṃ hatthapāse ṭhapetvā paccūsakāle uddesaṃ gahetvā otarantena bhikkhunā saddhiṃ pattacīvaramādāya otiṇṇo terasa dhutaguṇe paripuṇṇe adhiṭṭhāya gāmantapabbhārasenāsanaṃ gantvā pabbhāraṃ paṭijaggitvā mañcapīṭhaṃ ussāpetvā ‘‘arahattaṃ apatvā mañce piṭṭhiṃ na pasāressāmī’’ti mānasaṃ bandhitvā caṅkamaṃ otari. Tassa ‘‘ajja arahattaṃ gaṇhissāmi ajja arahattaṃ gaṇhissāmī’’ti ghaṭentasseva pavāraṇā sampattā. So pavāraṇāya upakaṭṭhāya ‘‘puthujjanabhāvaṃ pahāya visuddhipavāraṇaṃ pavāressāmī’’ti cintento ativiya kilamati. So tāya pavāraṇāya maggaṃ vā phalaṃ vā uppādetuṃ asakkonto ‘‘mādisopi nāma āraddhavipassako na labhati, yāva dullabhañca vatidaṃ arahatta’’nti vatvā teneva niyāmena ṭhānacaṅkamabahulo hutvā tiṃsa vassāni samaṇadhammaṃ katvā mahāpavāraṇāya majjhe ṭhitaṃ puṇṇacandaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho candamaṇḍalaṃ visuddhaṃ, udāhu mayhaṃ sīla’’nti cintento ‘‘candamaṇḍale sasalakkhaṇaṃ paññāyati, mayhaṃ pana upasampadato paṭṭhāya yāvajjadivasā sīlasmiṃ kāḷakaṃ vā tilako vā natthī’’ti āvajjetvā sañjātapītisomanasso paripakkañāṇattā pītiṃ vikkhambhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Evarūpassa dhutaṅgavasena vikkhambhito kileso tathā vikkhambhitova hoti.

Vị trưởng lão ấy, kể từ lúc vị A-la-hán kia ra đi, sanh lòng kinh cảm, ban ngày và ban chiều dạy học thuộc lòng, đặt y bát trong tầm tay, vào lúc rạng đông học thuộc lòng rồi mang theo y bát cùng đi xuống với vị tỳ-khưu. Ngài quyết tâm thực hành đầy đủ mười ba pháp đầu-đà, đi đến trú xứ trong hang núi gần làng, dọn dẹp hang núi, dựng giường ghế lên, tâm quyết rằng: “Nếu chưa chứng đắc A-la-hán, ta sẽ không ngả lưng trên giường,” rồi đi xuống nơi kinh hành. Trong khi vị ấy đang nỗ lực với ý nghĩ: “Hôm nay ta sẽ chứng đắc A-la-hán, hôm nay ta sẽ chứng đắc A-la-hán,” thì ngày lễ Tự tứ đã đến. Khi ngày lễ Tự tứ đã cận kề, vị ấy suy nghĩ rằng: “Ta sẽ từ bỏ thân phận phàm phu và thực hiện lễ Tự tứ thanh tịnh,” rồi trở nên vô cùng mệt mỏi. Vị ấy, không thể làm phát sanh Đạo hay Quả trong lễ Tự tứ đó, đã nói rằng: “Một người đã tinh tấn tu tập thiền quán như ta mà còn không chứng đắc, quả thật A-la-hán quả này thật khó chứng đắc thay!” rồi với phương pháp ấy, thường xuyên đi đứng kinh hành, sau khi thực hành sa-môn pháp trong suốt ba mươi năm, vào ngày đại lễ Tự tứ, nhìn thấy vầng trăng tròn ở giữa trời, suy nghĩ rằng: “Vầng trăng kia có thanh tịnh chăng, hay giới của ta thanh tịnh?” rồi quán xét rằng: “Trong vầng trăng còn thấy có hình con thỏ, còn giới của ta, kể từ ngày thọ cụ túc giới cho đến hôm nay, không có một tỳ vết nào, dù lớn như vết mực đen hay nhỏ như nốt ruồi.” Với hỷ và ưu sanh khởi, do trí tuệ đã chín muồi, ngài đã chế ngự được hỷ và chứng đắc A-la-hán quả cùng với các Tuệ phân tích. Đối với một vị như vậy, phiền não được chế ngự nhờ vào các pháp đầu-đà thì vẫn được chế ngự như thế.


Ekaccassa vuttanayeneva paṭhamajjhānādisamāpajjanabahulatāya kileso okāsaṃ na labhati, samāpattivasena vikkhambhitova hoti. So taṃ tathā vikkhambhitameva katvā vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhāti mahātissatthero viya. Thero kira avassikakālato paṭṭhāya aṭṭhasamāpattilābhī. So samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ asamudācārena uggahaparipucchāvaseneva ariyamaggasāmantaṃ katheti, saṭṭhivassakālepi attano puthujjanabhāvaṃ na jānāti. Athekadivasaṃ mahāgāme tissamahāvihārato bhikkhusaṅgho talaṅgaravāsidhammadinnattherassa sāsanaṃ pesesi ‘‘thero āgantvā amhākaṃ dhammakathaṃ kathetū’’ti. Thero adhivāsetvā ‘‘mama santike mahallakataro bhikkhu natthi, mahātissatthero kho pana me kammaṭṭhānācariyo, taṃ saṅghattheraṃ katvā gamissāmī’’ti [Pg.33] cintento bhikkhusaṅghaparivuto therassa vihāraṃ gantvā divāṭṭhāne therassa vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi.

Đối với một số vị, chỉ bằng phương pháp đã nói, do thường xuyên nhập các thiền chứng từ sơ thiền trở đi, phiền não không có cơ hội sanh khởi, chỉ được chế ngự bằng năng lực của thiền chứng. Vị ấy, sau khi đã chế ngự phiền não như vậy, xoay chuyển tâm và chứng đắc A-la-hán quả, giống như trưởng lão Mahātissa. Vị trưởng lão ấy, kể từ khi được tám tuổi hạ, đã là người đắc tám thiền chứng. Vị ấy, do các phiền não đã được chế ngự bằng thiền chứng không sanh khởi, chỉ bằng năng lực học thuộc và hỏi đạo, đã nói những lời gần với Thánh đạo, ngay cả khi đã sáu mươi tuổi hạ vẫn không biết mình còn là phàm phu. Rồi một hôm, chư tăng từ Tissamaha-vihāra ở Mahāgāma đã gửi tin đến trưởng lão Dhammadinna, trú tại Talaṅgara: “Xin trưởng lão hãy đến thuyết pháp cho chúng tôi.” Vị trưởng lão nhận lời, rồi suy nghĩ rằng: “Gần ta không có vị tỳ-khưu nào lớn tuổi hơn, tuy nhiên, trưởng lão Mahātissa là thầy dạy nghiệp xứ của ta, ta sẽ thỉnh ngài làm vị Tăng trưởng lão rồi sẽ đi.” Được chư tăng vây quanh, ngài đi đến tu viện của vị trưởng lão, tại nơi nghỉ ban ngày, sau khi làm bổn phận đối với vị trưởng lão, đã ngồi xuống một nơi hợp lẽ.


Thero āha – ‘‘kiṃ, dhammadinna, cirassaṃ āgatosī’’ti? ‘‘Āma, bhante, tissamahāvihārato me bhikkhusaṅgho sāsanaṃ pesesi, ahaṃ ekako na gamissāmi, tumhehi pana saddhiṃ gantukāmo hutvā āgatomhī’’ti sāraṇīyakathaṃ kathentova papañcetvā ‘‘kadā, bhante, tumhehi ayaṃ dhammo adhigato’’ti pucchi. Saṭṭhimattāni, āvuso dhammadinna, vassāni hontīti. Samāpattiṃ pana, bhante, vaḷañjethāti. Āma, āvusoti. Ekaṃ pokkharaṇiṃ māpetuṃ sakkuṇeyyātha, bhanteti? ‘‘Na, āvuso, etaṃ bhāriya’’nti vatvā sammukhaṭṭhāne pokkharaṇiṃ māpesi. ‘‘Ettha, bhante, ekaṃ padumagacchaṃ māpethā’’ti ca vutto tampi māpesi. Idānettha mahantaṃ pupphaṃ dassethāti. Thero tampi dassesi. Ettha soḷasavassuddesikaṃ itthirūpaṃ dassethāti. Thero soḷasavassuddesikaṃ itthirūpaṃ dassesi. Tato naṃ āha – ‘‘idaṃ, bhante, punappunaṃ subhato manasi karothā’’ti. Thero attanāva māpitaṃ itthirūpaṃ olokento lobhaṃ uppādesi. Tadā attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā ‘‘avassayo me sappurisa hohī’’ti antevāsikassa santike ukkuṭikaṃ nisīdi. ‘‘Etadatthamevāhaṃ, bhante, āgato’’ti therassa asubhavasena sallahukaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ kathetvā therassa okāsaṃ kātuṃ bahi nikkhanto. Suparimadditasaṅkhāro thero tasmiṃ divāṭṭhānato nikkhantamatteyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ saṅghattheraṃ katvā dhammadinnatthero tissamahāvihāraṃ gantvā saṅghassa dhammakathaṃ kathesi. Evarūpassa samāpattivasena vikkhambhito kileso tathā vikkhambhitova hoti.

Vị trưởng lão nói: “Này Dhammadinna, sao lâu rồi ông mới đến?” – “Vâng, bạch ngài, chư tăng từ Tissamaha-vihāra đã gửi tin cho con. Con sẽ không đi một mình, nhưng vì muốn đi cùng với ngài nên con đã đến đây.” Vừa nói lời thăm hỏi thân tình, ngài vừa mở rộng câu chuyện và hỏi: “Bạch ngài, ngài đã chứng đắc pháp này từ khi nào?” – “Này hiền giả Dhammadinna, đã được khoảng sáu mươi năm rồi.” – “Bạch ngài, ngài có thể sử dụng các thiền chứng không ạ?” – “Vâng, này hiền giả.” – “Bạch ngài, ngài có thể hóa hiện ra một hồ nước không ạ?” – “Này hiền giả, việc đó không khó,” ngài nói rồi hóa hiện một hồ nước ở phía trước mặt. Khi được nói: “Bạch ngài, xin hãy hóa hiện một bụi sen trong hồ này,” ngài cũng đã hóa hiện ra bụi sen ấy. “Bây giờ, xin hãy cho thấy một đóa hoa lớn trong bụi sen này.” Vị trưởng lão cũng đã cho thấy đóa hoa ấy. “Xin hãy cho thấy một hình ảnh người nữ khoảng mười sáu tuổi trong đóa hoa này.” Vị trưởng lão đã cho thấy hình ảnh người nữ khoảng mười sáu tuổi. Sau đó, vị kia nói với ngài: “Bạch ngài, xin hãy tác ý đến hình ảnh này nhiều lần theo tướng tịnh.” Vị trưởng lão, trong khi nhìn vào hình ảnh người nữ do chính mình hóa hiện, đã làm phát sanh lòng tham. Khi ấy, biết được thân phận phàm phu của mình, ngài nói: “Này bậc chân nhân, xin hãy là nơi nương tựa cho tôi,” rồi ngồi xổm xuống trước mặt vị đệ tử. “Bạch ngài, con đến đây chính là vì mục đích này,” vị kia nói rồi trình bày đề mục nghiệp xứ một cách ngắn gọn theo phương diện bất tịnh cho vị trưởng lão, sau đó đi ra ngoài để tạo cơ hội cho ngài. Vị trưởng lão, người có các hành đã được thẩm sát kỹ lưỡng, ngay khi vị kia vừa ra khỏi nơi nghỉ ban ngày, đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các Tuệ phân tích. Sau đó, thỉnh ngài làm vị Tăng trưởng lão, trưởng lão Dhammadinna đi đến Tissamaha-vihāra và thuyết pháp cho chư tăng. Đối với một vị như vậy, phiền não được chế ngự bằng năng lực của thiền chứng thì vẫn được chế ngự như thế.


Ekaccassa pana vuttanayeneva vipassanāya kammaṃ karontassa kileso okāsaṃ na labhati, vipassanāvasena vikkhambhitova hoti. So taṃ tathā vikkhambhitameva katvā vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhāti, buddhakāle saṭṭhimattā āraddhavipassakā bhikkhū viya. Te kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā vivittaṃ araññaṃ pavisitvā vipassanāya kammaṃ karontā kilesānaṃ asamudācāravasena ‘‘paṭividdhamaggaphalā maya’’nti saññāya maggaphalatthāya [Pg.34] vāyāmaṃ akatvā ‘‘amhehi paṭividdhadhammaṃ dasabalassa ārocessāmā’’ti satthu santikaṃ āgacchanti.

Lại nữa, đối với một số người, khi đang thực hành công phu thiền quán theo phương pháp đã nói, phiền não không có cơ hội phát sinh, nó bị trấn áp bởi năng lực của thiền quán. Vị ấy, sau khi làm cho phiền não bị trấn áp như vậy, đã xoay chuyển (khỏi luân hồi) và chứng đắc A-la-hán quả, giống như sáu mươi vị tỳ khưu tinh cần hành thiền quán vào thời Đức Phật. Nghe nói, các vị ấy sau khi nhận đề mục thiền từ nơi Đức Bổn Sư, đã đi vào khu rừng vắng vẻ và trong khi thực hành công phu thiền quán, do năng lực của việc các phiền não không biểu hiện, với tưởng rằng "chúng ta đã chứng ngộ đạo quả", họ đã không tinh tấn vì mục đích đạo quả mà (nghĩ rằng) "chúng ta sẽ trình báo pháp đã chứng ngộ lên bậc Thập Lực" rồi đến nơi Đức Bổn Sư.


Satthā tesaṃ pure āgamanatova ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, padhānakammikā bhikkhū ajja maṃ passituṃ āgamissanti, tesaṃ mama dassanāya okāsaṃ akatvā ‘āmakasusānaṃ gantvā allaasubhabhāvanaṃ karothā’ti pahiṇeyyāsī’’ti. Thero tesaṃ āgatānaṃ satthārā kathitasāsanaṃ ārocesi. Te ‘‘tathāgato ajānitvā na kathessati, addhā ettha kāraṇaṃ bhavissatī’’ti āmakasusānaṃ gantvā allaasubhaṃ olokentā lobhaṃ uppādetvā ‘‘idaṃ nūna sammāsambuddhena diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti jātasaṃvegā laddhamaggaṃ kammaṭṭhānaṃ ādito paṭṭhāya ārabhiṃsu. Satthā tesaṃ vipassanāya āraddhabhāvaṃ ñatvā gandhakuṭiyaṃ nisinnova imaṃ obhāsagāthamāha –

Đức Bổn Sư, ngay trước khi họ đến, đã bảo trưởng lão Ānanda: "Này Ānanda, hôm nay các tỳ khưu đang tinh cần tu tập sẽ đến để gặp ta. Đừng tạo cơ hội cho họ gặp ta, mà hãy bảo họ đi rằng: 'Hãy đến nghĩa địa tử thi tươi và tu tập đề mục bất tịnh với tử thi còn ướt'". Khi họ đến, trưởng lão đã truyền lại lời dạy của Đức Bổn Sư. Họ (nghĩ rằng): "Đức Như Lai sẽ không nói điều gì mà không biết, chắc chắn phải có lý do ở đây", rồi đi đến nghĩa địa tử thi tươi. Trong khi nhìn tử thi còn ướt, họ đã khởi lên lòng tham, và (nghĩ rằng): "Chắc chắn điều này đã được Đức Chánh Đẳng Giác thấy rõ", họ sanh lòng chấn động, và bắt đầu thực hành lại từ đầu đề mục thiền đã có đường lối. Đức Bổn Sư, biết được trạng thái tinh cần tu thiền quán của họ, trong khi vẫn đang ngồi tại hương phòng, đã nói bài kệ quang minh này:


‘‘Yānimāni apattāni, alābūneva sārade;

Kāpotakāni aṭṭhīni, tāni disvāna kā ratī’’ti. (dha. pa. 149);

"Những bộ xương này, màu như chân chim bồ câu, bị vứt bỏ như những quả bầu vào mùa thu. Thấy chúng rồi, có gì là thích thú?"


Gāthāpariyosāne arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Evarūpānaṃ vipassanāvasena vikkhambhitā kilesā tathā vikkhambhitāva honti.

Khi bài kệ kết thúc, họ đã an trú trong A-la-hán quả. Đối với những người như vậy, các phiền não bị trấn áp bởi năng lực của thiền quán thì vẫn bị trấn áp như vậy.


Ekaccassa vuttanayeneva navakammaṃ karontassa kileso okāsaṃ na labhati, navakammavasena vikkhambhitova hoti. So taṃ tathā vikkhambhitameva katvā vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhāti cittalapabbate tissatthero viya. Tassa kira aṭṭhavassikakāle anabhirati uppajji, so taṃ vinodetuṃ asakkonto attano cīvaraṃ dhovitvā rajitvā pattaṃ pacitvā kese ohāretvā upajjhāyaṃ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ thero āha – ‘‘kiṃ, āvuso mahātissa, atuṭṭhassa viya te ākāro’’ti? Āma, bhante, anabhirati me uppannā, taṃ vinodetuṃ na sakkomīti. Thero tassāsayaṃ olokento arahattassa upanissayaṃ disvā anukampāvasena āha – ‘‘āvuso tissa, mayaṃ mahallakā, ekaṃ no vasanaṭṭhānaṃ karohī’’ti. Dutiyakathaṃ akathitapubbo bhikkhu ‘‘sādhu, bhante’’ti sampaṭicchi.

Đối với một số người, theo phương pháp đã nói, khi đang làm công việc xây dựng mới, phiền não không có cơ hội phát sinh, nó bị trấn áp bởi năng lực của công việc xây dựng mới. Vị ấy, sau khi làm cho phiền não bị trấn áp như vậy, đã xoay chuyển (khỏi luân hồi) và chứng đắc A-la-hán quả, giống như trưởng lão Tissa ở núi Cittala. Nghe nói, đối với vị trưởng lão ấy, vào lúc tám hạ, sự không hoan hỷ đã khởi lên. Vị ấy không thể xua tan nó, đã giặt và nhuộm y, nung bát, cạo tóc, rồi đảnh lễ thầy tế độ và đứng lại. Khi ấy, vị trưởng lão (thầy) hỏi vị ấy: "Này hiền giả Mahātissa, sao dáng vẻ của hiền giả giống như người không hài lòng vậy?". (Vị ấy đáp): "Thưa ngài, đúng vậy. Sự không hoan hỷ đã khởi lên trong con, con không thể xua tan nó". Vị trưởng lão, khi nhìn thấy khuynh hướng của vị ấy và thấy được duyên lành để chứng A-la-hán quả, với lòng bi mẫn đã nói: "Này hiền giả Tissa, chúng tôi đã già rồi, hãy làm cho chúng tôi một nơi ở". Vị tỳ khưu chưa từng nói lời thứ hai (trái ý thầy) đã chấp nhận: "Lành thay, thưa ngài".


Atha [Pg.35] naṃ thero āha – ‘‘āvuso, navakammaṃ karonto uddesamaggañca mā vissajji, kammaṭṭhānañca manasi karohi, kālena ca kālaṃ kasiṇaparikammaṃ karohī’’ti. ‘‘Evaṃ karissāmi, bhante’’ti theraṃ vanditvā tathārūpaṃ sappāyaṭṭhānaṃ oloketvā ‘‘ettha kātuṃ sakkā’’ti dārūhi pūretvā jhāpetvā sodhetvā iṭṭhakāhi parikkhipitvā dvāravātapānādīni yojetvā saddhiṃ caṅkamanabhūmibhittiparikammādīhi leṇaṃ niṭṭhāpetvā mañcapīṭhaṃ santharitvā therassa santikaṃ gantvā vanditvā, ‘‘bhante, niṭṭhitaṃ leṇe parikammaṃ, vasathā’’ti āha. Āvuso, dukkhena tayā etaṃ kammaṃ kataṃ, ajja ekadivasaṃ tvaññevettha vasāhīti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti vanditvā pāde dhovitvā leṇaṃ pavisitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attanā katakammaṃ āvajji. Tassa ‘‘manāpaṃ mayā upajjhāyassa kāyaveyyāvaccaṃ kata’’nti cintentassa abbhantare pīti uppannā. So taṃ vikkhambhetvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi. Evarūpassa navakammavasena vikkhambhito kileso tathā vikkhambhitova hoti.

Khi ấy, vị trưởng lão bảo vị ấy: "Này hiền giả, khi làm công việc xây dựng mới, đừng từ bỏ việc học thuộc lòng Pāli, hãy tác ý đến đề mục thiền, và hãy thực hành các công việc chuẩn bị cho kasiṇa theo thời gian thích hợp". (Vị ấy đáp): "Con sẽ làm như vậy, thưa ngài", rồi đảnh lễ vị trưởng lão, tìm một nơi thích hợp như vậy, (nghĩ) "có thể làm ở đây", rồi chất đầy củi, đốt và dọn dẹp, xây tường rào bằng gạch, lắp cửa chính, cửa sổ v.v..., cùng với việc làm phẳng nền kinh hành, tường v.v..., hoàn thành hang động, trải giường ghế, rồi đến nơi vị trưởng lão, đảnh lễ và nói: "Thưa ngài, công việc trong hang đã xong, xin ngài hãy ở". (Vị trưởng lão nói): "Này hiền giả, hiền giả đã vất vả làm công việc này. Hôm nay, chỉ một ngày, chính hiền giả hãy ở đây". Vị ấy (nói) "Lành thay, thưa ngài", rồi đảnh lễ, rửa chân, đi vào hang, ngồi kiết già và suy xét lại công việc mình đã làm. Đối với vị ấy, khi đang nghĩ "ta đã làm công việc phục vụ thầy tế độ một cách tốt đẹp", hỷ lạc đã khởi lên bên trong. Vị ấy trấn áp hỷ lạc đó, thiết lập thiền quán và đã đạt đến quả vị tối thượng là A-la-hán. Đối với người như vậy, phiền não bị trấn áp bởi năng lực của công việc xây dựng mới thì vẫn bị trấn áp như vậy.


Ekacco pana brahmalokato āgato suddhasatto hoti. Tassa anāsevanatāya kileso na samudācarati, bhavavasena vikkhambhito hoti. So taṃ tathā vikkhambhitameva katvā vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhāti āyasmā mahākassapo viya. So hi āyasmā agāramajjhepi kāme aparibhuñjitvā mahāsampattiṃ pahāya pabbajitvā nikkhanto antarāmagge paccuggamanatthāya āgataṃ satthāraṃ disvā vanditvā tīhi ovādehi upasampadaṃ labhitvā aṭṭhame aruṇe saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Evarūpassa bhavavasena vikkhambhito kileso tathā vikkhambhitova hoti.

Lại nữa, một số người là chúng sanh thanh tịnh đến từ cõi Phạm thiên. Đối với vị ấy, do không thường xuyên thực hành (dục lạc), phiền não không biểu hiện; nó bị trấn áp bởi năng lực của kiếp sống (trước). Vị ấy, sau khi làm cho phiền não bị trấn áp như vậy, đã xoay chuyển (khỏi luân hồi) và chứng đắc A-la-hán quả, giống như tôn giả Mahākassapa. Thật vậy, tôn giả ấy dù ở giữa đời sống gia đình cũng không hưởng thụ các dục lạc, đã từ bỏ tài sản lớn, xuất gia và ra đi. Trên đường, ngài thấy Đức Bổn Sư đến để đón mình, đã đảnh lễ, nhận lễ thọ cụ túc qua ba lời giáo huấn, và vào lúc rạng đông ngày thứ tám, đã đạt đến A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích. Đối với người như vậy, phiền não bị trấn áp bởi năng lực của kiếp sống thì vẫn bị trấn áp như vậy.


Yo pana ananubhūtapubbaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā tattheva vipassanaṃ paṭṭhapetvā vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhāti, evarūpassa ananubhūtārammaṇavasena kāmacchando anuppannova nuppajjati nāma.

Lại nữa, người nào sau khi có được đối tượng như sắc v.v... chưa từng kinh nghiệm trước đây, đã thiết lập thiền quán ngay trên đối tượng đó, xoay chuyển (khỏi luân hồi) và chứng đắc A-la-hán quả; đối với người như vậy, do năng lực của đối tượng chưa từng kinh nghiệm, dục tham được gọi là không phát sinh vì chưa từng phát sinh trước đây.


Uppanno vā kāmacchando pahīyatīti ettha uppannoti jāto bhūto samudāgato. Pahīyatīti tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭipassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti imehi pañcahi pahānehi pahīyati, na [Pg.36] puna uppajjatīti attho. Tattha vipassanāya kilesā tadaṅgavasena pahīyantīti vipassanā tadaṅgappahānanti veditabbā. Samāpatti pana kilese vikkhambhetīti sā vikkhambhanappahānanti veditabbā. Maggo samucchindanto uppajjati, phalaṃ paṭippassambhayamānaṃ, nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭanti imāni tīṇi samucchedapaṭipassaddhinissaraṇappahānānīti vuccanti. Imehi lokiyalokuttarehi pañcahi pahānehi pahīyatīti attho.

Trong câu "Tham dục đã sanh khởi được đoạn trừ", ở đây "đã sanh khởi" (uppanno) có nghĩa là đã sanh (jāto), đã thành (bhūto), đã khởi lên (samudāgato). "Được đoạn trừ" (Pahīyati) có nghĩa là được đoạn trừ bởi năm cách đoạn trừ này: đoạn trừ bằng chi phần tương ứng (tadaṅgappahāna), đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhanappahāna), đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samucchedappahāna), đoạn trừ bằng cách làm cho an tịnh (paṭipassaddhippahāna), và đoạn trừ bằng cách thoát ly (nissaraṇappahāna); có nghĩa là không sanh khởi lại nữa. Trong đó, do tuệ quán (vipassanā) các phiền não được đoạn trừ theo cách tạm thời (tadaṅgavasena), vì vậy tuệ quán nên được biết là sự đoạn trừ tạm thời (tadaṅgappahāna). Còn thiền định (samāpatti) thì đè nén các phiền não, vì vậy nó nên được biết là sự đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhanappahāna). Đạo (magga) sanh khởi, cắt đứt (phiền não); Quả (phala) (sanh khởi), làm an tịnh (phiền não); Níp-bàn (nibbāna) là sự thoát ly khỏi tất cả phiền não. Ba điều này được gọi là sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt, sự đoạn trừ bằng cách làm cho an tịnh, và sự đoạn trừ bằng cách thoát ly. Ý nghĩa là (tham dục) được đoạn trừ bởi năm cách đoạn trừ này, thuộc hiệp thế và siêu thế.


Asubhanimittanti dasasu asubhesu uppannaṃ sārammaṇaṃ paṭhamajjhānaṃ. Tenāhu porāṇā – ‘‘asubhampi asubhanimittaṃ, asubhārammaṇā dhammāpi asubhanimitta’’nti. Yonisomanasikarototi. ‘‘Tattha katamo yonisomanasikāro? Anicce anicca’’ntiādinā nayena vuttassa upāyamanasikārassa vasena manasikaroto. Anuppanno ceva kāmacchando nuppajjatīti asamudāgato na samudāgacchati. Uppanno ca kāmacchando pahīyatīti samudāgato ca kāmacchando pañcavidhena pahānena pahīyati.

"Ấn chứng bất tịnh" (Asubhanimitta) là Sơ thiền có đối tượng là sắc, sanh khởi trong mười tướng bất tịnh. Do đó, các vị xưa nói: "Tướng bất tịnh cũng là ấn chứng bất tịnh, các pháp có đối tượng bất tịnh cũng là ấn chứng bất tịnh". "Người như lý tác ý" (Yonisomanasikaroto) là người tác ý bằng sức mạnh của sự tác ý có phương pháp (upāyamanasikāra) đã được nói theo phương thức bắt đầu bằng câu: "Ở đây, thế nào là như lý tác ý? (Thấy) vô thường trong cái vô thường". "Tham dục chưa sanh không sanh khởi" (Anuppanno ceva kāmacchando nuppajjati) có nghĩa là cái chưa khởi lên thì không khởi lên. "Và tham dục đã sanh được đoạn trừ" (Uppanno ca kāmacchando pahīyati) có nghĩa là tham dục đã khởi lên được đoạn trừ bằng năm cách đoạn trừ.


Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti – asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi, indriyesu pihitadvārassāpi, catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tenetaṃ vuttaṃ –

Lại nữa, sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ tham dục: học thuộc ấn chứng bất tịnh, chuyên tâm tu tập bất tịnh, phòng hộ các căn, biết tiết độ trong ăn uống, có bạn lành, và nói lời thích hợp. Quả vậy, tham dục được đoạn trừ đối với người học thuộc mười loại ấn chứng bất tịnh, đối với người tu tập (ấn chứng bất tịnh), đối với người có các căn được phòng hộ, và đối với người biết tiết độ trong ăn uống bằng cách có thói quen duy trì (mạng sống) bằng việc uống nước khi còn có thể ăn thêm bốn hoặc năm miếng. Do đó, điều này đã được nói:


‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

"Không ăn bốn, năm miếng, nên uống nước; (Điều ấy) đủ để an trú thoải mái, cho vị tỳ khưu có tâm đã được hướng đến."


Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti.

Tham dục được đoạn trừ đối với người thân cận bạn lành, những người thích thú tu tập bất tịnh, giống như trưởng lão Tissa người thực hành bất tịnh; (tham dục) cũng được đoạn trừ bằng lời nói thích hợp liên quan đến mười tướng bất tịnh trong các tư thế đứng, ngồi, v.v. Do đó, đã được nói: "Sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ tham dục".


17. Sattame mettā cetovimuttīti sabbasattesu hitapharaṇakā mettā. Yasmā pana taṃsampayuttacittaṃ nīvaraṇādīhi paccanīkadhammehi vimuccati, tasmā sā ‘‘cetovimuttī’’ti vuccati. Visesato vā sabbabyāpādapariyuṭṭhānena vimuttattā sā cetovimuttīti veditabbā. Tattha ‘‘mettā’’ti ettāvatā [Pg.37] pubbabhāgopi vaṭṭati, ‘‘cetovimuttī’’ti vuttattā pana idha tikacatukkajjhānavasena appanāva adhippetā. Yonisomanasikarototi taṃ mettaṃ cetovimuttiṃ vuttalakkhaṇena upāyamanasikārena manasikarontassa.

17. Trong bài kinh thứ bảy, "tâm giải thoát do từ" (mettā cetovimutti) là tâm từ, sự lan tỏa lợi ích đến tất cả chúng sanh. Hơn nữa, vì tâm tương ưng với nó được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch như các triền cái, do đó nó được gọi là "tâm giải thoát". Hoặc một cách đặc biệt, vì đã giải thoát khỏi tất cả sự ám ảnh của sân hận, nó nên được biết là "tâm giải thoát". Ở đây, với từ "tâm từ" (mettā), giai đoạn chuẩn bị cũng được chấp nhận; nhưng vì đã nói là "tâm giải thoát" (cetovimutti), ở đây chỉ có thiền an chỉ (appanā) theo cách của tam thiền và tứ thiền là được nhắm đến. "Người như lý tác ý" (Yonisomanasikaroto) là người tác ý về tâm từ giải thoát đó bằng sự tác ý có phương pháp với đặc tính đã được nói.


Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti – mettānimittassa uggaho, mettābhāvanānuyogo, kammassakatāpaccavekkhaṇā, paṭisaṅkhānabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Odissakaanodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, odhiso anodhiso disāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi. ‘‘Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi, kimassa sīlādīni nāsetuṃ sakkhissasi, nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi? Parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāratattaayasalākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati, kiṃ te sīlādīni nāsetuṃ sakkhissati? Esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati, appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati, ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Sesamidha ito paresu ca vuttanayeneva veditabbaṃ, visesamattameva pana vakkhāmāti.

Lại nữa, sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ sân hận: học thuộc ấn chứng tâm từ, chuyên tâm tu tập tâm từ, quán xét nghiệp là của riêng mình, thường xuyên suy xét, có bạn lành, và nói lời thích hợp. Quả vậy, sân hận được đoạn trừ đối với người học thuộc tâm từ theo một trong các cách lan tỏa có chỉ định, không chỉ định, và theo các phương; và đối với người tu tập tâm từ theo cách lan tỏa có giới hạn, không giới hạn, và theo các phương. "Ngươi nổi giận với người này thì sẽ làm được gì? Ngươi có thể phá hoại giới đức v.v. của người ấy chăng? Chẳng phải ngươi đến bằng nghiệp của mình và sẽ đi bằng chính nghiệp của mình sao? Nổi giận với người khác giống như muốn lấy than hồng, thanh sắt nung đỏ, phân, v.v. để đánh người khác. Người này nổi giận với ngươi thì sẽ làm được gì? Người ấy có thể phá hoại giới đức v.v. của ngươi chăng? Người ấy đến bằng nghiệp của mình và sẽ đi bằng chính nghiệp của mình. Cơn giận này sẽ rơi xuống đầu của chính người ấy, giống như một món quà không được nhận, và giống như một nắm bụi ném ngược chiều gió." Như vậy, (sân hận được đoạn trừ) đối với người quán xét nghiệp là của riêng mình và của người khác; đối với người sau khi quán xét nghiệp là của riêng cả hai, an trú trong sự suy xét; sân hận được đoạn trừ đối với người thân cận bạn lành, những người thích thú tu tập tâm từ, giống như trưởng lão Assagutta; (sân hận) cũng được đoạn trừ bằng lời nói thích hợp liên quan đến tâm từ trong các tư thế đứng, ngồi, v.v. Do đó, đã được nói: "Sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ sân hận". Phần còn lại ở đây và trong các bài kinh sau nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm khác biệt.


18. Aṭṭhame ārambhadhātūādīsu ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ. Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ārambho cetaso kāmānaṃ panūdanāya, nikkamo cetaso palighugghāṭanāya, parakkamo cetaso bandhanacchedanāyā’’ti vatvā ‘‘tīhi petehi adhimattavīriyameva kathita’’nti vuttaṃ.

18. Trong bài kinh thứ tám, trong các từ "giới khởi sự" (ārambhadhātu) v.v., "giới khởi sự" là tinh tấn khởi đầu. "Giới xuất ly" (nikkamadhātu) là tinh tấn mạnh mẽ hơn, vì nó thoát ra khỏi sự lười biếng. "Giới tinh tiến" (parakkamadhātu) là tinh tấn mạnh mẽ hơn nữa, vì nó vượt qua từng trạng thái (lười biếng) một. Tuy nhiên, trong Chú giải, sau khi nói: "Sự khởi sự của tâm để loại bỏ các dục, sự xuất ly của tâm để mở tung các chướng ngại, sự tinh tiến của tâm để cắt đứt các ràng buộc", đã được nói rằng: "Bằng cả ba từ này, chỉ có tinh tấn vượt trội được nói đến".


Āraddhavīriyassāti [Pg.38] paripuṇṇavīriyassa ceva paggahitavīriyassa ca. Tattha catudosāpagataṃ vīriyaṃ āraddhanti veditabbaṃ. Na ca atilīnaṃ hoti, na ca atipaggahitaṃ, na ca ajjhattaṃ saṃkhittaṃ, na ca bahiddhā vikkhittaṃ. Tadetaṃ duvidhaṃ hoti – kāyikaṃ, cetasikañca. Tattha ‘‘idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’ti (vibha. 519) evaṃ rattidivasassa pañca koṭṭhāse kāyena ghaṭentassa vāyamantassa kāyikavīriyaṃ veditabbaṃ. ‘‘Na tāvāhaṃ ito leṇā nikkhamissāmi, yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’’ti evaṃ okāsaparicchedena vā, ‘‘na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmī’’ti evaṃ nisajjādiparicchedena vā mānasaṃ bandhitvā ghaṭentassa vāyamantassa cetasikavīriyaṃ veditabbaṃ. Tadubhayampi idha vaṭṭati. Duvidhenāpi hi iminā vīriyena āraddhavīriyassa anuppannañceva thinamiddhaṃ nuppajjati, uppannañca thinamiddhaṃ pahīyati milakkhatissattherassa viya, gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya, pītimallakattherassa viya, kuṭumbiyaputtatissattherassa viya ca. Etesu hi purimā tayo aññe ca evarūpā kāyikavīriyena āraddhavīriyā, kuṭumbiyaputtatissatthero aññe ca evarūpā cetasikavīriyena āraddhavīriyā, uccāvālukavāsī mahānāgatthero pana dvīhipi vīriyehi āraddhavīriyova. Thero kira ekaṃ sattāhaṃ caṅkamati, ekaṃ tiṭṭhati, ekaṃ nisīdati, ekaṃ nipajjati. Mahātherassa ekairiyāpathopi asappāyo nāma natthi, catutthe sattāhe vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhāsi.

Āraddhavīriyassāti có nghĩa là của người có tinh tấn đã được khởi sự, tức là của người có tinh tấn viên mãn và có tinh tấn được đề khởi. Trong đó, tinh tấn đã thoát ly bốn lỗi lầm nên được biết là ‘āraddha’ (đã được khởi sự). Tinh tấn ấy không quá thụ động, không quá căng thẳng, không co rút vào bên trong, và không tán loạn ra bên ngoài. Tinh tấn ấy có hai loại: thuộc thân và thuộc tâm. Trong đó, trường hợp: “Này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu ban ngày đi kinh hành, ngồi, gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại” (Vibh. 519), như vậy, sự nỗ lực, cố gắng bằng thân trong năm phần của ngày và đêm nên được biết là tinh tấn thuộc thân. Trường hợp: “Chừng nào tâm ta chưa được giải thoát khỏi các lậu hoặc do không còn chấp thủ, chừng đó ta sẽ không ra khỏi hang này,” bằng cách giới hạn nơi chốn như vậy, hoặc: “chừng đó ta sẽ không phá vỡ thế ngồi kiết-già này,” bằng cách giới hạn oai nghi ngồi v.v... như vậy, sự nỗ lực, cố gắng sau khi đã buộc tâm lại nên được biết là tinh tấn thuộc tâm. Cả hai loại ấy đều thích hợp ở đây. Vì rằng, với hai loại tinh tấn này, đối với người có tinh tấn đã được khởi sự, hôn trầm thụy miên chưa sanh sẽ không sanh khởi, và hôn trầm thụy miên đã sanh sẽ được đoạn trừ, giống như trường hợp của trưởng lão Milakkhatissa, trưởng lão Mahāsīva trú ở Gāmantapabbhāra, trưởng lão Pītimallaka, và trưởng lão Kuṭumbiyaputtatissa. Trong số các vị ấy, ba vị đầu tiên và những vị khác tương tự là những người có tinh tấn đã được khởi sự bằng tinh tấn thuộc thân. Trưởng lão Kuṭumbiyaputtatissa và những vị khác tương tự là những người có tinh tấn đã được khởi sự bằng tinh tấn thuộc tâm. Còn trưởng lão Mahānāga trú ở Uccāvāluka là người có tinh tấn đã được khởi sự bằng cả hai loại tinh tấn. Tương truyền, vị trưởng lão đi kinh hành trong một tuần, đứng trong một tuần, ngồi trong một tuần, và nằm trong một tuần. Đối với vị Đại trưởng lão, không có oai nghi nào được gọi là không thích hợp. Vào tuần lễ thứ tư, sau khi đã phát triển tuệ quán, ngài đã an trú trong quả A-la-hán.


Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti – atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Āharahatthaka-bhuttavamitaka-tatravaṭṭaka-alaṃsāṭaka-kākamāsaka-brāhmaṇādayo viya bhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati, catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassāpi, rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi[Pg.39], abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti.

Lại nữa, có sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ hôn trầm thụy miên: nắm bắt tướng trong sự ăn quá độ, sự thay đổi oai nghi, tác ý tưởng ánh sáng, trú ở ngoài trời, thân cận bạn lành, và lời nói thích hợp. Giống như các Bà-la-môn Āharahatthaka, Bhuttavamitaka, Tatravaṭṭaka, Alaṃsāṭaka, Kākamāsaka, v.v..., sau khi ăn, đối với người đang thực hành sa-môn pháp trong lúc ngồi ở nơi kín đáo ban đêm, nơi kín đáo ban ngày, hôn trầm thụy miên đến, bao trùm như một con voi lớn. Nhưng đối với vị tỳ khưu có thói quen sống vừa đủ, sau khi chừa lại khoảng bốn năm miếng ăn rồi uống nước, điều ấy không xảy ra. Như vậy, đối với người nắm bắt tướng trong sự ăn quá độ, hôn trầm thụy miên cũng được đoạn trừ. Trong oai nghi nào mà hôn trầm thụy miên xâm nhập, đối với người thay đổi sang oai nghi khác, (hôn trầm) cũng được đoạn trừ. Đối với người tác ý ánh sáng mặt trăng, ánh sáng đèn, ánh sáng đuốc vào ban đêm, và ánh sáng mặt trời vào ban ngày, (hôn trầm) cũng được đoạn trừ. Đối với người trú ở ngoài trời, (hôn trầm) cũng được đoạn trừ. Đối với người thân cận bạn lành đã đoạn trừ hôn trầm thụy miên, giống như trưởng lão Mahākassapa, hôn trầm thụy miên cũng được đoạn trừ. (Hôn trầm) cũng được đoạn trừ bằng lời nói thích hợp liên quan đến pháp đầu-đà trong lúc đứng, ngồi, v.v... Do đó, đã được nói rằng: “Sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ hôn trầm thụy miên.”


19. Navame vūpasantacittassāti jhānena vā vipassanāya vā vūpasamitacittassa.

19. Trong kinh thứ chín, vūpasantacittassa (của người có tâm an tịnh) có nghĩa là của người có tâm đã được làm cho an tịnh hoặc bằng thiền-na, hoặc bằng tuệ quán.


Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, vuddhasevitā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Bāhusaccenāpi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasībhāvatāya pakataññunopi, vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti.

Lại nữa, có sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ trạo cử hối quá: sự đa văn, sự hay hỏi han, sự am tường luật, sự hầu cận bậc trưởng thượng, thân cận bạn lành, và lời nói thích hợp. Vì rằng, do sự đa văn, đối với người học thuộc một, hai, ba, bốn, hoặc năm bộ Nikāya cả về phương diện Pāli và ý nghĩa, trạo cử hối quá cũng được đoạn trừ. Đối với người hay hỏi han về những điều thích hợp và không thích hợp, (trạo cử hối quá) cũng được đoạn trừ. Đối với người am tường do đã thuần thục trong các chế định của luật, (trạo cử hối quá) cũng được đoạn trừ. Đối với người đến gần các vị trưởng lão, các vị đại trưởng lão, (trạo cử hối quá) cũng được đoạn trừ. Đối với người thân cận bạn lành là những vị trì luật giống như trưởng lão Upāli, trạo cử hối quá cũng được đoạn trừ. (Trạo cử hối quá) cũng được đoạn trừ bằng lời nói thích hợp liên quan đến những điều thích hợp và không thích hợp trong lúc đứng, ngồi, v.v... Do đó, đã được nói rằng: “Sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ trạo cử hối quá.”


20. Dasame yoniso, bhikkhave, manasikarototi vuttanayeneva upāyato manasikarontassa.

20. Trong kinh thứ mười, yoniso, bhikkhave, manasikaroto (này các Tỳ khưu, của người tác ý như lý) có nghĩa là của người tác ý bằng phương tiện (đúng đắn), theo phương pháp đã được nói.


Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Bahusaccenāpi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati, tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi, vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati, ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti. Imasmiṃ nīvaraṇappahānavagge vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

Lại nữa, có sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ hoài nghi: sự đa văn, sự hay hỏi han, sự am tường luật, sự có nhiều quyết tín, thân cận bạn lành, và lời nói thích hợp. Vì rằng, do sự đa văn, đối với người học thuộc một... năm bộ Nikāya cả về phương diện Pāli và ý nghĩa, hoài nghi cũng được đoạn trừ. Đối với người hay hỏi han về Tam Bảo, (hoài nghi) cũng được đoạn trừ. Đối với người đã thuần thục trong luật, (hoài nghi) cũng được đoạn trừ. Đối với người có nhiều quyết tín được gọi là niềm tin vững chắc nơi Tam Bảo, (hoài nghi) cũng được đoạn trừ. Đối với người thân cận bạn lành có tín tâm giải thoát giống như trưởng lão Vakkali, hoài nghi cũng được đoạn trừ. (Hoài nghi) cũng được đoạn trừ bằng lời nói thích hợp liên quan đến ân đức của Tam Bảo trong lúc đứng, ngồi, v.v... Do đó, đã được nói rằng: “Sáu pháp đưa đến sự đoạn trừ hoài nghi.” Trong phẩm Đoạn Trừ Triền Cái này, pháp luân hồi và thoát ly luân hồi đã được thuyết giảng.


Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Đoạn Trừ Triền Cái.


3. Akammaniyavaggavaṇṇanā

3. Chú giải Phẩm Không Kham Nhậm


21-22. Tatiyassa [Pg.40] paṭhame abhāvitanti avaḍḍhitaṃ bhāvanāvasena appavattitaṃ. Akammaniyaṃ hotīti kammakkhamaṃ kammayoggaṃ na hoti. Dutiye vuttavipariyāyena attho veditabbo. Ettha ca paṭhame cittanti vaṭṭavasena uppannacittaṃ, dutiye vivaṭṭavasena uppannacittaṃ. Tattha ca vaṭṭaṃ vaṭṭapādaṃ, vivaṭṭaṃ vivaṭṭapādanti ayaṃ pabhedo veditabbo. Vaṭṭaṃ nāma tebhūmakavaṭṭaṃ, vaṭṭapādaṃ nāma vaṭṭapaṭilābhāya kammaṃ, vivaṭṭaṃ nāma nava lokuttaradhammā, vivaṭṭapādaṃ nāma vivaṭṭapaṭilābhāya kammaṃ. Iti imesu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti.

21-22. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, (thuật ngữ) abhāvitaṃ (không được tu tập) có nghĩa là không được làm cho tăng trưởng, không được làm cho vận hành bởi năng lực của sự tu tập. Akammaniyaṃ hoti (trở nên không kham nhẫn) có nghĩa là không kham nhẫn, không thích hợp cho công việc (tu tập). Trong kinh thứ hai, ý nghĩa cần được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói. Và ở đây, trong kinh đầu tiên, cittaṃ (tâm) là tâm sanh khởi do năng lực của luân hồi (vaṭṭa); trong kinh thứ hai, là tâm sanh khởi do năng lực của sự thoát ly luân hồi (vivaṭṭa). Và ở đó, sự phân biệt này cần được hiểu: luân hồi (vaṭṭa) và nền tảng của luân hồi (vaṭṭapāda), sự thoát ly luân hồi (vivaṭṭa) và nền tảng của sự thoát ly luân hồi (vivaṭṭapāda). Luân hồi (vaṭṭa) chính là luân hồi trong ba cõi. Nền tảng của luân hồi (vaṭṭapāda) chính là nghiệp để thành tựu luân hồi. Sự thoát ly luân hồi (vivaṭṭa) chính là chín pháp siêu thế. Nền tảng của sự thoát ly luân hồi (vivaṭṭapāda) chính là nghiệp để thành tựu sự thoát ly luân hồi. Như vậy, trong các kinh này, chỉ có luân hồi và sự thoát ly luân hồi được nói đến.


23-24. Tatiye vaṭṭavaseneva uppannacittaṃ veditabbaṃ. Mahato anatthāya saṃvattatīti devamanussasampattiyo mārabrahmaissariyāni ca dadamānampi punappunaṃ jātijarābyādhimaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāse khandhadhātuāyatanapaṭiccasamuppādavaṭṭāni ca dadamānaṃ kevalaṃ dukkhakkhandhameva detīti mahato anatthāya saṃvattati nāmāti. Catutthe cittanti vivaṭṭavaseneva uppannacittaṃ.

23-24. Trong kinh thứ ba, (tâm) cần được hiểu là tâm sanh khởi chỉ do năng lực của luân hồi. (Câu) mahato anatthāya saṃvattati (dẫn đến sự bất hạnh lớn lao) có nghĩa là: mặc dù cho tài sản của chư thiên và loài người, và quyền lực của Ma vương và Phạm thiên, nhưng nó cũng cho đi lặp đi lặp lại sanh, già, bệnh, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não, và các vòng luân hồi của uẩn, giới, xứ, và duyên khởi, nó chỉ cho đi thuần túy khối khổ mà thôi. Do đó, nó được gọi là "dẫn đến sự bất hạnh lớn lao". Trong kinh thứ tư, cittaṃ (tâm) là tâm sanh khởi chỉ do năng lực của sự thoát ly luân hồi.


25-26. Pañcamachaṭṭhesu abhāvitaṃ apātubhūtanti ayaṃ viseso. Tatrāmayadhippāyo – vaṭṭavasena uppannacittaṃ nāma uppannampi abhāvitaṃ apātubhūtameva hoti. Kasmā? Lokuttarapādakajjhānavipassanāmaggaphalanibbānesu pakkhandituṃ asamatthattā. Vivaṭṭavasena uppannaṃ pana bhāvitaṃ pātubhūtaṃ nāma hoti. Kasmā? Tesu dhammesu pakkhandituṃ samatthattā. Kurundakavāsī phussamittatthero panāha – ‘‘maggacittameva, āvuso, bhāvitaṃ pātubhūtaṃ nāma hotī’’ti.

25-26. Trong kinh thứ năm và thứ sáu, điểm đặc biệt là (cụm từ) abhāvitaṃ apātubhūtaṃ (không được tu tập, không hiển lộ). Ở đây, chủ ý là thế này: tâm sanh khởi do năng lực của luân hồi, dù đã sanh khởi, vẫn là không được tu tập, không hiển lộ. Tại sao? Vì nó không có khả năng đi vào các pháp thiền, tuệ, đạo, quả, và Níp-bàn là nền tảng của siêu thế. Nhưng tâm sanh khởi do năng lực của sự thoát ly luân hồi thì được gọi là đã tu tập, đã hiển lộ. Tại sao? Vì nó có khả năng đi vào các pháp ấy. Tuy nhiên, Trưởng lão Phussamitta, trú tại Kurundaka, nói rằng: "Này chư hiền, chỉ có tâm đạo mới được gọi là đã tu tập, đã hiển lộ."


27-28. Sattamaṭṭhamesu abahulīkatanti punappunaṃ akataṃ. Imānipi dve vaṭṭavivaṭṭavasena uppannacittāneva veditabbānīti.

27-28. Trong kinh thứ bảy và thứ tám, (thuật ngữ) abahulīkataṃ (không được làm cho thuần thục) có nghĩa là không được làm đi làm lại. Cả hai (loại tâm) này cũng cần được hiểu là những tâm sanh khởi do năng lực của luân hồi và sự thoát ly luân hồi.


29. Navame ‘‘jātipi dukkhā’’tiādinā nayena vuttaṃ dukkhaṃ adhivahati āharatīti dukkhādhivahaṃ. Dukkhādhivāhantipi pāṭho. Tassattho – lokuttarapādakajjhānādi [Pg.41] ariyadhammābhimukhaṃ dukkhena adhivāhīyati pesīyatīti dukkhādhivāhaṃ. Idampi vaṭṭavasena uppannacittameva. Tañhi vuttappakārā devamanussādisampattiyo dadamānampi jātiādīnaṃ adhivahanato dukkhādhivahaṃ, ariyadhammādhigamāya duppesanato dukkhādhivāhañca nāma hotīti.

29. Trong kinh thứ chín, (tâm) được gọi là dukkhādhivahaṃ (mang đến khổ) vì nó mang đến, đem lại sự khổ đã được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng "sanh cũng là khổ". Cũng có dị bản là dukkhādhivāhaṃ. Ý nghĩa của từ này là: (tâm) được gọi là dukkhādhivāhaṃ (khó được dẫn dắt) vì nó được dẫn dắt, được sai khiến một cách khó khăn để hướng đến các pháp của bậc Thánh như thiền v.v. là nền tảng của siêu thế. Tâm này cũng chính là tâm sanh khởi do năng lực của luân hồi. Thật vậy, tâm ấy, mặc dù cho các tài sản của chư thiên, loài người v.v. như đã nói, nhưng vì nó mang đến sanh v.v. nên được gọi là dukkhādhivahaṃ (mang đến khổ), và vì nó khó được sai khiến để chứng đắc các pháp của bậc Thánh nên được gọi là dukkhādhivāhaṃ (khó được dẫn dắt).


30. Dasame vivaṭṭavasena uppannacittameva cittaṃ. Tañhi mānusakasukhato dibbasukhaṃ, dibbasukhato jhānasukhaṃ, jhānasukhato vipassanāsukhaṃ, vipassanāsukhato maggasukhaṃ, maggasukhato phalasukhaṃ, phalasukhato nibbānasukhaṃ adhivahati āharatīti sukhādhivahaṃ nāma hoti, sukhādhivāhaṃ vā. Tañhi lokuttarapādakajjhānādiariyadhammābhimukhaṃ supesayaṃ vissaṭṭhaindavajirasadisaṃ hotīti sukhādhivāhantipi vuccati. Imasmimpi vagge vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti.

30. Trong kinh thứ mười, tâm chính là tâm sanh khởi do năng lực của sự thoát ly luân hồi. Thật vậy, tâm ấy được gọi là sukhādhivahaṃ (mang đến lạc) vì nó mang đến, đem lại lạc của chư thiên vượt hơn lạc của loài người, lạc của thiền định vượt hơn lạc của chư thiên, lạc của tuệ quán vượt hơn lạc của thiền định, lạc của đạo vượt hơn lạc của tuệ quán, lạc của quả vượt hơn lạc của đạo, và lạc của Níp-bàn vượt hơn lạc của quả; hoặc là sukhādhivāhaṃ (dễ được dẫn dắt). Thật vậy, tâm ấy cũng được gọi là sukhādhivāhaṃ (dễ được dẫn dắt) vì nó dễ được sai khiến hướng đến các pháp của bậc Thánh như thiền v.v. là nền tảng của siêu thế, giống như vũ khí kim cương của trời Đế Thích đã được phóng ra. Trong phẩm này cũng vậy, chỉ có luân hồi và sự thoát ly luân hồi được nói đến.


Akammaniyavaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Akammaniya (Không Kham Nhẫn).


4. Adantavaggavaṇṇanā

4. Chú giải Phẩm Adanta (Không Được Điều Phục).


31. Catutthassa paṭhame adantanti savisevanaṃ adantahatthiassādisadisaṃ. Cittanti vaṭṭavasena uppannacittameva.

31. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, (thuật ngữ) adantaṃ (không được điều phục) có nghĩa là còn gai góc (phiền não), giống như voi, ngựa v.v. chưa được điều phục. Cittaṃ (tâm) chính là tâm sanh khởi do năng lực của luân hồi.


32. Dutiye dantanti nibbisevanaṃ dantahatthiassādisadisaṃ. Imasmimpi suttadvaye vaṭṭavivaṭṭavasena uppannacittameva kathitaṃ. Yathā cettha, evaṃ ito paresupīti.

32. Trong kinh thứ hai, (thuật ngữ) dantaṃ (được điều phục) có nghĩa là không có gai góc (phiền não), giống như voi, ngựa v.v. đã được điều phục. Trong cả hai kinh này, chỉ có tâm sanh khởi do năng lực của luân hồi và sự thoát ly luân hồi được nói đến. Như ở đây, cũng vậy trong các kinh sau đó.


33. Tatiye aguttanti agopitaṃ satisaṃvararahitaṃ aguttahatthiassādisadisaṃ.

33. Trong kinh thứ ba, (thuật ngữ) aguttaṃ (không được hộ trì) có nghĩa là không được bảo vệ, không có sự phòng hộ bằng niệm, giống như voi, ngựa v.v. không được hộ trì.


34. Catutthe guttanti gopitaṃ avissaṭṭhasatisaṃvaraṃ guttahatthiassādisadisaṃ.

34. Trong kinh thứ tư, (thuật ngữ) guttaṃ (được hộ trì) có nghĩa là được bảo vệ, có sự phòng hộ bằng niệm không bị buông lơi, giống như voi, ngựa v.v. được hộ trì.


35-36. Pañcamachaṭṭhāni arakkhitaṃ rakkhitanti padavasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttāni. Attho panettha purimasadisoyeva.

35-36. Kinh thứ năm và thứ sáu được nói theo các từ ngữ arakkhitaṃ (không được phòng hộ) và rakkhitaṃ (được phòng hộ), tùy theo khuynh hướng của những người sẽ giác ngộ. Ý nghĩa ở đây cũng giống như (các kinh) trước.


37-38. Sattamaṭṭhamesupi [Pg.42] eseva nayo. Upamā panettha asaṃvutagharadvārādivasena veditabbā.

37-38. Trong kinh thứ bảy và thứ tám cũng theo phương pháp này. Ở đây, ví dụ cần được hiểu qua (hình ảnh) ngôi nhà có cửa không được đóng v.v.


39-40. Navamadasamāni catūhipi padehi yojetvā vuttāni. Imasmimpi vagge vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti.

39-40. Kinh thứ chín và thứ mười được nói bằng cách kết hợp cả bốn từ. Trong phẩm này cũng vậy, chỉ có luân hồi và sự thoát ly luân hồi được nói đến.


Adantavaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Adanta (Không Được Điều Phục).


5. Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā

5. Chú giải Phẩm Paṇihitaaccha (Hướng Đến và Trong Sáng).


41. Pañcamassa paṭhame seyyathāpīti opammatthe nipāto. Tatra bhagavā katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte (ma. ni. 1.70 ādayo) viya, pāricchattakopama- (a. ni. 7.69) aggikkhandhopamādisuttesu (a. ni. 7.72) viya ca, katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte (a. ni. 3.101) viya, suvaṇṇakārasuttasūriyopamādisuttesu (a. ni. 7.66) viya ca. Imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento seyyathāpi, bhikkhavetiādimāha. Tattha sālisūkanti sāliphalassa sūkaṃ. Yavasūkepi eseva nayo. Vā-saddo vikappattho. Micchāpaṇihitanti micchāṭhapitaṃ. Yathā vijjhituṃ sakkoti, na evaṃ uddhaggaṃ katvā ṭhapitanti attho. Bhecchatīti bhindissati, chaviṃ chindissatīti attho. Micchāpaṇihitena cittenāti micchāṭhapitena cittena. Vaṭṭavasena uppannacittaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Avijjanti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtaṃ ghanabahalaṃ mahāavijjaṃ. Vijjaṃ uppādessatīti ettha vijjanti arahattamaggañāṇaṃ. Nibbānanti taṇhāvānato nikkhantabhāvena evaṃ vuttaṃ amataṃ. Sacchikarissatīti paccakkhaṃ karissati.

41. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm thứ năm, `seyyathāpi` là một tiểu từ có nghĩa so sánh. Ở đây, có nơi đức Thế Tôn trình bày bằng cách dùng ý nghĩa bao quanh ví dụ, giống như trong bài kinh Vattha (kinh Trung Bộ, 1.70, v.v...), giống như trong các bài kinh Pāricchattakopama (kinh Tăng Chi Bộ, 7.69), Aggikkhandhopama (kinh Tăng Chi Bộ, 7.72), v.v...; có nơi Ngài trình bày bằng cách dùng ví dụ bao quanh ý nghĩa, giống như trong bài kinh Loṇambila (kinh Tăng Chi Bộ, 3.101), giống như trong các bài kinh Suvaṇṇakāra, Sūriyopama (kinh Tăng Chi Bộ, 7.66), v.v... Còn trong bài kinh Sālisūkopama này, khi trình bày bằng cách dùng ví dụ bao quanh ý nghĩa, Ngài đã nói: 'Này các Tỳ khưu, ví như...' v.v... Trong ấy, `sālisūkaṃ` là gai của hạt lúa sāli. Đối với gai lúa mạch cũng theo cách tương tự. Từ `vā` có nghĩa là lựa chọn. `Micchāpaṇihitaṃ` là đặt sai. Nghĩa là: được đặt theo cách có thể đâm thủng, chứ không phải được đặt chĩa ngọn lên trên. `Bhecchati` có nghĩa là sẽ làm rách, sẽ cắt lớp da. `Micchāpaṇihitena cittena` là với tâm được đặt sai. Điều này được nói đến để ám chỉ tâm sanh khởi do năng lực của vòng luân hồi. `Avijjaṃ` là vô minh lớn, dày đặc, đậm đặc, là sự không biết ở tám nơi. Ở đây, trong câu `vijjaṃ uppādessati`, `vijjaṃ` là trí tuệ đạo A-la-hán. `Nibbānaṃ` là trạng thái bất tử, được gọi như vậy do bản chất thoát ra khỏi ái dục (taṇhā-vāna). `Sacchikarissati` là sẽ thực chứng.


42. Dutiye sammāpaṇihitanti yathā bhindituṃ sakkoti, evaṃ uddhaggaṃ katvā suṭṭhu ṭhapitaṃ. Akkantanti ettha pādeneva akkantaṃ nāma hoti, hatthena uppīḷitaṃ. Ruḷhisaddavasena pana akkantanteva vuttaṃ. Ayañhettha ariyavohāro. Kasmā pana aññe sepaṇṇikaṇṭakamadanakaṇṭakādayo mahante aggahetvā sukhumaṃ dubbalaṃ sālisūkayavasūkameva gahitanti? Appamattakassāpi [Pg.43] kusalakammassa vivaṭṭāya samatthabhāvadassanatthaṃ. Yathā hi sukhumaṃ dubbalaṃ sālisūkaṃ vā yavasūkaṃ vā hotu, mahantamahantā sepaṇṇikaṇṭakamadanakaṇṭakādayo vā, etesu yaṃkiñci micchā ṭhapitaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhindituṃ lohitaṃ vā uppādetuṃ na sakkoti, sammā ṭhapitaṃ pana sakkoti, evameva appamattakaṃ tiṇamuṭṭhi mattadānakusalaṃ vā hotu, mahantaṃ velāmadānādikusalaṃ vā, sace vaṭṭasampattiṃ patthetvā vaṭṭasannissitavasena micchā ṭhapitaṃ hoti, vaṭṭameva āharituṃ sakkoti, no vivaṭṭaṃ. ‘‘Idaṃ me dānaṃ āsavakkhayāvahaṃ hotū’’ti evaṃ pana vivaṭṭaṃ patthentena vivaṭṭavasena sammā ṭhapitaṃ arahattampi paccekabodhiñāṇampi sabbaññutañāṇampi dātuṃ sakkotiyeva. Vuttañhetaṃ –

42. Trong bài kinh thứ hai, `sammāpaṇihitaṃ` là được đặt đúng cách, tức là được đặt một cách tốt đẹp bằng cách chĩa ngọn lên trên, theo cách mà nó có thể làm rách. `Akkantaṃ` ở đây có nghĩa là bị giẫm đạp bởi chân, bị ép bởi tay. Tuy nhiên, do năng lực của từ ngữ thông dụng, nó được gọi là `akkantaṃ`. Đây là cách nói của bậc Thánh ở đây. Nhưng tại sao lại không lấy những cái gai lớn khác như gai sepaṇṇi, gai madana, v.v... mà chỉ lấy gai lúa sāli, gai lúa mạch vốn nhỏ bé, yếu ớt? (Lấy như vậy) là để chỉ ra rằng ngay cả một nghiệp thiện nhỏ cũng có khả năng đưa đến sự thoát khỏi vòng luân hồi. Ví như, dù là gai lúa sāli hay gai lúa mạch nhỏ bé, yếu ớt, hay là những cái gai sepaṇṇi, gai madana rất lớn, bất cứ cái nào trong số chúng nếu được đặt sai cách thì không thể làm rách tay hay chân, hoặc làm chảy máu, nhưng nếu được đặt đúng cách thì có thể. Cũng vậy, dù là nghiệp thiện nhỏ như việc bố thí một bó cỏ, hay là nghiệp thiện lớn như việc bố thí của Velāma, nếu được đặt sai cách do năng lực nương tựa vào vòng luân hồi, bằng cách mong cầu sự thành tựu trong vòng luân hồi, thì nó chỉ có thể mang lại vòng luân hồi, chứ không thể mang lại sự thoát khỏi vòng luân hồi. Nhưng nếu được đặt đúng cách do năng lực thoát khỏi vòng luân hồi, bởi người mong cầu sự thoát khỏi vòng luân hồi rằng: 'Mong rằng việc bố thí này của tôi sẽ đưa đến sự đoạn tận các lậu hoặc', thì nó có thể mang lại cả quả vị A-la-hán, trí tuệ Độc Giác Phật, và trí tuệ Nhất Thiết Chủng Trí. Điều này đã được nói đến:


‘‘Paṭisambhidā vimokkhā ca, yā ca sāvakapāramī;

Paccekabodhi buddhabhūmi, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.15);

Các pháp Tuệ phân tích, các pháp giải thoát, và các pháp ba-la-mật của thinh văn; Giác ngộ Độc Giác, địa vị Phật, tất cả đều được thành tựu nhờ vào điều ấy.


Imasmiṃ suttadvaye ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

Và trong hai bài kinh này, vòng luân hồi và sự thoát khỏi vòng luân hồi đã được thuyết giảng.


43. Tatiye paduṭṭhacittanti dosena paduṭṭhacittaṃ. Cetasā cetopariccāti attano cittena tassa cittaṃ paricchinditvā. Yathābhataṃ nikkhittoti yathā āharitvā ṭhapito. Evaṃ nirayeti evaṃ niraye ṭhitoyevāti vattabbo. Apāyantiādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi ayasaṅkhātā sukhā apetoti apāyo, dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dukkaṭakārino ettha vivasā nipatantīti vinipāto, nirassādatthena nirayo.

43. Trong bài kinh thứ ba, `paduṭṭhacittaṃ` là tâm bị hư hoại bởi sân hận. `Cetasā cetoparicca` là sau khi đã thấu suốt tâm của người kia bằng tâm của mình. `Yathābhataṃ nikkhitto` là như được mang đến và đặt vào. `Evaṃ niraye` nên được hiểu là: 'cũng vậy, như được đặt vào trong địa ngục'. `Apāyaṃ` v.v... tất cả đều là từ đồng nghĩa của địa ngục. Thật vậy, địa ngục được gọi là `apāya` (đọa xứ) vì nó xa lìa hạnh phúc được gọi là `aya`; được gọi là `duggati` (ác thú) vì là nơi đến, nơi nương tựa của khổ đau; được gọi là `vinipāta` (nơi sa đọa) vì những người làm điều ác rơi vào đây một cách không tự chủ; được gọi là `niraya` (địa ngục) vì bản chất không có sự vui thích.


44. Catutthe pasannanti saddhāpasādena pasannaṃ. Sugatinti sukhassa gatiṃ. Saggaṃ lokanti rūpādisampattīhi suṭṭhu aggaṃ lokaṃ.

44. Trong bài kinh thứ tư, `pasannaṃ` là trong sạch do sự thanh tịnh của đức tin. `Sugatiṃ` là cảnh giới của hạnh phúc. `Saggaṃ lokaṃ` là thế giới cao tột, tốt đẹp do sự thành tựu về sắc, v.v...


45. Pañcame udakarahadoti udakadaho. Āviloti avippasanno. Luḷitoti aparisaṇṭhito. Kalalībhūtoti kaddamībhūto. Sippisambukantiādīsu sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kaṭhalāni ca sakkharakaṭhalaṃ. Macchānaṃ gumbaṃ ghaṭāti macchagumbaṃ. Carantampi tiṭṭhantampīti ettha sakkharakaṭhalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi nipajjamānāsupi ‘‘etā gāviyo [Pg.44] carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi ‘‘carantī’’ti vuccanti, evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakaṭhalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ ‘‘tiṭṭhanta’’nti vuttaṃ, itaraṃ dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakaṭhalampi ‘‘caranta’’nti vuttaṃ.

45. Trong bài kinh thứ năm, `udakarahado` là hồ nước. `Āvilo` là không trong. `Luḷito` là không yên lặng. `Kalalībhūto` là trở thành bùn lầy. Trong cụm từ `sippisambukaṃ` v.v..., `sippisambukaṃ` là sò và ốc. `Sakkharakaṭhalaṃ` là sỏi và mảnh sành. `Macchagumbaṃ` là đàn cá, bầy cá. Ở đây, trong câu `carantampi tiṭṭhantampi`, sỏi và mảnh sành thì chỉ đứng yên, những thứ còn lại thì vừa di chuyển vừa đứng yên. Nhưng ví như, dù cho có những con bò đang đứng, đang ngồi, hay đang nằm xen kẽ, người ta vẫn nói 'những con bò này đang đi' bằng cách dựa vào những con đang đi để chỉ chung cho những con khác là 'đang đi'. Cũng vậy, dựa vào sỏi và mảnh sành vốn chỉ đứng yên, hai loại kia cũng được gọi là 'đang đứng yên'; và dựa vào hai loại kia đang di chuyển, sỏi và mảnh sành cũng được gọi là 'đang di chuyển'.


Āvilenāti pañcahi nīvaraṇehi pariyonaddhena. Attatthaṃ vātiādīsu attano diṭṭhadhammiko lokiyalokuttaramissako attho attattho nāma. Attanova samparāye lokiyalokuttaramissako attho parattho nāma hoti. So hi parattha atthoti parattho. Tadubhayaṃ ubhayattho nāma. Apica attano diṭṭhadhammikasamparāyikopi lokiyalokuttaro attho attattho nāma, parassa tādisova attho parattho nāma, tadubhayampi ubhayattho nāma. Uttariṃ vā manussadhammāti dasakusalakammapathasaṅkhātā manussadhammā uttariṃ. Ayañhi dasavidho dhammo vināpi aññaṃ samādāpakaṃ satthantarakappāvasāne jātasaṃvegehi manussehi sayameva samādinnattā manussadhammoti vuccati, tato uttariṃ pana jhānavipassanāmaggaphalāni veditabbāni. Alamariyañāṇadassanavisesanti ariyānaṃ yuttaṃ, ariyabhāvaṃ vā kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanasaṅkhātaṃ visesaṃ. Ñāṇameva hi jānanaṭṭhena ñāṇaṃ, dassanaṭṭhena dassananti veditabbaṃ, dibbacakkhuñāṇavipassanāñāṇamaggañāṇaphalañāṇapaccavekkhaṇañāṇānametaṃ adhivacanaṃ.

Āvilena có nghĩa là: Bị ô nhiễm bởi năm triền cái. Trong các câu như ‘vì lợi ích của tự thân’, lợi ích của tự thân trong hiện tại, bao gồm cả thế gian và siêu thế, được gọi là tự lợi. Lợi ích của chính mình trong đời sau, bao gồm cả thế gian và siêu thế, được gọi là tha lợi. Vì lợi ích đó ở đời sau, nên gọi là tha lợi. Cả hai được gọi là lợi ích cho cả hai. Hơn nữa, lợi ích của tự thân cả trong hiện tại và đời sau, cả thế gian và siêu thế, được gọi là tự lợi; lợi ích tương tự của người khác được gọi là tha lợi; cả hai cũng được gọi là lợi ích cho cả hai. ‘Pháp cao hơn pháp của con người’ có nghĩa là: Cao hơn các pháp của con người được gọi là mười thiện nghiệp đạo. Thật vậy, mười loại pháp này, vì được con người có lòng kinh cảm vào cuối kỳ kiếp đao binh tự mình thọ trì mà không cần người khác hướng dẫn, nên được gọi là pháp của con người. Còn pháp cao hơn đó nên được hiểu là thiền, quán, đạo và quả. ‘Tri kiến đặc biệt của bậc Thánh’ có nghĩa là: Pháp đặc biệt được gọi là tri kiến, thích hợp cho các bậc Thánh, hoặc có khả năng tạo ra trạng thái Thánh. Thật vậy, chính tri vì có nghĩa là biết nên gọi là tri, vì có nghĩa là thấy nên gọi là kiến, cần phải hiểu như vậy. Đây là danh từ của thiên nhãn trí, minh sát trí, đạo trí, quả trí và phản khán trí.


46. Chaṭṭhe acchoti abahalo, pasannotipi vaṭṭati. Vippasannoti suṭṭhu pasanno. Anāviloti na āvilo, parisuddhoti attho, pheṇapubbuḷasaṅkhasevālapaṇakavirahitoti vuttaṃ hoti. Anāvilenāti pañcanīvaraṇavimuttena. Sesaṃ catutthe vuttanayameva. Imasmimpi suttadvaye vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

46. Trong kinh thứ sáu, accho có nghĩa là: Không đặc, cũng có thể nói là trong sáng. Vippasanno có nghĩa là: Rất trong sáng. Anāvilo có nghĩa là: Không vẩn đục, nghĩa là thanh tịnh; được nói là không có bọt, bong bóng, sò, rêu, tảo. Anāvilena có nghĩa là: Đã giải thoát khỏi năm triền cái. Phần còn lại giống như cách đã nói trong kinh thứ tư. Trong cả hai kinh này, chỉ nói về luân hồi và thoát khỏi luân hồi.


47. Sattame rukkhajātānanti paccatte sāmivacanaṃ, rukkhajātānīti attho. Rukkhānametaṃ adhivacanaṃ. Yadidanti nipātamattaṃ. Mudutāyāti mudubhāvena. Koci hi rukkho vaṇṇena aggo hoti, koci gandhena, koci rasena, koci thaddhatāya. Phandano pana mudutāya ceva kammaññatāya ca aggo seṭṭhoti dasseti. Cittaṃ, bhikkhave, bhāvitaṃ bahulīkatanti ettha samathavipassanāvasena bhāvitañceva punappunakatañca cittaṃ [Pg.45] adhippetaṃ. Kurundakavāsi phussamittatthero panāha – ‘‘ekantaṃ mudu ceva kammaniyañca cittaṃ nāma abhiññāpādakacatutthajjhānacittameva, āvuso’’ti.

47. Trong kinh thứ bảy, rukkhajātānaṃ là sở hữu cách dùng trong nghĩa chủ cách, nghĩa là ‘các loài cây’. Đây là danh từ của các cây. Yadidaṃ chỉ là một tiểu từ. Mudutāya có nghĩa là: Do tính mềm mại. Thật vậy, có cây thì tốt nhất về màu sắc, có cây về hương thơm, có cây về vị, có cây về độ cứng. Còn cây phandana thì tốt nhất về cả tính mềm mại và tính dễ uốn nắn, điều này được chỉ ra. Trong câu ‘Này các Tỳ khưu, tâm được tu tập, được làm cho sung mãn’, tâm được tu tập và được thực hành nhiều lần theo cách của chỉ và quán được ngụ ý. Còn trưởng lão Phussamitta, trú tại Kurundaka, nói rằng: ‘Này hiền giả, tâm hoàn toàn mềm mại và dễ uốn nắn chính là tâm của thiền thứ tư, nền tảng cho các thắng trí’.


48. Aṭṭhame evaṃ lahuparivattanti evaṃ lahuṃ uppajjitvā lahuṃ nirujjhanakaṃ. Yāvañcāti adhimattapamāṇatthe nipāto, ativiya na sukarāti attho. Idanti nipātamattaṃ. Cittanti ekacce tāva ācariyā ‘‘bhavaṅgacitta’’nti vadanti, taṃ pana paṭikkhipitvā ‘‘idha cittanti yaṃkiñci antamaso cakkhuviññāṇampi adhippetamevā’’ti vuttaṃ. Imasmiṃ panatthe milindarājā dhammakathikaṃ nāgasenattheraṃ pucchi, ‘‘bhante nāgasena, ekasmiṃ accharākkhaṇe pavattitacittasaṅkhārā sace rūpino assu, kīva mahārāsi bhaveyyā’’ti? ‘‘Vāhasatānaṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ aḍḍhacūḷañca vāhā vīhisattambaṇāni dve ca tumbā ekaccharākkhaṇe pavattitassa cittassa saṅkhampi na upenti, kalampi na upenti, kalabhāgampi na upentī’’ti (mi. pa. 4.1.2). Atha kasmā sammāsambuddhena ‘‘upamāpi na sukarā’’ti vuttaṃ? Yatheva hi upamaṃ paṭikkhipitvāpi kappadīghabhāvassa yojanikapabbatena yojanikasāsapapuṇṇanagarena, nirayadukkhassa sattisatāhatopamena, saggasukhassa ca cakkavattisampattiyā upamā katā, evamidhāpi kātabbāti? Tattha ‘‘sakkā pana, bhante, upamā kātu’’nti evaṃ pucchāvasena upamā katā, imasmiṃ sutte pucchāya abhāvena na katā. Idañhi suttaṃ dhammadesanāpariyosāne vuttaṃ. Iti imasmiṃ sutte cittarāsi nāma kathitoti.

48. Trong kinh thứ tám, evaṃ lahuparivattaṃ có nghĩa là: Sanh lên nhanh chóng và diệt đi nhanh chóng như vậy. Yāvañca là một tiểu từ có nghĩa là mức độ tột cùng, nghĩa là vô cùng khó khăn. Idaṃ chỉ là một tiểu từ. Về từ cittaṃ, trước hết một số vị thầy nói rằng đó là ‘tâm hữu phần’. Nhưng bác bỏ điều đó, đã được nói rằng: ‘Ở đây, cittaṃ ngụ ý bất cứ tâm nào, cho đến cả nhãn thức.’ Về vấn đề này, vua Milinda đã hỏi trưởng lão Nāgasena, một vị pháp sư: ‘Bạch đại đức Nāgasena, nếu các tâm hành sanh khởi trong một khoảnh khắc búng ngón tay mà có hình sắc, thì đống ấy sẽ lớn đến mức nào?’ ‘Tâu đại vương, một trăm vāha lúa, cộng thêm nửa cūḷa, bảy ambaṇa lúa và hai tumba cũng không bằng số lượng, không bằng một phần, không bằng một phần nhỏ của tâm sanh khởi trong một khoảnh khắc búng ngón tay.’ Vậy thì tại sao Đức Chánh Đẳng Giác lại nói rằng ‘ngay cả ví dụ cũng khó đưa ra’? Thật vậy, mặc dù đã bác bỏ ví dụ, nhưng ví dụ vẫn được đưa ra cho sự dài lâu của một kiếp bằng ngọn núi một do tuần và thành phố đầy hạt cải một do tuần, cho nỗi khổ địa ngục bằng ví dụ bị đâm trăm ngọn giáo, và cho hạnh phúc cõi trời bằng tài sản của vua chuyển luân. Vậy ở đây cũng nên làm như vậy phải không? Ở đó, ví dụ được đưa ra do câu hỏi rằng: ‘Bạch đại đức, có thể đưa ra ví dụ được không?’ Trong kinh này, vì không có câu hỏi, nên ví dụ không được đưa ra. Thật vậy, kinh này được nói vào cuối buổi thuyết pháp. Do đó, trong kinh này, khối lượng tâm đã được nói đến.


49. Navame pabhassaranti paṇḍaraṃ parisuddhaṃ. Cittanti bhavaṅgacittaṃ. Kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthīti? Natthi. Nīlādīnañhi aññataravaṇṇaṃ vā hotu avaṇṇaṃ vā yaṃkiñci parisuddhatāya ‘‘pabhassara’’nti vuccati. Idampi nirupakkilesatāya parisuddhanti pabhassaraṃ. Tañca khoti taṃ bhavaṅgacittaṃ. Āgantukehīti asahajātehi pacchā javanakkhaṇe uppajjanakehi. Upakkilesehīti rāgādīhi upakkiliṭṭhattā upakkiliṭṭhaṃ nāmāti vuccati. Kathaṃ? Yathā hi sīlavantā ācārasampannā mātāpitaro vā ācariyupajjhāyā vā dussīlānaṃ durācārānaṃ avattasampannānaṃ puttānañceva antevāsikasaddhivihārikānañca vasena ‘‘attano putte vā antevāsikasaddhivihārike vā na tajjenti na sikkhāpenti na ovadanti nānusāsantī’’ti [Pg.46] avaṇṇaṃ akittiṃ labhanti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ācārasampannā mātāpitaro viya ca ācariyupajjhāyā viya ca bhavaṅgacittaṃ daṭṭhabbaṃ, puttādīnaṃ vasena tesaṃ akittilābho viya javanakkhaṇe rajjanadussanamuyhanasabhāvānaṃ lobhasahagatādīnaṃ cittānaṃ vasena uppannehi āgantukehi upakkilesehi pakatiparisuddhampi bhavaṅgacittaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hotīti.

49. Trong kinh thứ chín, pabhassaraṃ có nghĩa là: Trắng, thanh tịnh. Cittaṃ là tâm hữu phần. Có phải tâm có màu sắc không? Không có. Thật vậy, dù là một màu nào đó trong các màu xanh v.v... hay không có màu, bất cứ thứ gì do sự thanh tịnh đều được gọi là ‘trong sáng’. Tâm này cũng vậy, do không có phiền não nên thanh tịnh, do đó là trong sáng. Tañca kho có nghĩa là: Tâm hữu phần đó. Āgantukehi có nghĩa là: Bởi những thứ không đồng sanh, sanh khởi sau trong khoảnh khắc tốc hành tâm. Upakkilesehi có nghĩa là: Bởi tham v.v... Do bị ô nhiễm, nó được gọi là bị ô nhiễm. Như thế nào? Ví như cha mẹ hoặc thầy tế độ và thầy giáo thọ có giới hạnh, có phẩm hạnh tốt, lại bị tiếng xấu, tai tiếng vì những người con và đệ tử thường trú, đệ tử cùng ở không có giới hạnh, có hạnh kiểm xấu, không chu toàn bổn phận, rằng: ‘Họ không răn đe, không dạy dỗ, không khuyên bảo, không chỉ dạy con cái hoặc đệ tử của mình’. Sự ví dụ này cần được hiểu như vậy. Tâm hữu phần cần được xem như cha mẹ hoặc thầy tế độ và thầy giáo thọ có phẩm hạnh tốt. Giống như họ bị tai tiếng vì con cái v.v..., tâm hữu phần vốn thanh tịnh tự nhiên cũng trở nên bị ô nhiễm bởi các phiền não ngoại lai sanh khởi do các tâm tham đồng hành v.v... có bản chất tham ái, sân hận, si mê trong khoảnh khắc tốc hành tâm.


50. Dasamepi bhavaṅgacittameva cittaṃ. Vippamuttanti javanakkhaṇe arajjamānaṃ adussamānaṃ amuyhamānaṃ tihetukañāṇasampayuttādikusalavasena uppajjamānaṃ āgantukehi upakkilesehi vippamuttaṃ nāma hoti. Idhāpi yathā sīlavantānaṃ ācārasampannānaṃ puttādīnaṃ vasena mātādayo ‘‘sobhanā eteyeva attano puttakādayo sikkhāpenti ovadanti anusāsantī’’ti vaṇṇakittilābhino honti, evaṃ javanakkhaṇe uppannakusalacittavasena idaṃ bhavaṅgacittaṃ āgantukehi upakkilesehi vippamuttanti vuccatīti.

50. Cũng trong kinh thứ mười, chính tâm hữu phần là tâm. ‘Được giải thoát’ (vippamuttaṃ) có nghĩa là: vào sát-na tốc hành tâm, (tâm) không tham nhiễm, không sân hận, không si mê, sanh khởi do năng lực của thiện pháp tương ưng với trí tuệ tam nhân v.v... được gọi là giải thoát khỏi các phiền não ngoại lai. Ở đây cũng vậy, ví như nhờ vào những người con v.v... có giới hạnh, có đầy đủ tư cách, mà cha mẹ v.v... được tiếng khen và danh thơm rằng: ‘Họ đã giáo huấn, khuyên dạy, chỉ bảo những người con của mình bằng chính những (đức hạnh) tốt đẹp này’. Tương tự như vậy, do năng lực của tâm thiện sanh khởi trong sát-na tốc hành tâm, nên tâm hữu phần này được gọi là ‘giải thoát khỏi các phiền não ngoại lai’.


Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā.

Phần Chú Giải Phẩm Paṇihitaaccha.


6. Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā

6. Phần Chú Giải Phẩm Accharāsaṅghāta


51. Chaṭṭhassa paṭhame taṃ assutavā puthujjanoti taṃ bhavaṅgacittaṃ sutavirahito puthujjano. Tattha āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Yo hi idaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya atthavasena upaparikkhanto ‘‘idaṃ bhavaṅgacittaṃ nāma pakatiparisuddhampi javanakkhaṇe uppannehi lobhādīhi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti neva āgamavasena na adhigamavasena jānāti, yassa ca khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayavirahitattā yathābhūtañāṇapaṭivedhasādhako neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā na adhigamo atthi. So āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Svāyaṃ –

51. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ sáu, (cụm từ) ‘kẻ phàm phu ít nghe đó’ (taṃ assutavā puthujjano) có nghĩa là kẻ phàm phu thiếu sự học hỏi về tâm hữu phần đó. Trong đó, nên hiểu rằng (người ấy) là ‘ít nghe’ (assutavā) do vì không có pháp học (āgama) và pháp thành (adhigama). Thật vậy, vị nào khi xem xét kinh này từ đầu theo ý nghĩa, mà không biết được rằng: ‘Tâm hữu phần này, dù tự tánh trong sạch, vẫn bị ô nhiễm bởi các phiền não như tham v.v... sanh khởi trong sát-na tốc hành tâm’, không biết được qua pháp học lẫn pháp thành; và vị nào do vì thiếu sự học thuộc, tra hỏi, và xác định về các uẩn, giới, xứ, duyên khởi, niệm xứ v.v... nên không có pháp học để thành tựu sự thể nhập trí tuệ như thật; và do vì chưa chứng đắc được điều cần chứng đắc qua sự thực hành, nên không có pháp thành. Vị ấy, do vì không có pháp học và pháp thành, nên được hiểu là ‘ít nghe’. Vị ấy –


‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’.

‘Do các nguyên nhân như làm sanh khởi nhiều (phiền não), nên gọi là phàm phu (puthujjano); do vì nằm trong số các phàm phu, hoặc vì người này tách biệt (với bậc Thánh), nên gọi là phàm phu’.


So [Pg.47] hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha –

Vị ấy thật sự là phàm phu do các nguyên nhân như làm sanh khởi nhiều loại phiền não khác nhau v.v... Như có lời dạy rằng –


‘‘Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappantīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti (mahāni. 51, 94).

‘Họ làm sanh khởi nhiều phiền não, nên là phàm phu; họ có nhiều thân kiến chưa được đoạn trừ, nên là phàm phu; họ ngước nhìn mặt nhiều vị đạo sư, nên là phàm phu; họ chưa thoát khỏi nhiều tất cả các cõi, nên là phàm phu; họ tạo tác nhiều hành khác nhau, nên là phàm phu; họ bị nhiều bộc lưu khác nhau cuốn trôi, nên là phàm phu; họ bị nhiều sự thiêu đốt khác nhau làm cho nóng nảy, nên là phàm phu; họ bị nhiều sự thiêu đốt khác nhau thiêu cháy, nên là phàm phu; họ tham đắm, ham muốn, say mê, mê muội, chìm đắm, dính mắc, bám víu, bị trói buộc trong năm dục trưởng, nên là phàm phu; họ bị năm triền cái che đậy, ngăn cản, bao phủ, đóng lại, che lấp, úp lại, nên là phàm phu’ (Mahāni. 51, 94).


Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janoti puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhi padehi ye te –

Hoặc, (người ấy) cũng là phàm phu do vì nằm trong số đông người, những người đã vượt ngoài con đường đếm được, quay lưng lại với pháp của bậc Thánh, và thực hành theo pháp thấp hèn. Hoặc, người này được kể là riêng biệt, không hòa hợp với các bậc Thánh, những người có các đức hạnh như giới, văn v.v..., nên là phàm phu. Như vậy, bằng hai từ ‘kẻ phàm phu ít nghe’ này, những vị mà –


‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. –

‘Hai hạng phàm phu được nói đến, bởi Đức Phật, bà con của mặt trời; một là phàm phu mù quáng, một là phàm phu thiện lành’.


Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.

Hai hạng phàm phu được nói đến, trong số đó, nên hiểu rằng (ở đây) chỉ nói đến hạng phàm phu mù quáng.


Yathābhūtaṃ nappajānātīti ‘‘idañca bhavaṅgacittaṃ evaṃ āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti, evaṃ vippamuttaṃ nāmā’’ti yathāsabhāvato na jānāti. Tasmāti yasmā na jānāti, tasmā. Cittabhāvanā natthīti cittaṭṭhiti cittapariggaho natthi, natthibhāveneva ‘‘natthī’’ti vadāmīti dasseti.

‘Không biết như thật’ (yathābhūtaṃ nappajānāti) có nghĩa là không biết theo đúng tự tánh của nó rằng: ‘Tâm hữu phần này như vậy được gọi là bị ô nhiễm bởi các phiền não ngoại lai, và như vậy được gọi là được giải thoát’. ‘Do đó’ (tasmā) có nghĩa là vì không biết, do đó. ‘Không có sự tu tập tâm’ (cittabhāvanā natthi) có nghĩa là không có sự an trú của tâm, không có sự kiểm soát tâm; (Ngài) chỉ ra rằng: ‘Ta nói ‘không có’ chính là do vì sự không có mặt của nó’.


52. Dutiye [Pg.48] sutavāti sutasampanno. Vitthārato panettha assutavāti padassa paṭipakkhavasena attho veditabbo. Ariyasāvakoti atthi ariyo na sāvako, seyyathāpi buddhā ceva paccekabuddhā ca; atthi sāvako na ariyo, seyyathāpi gihī anāgataphalo; atthi neva ariyo na sāvako seyyathāpi puthutitthiyā. Atthi ariyoceva sāvako ca, seyyathāpi samaṇā sakyaputtiyā āgataphalā viññātasāsanā. Idha pana gihī vā hotu pabbajito vā, yo koci sutavāti ettha vuttassa atthassa vasena sutasampanno, ayaṃ ariyasāvakoti veditabbo. Yathābhūtaṃ pajānātīti ‘‘evamidaṃ bhavaṅgacittaṃ āgantukehi upakkilesehi vippamuttaṃ hoti, evaṃ upakkiliṭṭha’’nti yathāsabhāvato jānāti. Cittabhāvanā atthīti cittaṭṭhiti cittapariggaho atthi, atthibhāveneva ‘‘atthī’’ti vadāmīti dasseti. Imasmiṃ sutte balavavipassanā kathitā. Keci taruṇavipassanāti vadanti.

52. Trong kinh thứ hai, ‘người có học’ (sutavā) là người có đầy đủ sự học hỏi. Ở đây, ý nghĩa nên được hiểu một cách chi tiết theo nghĩa đối lập với từ ‘ít nghe’ (assutavā). ‘Thánh đệ tử’ (ariyasāvako): có vị là bậc Thánh nhưng không phải là đệ tử, ví như các vị Phật và các vị Phật Độc Giác; có vị là đệ tử nhưng không phải là bậc Thánh, ví như người tại gia chưa chứng đắc quả vị; có vị không phải là bậc Thánh cũng không phải là đệ tử, ví như nhiều người theo ngoại đạo. Có vị vừa là bậc Thánh vừa là đệ tử, ví như các vị Sa-môn thuộc dòng dõi Thích-ca đã chứng đắc quả vị và liễu tri giáo pháp. Nhưng ở đây, dù là người tại gia hay người xuất gia, bất cứ ai có đầy đủ sự học hỏi theo ý nghĩa đã được nói đến trong từ ‘người có học’, vị ấy nên được hiểu là ‘Thánh đệ tử’. ‘Biết như thật’ (yathābhūtaṃ pajānāti) có nghĩa là biết theo đúng tự tánh rằng: ‘Tâm hữu phần này như vậy được giải thoát khỏi các phiền não ngoại lai, và như vậy bị ô nhiễm’. ‘Có sự tu tập tâm’ (cittabhāvanā atthi) có nghĩa là có sự an trú của tâm, có sự kiểm soát tâm; (Ngài) chỉ ra rằng: ‘Ta nói ‘có’ chính là do vì sự có mặt của nó’. Trong kinh này, pháp quán mạnh mẽ (balavavipassanā) được thuyết giảng. Một số vị nói rằng đó là pháp quán non trẻ (taruṇavipassanā).


53. Tatiyaṃ aṭṭhuppattiyaṃ kathitaṃ. Katarāyaṃ pana aṭṭhuppattiyaṃ? Aggikkhandhopamasuttantaaṭṭhuppattiyaṃ. Bhagavā kira ekasmiṃ samaye sāvatthiṃ upanissāya jetavanamahāvihāre paṭivasati. Buddhānañca yattha katthaci paṭivasantānaṃ pañcavidhaṃ kiccaṃ avijahitameva hoti. Pañca hi buddhakiccāni – purebhattakiccaṃ, pacchābhattakiccaṃ, purimayāmakiccaṃ, majjhimayāmakiccaṃ, pacchimayāmakiccanti.

53. Kinh thứ ba được thuyết giảng theo một duyên sự. Lại nữa, theo duyên sự nào? Theo duyên sự của kinh Ví Dụ Khối Lửa (Aggikkhandhopamasuttanta). Tương truyền, vào một thời, Đức Thế Tôn nương vào thành Sāvatthī và trú tại đại tịnh xá Jetavana. Và đối với các vị Phật, dù trú ở bất cứ nơi đâu, năm loại Phật sự vẫn không hề được từ bỏ. Năm Phật sự là: Phật sự trước buổi ăn, Phật sự sau buổi ăn, Phật sự vào canh đầu, Phật sự vào canh giữa, và Phật sự vào canh cuối.


Tatridaṃ purebhattakiccaṃ – bhagavā hi pātova vuṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā bhikkhācāravelāya nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekakova, kadāci bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ – piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatavātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā [Pg.49] bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrato chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni alaṅkarontiyo ito cito ca dhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, paññāsaṃ…pe… sataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññāpetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti. Bhagavā katabhattakicco tesaṃ upanissayacittasantānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamanesu patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ, keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha gantvā gandhamaṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.

Trong các phận sự, đây là phận sự trước buổi ăn. Đức Thế Tôn thức dậy vào lúc sáng sớm, sau khi thực hiện các việc vệ sinh thân thể như rửa mặt v.v... vì mục đích hỗ trợ vị thị giả và vì sự an lạc cho thân thể, Ngài trải qua thời gian ở một nơi thanh vắng cho đến giờ đi khất thực. Vào giờ đi khất thực, Ngài đắp y, thắt dây lưng, khoác thượng y, cầm lấy bát, có khi một mình, có khi được Tăng chúng vây quanh, Ngài đi vào làng hoặc thị trấn để khất thực, có khi một cách bình thường, có khi với nhiều phép lạ đang diễn ra. Chẳng hạn như: Khi Đức Thế Tôn đi vào khất thực, những ngọn gió nhẹ đi trước làm sạch mặt đất, các đám mây rải những giọt nước làm lắng bụi trên đường và ở trên cao tạo thành một cái lọng, những ngọn gió khác mang hoa đến rải trên đường, những nơi đất cao thì hạ xuống, những nơi thấp thì nâng lên, vào lúc đặt chân xuống, mặt đất trở nên bằng phẳng, và những đóa hoa sen có xúc chạm êm ái nâng đỡ bàn chân Ngài. Vừa khi Ngài đặt bàn chân phải vào trong ngưỡng cửa, sáu loại hào quang từ thân Ngài phát ra, trang hoàng các cung điện, lầu gác v.v... như thể được dát vàng lỏng hay được bao bọc bởi những tấm vải nhiều màu sắc, rồi tỏa đi khắp nơi. Voi, ngựa, chim chóc v.v... đứng yên tại chỗ của chúng mà cất lên những âm thanh du dương; cũng vậy, các nhạc cụ như trống, đàn tỳ bà v.v... và các đồ trang sức trên thân người cũng vậy. Nhờ dấu hiệu đó, mọi người biết rằng: “Hôm nay Đức Thế Tôn đã vào đây khất thực”. Họ ăn mặc chỉnh tề, cầm hương hoa v.v... đi ra khỏi nhà, tiến vào giữa đường, cúng dường Đức Thế Tôn một cách kính cẩn bằng hương hoa v.v... rồi đảnh lễ và thỉnh cầu rằng: “Bạch Ngài, xin hãy cho chúng con mười vị Tỳ khưu, cho chúng con hai mươi vị, năm mươi vị... một trăm vị”. Rồi họ nhận lấy bát của Đức Thế Tôn, chuẩn bị chỗ ngồi và kính cẩn dâng cúng vật thực. Đức Thế Tôn, sau khi dùng bữa xong, quán xét dòng tâm có duyên lành của họ và thuyết pháp theo cách mà một số người an trú trong Tam quy, một số trong Ngũ giới, một số trong một trong các quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, một số sau khi xuất gia, an trú trong quả vị cao nhất là A-la-hán. Sau khi tế độ quần chúng như vậy, Ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi về tu viện. Đến đó, Ngài ngồi trên pháp tọa cao quý đã được soạn sẵn trong hương đình, chờ đợi các vị Tỳ khưu dùng bữa xong. Sau đó, khi các vị Tỳ khưu dùng bữa xong, vị thị giả bạch với Đức Thế Tôn. Bấy giờ, Đức Thế Tôn đi vào hương thất. Đây là phận sự trước buổi ăn.


Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā khaṇasampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavā tesaṃ cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti. Keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti[Pg.50]. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo uṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati, tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ, atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

Sau đó, Đức Thế Tôn, sau khi đã hoàn thành phận sự trước buổi ăn, ngồi xuống gần hương thất, rửa chân, rồi đứng trên bệ rửa chân và giáo huấn Tăng chúng: “Này các Tỳ khưu, hãy nỗ lực với sự không dể duôi. Sự xuất hiện của một vị Phật trên thế gian là hy hữu; được sinh làm người là hy hữu; được xuất gia là hy hữu; được nghe diệu pháp là hy hữu”. Trong số họ, một số vị hỏi Đức Thế Tôn về đề mục thiền. Đức Thế Tôn ban cho họ đề mục thiền phù hợp với căn tánh của họ. Sau đó, tất cả các vị đảnh lễ Đức Thế Tôn và đi đến nơi ở ban đêm và ban ngày của mình. Một số đi vào rừng, một số đến gốc cây, một số đến một nơi nào đó như núi non, một số đến cõi trời Tứ Đại Thiên Vương... một số đến cõi trời Tha Hóa Tự Tại. Sau đó, Đức Thế Tôn đi vào hương thất, và nếu muốn, Ngài nằm xuống trong tư thế sư tử, nghiêng về bên phải, chánh niệm tỉnh giác trong một chốc lát. Rồi, sau khi thân thể được nghỉ ngơi, Ngài thức dậy và trong canh thứ hai, Ngài quán xét thế gian. Trong canh thứ ba, tại làng hay thị trấn mà Ngài đang nương trú, đại chúng sau khi đã cúng dường vào buổi sáng, vào buổi chiều, họ ăn mặc chỉnh tề, mang theo hương hoa v.v... và tập trung tại tu viện. Bấy giờ, Đức Thế Tôn đi đến pháp đường với thần thông thích hợp cho hội chúng đã đến, và ngồi trên pháp tọa cao quý đã được soạn sẵn, Ngài thuyết pháp phù hợp với thời gian và hoàn cảnh. Rồi, biết đã đến lúc, Ngài cho hội chúng giải tán. Mọi người đảnh lễ Đức Thế Tôn rồi ra về. Đây là phận sự sau buổi ăn.


So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā uṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gaṇhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññapeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ katvā tattha āgantvā nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno, atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vitināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.

Đức Thế Tôn ấy, sau khi đã hoàn thành phận sự sau buổi ăn như vậy, nếu có ý muốn tắm rửa thân thể, Ngài đứng dậy khỏi pháp tọa, đi vào nhà tắm và dùng nước do vị thị giả chuẩn bị để làm cho thân thể được khoan khoái. Vị thị giả cũng mang pháp tọa đến và soạn sẵn trong khuôn viên của hương thất. Đức Thế Tôn mặc tấm y hai lớp được nhuộm kỹ, thắt dây lưng, khoác thượng y vắt qua một bên vai, rồi đến đó ngồi, độc cư trong một chốc lát. Bấy giờ, các vị Tỳ khưu từ nhiều nơi khác nhau đến hầu cận Đức Thế Tôn. Trong số họ, một số vị hỏi các vấn đề, một số vị xin đề mục thiền, một số vị thỉnh cầu được nghe pháp. Đức Thế Tôn, trong khi đáp ứng ý nguyện của họ, trải qua canh đầu của đêm. Đây là phận sự trong canh đầu.


Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.

Và khi các phận sự trong canh đầu đã kết thúc, sau khi các vị tỳ-khưu đảnh lễ và lui ra, chư thiên từ khắp mười ngàn thế giới, nhân cơ hội đó, đã đến gần Thế Tôn và hỏi các câu hỏi đã được soạn sẵn, dù chỉ là một câu bốn chữ. Thế Tôn, trong khi trả lời câu hỏi của chư thiên, đã trải qua canh giữa. Đây là phận sự trong canh giữa.


Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāpīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti, dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ voloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.

Còn canh cuối, Ngài chia làm ba phần. Trong phần đầu, để giải tỏa sự mệt mỏi của thân thể do ngồi suốt từ sáng, Ngài kinh hành. Trong phần thứ hai, Ngài vào hương thất, nằm xuống trong tư thế con sư tử, nghiêng về bên phải, chánh niệm và tỉnh giác. Trong phần thứ ba, Ngài thức dậy, ngồi xuống, và với Phật nhãn, Ngài quán sát thế gian để tìm những người đã gieo trồng các căn lành dưới sự chứng giám của các vị Phật quá khứ qua việc bố thí, trì giới, v.v. Đây là phận sự trong canh cuối.


Tampi [Pg.51] divasaṃ bhagavā imasmiṃyeva kicce ṭhito lokaṃ olokento idaṃ addasa – mayā kosalaraṭṭhe cārikaṃ carantena aggikkhandhena upametvā ekasmiṃ sutte desite saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pāpuṇissanti, saṭṭhimattānaṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggacchissati, saṭṭhimattā gihibhāvaṃ gamissanti. Tattha ye arahattaṃ pāpuṇissanti, te yaṃkiñci dhammadesanaṃ sutvā pāpuṇissanteva. Itaresaṃ pana bhikkhūnaṃ saṅgahatthāya cārikaṃ caritukāmo hutvā, ‘‘ānanda, bhikkhūnaṃ ārocehī’’ti āha.

Vào ngày hôm đó, trong khi thực hiện phận sự này, Thế Tôn quán sát thế gian và thấy điều này: "Khi Ta du hành trong xứ Kosala và thuyết một bài kinh dùng ví dụ về khối lửa, sáu mươi vị tỳ-khưu sẽ chứng đắc A-la-hán, sáu mươi vị sẽ hộc máu nóng từ miệng, và sáu mươi vị sẽ hoàn tục. Trong số đó, những vị sẽ chứng đắc A-la-hán, họ có thể chứng đắc khi nghe bất kỳ bài pháp nào. Nhưng vì lợi ích của các vị tỳ-khưu còn lại," Ngài muốn thực hiện chuyến du hành và nói rằng: "Này Ānanda, hãy thông báo cho các tỳ-khưu."


Thero anupariveṇaṃ gantvā, ‘‘āvuso, satthā mahājanassa saṅgahatthāya cārikaṃ caritukāmo, gantukāmā āgacchathā’’ti āha. Bhikkhū mahālābhaṃ labhitvā viya tuṭṭhamānasā ‘‘labhissāma vata mahājanassa dhammaṃ desentassa bhagavato suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ oloketuṃ madhurañca dhammakathaṃ sotu’’nti paruḷhakesā kese ohāretvā malaggahitapattā patte pacitvā kiliṭṭhacīvarā cīvarāni dhovitvā gamanasajjā ahesuṃ. Satthā aparicchinnena bhikkhusaṅghena parivuto kosalaraṭṭhaṃ cārikāya nikkhanto gāmanigamapaṭipāṭiyā ekadivasaṃ gāvutaaḍḍhayojanatigāvutayojanaparamaṃ cārikaṃ caranto ekasmiṃ padese mahantaṃ susirarukkhaṃ agginā sampajjalitaṃ disvā ‘‘imameva vatthuṃ katvā sattahi aṅgehi paṭimaṇḍetvā dhammadesanaṃ kathessāmī’’ti gamanaṃ pacchinditvā aññataraṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkamitvā nisajjākāraṃ dassesi. Ānandatthero satthu adhippāyaṃ ñatvā ‘‘addhā kāraṇaṃ bhavissati, na akāraṇena tathāgatā gamanaṃ pacchinditvā nisīdantī’’ti catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpesi. Satthā nisīditvā bhikkhū āmantetvā ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ aggikkhandha’’nti aggikkhandhopamasuttantaṃ (a. ni. 7.72) deseti.

Vị trưởng lão đi đến từng tịnh xá và nói: "Chư hiền, Bậc Đạo Sư muốn du hành vì lợi ích của đại chúng. Ai muốn đi, hãy đến." Các vị tỳ-khưu, với tâm hoan hỷ như thể nhận được lợi lộc lớn, nghĩ rằng: "Chắc chắn chúng ta sẽ được chiêm ngưỡng thân sắc vàng của Thế Tôn khi Ngài thuyết pháp cho đại chúng, và được nghe pháp thoại ngọt ngào." Những vị tóc đã dài thì cạo tóc, những vị có bát dính bẩn thì nung lại bát, những vị có y dơ bẩn thì giặt y, rồi chuẩn bị sẵn sàng cho chuyến đi. Bậc Đạo Sư, được vây quanh bởi một Tăng đoàn không thể đếm xuể, đã khởi hành du hành đến xứ Kosala. Đi qua các làng mạc và thị trấn theo thứ tự, mỗi ngày đi một gāvuta, nửa yojana, ba gāvuta, tối đa là một yojana, Ngài đi đến một nơi và thấy một cây lớn rỗng ruột đang bốc cháy ngùn ngụt. Nghĩ rằng: "Lấy chính sự việc này làm đề tài, Ta sẽ thuyết một bài pháp được trang hoàng bởi bảy yếu tố," Ngài dừng cuộc hành trình, đi đến gốc một cây nọ và biểu lộ tư thế ngồi. Trưởng lão Ānanda, biết được ý định của Bậc Đạo Sư, nghĩ rằng: "Chắc chắn phải có lý do; các đấng Như Lai không dừng lại và ngồi xuống mà không có lý do," rồi ngài trải tấm tăng-già-lê gấp bốn. Bậc Đạo Sư, sau khi ngồi xuống, đã gọi các vị tỳ-khưu và thuyết kinh Ví Dụ Khối Lửa (Aggikkhandhopama Sutta): "Này các tỳ-khưu, các ông có thấy khối lửa lớn kia không?"


Imasmiñca pana veyyākaraṇe bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi, saṭṭhimattā bhikkhū sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattiṃsu, saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. Tañhi veyyākaraṇaṃ sutvā saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ nāmakāyo santatto, nāmakāye santatte karajakāyo santatto, karajakāye santatte nidhānagataṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi. Saṭṭhimattā bhikkhū ‘‘dukkaraṃ vata buddhasāsane yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caritu’’nti sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattā, saṭṭhimattā [Pg.52] bhikkhū satthu desanābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattā.

Và trong khi bài pháp giải thích này đang được thuyết giảng, sáu mươi vị tỳ-khưu đã hộc máu nóng từ miệng; sáu mươi vị tỳ-khưu, sau khi từ bỏ học giới, đã hoàn tục trở về đời sống thấp kém; tâm của sáu mươi vị tỳ-khưu được giải thoát khỏi các lậu hoặc không còn chấp thủ. Thật vậy, sau khi nghe bài pháp giải thích đó, danh thân của sáu mươi vị tỳ-khưu bị thiêu đốt; khi danh thân bị thiêu đốt, sắc thân cũng bị thiêu đốt; khi sắc thân bị thiêu đốt, máu nóng tích tụ trong tim đã trào ra từ miệng. Sáu mươi vị tỳ-khưu, nghĩ rằng: "Thật khó thay, sống đời phạm hạnh cho đến trọn đời, một cách trọn vẹn và thanh tịnh trong giáo pháp của Đức Phật," đã từ bỏ học giới và hoàn tục. Sáu mươi vị tỳ-khưu, hướng trí tuệ của mình vào bài thuyết giảng của Bậc Đạo Sư, đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích.


Tattha yesaṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi, te pārājikaṃ āpajjiṃsu. Ye gihibhāvaṃ pattā, te khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni maddantā vicariṃsu. Ye arahattaṃ pattā, te parisuddhasīlāva ahesuṃ. Satthu dhammadesanā imesaṃ tiṇṇampi saphalāva jātāti. Arahattaṃ pattānaṃ tāva saphalā hotu, itaresaṃ kathaṃ saphalā jātāti? Tepi hi sace imaṃ dhammadesanaṃ na suṇeyyuṃ, pamattāva hutvā ṭhānaṃ jahituṃ na sakkuṇeyyuṃ. Tato nesaṃ taṃ pāpaṃ vaḍḍhamānaṃ apāyesuyeva saṃsīdāpeyya. Imaṃ pana desanaṃ sutvā jātasaṃvegā ṭhānaṃ jahitvā sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitā dasa sīlāni pūretvā yoniso manasikāre yuttappayuttā keci sotāpannā keci sakadāgāmino keci anāgāmino ahesuṃ, keci devaloke nibbattiṃsu, evaṃ pārājikāpannānampi saphalā ahosi. Itare pana sace imaṃ dhammadesanaṃ na suṇeyyuṃ, gacchante gacchante kāle anupubbena saṅghādisesampi pārājikampi pāpuṇitvā apāyesuyeva uppajjitvā mahādukkhaṃ anubhaveyyuṃ. Imaṃ pana desanaṃ sutvā ‘‘aho sallekhitaṃ buddhasāsanaṃ, na sakkā amhehi yāvajīvaṃ imaṃ paṭipattiṃ pūretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya upāsakadhammaṃ pūretvā dukkhā muccissāmā’’ti gihibhāvaṃ upagamiṃsu. Te tīsu saraṇesu patiṭṭhāya pañca sīlāni rakkhitvā upāsakadhammaṃ pūretvā keci sotāpannā keci sakadāgāmino keci anāgāmino jātā, keci devaloke nibbattāti. Evaṃ tesampi saphalāva ahosi.

Trong số ấy, những vị nào có máu nóng trào ra từ miệng, các vị ấy đã phạm tội Ba-la-di. Những vị nào đã trở về đời sống thế tục, các vị ấy đã đi lại trong khi chà đạp các học giới nhỏ nhặt và vụn vặt. Những vị nào đã đắc quả A-la-hán, các vị ấy đã là những người có giới hạnh thanh tịnh. Bài pháp thoại của Bậc Đạo Sư đã trở nên hữu ích cho cả ba hạng người này. Đối với những vị đã đắc quả A-la-hán, bài pháp đã hữu ích là điều dĩ nhiên, nhưng đối với những người còn lại, làm thế nào mà nó lại hữu ích? Thật vậy, nếu các vị ấy đã không nghe bài pháp thoại này, do buông lung phóng dật, họ đã không thể từ bỏ địa vị của mình. Do đó, ác nghiệp ấy của họ, khi tăng trưởng, chắc chắn đã làm họ chìm đắm trong các cõi khổ. Nhưng sau khi nghe bài pháp này, với tâm chấn động sanh khởi, họ đã từ bỏ địa vị của mình, đứng trên nền tảng của một vị sa-di, đã hoàn thành mười giới, và chuyên tâm thực hành như lý tác ý, một số đã trở thành bậc Dự lưu, một số bậc Nhất lai, một số bậc Bất lai, một số đã tái sanh trong cõi trời. Như vậy, bài pháp đã hữu ích ngay cả đối với những người đã phạm tội Ba-la-di. Còn những vị khác, nếu họ không nghe bài pháp thoại này, theo thời gian trôi qua, họ sẽ tuần tự phạm tội Tăng-già-bà-thi-sa và cả tội Ba-la-di, rồi sanh vào các cõi khổ và phải chịu đựng đau khổ lớn lao. Nhưng sau khi nghe bài pháp này, họ đã đi đến đời sống thế tục với ý nghĩ rằng: ‘Ôi, giáo pháp của Đức Phật thật là vi diệu cho sự đoạn giảm phiền não, chúng ta không thể hoàn thành pháp hành này trọn đời được. Sau khi từ bỏ học giới, chúng ta sẽ hoàn thành phận sự của người tại gia và sẽ được giải thoát khỏi khổ đau.’ Các vị ấy, sau khi an trú trong Tam quy, giữ gìn năm giới, và hoàn thành phận sự của người tại gia, một số đã trở thành bậc Dự lưu, một số bậc Nhất lai, một số bậc Bất lai, một số đã tái sanh trong cõi trời. Như vậy, bài pháp cũng đã hữu ích cho họ.


Imaṃ pana satthu dhammadesanaṃ sutvā devasaṅghā yehipi sutā, yehipi na sutā, sabbesaṃyeva ārocentā vicariṃsu. Bhikkhū sutvā sutvā ‘‘dukkaraṃ, bho, buddhānaṃ sāsane yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caritu’’nti ekakkhaṇeneva dasapi bhikkhū vīsatipi saṭṭhipi satampi sahassampi bhikkhū gihī honti. Satthā yathāruciyā cārikaṃ caritvā puna jetavanameva āgantvā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhave, tathāgato cārikaṃ caramāno ciraṃ ākiṇṇo vihāsi, icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ, nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā’’ti. Aḍḍhamāsaṃ [Pg.53] ekībhāvena vītināmetvā paṭisallānā vuṭṭhito ānandattherena saddhiṃ vihāracārikaṃ caramāno olokitolokitaṭṭhāne tanubhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā jānantoyeva theraṃ pucchi – ‘‘ānanda, aññasmiṃ kāle tathāgate cārikaṃ caritvā jetavanaṃ āgate sakalavihāro kāsāvapajjoto isivātappaṭivāto hoti, idāni pana tanubhūto bhikkhusaṅgho dissati, yebhuyyena ca uppaṇḍupaṇḍukajātā bhikkhū, kiṃ nu kho eta’’nti? Etarahi bhagavā tumhākaṃ aggikkhandhopamadhammadesanaṃ kathitakālato paṭṭhāya bhikkhū saṃvegappattā hutvā ‘‘mayaṃ etaṃ dhammaṃ sabbappakārena paripūretuṃ na sakkhissāma, asammāvattantānañca janassa saddhādeyyaṃ paribhuñjituṃ ayutta’’nti gihibhāvaṃ saṅkamantīti.

Lại nữa, sau khi nghe bài pháp thoại này của Bậc Đạo Sư, chúng chư thiên đã đi khắp nơi loan truyền cho tất cả mọi người, cả những ai đã nghe và những ai chưa nghe. Các vị tỳ khưu, sau khi nghe đi nghe lại, đã nghĩ rằng: ‘Thưa các hiền hữu, thật khó để thực hành phạm hạnh trọn vẹn và thanh tịnh suốt đời trong giáo pháp của chư Phật,’ và chỉ trong một khoảnh khắc, mười vị, hai mươi vị, sáu mươi vị, một trăm vị, và cả ngàn vị tỳ khưu đã trở thành người tại gia. Bậc Đạo Sư, sau khi du hành tùy theo ý muốn, đã trở lại tu viện Jetavana và gọi các vị tỳ khưu: ‘Này các tỳ khưu, Như Lai trong khi du hành đã ở trong cảnh đông đúc một thời gian dài. Này các tỳ khưu, Ta muốn nhập thất tịnh tu trong nửa tháng. Không ai được đến gần Ta, ngoại trừ một người mang vật thực khất thực.’ Sau khi trải qua nửa tháng trong sự đơn độc, lúc ra khỏi nơi tịnh tu, trong khi đi kinh hành trong tu viện cùng với trưởng lão Ānanda, Ngài nhìn thấy Tăng chúng đã trở nên thưa thớt ở mọi nơi Ngài nhìn đến. Dù đã biết rõ, Ngài vẫn hỏi vị trưởng lão: ‘Này Ānanda, vào những lúc khác, khi Như Lai du hành trở về Jetavana, toàn bộ tu viện rực rỡ ánh y ca-sa và có gió và gió ngược từ các vị ẩn sĩ (tỳ khưu). Nhưng bây giờ, Tăng chúng lại có vẻ thưa thớt, và phần lớn các vị tỳ khưu đều trở nên xanh xao vàng vọt. Này, nguyên nhân là gì vậy?’ (Trưởng lão Ānanda thưa:) ‘Bạch Thế Tôn, kể từ khi Ngài thuyết bài pháp thoại ví dụ về khối lửa, các vị tỳ khưu, do tâm chấn động, đã nghĩ rằng: ‘Chúng ta sẽ không thể hoàn thành giáo pháp này một cách trọn vẹn, và đối với những người không thực hành đúng đắn, việc thọ dụng tín thí của dân chúng là không thích hợp,’ nên họ đang chuyển sang đời sống tại gia.’


Tasmiṃ khaṇe bhagavato dhammasaṃvego uppajji. Tato theraṃ āha – ‘‘mayi paṭisallāne vītināmente na koci mama puttānaṃ ekaṃ assāsaṭṭhānaṃ kathesi. Sāgarassa hi otaraṇatitthāni viya bahūni imasmiṃ sāsane assāsakāraṇāni. Gacchānanda, gandhakuṭipariveṇe buddhāsanaṃ paññāpetvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātehī’’ti. Thero tathā akāsi. Satthā buddhāsanavaragato bhikkhū āmantetvā, ‘‘bhikkhave, mettāya sabbapubbabhāgo nāma neva appanā, na upacāro, sattānaṃ hitapharaṇamattamevā’’ti vatvā imissā aṭṭhuppattiyā imaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ desesi.

Vào khoảnh khắc ấy, một sự chấn động tâm linh về Giáo pháp đã khởi lên trong Đức Thế Tôn. Sau đó, Ngài nói với vị trưởng lão: ‘Trong khi Ta đang tịnh tu, không một ai đã nói cho các con của Ta về một nơi nương tựa an ổn. Này, giống như có nhiều bến lội để đi xuống biển cả, trong giáo pháp này cũng có nhiều nguyên nhân mang lại sự an ổn. Này Ānanda, hãy đi, hãy chuẩn bị Phật tọa trong khu vực Hương phòng và triệu tập Tăng chúng lại.’ Vị trưởng lão đã làm như vậy. Bậc Đạo Sư, sau khi ngự trên Phật tọa cao quý, đã gọi các vị tỳ khưu và sau khi nói rằng: ‘Này các tỳ khưu, cái được gọi là toàn bộ phần sơ khởi của tâm từ thì không phải là định an chỉ, cũng không phải là định cận hành, mà chỉ đơn thuần là sự lan tỏa lợi ích đến cho chúng sanh,’ Ngài đã thuyết bài kinh Cūḷaccharāsaṅghātasutta (Kinh Khảy Móng Tay Ngắn) này do duyên sự này.


Tattha accharāsaṅghātamattanti accharāpaharaṇamattaṃ, dve aṅguliyo paharitvā saddakaraṇamattanti attho. Mettācittanti sabbasattānaṃ hitapharaṇacittaṃ. Āsevatīti kathaṃ āsevati? Āvajjento āsevati, jānanto āsevati, passanto āsevati, paccavekkhanto āsevati, cittaṃ adhiṭṭhahanto āsevati, saddhāya adhimuccanto āsevati, vīriyaṃ paggaṇhanto āsevati, satiṃ upaṭṭhāpento āsevati, cittaṃ samādahanto āsevati, paññāya pajānanto āsevati, abhiññeyyaṃ abhijānanto āsevati, pariññeyyaṃ parijānanto āsevati, pahātabbaṃ pajahanto āsevati, bhāvetabbaṃ bhāvento āsevati, sacchikātabbaṃ sacchikaronto āsevatīti (paṭi. ma. 2.2). Idha pana mettāpubbabhāgena hitapharaṇappavattanamatteneva āsevatīti veditabbo.

Trong kinh ấy, cụm từ ‘chỉ trong khoảng một cái khảy móng tay’ (accharāsaṅghātamattaṃ) có nghĩa là chỉ trong khoảng thời gian của một cái búng tay, nghĩa là chỉ trong khoảng thời gian tạo ra âm thanh bằng cách gõ hai ngón tay vào nhau. ‘Tâm từ’ (Mettācittaṃ) là tâm hướng đến việc mang lại lợi ích cho tất cả chúng sanh. ‘Vị ấy thực hành’ (Āsevati), vị ấy thực hành như thế nào? Vị ấy thực hành bằng cách hướng tâm; vị ấy thực hành bằng cách biết; vị ấy thực hành bằng cách thấy; vị ấy thực hành bằng cách quán xét; vị ấy thực hành bằng cách quyết định tâm; vị ấy thực hành bằng cách tin tưởng với đức tin; vị ấy thực hành bằng cách nỗ lực tinh tấn; vị ấy thực hành bằng cách thiết lập niệm; vị ấy thực hành bằng cách định tâm; vị ấy thực hành bằng cách hiểu biết với trí tuệ; vị ấy thực hành bằng cách thắng tri những gì cần được thắng tri; vị ấy thực hành bằng cách liễu tri những gì cần được liễu tri; vị ấy thực hành bằng cách đoạn tận những gì cần được đoạn tận; vị ấy thực hành bằng cách tu tập những gì cần được tu tập; vị ấy thực hành bằng cách chứng ngộ những gì cần được chứng ngộ. (Paṭisambhidāmagga 2.2). Tuy nhiên, ở đây, cần phải hiểu rằng ‘vị ấy thực hành’ chỉ đơn thuần bằng phần sơ khởi của tâm từ, tức là chỉ bằng sự khởi lên của việc hướng đến lợi ích.


Arittajjhānoti [Pg.54] atucchajjhāno apariccattajjhāno vā. Viharatīti iriyati pavattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati. Tena vuccati viharatīti. Iminā padena mettaṃ āsevantassa bhikkhuno iriyāpathavihāro kathito. Satthusāsanakaroti satthu anusāsanikaro. Ovādapatikaroti ovādakārako. Ettha ca sakiṃvacanaṃ ovādo, punappunavacanaṃ anusāsanī. Sammukhāvacanampi ovādo, pesetvā parammukhāvacanaṃ, anusāsanī. Otiṇṇe vatthusmiṃ vacanaṃ ovādo, otiṇṇe vā anotiṇṇe vā vatthusmiṃ tantiṭhapanavasena vacanaṃ anusāsanī. Evaṃ viseso veditabbo. Paramatthato pana ovādoti vā anusāsanīti vā ese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevāti. Ettha ca ‘‘accharāsaṅghātamattampi ce, bhikkhave, bhikkhu mettācittaṃ āsevatī’’ti idameva satthusāsanañceva ovādo ca, tassa karaṇato esa sāsanakaro ovādapatikaroti veditabbo.

Arittajjhāno có nghĩa là thiền không trống rỗng, hoặc thiền không bị từ bỏ. Viharati có nghĩa là đi đứng, tồn tại, bảo hộ, duy trì, tiếp tục, hành động, sống. Do đó được gọi là viharati. Bằng từ này, sự an trú trong oai nghi của vị tỳ khưu thực hành tâm từ được nói đến. Satthusāsanakaroti có nghĩa là người thực hành lời giáo huấn của Bậc Đạo Sư. Ovādapaṭikaroti có nghĩa là người thực hành lời khuyên dạy. Và ở đây, lời nói một lần là ovādo (lời khuyên dạy), lời nói lặp đi lặp lại là anusāsanī (lời giáo huấn). Lời nói trực tiếp cũng là ovādo, lời nói gián tiếp qua người khác là anusāsanī. Lời nói khi sự việc đã xảy ra là ovādo, lời nói khi sự việc đã xảy ra hoặc chưa xảy ra với mục đích thiết lập truyền thống là anusāsanī. Sự khác biệt nên được hiểu như vậy. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa tối hậu, dù là ovādo hay anusāsanī, chúng đều là một, có cùng một ý nghĩa, tương đương, cùng một phần, cùng một bản chất, chính là nó. Và ở đây, chính câu nói "Này các tỳ khưu, nếu vị tỳ khưu thực hành tâm từ dù chỉ trong khoảnh khắc búng ngón tay" vừa là giáo huấn của Bậc Đạo Sư, vừa là lời khuyên dạy, và do thực hành điều đó, vị ấy nên được hiểu là người thực hành giáo huấn, người thực hành lời khuyên dạy.


Amoghanti atucchaṃ. Raṭṭhapiṇḍanti ñātiparivaṭṭaṃ pahāya raṭṭhaṃ nissāya pabbajitena paresaṃ gehato paṭiladdhattā piṇḍapāto raṭṭhapiṇḍo nāma vuccati. Paribhuñjatīti cattāro paribhogā theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti. Tattha dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāma. Sīlavato apaccavekkhitaparibhogo iṇaparibhogo nāma. Sattannaṃ sekkhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogā nāma. Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāma. Tattha imassa bhikkhuno ayaṃ raṭṭhapiṇḍaparibhogo dvīhi kāraṇehi amogho hoti. Accharāsaṅghātamattampi mettācittaṃ āsevanto bhikkhu raṭṭhapiṇḍassa sāmiko hutvā, aṇaṇo hutvā, dāyādo hutvā paribhuñjatītipissa amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo. Accharāsaṅghātamattampi mettaṃ āsevantassa bhikkhuno dinnadānaṃ mahaṭṭhiyaṃ hoti mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ mahājutikaṃ mahāvipphārantipissa amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo. Ko pana vādo ye naṃ bahulīkarontīti ye pana imaṃ mettācittaṃ bahulaṃ āsevanti bhāventi punappunaṃ karonti, te amoghaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ paribhuñjantīti ettha vattabbameva kiṃ? Evarūpā hi bhikkhū raṭṭhapiṇḍassa sāmino aṇaṇā dāyādā hutvā paribhuñjantīti.

Amoghaṃ có nghĩa là không trống rỗng. Raṭṭhapiṇḍaṃ: do đã từ bỏ quyến thuộc, nương tựa vào quốc độ mà xuất gia, và do nhận được từ nhà của người khác, vật thực khất thực được gọi là vật thực của quốc độ. Paribhuñjati: có bốn cách thọ dụng: thọ dụng như kẻ trộm, thọ dụng như món nợ, thọ dụng như người thừa kế, và thọ dụng như người chủ. Trong đó, sự thọ dụng của người ác giới được gọi là thọ dụng như kẻ trộm. Sự thọ dụng không quán xét của người có giới được gọi là thọ dụng như món nợ. Sự thọ dụng của bảy bậc hữu học được gọi là thọ dụng như người thừa kế. Sự thọ dụng của bậc lậu tận được gọi là thọ dụng như người chủ. Trong đó, sự thọ dụng vật thực của quốc độ của vị tỳ khưu này là không vô ích vì hai lý do. Vị tỳ khưu thực hành tâm từ dù chỉ trong khoảnh khắc búng ngón tay, sau khi trở thành chủ nhân của vật thực quốc độ, không mắc nợ, là người thừa kế, vị ấy thọ dụng, do đó sự thọ dụng vật thực quốc độ của vị ấy là không vô ích. Sự cúng dường cho vị tỳ khưu thực hành tâm từ dù chỉ trong khoảnh khắc búng ngón tay có kết quả lớn, có quả lớn, có lợi ích lớn, có ánh sáng lớn, có sự lan tỏa lớn, do đó sự thọ dụng vật thực quốc độ của vị ấy là không vô ích. Huống nữa là những người làm cho nó sung mãn: những người nào thực hành, tu tập, làm đi làm lại tâm từ này một cách thường xuyên, họ thọ dụng vật thực của quốc độ một cách không vô ích, thì có gì để nói ở đây? Quả vậy, những vị tỳ khưu như vậy, sau khi trở thành chủ nhân, người không mắc nợ, người thừa kế của vật thực quốc độ, họ thọ dụng.


54-55. Catutthe [Pg.55] bhāvetīti uppādeti vaḍḍheti. Pañcame manasi karotīti manasmiṃ karoti. Sesaṃ imesu dvīsupi tatiye vuttanayeneva veditabbaṃ. Yo hi āsevati, ayameva bhāveti, ayaṃ manasi karoti. Yena cittena āsevati, teneva bhāveti, tena manasi karoti. Sammāsambuddho pana yāya dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsappatto nāma hoti, tassā suppaṭividdhattā attano desanāvilāsaṃ dhammissariyataṃ paṭisambhidāpabhedakusalataṃ appaṭihatasabbaññutaññāṇañca nissāya ekakkhaṇe uppannaṃ ekacittameva tīhi koṭṭhāsehi vibhajitvā dassesīti.

Trong kinh thứ tư, bhāveti có nghĩa là làm cho phát sinh, làm cho tăng trưởng. Trong kinh thứ năm, manasi karoti có nghĩa là tác ý trong tâm. Phần còn lại trong cả hai kinh này nên được hiểu theo cách đã nói trong kinh thứ ba. Quả vậy, người nào thực hành, chính người ấy tu tập, người ấy tác ý. Với tâm nào vị ấy thực hành, với chính tâm ấy vị ấy tu tập, với tâm ấy vị ấy tác ý. Tuy nhiên, bậc Chánh Đẳng Giác, do đã thấu triệt pháp giới nào mà được gọi là bậc đã đạt đến vẻ đẹp của sự thuyết pháp, do đã thấu triệt pháp giới ấy, nương vào vẻ đẹp thuyết pháp của mình, sự làm chủ pháp, sự thiện xảo trong các loại phân tích, và trí tuệ toàn giác không bị ngăn ngại, đã phân chia và chỉ ra một tâm duy nhất phát sinh trong một khoảnh khắc thành ba phần.


56. Chaṭṭhe ye kecīti aniyāmitavacanaṃ. Akusalāti tesaṃ niyāmitavacanaṃ. Ettāvatā sabbākusalā asesato pariyādinnā honti. Akusalabhāgiyā akusalapakkhikāti akusalānamevetaṃ nāmaṃ. Akusalāyeva hi ekacce akusalaṃ sahajātavasena, ekacce upanissayavasena bhajanti ceva, tesañca pakkhā bhavantīti ‘‘akusalabhāgiyā akusalapakkhikā’’ti vuccanti. Sabbete manopubbaṅgamāti mano pubbaṃ paṭhamataraṃ gacchati etesanti manopubbaṅgamā. Ete hi kiñcāpi manena saddhiṃ ekuppādā ekavatthukā ekanirodhā ekārammaṇā ca honti. Yasmā pana tesaṃ mano uppādako kārako janako samuṭṭhāpako nibbattako, tasmā manopubbaṅgamā nāma honti.

56. Trong kinh thứ sáu, ye keci là lời nói không xác định. Akusalā là lời nói xác định chúng. Bằng chừng ấy, tất cả các pháp bất thiện được bao gồm không còn sót lại. Akusalabhāgiyā akusalapakkhikā, đây là tên gọi của chính các pháp bất thiện. Quả vậy, chính các pháp bất thiện, một số liên quan đến pháp bất thiện theo cách đồng sinh, một số theo cách y chỉ, và chúng trở thành phe phái của chúng, do đó được gọi là "thuộc phần bất thiện, thuộc phe bất thiện". Sabbe te manopubbaṅgamā: tâm đi trước, đi đầu tiên đối với chúng, nên chúng có tâm dẫn đầu. Quả vậy, mặc dù chúng cùng sinh, cùng một vật, cùng diệt, cùng một đối tượng với tâm. Nhưng vì tâm là cái làm phát sinh, cái tạo tác, cái sinh ra, cái khởi lên, cái tạo thành chúng, nên chúng được gọi là có tâm dẫn đầu.


Paṭhamaṃ uppajjatīti yathā nāma ‘‘rājā nikkhanto’’ti vutte ‘‘rājāyeva nikkhanto, sesā rājasenā nikkhantā anikkhantā’’ti pucchitabbakāraṇaṃ natthi, sabbā nikkhantāteva paññāyanti, evameva mano uppannoti vuttakālato paṭṭhāya avasesā sahajātasaṃsaṭṭhasampayuttā uppannā na uppannāti pucchitabbakāraṇaṃ natthi, sabbe te uppannā tveva paññāyanti. Etamatthavasaṃ paṭicca tehi saṃsaṭṭhasampayutto ekuppādekanirodhopi samāno mano tesaṃ dhammānaṃ paṭhamaṃ uppajjatīti vutto. Anvadevāti anudeva, saheva ekatoyevāti attho. Byañjanacchāyaṃ pana gahetvā paṭhamaṃ cittaṃ uppajjati, pacchā cetasikāti na gahetabbaṃ. Attho hi paṭisaraṇaṃ[Pg.56], na byañjanaṃ. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā’’ti gāthāyapi eseva nayo.

Paṭhamaṃ uppajjati: ví như khi nói "vua đã ra đi", không có lý do gì để hỏi "chỉ có vua ra đi, còn đoàn tùy tùng của vua có ra đi hay không?", mà được hiểu là tất cả đều đã ra đi. Cũng vậy, kể từ khi nói tâm đã sinh khởi, không có lý do gì để hỏi "các pháp đồng sinh, tương hợp, tương ưng còn lại đã sinh khởi hay chưa?", mà được hiểu là tất cả chúng đều đã sinh khởi. Dựa vào ý nghĩa này, mặc dù tương hợp, tương ưng, cùng sinh cùng diệt với các pháp ấy, tâm được nói là sinh khởi trước các pháp ấy. Anvadeva có nghĩa là theo sau, cùng với, cùng một lúc. Tuy nhiên, không nên chấp vào cái bóng của văn tự mà cho rằng tâm sinh khởi trước, sau đó các sở hữu tâm mới sinh khởi. Quả vậy, ý nghĩa là nơi nương tựa, chứ không phải văn tự. Trong câu kệ "Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā" cũng theo phương pháp này.


57. Sattame kusalāti catubhūmakāpi kusalā dhammā kathitā. Sesaṃ chaṭṭhe vuttanayeneva veditabbaṃ.

57. Trong kinh thứ bảy, kusalā: các pháp thiện thuộc bốn cõi cũng được nói đến. Phần còn lại nên được hiểu theo cách đã nói trong kinh thứ sáu.


58. Aṭṭhame yathayidaṃ, bhikkhave, pamādoti ettha, bhikkhaveti ālapanaṃ, yathā ayaṃ pamādoti attho. Pamādoti pamajjanākāro. Vuttañhetaṃ –

58. Trong kinh thứ tám, trong câu "yathayidaṃ, bhikkhave, pamādo", bhikkhave là một lời gọi. Ý nghĩa là: "yathā ayaṃ pamādo" (tức là, sự dễ duôi này). Pamādo có nghĩa là trạng thái dễ duôi. Điều này đã được nói –


‘‘Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṃ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccati pamādo’’ti (vibha. 846).

“Trong ấy, thế nào là phóng dật? Sự buông thả tâm, sự liên tục buông thả trong thân ác hạnh, hoặc trong khẩu ác hạnh, hoặc trong ý ác hạnh, hoặc trong năm dục công đức; hoặc sự hành động không cung kính, sự hành động không liên tục, sự hành động không kiên cố, có thái độ co rút, có ước muốn bị buông bỏ, có gánh nặng bị buông bỏ, sự không quyết định, sự không nỗ lực, sự không thực hành, sự không tu tập, sự không làm cho thuần thục đối với sự tu tập các thiện pháp. Sự phóng dật, sự lơ là, tình trạng lơ là có tính chất như vậy nào, cái này được gọi là phóng dật.”


Uppannā ca kusalā dhammā parihāyantīti idaṃ jhānavipassanānaṃ vasena vuttaṃ. Maggaphalānaṃ pana sakiṃ uppannānaṃ puna parihānaṃ nāma natthi.

Câu ‘Và các thiện pháp đã sanh khởi bị suy giảm’ này được nói theo phương diện của thiền và minh sát. Còn đối với Đạo và Quả, một khi đã sanh khởi thì không có cái gọi là suy giảm trở lại.


59. Navame appamādo pamādassa paṭipakkhavasena vitthārato veditabbo.

59. Trong kinh thứ chín, sự không phóng dật nên được hiểu một cách chi tiết theo phương diện đối nghịch với sự phóng dật.


60. Dasame kosajjanti kusītabhāvo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

60. Trong kinh thứ mười, ‘kosajja’ (sự biếng nhác) là tình trạng lười biếng. Phần còn lại chỉ theo cách đã được nói.


Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā.

Chú giải phẩm Accharāsaṅghāta.


7. Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā

7. Chú giải phẩm Vīriyārambhādi


61. Sattamassa paṭhame vīriyārambhoti catukiccassa sammappadhānavīriyassa ārambho, āraddhapaggahitaparipuṇṇavīriyatāti attho.

61. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ bảy, ‘vīriyārambha’ (sự khởi đầu tinh tấn) là sự khởi đầu của tinh tấn chánh cần có bốn phận sự, có nghĩa là tình trạng tinh tấn đã được khởi sự, được nâng đỡ, và được viên mãn.


62. Dutiye [Pg.57] mahicchatāti mahālobho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

62. Trong kinh thứ hai, ‘mahicchatā’ (sự nhiều ham muốn) là đại tham. Liên quan đến điều ấy, đã được nói rằng –


‘‘Tattha katamā mahicchatā? Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo. Ayaṃ vuccati mahicchatā’’ti (vibha. 850).

“Trong ấy, thế nào là nhiều ham muốn? Đối với người không biết đủ về các vật dụng là y phục, vật thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh thấp kém hay cao sang, hoặc về năm dục công đức, có sự mong muốn nhiều hơn nữa. Sự ham muốn, tình trạng ham muốn, sự nhiều ham muốn, sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt, sự tham ái mãnh liệt của tâm có tính chất như vậy nào, cái này được gọi là nhiều ham muốn.”


63. Tatiye appicchatāti alobho. Appicchassāti anicchassa. Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya, attho pana niravaseso. Na hi appamattikāya icchāya atthibhāvena so appicchoti vutto, icchāya pana abhāvena punappunaṃ āsevitassa alobhasseva bhāvena appicchoti vutto.

63. Trong kinh thứ ba, ‘appicchatā’ (sự ít ham muốn) là vô tham. ‘Của người ít ham muốn’ (appicchassa) là của người không có ham muốn. Quả thật, ở đây văn tự dường như có dư sót, nhưng ý nghĩa thì không có dư sót. Quả thật, vị ấy không được gọi là ‘appiccha’ (ít ham muốn) do sự hiện hữu của một ham muốn nhỏ nhoi, nhưng do sự không có ham muốn, do chính tình trạng vô tham đã được thực hành nhiều lần, vị ấy được gọi là ‘appiccha’.


Apicettha atricchatā, pāpicchatā, mahicchatā appicchatāti ayaṃ bhedo veditabbo. Tattha sakalābhe atittassa paralābhe patthanā atricchatā nāma, yāya samannāgatassa ekabhājane pakkapūvepi attano patte patite na supakko viya khuddako ca viya khāyati, sveva pana parassa patte pakkhitto supakko viya mahanto viya ca khāyati. Asantaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatā nāma, sā ‘‘idhekacco assaddho samāno saddhoti maṃ jano jānātū’’tiādinā nayena abhidhamme āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo kohaññe patiṭṭhāti. Santaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā mahicchatā nāma, sāpi ‘‘idhekacco saddho samāno saddhoti maṃ jano jānātūti icchati, sīlavā samāno sīlavāti maṃ jano jānātū’’ti iminā nayena āgatāyeva. Tāya samannāgato puggalo dussantappayo hoti, vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –

Hơn nữa, ở đây nên hiểu sự phân biệt này: atricchatā (ham muốn quá độ), pāpicchatā (ham muốn xấu xa), mahicchatā (nhiều ham muốn), và appicchatā (ít ham muốn). Trong đó, sự không thỏa mãn với lợi lộc của mình và mong cầu lợi lộc của người khác được gọi là atricchatā. Người có tâm này, dù bánh được nướng trong cùng một nồi, khi bánh rơi vào bát của mình thì dường như nó chưa chín kỹ và nhỏ, nhưng cũng chính cái bánh ấy khi được đặt vào bát của người khác thì dường như nó đã chín kỹ và lớn. Còn sự tô vẽ các đức hạnh không có và sự không biết chừng mực trong việc nhận lãnh được gọi là pāpicchatā. Điều này đã được đề cập trong tạng Abhidhamma theo cách thức: ‘Ở đây, có người không có đức tin nhưng lại muốn: Mong rằng mọi người biết ta là người có đức tin,’ v.v... Người có tâm này thì sống trong sự lừa dối. Còn sự phô bày các đức hạnh có thật và sự không biết chừng mực trong việc nhận lãnh được gọi là mahicchatā. Điều này cũng đã được đề cập theo cách thức: ‘Ở đây, có người có đức tin và muốn: Mong rằng mọi người biết ta là người có đức tin; là người có giới hạnh và muốn: Mong rằng mọi người biết ta là người có giới hạnh.’ Người có tâm này thì khó làm cho hài lòng, ngay cả người mẹ đã sinh ra cũng không thể nắm bắt được tâm của y. Do đó, điều này được nói rằng –


‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Sakaṭena paccaye dentu, tayopete atappayā’’ti.

“‘Đống lửa, biển cả, và cả người nhiều ham muốn; Dù cho vật dụng bằng xe, cả ba hạng này không thể làm cho thỏa mãn.’”


Santaguṇanigūhanatā [Pg.58] pana paṭiggahaṇe ca mattaññutā appicchatā nāma, tāya samannāgato puggalo attani vijjamānampi guṇaṃ paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘saddhoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Sīlavā, pavivitto, bahussuto, āraddhavīriyo, samādhisampanno, paññavā, khīṇāsavo samāno ‘‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati seyyathāpi majjhantikatthero.

Còn sự che giấu các đức hạnh có thật và sự biết chừng mực trong việc nhận lãnh được gọi là appicchatā (ít ham muốn). Người có tâm này, do có ý muốn che giấu đức hạnh dù nó có hiện hữu nơi mình, nên là người có đức tin nhưng không muốn: ‘Mong rằng mọi người biết ta là người có đức tin.’ Là người có giới hạnh, sống viễn ly, đa văn, tinh tấn, có định, có tuệ, là bậc lậu tận, nhưng không muốn: ‘Mong rằng mọi người biết ta là bậc lậu tận,’ ví như trưởng lão Majjhantika.


Thero kira mahākhīṇāsavo ahosi, pattacīvaraṃ panassa pādamattameva agghati. So asokassa dhammarañño vihāramahadivase saṅghatthero ahosi. Athassa atilūkhabhāvaṃ disvā manussā, ‘‘bhante, thokaṃ bahi hothā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘mādise khīṇāsave rañño saṅgahaṃ akaronte añño ko karissatī’’ti pathaviyaṃ nimujjitvā saṅghattherassa ukkhittapiṇḍaṃ gaṇhantoyeva ummujji. Evaṃ khīṇāsavo samāno ‘‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Evaṃ appiccho ca pana bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti. Yathā yathā hi so attano appicchatāya appaṃ gaṇhāti, tathā tathā tassa vatte pasannā manussā bahū denti.

Tương truyền, vị trưởng lão là một bậc đại lậu tận, nhưng y bát của ngài chỉ đáng giá một pāda. Vào ngày đại lễ dâng cúng tu viện của Pháp vương Asoka, ngài là vị Thượng tọa của Tăng đoàn. Bấy giờ, thấy vẻ ngoài quá thô sơ của ngài, dân chúng nói: ‘Bạch ngài, xin ngài vui lòng lui ra ngoài một chút.’ Vị trưởng lão nghĩ: ‘Nếu một bậc lậu tận như ta không nhận sự cúng dường của đức vua, thì ai khác sẽ làm?’ rồi ngài lặn xuống đất và trồi lên ngay lúc nhận lấy phần vật thực được dâng lên cho vị Thượng tọa của Tăng đoàn. Như vậy, dù là bậc lậu tận, ngài không muốn: ‘Mong rằng mọi người biết ta là bậc lậu tận.’ Hơn nữa, vị tỳ khưu ít ham muốn như vậy làm cho lợi lộc chưa sanh được sanh khởi, làm cho lợi lộc đã sanh được bền vững, và làm cho tâm của các thí chủ được hoan hỷ. Quả thật, khi vị ấy càng nhận ít do sự ít ham muốn của mình, thì dân chúng càng hoan hỷ với hạnh của vị ấy và càng cúng dường nhiều.


Aparopi catubbidho appiccho – paccayaappiccho, dhutaṅgaappiccho, pariyattiappiccho, adhigamaappicchoti. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayaappiccho nāma. So dāyakassa vasaṃ jānāti, deyyadhammassa vasaṃ jānāti, attano thāmaṃ jānāti. Yadi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appamattakaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇeneva gaṇhāti.

Lại nữa, người ít ham muốn có bốn loại: ít ham muốn về vật dụng, ít ham muốn về đầu đà, ít ham muốn về pháp học, và ít ham muốn về chứng đắc. Trong đó, người ít ham muốn về bốn món vật dụng được gọi là người ít ham muốn về vật dụng. Vị ấy biết ý của người thí chủ, biết khả năng của vật cúng dường, và biết sức của mình. Quả thật, nếu vật cúng dường có nhiều, nhưng người thí chủ chỉ muốn cho một ít, vị ấy nhận ít theo ý của người thí chủ. Nếu vật cúng dường có ít, nhưng người thí chủ muốn cho nhiều, vị ấy nhận ít theo khả năng của vật cúng dường. Nếu vật cúng dường có nhiều và người thí chủ cũng muốn cho nhiều, vị ấy biết sức của mình và chỉ nhận vừa đủ mức.


Dhutaṅgasamādānassa attani atthibhāvaṃ najānāpetukāmo dhutaṅgaappiccho nāma. Tassa vibhāvanatthaṃ imāni vatthūni – sosānikamahākumāratthero kira saṭṭhi vassāni susāne vasi, añño ekabhikkhupi na aññāsi. Tenevāha –

Người không muốn cho biết về sự kiện mình đã thọ trì đầu-đà được gọi là người thiểu dục về đầu-đà. Để làm sáng tỏ điều ấy, có những câu chuyện sau đây – Tương truyền, trưởng lão Mahākumāra, vị thực hành hạnh ở nghĩa địa, đã sống trong nghĩa địa suốt sáu mươi năm, mà không một vị tỳ khưu nào khác biết được. Vì thế, ngài đã nói:


‘‘Susāne [Pg.59] saṭṭhi vassāni, abbokiṇṇaṃ vasāmahaṃ;

Dutiyo maṃ na jāneyya, aho sosānikuttamo’’ti.

“Ta đã sống sáu mươi năm trong nghĩa địa không bị quấy rầy; không một người thứ hai nào biết được ta. Ôi, thật là bậc tối thượng trong hạnh ở nghĩa địa!”


Cetiyapabbate dve bhātikattherā vasiṃsu. Kaniṭṭho upaṭṭhākena pesitaṃ ucchukhaṇḍikaṃ gahetvā jeṭṭhassa santikaṃ agamāsi ‘‘paribhogaṃ, bhante, karothā’’ti. Therassa ca bhattakiccaṃ katvā mukhavikkhālanakālo ahosi. So ‘‘alaṃ, āvuso’’ti āha. Kacci, bhante, ekāsanikatthāti? Āharāvuso, ucchukhaṇḍikanti paññāsa vassāni ekāsaniko samānopi dhutaṅgaṃ nigūhamāno paribhogaṃ katvā mukhaṃ vikkhāletvā puna dhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya gato.

Tại núi Cetiyapabbata, có hai vị trưởng lão là anh em cùng sống. Vị em, cầm một khúc mía do người thị giả gửi đến, đi đến chỗ vị anh và nói: 'Kính bạch đại đức, xin ngài hãy dùng.' Lúc ấy, vị trưởng lão vừa dùng bữa xong và đang là lúc súc miệng. Vị ấy nói: 'Thôi đủ rồi, hiền giả.' Vị em hỏi: 'Kính bạch đại đức, có phải ngài đang thực hành hạnh nhất tọa thực chăng?' Vị anh nói: 'Hiền giả, hãy mang khúc mía lại đây.' Dù đã thực hành hạnh nhất tọa thực suốt năm mươi năm, nhưng vì muốn che giấu hạnh đầu-đà của mình, ngài đã dùng khúc mía, súc miệng, rồi lại thọ trì lại hạnh đầu-đà và ra đi.


Yo pana sāketatissatthero viya bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho nāma. Thero kira ‘‘khaṇo natthīti uddesaparipucchāsu okāsaṃ akaronto kadā maraṇakkhaṇaṃ, bhante, labhissathā’’ti codito gaṇaṃ vissajjetvā kaṇikāravālikasamuddavihāraṃ gato. Tattha antovassaṃ theranavamajjhimānaṃ upakāro hutvā mahāpavāraṇāya uposathadivase dhammakathāya janapadaṃ khobhetvā gato.

Vị nào, giống như trưởng lão Tissa ở Sāketa, không muốn cho người khác biết sự đa văn của mình, vị ấy được gọi là người thiểu dục về phương diện học pháp (pariyatti). Tương truyền, vị trưởng lão ấy không dành thời gian cho việc trùng tụng và vấn đáp, nói rằng: 'Không có thời giờ.' Khi bị các đệ tử thúc giục: 'Kính bạch đại đức, khi nào ngài mới có thời giờ để chết?', ngài đã giải tán chúng tăng và đi đến ngôi tự viện Kaṇikāravālikasamudda. Tại đó, trong suốt mùa an cư, ngài đã phục vụ các vị trưởng lão, các vị trung niên và các vị mới tu. Vào ngày Uposatha của lễ Đại Tự Tứ (Mahāpavāraṇā), ngài đã làm chấn động cả vùng bằng một bài pháp thoại rồi ra đi.


Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamappiccho nāma tayo kulaputtā (ma. ni. 1.325) viya ghaṭīkārakumbhakāro (ma. ni. 2.282 ādayo) viya ca. Imasmiṃ panatthe laddhāsevanena balavaalobhena samannāgato sekkhopi puthujjanopi appicchoti veditabbo.

Vị nào, sau khi đã trở thành một trong các bậc thánh như Tu-đà-hoàn v.v..., mà không muốn cho người khác biết mình là Tu-đà-hoàn v.v..., vị ấy được gọi là người thiểu dục về phương diện chứng đắc (adhigama), giống như ba vị thiện gia nam tử hoặc như người thợ gốm Ghaṭīkāra. Tuy nhiên, trong trường hợp này, cần phải hiểu rằng cả bậc hữu học (sekha) lẫn kẻ phàm phu (puthujjana), người được phú bẩm lòng vô tham mạnh mẽ do đã tu tập, cũng được gọi là người thiểu dục.


64. Catutthe asantuṭṭhitāti asantuṭṭhe puggale sevantassa bhajantassa payirupāsantassa uppanno asantosasaṅkhāto lobho.

64. Trong kinh thứ tư, 'bất tri túc' (asantuṭṭhitā) là lòng tham, được gọi là sự không biết đủ, phát sinh nơi người phục vụ, thân cận và gần gũi những người không biết đủ.


65. Pañcame santuṭṭhitāti santuṭṭhe puggale sevantassa bhajantassa payirupāsantassa uppanno alobhasaṅkhāto santoso. Santuṭṭhassāti itarītarapaccayasantosena samannāgatassa. So panesa santoso [Pg.60] dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu.

65. Trong kinh thứ năm, 'tri túc' (santuṭṭhitā) là sự biết đủ, được gọi là vô tham, phát sinh nơi người phục vụ, thân cận và gần gũi những người biết đủ. 'Của người biết đủ' (santuṭṭhassa) nghĩa là của người có sự biết đủ với bất kỳ vật dụng nào nhận được. Sự biết đủ này có mười hai loại. Đó là: đối với y phục, có ba loại là biết đủ với những gì nhận được (yathālābhasantoso), biết đủ tùy theo sức lực (yathābalasantoso), và biết đủ tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso). Tương tự như vậy đối với vật thực v.v...


Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garuṃ cīvaraṃ pārupanto kilamati. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti. So paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhānaṃ hotū’’ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

Đây là phần giải thích về các loại tri túc: Ở đây, một vị tỳ khưu nhận được y phục, dù tốt hay xấu. Vị ấy sống với y phục đó, không mong cầu y phục khác, và dù có được cũng không nhận. Đây là sự biết đủ với những gì nhận được (yathālābhasantoso) đối với y phục của vị ấy. Lại nữa, có vị tỳ khưu bẩm sinh yếu ớt, hoặc bị bệnh tật, già nua chi phối, cảm thấy mệt mỏi khi khoác y nặng. Vị ấy đổi y đó với một vị tỳ khưu đồng bạn để lấy y nhẹ hơn và vẫn sống an lạc, thì vị ấy vẫn được xem là người biết đủ. Đây là sự biết đủ tùy theo sức lực (yathābalasantoso) đối với y phục của vị ấy. Một vị khác là người thường nhận được các vật dụng quý giá. Vị ấy, khi nhận được một trong những loại y quý giá như y bằng lụa v.v... hoặc nhiều y phục, liền đem cho đi và nghĩ rằng: 'Cái này thích hợp cho các vị trưởng lão, các vị xuất gia lâu năm; cái này thích hợp cho các bậc đa văn; cái này dành cho người bệnh; cái này dành cho người ít được lợi lộc.' Sau khi cho đi, vị ấy lấy y cũ của họ, hoặc nhặt những mảnh vải vụn từ đống rác, may thành y tăng-già-lê và sử dụng, vị ấy vẫn được xem là người biết đủ. Đây là sự biết đủ tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) đối với y phục của vị ấy.


Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

Lại nữa, ở đây, một vị tỳ khưu nhận được vật thực, dù thô hay ngon. Vị ấy sống với vật thực đó, không mong cầu vật thực khác, và dù có được cũng không nhận. Đây là sự biết đủ với những gì nhận được (yathālābhasantoso) đối với vật thực của vị ấy. Vị nào nhận được vật thực không hợp với thể tạng hoặc bệnh tình của mình, và cảm thấy không khỏe sau khi dùng, vị ấy đem cho một vị tỳ khưu đồng bạn và nhận lại thức ăn thích hợp từ tay vị ấy rồi dùng. Dù làm như vậy để tu tập Sa-môn pháp, vị ấy vẫn được xem là người biết đủ. Đây là sự biết đủ tùy theo sức lực (yathābalasantoso) đối với vật thực của vị ấy. Một vị khác nhận được nhiều vật thực ngon. Vị ấy, cũng như trường hợp y phục, đem cho các vị trưởng lão, các vị xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, những người ít được lợi lộc, và người bệnh. Sau đó, vị ấy dùng phần còn lại của họ, hoặc đi khất thực và dùng thức ăn hổ lốn nhận được, vị ấy vẫn được xem là người biết đủ. Đây là sự biết đủ tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) đối với vật thực của vị ấy.


Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ na domanassaṃ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva [Pg.61] tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso.

Lại nữa, ở đây, một vị tỳ khưu nhận được chỗ ở, dù vừa ý hay không vừa ý. Vị ấy không khởi lên hỷ hay ưu vì chỗ ở đó; vị ấy hài lòng với bất cứ thứ gì nhận được, dù chỉ là một tấm lót bằng cỏ. Đây là sự biết đủ với những gì nhận được (yathālābhasantoso) đối với chỗ ở của vị ấy. Vị nào nhận được chỗ ở không hợp với thể tạng hoặc bệnh tình của mình, và cảm thấy không thoải mái khi ở đó, vị ấy đem cho một vị tỳ khưu đồng bạn và ở trong chỗ ở thích hợp của vị kia, vị ấy vẫn được xem là người biết đủ. Đây là sự biết đủ tùy theo sức lực (yathābalasantoso) đối với chỗ ở của vị ấy.


Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati. So tāni cīvarādīni viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

Một vị tỳ khưu khác có phước lớn, nhận được nhiều sàng tọa tốt đẹp như hang động, nhà मंडप (maṇḍapa), nhà có nóc nhọn v.v... Vị ấy, giống như đối với y phục v.v..., đem những thứ ấy cho các vị trưởng lão, các vị xuất gia lâu năm, các vị đa văn, các vị ít tài lợi, các vị bệnh, rồi dù sống ở bất cứ nơi đâu cũng vẫn là người biết đủ. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về sàng tọa của vị ấy. Lại nữa, có vị tỳ khưu sau khi suy xét rằng: “Sàng tọa tốt đẹp là nơi sanh khởi sự dể duôi, hôn trầm thụy miên xâm chiếm người ngồi ở đó, và khi người bị buồn ngủ chi phối tỉnh dậy trở lại, các ác tầm liền phát sanh,” nên dù có được sàng tọa như vậy cũng không nhận lãnh. Vị ấy từ chối sàng tọa ấy, rồi dù sống ở ngoài trời, dưới gốc cây v.v... cũng vẫn là người biết đủ. Đây cũng là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về sàng tọa của vị ấy.


Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso.

Lại nữa, ở đây, vị tỳ khưu nhận được dược phẩm, dù thô sơ hay tốt đẹp, vị ấy nhận được thứ nào thì hài lòng với thứ ấy, không mong cầu thứ khác, dù có được cũng không nhận. Đây là sự tri túc tùy theo vật đã được (yathālābhasantoso) về dược phẩm trị bệnh của vị ấy. Lại nữa, vị tỳ khưu nào cần dầu mà nhận được đường phèn, vị ấy đem đường phèn ấy cho vị tỳ khưu đồng bạn, rồi nhận dầu từ tay vị ấy, hoặc tìm kiếm dầu khác để làm thuốc, cũng vẫn là người biết đủ. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực (yathābalasantoso) về dược phẩm trị bệnh của vị ấy.


Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ – ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchaka’’nti vuccamāno ‘‘sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso. Imesaṃ pana paccekapaccayesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ santosānaṃ yathāsāruppasantosova aggo.

Một vị tỳ khưu khác có phước lớn, nhận được nhiều dược phẩm tốt đẹp như dầu, mật ong, đường phèn v.v... Vị ấy, giống như đối với y phục, đem dược phẩm ấy cho các vị trưởng lão, các vị xuất gia lâu năm, các vị đa văn, các vị ít tài lợi, các vị bệnh, rồi dù sống bằng bất cứ thứ gì do các vị ấy mang đến cũng vẫn là người biết đủ. Lại nữa, có vị tỳ khưu, khi được người ta đặt một bên là quả kha tử ngâm nước tiểu, một bên là tứ mật (catumadhura) và nói rằng: “Bạch ngài, xin hãy nhận lấy thứ ngài muốn,” vị ấy nghĩ rằng: “Nếu bệnh của ta có thể thuyên giảm bằng một trong hai thứ này, thì quả kha tử ngâm nước tiểu đã được chư Phật v.v... tán thán,” rồi từ chối tứ mật, dù làm thuốc bằng quả kha tử ngâm nước tiểu cũng vẫn là người vô cùng biết đủ. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp (yathāsāruppasantoso) về dược phẩm trị bệnh của vị ấy. Vả lại, trong ba loại tri túc đối với mỗi loại vật dụng, sự tri túc tùy theo sự thích hợp là cao quý nhất.


66-67. Chaṭṭhasattamesu [Pg.62] ayonisomanasikārayonisomanasikārā heṭṭhā vuttalakkhaṇāva. Sesamettha uttānatthamevāti.

66-67. Trong các kinh thứ sáu và thứ bảy, phi như lý tác ý và như lý tác ý có đặc tính đã được nói ở trước. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng.


68. Aṭṭhame asampajaññanti asampajānabhāvo, mohassetaṃ adhivacanaṃ. Asampajānassāti ajānantassa sammuḷhassa.

68. Trong kinh thứ tám, bất tỉnh giác (asampajañña) là trạng thái không tỉnh giác, đây là đồng nghĩa của si. Bất tỉnh giác (asampajānassa) nghĩa là của người không biết, của người si mê.


69. Navame sampajaññanti sampajānabhāvo, paññāyetaṃ nāmaṃ. Sampajānassāti sampajānantassa.

69. Trong kinh thứ chín, tỉnh giác (sampajañña) là trạng thái tỉnh giác, đây là tên gọi của trí tuệ. Tỉnh giác (sampajānassa) nghĩa là của người có tỉnh giác.


70. Dasame pāpamittatāti yassa pāpā lāmakā mittā, so pāpamitto. Pāpamittassa bhāvo pāpamittatā, tenākārena pavattānaṃ catunnaṃ khandhānamevetaṃ nāmaṃ. Vuttampi cetaṃ –

70. Trong kinh thứ mười, ác hữu tính (pāpamittatā) là: người nào có bạn bè xấu xa, thấp kém, người đó là ác hữu (pāpamitto). Trạng thái của ác hữu là ác hữu tính. Đây là tên gọi của bốn uẩn khởi lên theo cách đó. Và điều này cũng đã được nói:


‘‘Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā. Yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā. Ayaṃ vuccati pāpamittatā’’ti (vibha. 901).

“Ở đây, thế nào là ác hữu tính? Những người nào không có đức tin, ác giới, ít học, keo kiệt, không có trí tuệ. Sự giao du, thân cận, gần gũi, kết giao, thân mật, phục vụ, gắn bó, xu hướng theo họ. Đây được gọi là ác hữu tính.”


Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Tinh Tấn Cần v.v...


8. Kalyāṇamittatādivaggavaṇṇanā

8. Chú giải Phẩm Thiện Hữu Tính v.v...


71. Aṭṭhamassa paṭhame kalyāṇamittatāti kalyāṇā mittā assāti kalyāṇamitto, tassa bhāvo kalyāṇamittatā. Sesaṃ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ.

71. Trong kinh đầu tiên của phẩm thứ tám, thiện hữu tính (kalyāṇamittatā) là: người có bạn bè tốt là thiện hữu (kalyāṇamitto), trạng thái của người đó là thiện hữu tính. Phần còn lại nên được hiểu theo cách đối nghịch với những gì đã nói.


72-73. Dutiye anuyogoti yogo payogo. Ananuyogoti ayogo appayogo. Anuyogāti anuyogena. Ananuyogāti ananuyogena. Kusalānaṃ dhammānanti catubhūmakakusaladhammānaṃ. Tatiyaṃ uttānatthameva.

72-73. Trong kinh thứ hai, chuyên tâm (anuyogo) là nỗ lực, cố gắng. Không chuyên tâm (ananuyogo) là không nỗ lực, không cố gắng. Chuyên tâm (anuyogā) là do chuyên tâm. Không chuyên tâm (ananuyogā) là do không chuyên tâm. Các pháp thiện (kusalānaṃ dhammānaṃ) là các pháp thiện trong bốn cõi. Kinh thứ ba có ý nghĩa rõ ràng.


74. Catutthe bojjhaṅgāti bujjhanakasattassa aṅgabhūtā satta dhammā. Yāya vā dhammasāmaggiyā so bujjhati, sammohaniddāto vā vuṭṭhāti, catusaccadhammaṃ [Pg.63] vā sacchikaroti. Tassā bodhiyā aṅgabhūtātipi bojjhaṅgā. ‘‘Bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā, bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17). Evaṃ panetaṃ padaṃ vibhattameva.

74. Trong kinh thứ tư, giác chi (bojjhaṅgā) là bảy pháp làm thành phần cho chúng sanh sẽ giác ngộ. Hoặc, nhờ sự hợp thành của các pháp ấy mà vị ấy giác ngộ, hoặc thức dậy từ giấc ngủ si mê, hoặc chứng ngộ Tứ Thánh Đế. Chúng cũng là giác chi vì là thành phần của sự giác ngộ ấy. “Giác chi, theo nghĩa nào là giác chi? Chúng là giác chi vì chúng giác ngộ, vì chúng tùy giác, vì chúng đối giác, vì chúng chánh giác, vì chúng đưa đến sự giác ngộ” (Paṭi. ma. 2.17). Như vậy, từ này đã được phân tích.


75. Pañcame bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti iminā padena bojjhaṅgānaṃ yāthāvasarasabhūmi nāma kathitā. Sā panesā catubbidhā hoti – vipassanā, vipassanāpādakajjhānaṃ, maggo, phalanti. Tattha vipassanāya uppajjanakāle bojjhaṅgā kāmāvacarā honti, vipassanāpādakajjhānamhi uppajjanakāle rūpāvacaraarūpāvacarā, maggaphalesu uppajjanakāle lokuttarā. Iti imasmiṃ sutte bojjhaṅgā catubhūmakā kathitā.

75. Trong kinh thứ năm, bằng cụm từ “đi đến sự viên mãn của tu tập,” cảnh giới tương ứng của các giác chi đã được nói đến. Cảnh giới này có bốn loại: tuệ quán (vipassanā), thiền làm nền tảng cho tuệ quán, đạo (magga), và quả (phala). Trong đó, vào lúc tuệ quán sanh khởi, các giác chi thuộc dục giới; vào lúc sanh khởi trong thiền làm nền tảng cho tuệ quán, chúng thuộc sắc giới và vô sắc giới; vào lúc sanh khởi trong đạo và quả, chúng là siêu thế. Như vậy, trong kinh này, các giác chi được nói là thuộc bốn cõi.


76. Chaṭṭhassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Aṭṭhuppattiyaṃ hetaṃ nikkhittaṃ, sambahulā kira bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā. Tesaṃ antare bandhulamallasenāpatiṃ ārabbha ayaṃ kathā udapādi, ‘‘āvuso, asukaṃ nāma kulaṃ pubbe bahuñātikaṃ ahosi bahupakkhaṃ, idāni appañātikaṃ appapakkhaṃ jāta’’nti. Atha bhagavā tesaṃ cittācāraṃ ñatvā ‘‘mayi gate mahatī desanā bhavissatī’’ti ñatvā gandhakuṭito nikkhamma dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisīditvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti āha. Bhagavā aññā gāmanigamādikathā natthi, asukaṃ nāma kulaṃ pubbe bahuñātikaṃ ahosi bahupakkhaṃ, idāni appañātikaṃ appapakkhaṃ jātanti vadantā nisinnamhāti. Satthā imissā aṭṭhuppattiyā appamattikā esā, bhikkhave, parihānīti idaṃ suttaṃ ārabhi.

76. Phần giải thích về sự tích của kinh thứ sáu. Sự tích này được trình bày như sau: Tương truyền, có nhiều vị tỳ khưu đang ngồi họp trong pháp đường. Giữa lúc ấy, câu chuyện liên quan đến vị tướng quân Bandhula người Malla được khởi lên rằng: ‘Này chư hiền, gia tộc kia trước đây có nhiều quyến thuộc, nhiều phe phái, nay đã trở nên ít quyến thuộc, ít phe phái.’ Bấy giờ, đức Thế Tôn biết được tâm tư của các vị ấy và biết rằng: ‘Khi ta đến, sẽ có một bài pháp lớn,’ nên đã từ hương thất đi ra, ngự trên pháp tòa cao quý đã được soạn sẵn trong pháp đường và hỏi rằng: ‘Này các tỳ khưu, hiện các con đang ngồi bàn luận về câu chuyện gì?’ (Các vị ấy bạch rằng:) ‘Bạch đức Thế Tôn, không có câu chuyện nào khác về làng mạc, thị trấn, v.v... Chúng con đang ngồi nói rằng: ‘Gia tộc kia trước đây có nhiều quyến thuộc, nhiều phe phái, nay đã trở nên ít quyến thuộc, ít phe phái.’ Bậc Đạo Sư, nhân sự tích này, đã bắt đầu bài kinh này rằng: ‘Này các tỳ khưu, sự suy thoái này là nhỏ nhặt.’


Tattha appamattikāti parittā parittappamāṇā. Etāya hi parihāniyā saggato vā maggato vā parihāni nāma natthi, diṭṭhadhammikaparihānimattameva etanti āha. Etaṃ patikiṭṭhanti etaṃ pacchimaṃ etaṃ lāmakaṃ. Yadidaṃ paññāparihānīti yā esā mama sāsane kammassakatapaññāya jhānapaññāya vipassanāpaññāya maggapaññāya phalapaññāya ca parihāni, esā pacchimā, esā lāmakā, esā chaḍḍanīyāti attho.

Ở đây, ‘nhỏ nhặt’ có nghĩa là ít ỏi, có mức độ nhỏ. Bởi vì sự suy thoái này không phải là sự suy thoái khỏi cõi trời hay khỏi đạo quả. Ngài nói rằng: ‘Đây chỉ là sự suy thoái trong hiện tại.’ ‘Điều này là đáng chê trách nhất, điều này là sau cùng, điều này là tồi tệ.’ ‘Đó chính là sự suy thoái về trí tuệ.’ Nghĩa là: sự suy thoái trong giáo pháp của ta về nghiệp tuệ, thiền tuệ, quán tuệ, đạo tuệ, và quả tuệ, sự suy thoái ấy là sau cùng, là tồi tệ, là điều cần phải từ bỏ.


77. Sattamampi [Pg.64] aṭṭhuppattiyameva kathitaṃ. Dhammasabhāyaṃ kira nisinnesu bhikkhūsu ekacce evaṃ āhaṃsu – ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ pubbe appañātikaṃ appapakkhaṃ ahosi, idāni taṃ bahuñātikaṃ bahupakkhaṃ jāta’’nti. Kaṃ sandhāya evamāhaṃsūti? Visākhaṃ upāsikaṃ vesālike ca licchavī. Satthā tesaṃ cittācāraṃ ñatvā purimanayeneva āgantvā dhammāsane nisinno ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchi. Te yathābhūtaṃ kathayiṃsu. Satthā imissā aṭṭhuppattiyā imaṃ suttaṃ ārabhi. Tattha appamattikāti taṃ sampattiṃ nissāya saggaṃ vā maggaṃ vā sampattānaṃ abhāvato parittā. Yadidaṃ paññāvuddhīti kammassakatapaññādīnaṃ vuddhi. Tasmāti yasmā ñātīnaṃ vuddhi nāma diṭṭhadhammikamattā appā parittā, sā saggaṃ vā maggaṃ vā pāpetuṃ asamatthā, tasmā. Paññāvuddhiyāti kammassakatādipaññāya vuddhiyā.

77. Kinh thứ bảy cũng được nói trong phần sự tích. Tương truyền, trong số các vị tỳ khưu đang ngồi trong pháp đường, một số vị đã nói như vầy: ‘Gia tộc kia trước đây ít quyến thuộc, ít phe phái, nay đã trở nên đông quyến thuộc, nhiều phe phái.’ Các vị ấy nói như vậy là nhắm đến ai? (Họ nhắm đến) nữ cận sự Visākhā và dòng họ Licchavi ở Vesālī. Bậc Đạo Sư, biết được tâm tư của các vị ấy, đã đến theo cách như trước, ngự trên pháp tòa và hỏi rằng: ‘Này các tỳ khưu, hiện các con đang ngồi bàn luận về câu chuyện gì?’ Các vị ấy đã trình bày đúng như sự thật. Bậc Đạo Sư, nhân sự tích này, đã bắt đầu bài kinh này. Ở đây, ‘nhỏ nhặt’ có nghĩa là ít ỏi, vì nương vào sự thành tựu ấy mà không có sự thành tựu về cõi trời hay đạo quả. ‘Đó chính là sự tăng trưởng trí tuệ’ là sự tăng trưởng của nghiệp tuệ, v.v... ‘Do đó’ có nghĩa là: vì sự tăng trưởng về quyến thuộc chỉ là việc thuộc về hiện tại, nhỏ bé, ít ỏi, nó không có khả năng đưa đến cõi trời hay đạo quả, do đó. ‘Bởi sự tăng trưởng trí tuệ’ là bởi sự tăng trưởng của trí tuệ về nghiệp, v.v...


78. Aṭṭhamampi aṭṭhuppattiyameva kathitaṃ. Sambahulā kira bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā mahādhanaseṭṭhiputtaṃ ārabbha ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ pubbe mahābhogaṃ mahāhiraññasuvaṇṇaṃ ahosi, taṃ idāni appabhogaṃ jāta’’nti kathayiṃsu. Satthā purimanayeneva āgantvā tesaṃ vacanaṃ sutvā imaṃ suttaṃ ārabhi.

78. Kinh thứ tám cũng được nói trong phần sự tích. Tương truyền, nhiều vị tỳ khưu đang ngồi họp trong pháp đường, đã bàn luận về con trai của vị trưởng giả đại phú rằng: ‘Gia tộc kia trước đây có tài sản lớn, nhiều vàng bạc, nay đã trở nên ít tài sản.’ Bậc Đạo Sư, theo cách như trước, đã đến, nghe lời của các vị ấy và bắt đầu bài kinh này.


79. Navamampi aṭṭhuppattiyameva vuttaṃ. Dhammasabhāyaṃ kira sannisinnā bhikkhū kākavaliyaseṭṭhiñca puṇṇaseṭṭhiñca ārabbha ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ pubbe appabhogaṃ ahosi, taṃ idāni mahābhogaṃ jāta’’nti kathayiṃsu. Satthā purimanayeneva āgantvā tesaṃ vacanaṃ sutvā imaṃ suttaṃ ārabhi. Sesaṃ imesu dvīsupi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

79. Kinh thứ chín cũng được nói trong phần sự tích. Tương truyền, các vị tỳ khưu đang ngồi họp trong pháp đường, đã bàn luận về trưởng giả Kākavaliya và trưởng giả Puṇṇa rằng: ‘Gia tộc kia trước đây có ít tài sản, nay đã trở nên có nhiều tài sản.’ Bậc Đạo Sư, theo cách như trước, đã đến, nghe lời của các vị ấy và bắt đầu bài kinh này. Phần còn lại trong cả hai kinh này nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở trên.


80. Dasamampi aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ. Dhammasabhāyaṃ kira bhikkhū kosalamahārājānaṃ ārabbha ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ pubbe mahāyasaṃ mahāparivāraṃ ahosi, idāni appayasaṃ appaparivāraṃ jāta’’nti kathayiṃsu. Bhagavā purimanayeneva āgantvā tesaṃ vacanaṃ sutvā imaṃ dhammadesanaṃ ārabhi. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

80. Kinh thứ mười cũng được nói trong phần sự tích. Tương truyền, các vị tỳ khưu ở pháp đường đã bàn luận về đức vua lớn của xứ Kosala rằng: ‘Gia tộc kia trước đây có danh tiếng lớn, đoàn tùy tùng đông đảo, nay đã trở nên ít danh tiếng, đoàn tùy tùng nhỏ bé.’ Đức Thế Tôn, theo cách như trước, đã đến, nghe lời của các vị ấy và bắt đầu bài thuyết pháp này. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày.


Kalyāṇamittatādivaggavaṇṇanā.

Phần Chú Giải Phẩm Thiện Hữu, v.v...


9. Pamādādivaggavaṇṇanā

9. Phần Chú Giải Phẩm Phóng Dật, v.v...


81. Navamassāpi [Pg.65] paṭhamaṃ aṭṭhuppattiyameva kathitaṃ. Sambahulā kira bhikkhū dhammasabhāyaṃ nisinnā kumbhaghosakaṃ ārabbha ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ pubbe appayasaṃ appaparivāraṃ ahosi, idāni mahāyasaṃ mahāparivāraṃ jāta’’nti kathayiṃsu. Satthā purimanayeneva āgantvā tesaṃ vacanaṃ sutvā imaṃ suttaṃ ārabhi. Tassattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.

81. Kinh đầu tiên của phẩm thứ chín cũng được nói trong phần sự tích. Tương truyền, nhiều vị tỳ khưu đang ngồi trong pháp đường, đã bàn luận về Kumbhaghosaka rằng: ‘Gia tộc kia trước đây có ít danh tiếng, đoàn tùy tùng nhỏ bé, nay đã trở nên có danh tiếng lớn, đoàn tùy tùng đông đảo.’ Bậc Đạo Sư, theo cách như trước, đã đến, nghe lời của các vị ấy và bắt đầu bài kinh này. Ý nghĩa của kinh này nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở trên.


82. Dutiyādīsu mahato anatthāyāti mahantassa anatthassa atthāya. Sesamettha uttānamevāti.

82. Trong các kinh từ kinh thứ hai trở đi, (cụm từ) ‘đem lại sự bất hạnh lớn lao’ có nghĩa là ‘vì mục đích của sự bất hạnh lớn lao.’ Phần còn lại ở đây là hiển nhiên.


Pamādādivaggavaṇṇanā.

Phần Chú Giải Phẩm Phóng Dật, v.v...


10. Dutiyapamādādivaggavaṇṇanā

10. Phần Chú Giải Phẩm Phóng Dật Thứ Hai, v.v...


98. Dasame ajjhattikanti niyakajjhattavasena ajjhattikaṃ. Aṅganti kāraṇaṃ. Iti karitvāti evaṃ katvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhikkhave, ajjhattaṃ paccattaṃ attano santāne samuṭṭhitaṃ kāraṇanti katvā na aññaṃ ekaṃ kāraṇampi samanupassāmīti.

98. Trong kinh thứ mười, ‘thuộc nội tâm’ có nghĩa là thuộc nội tâm theo phương diện bên trong của chính mình. ‘Yếu tố’ có nghĩa là nguyên nhân. ‘Sau khi xem xét như vậy’ có nghĩa là sau khi đã làm như thế. Điều này được nói là: ‘Này các tỳ khưu, sau khi xem xét rằng đó là một nguyên nhân phát sinh từ bên trong, thuộc về cá nhân, trong dòng tương tục của chính mình, ta không thấy một nguyên nhân đơn lẻ nào khác.’


110-114. Bāhiranti ajjhattasantānato bahi bhavaṃ. Saddhammassāti suddhammassa, sāsanassāti attho. Sammosāyāti vināsāya. Antaradhānāyāti apaññāṇatthāya.

110-114. ‘Thuộc ngoại cảnh’ có nghĩa là hiện hữu bên ngoài dòng tương tục nội tâm. ‘Của Chánh pháp’ có nghĩa là của pháp trong sạch, ý nghĩa là ‘của giáo pháp.’ ‘Đưa đến sự hỗn loạn’ có nghĩa là đưa đến sự hủy hoại. ‘Đưa đến sự biến mất’ có nghĩa là đưa đến tình trạng không còn được biết đến.


115. Ṭhitiyāti ciraṭṭhitatthaṃ. Asammosāya anantaradhānāyāti vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbaṃ. Sesamettha catukkoṭike vuttanayameva.

115. ‘Đưa đến sự tồn tại’ có nghĩa là vì mục đích tồn tại lâu dài. ‘Không đưa đến sự hỗn loạn và không đưa đến sự biến mất’ nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với điều đã được nói. Phần còn lại ở đây cũng giống như phương pháp đã được nói trong bốn trường hợp.


130. Ito paresu adhammaṃ dhammoti dīpentītiādīsu suttantapariyāyena tāva dasa kusalakammapathā dhammo, dasa akusalakammapathā adhammo. Tathā cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā dhammo nāma; tayo satipaṭṭhānā tayo [Pg.66] sammappadhānā tayo iddhipādā cha indriyāni cha balāni aṭṭha bojjhaṅgā navaṅgiko maggoti ca cattāro upādānā pañca nīvaraṇāni satta anusayā aṭṭha micchattāni ca ayaṃ adhammo.

130. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Kể từ đây về sau, họ trình bày phi pháp là pháp,’ trước hết, theo ý nghĩa Kinh tạng, mười thiện nghiệp đạo là pháp, mười bất thiện nghiệp đạo là phi pháp. Tương tự như vậy, ba mươi bảy phẩm trợ đạo gồm bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, và Thánh đạo tám ngành được gọi là pháp; còn ba niệm xứ, ba chánh cần, ba như ý túc, sáu căn, sáu lực, tám giác chi, đạo chín ngành, cùng với bốn thủ, năm triền cái, bảy tùy miên, và tám tà tánh, đây là phi pháp.


Tattha yaṃkiñci ekaṃ adhammakoṭṭhāsaṃ gahetvā ‘‘imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāma, evaṃ amhākaṃ ācariyakulaṃ niyyānikaṃ bhavissati, mayaṃ ca loke pākaṭā bhavissāmā’’ti taṃ adhammaṃ ‘‘dhammo aya’’nti kathayantā adhammaṃ dhammoti dīpenti nāma. Tatheva dhammakoṭṭhāsesu ekaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ adhammo’’ti kathentā dhammaṃ adhammoti dīpenti nāma. Vinayapariyāyena pana bhūtena vatthunā codetvā sāretvā yathāpaṭiññāya kattabbaṃ kammaṃ dhammo nāma, abhūtena vatthunā acodetvā asāretvā apaṭiññāya kattabbaṃ kammaṃ adhammo nāma.

Trong đó, sau khi lấy một phần phi pháp nào đó rồi nghĩ rằng: ‘Chúng ta sẽ biến phi pháp này thành pháp, như vậy dòng dõi thầy của chúng ta sẽ có khả năng xuất ly, và chúng ta sẽ trở nên nổi danh trong đời,’ những người nói về phi pháp ấy rằng ‘đây là pháp’ thì được gọi là trình bày phi pháp là pháp. Tương tự như vậy, sau khi lấy một phần trong các phần của pháp rồi nói rằng ‘đây là phi pháp,’ những người ấy được gọi là trình bày pháp là phi pháp. Còn theo ý nghĩa Luật tạng, việc làm (yết-ma) cần được thực hiện sau khi đã khiển trách, nhắc nhở bằng sự việc có thật, theo đúng như đã thừa nhận, được gọi là pháp; việc làm (yết-ma) được thực hiện không khiển trách, không nhắc nhở bằng sự việc không có thật, không theo sự thừa nhận, được gọi là phi pháp.


Suttantapariyāyena rāgavinayo dosavinayo mohavinayo saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti ayaṃ vinayo nāma, rāgādīnaṃ avinayo asaṃvaro appahānaṃ apaṭisaṅkhāti ayaṃ avinayo nāma. Vinayapariyāyena vatthusampatti, ñattisampatti, anussāvanasampatti, sīmāsampatti, parisasampattīti ayaṃ vinayo nāma. Vatthuvipatti, ñattivipatti, anussāvanavipatti, sīmāvipatti parisavipattīti ayaṃ avinayo nāma.

Theo ý nghĩa Kinh tạng, sự điều phục tham, điều phục sân, điều phục si, sự phòng hộ, sự đoạn trừ, sự thẩm sát, đây được gọi là luật. Sự không điều phục tham v.v..., sự không phòng hộ, sự không đoạn trừ, sự không thẩm sát, đây được gọi là phi luật. Theo ý nghĩa Luật tạng, sự thành tựu về đối tượng, sự thành tựu về bạch tứ, sự thành tựu về tuyên cáo, sự thành tựu về giới trường, sự thành tựu về tăng chúng, đây được gọi là luật. Sự không thành tựu về đối tượng, sự không thành tựu về bạch tứ, sự không thành tựu về tuyên cáo, sự không thành tựu về giới trường, sự không thành tựu về tăng chúng, đây được gọi là phi luật.


Suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti idaṃ bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena; tayo satipaṭṭhānā tayo sammappadhānā tayo iddhipādā cha indriyāni cha balāni aṭṭha bojjhaṅgā navaṅgiko maggoti idaṃ abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatena. Vinayapariyāyena cattāro pārājikā terasa saṅghādisesā dve aniyatā tiṃsa nissaggiyā pācittiyāti idaṃ bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena; tayo pārājikā cuddasa saṅghādisesā tayo aniyatā ekatiṃsa nissaggiyā pācittiyāti idaṃ abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatena.

Theo ý nghĩa Kinh tạng, ‘bốn niệm xứ, bốn chánh cần, ... cho đến ... Thánh đạo tám ngành,’ điều này đã được Như Lai nói, đã được Như Lai tuyên thuyết; còn ‘ba niệm xứ, ba chánh cần, ba như ý túc, sáu căn, sáu lực, tám giác chi, đạo chín ngành,’ điều này không được Như Lai nói, không được Như Lai tuyên thuyết. Theo ý nghĩa Luật tạng, ‘bốn pháp bất cộng trụ, mười ba pháp tăng tàn, hai pháp bất định, ba mươi pháp ưng xả đối trị,’ điều này đã được Như Lai nói, đã được Như Lai tuyên thuyết; còn ‘ba pháp bất cộng trụ, mười bốn pháp tăng tàn, ba pháp bất định, ba mươi mốt pháp ưng xả đối trị,’ điều này không được Như Lai nói, không được Như Lai tuyên thuyết.


Suttantapariyāyena devasikaṃ phalasamāpattisamāpajjanaṃ mahākaruṇāsamāpattisamāpajjanaṃ buddhacakkhunā lokavolokanaṃ aṭṭhuppattivasena suttantadesanā jātakakathāti idaṃ āciṇṇaṃ, na devasikaṃ phalasamāpattisamāpajjanaṃ…pe… na jātakakathāti idaṃ anāciṇṇaṃ. Vinayapariyāyena [Pg.67] nimantitassa vassāvāsaṃ vasitvā apaloketvā cārikāpakkamanaṃ pavāretvā cārikāpakkamanaṃ, āgantukehi saddhiṃ paṭhamaṃ paṭisanthārakaraṇanti idaṃ āciṇṇaṃ, tasseva āciṇṇassa akaraṇaṃ anāciṇṇaṃ nāma.

Theo ý nghĩa Kinh tạng, việc hằng ngày nhập Thánh quả định, nhập đại bi định, quán sát thế gian bằng Phật nhãn, thuyết kinh tùy theo nhân duyên khởi sanh, kể chuyện bổn sanh, đây là điều thường làm; việc không hằng ngày nhập Thánh quả định, ... cho đến ... không kể chuyện bổn sanh, đây là điều không thường làm. Theo ý nghĩa Luật tạng, sau khi đã an cư mùa mưa theo lời thỉnh mời, việc ra đi du hành sau khi đã xin phép; việc ra đi du hành sau khi đã làm lễ tự tứ; việc thăm hỏi thân mật trước tiên với các vị khách Tỳ-khưu, đây là điều thường làm; việc không làm những điều thường làm ấy được gọi là điều không thường làm.


Suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā…pe… aṭṭhaṅgiko maggoti idaṃ paññattaṃ nāma; tayo satipaṭṭhānā…pe… navaṅgiko maggoti idaṃ apaññattaṃ nāma. Vinayapariyāyena cattāro pārājikā…pe… tiṃsanissaggiyā pācittiyāti idaṃ paññattaṃ nāma; tayo pārājikā…pe… ekatiṃsa nissaggiyā pācittiyāti idaṃ apaññattaṃ nāma.

Theo ý nghĩa Kinh tạng, ‘bốn niệm xứ, ... cho đến ... đạo tám ngành,’ đây được gọi là điều đã được chế định; ‘ba niệm xứ, ... cho đến ... đạo chín ngành,’ đây được gọi là điều không được chế định. Theo ý nghĩa Luật tạng, ‘bốn pháp bất cộng trụ, ... cho đến ... ba mươi pháp ưng xả đối trị,’ đây được gọi là điều đã được chế định; ‘ba pháp bất cộng trụ, ... cho đến ... ba mươi mốt pháp ưng xả đối trị,’ đây được gọi là điều không được chế định.


Yaṃ panetaṃ sabbasuttānaṃ pariyosāne tecimaṃ saddhammaṃ antaradhāpentīti vuttaṃ, tattha pañca antaradhānāni nāma adhigamaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānaṃ, pariyattiantaradhānaṃ, liṅgaantaradhānaṃ, dhātuantaradhānanti. Tattha adhigamoti cattāro maggā, cattāri phalāni, catasso paṭisambhidā, tisso vijjā, cha abhiññāti. So parihāyamāno paṭisambhidāto paṭṭhāya parihāyati. Buddhānaṃ hi parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tato tāpi nibbattetuṃ asakkontā tisso vijjā nibbattenti. Gacchante gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva upāyena anāgāmino sakadāgāmino sotāpannāti. Tesu dharantesu adhigamo anantarahito nāma na hoti. Pacchimakassa pana sotāpannassa jīvitakkhayena adhigamo antarahito nāma hoti. Idaṃ adhigamaantaradhānaṃ nāma.

Còn về lời đã được nói ở cuối tất cả các kinh rằng: ‘Họ làm cho chánh pháp này biến mất,’ ở đây có năm sự biến mất là: sự biến mất của chứng đắc, sự biến mất của thực hành, sự biến mất của học tập, sự biến mất của hình tướng, và sự biến mất của xá-lợi. Trong đó, chứng đắc là bốn đạo, bốn quả, bốn vô ngại giải, ba minh, và sáu thắng trí. Sự chứng đắc ấy khi suy giảm, nó suy giảm bắt đầu từ các vô ngại giải. Quả thật, sau khi chư Phật nhập Niết-bàn, chỉ trong một ngàn năm người ta mới có thể làm phát sanh các vô ngại giải, sau đó là sáu thắng trí, sau đó nữa, khi không thể làm phát sanh các thắng trí ấy, họ làm phát sanh ba minh. Khi thời gian trôi qua, không thể làm phát sanh cả các minh ấy, họ trở thành những vị tu thuần quán. Bằng phương pháp này, họ trở thành các vị Bất lai, Nhất lai, và Nhập lưu. Khi các vị ấy còn tại thế, sự chứng đắc được gọi là chưa biến mất. Nhưng với sự mệnh chung của vị Nhập lưu cuối cùng, sự chứng đắc được gọi là đã biến mất. Đây được gọi là sự biến mất của chứng đắc.


Paṭipattiantaradhānaṃ nāma jhānavipassanāmaggaphalāni nibbattetuṃ asakkontā catupārisuddhisīlamattaṃ rakkhanti. Gacchante gacchante kāle ‘‘sīlaṃ paripuṇṇaṃ katvā rakkhāma, padhānañca anuyuñjāma, na ca maggaṃ vā phalaṃ vā sacchikātuṃ sakkoma, natthi idāni ariyadhammapaṭivedho’’ti vosānaṃ āpajjitvā kosajjabahulā aññamaññaṃ na codenti na sārenti akukkuccakā honti, tato paṭṭhāya khuddānukhuddakāni maddanti. Gacchante gacchante kāle pācittiyathullaccayāni āpajjanti, tato garukāpattiṃ. Pārājikamattameva tiṭṭhati. Cattāri pārājikāni rakkhantānaṃ bhikkhūnaṃ satepi sahassepi dharamāne paṭipatti anantarahitā nāma na hoti. Pacchimakassa pana bhikkhuno sīlabhedena [Pg.68] vā jīvitakkhayena vā antarahitā hotīti idaṃ paṭipattiantaradhānaṃ nāma.

Sự biến mất của sự thực hành (paṭipatti) được gọi là: (Các vị tỳ khưu) không có khả năng làm phát sinh thiền, tuệ, đạo và quả, nên chỉ giữ gìn Tứ Thanh Tịnh Giới. Theo thời gian trôi qua, họ đi đến sự suy thoái rằng: “Chúng ta hãy giữ gìn giới cho trọn vẹn, và hãy nỗ lực tinh tấn, nhưng chúng ta không thể chứng ngộ đạo hay quả, bây giờ không còn sự thấu triệt pháp của bậc Thánh nữa.” Trở nên lười biếng, họ không khiển trách, không nhắc nhở lẫn nhau, và trở nên không hối hận (về các lỗi nhỏ). Từ đó trở đi, họ vi phạm các học giới nhỏ và rất nhỏ. Theo thời gian trôi qua, họ phạm các tội pācittiya (ưng đối trị) và thullaccaya (trọng tội), sau đó là tội nặng (saṅghādisesa). Chỉ còn lại tội pārājika (bất cộng trụ). Khi vẫn còn hàng trăm, hàng ngàn vị tỳ khưu giữ gìn bốn giới pārājika, sự thực hành vẫn chưa được gọi là biến mất. Nhưng khi vị tỳ khưu cuối cùng (phạm giới hoặc mạng chung), sự thực hành biến mất do phạm giới hoặc do mạng chung. Đây được gọi là sự biến mất của sự thực hành.


Pariyattīti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sāṭṭhakathā pāḷi. Yāva sā tiṭṭhati, tāva pariyatti paripuṇṇā nāma hoti. Gacchante gacchante kāle rājayuvarājāno adhammikā honti, tesu adhammikesu rājāmaccādayo adhammikā honti, tato raṭṭhajanapadavāsinoti. Etesaṃ adhammikatāya devo na sammā vassati, tato sassāni na sampajjanti. Tesu asampajjantesu paccayadāyakā bhikkhusaṅghassa paccaye dātuṃ na sakkonti, bhikkhū paccayehi kilamantā antevāsike saṅgahetuṃ na sakkonti. Gacchante gacchante kāle pariyatti parihāyati, atthavasena dhāretuṃ na sakkonti, pāḷivaseneva dhārenti. Tato gacchante gacchante kāle pāḷimpi sakalaṃ dhāretuṃ na sakkonti, paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ parihāyati. Parihāyamānaṃ matthakato paṭṭhāya parihāyati. Paṭhamameva hi paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ parihāyati, tasmiṃ parihīne yamakaṃ, kathāvatthu, puggalapaññatti, dhātukathā, vibhaṅgo, dhammasaṅgahoti.

Do sự không đúng pháp của những người ấy, trời không mưa thuận gió hòa, do đó, mùa màng không được tốt. Khi mùa màng không được tốt, các thí chủ cúng dường tứ vật dụng không thể cúng dường tứ vật dụng đến Tăng đoàn. Các vị tỳ khưu gặp khó khăn về vật dụng, không thể chăm sóc các đệ tử. Theo thời gian, pháp học suy tàn, họ không thể ghi nhớ theo nghĩa, chỉ ghi nhớ theo văn Pāli. Sau đó, theo thời gian, họ cũng không thể ghi nhớ toàn bộ văn Pāli, trước tiên, tạng Vi Diệu Pháp suy tàn. Khi suy tàn, nó suy tàn từ trên xuống (từ cuối lên). Quả thật, trước tiên bộ Đại Luận Paṭṭhāna suy tàn, khi bộ đó suy tàn, (lần lượt đến) Yamaka, Kathāvatthu, Puggalapaññatti, Dhātukathā, Vibhaṅga, Dhammasaṅgaṇī.


Evaṃ abhidhammapiṭake parihīne matthakato paṭṭhāya suttantapiṭakaṃ parihāyati. Paṭhamañhi aṅguttaranikāyo parihāyati, tasmimpi paṭhamaṃ ekādasakanipāto, tato dasakanipāto…pe… tato ekakanipātoti. Evaṃ aṅguttare parihīne matthakato paṭṭhāya saṃyuttanikāyo parihāyati. Paṭhamaṃ hi mahāvaggo parihāyati, tato saḷāyatanavaggo, khandhavaggo, nidānavaggo, sagāthāvaggoti. Evaṃ saṃyuttanikāye parihīne matthakato paṭṭhāya majjhimanikāyo parihāyati. Paṭhamaṃ hi uparipaṇṇāsako parihāyati, tato majjhimapaṇṇāsako, tato mūlapaṇṇāsakoti. Evaṃ majjhimanikāye parihīne matthakato paṭṭhāya dīghanikāyo parihāyati. Paṭhamañhi pāthikavaggo parihāyati, tato mahāvaggo, tato sīlakkhandhavaggoti. Evaṃ dīghanikāye parihīne suttantapiṭakaṃ parihīnaṃ nāma hoti. Vinayapiṭakena saddhiṃ jātakameva dhārenti. Vinayapiṭakaṃ lajjinova dhārenti, lābhakāmā pana ‘‘suttante kathitepi sallakkhentā natthī’’ti jātakameva dhārenti. Gacchante gacchante kāle [Pg.69] jātakampi dhāretuṃ na sakkonti. Atha tesaṃ paṭhamaṃ vessantarajātakaṃ parihāyati, tato paṭilomakkamena puṇṇakajātakaṃ, mahānāradajātakanti pariyosāne apaṇṇakajātakaṃ parihāyati. Evaṃ jātake parihīne vinayapiṭakameva dhārenti.

Khi tạng Vi Diệu Pháp suy tàn như vậy, tạng Kinh suy tàn từ trên xuống. Trước tiên, Tăng Chi Bộ kinh suy tàn; trong đó, trước tiên là chương Mười một pháp, sau đó là chương Mười pháp... cho đến chương Một pháp. Khi Tăng Chi Bộ kinh suy tàn như vậy, Tương Ưng Bộ kinh suy tàn từ trên xuống. Trước tiên, phẩm Đại Phẩm suy tàn, sau đó là phẩm Sáu Xứ, phẩm Uẩn, phẩm Nhân Duyên, và phẩm Có Kệ. Khi Tương Ưng Bộ kinh suy tàn như vậy, Trung Bộ kinh suy tàn từ trên xuống. Trước tiên, Thượng Phần Năm Mươi suy tàn, sau đó là Trung Phần Năm Mươi, rồi đến Căn Bản Phần Năm Mươi. Khi Trung Bộ kinh suy tàn như vậy, Trường Bộ kinh suy tàn từ trên xuống. Trước tiên, phẩm Pāthika suy tàn, sau đó là phẩm Đại Phẩm, rồi đến phẩm Giới Uẩn. Khi Trường Bộ kinh suy tàn như vậy, tạng Kinh được gọi là đã suy tàn. Họ chỉ ghi nhớ Jātaka (Bổn Sanh) cùng với tạng Luật. Chỉ những vị tỳ khưu có liêm sỉ mới ghi nhớ tạng Luật, còn những người ham lợi lộc thì nghĩ rằng “dù có thuyết kinh, cũng không có người hiểu”, nên chỉ ghi nhớ Jātaka. Theo thời gian, họ cũng không thể ghi nhớ Jātaka. Khi đó, trong số các Jātaka, trước tiên Vessantara Jātaka suy tàn, sau đó theo thứ tự ngược lại là Puṇṇaka Jātaka, Mahānārada Jātaka, cho đến cuối cùng là Apaṇṇaka Jātaka suy tàn. Khi Jātaka suy tàn như vậy, họ chỉ ghi nhớ tạng Luật.


Gacchante gacchante kāle vinayapiṭakampi matthakato paṭṭhāya parihāyati. Paṭhamañhi parivāro parihāyati, tato khandhako, bhikkhunīvibhaṅgo, mahāvibhaṅgoti anukkamena uposathakkhandhakamattameva dhārenti. Tadāpi pariyatti antarahitā na hoti. Yāva pana manussesu cātuppadikagāthāpi pavattati, tāva pariyatti anantarahitāva hoti. Yadā saddho pasanno rājā hatthikkhandhe suvaṇṇacaṅkoṭakamhi sahassatthavikaṃ ṭhapāpetvā ‘‘buddhehi kathitaṃ cātuppadikagāthaṃ jānanto imaṃ sahassaṃ gaṇhatū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā gaṇhanakaṃ alabhitvā ‘‘ekavāraṃ carāpite nāma suṇantāpi honti assuṇantāpī’’ti yāvatatiyaṃ carāpetvā gaṇhanakaṃ alabhitvā rājapurisā taṃ sahassatthavikaṃ puna rājakulaṃ pavesenti, tadā pariyatti antarahitā nāma hoti. Idaṃ pariyattiantaradhānaṃ nāma.

Theo thời gian, tạng Luật cũng suy tàn từ trên xuống. Trước tiên, bộ Parivāra (Tập Yếu) suy tàn, sau đó theo thứ tự là Khandhaka (Thiên), Bhikkhunīvibhaṅga (Tỳ khưu ni phân tích), Mahāvibhaṅga (Đại phân tích), họ chỉ ghi nhớ Khandhaka về Uposatha (Bố-tát). Ngay cả khi đó, pháp học vẫn chưa biến mất. Chừng nào một bài kệ bốn câu vẫn còn tồn tại giữa loài người, chừng đó pháp học vẫn chưa biến mất. Khi một vị vua có đức tin, có lòng tịnh tín cho đặt một túi một ngàn (đồng tiền) trong một cái giỏ bằng vàng trên lưng voi, rồi cho rao trống trong thành phố rằng: “Ai biết một bài kệ bốn câu do chư Phật thuyết, hãy nhận lấy một ngàn này.” Không tìm được người nhận, (vua) nghĩ rằng “khi rao một lần, có người nghe, có người không nghe”, nên cho rao đến lần thứ ba. Vẫn không tìm được người nhận, các quan của vua mang túi một ngàn đó trở lại hoàng cung. Khi đó, pháp học được gọi là đã biến mất. Đây được gọi là sự biến mất của pháp học.


Gacchante gacchante kāle cīvaraggahaṇaṃ pattaggahaṇaṃ sammiñjanapasāraṇaṃ ālokitavilokitaṃ na pāsādikaṃ hoti. Nigaṇṭhasamaṇā viya alābupattaṃ bhikkhū pattaṃ aggabāhāya pakkhipitvā ādāya vicaranti, ettāvatāpi liṅgaṃ anantarahitameva hoti. Gacchante gacchante pana kāle aggabāhato otāretvā hatthena vā sikkāya vā olambitvā vicaranti, cīvarampi rajanasāruppaṃ akatvā oṭṭhaṭṭhivaṇṇaṃ katvā vicaranti. Gacchante gacchante kāle rajanampi na hoti dasacchindanampi ovaṭṭikavijjhanampi, kappamattaṃ katvā vaḷañjenti. Puna ovaṭṭikaṃ vijjhitvā kappaṃ na karonti. Tato ubhayampi akatvā dasā chetvā paribbājakā viya caranti. Gacchante gacchante kāle ‘‘ko iminā amhākaṃ attho’’ti khuddakaṃ kāsāvakhaṇḍaṃ hatthe vā gīvāya vā bandhanti, kesesu vā allīyāpenti, dārabharaṇaṃ vā karontā kasitvā vapitvā jīvikaṃ kappetvā vicaranti. Tadā dakkhiṇaṃ dentā saṅghaṃ uddissa etesaṃ denti. Idaṃ sandhāya bhagavatā vuttaṃ – ‘‘bhavissanti kho, panānanda, anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā, tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassanti, tadāpāhaṃ, ānanda, saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkheyyaṃ [Pg.70] appameyyaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.380). Tato gacchante kāle nānāvidhāni kammāni karontā ‘‘papañco esa, kiṃ iminā amhāka’’nti kāsāvakhaṇḍaṃ chinditvā araññe khipanti. Etasmiṃ kāle liṅgaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Kassapadasabalassa kira kālato paṭṭhāya yonakānaṃ setavatthaṃ pārupitvā caraṇaṃ cārittaṃ jātanti. Idaṃ liṅgaantaradhānaṃ nāma.

Thời gian trôi qua, việc cầm y, cầm bát, việc co duỗi, việc nhìn tới nhìn lui không còn trang nghiêm nữa. Giống như các sa-môn lõa thể, các tỳ khưu mang bát bằng cách móc vào đầu cánh tay rồi đi lại. Dù chỉ đến mức ấy, tướng mạo vẫn chưa biến mất. Nhưng khi thời gian trôi qua, họ lấy bát xuống khỏi đầu cánh tay, cầm bằng tay hoặc treo trong túi lưới rồi đi lại. Cả y phục cũng vậy, họ không làm cho nó có màu thích hợp để nhuộm mà làm cho nó có màu như bướu lạc đà rồi đi lại. Thời gian trôi qua, không còn việc nhuộm, không còn việc cắt tua, không còn việc may viền cổ, họ chỉ làm dấu kappabindu rồi sử dụng. Lại nữa, họ may viền cổ mà không làm dấu kappabindu. Sau đó, không làm cả hai việc ấy, họ cắt các tua y và đi lại như các du sĩ ngoại đạo. Thời gian trôi qua, họ nghĩ: ‘Chúng ta có lợi ích gì với cái này?’ rồi buộc một mảnh y ca-sa nhỏ ở tay hoặc ở cổ, hoặc dán vào tóc. Hoặc họ nuôi vợ con, cày cấy, gieo trồng, sinh sống rồi đi lại. Khi ấy, những người cúng dường vật thí, nhắm đến Tăng-già mà cúng dường cho những người này. Nhắm đến điều này, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Ānanda, trong thời vị lai, sẽ có những kẻ phá hoại dòng dõi (của bậc Thánh), chỉ có mảnh y vàng quấn cổ, là những kẻ ác giới, theo tà pháp. Người ta sẽ nhắm đến Tăng-già mà cúng dường cho những kẻ ác giới ấy. Này Ānanda, khi ấy Ta vẫn nói rằng vật cúng dường dâng đến Tăng-già có quả báo vô số, vô lượng.’ Sau đó, khi thời gian trôi qua, họ làm các công việc khác nhau, nghĩ rằng: ‘Đây là sự rườm rà, chúng ta được gì với cái này?’ rồi cắt mảnh y ca-sa và vứt vào rừng. Vào lúc ấy, tướng mạo được gọi là đã biến mất. Nghe nói, kể từ thời của Đức Phật Kassapa, đã phát sinh thông lệ là các người Yona mặc y phục màu trắng và đi lại. Đây được gọi là sự biến mất của tướng mạo.


Dhātuantaradhānaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – tīṇi parinibbānāni, kilesaparinibbānaṃ – khandhaparinibbānaṃ, dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ, dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Kathaṃ? Tato tattha tattha sakkārasammānaṃ alabhamānā dhātuyo buddhānaṃ adhiṭṭhānabalena sakkārasammānalabhanakaṭṭhānaṃ gacchanti. Gacchante gacchante kāle sabbaṭṭhānesu sakkārasammāno na hoti. Sāsanassa hi osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe sabbā dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ, tato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato bodhipallaṅkaṃ gamissanti. Nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti. Sāsapamattāpi dhātu antarā na nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhimaṇḍe sannipatitvā buddharūpaṃ gahetvā bodhimaṇḍe pallaṅkena nisinnabuddhasarīrasiriṃ dassenti. Dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni asīti anubyañjanāni byāmappabhāti sabbaṃ paripuṇṇameva hoti. Tato yamakapāṭihāriyadivase viya pāṭihāriyaṃ katvā dassenti. Tadā manussabhūtasatto nāma tattha gato natthi, dasasahassacakkavāḷe pana devatā sabbāva sannipatitvā ‘‘ajja dasabalo parinibbāyati, itodāni paṭṭhāya andhakāraṃ bhavissatī’’ti paridevanti. Atha dhātusarīrato tejo samuṭṭhāya taṃ sarīraṃ apaṇṇattikabhāvaṃ gameti. Dhātusarīrato samuṭṭhitā jālā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattāya sesāyapi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati. Dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu pacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātuyo [Pg.71] antaradhāyanti. Tadā sannipatitā devasaṅghā buddhānaṃ parinibbutadivase viya dibbagandhamālātūriyādīhi sakkāraṃ katvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā ‘‘anāgate uppajjanakaṃ buddhaṃ passituṃ labhissāma bhagavā’’ti vatvā sakasakaṭṭhānameva gacchanti. Idaṃ dhātuantaradhānaṃ nāma.

Về sự biến mất của xá-lợi, nên được hiểu như sau: Có ba loại parinibbāna (viên tịch): viên tịch phiền não, viên tịch uẩn, và viên tịch xá-lợi. Trong đó, viên tịch phiền não đã xảy ra tại bồ-đoàn; viên tịch uẩn đã xảy ra tại Kusinārā; viên tịch xá-lợi sẽ xảy ra trong tương lai. Như thế nào? Sau đó, vì không nhận được sự tôn kính cúng dường ở nơi này nơi kia, các xá-lợi, nhờ năng lực chú nguyện của các Đức Phật, sẽ đi đến nơi có thể nhận được sự tôn kính cúng dường. Thời gian trôi qua, ở tất cả mọi nơi sẽ không còn sự tôn kính cúng dường. Thật vậy, vào thời giáo pháp suy tàn, tại đảo Tambapaṇṇi này, tất cả xá-lợi sẽ tụ hội lại và đi đến Mahācetiya, từ đó đến Rājāyatanacetiya ở Nāgadīpa, từ đó đến bồ-đoàn. Từ long cung, từ cõi trời, từ cõi Phạm thiên, các xá-lợi cũng sẽ đi đến chính Đại Bồ-đoàn. Dù chỉ một viên xá-lợi nhỏ bằng hạt cải cũng sẽ không bị thất lạc giữa đường. Tất cả xá-lợi sẽ tụ hội tại Mahābodhimaṇḍa, tạo thành hình tướng của Đức Phật và biểu hiện vẻ uy nghi của thân Phật đang ngồi kiết-già trên bồ-đoàn. Ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một tầm, tất cả đều sẽ được viên mãn. Sau đó, (hình tướng ấy) sẽ biểu diễn thần thông giống như vào ngày thực hiện song thông. Khi ấy, không có một chúng sinh nào là người đi đến nơi đó. Nhưng các chư thiên trong mười ngàn thế giới sẽ tụ hội lại và than khóc rằng: ‘Hôm nay, Bậc Thập Lực nhập parinibbāna. Kể từ nay, bóng tối sẽ bao trùm.’ Bấy giờ, lửa phát sinh từ thân xá-lợi và làm cho thân ấy trở thành không còn có thể được định danh. Ngọn lửa phát sinh từ thân xá-lợi sẽ bốc lên cho đến cõi Phạm thiên. Dù chỉ còn lại một viên xá-lợi nhỏ bằng hạt cải, ngọn lửa vẫn sẽ bùng lên thành một khối duy nhất. Khi các xá-lợi đã tiêu tận, ngọn lửa sẽ tắt. Biểu hiện oai lực vĩ đại như vậy, các xá-lợi biến mất. Khi ấy, hội chúng chư thiên đã tụ tập, giống như vào ngày Đức Phật nhập parinibbāna, họ cúng dường bằng hương, hoa, nhạc trời..., đi nhiễu bên phải ba vòng, đảnh lễ và nói rằng: ‘Thưa Đức Thế Tôn, nguyện cho chúng con được thấy Đức Phật sẽ xuất hiện trong tương lai,’ rồi trở về trú xứ của mình. Đây được gọi là sự biến mất của xá-lợi.


Imassa pañcavidhassa antaradhānassa pariyattiantaradhānameva mūlaṃ. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipatti antaradhāyati, pariyattiyā ṭhitāya paṭipatti patiṭṭhāti. Teneva imasmiṃ dīpe caṇḍālatissamahābhaye sakko devarājā mahāuḷumpaṃ māpetvā bhikkhūnaṃ ārocāpesi ‘‘mahantaṃ bhayaṃ bhavissati, na sammā devo vassissati, bhikkhū paccayehi kilamantā pariyattiṃ sandhāretuṃ na sakkhissanti, paratīraṃ gantvā ayyehi jīvitaṃ rakkhituṃ vaṭṭati. Imaṃ mahāuḷumpaṃ āruyha gacchatha, bhante. Yesaṃ ettha nisajjaṭṭhānaṃ nappahoti, te kaṭṭhakhaṇḍepi uraṃ ṭhapetvā gacchantu, sabbesampi bhayaṃ na bhavissatī’’ti. Tadā samuddatīraṃ patvā saṭṭhi bhikkhū katikaṃ katvā ‘‘amhākaṃ ettha gamanakiccaṃ natthi, mayaṃ idheva hutvā tepiṭakaṃ rakkhissāmā’’ti tato nivattitvā dakkhiṇamalayajanapadaṃ gantvā kandamūlapaṇṇehi jīvikaṃ kappentā vasiṃsu. Kāye vahante nisīditvā sajjhāyaṃ karonti, avahante vālikaṃ ussāretvā parivāretvā sīsāni ekaṭṭhāne katvā pariyattiṃ sammasanti. Iminā niyāmena dvādasa saṃvaccharāni sāṭṭhakathaṃ tepiṭakaṃ paripuṇṇaṃ katvā dhārayiṃsu.

Trong sự biến mất có năm phương diện này, sự biến mất của pháp học chính là cội rễ. Vì rằng khi pháp học đã biến mất, pháp hành biến mất; khi pháp học được tồn tại, pháp hành được thiết lập. Chính vì thế, ở tại hòn đảo này trong cơn đại nạn đói Caṇḍālatissa, thiên chủ Sakka đã hóa hiện chiếc bè lớn rồi cho loan báo đến các vị tỳ khưu rằng: “Sẽ có cơn nguy hiểm lớn lao, trời sẽ không mưa xuống một cách tốt đẹp, các vị tỳ khưu do mệt nhọc với các vật dụng sẽ không thể gìn giữ được pháp học, các bậc tôn giả nên đi đến bờ bên kia để bảo vệ mạng sống. Thưa các ngài, hãy lên chiếc bè lớn này mà đi. Những vị nào không có đủ chỗ ngồi ở đây, các vị ấy hãy đặt ngực lên trên khúc gỗ rồi hãy đi, sẽ không có sự nguy hiểm cho tất cả các vị.” Khi ấy, sau khi đi đến bờ biển, sáu mươi vị tỳ khưu đã thỏa thuận với nhau rằng: “Chúng ta không có phận sự đi khỏi nơi đây, chúng ta ở lại chính nơi đây rồi sẽ bảo vệ Tam Tạng.” Sau khi quay trở lại từ nơi ấy và đi đến xứ Malayajanapada ở phương nam, các vị ấy đã sống trong khi duy trì mạng sống bằng các loại củ, rễ cây, và lá cây. Khi thân thể chịu đựng được, các vị ấy ngồi xuống và thực hiện việc trùng tụng; khi không chịu đựng được, các vị ấy vun cát lên, bao quanh, đặt đầu ở cùng một chỗ rồi ôn lại pháp học. Bằng phương cách này, trong mười hai năm các vị ấy đã gìn giữ Tam Tạng cùng với Chú Giải sau khi đã làm cho được trọn vẹn.


Bhaye vūpasante sattasatā bhikkhū attano gataṭṭhāne sāṭṭhakathe tepiṭake ekakkharampi ekabyañjanampi anāsetvā imameva dīpamāgamma kallagāmajanapade maṇḍalārāmavihāraṃ pavisiṃsu. Therānaṃ āgamanappavattiṃ sutvā imasmiṃ dīpe ohīnā saṭṭhi bhikkhū ‘‘there passissāmā’’ti gantvā therehi saddhiṃ tepiṭakaṃ sodhentā ekakkharampi ekabyañjanampi asamentaṃ nāma na passiṃsu. Tasmiṃ ṭhāne therānaṃ ayaṃ kathā udapādi ‘‘pariyatti nu kho sāsanassa mūlaṃ, udāhu paṭipattī’’ti. Paṃsukūlikattherā ‘‘paṭipattimūla’’nti āhaṃsu, dhammakathikā ‘‘pariyattī’’ti. Atha ne therā ‘‘tumhākaṃ dvinnampi janānaṃ vacanamatteneva na karoma, jinabhāsitaṃ suttaṃ āharathā’’ti āhaṃsu. Suttaṃ āharituṃ na bhāroti ‘‘ime ca, subhadda[Pg.72], bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assāti (dī. ni. 2.214). Paṭipattimūlakaṃ, mahārāja, satthusāsanaṃ paṭipattisārakaṃ. Paṭipattiyā dharantāya tiṭṭhatī’’ti (mi. pa. 4.1.7) suttaṃ āhariṃsu. Imaṃ suttaṃ sutvā dhammakathikā attano vādaṭhapanatthāya imaṃ suttaṃ āhariṃsu –

Khi cơn nguy hiểm đã được lắng dịu, bảy trăm vị tỳ khưu đã không làm mất đi dầu một mẫu tự hay một phụ âm nào ở trong Tam Tạng cùng với Chú Giải tại trú xứ mà mình đã đi đến, sau khi trở lại chính hòn đảo này các vị ấy đã đi vào tu viện Maṇḍalārāma ở xứ Kallagāma. Sau khi nghe được câu chuyện về sự trở về của các vị Trưởng lão, sáu mươi vị tỳ khưu đã bị tụt lại ở hòn đảo này đã đi đến với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ đảnh lễ các vị Trưởng lão.” Trong khi đối chiếu Tam Tạng cùng với các vị Trưởng lão, các vị ấy đã không thấy có điểm gọi là không tương hợp dầu một mẫu tự hay một phụ âm nào. Tại nơi ấy, câu chuyện này đã khởi lên cho các vị Trưởng lão: “Phải chăng pháp học là cội rễ của giáo pháp, hay là pháp hành?” Các vị Trưởng lão Paṃsukūlika đã nói rằng: “Pháp hành là cội rễ.” Các vị thông thuộc Pháp thoại nói rằng: “Là pháp học.” Khi ấy, các vị Trưởng lão đã nói với các vị ấy rằng: “Chúng tôi không chấp nhận chỉ bằng vào lời nói của cả hai nhóm các ông, hãy mang đến bài kinh đã được bậc Chiến Thắng thuyết giảng.” Các vị kia đã dẫn ra bài kinh: “Này Subhadda, và nếu các tỳ khưu này sống một cách chân chánh, thế gian sẽ không trống rỗng các vị A-la-hán.” (dī. ni. 2.214) và “Tâu Đại vương, giáo pháp của bậc Đạo Sư có pháp hành là cội rễ, có pháp hành là cốt lõi. Khi pháp hành được duy trì, giáo pháp tồn tại.” (mi. pa. 4.1.7). Sau khi nghe bài kinh này, các vị thông thuộc Pháp thoại đã dẫn ra bài kinh này để thiết lập quan điểm của mình:


‘‘Yāva tiṭṭhanti suttantā, vinayo yāva dippati;

Tāva dakkhanti ālokaṃ, sūriye abbhuṭṭhite yathā.

“Chừng nào các Kinh Tạng tồn tại, chừng nào Luật Tạng chiếu sáng; Chừng ấy, họ sẽ thấy được ánh sáng, giống như khi mặt trời đã mọc lên.


‘‘Suttantesu asantesu, pamuṭṭhe vinayamhi ca;

Tamo bhavissati loke, sūriye atthaṅgate yathā.

“Khi các Kinh Tạng không còn, và khi Luật Tạng bị quên lãng; Sẽ có bóng tối ở thế gian, giống như khi mặt trời đã lặn đi.”


‘‘Suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā;

Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro, yogakkhemā na dhaṃsatī’’ti.

“Khi Kinh Tạng được bảo vệ, pháp hành được bảo vệ; Bậc trí đứng vững trong pháp hành, không bị rơi khỏi sự an ổn thoát ách.”


Imasmiṃ sutte āhaṭe paṃsukūlikattherā tuṇhī ahesuṃ, dhammakathikattherānaṃyeva vacanaṃ purato ahosi. Yathā hi gavasatassa vā gavasahassassa vā antare paveṇipālikāya dhenuyā asati so vaṃso sā paveṇi na ghaṭīyati, evamevaṃ āraddhavipassakānaṃ bhikkhūnaṃ satepi sahassepi saṃvijjamāne pariyattiyā asati ariyamaggapaṭivedho nāma na hoti. Yathā ca nidhikumbhiyā jānanatthāya pāsāṇapiṭṭhe akkharesu ṭhapitesu yāva akkharāni dharanti, tāva nidhikumbhi naṭṭhā nāma na hoti. Evamevaṃ pariyattiyā dharamānāya sāsanaṃ antarahitaṃ nāma na hotīti.

Khi bài kinh này được dẫn ra, các vị Trưởng lão Paṃsukūlika đã giữ im lặng, lời nói của các vị Trưởng lão thông thuộc Pháp thoại đã trở nên quan trọng hơn. Vì rằng, giống như ở giữa một trăm hay một ngàn con bò cái, khi không có con bò cái đầu đàn giữ gìn dòng dõi thì nòi giống ấy, dòng dõi ấy không được tiếp nối; cũng giống như thế, dầu cho có sự hiện hữu của một trăm hay một ngàn vị tỳ khưu đã khởi sự thực hành minh sát, khi không có pháp học thì điều gọi là sự chứng ngộ Thánh Đạo không thể có được. Và giống như khi các mẫu tự được đặt trên phiến đá để biết được hũ chôn, chừng nào các mẫu tự còn tồn tại, chừng ấy hũ chôn không được gọi là đã bị mất đi. Cũng giống như thế, khi pháp học còn tồn tại, giáo pháp không được gọi là đã biến mất.


Dutiyapamādādivaggavaṇṇanā.

Phần Giải Thích về Phẩm Thứ Nhì Pamādādi.


11. Adhammavaggavaṇṇanā

11. Phần Giải Thích về Phẩm Adhamma


140. Ekādasame vagge adhammaṃ adhammotiādīni vuttanayeneva veditabbāni. Sesamettha uttānamevāti.

140. Ở phẩm thứ mười một, các câu bắt đầu với “phi pháp là phi pháp” nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến. Phần còn lại ở đây là rõ ràng.


Adhammavaggavaṇṇanā.

Phần Giải Thích về Phẩm Adhamma.


12. Anāpattivaggavaṇṇanā

12. Phần Giải Thích về Phẩm Anāpatti


150. Dvādasame [Pg.73] pana anāpattiṃ āpattītiādīsu ‘‘anāpatti ajānantassa atheyyacittassa namaraṇādhippāyassa anullapanādhippāyassa namocanādhippāyassā’’ti tattha tattha vuttā anāpatti anāpatti nāma, ‘‘jānantassa theyyacittassā’’tiādinā nayena vuttā āpatti āpatti nāma, pañcāpattikkhandhā lahukāpatti nāma, dve āpattikkhandhā garukāpatti nāma. Dve āpattikkhandhā duṭṭhullāpatti nāma, pañcāpattikkhandhā aduṭṭhullāpatti nāma. Cha āpattikkhandhā sāvasesāpatti nāma, eko pārājikāpattikkhandho anavasesāpatti nāma. Sappaṭikammāpatti nāma sāvasesāpattiyeva, appaṭikammāpatti nāma anavasesāpattiyeva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

150. Còn ở phẩm thứ mười hai, trong các câu bắt đầu với “vô tội là phạm tội,” điều vô tội đã được nói đến ở các chỗ là: “Vô tội đối với người không biết, đối với người không có tâm trộm cắp, đối với người không có chủ ý giết, đối với người không có chủ ý tâng bốc, đối với người không có chủ ý giải thoát,” được gọi là vô tội. Điều phạm tội đã được nói đến theo phương cách bắt đầu với: “Đối với người biết, đối với người có tâm trộm cắp,” được gọi là phạm tội. Năm nhóm tội được gọi là tội nhẹ. Hai nhóm tội được gọi là tội nặng. Hai nhóm tội được gọi là tội thô. Năm nhóm tội được gọi là tội không thô. Sáu nhóm tội được gọi là tội còn lại. Một nhóm tội pārājika được gọi là tội không còn lại. Tội có thể sửa chữa chính là tội còn lại. Tội không thể sửa chữa chính là tội không còn lại. Phần còn lại ở mọi nơi là rõ ràng.


Anāpattivaggavaṇṇanā.

Phần Giải Thích về Phẩm Anāpatti.


13. Ekapuggalavaggavaṇṇanā

13. Phần Giải Thích về Phẩm Ekapuggala


170. Ekapuggalavaggassa paṭhame ekapuggaloti eko puggalo. Ettha ekoti dutiyādipaṭikkhepattho gaṇanaparicchedo. Puggaloti sammutikathā, na paramatthakathā. Buddhassa hi bhagavato duvidhā desanā – sammutidesanā, paramatthadesanā cāti. Tattha ‘‘puggalo satto itthī puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro’’ti evarūpā sammutidesanā, ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā khandhā dhātū āyatanāni satipaṭṭhānā’’ti evarūpā paramatthadesanā. Tattha bhagavā ye sammutivasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesaṃ adhigantuṃ samatthā, tesaṃ sammutidesanaṃ deseti. Ye pana paramatthavasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesamadhigantuṃ samatthā, tesaṃ paramatthadesanaṃ deseti.

170. Trong câu đầu tiên của phẩm Ekapuggalavagga, ‘ekapuggalo’ có nghĩa là ‘một người’. Ở đây, ‘eko’ (một) có nghĩa là sự xác định về số lượng, loại trừ cái thứ hai v.v... ‘Puggalo’ (người) là cách nói theo quy ước (sammutikathā), không phải là cách nói theo chân nghĩa (paramatthakathā). Thật vậy, Đức Phật Thế Tôn có hai loại thuyết giảng: thuyết giảng theo quy ước (sammutidesanā) và thuyết giảng theo chân nghĩa (paramatthadesanā). Trong đó, những lời dạy như ‘người, chúng sanh, nữ nhân, nam nhân, Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương’ là thuyết giảng theo quy ước. Những lời dạy như ‘vô thường, khổ, vô ngã, các uẩn, các giới, các xứ, các niệm xứ’ là thuyết giảng theo chân nghĩa. Trong đó, đối với những người có khả năng nghe lời thuyết giảng theo quy ước, thấu hiểu ý nghĩa, từ bỏ si mê và chứng đắc pháp đặc biệt, Đức Thế Tôn thuyết giảng theo quy ước. Còn đối với những người có khả năng nghe lời thuyết giảng theo chân nghĩa, thấu hiểu ý nghĩa, từ bỏ si mê và chứng đắc pháp đặc biệt, Ngài thuyết giảng theo chân nghĩa.


Tatrāyaṃ upamā – yathā hi desabhāsākusalo tiṇṇaṃ vedānaṃ atthasaṃvaṇṇanako ācariyo ye damiḷabhāsāya vutte atthaṃ jānanti, tesaṃ damiḷabhāsāya ācikkhati. Ye andhabhāsādīsu aññatarāya bhāsāya[Pg.74], tesaṃ tāya tāya bhāsāya. Evaṃ te māṇavakā chekaṃ byattaṃ ācariyamāgamma khippameva sippaṃ uggaṇhanti. Tattha ācariyo viya buddho bhagavā, tayo vedā viya kathetabbabhāve ṭhitāni tīṇi piṭakāni, desabhāsākosallamiva sammutiparamatthakosallaṃ, nānādesabhāsā māṇavakā viya sammutiparamatthavasena paṭivijjhanasamatthā veneyyasattā, ācariyassa damiḷabhāsādiācikkhanaṃ viya bhagavato sammutiparamatthavasena desanā veditabbā. Āha cettha –

Về điều này, có ví dụ như sau: Ví như một vị thầy thông thạo các ngôn ngữ địa phương và là người diễn giải ý nghĩa của ba bộ Vệ-đà, đối với những người hiểu được ý nghĩa khi được nói bằng tiếng Tamil, vị ấy giảng giải bằng tiếng Tamil. Đối với những người (hiểu) bằng một ngôn ngữ nào đó trong các ngôn ngữ Andhra v.v..., vị ấy (giảng) bằng chính ngôn ngữ ấy. Như vậy, các thanh niên ấy, nhờ có được vị thầy khéo léo, tài giỏi, đã nhanh chóng học được nghề. Ở đây, Đức Phật Thế Tôn được ví như vị thầy, ba tạng kinh điển đang ở trong trạng thái cần được thuyết giảng được ví như ba bộ Vệ-đà, sự thông thạo về quy ước và chân nghĩa được ví như sự thông thạo các ngôn ngữ địa phương, các chúng sanh cần được giáo hóa có khả năng thấu hiểu theo cách quy ước và chân nghĩa được ví như các thanh niên nói các ngôn ngữ địa phương khác nhau, và sự thuyết giảng của Đức Thế Tôn theo cách quy ước và chân nghĩa nên được hiểu như là sự giảng giải bằng tiếng Tamil v.v... của vị thầy. Về điều này, có lời nói rằng:


‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nupalabbhati.

‘Đấng Chánh Đẳng Giác, bậc tối thượng trong các vị thuyết giảng, đã tuyên thuyết hai chân lý: Chân lý quy ước và chân lý chân nghĩa, không tìm thấy chân lý thứ ba.’


‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇā;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtakāraṇā.

‘Lời nói theo ký hiệu là chân thật, do nguyên nhân là quy ước của thế gian; Lời nói theo chân nghĩa là chân thật, do nguyên nhân là bản chất thực của các pháp.’


‘‘Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno;

Sammutiṃ voharantassa, musāvādo na jāyatī’’ti.

‘Vì thế, đối với bậc Đạo Sư, Đấng Hộ Trì Thế Gian, người thiện xảo trong cách dùng từ, khi Ngài sử dụng ngôn ngữ quy ước, lời nói dối không hề phát sinh.’


Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti – hirottappadīpanatthaṃ, kammassakatādīpanatthaṃ, paccattapurisakāradīpanatthaṃ, ānantariyadīpanatthaṃ, brahmavihāradīpanatthaṃ, pubbenivāsadīpanatthaṃ, dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ, lokasammutiyā appahānatthañcāti. ‘‘Khandhadhātuāyatanāni hiriyanti ottappantī’’ti hi vutte mahājano na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti ‘‘kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni hiriyanti ottappanti nāmā’’ti? ‘‘Itthī hiriyati ottappati, puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro’’ti vutte pana jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti. Tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

Hơn nữa, Đức Thế Tôn nói về ‘người’ vì tám lý do: để làm sáng tỏ về tàm và quý, để làm sáng tỏ về nghiệp và quả của nghiệp, để làm sáng tỏ về nỗ lực cá nhân, để làm sáng tỏ về các nghiệp vô gián, để làm sáng tỏ về các phạm trú, để làm sáng tỏ về các tiền kiếp, để làm sáng tỏ về sự thanh tịnh của vật cúng dường, và để không từ bỏ quy ước của thế gian. Thật vậy, khi nói rằng: ‘Các uẩn, giới, và xứ có tàm, có quý,’ thì đại chúng không hiểu, rơi vào si mê, trở nên chống đối (và tự hỏi): ‘Cái gì gọi là các uẩn, giới, và xứ có tàm, có quý?’ Nhưng khi nói rằng: ‘Nữ nhân có tàm, có quý, nam nhân, Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương (có tàm, có quý),’ thì họ hiểu, không rơi vào si mê, không trở nên chống đối. Vì thế, Đức Thế Tôn nói về ‘người’ để làm sáng tỏ về tàm và quý.


‘‘Khandhā kammassakā, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā kammassakatādīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

Khi nói rằng: ‘Các uẩn là chủ nhân của nghiệp, các giới, các xứ (là chủ nhân của nghiệp),’ cũng theo phương pháp tương tự. Vì thế, Đức Thế Tôn nói về ‘người’ để làm sáng tỏ về nghiệp và quả của nghiệp.


‘‘Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā, dhātūhi āyatanehī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

Khi nói rằng: ‘Các đại tự viện như Veluvana v.v... được các uẩn, các giới, các xứ cho xây dựng,’ cũng theo phương pháp tương tự. Vì thế, Đức Thế Tôn nói về ‘người’ để làm sáng tỏ về nỗ lực cá nhân.


‘‘Khandhā [Pg.75] mātaraṃ jīvitā voropenti, pitaraṃ, arahantaṃ, ruhiruppādakammaṃ, saṅghabhedakammaṃ karonti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā ānantariyadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

Khi nói rằng: ‘Các uẩn giết mẹ, giết cha, giết A-la-hán, làm chảy máu (Phật), gây chia rẽ Tăng đoàn, các giới, các xứ (làm những việc ấy),’ cũng theo phương pháp tương tự. Vì thế, Đức Thế Tôn nói về ‘người’ để làm sáng tỏ về các nghiệp vô gián.


‘‘Khandhā mettāyanti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā brahmavihāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

Khi nói rằng: ‘Các uẩn thực hành tâm từ, các giới, các xứ (thực hành tâm từ),’ cũng theo phương pháp tương tự. Vì thế, Đức Thế Tôn nói về ‘người’ để làm sáng tỏ về các phạm trú.


‘‘Khandhā pubbenivāsamanussaranti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā pubbenivāsadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

Khi nói rằng: ‘Các uẩn nhớ lại các tiền kiếp, các giới, các xứ (nhớ lại các tiền kiếp),’ cũng theo phương pháp tương tự. Vì thế, Đức Thế Tôn nói về ‘người’ để làm sáng tỏ về các tiền kiếp.


‘‘Khandhā dānaṃ paṭiggaṇhanti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi mahājano na jānāti, sammohaṃ āpajjati, paṭisattu hoti ‘‘kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā’’ti? ‘‘Puggalā paṭiggaṇhanti sīlavanto kalyāṇadhammo’’ti vutte pana jānāti, na sammohaṃ āpajjati, na paṭisattu hoti. Tasmā bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

Khi nói rằng: ‘Các uẩn thọ nhận vật cúng dường, các giới, các xứ (thọ nhận),’ thì đại chúng không hiểu, rơi vào si mê, trở nên chống đối (và tự hỏi): ‘Cái gì gọi là các uẩn, giới, và xứ thọ nhận?’ Nhưng khi nói rằng: ‘Những người có giới hạnh, có thiện pháp thọ nhận,’ thì họ hiểu, không rơi vào si mê, không trở nên chống đối. Vì thế, Đức Thế Tôn nói về ‘người’ để làm sáng tỏ về sự thanh tịnh của vật cúng dường.


Lokasammutiñca buddhā bhagavanto nappajahanti, lokasamaññāya lokaniruttiyā lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti. Tasmā bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṃ katheti.

Và các Đức Phật Thế Tôn không từ bỏ quy ước của thế gian; các Ngài thuyết giảng Chánh pháp trong khi vẫn đứng trên danh xưng của thế gian, ngôn ngữ của thế gian, và cách nói của thế gian. Vì thế, Đức Thế Tôn cũng nói về ‘người’ để không từ bỏ quy ước của thế gian.


Iti eko ca so puggalo cāti ekapuggalo. Kenaṭṭhena ekapuggalo? Asadisaṭṭhena guṇavisiṭṭhaṭṭhena asamasamaṭṭhenāti. So hi dasannaṃ pāramīnaṃ paṭipāṭiyā āvajjanaṃ ādiṃ katvā bodhisambhāraguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesamahājanena asadisoti asadisaṭṭhenapi ekapuggalo. Ye cassa te guṇā, te sesasattānaṃ guṇehi visiṭṭhāti guṇavisiṭṭhaṭṭhenapi ekapuggalo. Purimakā sammāsambuddhā sabbasattehi asamā, tehi saddhiṃ ayameva eko rūpakāyaguṇehi ceva nāmakāyaguṇehi ca samoti asamasamaṭṭhenapi ekapuggalo.

Như vậy, ‘vị ấy là một’ và ‘vị ấy là người’ nên là ‘một người’ (ekapuggalo). Theo ý nghĩa nào là ‘một người’? Theo ý nghĩa không ai sánh bằng, theo ý nghĩa có các phẩm chất đặc biệt, và theo ý nghĩa ngang bằng với bậc không ai ngang bằng. Thật vậy, vị ấy, bắt đầu từ việc quán xét thứ tự của mười pháp ba-la-mật, là không ai sánh bằng với đại chúng còn lại về các phẩm chất là tư lương của Bồ-tát và các phẩm chất của một vị Phật; do đó, vị ấy là ‘một người’ cũng theo ý nghĩa không ai sánh bằng. Và những phẩm chất ấy của vị ấy là đặc biệt hơn các phẩm chất của các chúng sanh còn lại; do đó, vị ấy là ‘một người’ cũng theo ý nghĩa có các phẩm chất đặc biệt. Các vị Chánh Đẳng Giác trong quá khứ không ngang bằng với tất cả chúng sanh; chỉ một mình vị này là ngang bằng với các vị ấy về các phẩm chất của sắc thân và các phẩm chất của danh thân; do đó, vị ấy là ‘một người’ cũng theo ý nghĩa ngang bằng với bậc không ai ngang bằng.


Loketi tayo lokā – sattaloko, okāsaloko, saṅkhāralokoti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge (visuddhi. 1.135-136) vuttā. Tesu idha sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi cesa na devaloke, na brahmaloke, manussalokeyeva uppajjati. Manussalokepi [Pg.76] na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjati. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu.

Loke (trong thế gian) là ba thế gian – chúng sanh thế gian, khí thế gian, và hành thế gian. Phần giải thích chi tiết về chúng đã được nói đến trong Thanh Tịnh Đạo. Trong số đó, ở đây chúng sanh thế gian được đề cập đến. Và vị này, dù sanh ra trong chúng sanh thế gian, cũng không sanh ra ở cõi trời, không sanh ra ở cõi Phạm thiên, mà chỉ sanh ra ở cõi người. Ngay cả trong cõi người, vị ấy cũng không sanh ra ở một thế giới khác, mà chỉ sanh ra ở chính thế giới này. Ngay cả ở đó, cũng không phải ở tất cả mọi nơi.


‘‘Puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa parena mahāsālā, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe’’ti (mahāva. 259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimadese uppajjati. Na kevalañca tathāgatova, paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti.

‘Về phía đông, có thị trấn tên là Gajaṅgala, xa hơn nữa là Mahāsālā, xa hơn nữa là các xứ biên địa, còn bên trong là trung tâm. Về phía đông nam, có con sông tên là Sallavatī, xa hơn nữa là các xứ biên địa, còn bên trong là trung tâm. Về phía nam, có thị trấn tên là Setakaṇṇika, xa hơn nữa là các xứ biên địa, còn bên trong là trung tâm. Về phía tây, có làng Bà-la-môn tên là Thūṇa, xa hơn nữa là các xứ biên địa, còn bên trong là trung tâm. Về phía bắc, có ngọn núi tên là Usīraddhaja, xa hơn nữa là các xứ biên địa, còn bên trong là trung tâm.’ Như vậy, vị ấy sanh ra ở trung tâm xứ, được xác định có chiều dài ba trăm do-tuần, chiều rộng hai trăm năm mươi do-tuần, và chu vi chín trăm do-tuần. Không chỉ riêng Như Lai, mà các vị Phật Độc Giác, các vị Thượng thủ Thinh văn, tám mươi vị Đại Trưởng lão, Phật mẫu, Phật phụ, vua Chuyển luân, và các vị Bà-la-môn, gia chủ khác đã đạt đến cốt tủy cũng đều sanh ra tại nơi đây.


Uppajjamāno uppajjatīti idaṃ pana ubhayampi vippakatavacanameva. Uppajjamāno bahujanahitāya uppajjati, na aññena kāraṇenāti evaṃ panettha attho veditabbo. Evarūpañcettha lakkhaṇaṃ na sakkā etaṃ aññena saddalakkhaṇena paṭibāhituṃ.

Cả hai từ ‘uppajjamāno’ (đang sanh) và ‘uppajjati’ (sanh) ở đây đều là những cách diễn đạt chưa hoàn tất. Ở đây, ý nghĩa cần được hiểu như sau: Vị ấy sanh ra là vì lợi ích của nhiều người, chứ không vì lý do nào khác. Và một đặc điểm như vậy ở đây không thể bị bác bỏ bởi một đặc điểm ngữ pháp nào khác.


Apica uppajjamāno nāma, uppajjati nāma, uppanno nāmāti ayamettha bhedo veditabbo. Esa hi dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya laddhabyākaraṇo buddhakārake dhamme pariyesanto dasa pāramiyo disvā ‘‘ime dhammā mayā pūretabbā’’ti katasanniṭṭhāno dānapāramiṃ pūrentopi uppajjamāno nāma. Sīlapāramī…pe… upekkhāpāramīti imā dasa pāramiyo pūrentopi, dasa upapāramiyo pūrentopi uppajjamāno nāma. Dasa paramatthapāramiyo pūrentopi uppajjamānova nāma. Pañca mahāpariccāge pariccajantopi uppajjamāno nāma. Attatthacariyaṃ ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ pūrayamānopi uppajjamāno nāma. Kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni buddhakārake dhamme matthakaṃ pāpentopi uppajjamāno nāma. Vessantarattabhāvaṃ pahāya [Pg.77] tusitapure paṭisandhiṃ gahetvā saṭṭhivassasatasahassādhikā sattapaṇṇāsavassakoṭiyo tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma. Devatāhi yācito pañcamahāvilokitaṃ viloketvā mahāmāyādeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantopi, anūnādhike dasa māse gabbhavāsaṃ vasantopi uppajjamāno nāma. Ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma. Kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā rāhulabhaddassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ vāhanavaraṃ āruyha nikkhamantopi uppajjamānova nāma. Tīṇi rajjāni atikkamantopi anomānadītīre pabbajantopi uppajjamāno nāma. Chabbassāni mahāpadhānaṃ karontopi uppajjamāno nāma. Paripakkagate ñāṇe oḷārikāhāraṃ āharantopi uppajjamānova nāma. Sāyanhasamaye visākhapuṇṇamāya mahābodhimaṇḍaṃ āruyha mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ parisodhetvā pacchimayāmasamanantare dvādasaṅgaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomato sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi uppajjamānova nāma. Sotāpattiphalakkhaṇepi sakadāgāmimaggakkhaṇepi sakadāgāmiphalakkhaṇepi anāgāmimaggakkhaṇepi anāgāmiphalakkhaṇepi uppajjamānova nāma. Arahattamaggakkhaṇe pana uppajjati nāma. Arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma. Buddhānaṃ hi sāvakānaṃ viya na paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīni uppajjanti, saheva pana arahattamaggena sakalopi sabbaññutaññāṇādi guṇarāsi āgatova nāma hoti. Tasmā te nipphattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppannā nāma honti. Imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṃyeva sandhāya ‘‘uppajjatī’’ti veditabbo, uppanno hotīti ayañhettha attho.

Hơn nữa, ở đây cần phải hiểu sự khác biệt này: có cái gọi là ‘đang sanh’ (uppajjamāno), có cái gọi là ‘sanh’ (uppajjati), và có cái gọi là ‘đã sanh’ (uppanno). Vị này, kể từ khi nhận được lời thọ ký dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, trong khi tìm kiếm các pháp tạo thành Phật, đã thấy mười pháp ba-la-mật và quyết định rằng ‘những pháp này ta phải hoàn thành,’ ngay cả khi đang hoàn thành bố thí ba-la-mật cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi đang hoàn thành mười pháp ba-la-mật này: giới ba-la-mật... cho đến... xả ba-la-mật, và ngay cả khi đang hoàn thành mười pháp cận ba-la-mật cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi đang hoàn thành mười pháp thượng ba-la-mật cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi đang thực hiện năm sự đại thí xả cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi đang thực hành vì lợi ích bản thân, vì lợi ích quyến thuộc, vì lợi ích thế gian cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi đang đưa các pháp tạo thành Phật đến chỗ tột đỉnh trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi từ bỏ kiếp Vessantara, nhận sự tái sanh ở cõi trời Tusita và lưu lại đó năm mươi bảy ức sáu mươi vạn năm cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi được chư thiên thỉnh cầu, sau khi xem xét năm điều vĩ đại, nhận sự tái sanh trong lòng hoàng hậu Māyā, và lưu lại trong thai mẹ mười tháng không thiếu không hơn cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi sống giữa đời tại gia hai mươi chín năm cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi thấy sự nguy hại trong các dục và lợi ích trong sự xuất ly, vào ngày Rāhula hiền giả ra đời, cùng với người bạn Channa, cưỡi con tuấn mã Kaṇḍaka và ra đi cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi vượt qua ba vương quốc và xuất gia bên bờ sông Anomā cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi thực hành đại khổ hạnh trong sáu năm cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi trí tuệ đã chín muồi, đang thọ dụng vật thực thô cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả khi vào buổi chiều ngày rằm tháng Visākha, lên đến Bồ-đề đoàn, phá tan ma lực, trong canh đầu nhớ lại các tiền kiếp, trong canh giữa thanh lọc thiên nhãn, và ngay sau canh cuối, sau khi quán xét mười hai chi phần của Thập Nhị Nhân Duyên theo chiều thuận và chiều nghịch, chứng ngộ Tu-đà-hoàn đạo cũng được gọi là ‘đang sanh’. Ngay cả trong sát-na Tu-đà-hoàn quả, sát-na Tư-đà-hàm đạo, sát-na Tư-đà-hàm quả, sát-na A-na-hàm đạo, và sát-na A-na-hàm quả cũng được gọi là ‘đang sanh’. Nhưng trong sát-na A-la-hán đạo thì được gọi là ‘sanh’. Trong sát-na A-la-hán quả thì được gọi là ‘đã sanh’. Vì đối với các vị Phật, các loại trí như thần thông trí không sanh khởi tuần tự như đối với các vị Thinh văn, mà toàn bộ các phẩm chất như toàn giác trí v.v... đều đến cùng lúc với A-la-hán đạo. Do đó, vì đã hoàn thành tất cả các phận sự, trong sát-na A-la-hán quả, các ngài được gọi là ‘đã sanh’. Trong kinh này cũng vậy, từ ‘uppajjati’ (sanh) cần được hiểu là nhắm đến sát-na A-la-hán quả, và ý nghĩa ở đây là ‘đã sanh’ (uppanno hoti).


Bahujanahitāyāti mahājanassa hitatthāya uppajjati. Bahujanasukhāyāti mahājanassa sukhatthāya uppajjati. Lokānukampāyāti sattalokassa anukampaṃ paṭicca uppajjati. Katarasattalokassāti? Yo tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā amatapānaṃ pivitvā dhammaṃ paṭivijjhi, tassa. Bhagavatā hi mahābodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā bodhimaṇḍā isipatanaṃ āgamma ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’ti [Pg.78] dhammacakkappavattanasutte (mahāva. 13; saṃ. ni. 5.1081) desite āyasmatā aññāsikoṇḍaññattherena saddhiṃ aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno amatapānaṃ piviṃsu, etassa sattalokassa anukampāya uppanno. Pañcamadivase anattalakkhaṇasuttantapariyosāne (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) pañcavaggiyā therā arahatte patiṭṭhahiṃsu, etassapi sattalokassa anukampāya uppanno. Tato yasadārakappamukhe pañcapaṇṇāsa purise arahatte patiṭṭhāpesi, tato kappāsikavanasaṇḍe tiṃsa bhaddavaggiye tayo magge ca tīṇi phalāni ca sampāpesi, etassapi sattalokassa anukampāya uppanno. Gayāsīse ādittapariyāyasuttapariyosāne (mahāva. 54) jaṭilasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi, tālaṭṭhivane bimbisārappamukhā ekādasa nahutā brāhmaṇagahapatikā satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, ekaṃ nahutaṃ saraṇesu patiṭṭhitaṃ. Tirokuṭṭaanumodanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ. Sumanamālākārasamāgame caturāsītiyā ca. Dhanapālakasamāgame dasahi pāṇasahassehi, khadiraṅgārajātakasamāgame caturāsītiyā pāṇasahassehi, jambukaājīvakasamāgame caturāsītiyā ca. Ānandaseṭṭhisamāgame caturāsītiyā ca pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ. Pāsāṇakacetiye pārāyanasuttantakathādivase cuddasa koṭiyo amatapānaṃ piviṃsu. Yamakapāṭihāriyadivase vīsati pāṇakoṭiyo, tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāya nisīditvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā sattappakaraṇaṃ abhidhammaṃ desentassa asīti pāṇakoṭiyo, devorohane tiṃsa pāṇakoṭiyo, sakkapañhasuttante asīti devatāsahassāni amatapānaṃ piviṃsu. Mahāsamayasuttante maṅgalasuttante cūḷarāhulovāde samacittapaṭipadāyāti imesu catūsu ṭhānesu abhisamayaṃ pattasattānaṃ paricchedo natthi. Etassapi sattalokassa anukampāya uppannoti. Yāvajjadivasā ito paraṃ anāgate ca sāsanaṃ nissāya saggamokkhamagge patiṭṭhahantānaṃ vasenāpi ayamattho veditabbo.

‘Vì lợi ích cho nhiều người’ có nghĩa là vị ấy sanh ra vì lợi ích cho đại chúng. ‘Vì hạnh phúc cho nhiều người’ có nghĩa là vị ấy sanh ra vì hạnh phúc cho đại chúng. ‘Vì lòng bi mẫn đối với thế gian’ có nghĩa là vị ấy sanh ra do duyên bi mẫn đối với thế gian chúng sanh. Thế gian chúng sanh nào? Vị nào sau khi nghe pháp thuyết của đức Như Lai, đã uống vị cam lồ, đã thấu triệt Giáo pháp, chính là vị ấy. Thật vậy, sau khi đức Thế Tôn trải qua bảy tuần lễ tại cội Bồ-đề, từ cội Bồ-đề đã đi đến Isipatana và thuyết giảng kinh Chuyển Pháp Luân (Mahāva. 13; Saṃ. Ni. 5.1081) với câu ‘Này các Tỳ khưu, có hai cực đoan này người xuất gia không nên thực hành,’ mười tám koṭi Phạm thiên cùng với trưởng lão Aññāsikoṇḍañña đã uống vị cam lồ; vị ấy đã sanh ra vì lòng bi mẫn đối với thế gian chúng sanh này. Vào ngày thứ năm, vào cuối kinh Vô Ngã Tướng (Mahāva. 20; Saṃ. Ni. 3.59), nhóm năm vị trưởng lão đã an trú vào quả A-la-hán; vị ấy cũng đã sanh ra vì lòng bi mẫn đối với thế gian chúng sanh này. Sau đó, ngài đã giúp năm mươi lăm người, dẫn đầu là công tử Yasa, an trú vào quả A-la-hán. Sau đó, tại khu rừng Kappāsika, ngài đã giúp ba mươi vị thuộc nhóm Bhaddavaggiya đạt được ba đạo và ba quả; vị ấy cũng đã sanh ra vì lòng bi mẫn đối với thế gian chúng sanh này. Tại Gayāsīsa, vào cuối kinh Bài Thuyết Về Cái Bị Cháy (Mahāva. 54), ngài đã giúp một ngàn vị bện tóc an trú vào quả A-la-hán. Tại khu rừng Tālaṭṭhi, mười một nahuta Bà-la-môn và gia chủ do vua Bimbisāra dẫn đầu, sau khi nghe pháp thuyết của đức Bổn Sư, đã an trú vào quả Dự lưu, một nahuta đã an trú trong các nơi quy y. Vào cuối bài tùy hỷ Tirokuṭṭa, tám mươi bốn ngàn chúng sanh đã uống vị cam lồ. Và tám mươi bốn ngàn trong cuộc hội của người làm vòng hoa Sumana. Trong cuộc hội của voi Dhanapālaka, mười ngàn chúng sanh; trong cuộc hội của Bổn sanh Khadiraṅgāra, tám mươi bốn ngàn chúng sanh; và trong cuộc hội của lõa thể Jambuka, tám mươi bốn ngàn. Và trong cuộc hội của trưởng giả Ānanda, tám mươi bốn ngàn chúng sanh đã uống vị cam lồ. Tại Pāsāṇakacetiya, vào ngày thuyết kinh Pārāyana, mười bốn koṭi đã uống vị cam lồ. Vào ngày Song Thông Biến Hóa, hai mươi koṭi chúng sanh; tại cõi trời Ba Mươi Ba, khi ngài ngồi trên phiến đá Paṇḍukambala và thuyết bảy bộ Vi Diệu Pháp lấy thân mẫu làm nhân chứng, tám mươi koṭi chúng sanh; trong sự kiện từ cõi trời đi xuống, ba mươi koṭi chúng sanh; trong kinh Đế Thích Vấn, tám mươi ngàn chư thiên đã uống vị cam lồ. Trong bốn trường hợp này: kinh Đại Hội, kinh Hạnh Phúc, kinh Giáo giới La-hầu-la nhỏ, và Samacittapaṭipadā, không có sự giới hạn về số chúng sanh đã chứng đắc. Vị ấy đã sanh ra vì lòng bi mẫn đối với thế gian chúng sanh này. Ý nghĩa này cũng cần được hiểu theo trường hợp của những vị an trú trong con đường đến cõi trời và giải thoát nhờ vào giáo pháp, từ nay cho đến ngày nay và cả trong tương lai.


Devamanussānanti na kevalaṃ devamanussānaṃyeva, avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnampi atthāya hitāya sukhāyeva uppanno. Sahetukapaṭisandhike pana [Pg.79] maggaphalasacchikiriyāya bhabbe puggale dassetuṃ etaṃ vuttaṃ. Tasmā etesampi atthāya hitāya sukhāyeva uppannoti veditabbo.

‘Của chư thiên và nhân loại’ không chỉ có nghĩa là của chư thiên và nhân loại mà thôi, vị ấy sanh ra vì mục đích, vì lợi ích, vì hạnh phúc cho cả những chúng sanh còn lại như rồng, chim thần, v.v. Tuy nhiên, điều này được nói ra để chỉ những chúng sanh có khả năng chứng ngộ đạo và quả, là những người có tái sanh với nhân. Do đó, cần phải hiểu rằng vị ấy sanh ra vì mục đích, vì lợi ích, vì hạnh phúc cho cả những chúng sanh này.


Katamo ekapuggaloti ayaṃ pucchā. Pucchā ca nāmesā pañcavidhā hoti – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti.

‘Một người đó là ai?’ đây là một câu hỏi. Và câu hỏi này có năm loại: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi cắt đứt sự do dự, câu hỏi xin sự đồng thuận, và câu hỏi vì muốn nói.


Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ – katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ abhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

Sự khác biệt của chúng là đây: Thế nào là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy? Theo lẽ thường, một đặc tính nào đó chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được phán đoán, chưa được làm cho rõ ràng, chưa được tu tập. Người ấy đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để phán đoán, để làm cho rõ ràng, để làm cho hiển lộ đặc tính ấy; đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy.


Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

Thế nào là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy? Theo lẽ thường, một đặc tính nào đó đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được phán đoán, đã được làm cho rõ ràng, đã được tu tập. Vị ấy đặt câu hỏi để đối chiếu với các bậc hiền trí khác; đây là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy.


Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhanto hoti vimatipakkhanto dveḷhakajāto ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ vimaticchedanā pucchā.

Thế nào là câu hỏi cắt đứt sự do dự? Theo lẽ thường, người ấy ở trong tình trạng nghi ngờ, trong tình trạng do dự, sanh khởi sự phân vân: ‘Có phải như vậy chăng? Hay không phải như vậy chăng? Cái gì vậy chăng? Như thế nào vậy chăng?’. Vị ấy đặt câu hỏi để cắt đứt sự do dự; đây là câu hỏi cắt đứt sự do dự.


Katamā anumatipucchā? Bhagavā hi bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu kho taṃ samanupassituṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’ti, ayaṃ anumatipucchā.

Thế nào là câu hỏi xin sự đồng thuận? Thật vậy, đức Thế Tôn hỏi các Tỳ khưu một câu hỏi để xin sự đồng thuận: ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường?’ – ‘Bạch đức Thế Tôn, là vô thường.’ – ‘Cái gì vô thường, cái đó là khổ hay là lạc?’ – ‘Bạch đức Thế Tôn, là khổ.’ – ‘Cái gì vô thường, khổ, có bản chất biến đổi, có đáng để xem xét rằng: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi” không?’ – ‘Bạch đức Thế Tôn, không phải vậy.’ Đây là câu hỏi xin sự đồng thuận.


Katamā kathetukamyatāpucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti.

Thế nào là câu hỏi vì muốn nói? Đức Thế Tôn hỏi các Tỳ khưu một câu hỏi vì muốn nói: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Bốn là những gì?’ Đây là câu hỏi vì muốn nói.


Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi. Kasmā? Buddhānaṃ hi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ adiṭṭhaṃ ajānitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi, tasmā tesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi. Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ, tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ [Pg.80] natthi. Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi. Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikiccho sabbadhammesu vihatasaṃsayo, tenassa vimaticchedanāpucchā natthi. Itarā pana dve pucchā bhagavato atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchāti veditabbā.

Trong đó, đối với các vị Phật, không có ba câu hỏi đầu tiên. Tại sao? Vì rằng đối với các vị Phật, trong ba thời, không có gì là pháp hữu vi, hoặc pháp siêu việt thời gian, hoặc pháp vô vi mà chưa được thấy, chưa được biết, chưa được cân nhắc, chưa được thẩm xét, chưa được làm cho rõ ràng, chưa được làm cho hiển lộ. Do đó, các ngài không có câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Hơn nữa, điều gì đã được Đức Thế Tôn chứng ngộ bằng trí tuệ của chính mình, thì không có việc cần phải so sánh điều ấy với bất kỳ sa-môn, bà-la-môn, chư thiên, ma vương, hay phạm thiên nào khác. Do đó, ngài không có câu hỏi so sánh sở kiến. Hơn nữa, vì ngài là bậc không còn thắc mắc, đã vượt qua hoài nghi, đã đoạn trừ mọi nghi ngờ trong tất cả các pháp, do đó ngài không có câu hỏi cắt đứt sự do dự. Tuy nhiên, Đức Thế Tôn có hai câu hỏi còn lại, trong đó, câu hỏi này nên được hiểu là câu hỏi do muốn thuyết giảng.


Idāni tāya pucchāya puṭṭhaṃ ekapuggalaṃ vibhāvento tathāgato arahaṃ sammāsambuddhoti āha. Tattha tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

Bây giờ, để phân tích về một cá nhân được hỏi đến bởi câu hỏi ấy, ngài đã nói: 'Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác'. Trong đó, Đức Thế Tôn là Như Lai vì tám lý do: Như Lai vì đã đến như vậy, Như Lai vì đã đi như vậy, Như Lai vì đã đến với tướng chân thật, Như Lai vì đã giác ngộ các pháp chân thật một cách như thật, Như Lai vì đã thấy điều chân thật, Như Lai vì đã nói lời chân thật, Như Lai vì đã làm việc chân thật, Như Lai vì ý nghĩa chế ngự.


Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakusandho bhagavā, yathā koṇāgamano bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgatoti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena ete bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccādhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūretvā, aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā, pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato. Yathā ca vipassī bhagavā …pe… kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgatoti tathāgato.

Thế nào là Đức Thế Tôn đã đến như vậy nên là Như Lai? Như các vị Chánh Đẳng Giác trong quá khứ, những vị đã nỗ lực vì lợi ích của toàn thể thế gian, đã đến; như Đức Thế Tôn Vipassī đã đến, như Đức Thế Tôn Sikhī, như Đức Thế Tôn Vessabhū, như Đức Thế Tôn Kakusandha, như Đức Thế Tôn Koṇāgamana, như Đức Thế Tôn Kassapa đã đến. Điều này có nghĩa là gì? Các Đức Thế Tôn ấy đã đến bằng sự phát nguyện nào, thì Đức Thế Tôn của chúng ta cũng đã đến bằng sự phát nguyện ấy. Hoặc là, như Đức Thế Tôn Vipassī... cho đến... như Đức Thế Tôn Kassapa, sau khi đã viên mãn ba-la-mật về bố thí, ba-la-mật về giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, kham nhẫn, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả; sau khi đã viên mãn ba mươi ba-la-mật này là mười ba-la-mật, mười thượng ba-la-mật, mười thắng nghĩa ba-la-mật; sau khi đã từ bỏ năm sự đại thí xả này là thí xả thân thể, thí xả mắt, tài sản, vương quốc, con cái và vợ; sau khi đã viên mãn các hạnh như sự thực hành trong quá khứ, sự thực hành trước đây, việc thuyết pháp, hạnh lợi ích cho quyến thuộc, và đã đạt đến đỉnh cao của Phật hạnh mà đến, thì Đức Thế Tôn của chúng ta cũng đã đến như vậy. Và như Đức Thế Tôn Vipassī... cho đến... Đức Thế Tôn Kassapa, sau khi đã tu tập và phát triển bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành mà đến, thì Đức Thế Tôn của chúng ta cũng đã đến như vậy, nên gọi là Như Lai.


‘‘Yatheva [Pg.81] lokamhi vipassiādayo,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.

Như các bậc Mâu-ni Vipassī và các vị khác trong thế gian, đã đến đây với trạng thái Toàn Giác; cũng vậy, vị Thích Ca Mâu Ni này cũng đã đến; do đó, bậc Hữu Nhãn được gọi là Như Lai.


Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

Như vậy, ngài là Như Lai vì đã đến như vậy.


Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato…pe… kassapo bhagavā gato. Kathañca so gatoti? So hi sampatijātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha – ‘‘sampatijāto, ānanda, bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsati ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti (ma. ni. 3.207). Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi, idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ, sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa, ‘‘suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti (su. ni. 693) ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmathanassa pubbanimittaṃ, setacchattadhāraṇaṃ arahattaphalavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, sabbadisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ. Tathā ayaṃ bhagavāpi gato. Tañcassa gamanaṃ kathaṃ ahosi avitathaṃ tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Tenāhu porāṇā –

Thế nào là ngài đã đi như vậy nên là Như Lai? Như Đức Thế Tôn Vipassī vừa mới đản sinh đã đi... cho đến... Đức Thế Tôn Kassapa đã đi. Và ngài đã đi như thế nào? Vừa mới đản sinh, ngài đã đứng vững trên mặt đất bằng đôi chân bằng phẳng, hướng về phương bắc và đi bảy bước. Như đã nói: 'Này Ānanda, vị Bồ-tát vừa mới đản sinh, đứng vững trên mặt đất bằng đôi chân bằng phẳng, hướng về phương bắc và đi bảy bước, trong khi một lọng trắng được che, và ngài nhìn khắp các phương, rồi thốt lên lời nói như con ngưu vương: «Ta là bậc tối thượng trên đời, Ta là bậc tối tôn trên đời, Ta là bậc tối thắng trên đời. Đây là kiếp sống cuối cùng, nay không còn tái sinh nữa.»' Và việc đi ấy của ngài đã là chân thật, không sai khác, vì là điềm báo trước cho nhiều sự chứng đắc thù thắng. Việc ngài vừa mới đản sinh đã đứng vững bằng đôi chân bằng phẳng, đây là điềm báo trước cho sự chứng đắc bốn như ý túc. Việc hướng về phương bắc là điềm báo trước cho trạng thái siêu việt tất cả thế gian. Việc đi bảy bước là điềm báo trước cho sự chứng đắc bảy báu giác chi. Việc phất phất tử được nói đến trong câu 'những phất tử cán vàng phất qua lại' là điềm báo trước cho sự nhiếp phục tất cả các ngoại đạo. Việc che lọng trắng là điềm báo trước cho sự chứng đắc lọng trắng thanh tịnh, cao quý của sự giải thoát quả A-la-hán. Việc nhìn khắp các phương là điềm báo trước cho sự chứng đắc trí tuệ toàn giác không bị ngăn che. Việc thốt lên lời nói như con ngưu vương là điềm báo trước cho việc chuyển bánh xe pháp cao thượng không thể đảo ngược. Đức Thế Tôn này cũng đã đi như vậy. Và việc đi ấy của ngài đã là chân thật, không sai khác, vì là điềm báo trước cho chính những sự chứng đắc thù thắng ấy. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói:


‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā,Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

So vikkamī satta padāni gotamo,Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

Vừa mới đản sinh, như con ngưu vương, ngài chạm đất bằng đôi chân bằng phẳng; vị Gotama ấy đã bước đi bảy bước, và chư thiên đã che một lọng trắng.


‘‘Gantvāna [Pg.82] so satta padāni gotamo,Disā vilokesi samā samantato;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi,Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.

Sau khi đi bảy bước, vị Gotama ấy đã nhìn khắp các phương một cách đồng đều; ngài đã thốt lên lời nói gồm tám thành phần, như con sư tử đứng trên đỉnh núi.


Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

Như vậy, ngài là Như Lai vì đã đi như vậy.


Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato, abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya gato, ñāṇena avijjaṃ padāletvā gato, pāmojjena aratiṃ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.

Hay là, giống như đức Thế Tôn Vipassī ... cho đến ... giống như đức Thế Tôn Kassapa, đức Thế Tôn này cũng đã đi đến như vậy bằng cách từ bỏ dục tham với sự xuất ly, từ bỏ sân với tâm không sân, từ bỏ hôn trầm thụy miên với tưởng về ánh sáng, từ bỏ trạo cử hối quá với tâm không phóng dật, từ bỏ hoài nghi với sự xác định các pháp; đã đi đến bằng cách phá tan vô minh với trí tuệ; đã đi đến bằng cách xua tan sự bất mãn với niềm hân hoan; đã đi đến bằng cách mở toang cánh cửa triền cái với thiền thứ nhất; đã đi đến bằng cách làm lắng dịu tầm và tứ với thiền thứ hai; đã đi đến bằng cách làm cho hỷ phai nhạt với thiền thứ ba; đã đi đến bằng cách từ bỏ lạc và khổ với thiền thứ tư; đã đi đến bằng cách vượt qua sắc tưởng, đối ngại tưởng, và các tưởng khác biệt với sự chứng đắc Không Vô Biên Xứ; đã đi đến bằng cách vượt qua tưởng về Không Vô Biên Xứ với sự chứng đắc Thức Vô Biên Xứ; đã đi đến bằng cách vượt qua tưởng về Thức Vô Biên Xứ với sự chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ; đã đi đến bằng cách vượt qua tưởng về Vô Sở Hữu Xứ với sự chứng đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.


Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ, anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ, animittānupassanāya nimittasaññaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghātetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

Đã đi đến bằng cách từ bỏ tưởng về thường với sự quán vô thường, từ bỏ tưởng về lạc với sự quán khổ, từ bỏ tưởng về ngã với sự quán vô ngã, từ bỏ sự hoan hỷ với sự quán yếm ly, từ bỏ tham ái với sự quán ly tham, từ bỏ sự tập khởi với sự quán đoạn diệt, từ bỏ sự chấp thủ với sự quán từ bỏ, từ bỏ tưởng về sự kiên cố với sự quán về sự tiêu hoại, từ bỏ sự vun bồi với sự quán về sự biến mất, từ bỏ tưởng về sự thường hằng với sự quán về sự biến đổi, từ bỏ tưởng về tướng với sự quán vô tướng, từ bỏ sự mong cầu với sự quán vô nguyện, từ bỏ sự cố chấp với sự quán tánh không, từ bỏ sự cố chấp vào việc chấp thủ lõi cây với tuệ quán về các pháp cao hơn, từ bỏ sự cố chấp trong si mê với tri kiến như thật, từ bỏ sự cố chấp trong quyến luyến với sự quán về sự nguy hại, từ bỏ sự không thẩm xét với sự quán thẩm xét, từ bỏ sự cố chấp trong các kiết sử với sự quán về sự xoay chiều, đã đi đến bằng cách bẻ gãy các phiền não thuộc về tà kiến với đạo Tu-đà-hoàn, từ bỏ các phiền não thô thiển với đạo Tư-đà-hàm, nhổ bật gốc các phiền não vi tế với đạo A-na-hàm, đoạn tận tất cả phiền não với đạo A-la-hán. Như vậy, ‘đã đi đến như vậy’ nên là Như Lai.


Kathaṃ [Pg.83] tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato? Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ, āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ, tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ, vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ, ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ, viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

Thế nào là ‘đã đến được đặc tính như thật’ nên là Như Lai? Đặc tính cứng chắc của địa đại là như thật, không sai khác; đặc tính tuôn chảy của thủy đại; đặc tính nóng của hỏa đại; đặc tính nâng đỡ của phong đại; đặc tính không bị tiếp xúc của không đại; đặc tính nhận biết của thức đại.


Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

Đặc tính bị biến hoại của sắc, đặc tính cảm thọ của thọ, đặc tính tri nhận của tưởng, đặc tính tạo tác của các hành, đặc tính nhận biết của thức.


Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ, vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ, pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ, sukhassa sātalakkhaṇaṃ, cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ, phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

Đặc tính hướng tâm của tầm, đặc tính khảo sát của tứ, đặc tính lan tỏa của hỷ, đặc tính vui thích của lạc, đặc tính không phân tán của nhất tâm, đặc tính xúc chạm của xúc.


Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ, vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ, satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ, paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

Đặc tính quyết đoán của tín quyền, đặc tính nỗ lực của tấn quyền, đặc tính ghi nhớ của niệm quyền, đặc tính không phân tán của định quyền, đặc tính thấu hiểu của tuệ quyền.


Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ, vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce, samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

Đặc tính không lay chuyển trước sự vô tín của tín lực, trước sự biếng nhác của tấn lực, trước sự thất niệm của niệm lực, trước sự trạo cử của định lực, đặc tính không lay chuyển trước vô minh của tuệ lực.


Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ, vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ, pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ, passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ, samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ, upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

Đặc tính ghi nhớ của niệm giác chi, đặc tính thẩm sát của trạch pháp giác chi, đặc tính nỗ lực của tấn giác chi, đặc tính lan tỏa của hỷ giác chi, đặc tính an tịnh của khinh an giác chi, đặc tính không phân tán của định giác chi, đặc tính thẩm xét của xả giác chi.


Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ, sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ, sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ, sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ, sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ, sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

Đặc tính thấy của chánh kiến, đặc tính hướng tâm của chánh tư duy, đặc tính thu thúc của chánh ngữ, đặc tính khởi tạo của chánh nghiệp, đặc tính trong sạch của chánh mạng, đặc tính nỗ lực của chánh tinh tấn, đặc tính ghi nhớ của chánh niệm, đặc tính không phân tán của chánh định.


Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ, saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ, nāmassa namanalakkhaṇaṃ, rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ, phassassa phusanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, taṇhāya hetulakkhaṇaṃ, upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ, bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ, jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ, jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ, maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

Đặc tính không biết của vô minh, đặc tính chủ ý của các hành, đặc tính nhận biết của thức, đặc tính hướng về của danh, đặc tính bị biến hoại của sắc, đặc tính làm cửa ngõ của sáu xứ, đặc tính xúc chạm của xúc, đặc tính cảm thọ của thọ, đặc tính làm nguyên nhân của ái, đặc tính nắm giữ của thủ, đặc tính vun bồi của hữu, đặc tính tái sanh của sanh, đặc tính già yếu của lão, đặc tính hoại diệt của tử.


Dhātūnaṃ [Pg.84] suññatālakkhaṇaṃ, āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ, satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ, iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ, indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ, balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ, bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ, maggassa hetulakkhaṇaṃ.

Đặc tính trống rỗng của các giới, đặc tính làm cửa ngõ của các xứ, đặc tính ghi nhớ của các niệm xứ, đặc tính tinh cần của các chánh cần, đặc tính thành tựu của các như ý túc, đặc tính làm chủ của các quyền, đặc tính không lay chuyển của các lực, đặc tính đưa đến giải thoát của các giác chi, đặc tính làm nguyên nhân của đạo.


Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ, samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ, vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ, samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ, yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

Đặc tính như thật của các sự thật, đặc tính không phân tán của chỉ, đặc tính quán chiếu của quán, đặc tính có một vị của chỉ và quán, đặc tính không vượt qua nhau của sự song hành.


Sīlavisuddhiyā saṃvaraṇalakkhaṇaṃ, cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ, diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

Đặc tính thu thúc của giới thanh tịnh, đặc tính không phân tán của tâm thanh tịnh, đặc tính thấy của kiến thanh tịnh.


Khaye ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ, anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.

Trí về sự đoạn tận có đặc tính là sự cắt đứt, trí về sự không sanh khởi có đặc tính là sự an tịnh.


Chandassa mūlalakkhaṇaṃ, manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ, phassassa samodhānalakkhaṇaṃ, vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ, samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ, satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ, paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ, vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ, amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

Dục có đặc tính là căn bản, tác ý có đặc tính là sự khởi lên, xúc có đặc tính là sự hội tụ, thọ có đặc tính là sự quy tụ, định có đặc tính là sự đứng đầu, niệm có đặc tính là sự chủ đạo, tuệ có đặc tính là sự cao hơn nữa, giải thoát có đặc tính là cốt lõi, Niết-bàn là sự thể nhập vào bất tử có đặc tính là sự kết thúc, là như thật, không sai khác. Đã đến với đặc tính như thật như vậy bằng con đường trí tuệ, đã đạt đến, đã chứng đắc không sai lệch, nên là Như Lai. Đã đến với đặc tính như thật như vậy, nên là Như Lai.


Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambodhattho hi ettha gatasaddo.

Thế nào là Như Lai vì đã giác ngộ các pháp như thật đúng như chúng là? Các pháp như thật chính là bốn Thánh đế. Như đã nói: 'Này các Tỳ-khưu, có bốn điều này là như thật, không sai khác, không khác hơn. Bốn điều nào? 'Đây là khổ', này các Tỳ-khưu, điều này là như thật, không sai khác, không khác hơn' (Tương Ưng Bộ 5.1090) và vân vân. Và Đức Thế Tôn đã giác ngộ những điều ấy, do đó, vì đã giác ngộ những điều như thật nên được gọi là Như Lai. Ở đây, từ 'gata' có nghĩa là sự giác ngộ.


Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho. Tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho. Tasmāpi [Pg.85] tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

Lại nữa, ý nghĩa sự sanh khởi và xuất hiện của già và chết do sanh làm duyên là như thật, không sai khác, không khác hơn... cho đến... ý nghĩa sự sanh khởi và xuất hiện của các hành do vô minh làm duyên là như thật, không sai khác, không khác hơn. Tương tự, ý nghĩa vô minh là duyên cho các hành, các hành là duyên cho thức... cho đến... sanh là duyên cho già và chết là như thật, không sai khác, không khác hơn. Tất cả những điều ấy Đức Thế Tôn đã giác ngộ. Do đó, cũng vì đã giác ngộ các pháp như thật nên được gọi là Như Lai. Như vậy, là Như Lai vì đã giác ngộ các pháp như thật đúng như chúng là.


Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe… sadevamanussāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi, tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

Thế nào là Như Lai vì thấy điều như thật? Bất cứ đối tượng sắc nào đi vào tầm nhận thức qua nhãn môn của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới cõi, trong thế giới cùng với chư thiên... cho đến... cùng với trời và người, Đức Thế Tôn biết và thấy điều ấy về mọi phương diện. Khi được Ngài biết và thấy như vậy, dù được phân tích theo cách khả ái, không khả ái, v.v., hay theo cách các thuật ngữ có được trong những gì được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, như theo phương pháp: 'Sắc xứ là gì? Sắc nào y cứ vào bốn đại hiển bày hình sắc, có đối chiếu, có đối ngại, màu xanh, màu vàng,' v.v. (Pháp Tụ 616), với nhiều tên gọi, mười ba lần, năm mươi hai phương pháp, thì nó vẫn là như thật, không có gì sai khác. Phương pháp này cũng áp dụng cho các đối tượng thanh, v.v., đi vào tầm nhận thức qua nhĩ môn, v.v. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: 'Này các Tỳ-khưu, bất cứ điều gì trong thế giới cùng với chư thiên... cho đến... cùng với trời và người, đã được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, đạt được, tìm cầu, được ý suy xét, Ta biết điều đó, Ta đã thắng tri điều đó, điều đó được Như Lai biết rõ, nhưng Như Lai không bị lệ thuộc vào đó' (Tăng Chi Bộ 4.24). Như vậy, là Như Lai vì thấy điều như thật. Ở đây, sự hình thành từ 'Tathāgata' nên được hiểu theo nghĩa là 'người thấy điều như thật'.


Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānaṃ antare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ, sabbaṃ taṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnaṃ anadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ, natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya ekanāḷikāya mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti avitathaṃ. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati [Pg.86] lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā. Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti (dī. ni. 3.188). Gadattho hi ettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

Thế nào là Như Lai vì nói lời như thật? Vào đêm mà Đức Thế Tôn, ngồi trên bảo tọa bất bại tại cội Bồ-đề, đã nhiếp phục đầu của ba loại ma và giác ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, và vào đêm mà Ngài nhập Vô dư y Niết-bàn giới giữa hai cây sala song đôi, trong khoảng thời gian bốn mươi lăm năm ở giữa, vào lúc sơ giác, trung giác, và hậu giác, những gì đã được Đức Thế Tôn nói ra, là kinh, ứng tụng... cho đến... phương quảng, tất cả những điều ấy, cả về nghĩa và văn, đều không thể chê trách, không thiếu, không thừa, hoàn hảo về mọi phương diện, dẹp tan sự say đắm của tham, sân, si, không có một chút sai sót nào dù chỉ bằng một sợi tóc, tất cả đều như được đóng cùng một con dấu, như được đo bằng cùng một ống đong, như được cân bằng cùng một cái cân, là như thật, không sai khác. Do đó, Ngài đã nói: 'Này Cunda, vào đêm Như Lai giác ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, và vào đêm Ngài nhập Vô dư y Niết-bàn giới, bất cứ điều gì Ngài nói, tuyên thuyết, chỉ dạy trong khoảng thời gian đó, tất cả đều là như vậy, không khác hơn. Do đó, Ngài được gọi là Như Lai' (Trường Bộ 3.188). Ở đây, từ 'gata' có nghĩa là nói. Như vậy, là Như Lai vì nói lời như thật.


Apica āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evampetasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

Lại nữa, 'āgadanaṃ' là 'āgado', có nghĩa là lời nói. Vì Ngài có lời nói (āgado) như thật (tatho), không sai lệch, nên đổi âm 'da' thành âm 'ta' mà thành 'tathāgato'. Sự hình thành từ nên được hiểu theo nghĩa này.


Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi kāyassapi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃ bhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato, pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

Thế nào là Như Lai vì làm như thật? Quả vậy, thân của Đức Thế Tôn thuận theo lời nói, và lời nói của Ngài cũng thuận theo thân, do đó, Ngài nói như thế nào, làm như thế ấy; làm như thế nào, nói như thế ấy. Đối với Ngài là như vậy, lời nói thế nào, thân cũng 'đi' như thế ấy, nghĩa là diễn tiến như vậy. Và thân thế nào, lời nói cũng 'đi' như thế ấy, nên là Như Lai. Do đó, Ngài đã nói: 'Này các Tỳ-khưu, Như Lai nói như thế nào, làm như thế ấy; làm như thế nào, nói như thế ấy. Vì nói như thế nào, làm như thế ấy; làm như thế nào, nói như thế ấy, nên được gọi là 'Như Lai'' (Tăng Chi Bộ 4.23). Như vậy, là Như Lai vì làm như thật.


Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, atulo appameyyo anuttaro rājarājo devadevo sakkānamatisakko brahmānamatibrahmā. Tenāha – ‘‘sadevake loke, bhikkhave…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

Như Lai có ý nghĩa là bậc chế ngự như thế nào? Lấy cõi Hữu Đảnh làm giới hạn ở trên, lấy địa ngục A-tỳ làm giới hạn ở dưới, và theo chiều ngang trong vô lượng thế giới, Ngài chế ngự tất cả chúng sanh bằng giới, bằng định, bằng tuệ, và bằng giải thoát. Không có gì có thể so sánh hay đo lường được với Ngài. Ngài là bậc vô song, vô lượng, vô thượng, vua của các vua, trời của các trời, vượt trên các vị Sakka (Đế Thích), vượt trên các vị Brahmā (Phạm Thiên). Do đó, có lời dạy rằng: “Này các Tỳ khưu, trong thế giới cùng với chư Thiên... cho đến... cùng với chư Thiên và nhân loại, Như Lai là bậc chế ngự, không bị ai chế ngự, là bậc thấy tất cả, là bậc tự tại. Vì thế, Ngài được gọi là ‘Như Lai’.” (A. Ni. 4.23).


Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāso ceva puññussayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

Ở đây, sự hình thành của từ ngữ nên được hiểu như sau: Giống như thuốc giải (agada), Ngài là thuốc giải. Thuốc giải này là gì? Đó là vẻ đẹp của lời thuyết giảng và sự dồi dào của phước báu. Do đó, vị đại y vương đầy quyền năng này chế ngự tất cả những người theo tà thuyết và thế giới cùng với chư Thiên, giống như người ta chế ngự loài rắn bằng thuốc giải thần diệu. Như vậy, trong việc chế ngự tất cả thế giới, vẻ đẹp của lời thuyết giảng và sự dồi dào của phước báu là thuốc giải (agado) chân thật (tatho), không sai lệch (aviparīto). Do đó, bằng cách đổi chữ ‘d’ thành chữ ‘t’, nên hiểu là ‘Tathāgata’. Như vậy, Như Lai có ý nghĩa là bậc chế ngự.


Apica [Pg.87] tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato, gatoti avagato atīto patto paṭipannoti attho. Tattha sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato, lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato, lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathāya gato paṭipannoti tathāgato. Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā –

Hơn nữa, Như Lai là vì đã đi (gato) theo sự thật (tathāya), Như Lai là vì đã đi đến (gato) sự thật (tathaṃ). ‘Gato’ có nghĩa là đã liễu tri, đã vượt qua, đã đạt đến, đã thực hành. Trong đó, vì đã đi theo sự thật (tathāya gato) và liễu tri (avagato) toàn thể thế gian bằng thẩm sát biến tri, nên Ngài là Như Lai. Vì đã đi theo sự thật (tathāya gato) và vượt qua (atīto) sự tập khởi của thế gian bằng đoạn trừ biến tri, nên Ngài là Như Lai. Vì đã đi theo sự thật (tathāya gato) và đạt đến (patto) sự diệt tận của thế gian bằng tác chứng biến tri, nên Ngài là Như Lai. Vì đã đi theo sự thật (tathāya gato) và thực hành (paṭipanno) con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian, nên Ngài là Như Lai. Do đó, điều đã được Đức Thế Tôn nói rằng:


‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

“Này các Tỳ khưu, thế gian đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ, Như Lai đã thoát ly khỏi thế gian. Này các Tỳ khưu, sự tập khởi của thế gian đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ, sự tập khởi của thế gian đã được Như Lai đoạn trừ. Này các Tỳ khưu, sự diệt tận của thế gian đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ, sự diệt tận của thế gian đã được Như Lai chứng ngộ. Này các Tỳ khưu, con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ, con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian đã được Như Lai tu tập. Này các Tỳ khưu, bất cứ điều gì trong thế gian cùng với chư Thiên... cho đến... tất cả những điều ấy đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ. Vì thế, Ngài được gọi là ‘Như Lai’.” (A. Ni. 4.23).


Tassapi evaṃ attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.

Ý nghĩa của điều này cũng nên được hiểu như vậy. Và đây cũng chỉ là phần mở đầu trong việc giải thích về bản chất Như Lai của một vị Như Lai. Tuy nhiên, chỉ có một vị Như Lai mới có thể mô tả được bản chất Như Lai của một vị Như Lai một cách toàn diện.


Arahaṃ sammāsambuddhoti padadvaye pana ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi arahanti veditabbo. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā pana sammāsambuddhoti ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ padadvayaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) buddhānussativaṇṇanāyaṃ pakāsitanti.

Về hai thuật ngữ A-la-hán (Arahaṃ) và Chánh Đẳng Giác (Sammāsambuddho), trước hết, Ngài được hiểu là bậc A-la-hán vì những lý do sau: vì đã xa lìa (phiền não), vì đã tiêu diệt kẻ thù (phiền não) và các căm xe (của bánh xe luân hồi), vì xứng đáng thọ nhận các vật dụng cúng dường, và vì không có nơi kín đáo để làm điều ác. Còn vì đã tự mình giác ngộ một cách chân chánh tất cả các pháp, nên Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác. Đây là phần tóm tắt ở đây. Về phần chi tiết, hai thuật ngữ này đã được giải thích trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga, 1.123 trở đi), trong phần luận về niệm Phật.


171. Dutiye pātubhāvoti uppatti nipphatti. Dullabho lokasminti imasmiṃ sattaloke dullabho sudullabho paramadullabho. Kasmā dullabhoti? Ekavāraṃ dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃ na sakkā, dve vāre dasa vāre vīsati vāre paññāsa vāre vārasataṃ vārasahassaṃ vārasatasahassaṃ vārakoṭisatasahassampi dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃ [Pg.88] na sakkā, tathā ekadivasaṃ dve divase dasa divase vīsati divase paññāsa divase divasasataṃ divasasahassaṃ divasasatasahassaṃ divasakoṭisatasahassaṃ. Ekamāsaṃ dve māse…pe… māsakoṭisatasahassaṃ. Ekasaṃvaccharaṃ dve saṃvacchare…pe… saṃvaccharakoṭisatasahassaṃ. Ekakappaṃ dve kappe…pe… kappakoṭisatasahassaṃ. Kappānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ dve asaṅkhyeyyāni tīṇi asaṅkhyeyyāni dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃ na sakkā. Sīlapāramīnekkhammapāramī…pe… upekkhāpāramīsupi eseva nayo. Pacchimakoṭiyā pana kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dasa pāramiyo pūretvā buddhena bhavituṃ sakkāti iminā kāraṇena dullabho.

171. Trong điểm thứ hai, ‘sự xuất hiện’ có nghĩa là sự sanh khởi, sự thành tựu. ‘Hiếm có trên đời’ có nghĩa là trong thế giới chúng sanh này, Ngài hiếm có, rất hiếm có, vô cùng hiếm có. Tại sao lại hiếm có? Không thể thành Phật bằng cách viên mãn ba-la-mật bố thí trong một lần, hai lần, mười lần, hai mươi lần, năm mươi lần, một trăm lần, một ngàn lần, một trăm ngàn lần, hay thậm chí một trăm ngàn ức lần. Tương tự, không thể thành Phật bằng cách viên mãn ba-la-mật bố thí trong một ngày, hai ngày, mười ngày, hai mươi ngày, năm mươi ngày, một trăm ngày, một ngàn ngày, một trăm ngàn ngày, một trăm ngàn ức ngày. Một tháng, hai tháng... cho đến... một trăm ngàn ức tháng. Một năm, hai năm... cho đến... một trăm ngàn ức năm. Một kiếp, hai kiếp... cho đến... một trăm ngàn ức kiếp. Không thể thành Phật bằng cách viên mãn ba-la-mật bố thí trong một a-tăng-kỳ, hai a-tăng-kỳ, ba a-tăng-kỳ kiếp. Phương pháp này cũng tương tự đối với ba-la-mật trì giới, ba-la-mật xuất gia... cho đến... ba-la-mật xả. Nhưng ở mức tối thiểu, có thể thành Phật bằng cách viên mãn mười ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Vì lý do này, Ngài là bậc hiếm có.


172. Tatiye acchariyamanussoti acchariyo manusso. Acchariyoti andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti attho. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyoggoti acchariyo, accharaṃ paharitvā passitabboti attho. Apica ‘‘tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā cattāro acchariyā abbhutā dhammā pātubhavantī’’ti (a. ni. 4.127) evamādīhi anekehi acchariyabbhutadhammehi samannāgatattāpi acchariyamanusso. Āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso.

172. Trong điểm thứ ba, ‘con người kỳ diệu’ (acchariyamanusso) có nghĩa là một con người kỳ diệu. ‘Kỳ diệu’ (acchariyo) có nghĩa là không thường xuyên xảy ra, giống như người mù leo núi. Đây là theo phương pháp ngữ pháp. Còn đây là theo phương pháp của Chú giải: ‘acchariyo’ có nghĩa là xứng đáng được búng ngón tay (tán thưởng), nghĩa là, người nên được nhìn thấy sau khi búng ngón tay. Hơn nữa, vì Ngài hội đủ nhiều pháp kỳ diệu và phi thường, như trong câu: “Này các Tỳ khưu, với sự xuất hiện của Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, có bốn pháp kỳ diệu, phi thường xuất hiện” (A. Ni. 4.127), nên Ngài là con người kỳ diệu. ‘Āciṇṇamanusso’ cũng có nghĩa là con người kỳ diệu.


Abhinīhārassa hi sampādake aṭṭha dhamme samodhānetvā ekabuddhassa sammukhe mahābodhimaṇḍe mānasaṃ bandhitvā nisajjanaṃ nāma na aññassa kassaci āciṇṇaṃ, sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ. Tathā buddhānaṃ santike byākaraṇaṃ labhitvā anivattakena hutvā vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya buddhakārakadhammānaṃ pūraṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ, sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ. Tathā pāramiyo gabbhaṃ gaṇhāpetvā vessantarattabhāvasadise attabhāve ṭhatvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitānaṃ hatthīnaṃ sattasatāni assānaṃ sattasatānīti evaṃ sattasatakamahādānaṃ datvā jālikumārasadisaṃ puttaṃ, kaṇhājināsadisaṃ dhītaraṃ, maddīdevisadisaṃ bhariyañca dānamukhe niyyātetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā dutiye attabhāve tusitabhavane paṭisandhiggahaṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ, sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ. Tusitapure yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatānaṃ āyācanaṃ sampaṭicchitvā pañcamahāvilokanaṃ viloketvā satassa [Pg.89] sampajānassa tusitapurā cavitvā mahābhogakule paṭisandhiggahaṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ, sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ. Tathā paṭisandhiggahaṇadivase dasasahassilokadhātukampanampi, satassa sampajānassa mātukucchiyaṃ nivāsopi, satassa sampajānassa mātukucchito nikkhamanadivase dasasahassilokadhātukampanampi, sampatijātassa sattapadavītihāragamanampi, dibbasetacchatta. dhāraṇampi, dibbavāḷabījanukkhepopi, sabbadisāsu sīhavilokanaṃ viloketvā attanā paṭisamaṃ kañci sattaṃ adisvā ‘‘aggohamasmi lokassā’’ti evaṃ sīhanādanadanampi, paripākagate ñāṇe mahāsampattiṃ pahāya mahābhinikkhamanampi, mahābodhimaṇḍe pallaṅkena nisinnassa māravijayaṃ ādiṃ katvā pubbenivāsānussatidibbacakkhuvisodhanāni katvā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaguṇarāsipaṭividdhakkhaṇe dasasahassilokadhātukampanampi, paṭhamadhammadesanāya anuttaraṃ tiparivaṭṭaṃ dhammacakkappavattanampīti evamādi sabbaṃ na aññassa kassaci āciṇṇaṃ, sabbaññubuddhasseva āciṇṇaṃ. Evaṃ āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso.

Thật vậy, việc hội đủ tám pháp thành tựu cho lời phát nguyện, rồi ở trước sự hiện diện của một vị Phật, tại cội Bồ-đề, tâm ý được kết buộc và ngồi xuống, việc này không phải là thông lệ của bất cứ ai khác, chỉ là thông lệ của vị Toàn Giác Bồ-tát mà thôi. Tương tự như vậy, việc nhận được lời thọ ký nơi các vị Phật, trở thành vị bất thối chuyển, quyết định sự tinh tấn, và viên mãn các pháp tác thành Phật, việc này cũng không phải là thông lệ của bất cứ ai khác, chỉ là thông lệ của vị Toàn Giác Bồ-tát mà thôi. Tương tự như vậy, sau khi đã thâu nhiếp các pháp ba-la-mật, trong thân mạng tương tự như kiếp sống Vessantara, đã thực hiện đại thí bảy trăm món gồm bảy trăm con voi, bảy trăm con ngựa được trang hoàng với tất cả đồ trang sức, đã từ bỏ người con trai tương tự như hoàng tử Jāli, người con gái tương tự như công chúa Kaṇhājinā, và người vợ tương tự như hoàng hậu Maddī trong việc bố thí, sau khi đã sống cho đến hết tuổi thọ, rồi trong thân mạng thứ hai được tái sanh ở cõi trời Tusita, việc này cũng không phải là thông lệ của bất cứ ai khác, chỉ là thông lệ của vị Toàn Giác Bồ-tát mà thôi. Sau khi đã sống cho đến hết tuổi thọ ở cõi trời Tusita, đã chấp nhận lời thỉnh cầu của chư thiên, đã quán xét năm điều vĩ đại, có chánh niệm và tỉnh giác, từ cõi trời Tusita mệnh chung rồi được tái sanh trong dòng dõi có tài sản lớn, việc này cũng không phải là thông lệ của bất cứ ai khác, chỉ là thông lệ của vị Toàn Giác Bồ-tát mà thôi. Tương tự như vậy, vào ngày tái sanh, mười ngàn thế giới hệ rung chuyển; có chánh niệm và tỉnh giác, ngài cư ngụ trong bụng mẹ; có chánh niệm và tỉnh giác, vào ngày xuất thai khỏi bụng mẹ, mười ngàn thế giới hệ rung chuyển; ngay khi vừa sanh ra, ngài đi bảy bước; việc được che lọng trắng của chư thiên; việc được quạt phất trần của chư thiên; sau khi nhìn khắp các phương với cái nhìn của sư tử, không thấy chúng sanh nào sánh bằng mình, ngài rống lên tiếng rống sư tử rằng: ‘Ta là bậc tối thượng ở trên đời;’ khi trí tuệ đã chín muồi, ngài từ bỏ tài sản lớn lao và xuất gia vĩ đại; tại cội Bồ-đề, sau khi đã ngồi kiết-già, bắt đầu với việc chiến thắng Ma vương, đã thực hành thanh lọc Túc Mạng Minh và Thiên Nhãn Minh, vào lúc rạng đông, trong khoảnh khắc chứng ngộ vô số các phẩm chất của trí tuệ Toàn Giác, mười ngàn thế giới hệ rung chuyển; trong lần thuyết pháp đầu tiên, ngài chuyển vận bánh xe Pháp vô thượng có ba chuyển, tất cả những điều như vậy không phải là thông lệ của bất cứ ai khác, chỉ là thông lệ của đức Phật Toàn Giác mà thôi. Như vậy, người có thông lệ như thế là một con người kỳ diệu.


173. Catutthe kālakiriyāti ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyāti kālakiriyā. Tathāgato hi pañcacattālīsa vassāni ṭhatvā tīṇi piṭakāni pañca nikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsīti dhammakkhandhasahassāni pakāsetvā mahājanaṃ nibbānaninnaṃ nibbānapoṇaṃ katvā yamakasālānamantare nipanno bhikkhusaṅghaṃ āmantetvā appamādena ovaditvā sato sampajāno anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Ayamassa kiriyā yāvajjatanā pākaṭāti ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyāti kālakiriyā. Anutappā hotīti anutāpakarā hoti. Tattha cakkavattirañño kālakiriyā ekacakkavāḷe devamanussānaṃ anutāpakarā hoti. Buddhānaṃ kālakiriyā dasasahassacakkavāḷesu devamanussānaṃ anutāpakarā hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘bahuno janassa anutappā hotī’’ti.

173. Thứ tư là kālakiriyā, có nghĩa là hành động được biểu hiện vào một thời điểm nhất định. Thật vậy, sau khi đã trải qua bốn mươi lăm năm, đức Như Lai đã tuyên thuyết ba Tạng, năm bộ Nikāya, giáo huấn của bậc Đạo Sư gồm chín chi phần, tám mươi bốn ngàn pháp uẩn, đã làm cho đại chúng hướng về Nibbāna, xuôi về Nibbāna, rồi ngài nằm xuống giữa hai cây sāla song đôi, gọi chúng Tỳ-khưu đến, khuyên dạy về sự không dể duôi, có chánh niệm và tỉnh giác, ngài đã nhập Vô Dư Y Nibbāna. Hành động này của ngài được biểu hiện cho đến ngày nay, vì thế được gọi là hành động được biểu hiện vào một thời điểm nhất định. Anutappā hoti có nghĩa là gây ra sự hối tiếc. Ở đây, sự qua đời của vị vua Chuyển Luân vương gây ra sự hối tiếc cho chư thiên và nhân loại trong một thế giới hệ. Sự qua đời của các vị Phật gây ra sự hối tiếc cho chư thiên và nhân loại trong mười ngàn thế giới hệ. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Gây ra sự hối tiếc cho nhiều người.’


174. Pañcame adutiyoti dutiyassa buddhassa abhāvā adutiyo. Cattāro hi buddhā sutabuddho, catusaccabuddho, paccekabuddho, sabbaññubuddhoti. Tattha bahussuto bhikkhu sutabuddho nāma. Khīṇāsavo catusaccabuddho nāma[Pg.90]. Kappasatasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā sāmaṃ paṭividdhapaccekabodhiñāṇo paccekabuddho nāma. Kappasatasahassādhikāni cattāri vā aṭṭha vā soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā paṭividdhasabbaññutaññāṇo sabbaññubuddho nāma. Imesu catūsu buddhesu sabbaññubuddhova adutiyo nāma. Na hi tena saddhiṃ añño sabbaññubuddho nāma uppajjati.

174. Thứ năm là adutiya, có nghĩa là không có vị thứ hai do sự vắng mặt của một vị Phật thứ hai. Thật vậy, có bốn loại Phật là: sutabuddha (Phật do nghe nhiều), catusaccabuddha (Phật do Tứ đế), paccekabuddha (Phật Độc Giác), và sabbaññubuddha (Phật Toàn Giác). Trong số ấy, vị Tỳ-khưu có học thức rộng được gọi là sutabuddha. Vị đã đoạn tận các lậu hoặc được gọi là catusaccabuddha. Vị đã viên mãn các pháp ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, tự mình chứng ngộ trí tuệ Độc Giác được gọi là paccekabuddha. Vị đã viên mãn các pháp ba-la-mật trong bốn, hoặc tám, hoặc mười sáu a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, đã đè bẹp đầu của ba loại Ma vương, đã chứng ngộ trí tuệ Toàn Giác được gọi là sabbaññubuddha. Trong bốn loại Phật này, chỉ có vị Phật Toàn Giác mới được gọi là adutiya. Bởi vì không có vị Phật Toàn Giác nào khác sanh khởi cùng với ngài.


Asahāyoti attabhāvena vā paṭividdhadhammehi vā sadiso sahāyo nāma assa natthīti asahāyo. ‘‘Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipadāna’’nti iminā pana pariyāyena sekhāsekhā buddhānaṃ sahāyā nāma honti. Appaṭimoti paṭimā vuccati attabhāvo, tassa attabhāvasadisā aññā paṭimā natthīti appaṭimo. Yāpi ca manussā suvaṇṇarajatādimayā paṭimā karonti, tāsu vālaggamattampi okāsaṃ tathāgatassa attabhāvasadisaṃ kātuṃ samattho nāma natthīti sabbathāpi appaṭimo.

Asahāya có nghĩa là không có bạn đồng hành, vì không có ai tương đương với ngài về phương diện thân mạng hay về các pháp đã được chứng ngộ. Tuy nhiên, qua phương diện này: ‘Đức Thế Tôn quả thật có các bạn đồng hành là các bậc hữu học và trong lộ trình tu tập,’ các bậc hữu học và vô học được gọi là bạn đồng hành của các vị Phật. Appaṭima có nghĩa là không thể sánh bằng. Paṭimā được gọi là thân mạng. Ngài là appaṭima vì không có thân mạng nào khác tương tự như thân mạng của ngài. Hơn nữa, những hình tượng mà con người làm bằng vàng, bạc, v.v., không có ai có khả năng tạo ra được một chi tiết dù chỉ bằng một sợi lông tương tự như thân mạng của đức Như Lai. Do đó, ngài hoàn toàn không thể sánh bằng về mọi phương diện.


Appaṭisamoti attabhāvenevassa paṭisamo nāma koci natthīti appaṭisamo. Appaṭibhāgoti ye tathāgatena ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena dhammā desitā, tesu ‘‘na cattāro satipaṭṭhānā, tayo vā pañca vā’’tiādinā nayena paṭibhāgaṃ kātuṃ samattho nāma natthīti appaṭibhāgo. Appaṭipuggaloti añño koci ‘‘ahaṃ buddho’’ti evaṃ paṭiññaṃ kātuṃ samattho puggalo natthīti appaṭipuggalo. Asamoti appaṭipuggalattāva sabbasattehi asamo. Asamasamoti asamā vuccanti atītānāgatā sabbaññubuddhā, tehi asamehi samoti asamasamo.

Vô song (Appaṭisamo) có nghĩa là: Về phương diện tự thể, không có một ai được gọi là ngang bằng với ngài, vì thế gọi là Vô song. Vô tỷ (Appaṭibhāgo) có nghĩa là: Đối với các pháp đã được Như Lai thuyết giảng theo phương pháp như “bốn niệm xứ” v.v..., không có ai được gọi là có khả năng tạo ra sự đối lập theo cách nói rằng “không phải bốn niệm xứ, mà là ba hoặc năm” v.v..., vì thế gọi là Vô tỷ. Vô đối (Appaṭipuggalo) có nghĩa là: Không có một cá nhân nào khác có khả năng tuyên bố rằng “ta là Phật”, vì thế gọi là Vô đối. Bất đẳng (Asamo) có nghĩa là: Chính vì là bậc vô đối nên ngài không ngang bằng với tất cả chúng sanh. Bất đẳng đẳng (Asamasamo) có nghĩa là: Các bậc Toàn Giác trong quá khứ và vị lai được gọi là những bậc bất đẳng; ngài ngang bằng với các bậc bất đẳng ấy, vì thế gọi là Bất đẳng đẳng.


Dvipadānaṃ aggoti sammāsambuddho apadānaṃ dvipadānaṃ catuppadānaṃ bahuppadānaṃ rūpīnaṃ arūpīnaṃ saññīnaṃ asaññīnaṃ nevasaññīnāsaññīnaṃ sattānaṃ aggova. Kasmā idha dvipadānaṃ aggoti vutto? Seṭṭhataravasena. Imasmiñhi loke seṭṭho nāma uppajjamāno apadacatuppadabahuppadesu na uppajjati, dvipadesuyeva uppajjati. Kataradvipadvesūti? Manussesu ceva devesu ca. Manussesu uppajjamāno tisahassimahāsahassilokadhātuṃ vase vattetuṃ samattho [Pg.91] buddho hutvā uppajjati. Devesu uppajjamāno dasasahassilokadhātuṃ vasavattī mahābrahmā hutvā uppajjati. So tassa kappiyakārako vā ārāmiko vā sampajjati. Iti tatopi seṭṭhataravasenesa dvipadānaṃ aggoti vutto.

Bậc tối thượng trong loài hai chân (Dvipadānaṃ aggo) có nghĩa là: Bậc Chánh Đẳng Giác là tối thượng trong các loài chúng sanh không chân, hai chân, bốn chân, nhiều chân, có sắc, không sắc, có tưởng, không tưởng, phi tưởng phi phi tưởng. Vì sao ở đây ngài được gọi là bậc tối thượng trong loài hai chân? Do ý nghĩa là bậc tối thắng hơn. Thật vậy, trong thế gian này, một vị được gọi là tối thượng khi sanh ra không sanh vào loài không chân, bốn chân, nhiều chân, mà chỉ sanh vào loài hai chân. Trong loài hai chân nào? Chính là trong loài người và chư thiên. Khi sanh vào loài người, ngài sanh ra, trở thành một vị Phật, có khả năng làm chủ tam thiên đại thiên thế giới. Khi sanh vào loài chư thiên, vị ấy sanh ra, trở thành một vị Đại Phạm Thiên, làm chủ mười ngàn thế giới. Vị ấy trở thành người phục vụ thích đáng hoặc người giữ vườn cho ngài. Vì thế, do ý nghĩa là bậc tối thắng hơn cả vị ấy, ngài được gọi là bậc tối thượng trong loài hai chân.


175-186. Chaṭṭhādīsu ekapuggalassa, bhikkhave, pātubhāvā mahato cakkhussa pātubhāvo hotīti, bhikkhave, ekapuggalassa tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pātubhāvena mahantassa cakkhussa pātubhāvo hoti. Tasmiṃ puggale pātubhūte taṃ pātubhūtameva hoti, na vinā tassa pātubhāvena pātubhavati. Pātubhāvoti uppatti nipphatti. Katamassa cakkhussāti? Paññācakkhussa. Kīvarūpassāti? Sāriputtattherassa vipassanāpaññāsadisassa mahāmoggallānattherassa samādhipaññāsadisassāti. Ālokādīsupi eseva nayo. Ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ paññāālokasadisoyeva hi ettha āloko, paññāobhāsasadisoyeva obhāso adhippeto. ‘‘Mahato cakkhussa, mahato ālokassa, mahato obhāsassā’’ti imāni ca pana tīṇipi lokiyalokuttaramissakāni kathitānīti veditabbāni.

175-186. Trong các kinh thứ sáu v.v..., (có câu): ‘Này các Tỳ khưu, do sự xuất hiện của một cá nhân, có sự xuất hiện của con mắt vĩ đại.’ (Nghĩa là) này các Tỳ khưu, do sự xuất hiện của một cá nhân là Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, có sự xuất hiện của con mắt vĩ đại. Khi cá nhân ấy đã xuất hiện, điều ấy mới thật sự xuất hiện; không có sự xuất hiện của vị ấy thì nó không xuất hiện. Sự xuất hiện (pātubhāvo) có nghĩa là sự sanh khởi, sự thành tựu. Của con mắt nào? Của tuệ nhãn. Có hình thái như thế nào? Giống như tuệ quán của trưởng lão Sāriputta, giống như tuệ định của trưởng lão Mahāmoggallāna. Đối với ánh sáng v.v... cũng theo phương pháp này. Thật vậy, ở đây ánh sáng (āloko) được ngụ ý là giống như tuệ quang của hai vị Thượng thủ Thinh văn, và hào quang (obhāso) được ngụ ý là giống như tuệ minh của hai vị. Và nên biết rằng cả ba điều này: “của con mắt vĩ đại, của ánh sáng vĩ đại, của hào quang vĩ đại” được nói đến như là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế.


Channaṃ anuttariyānanti uttaritaravirahitānaṃ channaṃ uttamadhammānaṃ. Tattha dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyanti imāni cha anuttariyāni. Imesaṃ pātubhāvo hotīti attho. Āyasmā hi ānandatthero sāyaṃpātaṃ tathāgataṃ cakkhuviññāṇena daṭṭhuṃ labhati, idaṃ dassanānuttariyaṃ. Aññopi sotāpanno vā sakadāgāmī vā anāgāmī vā ānandatthero viya tathāgataṃ dassanāya labhati, idampi dassanānuttariyaṃ. Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalaṃ dassanāya labhitvā taṃ dassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti. Idaṃ dassanameva nāma, mūladassanaṃ pana dassanānuttariyaṃ nāma.

Của sáu pháp vô thượng (Channaṃ anuttariyānaṃ) có nghĩa là: của sáu pháp tối thượng không có gì hơn nữa. Trong đó, sáu pháp vô thượng này là: thấy vô thượng, nghe vô thượng, lợi lộc vô thượng, học tập vô thượng, phục vụ vô thượng, và tùy niệm vô thượng. Ý nghĩa là có sự xuất hiện của những điều này. Thật vậy, Tôn giả trưởng lão Ānanda được thấy Như Lai bằng nhãn thức vào buổi sáng và buổi chiều, đây là thấy vô thượng. Vị khác là bậc Dự lưu, hoặc Nhất lai, hoặc Bất lai, cũng được thấy Như Lai như trưởng lão Ānanda, đây cũng là thấy vô thượng. Lại nữa, một thiện phàm phu khác được thấy bậc Thập Lực như trưởng lão Ānanda, sau khi phát triển sự thấy đó, vị ấy đạt đến đạo Dự lưu. Đây chỉ được gọi là sự thấy, còn sự thấy căn bản mới được gọi là thấy vô thượng.


Ānandattheroyeva ca abhikkhaṇaṃ dasabalassa vacanaṃ sotaviññāṇena sotuṃ labhati, idaṃ savanānuttariyaṃ. Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya tathāgatassa vacanaṃ savanāya labhanti, idampi savanānuttariyaṃ. Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya tathāgatassa [Pg.92] vacanaṃ sotuṃ labhitvā taṃ savanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti. Idaṃ savanameva nāma, mūlasavanaṃ pana savanānuttariyaṃ nāma.

Và chính trưởng lão Ānanda thường xuyên được nghe lời dạy của bậc Thập Lực bằng nhĩ thức, đây là nghe vô thượng. Các vị khác là bậc Dự lưu v.v... cũng được nghe lời dạy của Như Lai như trưởng lão Ānanda, đây cũng là nghe vô thượng. Lại nữa, một thiện phàm phu khác được nghe lời dạy của Như Lai như trưởng lão Ānanda, sau khi phát triển sự nghe đó, vị ấy đạt đến đạo Dự lưu. Đây chỉ được gọi là sự nghe, còn sự nghe căn bản mới được gọi là nghe vô thượng.


Ānandattheroyeva ca dasabale saddhaṃ paṭilabhati, idaṃ lābhānuttariyaṃ. Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabale saddhāpaṭilābhaṃ labhanti, idampi lābhānuttariyaṃ. Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabale saddhāpaṭilābhaṃ labhitvā taṃ lābhaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti, ayaṃ lābhoyeva nāma, mūlalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma.

Và chính trưởng lão Ānanda có được đức tin nơi bậc Thập Lực, đây là lợi lộc vô thượng. Các vị khác là bậc Dự lưu v.v... cũng có được sự thành tựu đức tin nơi bậc Thập Lực như trưởng lão Ānanda, đây cũng là lợi lộc vô thượng. Lại nữa, một thiện phàm phu khác có được sự thành tựu đức tin nơi bậc Thập Lực như trưởng lão Ānanda, sau khi phát triển lợi lộc đó, vị ấy đạt đến đạo Dự lưu. Đây chỉ được gọi là lợi lộc, còn lợi lộc căn bản mới được gọi là lợi lộc vô thượng.


Ānandattheroyeva ca dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhati, idaṃ sikkhānuttariyaṃ. Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhanti, idampi sikkhānuttariyaṃ. Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhitvā tā sikkhā vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti. Ayaṃ sikkhāyeva nāma, mūlasikkhā pana sikkhānuttariyaṃ nāma.

Và chính trưởng lão Ānanda học tập ba học giới trong giáo pháp của bậc Thập Lực, đây là học tập vô thượng. Các vị khác là bậc Dự lưu v.v... cũng học tập ba học giới trong giáo pháp của bậc Thập Lực như trưởng lão Ānanda, đây cũng là học tập vô thượng. Lại nữa, một thiện phàm phu khác sau khi học tập ba học giới trong giáo pháp của bậc Thập Lực như trưởng lão Ānanda, phát triển các học giới ấy, vị ấy đạt đến đạo Dự lưu. Đây chỉ được gọi là sự học tập, còn sự học tập căn bản mới được gọi là học tập vô thượng.


Ānandattheroyeva ca abhiṇhaṃ dasabalaṃ paricarati, idaṃ pāricariyānuttariyaṃ. Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya abhiṇhaṃ dasabalaṃ paricaranti, idampi pāricariyānuttariyaṃ. Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalaṃ paricaritvā taṃ pāricariyaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti, ayaṃ pāricariyāyeva nāma, mūlapāricariyā pana pāricariyānuttariyaṃ nāma.

Và chỉ có Trưởng lão Ānanda thường xuyên hầu hạ bậc Thập Lực, đây là sự hầu hạ vô thượng. Các vị khác như Tu-đà-hoàn v.v... cũng thường xuyên hầu hạ bậc Thập Lực như Trưởng lão Ānanda, đây cũng là sự hầu hạ vô thượng. Lại nữa, một thiện phàm phu khác sau khi hầu hạ bậc Thập Lực như Trưởng lão Ānanda, đã phát triển sự hầu hạ ấy và chứng đắc đạo Tu-đà-hoàn, đây chỉ được gọi là sự hầu hạ. Còn sự hầu hạ căn bản thì được gọi là sự hầu hạ vô thượng.


Ānandattheroyeva ca dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussarati, idaṃ anussatānuttariyaṃ. Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussaranti, idampi anussatānuttariyaṃ. Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussaritvā taṃ anussatiṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti, ayaṃ anussatiyeva nāma, mūlānussati pana anussatānuttariyaṃ nāma. Imāni cha anuttariyāni, imesaṃ pātubhāvo hoti. Imāni ca pana cha anuttariyāni lokiyalokuttaramissakāni kathitānīti veditabbāni.

Và chỉ có Trưởng lão Ānanda tùy niệm các đức tính thế gian và siêu thế của bậc Thập Lực, đây là sự tùy niệm vô thượng. Các vị khác như Tu-đà-hoàn v.v... cũng tùy niệm các đức tính thế gian và siêu thế của bậc Thập Lực như Trưởng lão Ānanda, đây cũng là sự tùy niệm vô thượng. Lại nữa, một thiện phàm phu khác sau khi tùy niệm các đức tính thế gian và siêu thế của bậc Thập Lực như Trưởng lão Ānanda, đã phát triển sự tùy niệm ấy và chứng đắc đạo Tu-đà-hoàn, đây chỉ được gọi là sự tùy niệm. Còn sự tùy niệm căn bản thì được gọi là sự tùy niệm vô thượng. Sáu pháp vô thượng này, sự xuất hiện của chúng là có. Và nên biết rằng sáu pháp vô thượng này được nói là sự hòa trộn giữa thế gian và siêu thế.


Catunnaṃ [Pg.93] paṭisambhidānaṃ sacchikiriyā hotīti catasso hi paṭisambhidāyo atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidāti. Tattha atthesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, atthadhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro panetāsaṃ abhidhamme (vibha. 718 ādayo) āgatoyeva. Imāsaṃ catassannaṃ paṭisambhidānaṃ buddhuppāde paccakkhakiriyā hoti, na vinā buddhuppādā. Etāsaṃ sacchikiriyāti attho. Imāpi lokiyalokuttarāva kathitāti veditabbā.

Sự chứng ngộ bốn Tuệ Phân Tích xảy ra, vì có bốn Tuệ Phân Tích là: Nghĩa Vô Ngại Giải, Pháp Vô Ngại Giải, Từ Vô Ngại Giải, và Biện Vô Ngại Giải. Trong ấy, trí tuệ về các ý nghĩa là Nghĩa Vô Ngại Giải; trí tuệ về các pháp là Pháp Vô Ngại Giải; trí tuệ về cách diễn đạt ý nghĩa và pháp là Từ Vô Ngại Giải; trí tuệ về các trí tuệ là Biện Vô Ngại Giải. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết đã được trình bày trong tạng A-tỳ-đàm (Phân Tích Bộ, 718 v.v...). Sự chứng ngộ trực tiếp bốn Tuệ Phân Tích này xảy ra khi có một vị Phật xuất hiện, không thể có nếu không có sự xuất hiện của một vị Phật. Đây là ý nghĩa của ‘sự chứng ngộ chúng.’ Cũng nên biết rằng những điều này cũng được nói là (bao gồm cả) thế gian và siêu thế.


Anekadhātupaṭivedhoti ‘‘cakkhudhātu rūpadhātū’’tiādīnaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ buddhuppādeyeva paṭivedho hoti, na vinā buddhuppādenāti attho. Nānādhātupaṭivedhoti ettha imāva aṭṭhārasa dhātuyo nānāsabhāvato nānādhātuyoti veditabbā. Yo panetāsaṃ ‘‘nānāsabhāvā etā’’ti evaṃ nānākaraṇato paṭivedho, ayaṃ nānādhātupaṭivedho nāma. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāti ettha vijjāti phale ñāṇaṃ, vimuttīti tadavasesā phalasampayuttā dhammā. Sotāpattiphalasacchikiriyāti sototi paṭhamamaggo, tena sotena pattabbaṃ phalanti sotāpattiphalaṃ. Sakadāgāmiphalādīni pākaṭāneva.

Sự thông suốt nhiều giới (anekadhātupaṭivedho) có nghĩa là sự thông suốt mười tám giới, bắt đầu bằng “nhãn giới, sắc giới” v.v..., chỉ xảy ra khi có một vị Phật xuất hiện, không thể có nếu không có sự xuất hiện của một vị Phật. Sự thông suốt các giới khác nhau (nānādhātupaṭivedho), ở đây nên hiểu chính mười tám giới này là các giới khác nhau do tự tánh khác nhau. Sự thông suốt chúng bằng cách phân biệt rằng “chúng có tự tánh khác nhau,” đây được gọi là sự thông suốt các giới khác nhau. Sự chứng ngộ quả của minh và giải thoát (vijjāvimuttiphalasacchikiriyā), ở đây minh (vijjā) là trí tuệ trong quả; giải thoát (vimutti) là các pháp còn lại tương ưng với quả. Sự chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn (sotāpattiphalasacchikiriyā), ở đây dòng (soto) là đạo đầu tiên; quả cần được chứng đắc bởi dòng ấy là quả Tu-đà-hoàn. Các quả như Nhất lai v.v... thì đã rõ ràng.


187. Anuttaranti niruttaraṃ. Dhammacakkanti seṭṭhacakkaṃ. Cakkasaddo hesa –

187. Anuttaraṃ có nghĩa là vô thượng. Dhammacakkaṃ có nghĩa là bánh xe cao quý. Từ cakka (bánh xe) này –


‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104;

1.5.103) –

“Từ bốn, y đến được tám, và từ tám đến mười sáu; Và từ mười sáu đến ba mươi hai, y đã gặp phải bánh xe của lòng tham quá độ; Bánh xe quay trên đầu của người bị lòng tham đả thương.” (jā. 1.1.104; 1.5.103) –


Ettha uracakke āgato. ‘‘Cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyantī’’ti (a. ni. 3.63; 5.54) ettha iriyāpathacakke. ‘‘Atha kho so, bhikkhave, rathakāro yaṃ taṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ, taṃ pavattesī’’ti (a. ni. 3.15) ettha dārucakke. ‘‘Addasā kho doṇo brāhmaṇo bhagavato pādesu cakkāni sahassārānī’’ti (a. ni. 4.36) ettha lakkhaṇacakke. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ [Pg.94] catucakkaṃ vattatī’’ti (a. ni. 4.31) ettha sampatticakke. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavatī’’ti (dī. ni. 2.243; ma. ni. 3.256) ettha ratanacakke. Idha pana dhammacakke āgato.

Ở đây, (từ này) được dùng với nghĩa là bánh xe (tra tấn) trên ngực. Trong câu “Những người dân quê đi lại bằng các phương tiện có bánh xe” (a. ni. 3.63; 5.54), ở đây là bánh xe của oai nghi (phương tiện đi lại). Trong câu “Này các Tỳ khưu, khi ấy người thợ làm xe đã lăn bánh xe mà ông đã hoàn thành trong sáu tháng” (a. ni. 3.15), ở đây là bánh xe bằng gỗ. Trong câu “Bà-la-môn Doṇa đã thấy các bánh xe có ngàn căm ở bàn chân của Đức Thế Tôn” (a. ni. 4.36), ở đây là bánh xe tướng tốt. Trong câu “Này các Tỳ khưu, có bốn bánh xe này, nhờ sở hữu chúng mà bốn bánh xe vận hành cho chư thiên và loài người” (a. ni. 4.31), ở đây là bánh xe của sự thành tựu. Trong câu “Bánh xe báu thiêng liêng xuất hiện” (dī. ni. 2.243; ma. ni. 3.256), ở đây là bánh xe báu. Nhưng ở đây, (từ này) được dùng với nghĩa là bánh xe Pháp.


Pavattitanti ettha dhammacakkaṃ abhinīharati nāma, abhinīhaṭaṃ nāma, uppādeti nāma, uppāditaṃ nāma, pavatteti nāma, pavattitaṃ nāmāti ayaṃ pabhedo veditabbo. Kuto paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāmāti? Yadā sumedhabrāhmaṇo hutvā kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā sattasatakamahādānaṃ datvā isipabbajjaṃ pabbajitvā pañca abhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāma.

Về từ ‘pavattitaṃ’ (được chuyển vận), nên hiểu sự phân biệt này: có cái gọi là hướng tâm đến (abhinīharati), có cái gọi là đã hướng tâm đến (abhinīhaṭaṃ), có cái gọi là làm cho sanh khởi (uppādeti), có cái gọi là đã làm cho sanh khởi (uppāditaṃ), có cái gọi là chuyển vận (pavatteti), có cái gọi là đã được chuyển vận (pavattitaṃ). Bánh xe Pháp được gọi là hướng tâm đến kể từ khi nào? Kể từ khi, lúc là Bà-la-môn Sumedha, sau khi thấy sự nguy hiểm trong các dục và lợi ích trong sự xuất ly, đã thực hiện đại thí bảy trăm (báu vật), đã xuất gia theo hạnh ẩn sĩ, và đã làm phát sanh năm thắng trí và tám thiền chứng, kể từ đó Bánh xe Pháp được gọi là hướng tâm đến.


Kuto paṭṭhāya abhinīhaṭaṃ nāmāti? Yadā aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle mahābodhimaṇḍatthāya mānasaṃ bandhitvā ‘‘byākaraṇaṃ aladdhā na vuṭṭhahissāmī’’ti vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya nipanno dasabalassa santikā byākaraṇaṃ labhi, tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīhaṭaṃ nāma.

Được gọi là đã hướng tâm đến kể từ khi nào? Kể từ khi, sau khi hội đủ tám pháp, đã phát tâm cầu đại Bồ-đề dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, đã nằm xuống và quyết tâm tinh tấn rằng: “Nếu không nhận được lời thọ ký, ta sẽ không đứng dậy,” và đã nhận được lời thọ ký từ bậc Thập Lực, kể từ đó Bánh xe Pháp được gọi là đã hướng tâm đến.


Kuto paṭṭhāya uppādeti nāmāti? Tato paṭṭhāya dānapāramiṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma. Sīlapāramiṃ pūrentopi…pe… upekkhāpāramiṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma. Dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo pūrentopi, pañca mahāpariccāge pariccajantopi, ñātatthacariyaṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma. Vessantarattabhāve ṭhatvā sattasatakamahādānaṃ datvā puttadāraṃ dānamukhe niyyātetvā pāramikūṭaṃ gahetvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatāhi āyācito paṭiññaṃ datvā pañcamahāvilokanaṃ vilokentopi dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma. Mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi, paṭisandhikkhaṇe dasasahassacakkavāḷaṃ kampentopi, mātukucchito nikkhantadivase tatheva lokaṃ kampentopi, sampatijāto satta padāni gantvā ‘‘aggomahasmī’’ti sīhanādaṃ nadantopi, ekūnatiṃsa saṃvaccharāni agāramajjhe vasantopi, mahābhinikkhamanaṃ nikkhamantopi, anomānadītīre pabbajantopi, mahāpadhāne chabbassāni vīriyaṃ karontopi, sujātāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ bhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ nadiyā pavāhetvā sāyanhasamaye bodhimaṇḍavaragato puratthimaṃ lokadhātuṃ olokento nisīditvā sūriye dharamāneyeva mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāme [Pg.95] pubbenivāsaṃ anussarantopi, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentopi, paccūsakālasamanantare paccayākāraṃ sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi, sotāpattiphalaṃ sacchikarontopi, sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiphalaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiphalaṃ sacchikarontopi, arahattamaggaṃ paṭivijjhantopi dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma.

Được gọi là làm phát sanh bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ đó, trong khi làm tròn đủ ba-la-mật về bố thí cũng được gọi là làm phát sanh bánh xe Pháp. Trong khi làm tròn đủ ba-la-mật về giới... cho đến... trong khi làm tròn đủ ba-la-mật về xả cũng được gọi là làm phát sanh bánh xe Pháp. Trong khi làm tròn đủ mười ba-la-mật, mười thượng ba-la-mật, mười thắng nghĩa ba-la-mật, trong khi thực hiện năm sự đại thí xả, trong khi làm tròn đủ hạnh lợi ích cho quyến thuộc cũng được gọi là làm phát sanh bánh xe Pháp. Trong khi ở trong thân phận Vessantara, sau khi thực hiện đại thí bảy trăm, sau khi giao phó con và vợ trong việc bố thí, sau khi đạt đến đỉnh cao của các ba-la-mật, sau khi tái sanh ở cõi trời Tusita, sau khi ở đó cho đến mãn tuổi thọ, sau khi được chư thiên thỉnh cầu và đã nhận lời, trong khi quán xét năm điều đại quán xét cũng chính là được gọi là làm phát sanh bánh xe Pháp. Trong khi thọ sanh vào lòng mẹ, trong khi làm rung chuyển mười ngàn thế giới vào khoảnh khắc tái sanh, trong khi làm rung chuyển thế gian tương tự như thế vào ngày xuất thai khỏi lòng mẹ, trong khi vừa mới sanh ra đã đi bảy bước và rống tiếng rống sư tử rằng: ‘Ta là bậc tối thượng,’ trong khi sống giữa gia đình hai mươi chín năm, trong khi xuất gia vĩ đại, trong khi xuất gia ở bờ sông Anomā, trong khi tinh tấn trong sáu năm khổ hạnh, trong khi thọ dụng cháo sữa mật ong do nàng Sujātā dâng cúng rồi thả trôi chiếc bát vàng trên sông, trong khi vào buổi chiều tối đã đi đến Bồ-đề đoàn cao quý, trong khi ngồi nhìn về phương đông của thế giới, trong khi mặt trời vẫn còn đó đã phá tan ma lực, trong khi nhớ lại các tiền kiếp vào canh đầu, trong khi thanh lọc thiên nhãn vào canh giữa, trong khi ngay sau lúc rạng đông đã quán xét các duyên khởi và chứng ngộ Tu-đà-hoàn Đạo, trong khi chứng đắc Tu-đà-hoàn Quả, trong khi chứng đắc Tư-đà-hàm Đạo, Tư-đà-hàm Quả, A-na-hàm Đạo, A-na-hàm Quả, trong khi chứng ngộ A-la-hán Đạo cũng chính là được gọi là làm phát sanh bánh xe Pháp.


Arahattaphalakkhaṇe pana tena dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma. Buddhānañhi sakalalokiyalokuttaraguṇarāsi arahattaphaleneva saddhiṃ ijjhati. Tasmā tena tasmiṃ khaṇe dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma hoti.

Tuy nhiên, vào khoảnh khắc chứng đắc A-la-hán Quả, bánh xe Pháp được gọi là đã được ngài làm phát sanh. Vì rằng toàn bộ các phẩm chất hiệp thế và siêu thế của chư Phật được thành tựu cùng với A-la-hán Quả. Do đó, vào khoảnh khắc ấy, bánh xe Pháp được gọi là đã được ngài làm phát sanh.


Kadā pavatteti nāma? Bodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā isipatane migadāye aññākoṇḍaññattheraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammacakkappavattanasuttantaṃ desento dhammacakkaṃ pavatteti nāma.

Được gọi là chuyển vận khi nào? Sau khi trải qua bảy tuần lễ tại Bồ-đề đoàn, trong khi thuyết giảng bài kinh Chuyển Pháp Luân tại Isipatana, ở Vườn Lộc Uyển, sau khi lấy trưởng lão Aññākoṇḍañña làm nhân chứng, ngài được gọi là chuyển vận bánh xe Pháp.


Yadā pana aññākoṇḍaññattherena dasabalassa desanāñāṇānubhāvanibbattaṃ savanaṃ labhitvā sabbapaṭhamaṃ dhammo adhigato, tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. Dhammacakkanti cetaṃ desanāñāṇassapi nāmaṃ paṭivedhañāṇassapi. Tesu desanāñāṇaṃ lokiyaṃ, paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ. Kassa desanāpaṭivedhañāṇanti? Na aññassa kassaci, sammāsambuddhasseva desanāñāṇañca paṭivedhañāṇañcāti veditabbaṃ.

Tuy nhiên, nên được hiểu rằng kể từ khi trưởng lão Aññākoṇḍañña, sau khi có được sự nghe pháp được tạo ra bởi oai lực của trí tuệ thuyết giảng của bậc Thập Lực, đã chứng ngộ pháp đầu tiên hết, thì bánh xe Pháp được gọi là đã được chuyển vận. Và ‘Bánh xe Pháp’ này là tên gọi của cả trí tuệ thuyết giảng và trí tuệ chứng ngộ. Trong hai loại ấy, trí tuệ thuyết giảng là hiệp thế, trí tuệ chứng ngộ là siêu thế. Trí tuệ thuyết giảng và trí tuệ chứng ngộ là của ai? Nên được hiểu rằng trí tuệ thuyết giảng và trí tuệ chứng ngộ không phải của bất cứ ai khác, mà chỉ của bậc Chánh Đẳng Giác.


Sammadevāti hetunā nayena kāraṇeneva. Anuppavattetīti yathā purato gacchantassa pacchato gacchanto taṃ anugacchati nāma, evaṃ paṭhamataraṃ satthārā pavattitaṃ thero anuppavatteti nāma. Kathaṃ? Satthā hi ‘‘cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti kathento dhammacakkaṃ pavatteti nāma, dhammasenāpati sāriputtattheropi ‘‘cattārome, āvuso, satipaṭṭhānā’’ti kathento dhammacakkaṃ anuppavatteti nāma. Sammappadhānādīsupi eseva nayo. Na kevalañca bodhipakkhiyadhammesu, ‘‘cattārimāni, bhikkhave, ariyasaccāni. Cattārome, bhikkhave, ariyavaṃsā’’tiādīsupi ayaṃ nayo netabbova. Evaṃ sammāsambuddho dhammacakkaṃ pavatteti nāma, thero dasabalena pavattitaṃ dhammacakkaṃ anuppavatteti nāma.

‘Sammadeva’ (một cách chơn chánh) là bằng nhân, bằng phương pháp, bằng nguyên nhân. ‘Anuppavatteti’ (chuyển vận nối tiếp) có nghĩa là: giống như người đi sau theo sau người đi trước, cũng vậy, vị trưởng lão được gọi là chuyển vận nối tiếp (bánh xe Pháp) đã được Bậc Đạo Sư chuyển vận trước tiên. Như thế nào? Bậc Đạo Sư, trong khi nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Bốn là gì?,’ được gọi là chuyển vận bánh xe Pháp. Vị trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta cũng vậy, trong khi nói rằng: ‘Này chư hiền, có bốn niệm xứ này,’ được gọi là chuyển vận nối tiếp bánh xe Pháp. Phương pháp này cũng tương tự trong các pháp Chánh cần, v.v... Không chỉ trong các pháp trợ Bồ-đề, phương pháp này cũng nên được áp dụng trong các lời dạy như: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn Thánh đế này. Này các Tỳ khưu, có bốn Thánh chủng này,’ v.v... Như vậy, bậc Chánh Đẳng Giác được gọi là chuyển vận bánh xe Pháp, vị trưởng lão được gọi là chuyển vận nối tiếp bánh xe Pháp đã được bậc Thập Lực chuyển vận.


Evaṃ dhammacakkaṃ anuppavattentena pana therena dhammo desitopi pakāsitopi satthārāva desito pakāsito hoti. Yo hi koci bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā sakko vā māro [Pg.96] vā brahmā vā dhammaṃ desetu pakāsetu, sabbo so satthārā desito pakāsitova nāma hoti, sesajano pana lekhahārakapakkhe ṭhitova nāma hoti. Kathaṃ? Yathā hi raññā dinnaṃ paṇṇaṃ vācetvā yaṃ yaṃ kammaṃ karonti, taṃ taṃ kammaṃ yena kenaci katampi kāritampi raññā kāritanteva vuccati. Mahārājā viya hi sammāsambuddho. Rājapaṇṇaṃ viya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Paṇṇadānaṃ viya tepiṭake nayamukhadānaṃ paṇṇaṃ vācetvā taṃtaṃkammānaṃ karaṇaṃ viya catunnaṃ parisānaṃ attano balena buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paresaṃ desanā pakāsanā. Tattha yathā paṇṇaṃ vācetvā yena kenaci katampi kāritampi taṃ kammaṃ raññā kāritameva hoti, evameva yena kenaci desitopi pakāsitopi dhammo satthārā desito pakāsitova nāma hotīti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

Tuy nhiên, như vậy, pháp được thuyết giảng và tuyên bố bởi vị trưởng lão đang chuyển vận nối tiếp bánh xe Pháp cũng là pháp đã được chính Bậc Đạo Sư thuyết giảng và tuyên bố. Thật vậy, bất cứ ai, dù là Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, chư thiên, Sakka, Māra, hay Phạm thiên, có thuyết giảng hay tuyên bố pháp, tất cả pháp ấy được gọi là đã được chính Bậc Đạo Sư thuyết giảng và tuyên bố. Còn những người còn lại thì được gọi là chỉ đứng về phía người mang thư. Như thế nào? Giống như sau khi đọc chiếu chỉ do vua ban, bất cứ công việc nào họ làm, công việc ấy dù được làm hay được sai làm bởi bất cứ ai, cũng được gọi là chính vua đã sai làm. Bậc Chánh Đẳng Giác thật giống như vị đại vương. Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, giống như chiếu chỉ của vua. Việc ban cho các phương pháp trong Tam Tạng giống như việc ban chiếu chỉ. Việc bốn chúng, bằng năng lực của mình, học thuộc lời Phật dạy rồi thuyết giảng và tuyên bố cho người khác giống như việc đọc chiếu chỉ rồi thực hiện các công việc ấy. Ở đây, giống như sau khi đọc chiếu chỉ, công việc ấy dù được làm hay được sai làm bởi bất cứ ai cũng chính là đã được vua sai làm, cũng vậy, nên hiểu rằng pháp, dù được thuyết giảng hay tuyên bố bởi bất cứ ai, cũng được gọi là đã được chính Bậc Đạo Sư thuyết giảng và tuyên bố. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.


Ekapuggalavaggavaṇṇanā.

Phần giải về Phẩm Một Người.


14. Etadaggavaggo

14. Phẩm Etadagga


(14) 1. Paṭhamaetadaggavaggo

(14) 1. Phẩm Etadagga Thứ Nhất


Etadaggapadavaṇṇanā

Phần giải về câu Etadagga


188. Etadaggesu paṭhamavaggassa paṭhame etadagganti etaṃ aggaṃ. Ettha ca ayaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya (kathā. 441), ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā (saṃ. ni. 5.374), anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 318) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34; itivu. 90) seṭṭhe. Svāyamidha koṭiyampi vaṭṭati seṭṭhepi. Te hi therā attano attano ṭhāne koṭibhūtātipi aggā, seṭṭhabhūtātipi. Tasmā etadagganti esā koṭi eso seṭṭhoti ayamettha attho. Eseva nayo sabbasuttesu.

188. Trong các vị Tối Thắng, ở phẩm đầu tiên, câu ‘etadagga’ có nghĩa là ‘đây là tối thắng’. Ở đây, từ ‘agga’ này được thấy với các nghĩa là bắt đầu, là tột đỉnh, là phần, và là cao tột. Thật vậy, trong các câu như: ‘Này người gác cổng thân hữu, kể từ hôm nay, ta đóng cửa đối với các Ni-kiền-tử nam và Ni-kiền-tử nữ,’ (ma. ni. 2.70) từ ấy được thấy với nghĩa là bắt đầu. Trong các câu như: ‘Với đầu ngón tay ấy, người ấy có thể chạm vào đầu ngón tay kia,’ (kathā. 441), ‘ngọn mía,’ ‘ngọn tre,’ từ ấy được thấy với nghĩa là tột đỉnh. Trong các câu như: ‘Phần chua, hay phần ngọt, hay phần đắng,’ (saṃ. ni. 5.374), ‘Này các Tỳ khưu, Ta cho phép chia theo phần của tịnh xá hay theo phần của tu viện,’ (cūḷava. 318) từ ấy được thấy với nghĩa là phần. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, trong tất cả chúng sanh, không chân hoặc... Như Lai được tuyên bố là tối thắng trong số ấy,’ (a. ni. 4.34; itivu. 90) từ ấy được thấy với nghĩa là cao tột. Ở đây, từ này phù hợp với cả nghĩa tột đỉnh lẫn nghĩa cao tột. Thật vậy, các vị Trưởng lão ấy là tối thắng ở địa vị của riêng mình, vì là bậc tột đỉnh và cũng vì là bậc cao tột. Do đó, ‘etadagga’ ở đây có nghĩa là ‘đây là tột đỉnh, đây là cao tột.’ Đây cũng là phương pháp trong tất cả các kinh.


Ayañca [Pg.97] etadaggasannikkhepo nāma catūhi kāraṇehi labbhati aṭṭhuppattito āgamanato ciṇṇavasito guṇātirekatoti. Tattha koci thero ekena kāraṇena etadaggaṭṭhānaṃ labhati, koci dvīhi, koci tīhi, koci sabbeheva catūhipi āyasmā sāriputtatthero viya. So hi aṭṭhuppattitopi mahāpaññatāya etadaggaṭṭhānaṃ labhi āgamanādīhipi. Kathaṃ? Ekasmiṃ hi samaye satthā jetavanamahāvihāre viharanto kaṇḍambarukkhamūle titthiyamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā ‘‘kahaṃ nu kho purimabuddhā yamakapāṭihāriyaṃ katvā vassaṃ upagacchantī’’ti āvajjento ‘‘tāvatiṃsabhavane’’ti ñatvā dve padantarāni dassetvā tatiyena padena tāvatiṃsabhavane paccuṭṭhāsi. Sakko devarājā bhagavantaṃ disvā paṇḍukambalasilāto uṭṭhāya saddhiṃ devagaṇena paccuggamanaṃ agamāsi. Devā cintayiṃsu – ‘‘sakko devarājā devagaṇaparivuto saṭṭhiyojanāyāmāya paṇḍukambalasilāya nisīditvā sampattiṃ anubhavati, buddhānaṃ nāma nisinnakālato paṭṭhāya na sakkā aññena ettha hatthampi ṭhapetu’’nti. Satthāpi tattha nisinno tesaṃ cittācāraṃ ñatvā mahāpaṃsukūliko viya muṇḍapīṭhakaṃ sabbameva paṇḍukambalasilaṃ avattharitvā nisīdi. Evaṃ nisīdanto pana attano vā sarīraṃ mahantaṃ katvā māpesi, paṇḍukambalasilaṃ vā khuddakaṃ akāsīti na sallakkhetabbaṃ. Acinteyyo hi buddhavisayo. Evaṃ nisinno pana mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’ti abhidhammapiṭakaṃ desesi.

Và việc bổ nhiệm vào địa vị Tối Thắng này được thành tựu do bốn nguyên nhân: do sự việc phát sanh, do truyền thống, do sự thuần thục, và do đức hạnh vượt trội. Trong đó, có vị Trưởng lão đắc được địa vị Tối Thắng do một nguyên nhân, có vị do hai, có vị do ba, có vị do cả bốn nguyên nhân như Tôn giả Sāriputta. Thật vậy, ngài đã đắc được địa vị Tối Thắng về trí tuệ bậc nhất là do sự việc phát sanh và cũng do các lý do như truyền thống v.v... Như thế nào? Thật vậy, vào một thời, khi đang trú tại đại tịnh xá Jetavana, bậc Đạo Sư sau khi biểu diễn Song Thông Thần Biến để nhiếp phục các du sĩ ngoại đạo ở dưới cội cây xoài Kaṇḍamba, ngài đã suy xét rằng: ‘Chư Phật quá khứ sau khi thực hiện Song Thông Thần Biến đã nhập hạ ở đâu nhỉ?’ và biết được là ‘ở cõi trời Tāvatiṃsa (Đao Lợi),’ ngài đã biểu diễn hai bước đi và với bước thứ ba ngài đã hiện ra ở cõi trời Tāvatiṃsa. Vua trời Sakka khi thấy đức Bhagavantā đã từ tảng đá Paṇḍukambala đứng dậy cùng với chư thiên đến nghênh đón. Chư thiên đã suy nghĩ rằng: ‘Vua trời Sakka, được chư thiên vây quanh, ngồi trên tảng đá Paṇḍukambala dài sáu mươi do-tuần để hưởng thụ tài sản, kể từ lúc chư Phật ngự trên đó thì không ai khác có thể đặt tay lên được.’ Bậc Đạo Sư, khi đang ngồi ở đó, biết được tâm tư của họ, đã ngồi xuống bao trùm toàn bộ tảng đá Paṇḍukambala giống như vị đại Tỳ khưu mặc y phấn tảo bao trùm một chiếc ghế nhỏ. Tuy nhiên, không nên nhận định rằng khi ngồi như vậy, ngài đã hóa hiện thân mình trở nên to lớn hay đã làm cho tảng đá Paṇḍukambala trở nên nhỏ lại. Thật vậy, cảnh giới của chư Phật là bất khả tư nghì. Khi đã ngồi như vậy, ngài đã lấy mẫu thân làm chứng nhân và thuyết giảng tạng Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) cho chư thiên của mười ngàn thế giới về các pháp như là ‘các pháp thiện, các pháp bất thiện, các pháp vô ký.’”


Pāṭihāriyaṭṭhānepi sabbāpi dvādasayojanikā parisā anuruddhattheraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kahaṃ, bhante, dasabalo gato’’ti pucchi. Tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā abhidhammakathaṃ desetuṃ gatoti. Bhante, na mayaṃ satthāraṃ adisvā gamissāma. Kadā satthā āgamissatīti satthu āgamanakālaṃ jānāthāti? Mahāmoggallānattherassa bhāraṃ karotha, so buddhānaṃ santikaṃ gantvā sāsanaṃ āharissatīti. Kiṃ pana therassa tattha gantuṃ balaṃ natthīti? Atthi, visesavantānaṃ pana visesaṃ passantūti evamāha. Mahājano mahāmoggallānattheraṃ upasaṅkamitvā satthu [Pg.98] sāsanaṃ gahetvā āgamanatthāya yāci. Thero passanteyeva mahājane pathaviyaṃ nimujjitvā antosinerunā gantvā satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, mahājano tumhākaṃ dassanakāmo, āgamanadivasaṃ vo jānituṃ icchatī’’ti. Tena hi ‘‘ito temāsaccayena saṅkassanagaradvāre passathā’’tissa vadehīti. Thero bhagavato sāsanaṃ āharitvā mahājanassa kathesi. Mahājano tattheva temāsaṃ khandhāvāraṃ bandhitvā vasi. Cūḷaanāthapiṇḍiko dvādasayojanāya parisāya temāsaṃ yāgubhattaṃ ādāsi.

Tại nơi diễn ra thần biến, toàn thể hội chúng rộng mười hai do-tuần đã đến gần Trưởng lão Anuruddha và hỏi rằng: ‘Bạch ngài, bậc Thập Lực đã đi đâu?’ ‘Ngài đã đến cõi trời Tāvatiṃsa, nhập hạ trên tảng đá Paṇḍukambala để thuyết giảng Abhidhamma.’ ‘Bạch ngài, chúng con sẽ không đi nếu chưa được thấy bậc Đạo Sư. Khi nào bậc Đạo Sư sẽ trở về, xin ngài hãy cho biết thời gian trở về của bậc Đạo Sư.’ ‘Hãy giao phó việc này cho Trưởng lão Mahāmoggallāna, vị ấy sẽ đến gần đức Phật và mang thông điệp về.’ ‘Phải chăng Trưởng lão (Anuruddha) không có năng lực để đi đến đó?’ ‘Có chứ, nhưng ngài nói vậy là để họ thấy được sự đặc biệt của những bậc có năng lực đặc biệt.’ Đám đông đã đến gần Trưởng lão Mahāmoggallāna và thỉnh cầu ngài đi nhận thông điệp của bậc Đạo Sư và trở về. Vị Trưởng lão, ngay trước mắt đám đông, đã độn thổ, đi xuyên qua núi Sineru, đảnh lễ bậc Đạo Sư và thưa rằng: ‘Bạch Thế Tôn, đám đông mong mỏi được diện kiến ngài, họ muốn biết ngày ngài trở về.’ ‘Vậy thì, hãy nói với họ rằng: ‘Sau ba tháng kể từ hôm nay, hãy gặp ta ở cổng thành Saṅkassa.’’ Vị Trưởng lão đã mang thông điệp của đức Bhagavantā về và nói lại với đám đông. Đám đông đã đóng trại và ở lại đó suốt ba tháng. Ông Cấp Cô Độc Nhỏ (Cūḷaanāthapiṇḍiko) đã cúng dường cháo và cơm cho hội chúng rộng mười hai do-tuần trong suốt ba tháng.


Satthāpi sattappakaraṇāni desetvā manussalokaṃ āgamanatthāya ākappaṃ dassesi. Sakko devarājā vissakammaṃ āmantetvā tathāgatassa otaraṇatthāya sopānaṃ māpetuṃ āṇāpesi. So ekato sovaṇṇamayaṃ ekato rajatamayaṃ sopānaṃ māpetvā majjhe maṇimayaṃ māpesi. Satthā maṇimaye sopāne ṭhatvā ‘‘mahājano maṃ passatū’’ti adhiṭṭhāsi. Attano ānubhāveneva ‘‘mahājano avīcimahānirayaṃ passatū’’tipi adhiṭṭhāsi. Nirayadassanena cassa uppannasaṃvegataṃ ñatvā devalokaṃ dassesi. Athassa otarantassa mahābrahmā chattaṃ dhāresi, sakko devarājā pattaṃ gaṇhi, suyāmo devarājā dibbaṃ vāḷabījaniṃ bīji, pañcasikho gandhabbadevaputto beluvapaṇḍuvīṇaṃ samapaññāsāya mucchanāhi mucchitvā vādento purato otari. Buddhānaṃ pathaviyaṃ patiṭṭhitakāle ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ vandissāmi, ahaṃ paṭhamaṃ vandissāmī’’ti mahājano aṭṭhāsi. Saha mahāpathavīakkamanena pana bhagavato neva mahājano na asītimahāsāvakā paṭhamakavandanaṃ sampāpuṇiṃsu, dhammasenāpati sāriputtattheroyeva pana sampāpuṇi.

Bậc Đạo Sư, sau khi thuyết bảy bộ luận, đã biểu hiện ý muốn trở về cõi người. Vua trời Đế Thích gọi Tỳ-thủ-yết-ma và ra lệnh tạo một chiếc thang để Như Lai ngự xuống. Vị ấy đã tạo một chiếc thang bằng vàng ở một bên, một chiếc thang bằng bạc ở một bên, và ở giữa là một chiếc thang bằng ngọc ma-ni. Bậc Đạo Sư đứng trên chiếc thang bằng ngọc ma-ni và chú nguyện: “Mong cho đại chúng thấy được ta.” Bằng chính oai lực của mình, Ngài cũng chú nguyện: “Mong cho đại chúng thấy được đại địa ngục A-tỳ.” Khi biết được sự xúc động khởi lên do thấy địa ngục, Ngài đã cho họ thấy cõi trời. Khi Ngài ngự xuống, Đại Phạm Thiên cầm lọng, vua trời Đế Thích cầm bát, vua trời Dạ-ma quạt phất trần cõi trời, và thiên tử Càn-thát-bà Ngũ-kế vừa đi xuống phía trước vừa gảy cây đàn tỳ-bà Beluvapaṇḍu với năm mươi điệu. Vào lúc Đức Phật đặt chân lên mặt đất, đại chúng đứng đó với ý nghĩ: “Ta sẽ đảnh lễ trước, ta sẽ đảnh lễ trước.” Tuy nhiên, cùng lúc Đức Thế Tôn đặt chân lên đại địa, cả đại chúng lẫn tám mươi vị đại thinh văn đều không thể thực hiện được việc đảnh lễ đầu tiên, mà chỉ có Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Xá-lợi-phất mới thực hiện được.


Atha satthā dvādasayojanāya parisāya antare ‘‘therassa paññānubhāvaṃ jānantū’’ti puthujjanapañcakaṃ pañhaṃ ārabhi. Paṭhamaṃ lokiyamahājano sallakkhessatīti puthujjanapañhaṃ pucchi. Ye ye sallakkhiṃsu, te te kathayiṃsu. Dutiyaṃ puthujjanavisayaṃ atikkamitvā sotāpattimagge pañhaṃ pucchi. Puthujjanā tuṇhī ahesuṃ, sotāpannāva kathayiṃsu. Tato sotāpannānaṃ [Pg.99] visayaṃ atikkamitvā sakadāgāmimagge pañhaṃ pucchi. Sotāpannā tuṇhī ahesuṃ, sakadāgāminova kathayiṃsu. Tesampi visayaṃ atikkamitvā anāgāmimagge pañhaṃ pucchi. Sakadāgāmino tuṇhī ahesuṃ, anāgāminova kathayiṃsu. Tesampi visayaṃ atikkamitvā arahattamagge pañhaṃ pucchi. Anāgāmino tuṇhī ahesuṃ, arahantāva kathayiṃsu. Tato heṭṭhimakoṭito paṭṭhāya abhiññāte abhiññāte sāvake pucchi, te attano attano paṭisambhidāvisaye ṭhatvā kathayiṃsu. Atha mahāmoggallānaṃ pucchi, sesasāvakā tuṇhī ahesuṃ, therova kathesi. Tassāpi visayaṃ atikkamitvā sāriputtattherassa visaye pañhaṃ pucchi. Mahāmoggallāno tuṇhī ahosi, sāriputtattherova kathesi. Therassāpi visayaṃ atikkamitvā buddhavisaye pañhaṃ pucchi. Dhammasenāpati āvajjentopi passituṃ na sakkoti, puratthimapacchimuttaradakkhiṇā catasso disā catasso anudisāti ito cito ca olokento pañhuppattiṭṭhānaṃ sallakkhetuṃ nāsakkhi.

Bấy giờ, giữa hội chúng rộng mười hai do-tuần, Bậc Đạo Sư bắt đầu hỏi năm câu hỏi của phàm nhân với ý nghĩ: “Mong cho họ biết được oai lực trí tuệ của vị Trưởng lão.” Trước tiên, Ngài hỏi một câu hỏi của phàm nhân, nghĩ rằng đại chúng thế gian sẽ nhận ra được. Những ai nhận ra được thì đã trả lời. Thứ hai, Ngài hỏi một câu hỏi vượt ngoài tầm của phàm nhân, trong phạm vi của Tu-đà-hoàn đạo. Các phàm nhân im lặng, chỉ các vị Tu-đà-hoàn trả lời. Kế đó, Ngài hỏi một câu hỏi vượt ngoài tầm của các vị Tu-đà-hoàn, trong phạm vi của Tư-đà-hàm đạo. Các vị Tu-đà-hoàn im lặng, chỉ các vị Tư-đà-hàm trả lời. Ngài lại hỏi một câu hỏi vượt ngoài tầm của họ, trong phạm vi của A-na-hàm đạo. Các vị Tư-đà-hàm im lặng, chỉ các vị A-na-hàm trả lời. Ngài lại hỏi một câu hỏi vượt ngoài tầm của họ, trong phạm vi của A-la-hán đạo. Các vị A-na-hàm im lặng, chỉ các vị A-la-hán trả lời. Kế đó, bắt đầu từ bậc thấp nhất, Ngài hỏi các vị thinh văn đã được biết đến, và họ đã trả lời đứng trên phạm vi tuệ phân tích của riêng mình. Bấy giờ, Ngài hỏi ngài Đại Mục-kiền-liên, các vị thinh văn khác im lặng, chỉ có vị Trưởng lão trả lời. Ngài lại hỏi một câu hỏi vượt ngoài tầm của vị ấy, trong phạm vi của Trưởng lão Xá-lợi-phất. Ngài Đại Mục-kiền-liên im lặng, chỉ có Trưởng lão Xá-lợi-phất trả lời. Ngài lại hỏi một câu hỏi vượt ngoài tầm của vị Trưởng lão, trong phạm vi của Phật. Vị Tướng quân Chánh pháp dù có hướng tâm cũng không thể thấy được, nhìn qua lại bốn phương đông, tây, nam, bắc và bốn hướng phụ, cũng không thể nhận ra được nơi phát sinh của câu hỏi.


Satthā therassa kilamanabhāvaṃ jānitvā ‘‘sāriputto kilamati, nayamukhamassa dassessāmī’’ti ‘‘āgamehi tvaṃ, sāriputtā’’ti vatvā ‘‘nāyaṃ tuyhaṃ visayo pañho, buddhānaṃ esa visayo sabbaññūnaṃ yasassīna’’nti buddhavisayabhāvaṃ ācikkhitvā ‘‘bhūtamidanti, sāriputta, samanupassasī’’ti āha. Thero ‘‘catumahābhūtikakāyapariggahaṃ me bhagavā ācikkhatī’’ti ñatvā ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti āha. Etasmiṃ ṭhāne ayaṃ kathā udapādi – mahāpañño vata, bho, sāriputtatthero, yatra hi nāma sabbehi anaññātaṃ pañhaṃ kathesi, buddhehi ca dinnanaye ṭhatvā buddhavisaye pañhaṃ kathesi, iti therassa paññānubhāvo yattakaṃ ṭhānaṃ buddhānaṃ kittisaddena otthaṭaṃ, sabbaṃ ajjhottharitvā gatoti evaṃ tāva thero aṭṭhuppattito mahāpaññatāya etadaggaṭṭhānaṃ labhi.

Bậc Đạo Sư, biết được sự mệt mỏi của vị Trưởng lão, nghĩ rằng: “Xá-lợi-phất đang mệt mỏi, ta sẽ chỉ cho ông ấy một phương pháp,” và nói: “Hãy dừng lại, này Xá-lợi-phất.” Ngài giải thích rằng đó là phạm vi của Phật bằng cách nói: “Câu hỏi này không phải là phạm vi của ông, đây là phạm vi của các vị Phật, bậc Toàn Tri, bậc lừng danh,” rồi Ngài hỏi: “Này Xá-lợi-phất, ông có quán xét rằng 'đây là cái đã được tạo thành' không?” Vị Trưởng lão, nhận ra rằng “Đức Thế Tôn đang chỉ cho ta về sự thấu hiểu thân tứ đại,” liền thưa: “Con đã hiểu, bạch Đức Thế Tôn, con đã hiểu, bạch Đức Thiện Thệ.” Tại nơi đó, câu chuyện này đã khởi lên: “Ôi, Trưởng lão Xá-lợi-phất thật có đại trí tuệ, vì ngài đã trả lời được câu hỏi mà tất cả mọi người đều không biết, và đứng trên phương pháp do chư Phật chỉ dạy, ngài đã trả lời câu hỏi trong phạm vi của Phật. Như vậy, oai lực trí tuệ của vị Trưởng lão đã bao trùm và vượt qua tất cả những nơi được bao phủ bởi tiếng tăm của chư Phật.” Như thế, vị Trưởng lão đã đạt được địa vị tối thượng về đại trí tuệ từ sự kiện này.


Kathaṃ āgamanato? Imissāyeva hi aṭṭhuppattiyā satthā āha – sāriputto na idāneva paññavā, atīte pañca jātisatāni isipabbajjaṃ pabbajitvāpi mahāpaññova ahosi –

Do đâu mà có? Chính từ sự kiện này, Bậc Đạo Sư đã nói: “Xá-lợi-phất không phải chỉ bây giờ mới có trí tuệ, trong quá khứ, dù đã xuất gia làm ẩn sĩ trong năm trăm kiếp, ông vẫn là người có đại trí tuệ.”


‘‘Yo [Pg.100] pabbajī jātisatāni pañca,Pahāya kāmāni manoramāni;

Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ,Parinibbutaṃ vandatha sāriputta’’nti.

“Người đã xuất gia năm trăm kiếp, từ bỏ các dục lạc làm vui lòng; hãy đảnh lễ Xá-lợi-phất, vị đã ly tham, có các căn khéo định tĩnh, đã tịch tịnh Niết-bàn.”


Evaṃ pabbajjaṃ upabrūhayamāno ekasmiṃ samaye bārāṇasiyaṃ brāhmaṇakule nibbatto. Tayo vede uggaṇhitvā tattha sāraṃ apassanto ‘‘pabbajitvā ekaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti cittaṃ uppādesi. Tasmiṃ kāle bodhisattopi kāsiraṭṭhe udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbatto vuddhimanvāya uggahitasippo kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā kasiṇaparikammaṃ katvā pañca abhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā vanamūlaphalāhāro himavantappadese vasati. Sopi māṇavo nikkhamitvā tasseva santike pabbaji. Parivāro mahā ahosi pañcasatamattā isayo.

Khi tán dương việc xuất gia như vậy, vào một thời, ngài đã tái sanh trong một gia đình Bà-la-môn ở Ba-la-nại. Sau khi học ba bộ Vệ-đà và không thấy được cốt lõi ở đó, ông đã khởi lên ý nghĩ: “Nên xuất gia để tìm cầu một pháp giải thoát.” Vào thời đó, Bồ-tát cũng đã tái sanh trong một gia đình Bà-la-môn đại phú ở phương bắc tại xứ Ca-di. Khi trưởng thành và đã học các nghề, thấy được sự nguy hại trong các dục lạc và lợi ích trong sự xuất ly, ngài đã từ bỏ đời sống gia đình, đi vào Hy-mã-lạp sơn. Sau khi thực hành các đề mục biến xứ, ngài đã chứng đắc năm thắng trí và tám thiền chứng, sống trong vùng Hy-mã-lạp sơn, ăn rễ cây và trái cây rừng. Chàng thanh niên ấy cũng đã xuất gia và tu học gần vị ấy. Đoàn tùy tùng rất đông, gồm khoảng năm trăm vị ẩn sĩ.


Athassa so jeṭṭhantevāsiko ekadesaṃ parisaṃ gahetvā loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ agamāsi. Tasmiṃ samaye bodhisatto tasmiṃyeva himavantappadese kālaṃ akāsi. Kālakiriyasamayeva naṃ antevāsikā sannipatitvā pucchiṃsu – ‘‘atthi tumhehi koci viseso adhigato’’ti. Bodhisatto ‘‘natthi kiñcī’’ti vatvā aparihīnajjhāno ābhassarabrahmaloke nibbatto. So kiñcāpi ākiñcaññāyatanassa lābhī, bodhisattānaṃ pana arūpāvacare paṭisandhi nāma na hoti. Kasmā? Abhabbaṭṭhānattā. Iti so arūpasamāpattilābhī samānopi rūpāvacare nibbatti. Antevāsikāpissa ‘‘ācariyo ‘natthi kiñcī’ti āha, moghā tassa kālakiriyā’’ti na kiñci sakkārasammānaṃ akaṃsu. Atha so jeṭṭhantevāsiko atikkante vassāvāse āgantvā ‘‘kahaṃ ācariyo’’ti pucchi. Kālaṃ katoti. Api nu ācariyena laddhaguṇaṃ pucchitthāti? Āma pucchimhāti. Kiṃ vadetīti? Natthi kiñcīti. Mayampi ‘‘ācariyena laddhaguṇo nāma natthī’’ti nāssa sakkārasammānaṃ karimhāti. Tumhe bhāsitassa atthaṃ na jānittha, ācariyo ākiñcaññāyatanassa lābhīti.

Bấy giờ, vị đệ tử trưởng của vị ấy dẫn một nhóm đệ tử đi đến vùng có người ở để dùng muối và vật chua. Vào lúc ấy, Bồ-tát mệnh chung tại chính vùng Hy-mã-lạp sơn ấy. Ngay lúc lâm chung, các đệ tử hội họp lại và hỏi ngài: “Thưa thầy, thầy có chứng đắc pháp thượng nhân nào không?” Bồ-tát đáp: “Không có gì cả,” và vì không bị lui sụt khỏi thiền định, ngài đã tái sanh vào cõi trời Quang Âm. Mặc dù ngài đã đắc Vô Sở Hữu Xứ, nhưng các vị Bồ-tát không tái sanh vào cõi vô sắc. Tại sao? Vì đó là nơi không thích hợp. Do đó, dù đã đắc thiền vô sắc, ngài vẫn tái sanh vào cõi sắc giới. Các đệ tử của ngài nghĩ rằng: “Thầy nói ‘không có gì cả’, vậy sự mệnh chung của thầy thật là vô ích,” nên họ đã không làm lễ cung kính tôn trọng nào cả. Sau đó, khi mùa an cư mưa đã qua, vị đệ tử trưởng trở về và hỏi: “Thầy ở đâu?” Họ đáp: “Thầy đã mệnh chung.” “Các vị có hỏi về phẩm chất mà thầy đã chứng đắc không?” “Vâng, chúng tôi có hỏi.” “Thầy đã nói gì?” “‘Không có gì cả.’” “Chúng tôi cũng nghĩ rằng ‘thầy không chứng đắc phẩm chất nào cả’ nên đã không làm lễ cung kính tôn trọng ngài.” Vị đệ tử trưởng nói: “Các vị không hiểu ý nghĩa của lời nói ấy. Thầy của chúng ta đã đắc Vô Sở Hữu Xứ.”


Atha [Pg.101] te jeṭṭhantevāsikassa kathaṃ na saddahiṃsu. So punappunaṃ kathentopi saddahāpetuṃ nāsakkhi. Atha bodhisatto āvajjamāno ‘‘andhabālo mahājano mayhaṃ jeṭṭhantevāsikassa kathaṃ na gaṇhāti, imaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti brahmalokato otaritvā assamapadamatthake ṭhito ākāsagatova jeṭṭhantevāsikassa paññānubhāvaṃ vaṇṇetvā imaṃ gāthaṃ abhāsi –

Nhưng họ không tin lời của vị đệ tử trưởng. Vị ấy nói đi nói lại nhiều lần nhưng cũng không thể làm cho họ tin. Bấy giờ, Bồ-tát suy xét: “Đám đông này thật ngu muội, không chịu tin lời của vị đệ tử trưởng của ta. Ta sẽ làm cho sự việc này được rõ ràng.” Rồi ngài từ cõi Phạm thiên giáng xuống, đứng trên không trung phía trên am thất, tán thán oai lực trí tuệ của vị đệ tử trưởng và nói lên kệ này:


‘‘Parosahassampi samāgatānaṃ,Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññā;

Ekova seyyo puriso sapañño,Yo bhāsitassa vijānāti attha’’nti. (jā. 1.1.101);

“Dầu cho hơn ngàn kẻ ngu tụ hội, Khóc than trăm năm cũng chẳng ích gì; Hơn hẳn là một người có trí, Hiểu được ý nghĩa của lời nói ra.” (jā. 1.1.101);


Evaṃ isigaṇaṃ saññāpetvā bodhisatto brahmalokameva gato. Sesaisigaṇopi aparihīnajjhāno hutvā kālaṃ katvā brahmalokaparāyaṇo jāto. Tattha bodhisatto sabbaññutaṃ patto, jeṭṭhantevāsiko sāriputtatthero jāto, sesā isayo buddhaparisā jātāti evaṃ atītepi sāriputto mahāpaññova saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ jānituṃ samatthoti veditabbo.

Sau khi giáo huấn nhóm đạo sĩ như vậy, Bồ-tát trở về cõi Phạm thiên. Nhóm đạo sĩ còn lại cũng không bị lui sụt khỏi thiền định, sau khi mệnh chung đã sanh về cõi Phạm thiên. Trong câu chuyện hiện tại, Bồ-tát đã thành bậc Toàn Giác, vị đệ tử trưởng đã trở thành Trưởng lão Xá-lợi-phất, các đạo sĩ còn lại đã trở thành hội chúng của Đức Phật. Như vậy, cần phải hiểu rằng trong quá khứ, ngài Xá-lợi-phất cũng là bậc đại trí tuệ, có khả năng hiểu rõ ý nghĩa chi tiết của lời nói vắn tắt.


Idameva ca puthujjanapañcakaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā –

Và cũng chính năm vị phàm phu này là nhân duyên khởi chuyện –


‘‘Parosatañcepi samāgatānaṃ,Jhāyeyyuṃ te vassasataṃ apaññā;

Ekova seyyo puriso sapañño,So bhāsitassa vijānāti attha’’nti. (jā. 1.1.101) –

“Dầu cho hơn trăm kẻ ngu tụ hội, Thiền định trăm năm cũng chẳng ích gì; Hơn hẳn là một người có trí, Người ấy hiểu được ý nghĩa của lời nói ra.” (jā. 1.1.101) –


Imampi jātakaṃ kathesi. Tassa purimajātake vuttanayeneva attho veditabbo.

Ngài cũng đã kể câu chuyện Bổn sanh này. Ý nghĩa của nó cần được hiểu theo cách đã được trình bày trong câu chuyện Bổn sanh trước.


Aparampi idameva puthujjanapañcakaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā –

Lại nữa, cũng chính năm vị phàm phu này là nhân duyên khởi chuyện –


‘‘Ye saññino tepi duggatā, yepi asaññino tepi duggatā;

Etaṃ ubhayaṃ vivajjaya, taṃ samāpattisukhaṃ anaṅgaṇa’’nti. (jā. 1.1.134) –

“Những ai có tưởng cũng khổ, những ai vô tưởng cũng khổ; Hãy tránh cả hai điều này, lạc của thiền định ấy là không tỳ vết.” (jā. 1.1.134) –


Imaṃ [Pg.102] anaṅgaṇajātakaṃ kathesi. Ettha ca ācariyo kālaṃ karonto antevāsikehi pucchito ‘‘nevasaññī nāsaññī’’ti āha. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

Ngài đã kể câu chuyện Bổn sanh Anaṅgaṇa (Không Tỳ Vết) này. Trong câu chuyện này, vị thầy khi lâm chung, được các đệ tử hỏi, đã đáp: “Phi tưởng phi phi tưởng.” Phần còn lại cần được hiểu theo cách đã trình bày.


Aparampi idameva puthujjanapañcakaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā –

Lại nữa, cũng chính năm vị phàm phu này là nhân duyên khởi chuyện –


‘‘Candābhaṃ sūriyābhañca, yodha paññāya gādhati;

Avitakkena jhānena, hoti ābhassarūpago’’ti. (jā. 1.1.135) –

“Ánh sáng mặt trăng và ánh sáng mặt trời, người nào ở đây dùng trí tuệ thâm nhập; Với thiền không tầm, sẽ sanh về cõi Quang Âm.” (jā. 1.1.135) –


Idaṃ candābhajātakaṃ kathesi. Etthāpi ācariyo kālaṃ karonto antevāsikehi pucchito ‘‘odātakasiṇaṃ candābhaṃ nāma, pītakasiṇaṃ sūriyābhaṃ nāmāti taṃ ubhayaṃ yo paññāya gādhati pavisati pakkhandati, so avitakkena dutiyajjhānena ābhassarūpago hoti, tādiso aha’’nti sandhāya – ‘‘candābhaṃ sūriyābha’’nti āha. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

Ngài đã kể câu chuyện Bổn sanh Candābha (Ánh Trăng) này. Trong câu chuyện này cũng vậy, vị thầy khi lâm chung, được các đệ tử hỏi, đã ngụ ý rằng: “Biến xứ trắng gọi là ánh trăng, biến xứ vàng gọi là ánh mặt trời. Người nào dùng trí tuệ thâm nhập, đi vào, chứng đạt cả hai pháp ấy, người ấy nhờ đệ nhị thiền không tầm mà sanh về cõi Quang Âm, ta là người như vậy,” nên đã đáp: “Ánh trăng, ánh mặt trời.” Phần còn lại cần được hiểu theo cách đã trình bày trước.


Idameva ca puthujjanapañcakaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā –

Và cũng chính năm vị phàm phu này là nhân duyên khởi chuyện –


‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.

“Người trí nên hằng hy vọng, Chớ nên nản chí, ngã lòng; Ta thấy thân ta đây rõ, Như lòng mong ước, đã xong.


‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhataṃ.

“Người trí nên hằng hy vọng, Chớ nên nản chí, ngã lòng; Ta thấy thân ta đây rõ, Từ nước được cứu lên bờ.


‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.

“Người trí nên hằng cố gắng, Chớ nên nản chí, ngã lòng; Ta thấy thân ta đây rõ, Như lòng mong ước, đã xong.


‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhataṃ.

“Người trí nên hằng cố gắng, Chớ nên nản chí, ngã lòng; Ta thấy thân ta đây rõ, Từ nước được cứu lên bờ.


‘‘Dukkhūpanītopi naro sapañño,Āsaṃ na chindeyya sukhāgamāya;

Bahū hi phassā ahitā hitā ca,Avitakkitā maccamupabbajanti.

“Dù gặp khổ đau, người trí, Chớ tuyệt hy vọng an vui; Nhiều cảnh thuận và nghịch ý, Bất ngờ đến với người đời.


‘‘Acintitampi bhavati, cintitampi vinassati;

Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vā.

“Điều không nghĩ đến lại thành, Điều hằng suy tính lại tan; Của cải đâu do suy tưởng, Mà có cho nữ hay nam.


‘‘Sarabhaṃ [Pg.103] giriduggasmiṃ, yaṃ tvaṃ anusarī pure;

Alīnacittassa tuvaṃ, vikkantamanujīvasi.

“Con nai sừng tấm trên non hiểm, Mà xưa kia ngài đuổi theo; Nhờ hành động dũng cảm của nó, Mà ngài, người tâm không nao núng, được sống.


‘‘Yo taṃ viduggā narakā samuddhari,Silāya yoggaṃ sarabho karitvā;

Dukkhūpanītaṃ maccumukhā pamocayi,Alīnacittaṃ ta migaṃ vadesi.

“Con nai sừng tấm đã dùng đá làm cầu, Cứu ngài khỏi vực thẳm khó qua; Giải thoát ngài, người đang đau khổ, Khỏi miệng tử thần, ngài nói về con thú tâm không nao núng ấy.


‘‘Kiṃ tvaṃ nu tattheva tadā ahosi,Udāhu te koci naṃ etadakkhā;

Vivaṭṭacchaddo nusi sabbadassī,Ñāṇaṃ nu te brāhmaṇa bhiṃsarūpaṃ.

“Phải chăng ngài đã ở đó lúc ấy, Hay có ai đã kể ngài nghe? Phải chăng ngài vén màn vô minh, thấy hết? Hay trí tuệ ngài, hỡi Bà-la-môn, thật đáng kinh sợ?


‘‘Na cevahaṃ tattha tadā ahosiṃ,Na cāpi me koci naṃ etadakkhā;

Gāthāpadānañca subhāsitānaṃ,Atthaṃ tadānenti janinda dhīrā’’ti. (jā. 1.13.134-143) –

“Ta chẳng ở đó vào lúc ấy, Cũng chẳng có ai kể ta nghe; Nhưng từ những vần kệ, lời hay ý đẹp, Bậc trí suy ra ý nghĩa, tâu Đại vương.” (jā. 1.13.134-143) –


Imaṃ terasanipāte sarabhajātakañca kathesi. Imāni pana pañcapi jātakāni atītepi saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ mayhaṃ putto jānātīti satthārā dhammasenāpatisāriputtattherassa paññānubhāvappakāsanatthameva kathitānīti evaṃ āgamanatopi thero mahāpaññatāya etadaggaṭṭhānaṃ labhi.

Ngài đã thuyết giảng chuyện bổn sanh Sarabha này trong chương Mười Ba. Và năm chuyện bổn sanh này đã được Bậc Đạo Sư thuyết giảng chỉ nhằm mục đích tuyên dương oai lực trí tuệ của Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta, với ý nghĩ rằng: 'Con trai của ta biết rõ ý nghĩa chi tiết của điều đã được nói một cách tóm tắt trong quá khứ.' Như vậy, cũng do bởi truyền thống, vị Trưởng lão đã đạt được địa vị tối thắng về đại trí tuệ.


Kathaṃ ciṇṇavasitoti? Ciṇṇaṃ kiretaṃ therassa catuparisamajjhe dhammaṃ kathento cattāri saccāni amuñcitvā kathetīti evaṃ ciṇṇavasitopi thero mahāpaññatāya etadaggaṭṭhānaṃ labhi.

Thế nào là do bởi sự thuần thục? Nghe nói, đây là điều thuần thục của vị Trưởng lão: khi thuyết Pháp giữa bốn chúng, ngài thuyết mà không rời bỏ Tứ Diệu Đế. Như vậy, cũng do bởi sự thuần thục, vị Trưởng lão đã đạt được địa vị tối thắng về đại trí tuệ.


Kathaṃ guṇātirekatoti? Ṭhapetvā hi dasabalaṃ añño koci ekasāvakopi mahāpaññatāya dhammasenāpatinā sadiso nāma natthīti evaṃ guṇātirekatopi thero mahāpaññatāya etadaggaṭṭhānaṃ labhi.

Thế nào là do bởi đức hạnh vượt trội? Quả vậy, ngoại trừ Bậc Thập Lực, không có một vị Thinh văn nào khác được gọi là tương đương với vị Tướng quân Chánh pháp về đại trí tuệ. Như vậy, cũng do bởi đức hạnh vượt trội, vị Trưởng lão đã đạt được địa vị tối thắng về đại trí tuệ.


Yathā ca sāriputtatthero, evaṃ mahāmoggallānattheropi sabbeheva catūhipi imehi kāraṇehi etadaggaṭṭhānaṃ labhi. Kathaṃ? Thero hi mahiddhiko mahānubhāvo nandopanandasadisampi nāgarājānaṃ damesīti evaṃ tāva [Pg.104] aṭṭhuppattito labhi. Na panesa idāneva mahiddhiko mahānubhāvo, atīte pañca jātisatāni isipabbajjaṃ pabbajitopi mahiddhiko mahānubhāvo ahosīti.

Giống như Trưởng lão Sāriputta, Trưởng lão Mahāmoggallāna cũng đã đạt được địa vị tối thắng do bởi cả bốn nguyên nhân này. Thế nào? Vị Trưởng lão quả có đại thần lực, đại oai lực, đã nhiếp phục được cả long vương như Nandopananda. Như vậy, trước hết ngài đã đạt được địa vị ấy do bởi sự kiện phát sinh. Nhưng không phải chỉ bây giờ ngài mới có đại thần lực, đại oai lực, mà trong quá khứ, khi đã xuất gia đời sống ẩn sĩ trong năm trăm kiếp, ngài cũng đã có đại thần lực, đại oai lực.


‘‘Yo pabbajī jātisatāni pañca,Pahāya kāmāni manoramāni;

Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ,Parinibbutaṃ vandatha moggallāna’’nti. –

“Vị nào đã xuất gia năm trăm kiếp, từ bỏ các dục lạc làm vui thích tâm; vị ấy đã ly tham, các căn khéo định tĩnh, đã tịch tịnh Niết-bàn, hãy đảnh lễ Moggallāna.”


Evaṃ āgamanatopi labhi. Ciṇṇaṃ cetaṃ therassa nirayaṃ gantvā attano iddhibalena nirayasattānaṃ assāsajananatthaṃ sītaṃ adhiṭṭhāya cakkamattaṃ padumaṃ māpetvā padumakaṇṇikāyaṃ nisīditvā dhammakathaṃ katheti, devalokaṃ gantvā devasaṅghaṃ kammagatiṃ jānāpetvā saccakathaṃ kathetīti evaṃ ciṇṇavasito labhi. Ṭhapetvā ca sammāsambuddhaṃ añño sāvako mahāmoggallāno viya mahiddhiko mahānubhāvo natthīti evaṃ guṇātirekato labhi.

Như vậy, ngài đã đạt được địa vị ấy cũng do bởi truyền thống. Và đây là điều thuần thục của vị Trưởng lão: đi đến địa ngục, bằng thần lực của mình, để làm cho chúng sanh địa ngục được an ổn, ngài chú nguyện sự mát mẻ, hóa hiện một đóa sen lớn bằng bánh xe, rồi ngồi trên đài sen thuyết Pháp; đi đến cõi trời, làm cho chúng chư thiên biết được nghiệp thú, rồi thuyết về chân lý. Như vậy, ngài đã đạt được địa vị ấy do bởi sự thuần thục. Và ngoại trừ Bậc Chánh Đẳng Giác, không có vị Thinh văn nào khác có đại thần lực, đại oai lực như Mahāmoggallāna. Như vậy, ngài đã đạt được địa vị ấy do bởi đức hạnh vượt trội.


Yathā cesa, evaṃ mahākassapattheropi sabbehevimehi kāraṇehi etadaggaṭṭhānaṃ labhi. Kathaṃ? Sammāsambuddho hi therassa tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ katvā tīhi ovādehi upasampādetvā cīvaraṃ parivattetvā adāsi. Tasmiṃ samaye mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā kampi, mahājanassa abbhantare therassa kittisaddo ajjhottharitvā gato. Evaṃ aṭṭhuppattito labhi. Na cesa idāneva dhutadharo, atīte pañca jātisatāni isipabbajjaṃ pabbajitopi dhutadharova ahosi.

Giống như vị này, Trưởng lão Mahākassapa cũng đã đạt được địa vị tối thắng do bởi tất cả những nguyên nhân này. Thế nào? Bậc Chánh Đẳng Giác quả đã đi ra đón vị Trưởng lão một quãng đường ba gāvuta, đã tế độ cho ngài bằng ba lời giáo huấn, và đã đổi y cho ngài. Vào lúc ấy, đại địa đã rung chuyển đến tận mép nước, tiếng tăm của vị Trưởng lão đã vang dội lan khắp trong đại chúng. Như vậy, ngài đã đạt được địa vị ấy do bởi sự kiện phát sinh. Và không phải chỉ bây giờ ngài mới là người thực hành hạnh đầu-đà, mà trong quá khứ, khi đã xuất gia đời sống ẩn sĩ trong năm trăm kiếp, ngài cũng đã là người thực hành hạnh đầu-đà.


‘‘Yo pabbajī jātisatāni pañca,Pahāya kāmāni manoramāni;

Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ,Parinibbutaṃ vandatha mahākassapa’’nti. –

“Vị nào đã xuất gia năm trăm kiếp, từ bỏ các dục lạc làm vui thích tâm; vị ấy đã ly tham, các căn khéo định tĩnh, đã tịch tịnh Niết-bàn, hãy đảnh lễ Mahākassapa.”


Evaṃ āgamanatopi labhi. Ciṇṇaṃ cetaṃ therassa catuparisamajjhagato dhammaṃ kathento dasa kathāvatthūni avijahitvāva kathetīti evaṃ ciṇṇavasito labhi. Ṭhapetvā ca sammāsambuddhaṃ añño sāvako terasahi dhutaguṇehi mahākassapasadiso natthīti evaṃ guṇātirekato labhi[Pg.105]. Imināva niyāmena tesaṃ tesaṃ therānaṃ yathālābhato guṇe kittetuṃ vaṭṭati.

Như vậy, ngài đã đạt được địa vị ấy cũng do bởi truyền thống. Và đây là điều thuần thục của vị Trưởng lão: khi đi vào giữa bốn chúng để thuyết Pháp, ngài thuyết mà không hề rời bỏ mười đề tài luận bàn. Như vậy, ngài đã đạt được địa vị ấy do bởi sự thuần thục. Và ngoại trừ Bậc Chánh Đẳng Giác, không có vị Thinh văn nào khác tương đương với Mahākassapa về mười ba phẩm hạnh đầu-đà. Như vậy, ngài đã đạt được địa vị ấy do bởi đức hạnh vượt trội. Theo phương pháp này, nên tán dương các đức hạnh của các vị Trưởng lão ấy tùy theo những gì đã đạt được.


Guṇavaseneva hi sammāsambuddho yathā nāma rājā cakkavattī cakkaratanānubhāvena cakkavāḷagabbhe rajjasiriṃ patvā ‘‘pattabbaṃ me pattaṃ, kiṃ me idāni mahājanena olokitenā’’ti na appossukko hutvā rajjasiriṃyeva anubhoti, kālena pana kālaṃ vinicchayaṭṭhāne nisīditvā niggahetabbe niggaṇhāti, paggahetabbe paggaṇhāti, ṭhānantaresu ca ṭhapetabbayuttake ṭhānantaresu ṭhapeti, evamevaṃ mahābodhimaṇḍe adhigatassa sabbaññutaññāṇassa ānubhāvena anuppattadhammarajjo dhammarājāpi ‘‘kiṃ me idāni lokena olokitena, anuttaraṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavissāmī’’ti appossukkataṃ anāpajjitvā catuparisamajjhe paññattavarabuddhāsane nisinno aṭṭhaṅgasamannāgataṃ brahmassaraṃ nicchāretvā dhammaṃ desayamāno niggahetabbayutte kaṇhadhamme puggale sinerupāde pakkhipanto viya apāyabhayasantajjanena niggahetvā paggahetabbayutte kalyāṇadhamme puggale ukkhipitvā bhavagge nisīdāpento viya paggaṇhitvā ṭhānantaresu ṭhapetabbayuttake aññāsikoṇḍaññattherādayo sāvake yāthāvasarasaguṇavaseneva ṭhānantaresu ṭhapento etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ rattaññūnaṃ, yadidaṃ aññāsikoṇḍaññotiādimāha.

Quả vậy, chính do bởi các đức hạnh mà Bậc Chánh Đẳng Giác, giống như một vị Chuyển Luân Vương, sau khi đạt được vương vị trong lòng vũ trụ nhờ oai lực của bánh xe báu, không trở nên ít bận tâm rằng “điều ta cần đạt đã đạt được, giờ đây ta cần gì đến việc quan tâm đến đại chúng” mà chỉ hưởng thụ vương vị, nhưng thỉnh thoảng lại ngự tại nơi xét xử, khiển trách người đáng khiển trách, đề cao người đáng đề cao, và đặt những người đáng được đặt vào các địa vị vào các địa vị ấy; cũng giống như vậy, vị Pháp Vương, người đã đạt đến vương quốc Chánh pháp nhờ oai lực của Nhất thiết trí tuệ chứng đắc tại Bồ-đề đàn, không rơi vào sự ít bận tâm rằng “giờ đây ta cần gì đến việc quan tâm đến thế gian, ta sẽ hưởng thụ lạc thú của quả vị thiền định vô thượng”, mà ngự trên bảo tọa Phật đã được soạn sẵn giữa bốn chúng, phát ra Phạm âm gồm tám thành phần, trong khi thuyết Pháp, đã khiển trách những người có ác pháp đáng bị khiển trách bằng cách đe dọa với nỗi sợ hãi của các cõi khổ, giống như ném họ xuống chân núi Sineru, đã đề cao những người có thiện pháp đáng được đề cao, giống như nâng họ lên và đặt họ ngồi trên đỉnh cõi hữu, và trong khi đặt các vị Thinh văn như Trưởng lão Aññāsikoṇḍañña, những người đáng được đặt vào các địa vị, vào các địa vị ấy chính do bởi đức hạnh của họ tùy theo cơ hội, đã nói rằng: “Này các Tỳ-khưu, tối thắng trong số các đệ tử Tỳ-khưu của ta về kinh nghiệm lâu năm, chính là Aññāsikoṇḍañña,” v.v...


Aññāsikoṇḍaññattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Aññāsikoṇḍañña.


Tattha etadagganti padaṃ vuttatthameva. Rattaññūnanti rattiyo jānantānaṃ. Ṭhapetvā hi sammāsambuddhaṃ añño sāvako aññāsikoṇḍaññattherato paṭhamataraṃ pabbajito nāma natthīti pabbajitakālato paṭṭhāya thero cirakālaṃ rattiyo jānātīti rattaññū. Sabbapaṭhamaṃ dhammassa paṭividdhattā yadā tena dhammo paṭividdho, cirakālato paṭṭhāya taṃ rattiṃ jānātītipi rattaññū. Apica khīṇāsavānaṃ rattidivasaparicchedo pākaṭova hoti, ayañca paṭhamakhīṇāsavoti evampi rattaññūnaṃ sāvakānaṃ ayameva aggo purimakoṭibhūto seṭṭho. Tena vuttaṃ – ‘‘rattaññūnaṃ yadidaṃ aññāsikoṇḍañño’’ti.

Ở đây, cụm từ ‘etadaggaṃ’ có ý nghĩa như đã nói. ‘Rattaññūnaṃ’ (trong hàng các vị biết lâu năm) có nghĩa là trong số những vị biết các đêm dài. Thật vậy, ngoại trừ bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, không có vị Thinh văn nào khác xuất gia trước trưởng lão Aññāsikoṇḍañña. Do đó, kể từ thời điểm xuất gia, vị trưởng lão đã biết các đêm dài lâu, nên gọi là ‘rattaññū’ (vị biết lâu năm). Vì là người đầu tiên chứng ngộ Pháp, khi vị ấy đã chứng ngộ Pháp, vị ấy đã biết đêm đó từ một thời gian dài, nên cũng gọi là ‘rattaññū’. Hơn nữa, đối với các bậc lậu tận, sự phân định ngày và đêm là rõ ràng, và vị này là bậc lậu tận đầu tiên. Do đó, trong số các vị Thinh văn biết lâu năm, chính vị này là bậc tối thượng, là người đứng đầu, là bậc cao cả nhất. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Trong hàng các vị biết lâu năm, ấy là Aññāsikoṇḍañña’.


Ettha [Pg.106] ca yadidanti nipāto, tassa theraṃ avekkhitvā yo esoti, aggasaddaṃ avekkhitvā yaṃ etanti attho. Aññāsikoṇḍaññoti ñātakoṇḍañño paṭividdhakoṇḍañño. Tenevāha – ‘‘aññāsi vata, bho, koṇḍañño, aññāsi vata, bho, koṇḍaññoti. Iti hidaṃ āyasmato koṇḍaññassa aññāsikoṇḍañño tveva nāmaṃ ahosī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 17).

Ở đây, ‘yadidaṃ’ là một bất biến từ. Khi quy chiếu đến vị trưởng lão, nó có nghĩa là ‘vị nào đó’; khi quy chiếu đến từ ‘agga’ (tối thượng), nó có nghĩa là ‘điều nào đó’. ‘Aññāsikoṇḍañña’ có nghĩa là Koṇḍañña đã biết, Koṇḍañña đã chứng ngộ. Chính vì thế, Ngài đã nói: ‘Này chư vị, Koṇḍañña đã hiểu rồi! Này chư vị, Koṇḍañña đã hiểu rồi!’ Do đó, Tôn giả Koṇḍañña đã có tên là Aññāsikoṇḍañña (Tương Ưng Bộ 5.1081; Đại Phẩm 17).


Ayaṃ pana thero katarabuddhakāle pubbapatthanaṃ abhinīhāraṃ akāsi, kadā pabbajito, kadānena paṭhamaṃ dhammo adhigato, kadā ṭhānantare ṭhapitoti iminā nayena sabbesupi etadaggesu pañhakammaṃ veditabbaṃ.

Vị trưởng lão này đã lập nguyện và phát tâm tối thượng vào thời của vị Phật nào? Xuất gia khi nào? Lần đầu tiên chứng ngộ Pháp khi nào? Được đặt vào địa vị (tối thượng) khi nào? Theo phương pháp này, việc đặt câu hỏi nên được hiểu đối với tất cả các vị được xem là tối thượng.


Tattha imassa tāva therassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ito kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma buddho loke udapādi, tassa paṭividdhasabbaññutaññāṇassa mahābodhipallaṅkato uṭṭhahantassa mahāpathaviyaṃ ṭhapetuṃ pāde ukkhittamatte pādasampaṭicchanatthaṃ mahantaṃ padumapupphaṃ uggañchi, tassa dhurapattāni navutihatthāni honti, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, pādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ ekādasahatthaṃ. Tassa pana bhagavato sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi. Tassa padumakaṇṇikāya dakkhiṇapāde patiṭṭhahante mahātumbamattā reṇu uggantvā sarīraṃ okiramānā otari, vāmapādassa ṭhapanakālepi tathārūpaṃyeva padumaṃ uggantvā pādaṃ sampaṭicchi. Tatopi uggantvā vuttappamāṇāva reṇu sarīraṃ okiri. Taṃ pana reṇuṃ abhibhavamānā tassa bhagavato sarīrappabhā nikkhamitvā yantanāḷikāya vissaṭṭhasuvaṇṇarasadhārā viya samantā dvādasayojanaṭṭhānaṃ ekobhāsaṃ akāsi. Tatiyapāduddharaṇakāle pathamuggataṃ padumaṃ antaradhāyi, pādasampaṭicchanatthaṃ aññaṃ navaṃ padumaṃ uggañchi. Imināva niyāmena yattha yattha gantukāmo hoti, tattha tatthāpi mahāpadumaṃ uggacchati. Tenevassa ‘‘padumuttarasammāsambuddho’’ti nāmaṃ ahosi.

Ở đây, về việc đặt câu hỏi đối với vị trưởng lão này, câu chuyện tuần tự như sau: Cách đây một trăm ngàn kiếp, một vị Phật tên là Padumuttara đã xuất hiện trên thế gian. Khi Ngài, người đã chứng ngộ Toàn Giác Trí, vừa nhấc chân lên khỏi bồ đoàn Đại Bồ Đề để đặt xuống mặt đất, một đóa hoa sen lớn đã trồi lên để đỡ lấy bàn chân Ngài. Các cánh hoa bên ngoài của đóa sen ấy dài chín mươi hắc-thủy, nhụy hoa dài ba mươi hắc-thủy, đài sen dài mười hai hắc-thủy, và nơi bàn chân đặt xuống dài mười một hắc-thủy. Thân của Đức Thế Tôn ấy cao năm mươi tám hắc-thủy. Khi Ngài đặt bàn chân phải lên đài sen, phấn hoa to bằng quả bầu lớn bay lên và rơi xuống, bao phủ thân Ngài. Khi đặt bàn chân trái, một đóa sen tương tự cũng trồi lên và đỡ lấy bàn chân. Từ đó, phấn hoa với kích thước đã nói cũng bay lên bao phủ thân Ngài. Vượt lên trên lớp phấn hoa ấy, hào quang từ thân của Đức Thế Tôn tỏa ra, giống như dòng vàng lỏng chảy ra từ ống máng, làm cho một vùng rộng mười hai do-tuần xung quanh trở nên sáng rực. Khi nhấc chân lên lần thứ ba, đóa sen đã trồi lên trước đó biến mất, và một đóa sen mới khác trồi lên để đỡ lấy bàn chân. Theo quy luật này, bất cứ nơi nào Ngài muốn đi, một đóa sen lớn cũng trồi lên ở nơi đó. Chính vì thế, Ngài có danh hiệu là ‘Padumuttara Sammāsambuddha’ (Bậc Chánh Đẳng Chánh Giác Hoa Sen).


Evaṃ so bhagavā loke uppajjitvā bhikkhusatasahassaparivāro mahājanassa saṅgahatthāya gāmanigamarājadhānīsu bhikkhāya caranto haṃsavatīnagaraṃ sampāpuṇi. Tassa āgatabhāvaṃ sutvā pitā mahārājā paccuggamanaṃ [Pg.107] akāsi. Satthā tassa dhammakathaṃ kathesi. Desanāpariyosāne keci sotāpannā keci sakadāgāmī keci anāgāmī keci arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Rājā svātanāya dasabalaṃ nimantetvā punadivase kālaṃ ārocāpetvā bhikkhusatasahassaparivārassa bhagavato sakanivesane mahādānaṃ adāsi. Satthā bhattānumodanaṃ katvā vihārameva gato. Teneva niyāmena punadivase nāgarā, punadivase rājāti dīghamaddhānaṃ dānaṃ adaṃsu.

Như vậy, Đức Thế Tôn ấy, sau khi xuất hiện trên thế gian, với một trăm ngàn vị Tỳ-khưu tùy tùng, đã đi khất thực qua các làng, thị trấn, và kinh thành để nhiếp độ đại chúng, và đã đến thành Haṃsavatī. Nghe tin Ngài đã đến, phụ thân của Ngài là vị đại vương đã đi ra đón rước. Bậc Đạo Sư đã thuyết một bài pháp cho vị ấy. Vào cuối bài thuyết pháp, một số người đắc quả Dự Lưu, một số đắc quả Nhất Lai, một số đắc quả Bất Lai, một số đắc quả A-la-hán. Nhà vua đã thỉnh mời bậc Thập Lực cho ngày hôm sau, và vào ngày kế tiếp, sau khi cho báo thời gian, đã cúng dường đại thí đến Đức Thế Tôn cùng với một trăm ngàn vị Tỳ-khưu tùy tùng tại cung điện của mình. Bậc Đạo Sư, sau khi thuyết bài tùy hỷ sau bữa ăn, đã trở về tu viện. Theo cách thức đó, ngày hôm sau là dân chúng trong thành, ngày kế tiếp là nhà vua, cứ thế họ đã cúng dường trong một thời gian dài.


Tasmiṃ kāle ayaṃ thero haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbatto. Ekadivasaṃ buddhānaṃ dhammadesanākāle haṃsavatīnagaravāsino gandhamālādihatthe yena buddho, yena dhammo, yena saṅgho, tanninne tappoṇe tappabbhāre gacchante disvā tena mahājanena saddhiṃ dhammadesanaṭṭhānaṃ agamāsi. Tasmiñca samaye padumuttaro bhagavā attano sāsane paṭhamaṃ paṭividdhadhammaṃ ekaṃ bhikkhuṃ etadaggaṭṭhāne ṭhapesi. So kulaputto taṃ kāraṇaṃ sutvā ‘‘mahā vatāyaṃ bhikkhu, ṭhapetvā kira buddhaṃ añño iminā paṭhamataraṃ paṭividdhadhammo nāma natthi. Aho vatāhampi anāgate ekassa buddhassa sāsane paṭhamaṃ dhammaṃ paṭivijjhanasamattho bhaveyya’’nti cintetvā desanāpariyosāne bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. Satthā adhivāsesi.

Vào thời đó, vị trưởng lão này đã sanh ra trong một gia đình đại phú gia ở thành Haṃsavatī. Một ngày nọ, trong lúc chư Phật đang thuyết pháp, thấy dân chúng thành Haṃsavatī tay cầm hương hoa... hướng về Phật, hướng về Pháp, hướng về Tăng, với tâm quy hướng, tâm xu hướng, tâm nghiêng về đó mà đi, vị ấy đã cùng với đại chúng đó đi đến nơi thuyết pháp. Và vào lúc ấy, Đức Thế Tôn Padumuttara đã đặt một vị Tỳ-khưu, người đầu tiên chứng ngộ Pháp trong giáo pháp của Ngài, vào địa vị tối thượng. Vị thiện gia nam tử ấy nghe được sự việc đó, đã suy nghĩ: ‘Vị Tỳ-khưu này thật vĩ đại! Nghe nói rằng, ngoại trừ Đức Phật, không có ai khác chứng ngộ Pháp trước vị này. Ôi, mong sao trong tương lai, ta cũng có thể có khả năng chứng ngộ Pháp đầu tiên trong giáo pháp của một vị Phật!’ Nghĩ vậy, sau khi bài thuyết pháp kết thúc, vị ấy đã đến gần Đức Thế Tôn và thỉnh mời: ‘Xin Ngài hãy nhận vật thực của con vào ngày mai.’ Bậc Đạo Sư đã im lặng nhận lời.


So bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā sakanivesanaṃ gantvā sabbarattiṃ buddhānaṃ nisajjanaṭṭhānaṃ gandhadāmamālādāmādīhi alaṅkaritvā paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā tassā rattiyā accayena sakanivesane bhikkhusatasahassaparivārassa bhagavato vicitrayāgukhajjakaparivāraṃ nānārasasūpabyañjanaṃ gandhasālibhojanaṃ datvā bhattakiccapariyosāne ticīvarapahonake vaṅgapaṭṭe tathāgatassa pādamūle ṭhapetvā cintesi – ‘‘nāhaṃ parittakassa ṭhānassatthāya carāmi, mahantaṃ ṭhānaṃ patthento carāmi, na kho pana sakkā ekameva divasaṃ dānaṃ datvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetu’’nti ‘‘anupaṭipāṭiyā satta divasāni mahādānaṃ datvā patthessāmī’’ti. So teneva niyāmena satta divasāni mahādānaṃ datvā bhattakiccapariyosāne dussakoṭṭhāgāraṃ vivarāpetvā uttamasukhumavatthaṃ buddhānaṃ pādamūle ṭhapetvā bhikkhusatasahassaṃ ticīvarena acchādetvā tathāgataṃ [Pg.108] upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, yo tumhehi ito sattadivasamatthake bhikkhu etadagge ṭhapito, ahampi so bhikkhu viya anāgate uppajjanakabuddhassa sāsane pabbajitvā paṭhamaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ samattho bhaveyya’’nti vatvā satthu pādamūle sīsaṃ katvā nipajji.

Vị ấy đảnh lễ đức Thế Tôn, đi nhiễu quanh bên phải, rồi trở về nhà mình. Suốt đêm, vị ấy trang hoàng nơi đức Phật ngự bằng các vòng hoa, vòng hương thơm, cho sửa soạn các món ăn vật thực thượng vị. Sau khi đêm ấy trôi qua, tại nhà mình, vị ấy dâng cúng đức Thế Tôn cùng với một trăm ngàn vị tỳ-khưu tùy tùng các món cháo, vật thực đa dạng, các món canh và đồ ăn nhiều hương vị, và cơm nấu bằng gạo thơm. Khi việc thọ thực đã xong, vị ấy đặt những tấm vải xứ Vaṅga đủ để may tam y dưới chân đức Như Lai rồi suy nghĩ rằng: “Ta không hành trì vì một địa vị nhỏ nhoi, ta hành trì mong cầu một địa vị cao cả. Nhưng không thể nào chỉ cúng dường một ngày mà có thể mong cầu địa vị ấy được. Ta sẽ cúng dường đại thí trong bảy ngày liên tiếp rồi sẽ phát nguyện.” Vị ấy theo cách thức đó đã cúng dường đại thí trong bảy ngày. Khi việc thọ thực đã xong, vị ấy cho mở kho vải, đặt những tấm vải thượng hạng và mịn màng dưới chân đức Phật, dâng cúng tam y cho một trăm ngàn vị tỳ-khưu, rồi đến gần đức Như Lai và thưa rằng: “Bạch đức Thế Tôn, vị tỳ-khưu nào đã được Ngài đặt vào địa vị tối thắng cách đây bảy ngày, con cũng mong rằng, giống như vị tỳ-khưu ấy, trong tương lai, con sẽ xuất gia trong giáo pháp của một vị Phật sẽ xuất hiện, và có thể chứng ngộ pháp đầu tiên.” Nói xong, vị ấy đặt đầu dưới chân đức Bậc Đạo Sư và nằm xuống.


Satthā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘iminā kulaputtena mahāadhikāro kato, samijjhissati nu kho etassa ayaṃ patthanā no’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā āvajjento ‘‘samijjhissatī’’ti passi. Buddhānañhi atītaṃ vā anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā ārabbha āvajjentānaṃ āvaraṇaṃ nāma natthi, anekakappakoṭisatasahassantarampi ca atītaṃ vā anāgataṃ vā cakkavāḷasahassantarampi ca paccuppannaṃ vā āvajjanapaṭibaddhameva manasikārapaṭibaddhameva hoti. Evaṃ appaṭivattiyena ñāṇena so bhagavā idaṃ addasa – ‘‘anāgate satasahassakappapariyosāne gotamo nāma buddho loke uppajjissati, tadā imassa patthanā samijjhissatī’’ti. Atha naṃ evamāha – ‘‘ambho, kulaputta, anāgate satasahassakappapariyosāne gotamo nāma buddho loke uppajjissati, tvaṃ tassa paṭhamakadhammadesanāya teparivaṭṭadhammacakkappavattanasuttantapariyosāne aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sahassanayasampanne sotāpattiphale patiṭṭhahissasī’’ti.

Bậc Đạo Sư nghe lời của vị ấy, bèn hướng vị lai trí và quán xét: “Thiện gia nam tử này đã tạo đại phước, lời nguyện này của y có thành tựu hay không?” và thấy rằng: “Sẽ thành tựu.” Quả vậy, đối với các đức Phật, khi quán xét về quá khứ, vị lai, hay hiện tại, không có gì gọi là chướng ngại. Dù là quá khứ hay vị lai cách xa nhiều trăm ngàn ức kiếp, hay là hiện tại cách xa ngàn thế giới, đều chỉ tùy thuộc vào sự hướng tâm, chỉ tùy thuộc vào sự tác ý. Với trí tuệ không thoái chuyển như vậy, đức Thế Tôn đã thấy điều này: “Trong tương lai, sau một trăm ngàn kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện trên thế gian, khi ấy lời nguyện của người này sẽ thành tựu.” Rồi Ngài nói với vị ấy như sau: “Này thiện gia nam tử, trong tương lai, sau một trăm ngàn kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện trên thế gian. Vào lúc kết thúc bài pháp đầu tiên của vị ấy, bài kinh Chuyển Pháp Luân có ba chuyển, ngươi cùng với mười tám ức vị Phạm thiên sẽ an trú trong quả Dự lưu, quả vị có một ngàn phương pháp.”


Iti satthā taṃ kulaputtaṃ byākaritvā caturāsīti dhammakkhandhasahassāni desetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tassa parinibbutassa sarīraṃ suvaṇṇakkhandho viya ekagghanaṃ ahosi, sarīracetiyaṃ panassubbedhena sattayojanikaṃ akaṃsu. Iṭṭhakā suvaṇṇamayā ahesuṃ, haritālamanosilāya mattikākiccaṃ, telena udakakiccaṃ sādhayiṃsu. Buddhānaṃ dharamānakāle sarīrappabhā dvādasayojanikaṃ phari, parinibbutānaṃ pana tesaṃ rasmi nikkhamitvā samantā yojanasataṃ avatthari.

Như vậy, Bậc Đạo Sư sau khi thọ ký cho vị thiện gia nam tử ấy, đã thuyết giảng tám mươi bốn ngàn pháp uẩn rồi nhập Vô dư y Niết-bàn. Xá-lợi của Ngài sau khi nhập Niết-bàn đã trở thành một khối duy nhất như một khối vàng. Người ta đã xây dựng bảo tháp xá-lợi của Ngài cao bảy do-tuần. Gạch được làm bằng vàng, họ dùng hùng hoàng và thạch hoàng để thay cho đất sét, và dùng dầu để thay cho nước. Khi các đức Phật còn tại thế, hào quang thân thể của các Ngài tỏa ra mười hai do-tuần, nhưng sau khi các Ngài nhập Niết-bàn, tia sáng phát ra và lan tỏa khắp xung quanh một trăm do-tuần.


Ayaṃ seṭṭhi buddhānaṃ sarīracetiyaṃ parivāretvā sahassaratanagghiyāni kāresi. Cetiyapatiṭṭhāpanadivase antocetiye ratanagharaṃ kāresi. So vassasatasahassaṃ mahantaṃ dānādimayaṃ kalyāṇakammaṃ katvā tato cuto devapure nibbatti. Tassa devesu ca manussesu ca saṃsarantasseva navanavuti [Pg.109] kappasahassāni nava kappasatāni nava ca kappā samatikkantā. Ettakassa kālassa accayena ito ekanavutikappamatthake ayaṃ kulaputto bandhumatīnagarassa dvārasamīpe gāme kuṭumbiyagehe nibbatto. Tassa mahākāloti nāmaṃ ahosi, kaniṭṭhabhātā panassa cūḷakālo nāma.

Vị trưởng giả này đã cho làm những vật trang trí trị giá ngàn đồng tiền vàng bao quanh bảo tháp xá-lợi của đức Phật. Vào ngày khánh thành bảo tháp, ông cho làm một ngôi nhà bằng châu báu bên trong bảo tháp. Vị ấy sau khi làm các thiện nghiệp lớn lao như bố thí v.v... trong một trăm ngàn năm, từ đó mệnh chung, đã tái sanh vào cõi trời. Trong khi vị ấy luân hồi giữa cõi trời và cõi người, chín mươi chín ngàn kiếp, chín trăm kiếp, và chín kiếp đã trôi qua. Sau khi khoảng thời gian ấy trôi qua, cách đây chín mươi mốt kiếp, vị thiện gia nam tử này đã tái sanh trong gia đình của một gia chủ ở một ngôi làng gần cổng thành Bandhumatī. Vị ấy có tên là Mahākāla, còn người em trai của vị ấy tên là Cūḷakāla.


Tasmiṃ samaye vipassī bodhisatto tusitapurā cavitvā bandhumatīnagare bandhumassa rañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatto. Anukkamena sabbaññutaṃ patvā dhammadesanatthāya mahābrahmunā āyācito ‘‘kassa nu kho paṭhamaṃ dhammaṃ desessāmī’’ti cintetvā attano kaniṭṭhaṃ khaṇḍaṃ nāma rājakumāraṃ tissañca purohitaputtaṃ ‘‘paṭhamaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ samatthā’’ti disvā ‘‘tesañca dhammaṃ desessāmi, pitu ca saṅgahaṃ karissāmī’’ti bodhimaṇḍato ākāseneva āgantvā kheme migadāye otiṇṇo te pakkosāpetvā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne te dvepi janā caturāsītiyā pāṇasahassehi saddhiṃ arahattaphale patiṭṭhahiṃsu.

Vào thời ấy, Bồ-tát Vipassī từ cõi trời Tusita mệnh chung, đã tái sanh trong lòng của vị chánh cung hoàng hậu của vua Bandhuma ở thành Bandhumatī. Lần lượt, Ngài đã đạt được Nhất thiết trí, được Đại Phạm thiên thỉnh cầu thuyết pháp, Ngài suy nghĩ: “Ta sẽ thuyết pháp cho ai đầu tiên đây?” và thấy rằng người em trai của mình là vương tử Khaṇḍa và Tissa, con trai của vị quốc sư, có khả năng chứng ngộ pháp đầu tiên. (Nghĩ rằng) “Ta sẽ thuyết pháp cho họ, và cũng sẽ tế độ cho phụ vương,” từ Bồ-đề đoàn, Ngài đi bằng đường không và hạ xuống tại vườn Lộc Uyển ở Khemā. Ngài cho gọi họ đến và thuyết pháp. Vào lúc kết thúc bài pháp, cả hai vị ấy cùng với tám mươi bốn ngàn chúng sanh đã an trú trong quả A-la-hán.


Athāparepi bodhisattakāle anupabbajitā caturāsītisahassā kulaputtā taṃ pavattiṃ sutvā satthu santikaṃ āgantvā dhammadesanaṃ sutvā arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Satthā taṃ tattheva khaṇḍattheraṃ aggasāvakaṭṭhāne, tissattheraṃ dutiyasāvakaṭṭhāne ṭhapesi. Rājāpi taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘puttaṃ passissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā dhammadesanaṃ sutvā tīsu saraṇesu patiṭṭhāya satthāraṃ svātanāya nimantetvā abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

Lại nữa, vào thời Bồ-tát, tám mươi bốn ngàn thiện gia nam tử chưa xuất gia, khi nghe được tin ấy, đã đến chỗ của bậc Đạo Sư, nghe pháp thoại và chứng đắc quả A-la-hán. Bậc Đạo Sư đã bổ nhiệm trưởng lão Khaṇḍa vào địa vị Thượng thủ Thinh văn và trưởng lão Tissa vào địa vị Đệ nhị Thinh văn ngay tại đó. Nhà vua cũng nghe được tin ấy, nghĩ rằng: ‘Ta sẽ đi thăm con trai,’ liền đi đến ngự uyển, nghe pháp thoại, an trú trong Tam quy, rồi thỉnh mời bậc Đạo Sư cho ngày hôm sau, đảnh lễ, đi nhiễu quanh và lui ra.


So pāsādavaragato nisīditvā cintesi – ‘‘mayhaṃ jeṭṭhaputto nikkhamitvā buddho jāto, dutiyaputto me aggasāvako, purohitaputto dutiyasāvako. Ime ca avasesabhikkhū gihikālepi mayhaṃ puttameva parivāretvā vicariṃsu, ime pubbepi dānipi mayhameva bhārā, ahameva te catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmi, aññesaṃ okāsaṃ na dassāmī’’ti. Vihāradvārakoṭṭhakato paṭṭhāya yāva rājagehadvārā ubhosu passesu khadirapākāraṃ kāretvā vatthehi paṭicchādāpetvā upari suvaṇṇatārakavicittaṃ samolambitatālakkhandhamattavividhapupphadāmavitānaṃ kāretvā heṭṭhābhūmiṃ [Pg.110] vicittattharaṇehi santharāpetvā anto ubhosu passesu mālāgacchakesu puṇṇaghaṭe sakalamaggavāsatthāya ca gandhantaresu pupphāni pupphantaresu gandhe ca ṭhapāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi. Bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto antosāṇiyāva rājagehaṃ gantvā bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ paccāgacchati. Añño koci daṭṭhumpi na labhati, kuto pana bhikkhaṃ vā dātuṃ pūjaṃ vā kātuṃ.

Vị ấy, sau khi lên lầu các, ngồi xuống và suy nghĩ: ‘Con trai trưởng của ta đã xuất gia và thành Phật, con trai thứ hai của ta là Thượng thủ Thinh văn, con trai của vị tế sư là Đệ nhị Thinh văn. Và các vị tỳ-khưu còn lại này, ngay cả khi còn là tại gia, cũng đã đi theo hầu cận con trai ta. Những vị này, cả trước đây và bây giờ, đều là trách nhiệm của ta. Chỉ một mình ta sẽ hộ độ các vị ấy với bốn món vật dụng, ta sẽ không cho người khác có cơ hội.’ Bắt đầu từ cổng tu viện cho đến cửa hoàng cung, nhà vua cho dựng hàng rào bằng gỗ khadira ở hai bên, cho dùng vải che phủ, ở trên cho làm một mái che được trang trí bằng những ngôi sao vàng, với nhiều loại tràng hoa to bằng thân cây thốt nốt rủ xuống, cho trải các loại thảm sặc sỡ trên mặt đất bên dưới, bên trong ở hai bên, giữa các bụi hoa, cho đặt các bình nước đầy, và để làm thơm toàn bộ con đường, cho đặt hoa giữa các loại hương và hương giữa các loại hoa, rồi cho báo thời gian đến Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, được chúng Tăng vây quanh, đi đến hoàng cung bên trong bức màn che, sau khi thọ thực xong, Ngài trở về tu viện. Không một ai khác có cơ hội được nhìn thấy, huống hồ là dâng cúng vật thực hay lễ vật.


Nāgarā cintesuṃ – ‘‘ajja satthu loke uppannassa sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni, mayañca daṭṭhumpi na labhāma, pageva bhikkhaṃ vā dātuṃ pūjaṃ vā kātuṃ dhammaṃ vā sotuṃ. Rājā ‘mayhaṃ eva buddho, mayhaṃ dhammo, mayhaṃ saṅgho’ti mamāyitvā sayameva upaṭṭhahati. Satthā ca uppajjamāno sadevakassa lokassa atthāya uppanno, na raññoyeva atthāya. Na hi raññoyeva nirayo uṇho, aññesaṃ nīluppalavanasadiso. Tasmā rājānaṃ evaṃ vadāma ‘sace no satthāraṃ deti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce deti, raññā saddhiṃ yujjhitvā saṅghaṃ gahetvā dānādīni puññāni karoma. Na sakkā kho pana suddhanāgareheva evaṃ kātuṃ, ekaṃ jeṭṭhakapurisampi gaṇhāmā’’’ti senāpatiṃ upasaṅkamitvā tassa tamatthaṃ ārocetvā ‘‘sāmi kiṃ amhākaṃ pakkho hohisi, udāhu rañño’’ti āhaṃsu. So āha – ‘‘tumhākaṃ pakkho homi, apica kho pana paṭhamadivaso mayhaṃ dātabbo’’ti. Te sampaṭicchiṃsu.

Các thị dân suy nghĩ: ‘Đến nay đã bảy năm bảy tháng kể từ khi bậc Đạo Sư xuất hiện trên thế gian, mà chúng ta còn không được nhìn thấy, huống hồ là dâng cúng vật thực, hay lễ vật, hay nghe Pháp. Nhà vua, vì lòng chiếm hữu ‘Phật là của ta, Pháp là của ta, Tăng là của ta,’ đã tự mình hộ độ. Nhưng bậc Đạo Sư khi xuất hiện là vì lợi ích của thế gian cùng với chư thiên, chứ không phải chỉ vì lợi ích của nhà vua. Chẳng lẽ địa ngục chỉ nóng với nhà vua, còn với những người khác thì giống như một khu rừng hoa sen xanh sao? Vì vậy, chúng ta hãy nói với nhà vua thế này: ‘Nếu ngài cho chúng tôi (cơ hội gặp) bậc Đạo Sư, điều đó thật tốt. Nếu không, chúng tôi sẽ chiến đấu với nhà vua, giành lấy Tăng đoàn và làm các việc phước thiện như bố thí. Nhưng chỉ riêng thị dân thì không thể làm như vậy được, chúng ta hãy tìm một vị lãnh đạo.’ Họ đến gặp vị tướng quân, trình bày sự việc và hỏi: ‘Thưa ngài, ngài sẽ về phe chúng tôi hay phe nhà vua?’ Vị ấy đáp: ‘Ta sẽ về phe các ngươi, tuy nhiên, ngày đầu tiên phải được dành cho ta.’ Họ đã đồng ý.


So rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘nāgarā, deva, tumhākaṃ kupitā’’ti āha. Kimatthaṃ tātāti? Satthāraṃ kira tumheva upaṭṭhahatha, amhe na labhāmāti. Sace idānipi labhanti, na kuppanti. Alabhantā tumhehi saddhiṃ yujjhitukāmā, devāti. Yujjhāmi, tāta, na bhikkhusaṅghaṃ demīti. Deva, tumhākaṃ dāsā tumhehi saddhiṃ yujjhāmāti vadanti, tumhe kaṃ gaṇhitvā yujjhissathāti? Nanu tvaṃ senāpatīti? Nāgarehi vinā asamattho ahaṃ, devāti. Tato rājā ‘‘balavanto nāgarā, senāpatipi tesaṃyeva pakkho’’ti ñatvā ‘‘aññāni sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni mayhaṃ bhikkhusaṅghaṃ dentū’’ti āha. Nāgarā na sampaṭicchiṃsu. Rājā ‘‘chabbassāni pañcavassānī’’ti evaṃ hāpetvā aññe satta divase yāci[Pg.111]. Nāgarā ‘‘atikakkhaḷaṃ dāni raññā saddhiṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti anujāniṃsu. Rājā sattamāsādhikānaṃ sattannaṃ saṃvaccharānaṃ sajjitaṃ dānamukhaṃ sattannameva divasānaṃ sajjetvā cha divase kesañci apassantānaṃyeva dānaṃ datvā sattame divase nāgare pakkosāpetvā ‘‘sakkhissatha, tātā, evarūpaṃ dānaṃ dātu’’nti āha. Tepi ‘‘nanu amheyeva nissāyetaṃ devassa uppanna’’nti vatvā ‘‘sakkhissāmā’’ti āhaṃsu. Rājā piṭṭhihatthena assūni puñchamāno bhagavantaṃ vanditvā, ‘‘bhante, aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ aññassu bhāraṃ akatvā yāvajīvaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmīti cintesiṃ, nāgarānaṃ dāni me anuññātaṃ, nāgarā hi ‘mayaṃ dānaṃ dātuṃ na labhāmā’ti bhagavā kuppanti. Sveva paṭṭhāya tesaṃ anuggahaṃ karothā’’ti āha.

Vị ấy đến gặp nhà vua và nói: ‘Tâu Đại vương, các thị dân đang tức giận ngài.’ ‘Vì lý do gì, khanh?’ ‘Vì rằng chỉ một mình ngài hộ độ bậc Đạo Sư, còn họ thì nói: ‘Chúng tôi không có cơ hội.’ Nếu bây giờ họ có cơ hội, họ sẽ không tức giận. Nếu không có cơ hội, họ muốn chiến đấu với ngài, tâu Đại vương.’ ‘Ta sẽ chiến đấu, khanh ạ, ta sẽ không giao chúng Tăng.’ ‘Tâu Đại vương, chính những người hầu của ngài nói rằng ‘chúng tôi sẽ chiến đấu với ngài,’ vậy ngài sẽ cùng ai chiến đấu?’ ‘Chẳng phải khanh là tướng quân sao?’ ‘Không có các thị dân, thần bất lực, tâu Đại vương.’ Bấy giờ, nhà vua, biết rằng: ‘Các thị dân rất mạnh, và cả tướng quân cũng về phe họ,’ liền nói: ‘Hãy cho ta hộ độ chúng Tăng thêm bảy năm bảy tháng nữa.’ Các thị dân không đồng ý. Nhà vua giảm dần: ‘Sáu năm, năm năm,’ rồi xin thêm bảy ngày nữa. Các thị dân nghĩ: ‘Bây giờ không nên quá khắt khe với nhà vua,’ và đã cho phép. Nhà vua, trong bảy ngày, đã chuẩn bị việc cúng dường vốn đã được chuẩn bị cho bảy năm bảy tháng, trong sáu ngày đã dâng cúng mà không ai khác nhìn thấy, vào ngày thứ bảy, cho gọi các thị dân đến và hỏi: ‘Này các khanh, các khanh có thể cúng dường như thế này không?’ Họ cũng đáp lại: ‘Chẳng phải là nhờ chúng tôi mà Đại vương mới có được điều này sao?’ và nói: ‘Chúng tôi có thể.’ Nhà vua, lấy mu bàn tay lau nước mắt, đảnh lễ Đức Thế Tôn và bạch rằng: ‘Bạch Thế Tôn, con đã nghĩ rằng con sẽ hộ độ sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-khưu với bốn món vật dụng trọn đời, không để thành gánh nặng cho ai khác. Bây giờ con đã cho phép các thị dân. Vì các thị dân tức giận con, bạch Thế Tôn, nói rằng ‘chúng con không được cúng dường.’ Kể từ ngày mai, xin Ngài hãy ban ân huệ cho họ.’


Atha dutiyadivase senāpati mahādānaṃ adāsi. Tato nāgarā raññā katasakkārato uttaritaraṃ sakkārasammānaṃ katvā dānaṃ adaṃsu. Eteneva niyāmena sakalanagarassa paṭipāṭiyā gatāya dvāragāmavāsino sakkārasammānaṃ sajjayiṃsu. Mahākālakuṭumbiko cūḷakālaṃ āha – ‘‘dasabalassa sakkārasammānaṃ sveva amhākaṃ pāpuṇāti, kiṃ sakkāraṃ karissāmā’’ti? Tvameva bhātika jānāhīti. Sace mayhaṃ ruciyā karosi, amhākaṃ soḷasakarīsamattesu khettesu gahitagabbhā sāliyo atthi. Sāligabbhaṃ phāletvā ādāya buddhānaṃ anucchavikaṃ pacāpemāti. Evaṃ kayiramāne kassaci upakāro na hoti, tasmā netaṃ mayhaṃ ruccatīti. Sace tvaṃ evaṃ na karosi, ahaṃ mayhaṃ santakaṃ mamāyituṃ labhāmīti soḷasakarīsamattaṃ khettaṃ majjhe bhinditvā aṭṭhakarīsaṭṭhāne sīmaṃ ṭhapetvā sāligabbhaṃ phāletvā ādāya asambhinne khīre pacāpetvā catumadhuraṃ pakkhipitvā buddhappamukhassa saṅghassa adāsi. Kuṭumbikassa kho gabbhaṃ phāletvā gahitagahitaṭṭhānaṃ puna pūrati. Puthukakāle puthukaggaṃ nāma adāsi, gāmavāsīhi saddhiṃ aggasassaṃ nāma adāsi, lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādīsu kalāpaggaṃ khalaggaṃ khalabhaṇḍaggaṃ koṭṭhagganti. Evaṃ so ekasasseva nava vāre aggadānaṃ adāsi. Tampi sassaṃ atirekaṃ uṭṭhānasampannaṃ ahosi.

Rồi ngày thứ hai, vị tướng quân đã cúng dường đại thí. Sau đó, dân chúng trong thành đã làm sự tôn kính cúng dường còn trọng hậu hơn sự tôn kính của đức vua và đã cúng dường. Cứ theo cách thức ấy, khi lần lượt đến toàn thể thành phố, dân làng ở cửa thành đã chuẩn bị sự tôn kính cúng dường. Trưởng giả Mahākāla nói với Cūḷakāla: “Ngày mai sẽ đến lượt chúng ta tôn kính cúng dường bậc Thập Lực, chúng ta sẽ làm sự cúng dường gì đây?” “Này hiền đệ, chính em hãy biết điều đó.” “Nếu em làm theo ý thích của anh, chúng ta có những cây lúa đang trổ đòng trên các thửa ruộng rộng khoảng mười sáu karīsa. Chúng ta hãy chẻ đòng lúa ra, lấy sữa lúa rồi cho nấu món thích hợp với các đức Phật.” “Làm như vậy thì chẳng có lợi ích cho ai cả, vì thế điều này không hợp ý tôi.” “Nếu em không làm như vậy, anh được phép sở hữu vật của mình.” Nói rồi, ông chia thửa ruộng rộng mười sáu karīsa ở giữa, đặt ranh giới ở chỗ tám karīsa, chẻ đòng lúa ra, lấy sữa lúa cho nấu với sữa không pha nước, thêm vào bốn thứ ngọt, rồi cúng dường đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Chỗ nào đã chẻ đòng và đã lấy sữa lúa của vị trưởng giả thì lại được đầy trở lại. Vào mùa cốm, ông đã cúng dường phần cốm thượng hạng; cùng với dân làng, ông đã cúng dường phần lúa đầu mùa; vào mùa gặt, cúng dường phần gặt đầu tiên; vào lúc bó lúa, cúng dường phần bó đầu tiên; vào lúc chất lượm, cúng dường phần lượm đầu tiên, phần lúa ở sân đập, phần lúa trong dụng cụ ở sân đập, và phần lúa trong kho. Như vậy, ông đã cúng dường phần thượng hạng chín lần chỉ trong một mùa lúa. Mùa lúa ấy cũng đã được bội thu, thành tựu vượt trội.


Yāva buddhā dharati, yāva ca saṅgho dharati, eteneva niyāmena kalyāṇakammaṃ katvā tato cuto devaloke nibbattitvā devesu ceva [Pg.112] manussesu ca saṃsaranto ekanavutikappe sampattiṃ anubhavitvā amhākaṃ satthu loke uppannakāle kapilavatthunagarassa avidūre doṇavatthubrāhmaṇagāme brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase koṇḍaññamāṇavoti nāmaṃ akaṃsu. So vuḍḍhimanvāya tayo vede uggahetvā lakkhaṇamantānaṃ pāraṃ agamāsi. Tena samayena amhākaṃ bodhisatto tusitapurā cavitvā kapilavatthupure nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase aṭṭhuttaraṃ brāhmaṇasataṃ ahatavatthehi acchādetvā appodakaṃ madhupāyāsaṃ pāyetvā tesaṃ antare aṭṭha jane uccinitvā mahātale nisīdāpetvā alaṅkatapaṭiyattaṃ bodhisattaṃ dukūlacumbaṭake nipajjāpetvā lakkhaṇapariggahaṇatthaṃ tesaṃ santikaṃ ānayiṃsu. Dhurāsane nisinnabrāhmaṇo mahāpurisassa sarīrasampattiṃ oloketvā dve aṅguliyo ukkhipi. Evaṃ paṭipāṭiyā satta janā ukkhipiṃsu. Tesaṃ pana sabbanavako koṇḍaññamāṇavo, so bodhisattassa lakkhaṇavaranipphattiṃ oloketvā ‘‘agāramajjhe ṭhānakāraṇaṃ natthi, ekantenesa vivaṭṭacchado buddho bhavissatī’’ti ekameva aṅguliṃ ukkhipi. Itare pana satta janā ‘‘sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī. Sace pabbajissati, buddho bhavissatī’’ti dve gatiyo disvā dve aṅguliyo ukkhipiṃsu. Ayaṃ pana koṇḍañño katādhikāro pacchimabhavikasatto paññāya itare satta jane abhibhavitvā ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgatassa agāramajjhe ṭhānakaraṇaṃ nāma natthi, nissaṃsayaṃ buddho bhavissatī’’ti ekameva gatiṃ addasa, tasmā ekaṃ aṅguliṃ ukkhipi. Tato brāhmaṇā attano gharāni gantvā putte āmantayiṃsu – ‘‘tātā, amhe mahallakā, suddhodanamahārājassa puttaṃ sabbaññutappattaṃ mayaṃ sambhāveyyāma vā no vā. Tumhe tasmiṃ kumāre sabbaññutaṃ patte tassa sāsane pabbajeyyāthā’’ti.

Chừng nào các đức Phật còn tại thế, chừng nào Tăng chúng còn tại thế, ông đã làm thiện nghiệp theo cách thức ấy, sau khi mệnh chung từ đó, ông đã tái sanh ở cõi trời, luân hồi trong cõi trời và cõi người, hưởng thụ tài sản trong chín mươi mốt kiếp, rồi vào thời đức Bổn Sư của chúng ta xuất hiện trên đời, ông đã tái sanh trong một gia tộc Bà-la-môn đại phú ở làng Bà-la-môn Doṇavatthu, không xa thành Kapilavatthu. Vào ngày đặt tên, người ta đã đặt tên cho ông là thanh niên Koṇḍañña. Khi lớn lên, ông đã học thuộc ba bộ Vệ-đà và đã thông suốt các câu chú về tướng mạo. Vào thời ấy, vị Bồ-tát của chúng ta đã mệnh chung từ cõi trời Tusita và tái sanh ở thành Kapilavatthu. Vào ngày đặt tên cho ngài, người ta đã choàng y mới cho một trăm lẻ tám vị Bà-la-môn, cho họ dùng cháo sữa mật ong ít nước, chọn ra tám vị trong số họ, cho ngồi trên nền đất cao, đặt vị Bồ-tát đã được trang hoàng sửa soạn nằm trên một chiếc nệm lụa, rồi mang đến gần họ để xem tướng. Vị Bà-la-môn ngồi ở ghế đầu đã nhìn tướng hảo của bậc Đại nhân rồi giơ lên hai ngón tay. Cứ thế, lần lượt bảy vị đã giơ lên hai ngón tay. Nhưng vị trẻ nhất trong số họ là thanh niên Koṇḍañña, ông nhìn thấy sự thành tựu các tướng tốt của vị Bồ-tát rồi nói: “Không có lý do gì để ở lại trong nhà, chắc chắn vị này sẽ vén màn vô minh và trở thành một vị Phật,” rồi giơ lên chỉ một ngón tay. Còn bảy vị kia, thấy có hai con đường: “Nếu ngài sống tại gia, ngài sẽ trở thành một vị vua Chuyển luân. Nếu ngài xuất gia, ngài sẽ trở thành một vị Phật,” nên đã giơ lên hai ngón tay. Còn vị Koṇḍañña này, là người đã tạo phước duyên, là chúng sanh ở kiếp cuối cùng, đã vượt qua bảy vị kia về trí tuệ, thấy chỉ một con đường: “Người có những tướng này không có lý do gì để ở lại trong nhà, không nghi ngờ gì nữa, ngài sẽ trở thành một vị Phật,” vì thế ông đã giơ lên một ngón tay. Sau đó, các vị Bà-la-môn trở về nhà mình và gọi các con trai đến bảo: “Này các con, chúng ta đã già rồi, có thể chúng ta sẽ không gặp được con trai của đức vua Suddhodana khi ngài đạt được Nhất thiết trí. Khi vị hoàng tử ấy đạt được Nhất thiết trí, các con hãy xuất gia trong giáo pháp của ngài.”


Suddhodanamahārājāpi bodhisattassa dhātiyo ādiṃ katvā parihāraṃ upaṭṭhapento bodhisattaṃ vuddhiṃ āpādesi. Mahāsattopi vuddhippatto devo viya sampattiṃ anubhavitvā paripakke ñāṇe kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā rāhulakumārassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ āruyha devatāhi vivaṭena dvārena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā teneva rattibhāgena tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīre pabbajitvā ghaṭikāramahābrahmunā ābhate arahaddhaje gahitamatteyeva [Pg.113] vassasaṭṭhikatthero viya pāsādikena iriyāpathena rājagahaṃ patvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbatacchāyāya piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā raññā māgadhena rajjasiriyā nimantiyamānopi taṃ paṭikkhipitvā anukkamena uruvelaṃ gantvā ‘‘ramaṇīyo vata ayaṃ bhūmibhāgo, alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāyā’’ti padhānābhimukhaṃ cittaṃ uppādetvā tattha vāsaṃ upagato.

Đức vua Suddhodana cũng đã nuôi nấng vị Bồ-tát trưởng thành, bằng cách sắp đặt sự chăm sóc, bắt đầu từ các vú nuôi cho vị Bồ-tát. Bậc Đại Sĩ cũng vậy, sau khi trưởng thành, đã hưởng thụ tài sản như một vị trời, khi trí tuệ đã chín muồi, ngài thấy được sự nguy hại trong các dục và lợi ích trong sự xuất ly, vào ngày hoàng tử Rāhula ra đời, ngài cùng với người bạn Channa, cưỡi ngựa Kaṇḍaka, thực hiện cuộc đại xuất gia qua cánh cửa được các vị trời mở ra, trong đêm đó đã vượt qua ba vương quốc, xuất gia bên bờ sông Anomā, ngay khi nhận lấy y bát của bậc A-la-hán do đại Phạm thiên Ghaṭikāra mang đến, ngài đã đi đến thành Rājagaha với oai nghi khả ái như một vị trưởng lão sáu mươi tuổi hạ, khất thực ở đó, thọ dụng vật thực dưới bóng núi Paṇḍava, dù được vua xứ Māgadha mời hưởng vinh hoa vương vị, ngài cũng đã từ chối, rồi lần lượt đi đến Uruvelā, phát sanh tâm hướng về sự tinh tấn nghĩ rằng: “Ôi, vùng đất này thật khả ái, thật thích hợp cho thiện nam tử muốn tinh tấn để thực hành tinh tấn,” rồi ngài đã trú ngụ ở đó.


Tena samayena itare satta brāhmaṇā yathākammaṃ gatā, sabbadaharo pana lakkhaṇapariggāhako koṇḍaññamāṇavo arogo. So ‘‘mahāpuriso pabbajito’’ti sutvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ putte upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘siddhatthakumāro kira pabbajito. So hi nissaṃsayaṃ buddho bhavissati. Sace tumhākaṃ pitaro arogā assu, ajja nikkhamitvā pabbajeyyuṃ. Sace tumhepi icchatha, etha mayaṃ taṃ mahāpurisamanupabbajissāmā’’ti. Te sabbe ekacchandā bhavituṃ nāsakkhiṃsu. Tayo janā na pabbajiṃsu, koṇḍaññabrāhmaṇaṃ jeṭṭhakaṃ katvā itare cattāro pabbajiṃsu. Ime pañca pabbajitvā gāmanigamarājadhānīsu bhikkhāya carantā bodhisattassa santikaṃ agamiṃsu. Te chabbassāni bodhisatte mahāpadhānaṃ padahante ‘‘idāni buddho bhavissati idāni buddho bhavissatī’’ti mahāsattaṃ upaṭṭhahamānā santikāvacarāvassa ahesuṃ. Yadā pana bodhisatto ekatilataṇḍulādīhi vītināmentopi dukkarakārikāya ariyadhammapaṭivedhassa abhāvaṃ ñatvā oḷārikaṃ āhāraṃ āhari, tadā te pakkamitvā isipatanaṃ agamaṃsu.

Vào lúc ấy, bảy vị Bà-la-môn kia đã mệnh chung theo nghiệp, nhưng vị trẻ nhất, người xem tướng, là thanh niên Kiều-trần-như, vẫn còn khỏe mạnh. Vị ấy nghe tin 'Bậc Đại nhân đã xuất gia' liền đến gặp các con trai của những vị Bà-la-môn kia và nói như vầy: 'Thái tử Tất-đạt-đa nghe nói đã xuất gia. Vị ấy chắc chắn sẽ thành Phật. Nếu thân phụ của các ông còn khỏe mạnh, hẳn hôm nay đã từ bỏ gia đình để xuất gia. Nếu các ông cũng muốn, hãy đến đây, chúng ta sẽ cùng xuất gia theo bậc Đại nhân ấy.' Tất cả họ đã không thể có cùng một ý muốn. Ba người đã không xuất gia, bốn người còn lại đã xuất gia, lấy Bà-la-môn Kiều-trần-như làm người đứng đầu. Năm vị này sau khi xuất gia, trong khi đi khất thực ở các làng, thị trấn, và kinh thành, đã đi đến chỗ của Bồ-tát. Trong sáu năm khi Bồ-tát đang thực hành đại tinh tấn, họ đã hầu hạ bậc Đại sĩ, nghĩ rằng 'bây giờ ngài sẽ thành Phật, bây giờ ngài sẽ thành Phật', và đã là những người hầu cận bên cạnh. Nhưng khi Bồ-tát, dù sống chỉ bằng một hạt mè, một hạt gạo, v.v., nhận ra sự vô ích của khổ hạnh trong việc chứng ngộ Thánh pháp, đã thọ dụng vật thực thô, lúc ấy họ đã bỏ đi và đến Isipatana.


Atha bodhisatto oḷārikāhāraparibhogena chavimaṃsalohitapāripūriṃ katvā visākhapuṇṇamadivase sujātāya dinnaṃ varabhojanaṃ bhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ nadiyā paṭisotaṃ khipitvā ‘‘ajja buddho bhavissāmī’’ti katasanniṭṭhāno sāyanhasamaye kālena nāgarājena anekehi thutisatehi abhitthaviyamāno mahābodhimaṇḍaṃ āruyha acalaṭṭhāne pācīnalokadhātuabhimukho pallaṅkena nisīditvā caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhāya sūriye dharamāneyeva mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā paccūsakālasamanantare paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā anulomapaṭilomaṃ paccayākāravaṭṭaṃ [Pg.114] sammasanto sabbabuddhehi paṭividdhaṃ asādhāraṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā tattheva sattāhaṃ vītināmesi.

Bấy giờ, Bồ-tát nhờ thọ dụng vật thực thô đã làm cho da, thịt, và máu được sung mãn, vào ngày rằm tháng Vesākha, sau khi thọ dụng món ăn thượng hạng do nàng Sujātā dâng cúng, đã ném chiếc bát vàng ngược dòng sông, và đã quyết tâm rằng: 'Hôm nay ta sẽ thành Phật.' Vào buổi chiều, được Long vương Kāla tán thán bằng hàng trăm lời ca ngợi, ngài đã đi lên Bồ-đề đoàn, tại nơi bất động, hướng mặt về phương đông, ngồi kiết-già. Sau khi phát khởi tinh tấn gồm bốn chi phần, ngay khi mặt trời còn chưa lặn, ngài đã phá tan ma quân. Vào canh đầu, ngài đã nhớ lại các tiền kiếp; vào canh giữa, ngài đã thanh lọc thiên nhãn; ngay sau lúc rạng đông, ngài đã hướng trí tuệ vào pháp Duyên khởi. Trong khi quán xét vòng luân chuyển của các duyên theo chiều thuận và chiều nghịch, ngài đã chứng ngộ Nhất thiết chủng trí phi thường, điều mà tất cả các vị Phật đều chứng ngộ, và đã trải qua bảy ngày tại chính nơi ấy trong Thánh quả định với Niết-bàn làm đối tượng.


Eteneva upāyena sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe viharitvā rājāyatanamūle madhupiṇḍikabhojanaṃ paribhuñjitvā puna ajapālanigrodhamūlaṃ āgantvā tattha nisinno dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā appossukkatāya citte namante mahābrahmunā yācito buddhacakkhunā lokaṃ volokento tikkhindriyādibhede satte disvā mahābrahmuno dhammadesanāya paṭiññaṃ datvā ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ desessāmī’’ti āḷārudakānaṃ kālakatabhāvaṃ ñatvā puna cintento ‘‘bahūpakārā kho pana me pañcavaggiyā bhikkhū, ye maṃ padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu. Yaṃnūnāhaṃ pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti cittaṃ uppādesi. Idaṃ pana sabbameva buddhānaṃ parivitakkamattameva, ṭhapetvā pana koṇḍaññabrāhmaṇaṃ añño koci paṭhamaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ samattho nāma natthi. Sopi etadatthameva kappasatasahassaṃ adhikārakammaṃ akāsi, buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa nava vāre aggasassadānaṃ adāsi.

Bằng cách này, sau khi an trú bảy tuần lễ tại Bồ-đề đoàn, và thọ dụng món bánh mật ong dưới cội cây Rājāyatana, ngài lại đến cội cây Ajapālanigrodha và ngồi tại đó. Khi quán xét sự thâm sâu của Giáo pháp, tâm ngài hướng đến sự không nhiệt tâm thuyết pháp. Được Đại Phạm thiên thỉnh cầu, ngài nhìn khắp thế gian bằng Phật nhãn, thấy chúng sanh có các căn tánh khác nhau như lanh lợi, v.v., ngài đã hứa với Đại Phạm thiên sẽ thuyết pháp. Ngài suy nghĩ: 'Ta nên thuyết pháp cho ai đầu tiên?' Biết được rằng Āḷāra và Udaka đã qua đời, ngài lại suy nghĩ: 'Nhóm năm vị tỳ-khưu đã giúp đỡ ta rất nhiều, họ đã hầu hạ ta khi ta tinh tấn nỗ lực. Vậy ta nên thuyết pháp cho nhóm năm vị tỳ-khưu trước tiên,' tâm ngài khởi lên như vậy. Tuy nhiên, đây chỉ là sự suy xét của tất cả các vị Phật. Ngoài Bà-la-môn Kiều-trần-như, không có ai khác có khả năng chứng ngộ pháp đầu tiên. Vị ấy cũng đã tạo các công đức Ba-la-mật trong một trăm ngàn kiếp chính vì mục đích này; vị ấy đã cúng dường vật phẩm đầu mùa chín lần đến Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu.


Atha satthā pattacīvaramādāya anupubbena isipatanaṃ gantvā yena pañcavaggiyā bhikkhū, tenupasaṅkami. Te tathāgataṃ āgacchantaṃ disvāva attano katikāya saṇṭhātuṃ nāsakkhiṃsu. Eko pattacīvaraṃ paṭiggahesi, eko āsanaṃ paññāpesi, eko pādodakaṃ paccupaṭṭhāpesi, eko pāde dhovi, eko tālavaṇṭaṃ gahetvā bījamāno ṭhito. Evaṃ tesu vattaṃ dassetvā santike nisinnesu koṇḍaññattheraṃ kāyasakkhiṃ katvā satthā anuttaraṃ teparivaṭṭaṃ dhammacakkappavattanasuttantaṃ ārabhi. Manussaparisā pañca janāva ahesuṃ, devaparisā aparicchinnā. Desanāpariyosāne koṇḍaññatthero aṭṭhārasahi mahābrahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhito. Atha satthā ‘‘mayā dukkarasatābhataṃ dhammaṃ paṭhamameva aññāsīti aññāsikoṇḍañño nāma aya’’nti theraṃ ālapanto ‘‘aññāsi vata, bho, koṇḍañño, aññāsi vata, bho, koṇḍañño’’ti āha. Tassa tadeva nāmaṃ jātaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘iti hidaṃ [Pg.115] āyasmato koṇḍaññassa aññāsikoṇḍaññotveva nāmaṃ ahosī’’ti.

Bấy giờ, bậc Đạo Sư mang y bát, tuần tự đi đến Isipatana, đến chỗ nhóm năm vị tỳ-khưu. Vừa thấy Như Lai đang đến, họ đã không thể giữ được giao ước của mình. Một người nhận lấy y bát, một người soạn chỗ ngồi, một người dâng nước rửa chân, một người rửa chân, một người cầm quạt lá cọ đứng quạt. Khi họ đã thể hiện phận sự và ngồi xuống gần bên như vậy, bậc Đạo Sư, lấy trưởng lão Kiều-trần-như làm nhân chứng, đã bắt đầu bài kinh Chuyển Pháp Luân vô thượng có ba chuyển. Thính chúng loài người chỉ có năm vị, thính chúng chư thiên thì vô lượng. Cuối bài pháp, trưởng lão Kiều-trần-như cùng với mười tám triệu vị Đại Phạm thiên đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Bấy giờ, bậc Đạo Sư gọi vị trưởng lão: 'Vị này tên là Aññāsikoṇḍañña (Kiều-trần-như người đã hiểu), vì đã hiểu đầu tiên giáo pháp mà ta đã chứng ngộ qua hàng trăm khổ hạnh,' và nói: 'Này, Kiều-trần-như đã hiểu! Này, Kiều-trần-như đã hiểu!' Tên ấy đã trở thành tên của ngài. Do đó có lời nói rằng: 'Như vậy, Tôn giả Kiều-trần-như đã có tên là Aññāsikoṇḍañña.'


Iti thero āsāḷhipuṇṇamāyaṃ sotāpattiphale patiṭṭhito, pāṭipadadivase bhaddiyatthero, dutiyapakkhadivase vappatthero, tatiyapakkhadivase mahānāmatthero, pakkhassa catutthiyaṃ assajitthero sotāpattiphale patiṭṭhito. Pañcamiyā pana pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāpariyosāne sabbepi arahatte patiṭṭhitā.

Như vậy, vị trưởng lão (Kiều-trần-như) đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn vào ngày rằm tháng Āsāḷhi. Vào ngày mồng một, trưởng lão Bhaddiya; vào ngày mồng hai, trưởng lão Vappa; vào ngày mồng ba, trưởng lão Mahānāma; vào ngày mồng bốn của nửa tháng, trưởng lão Assaji đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Rồi vào ngày mồng năm của nửa tháng, vào cuối bài kinh Vô Ngã Tướng, tất cả các vị đều đã chứng đắc quả A-la-hán.


Tena kho pana samayena cha loke arahanto honti. Tato paṭṭhāya satthā yasadārakappamukhe pañcapaññāsa purise, kappāsiyavanasaṇḍe tiṃsamatte bhaddavaggiye, gayāsīse piṭṭhipāsāṇe sahassamatte purāṇajaṭileti evaṃ mahājanaṃ ariyabhūmiṃ otāretvā bimbisārappamukhāni ekādasanahutāni sotāpattiphale, ekaṃ nahutaṃ saraṇattaye patiṭṭhāpetvā jambudīpatale sāsanaṃ pupphitaphalitaṃ katvā sakalajambudīpamaṇḍalaṃ kāsāvapajjotaṃ isivātapaṭivātaṃ karonto ekasmiṃ samaye jetavanamahāvihāraṃ patvā tattha vasanto bhikkhusaṅghamajjhe paññattavarabuddhāsanagato dhammaṃ desento ‘‘paṭhamaṃ dhammaṃ paṭividdhabhikkhūnaṃ antare mama putto koṇḍañño aggo’’ti dassetuṃ etadaggaṭṭhāne ṭhapesi.

Vào lúc bấy giờ, có sáu vị A-la-hán ở trên đời. Kể từ đó, bậc Đạo Sư đã đưa năm mươi lăm người, đứng đầu là công tử Yasa, ba mươi vị thuộc nhóm Bhaddavaggiya ở trong rừng cây bông gòn, và một ngàn vị đạo sĩ bện tóc cũ ở trên tảng đá Piṭṭhipāsāṇa tại Gayāsīsa, như vậy đã đưa một đại chúng lớn vào thánh địa, đã an lập mười một nahuta chúng sanh, đứng đầu là vua Bimbisāra, vào quả vị Tu-đà-hoàn, và một nahuta chúng sanh vào Tam Quy, đã làm cho giáo pháp nở hoa kết trái trên khắp cõi Diêm-phù-đề, đã làm cho toàn thể cõi Diêm-phù-đề rực sáng bởi y cà-sa và được gió của bậc ẩn sĩ thổi xuôi ngược. Vào một thời, khi đã đến đại tịnh xá Jetavana và đang ngự tại đó, ngự trên pháp tòa cao quý đã được soạn sẵn giữa Tăng chúng, trong khi thuyết pháp, để chỉ rõ rằng: “Trong số các vị Tỳ-khưu đã thâm nhập giáo pháp đầu tiên, trưởng tử của ta là Koṇḍañña là bậc tối thượng,” Ngài đã đặt vị ấy vào địa vị tối thượng này.


Theropi dve aggasāvake attano nipaccakāraṃ karonte disvā buddhānaṃ santikā apakkamitukāmo hutvā ‘‘puṇṇamāṇavo pabbajitvā sāsane aggadhammakathiko bhavissatī’’ti disvā doṇavatthubrāhmaṇagāmaṃ gantvā attano bhāgineyyaṃ puṇṇamāṇavaṃ pabbājetvā ‘‘ayaṃ buddhānaṃ santike vasissatī’’ti tassa buddhānaṃ antevāsikabhāvaṃ katvā sayaṃ dasabalaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhagavā mayhaṃ gāmantasenāsanaṃ asappāyaṃ, ākiṇṇo viharituṃ na sakkomi, chaddantadahaṃ gantvā vasissāmī’’ti bhagavantaṃ anujānāpetvā uṭṭhāyāsanā satthāraṃ vanditvā chaddantadahaṃ gantvā chaddantahatthikulaṃ nissāya dvādasa vassāni vītināmetvā tattheva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

Vị Trưởng lão cũng vậy, khi thấy hai vị Thượng thủ Thinh văn đang tỏ lòng tôn kính đối với mình, đã có ý muốn rời khỏi sự hiện diện của đức Phật. Thấy rằng: “Thanh niên Puṇṇa sau khi xuất gia sẽ trở thành bậc thuyết pháp tối thượng trong giáo pháp,” vị ấy đã đi đến làng Bà-la-môn Doṇavatthu, cho người cháu trai của mình là thanh niên Puṇṇa xuất gia, và đã làm cho vị ấy trở thành đệ tử của đức Phật với ý nghĩ: “Vị này sẽ sống gần gũi đức Phật.” Rồi chính ngài đã đến đảnh lễ bậc Thập Lực và đã xin phép Đức Thế Tôn rằng: “Bạch Đức Thế Tôn, chỗ ở nơi biên địa không thích hợp với con, con không thể sống ở nơi đông đúc. Con sẽ đi đến hồ Chaddanta để sống.” Sau khi được phép, ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đảnh lễ bậc Đạo Sư, rồi đi đến hồ Chaddanta, sống nương nhờ vào bầy voi Chaddanta, trải qua mười hai năm. Và tại chính nơi đó, ngài đã nhập Vô dư y Niết-bàn.


Sāriputta-moggallānattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Sāriputta và Moggallāna


189-190. Dutiyatatiyesu [Pg.116] mahāpaññānanti mahatiyā paññāya samannāgatānaṃ. Iddhimantānanti iddhiyā sampannānaṃ. Sāriputto moggallānoti tesaṃ therānaṃ nāmaṃ.

189-190. Trong (kệ) thứ hai và thứ ba, (cụm từ) ‘những vị có trí tuệ lớn’ có nghĩa là ‘những vị được phú cho trí tuệ vĩ đại.’ (Cụm từ) ‘những vị có thần thông’ có nghĩa là ‘những vị được phú cho thần thông.’ Sāriputta và Moggallāna là tên của các vị Trưởng lão ấy.


Imesampi pañhakamme ayamanupubbikathā – ito satasahassakappādhike asaṅkhyeyyakappamatthake sāriputto brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, nāmena saradamāṇavo nāma ahosi. Moggallāno gahapatimahāsālakule nibbatti, nāmena sirivaḍḍhanakuṭumbiyo nāma ahosi. Te ubhopi sahapaṃsukīḷitāva sahāyakā ahesuṃ. Saradamāṇavo pitu accayena kulasantakaṃ mahādhanaṃ paṭipajjitvā ekadivasaṃ rahogato cintesi – ‘‘ahaṃ idhalokattabhāvameva jānāmi, no paralokattabhāvaṃ, jātasattānañca maraṇaṃ nāma dhuvaṃ, mayā ekaṃ pabbajjaṃ pabbajitvā mokkhadhammagavesanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. So sahāyakaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘samma sirivaḍḍhana, ahaṃ pabbajitvā mokkhadhammaṃ gavesissāmi, tvaṃ mayā saddhiṃ pabbajituṃ sakkhissasī’’ti. Na sakkhissāmi, samma, tvaṃyeva pabbajāhīti. So cintesi – ‘‘paralokaṃ gacchantā sahāye vā ñātimitte vā gahetvā gatā nāma natthi, attanā kataṃ attanova hotī’’ti. Tato ratanakoṭṭhāgāraṃ vivarāpetvā kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ mahādānaṃ datvā pabbatapādaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbaji. Tassa eko dve tayoti evaṃ anupabbajjaṃ pabbajitā catusattatisahassamattā jaṭilā ahesuṃ. So pañcābhiññā aṭṭha ca samāpattiyo nibbattetvā tesampi jaṭilānaṃ kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Tepi sabbe pañca abhiññā aṭṭha ca samāpattiyo nibbattesuṃ.

Đây là câu chuyện tuần tự về hành động trong quá khứ của các vị này. Cách đây một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, Sāriputta đã tái sanh trong một gia đình Bà-la-môn đại phú, có tên là thanh niên Sarada. Moggallāna đã tái sanh trong một gia đình gia chủ đại phú, có tên là gia chủ Sirivaḍḍhana. Cả hai vị là bạn bè, cùng chơi đùa với nhau từ thuở nhỏ. Thanh niên Sarada, sau khi cha qua đời, đã thừa hưởng tài sản lớn của gia đình. Một ngày nọ, khi ở một mình, chàng suy nghĩ: “Ta chỉ biết đến sự hiện hữu ở đời này, không biết đến sự hiện hữu ở đời sau. Và cái chết là điều chắc chắn đối với chúng sanh đã sanh ra. Ta nên xuất gia theo một lối xuất gia nào đó để tìm cầu pháp giải thoát.” Chàng đến gặp người bạn và nói: “Này bạn Sirivaḍḍhana, tôi sẽ xuất gia để tìm cầu pháp giải thoát, bạn có thể xuất gia cùng tôi không?” (Người bạn đáp:) “Tôi không thể, này bạn, bạn cứ xuất gia đi.” Chàng suy nghĩ: “Những người đi đến thế giới bên kia không thể mang theo bạn bè hay quyến thuộc. Việc mình làm là của riêng mình.” Sau đó, chàng cho mở kho báu, thực hiện một cuộc đại bố thí cho người nghèo, người lữ hành, thương nhân và người ăn xin, rồi đi vào chân núi và xuất gia theo lối của đạo sĩ. Lần lượt một, hai, ba người xuất gia theo chàng, và như vậy đã có khoảng bảy mươi bốn ngàn đạo sĩ bện tóc. Vị ấy đã chứng đắc năm loại thắng trí và tám bậc thiền chứng, và cũng đã dạy cho các vị đạo sĩ bện tóc ấy về các pháp thực hành kasiṇa. Tất cả họ cũng đã chứng đắc năm loại thắng trí và tám bậc thiền chứng.


Tena samayena anomadassī nāma buddho loke udapādi. Nagaraṃ candavatī nāma ahosi, pitā yasavanto nāma khattiyo, mātā yasodharā nāma devī, bodhi ajjunarukkho, nisabhatthero ca anomatthero cāti dve aggasāvakā, varuṇatthero nāma upaṭṭhāko, sundarā ca sumanā cāti dve aggasāvikā, āyu vassasatasahassaṃ ahosi, sarīraṃ aṭṭhapaññāsahatthubbedhaṃ, sarīrappabhā dvādasayojanaṃ phari, bhikkhusatasahassaparivāro ahosi.

Vào thời điểm đó, một vị Phật tên là Anomadassī đã xuất hiện trên thế gian. Kinh thành tên là Candavatī, phụ thân là một vị vua Sát-đế-lỵ tên là Yasavanta, mẫu hậu là hoàng hậu Yasodharā. Cây Bồ-đề là cây Ajjuna. Hai vị Thượng thủ Thinh văn là Trưởng lão Nisabha và Trưởng lão Anoma. Vị thị giả là Trưởng lão Varuṇa. Hai vị Nữ Thượng thủ Thinh văn là Sundarā và Sumanā. Tuổi thọ là một trăm ngàn năm, thân cao năm mươi tám hắc-tay, hào quang của thân tỏa ra mười hai do-tuần, và Ngài có một trăm ngàn vị Tỳ-khưu làm thị giả.


Athekadivasaṃ [Pg.117] paccūsakāle mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento saradatāpasaṃ disvā ‘‘ajja mayhaṃ saradatāpasassa santikaṃ gatapaccayena dhammadesanā ca mahatī bhavissati, so ca aggasāvakaṭṭhānaṃ patthessati, tassa sahāyako sirivaḍḍhanakuṭumbiyo dutiyasāvakaṭṭhānaṃ, desanāpariyosāne cassa parivārā catusattatisahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇissanti, mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti attano pattacīvaramādāya aññaṃ kañci anāmantetvā sīho viya ekacaro hutvā saradatāpasassa antevāsikesu phalāphalatthāya gatesu ‘‘buddhabhāvaṃ me jānātū’’ti tassa passantasseva saradatāpasassa ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saradatāpaso buddhānubhāvaṃ ceva sarīrasampattiṃ cassa disvā lakkhaṇamante sammasitvā ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato nāma agāramajjhe vasanto rājā hoti cakkavattī, pabbajjanto loke vivaṭṭacchado sabbaññu buddho hoti, ayaṃ puriso nissaṃsayaṃ buddho’’ti jānitvā paccuggamanaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññattāsane. Saradatāpasopi attano anucchavikaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi.

Rồi một ngày nọ, vào lúc rạng đông, sau khi xuất khỏi đại bi định, Ngài quán sát thế gian và trông thấy đạo sĩ Sarada. (Ngài suy nghĩ): ‘Hôm nay, do duyên ta đến chỗ đạo sĩ Sarada, sẽ có một bài pháp thoại vĩ đại. Vị ấy sẽ phát nguyện địa vị Thượng thủ Thinh văn, và người bạn đồng hành của vị ấy, gia chủ Sirivaḍḍhana, sẽ phát nguyện địa vị Đệ nhị Thinh văn. Vào cuối bài pháp, đoàn tùy tùng gồm bảy mươi bốn ngàn vị bện tóc của ông sẽ đắc quả A-la-hán. Ta nên đi đến đó.’ Ngài tự mình mang y bát, không cho ai khác hay biết, độc hành như một con sư tử, trong lúc các đệ tử của đạo sĩ Sarada đã đi tìm trái cây, (Ngài nghĩ): ‘Hãy để ông ấy biết được Phật quả của ta,’ rồi Ngài từ trên không trung hạ xuống và đứng trên mặt đất ngay trước mắt đạo sĩ Sarada. Đạo sĩ Sarada khi thấy được oai lực của Đức Phật và thân tướng toàn hảo của Ngài, liền xem xét tướng pháp và biết rằng: ‘Người nào có đủ các tướng tốt này, nếu sống tại gia sẽ trở thành vua Chuyển luân, nếu xuất gia sẽ trở thành bậc Toàn giác, vén mở màn vô minh trong thế gian. Vị này chắc chắn là một vị Phật.’ Nghĩ vậy, ông ra đón, đảnh lễ năm vóc sát đất, rồi soạn một chỗ ngồi và dâng lên. Đức Thế Tôn ngồi xuống trên chỗ ngồi đã soạn sẵn. Đạo sĩ Sarada cũng lấy một chỗ ngồi thích hợp cho mình và ngồi sang một bên.


Tasmiṃ samaye catusattatisahassajaṭilā paṇītapaṇītāni ojavantāni phalāphalāni gahetvā ācariyassa santikaṃ sampattā buddhānañceva ācariyassa ca nisinnāsanaṃ oloketvā āhaṃsu – ‘‘ācariya, mayaṃ ‘imasmiṃ loke tumhehi mahantataro natthī’ti vicarāma, ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe’’ti. Tātā, kiṃ vadatha? Sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ samaṃ kātuṃ icchatha, sabbaññubuddhena saddhiṃ mayhaṃ upamaṃ mā karittha puttakāti. Atha te tāpasā ‘‘sace ayaṃ ittarasatto abhavissa, na amhākaṃ ācariyo evarūpaṃ upamaṃ āhareyya, yāva mahā vatāyaṃ puriso’’ti sabbeva pādesu nipatitvā sirasā vandiṃsu.

Vào lúc ấy, bảy mươi bốn ngàn vị bện tóc, sau khi hái được những loại trái cây hảo hạng, bổ dưỡng, đã trở về chỗ của thầy mình. Khi thấy chỗ ngồi của Đức Phật và của thầy mình, họ nói: ‘Thưa thầy, chúng con đi đây đó và nghĩ rằng: “Trên đời này, không có ai vĩ đại hơn thầy.” Nhưng người này, dường như còn vĩ đại hơn cả thầy.’ ‘Này các con, các con nói gì vậy? Các con có muốn so sánh núi Sineru cao tám mươi sáu vạn do-tuần với một hạt cải không? Các con đừng so sánh ta với một vị Phật Toàn giác.’ Bấy giờ, các vị đạo sĩ ấy (nghĩ rằng): ‘Nếu đây là một chúng sanh tầm thường, thầy của chúng ta đã không đưa ra một sự so sánh như vậy. Vị này quả thật vĩ đại biết bao!’ rồi tất cả đều cúi rạp dưới chân Ngài và dùng đầu đảnh lễ.


Atha ne ācariyo āha – ‘‘tātā, amhākaṃ buddhānaṃ anucchaviko deyyadhammo natthi, satthā ca bhikkhācāravelāya idhāgato, mayaṃ yathābalaṃ deyyadhammaṃ dassāma. Tumhe yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ, taṃ taṃ āharathā’’ti. Āharāpetvā hatthe dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi[Pg.118]. Satthārā ca phalāphale paṭiggahitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi. Tato bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā hatthaṃ dhovitvā nisinne satthari sabbe antevāsike pakkositvā satthu santike sāraṇīyaṃ kathaṃ kathento nisīdi. Satthā ‘‘dve aggasāvakā bhikkhusaṅghena saddhiṃ āgacchantū’’ti cintesi. Te satthu cittaṃ ñatvā satasahassakhīṇāsavaparivārā āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.

Bấy giờ, vị thầy của họ nói: ‘Này các con, chúng ta không có vật cúng dường nào xứng đáng với các vị Phật. Và bậc Đạo Sư đã đến đây vào giờ đi khất thực. Chúng ta sẽ cúng dường tùy theo khả năng của mình. Các con có những loại trái cây hảo hạng nào thì hãy mang đến đây.’ Sau khi cho người mang đến, ông rửa tay và tự mình đặt chúng vào trong bát của đức Như Lai. Ngay khi bậc Đạo Sư vừa nhận lấy trái cây, chư thiên đã tẩm vào đó các vật thực bổ dưỡng của cõi trời. Vị đạo sĩ cũng tự mình lọc nước và dâng lên. Sau đó, khi bậc Đạo Sư đã dùng xong bữa, rửa tay và ngồi xuống, vị đạo sĩ gọi tất cả các đệ tử của mình lại và ngồi xuống, nói lời thăm hỏi thân mật trước sự hiện diện của bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư nghĩ rằng: ‘Mong sao hai vị Thượng thủ Thinh văn cùng với Tăng chúng hãy đến đây.’ Các vị ấy, biết được tâm của bậc Đạo Sư, đã đến cùng với đoàn tùy tùng gồm một trăm ngàn vị lậu tận, đảnh lễ bậc Đạo Sư, rồi đứng sang một bên.


Tato saradatāpaso antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, buddhānaṃ nisinnāsanampi nīcaṃ, samaṇasatasahassānampi āsanaṃ natthi, tumhehi ajja uḷāraṃ buddhasakkāraṃ kātuṃ vaṭṭati, pabbatapādato vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharathā’’ti. Kathanakālo papañco viya hoti, iddhimantānaṃ pana visayo acinteyyoti muhuttamatteneva te tāpasā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharitvā buddhānaṃ yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ, ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ tigāvutaṃ, sesabhikkhūnaṃ aḍḍhayojanikādibhedaṃ, saṅghanavakassa usabhamattaṃ ahosi. Evaṃ paññattesu āsanesu saradatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggahetvā ṭhito, ‘‘bhante, mayhaṃ dīgharattaṃ hitasukhatthāya imaṃ pupphāsanaṃ abhiruhathā’’ti āha.

Khi ấy, đạo sĩ Sarada gọi các đệ tử của mình và nói: ‘Này các con, chỗ ngồi của Đức Phật thì thấp, và cũng không có chỗ ngồi cho một trăm ngàn vị sa-môn. Hôm nay, các con nên thực hiện một sự cúng dường cao cả đến Đức Phật. Hãy đi hái những loài hoa có sắc và hương từ chân núi mang về đây.’ Thời gian kể lại thì có vẻ dài dòng, nhưng cảnh giới của những bậc có thần thông thật không thể nghĩ bàn. Chỉ trong một khoảnh khắc, các vị đạo sĩ ấy đã mang về những loài hoa có sắc và hương, rồi kết thành một tòa ngồi bằng hoa rộng một do-tuần cho Đức Phật, ba ngẫu-bộ-tác cho hai vị Thượng thủ Thinh văn, và cho các vị tỳ-khưu còn lại là các tòa ngồi rộng nửa do-tuần và các kích thước khác. Cho vị tỳ-khưu nhỏ tuổi nhất trong Tăng chúng, tòa ngồi rộng bằng một usabha. Khi các tòa ngồi đã được chuẩn bị như vậy, đạo sĩ Sarada đứng trước đức Như Lai, chắp tay cung kính và thưa rằng: ‘Bạch ngài, vì lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho con, xin ngài hãy ngự lên tòa ngồi bằng hoa này.’


‘‘Nānāpupphañca gandhañca, sampādetvāna ekato;

Pupphāsanaṃ paññāpetvā, idaṃ vacanamabraviṃ.

‘Con đã cùng nhau sắm sanh, các loài hoa và hương thơm; Sau khi kết thành tòa hoa, con đã nói lên lời này:


‘‘Idaṃ te āsanaṃ vīra, paññattaṃ tavanucchaviṃ;

Mama cittaṃ pasādento, nisīda pupphamāsane.

‘Thưa bậc Anh Hùng, tòa ngồi này, đã được soạn sẵn, xứng với Ngài; Xin hãy làm cho tâm con trong sạch, mà ngự trên tòa ngồi bằng hoa.’


‘‘Sattarattidivaṃ buddho, nisīdi pupphamāsane;

Mama cittaṃ pasādetvā, hāsayitvā sadevake’’ti.

‘Trong bảy ngày và bảy đêm, Đức Phật, đã ngự trên tòa ngồi bằng hoa; Ngài làm cho tâm con trong sạch, và làm hoan hỷ thế gian cùng chư thiên.’


Evaṃ nisinne satthari dve aggasāvakā ca sesabhikkhū ca attano attano pattāsanesu nisīdiṃsu. Saradatāpaso mahantaṃ pupphacchattaṃ gahetvā tathāgatassa matthake dhārayanto aṭṭhāsi. Satthā ‘‘jaṭilānaṃ ayaṃ sakkāro mahapphalo hotū’’ti nirodhasamāpattiṃ samāpajji. Satthu samāpannabhāvaṃ ñatvā dve aggasāvakāpi sesabhikkhūpi samāpattiṃ [Pg.119] samāpajjiṃsu. Tathāgate sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinne antevāsikā bhikkhācārakāle sampatte vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle buddhānaṃ añjaliṃ paggayha tiṭṭhanti. Saradatāpaso pana bhikkhācārampi agantvā pupphacchattaṃ gahitaniyāmeneva sattāhaṃ pītisukhena vītināmesi.

Khi bậc Đạo Sư đã ngồi xuống như vậy, hai vị Thượng thủ Thinh văn và các vị tỳ-khưu còn lại cũng ngồi xuống trên các tòa ngồi của mình. Đạo sĩ Sarada cầm một cây lọng lớn bằng hoa, đứng che trên đầu của đức Như Lai. Bậc Đạo Sư, với ý nghĩ ‘Mong rằng sự cúng dường này của các vị bện tóc sẽ có quả lớn,’ đã nhập vào diệt tận định. Biết được bậc Đạo Sư đã nhập định, hai vị Thượng thủ Thinh văn và các vị tỳ-khưu còn lại cũng nhập định. Trong khi đức Như Lai ngồi nhập diệt tận định trong bảy ngày, các đệ tử của ngài, khi đến giờ khất thực, đã dùng các loại rễ cây và trái cây trong rừng, và vào những lúc khác thì đứng chắp tay cung kính Đức Phật. Còn đạo sĩ Sarada, không đi khất thực, đã trải qua bảy ngày trong niềm hỷ lạc, vẫn trong tư thế cầm cây lọng hoa ấy.


Satthā nirodhato vuṭṭhāya dakkhiṇapasse nisinnaṃ aggasāvakaṃ nisabhattheraṃ āmantesi – ‘‘nisabha sakkārakārakānaṃ tāpasānaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti. Thero cakkavattirañño santikā paṭiladdhamahālābho mahāyodho viya tuṭṭhamānaso sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā pupphāsanānumodanaṃ ārabhi. Tassa desanāvasāne dutiyasāvakaṃ āmantesi – ‘‘tvampi dhammaṃ desehī’’ti. Anomatthero tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā dhammaṃ kathesi. Dvinnaṃ sāvakānaṃ desanāya ekassapi abhisamayo nāhosi. Atha satthā aparimāṇe buddhavisaye ṭhatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Desanāpariyosāne ṭhapetvā saradatāpasaṃ sabbepi catusattatisahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthā ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Tesaṃ tāvadeva kesamassu antaradhāyi, aṭṭha parikkhārā kāye paṭimukkāva ahesuṃ.

Bậc Đạo Sư xuất khỏi thiền diệt, gọi vị Thượng thủ đệ tử, trưởng lão Nisabha, đang ngồi bên phải: “Này Nisabha, hãy thuyết pháp tùy hỷ về pháp tòa bằng hoa cho các vị ẩn sĩ đã cúng dường.” Vị trưởng lão, với tâm hoan hỷ như một vị đại tướng nhận được phần thưởng lớn từ một vị Chuyển luân vương, đứng trên trí tuệ Ba-la-mật của một vị thinh văn, bắt đầu thuyết pháp tùy hỷ về pháp tòa bằng hoa. Khi bài pháp của ngài kết thúc, bậc Đạo Sư gọi vị đệ tử thứ hai: “Con cũng hãy thuyết pháp.” Trưởng lão Anoma, sau khi quán xét lời Phật dạy trong Tam Tạng, đã thuyết pháp. Qua bài pháp của hai vị đệ tử, không một ai chứng đắc. Bấy giờ, bậc Đạo Sư, đứng trên Phật cảnh vô lượng, bắt đầu thuyết pháp. Khi bài pháp kết thúc, ngoại trừ ẩn sĩ Sarada, tất cả bảy mươi bốn ngàn vị bện tóc đều chứng quả A-la-hán. Bậc Đạo Sư duỗi tay ra và nói: “Hãy đến, các Tỳ-khưu.” Ngay lập tức, râu tóc của họ biến mất, và tám vật dụng đã được khoác sẵn trên thân họ.


Saradatāpaso kasmā arahattaṃ na pattoti? Vikkhittacittattā. Tassa kira buddhānaṃ dutiyāsane nisīditvā sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā dhammaṃ desayato aggasāvakassa desanaṃ sotuṃ āraddhakālato paṭṭhāya ‘‘aho vatāhampi anāgate uppajjanakassa buddhassa sāsane imināva sāvakena laddhadhuraṃ labheyya’’nti cittaṃ udapādi. So tena parivitakkena maggaphalapaṭivedhaṃ kātuṃ nāsakkhi. Tathāgataṃ pana vanditvā sammukhe ṭhatvā āha – ‘‘bhante, tumhākaṃ anantarāsane nisinno bhikkhu tumhākaṃ sāsane ko nāma hotī’’ti? Mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃ anuppavattetā sāvakapāramiñāṇassa koṭippatto soḷasa paññā paṭivijjhitvā ṭhito mayhaṃ sāsane aggasāvako nisabhatthero nāma esoti. ‘‘Bhante, yvāyaṃ mayā sattāhaṃ pupphacchattaṃ dhārentena sakkāro kato, ahaṃ imassa phalena aññaṃ sakkattaṃ vā brahmattaṃ vā na patthemi, anāgate pana ayaṃ nisabhatthero viya ekassa buddhassa aggasāvako bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi.

Vì sao ẩn sĩ Sarada không chứng quả A-la-hán? Vì tâm bị phân tán. Tương truyền rằng, từ lúc bắt đầu nghe pháp của vị Thượng thủ đệ tử, người ngồi ở vị trí thứ hai sau Đức Phật và thuyết pháp với trí tuệ Ba-la-mật của một vị thinh văn, trong tâm ông đã khởi lên ý nghĩ: “Ôi, mong sao trong giáo pháp của một vị Phật tương lai, ta cũng sẽ đạt được địa vị mà vị đệ tử này đã đạt được!” Vì ý nghĩ đó, ông đã không thể chứng ngộ đạo quả. Sau đó, ông đảnh lễ Như Lai, đứng trước mặt Ngài và hỏi: “Bạch Thế Tôn, vị Tỳ-khưu ngồi kế bên Ngài trong giáo pháp của Ngài tên là gì?” “Vị ấy là người chuyển tiếp Pháp luân do ta đã chuyển, đã đạt đến đỉnh cao của trí tuệ Ba-la-mật của một vị thinh văn, đã thấu suốt mười sáu loại trí tuệ, là vị Thượng thủ đệ tử trong giáo pháp của ta, tên là trưởng lão Nisabha.” “Bạch Thế Tôn, với sự cúng dường mà con đã thực hiện trong bảy ngày bằng cách giương lọng hoa, con không mong cầu quả báo này cho một địa vị Đế Thích hay Phạm thiên nào khác, mà chỉ mong rằng trong tương lai, con sẽ trở thành vị Thượng thủ đệ tử của một vị Phật, giống như trưởng lão Nisabha này.” Ông đã phát nguyện như vậy.


Satthā [Pg.120] ‘‘samijjhissati nu kho imassa purisassa patthanā’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā olokento kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā samijjhanabhāvaṃ addasa. Disvā saradatāpasaṃ āha – ‘‘na te ayaṃ patthanā moghā bhavissati, anāgate pana kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho loke uppajjissati. Tassa mātā mahāmāyā nāma devī bhavissati, pitā suddhodano nāma rājā, putto rāhulo nāma, upaṭṭhāko ānando nāma, dutiyasāvako moggallāno nāma, tvaṃ pana tassa aggasāvako dhammasenāpati sāriputto nāma bhavissasī’’ti. Evaṃ tāpasaṃ byākaritvā dhammakathaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaparivāro ākāsaṃ pakkhandi.

Bậc Đạo Sư, khi hướng trí tuệ vị lai để xem xét: “Liệu lời nguyện của người này có thành tựu không?”, đã thấy rằng nó sẽ thành tựu sau khi một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp trôi qua. Thấy vậy, Ngài nói với ẩn sĩ Sarada: “Lời nguyện này của con sẽ không luống uổng. Trong tương lai, sau khi một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp trôi qua, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện trên thế gian. Mẹ của vị ấy sẽ là hoàng hậu Mahāmāyā, cha là vua Suddhodana, con trai tên là Rāhula, thị giả tên là Ānanda, vị đệ tử thứ hai tên là Moggallāna. Còn con, con sẽ là vị Thượng thủ đệ tử, vị Tướng quân Chánh pháp, tên là Sāriputta.” Sau khi thọ ký cho vị ẩn sĩ và thuyết một bài pháp, Ngài cùng với Tăng đoàn bay lên hư không.


Saradatāpasopi antevāsikattherānaṃ santikaṃ gantvā sahāyakassa sirivaḍḍhanakuṭumbikassa sāsanaṃ pesesi – ‘‘bhante, mama sahāyakassa vadetha ‘sahāyakena te saradatāpasena anomadassibuddhassa pādamūle anāgate uppajjanakassa gotamabuddhassa sāsane aggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvaṃ dutiyasāvakaṭṭhānaṃ patthehī’’’ti. Evañca pana vatvā therehi puretarameva ekapassena gantvā sirivaḍḍhassa nivesanadvāre aṭṭhāsi.

Ẩn sĩ Sarada cũng đến gặp các vị trưởng lão đệ tử và gửi một thông điệp đến người bạn của mình, gia chủ Sirivaḍḍhana: “Thưa các ngài, xin hãy nói với bạn của tôi rằng: ‘Bạn của ông, ẩn sĩ Sarada, dưới chân Đức Phật Anomadassī, đã phát nguyện địa vị Thượng thủ đệ tử trong giáo pháp của Đức Phật Gotama tương lai. Ông cũng hãy phát nguyện địa vị đệ tử thứ hai.’” Nói xong, ông đi trước các vị trưởng lão bằng một con đường khác và đứng ở cửa nhà của Sirivaḍḍhana.


Sirivaḍḍhano ‘‘cirassaṃ vata me ayyo āgato’’ti āsane nisīdāpetvā attanā nīcāsane nisinno ‘‘antevāsikaparisā pana vo, bhante, na paññāyatī’’ti pucchi. Āma samma, amhākaṃ assamaṃ anomadassī nāma buddho āgato, mayaṃ tassa attano balena sakkāraṃ akarimha. Satthā sabbesaṃ dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ṭhapetvā maṃ sesā arahattaṃ patvā pabbajiṃsūti. Tumhe kasmā na pabbajitāti? Ahaṃ satthu aggasāvakaṃ nisabhattheraṃ disvā anāgate uppajjanakassa gotamassa nāma buddhassa sāsane aggasāvakaṭṭhānaṃ patthesiṃ, tvampi tassa sāsane dutiyasāvakaṭṭhānaṃ patthehīti. Mayhaṃ buddhehi saddhiṃ paricayo natthi, bhanteti. Buddhehi saddhiṃ kathanaṃ mayhaṃ bhāro hotu, tvaṃ mahantaṃ adhikāraṃ sajjehīti.

Sirivaḍḍhana nghĩ: “Thật lâu lắm rồi vị tôn quý của tôi mới đến,” rồi mời ông ngồi lên ghế, còn mình thì ngồi ở một chỗ thấp hơn. Ông hỏi: “Bạch ngài, sao không thấy chúng đệ tử của ngài đâu cả?” “Phải, này bạn hiền. Một vị Phật tên là Anomadassī đã đến am của chúng tôi. Chúng tôi đã cúng dường Ngài theo khả năng của mình. Bậc Đạo Sư đã thuyết pháp cho tất cả. Khi bài pháp kết thúc, ngoại trừ tôi, những người còn lại đều chứng quả A-la-hán và xuất gia.” “Vì sao ngài không xuất gia?” “Vì thấy vị Thượng thủ đệ tử của Bậc Đạo Sư, trưởng lão Nisabha, tôi đã phát nguyện địa vị Thượng thủ đệ tử trong giáo pháp của một vị Phật tương lai tên là Gotama. Bạn cũng hãy phát nguyện địa vị đệ tử thứ hai trong giáo pháp của vị ấy.” “Bạch ngài, tôi không có duyên quen biết với các vị Phật.” “Việc thưa chuyện với các vị Phật cứ để tôi lo. Bạn hãy chuẩn bị một sự cúng dường vĩ đại.”


Sirivaḍḍhano [Pg.121] saradatāpasassa vacanaṃ sutvā attano nivesanadvāre rājamānena aṭṭhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ samatalaṃ kāretvā vālukaṃ okirāpetvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā nīluppalacchadanaṃ maṇḍapaṃ kāretvā buddhāsanaṃ paññāpetvā sesabhikkhūnampi āsanāni paṭiyādāpetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ sajjetvā buddhānaṃ nimantanatthāya saradatāpasassa saññaṃ adāsi. Tāpaso tassa vacanaṃ sutvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā tassa nivesanaṃ agamāsi. Sirivaḍḍhano paccuggamanaṃ katvā tathāgatassa hatthato pattaṃ gahetvā maṇḍapaṃ pavesetvā paññattāsanesu nisinnassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dakkhiṇodakaṃ datvā paṇītena bhojanena parivisitvā bhattakiccapariyosāne buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ mahārahehi vatthehi acchādetvā, ‘‘bhante, nāyaṃ ārambho appamattakaṭṭhānatthāya, imināva niyāmena sattāhaṃ anukampaṃ karothā’’ti āha. Satthā adhivāsesi. So teneva niyāmena sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggahetvā ṭhito āha – ‘‘bhante, mama sahāyo saradatāpaso yassa satthu aggasāvako homīti patthesi, ahampi tasseva dutiyasāvako bhavāmī’’ti.

Trưởng giả Sirivaḍḍhana nghe lời của đạo sĩ Sarada, đã cho san bằng một khu đất rộng khoảng tám karīsa lộng lẫy ở trước cửa nhà mình, cho rải cát, cho rải các loại hoa với cốm là thứ năm, cho dựng một rạp lợp bằng hoa sen xanh, cho soạn một chỗ ngồi cho đức Phật, và cũng cho chuẩn bị chỗ ngồi cho các vị Tỳ-khưu còn lại, đã chuẩn bị sự cúng dường và tôn kính trọng thể, rồi ra hiệu cho đạo sĩ Sarada để thỉnh mời đức Phật. Vị đạo sĩ nghe lời của ông, đã dẫn chúng Tỳ-khưu với đức Phật làm đầu đến nhà của ông. Trưởng giả Sirivaḍḍhana ra nghênh đón, nhận lấy bình bát từ tay đức Như Lai, đưa vào trong rạp, dâng nước cúng dường lên chúng Tỳ-khưu với đức Phật làm đầu đang ngồi trên các chỗ đã soạn sẵn, đã thân hành phục vụ các món ăn thượng vị, sau khi việc thọ thực đã xong, đã dâng cúng các tấm y quý giá lên chúng Tỳ-khưu với đức Phật làm đầu, rồi nói rằng: “Bạch ngài, sự khởi đầu này không phải chỉ để cho một việc nhỏ nhặt, xin ngài hãy bi mẫn theo cách thức này trong bảy ngày.” Bậc Đạo Sư đã nhận lời. Ông ấy đã thực hiện đại thí trong bảy ngày theo cách thức ấy, rồi đảnh lễ đức Thế Tôn, chắp tay đứng và nói: “Bạch ngài, bạn của con là đạo sĩ Sarada đã phát nguyện trở thành vị Thượng thủ Thinh văn của vị Đạo Sư nào, con cũng xin trở thành vị đệ nhị Thinh văn của chính vị ấy.”


Satthā anāgataṃ oloketvā tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ disvā byākāsi – ‘‘tvaṃ ito kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamabuddhassa dutiyasāvako bhavissasī’’ti. Buddhānaṃ byākaraṇaṃ sutvā sirivaḍḍhano haṭṭhapahaṭṭho ahosi. Satthāpi bhattānumodanaṃ katvā saparivāro vihārameva gato. Sirivaḍḍhano tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā dutiyattavāre kāmāvacaradevaloke nibbatto. Saradatāpaso cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbatto.

Bậc Đạo Sư nhìn về tương lai, thấy được sự thành tựu lời nguyện của ông, đã thọ ký: “Sau khi trải qua một a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp kể từ đây, ngươi sẽ trở thành vị đệ nhị Thinh văn của đức Phật Gotama.” Nghe lời thọ ký của đức Phật, trưởng giả Sirivaḍḍhana vô cùng hoan hỷ. Bậc Đạo Sư cũng đã thuyết pháp tùy hỷ sau bữa ăn, rồi cùng với đoàn tùy tùng trở về tu viện. Trưởng giả Sirivaḍḍhana kể từ đó, đã làm các thiện nghiệp cho đến trọn đời, và trong kiếp thứ hai đã tái sanh vào cõi trời Dục giới. Đạo sĩ Sarada, sau khi tu tập bốn Phạm trú, đã tái sanh vào cõi Phạm thiên.


Tato paṭṭhāya imesaṃ ubhinnampi antarākammaṃ na kathitaṃ. Amhākaṃ pana buddhassa nibbattito puretarameva saradatāpaso rājagahanagarassa avidūre upatissagāme sāribrāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Taṃdivasameva cassa sahāyopi rājagahasseva avidūre kolitagāme moggallibrāhmaṇiyā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāni kira dvepi kulāni yāva [Pg.122] sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhapaṭibaddhasahāyakāneva. Tesaṃ dvinnampi ekadivasameva gabbhaparihāraṃ adaṃsu. Dasamāsaccayena jātānampi tesaṃ chasaṭṭhi dhātiyo upaṭṭhahiṃsu. Nāmaggahaṇadivase sāribrāhmaṇiyā puttassa upatissagāme jeṭṭhakulassa puttattā upatissoti nāmaṃ akaṃsu, itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā kolitoti nāmaṃ akaṃsu. Te ubhopi vuddhimanvāya sabbasippānaṃ pāraṃ agamaṃsu.

Kể từ đó, nghiệp trung gian của cả hai vị này không được kể lại. Tuy nhiên, ngay trước khi đức Phật của chúng ta xuất hiện, đạo sĩ Sarada đã thọ sanh trong bụng của bà-la-môn nữ Sārī tại làng Upatissa, không xa thành Rājagaha. Cũng chính ngày hôm đó, người bạn của vị ấy cũng đã thọ sanh trong bụng của bà-la-môn nữ Moggallī tại làng Kolita, không xa thành Rājagaha. Nghe nói rằng cả hai gia tộc ấy đã là bạn bè thân thiết với nhau cho đến bảy đời. Lễ hộ thai cho cả hai vị cũng được cử hành trong cùng một ngày. Sau mười tháng, khi các vị ấy được sinh ra, sáu mươi sáu vú nuôi đã hầu hạ họ. Vào ngày đặt tên, con trai của bà-la-môn nữ Sārī, vì là con của gia tộc đứng đầu trong làng Upatissa, nên được đặt tên là Upatissa; vị kia, vì là con của gia tộc đứng đầu trong làng Kolita, nên được đặt tên là Kolita. Cả hai vị, khi lớn lên, đã đạt đến sự tinh thông trong mọi ngành nghệ thuật.


Upatissamāṇavassa kīḷanatthāya nadiṃ vā uyyānaṃ vā pabbataṃ vā gamanakāle pañca suvaṇṇasivikāsatāni parivārā honti, kolitamāṇavassa pañca ājaññarathasatāni. Dvepi janā pañcapañcamāṇavakasataparivārā honti. Rājagahe ca anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjaṃ nāma hoti, tesaṃ dvinnampi ekaṭṭhāneyeva mañcaṃ bandhanti. Dvepi janā ekatova nisīditvā samajjaṃ passantā hasitabbaṭṭhāne hasanti, saṃvegaṭṭhāne saṃvijjanti, dāyaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne dāyaṃ denti. Tesaṃ imināva niyāmena ekadivasaṃ samajjaṃ passantānaṃ paripākagatattā ñāṇassa purimadivasesu viya hasitabbaṭṭhāne hāso vā saṃvegaṭṭhāne saṃvejanaṃ vā dāyaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne dāyadānaṃ vā nāhosi. Dvepi pana janā evaṃ cintayiṃsu – ‘‘kiṃ ettha oloketabbaṃ atthi, sabbepime appatte vassasate apaṇṇattikabhāvaṃ gamissanti. Amhehi pana ekaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti ārammaṇaṃ gahetvā nisīdiṃsu.

Vào lúc thanh niên Upatissa đi đến sông, hoặc vườn, hoặc núi để vui chơi, có năm trăm kiệu vàng làm đoàn tùy tùng; thanh niên Kolita có năm trăm cỗ xe ngựa thuần chủng. Cả hai người đều có đoàn tùy tùng gồm năm trăm thanh niên. Và ở thành Rājagaha, hằng năm có một lễ hội gọi là Giraggasamajja. Người ta dựng khán đài cho cả hai vị ở cùng một nơi. Cả hai người cùng ngồi xem lễ hội, cười ở những chỗ đáng cười, xúc động ở những chỗ đáng xúc động, và ban tặng ở những chỗ đáng ban tặng. Một ngày nọ, khi họ đang xem lễ hội theo cách thức này, do trí tuệ đã đến lúc chín muồi, không còn có sự vui cười ở những chỗ đáng cười, hay sự xúc động ở những chỗ đáng xúc động, hay sự ban tặng ở những chỗ đáng ban tặng như những ngày trước. Trái lại, cả hai người đều suy nghĩ như vầy: “Có gì đáng xem ở đây? Tất cả những người này, chưa đầy trăm năm, sẽ đi đến chỗ không còn dấu tích. Còn chúng ta, nên tìm kiếm một pháp giải thoát.” Họ đã ngồi xuống với tâm niệm ấy.


Tato kolito upatissaṃ āha – ‘‘samma upatissa, na tvaṃ aññasu divasesu viya haṭṭhapahaṭṭho, anattamanadhātukosi, kiṃ te sallakkhita’’nti? Samma kolita, ‘‘etesaṃ olokane sāro natthi, niratthakametaṃ, attano mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ cintayanto nisinnomhīti, tvaṃ pana kasmā anattamanosīti? Sopi tatheva āha. Athassa attanā saddhiṃ ekajjhāsayataṃ ñatvā upatisso taṃ evamāha – ‘‘amhākaṃ ubhinnampi sucintitaṃ, mokkhadhammaṃ gavesantehi pana ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭati, kassa santike pabbajāmā’’ti.

Khi ấy, Kolita nói với Upatissa: “Này bạn Upatissa, bạn không vui vẻ hân hoan như những ngày khác, bạn có vẻ không vui. Bạn đã nhận thấy điều gì vậy?” “Này bạn Kolita, tôi đang ngồi suy nghĩ rằng: ‘Việc xem những thứ này không có cốt lõi, thật vô ích. Chúng ta nên tự mình tìm kiếm pháp giải thoát.’ Còn bạn, tại sao bạn lại không vui?” Vị kia cũng nói như vậy. Khi ấy, biết được rằng người bạn có cùng chí hướng với mình, Upatissa nói với bạn như vầy: “Cả hai chúng ta đều đã suy nghĩ đúng đắn. Nhưng những người tìm kiếm pháp giải thoát thì nên xuất gia. Chúng ta sẽ xuất gia với ai đây?”


Tena kho pana samayena sañcayo paribbājako rājagahe paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ. Te ‘‘tassa santike pabbajissāmā’’ti pañcahi [Pg.123] māṇavakasatehi saddhiṃ sañcayassa santike pabbajiṃsu. Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo atirekalābhaggayasaggappatto ahosi. Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ pariggaṇhitvā, ‘‘ācariya, tumhākaṃ jānanasamayo ettakova, udāhu uttaripi atthī’’ti pucchiṃsu. Sañcayo ‘‘ettakova, sabbaṃ tumhehi ñāta’’nti āha. Te tassa kathaṃ sutvā cintayiṃsu – ‘‘evaṃ sati imassa santike brahmacariyavāso niratthako, mayaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ nikkhantā, so imassa santike uppādetuṃ na sakkā. Mahā kho pana jambudīpo, gāmanigamarājadhāniyo carantā mayaṃ avassaṃ mokkhadhammadesakaṃ ekaṃ ācariyaṃ labhissāmā’’ti. Te tato paṭṭhāya yattha yattha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā atthīti suṇanti, tattha tattha gantvā pañhasākacchaṃ karonti. Tehi puṭṭhaṃ pañhaṃ aññe kathetuṃ samatthā natthi, te pana tesaṃ pañhaṃ vissajjenti. Evaṃ sakalajambudīpaṃ pariggaṇhitvā nivattitvā sakaṭṭhānameva āgantvā, ‘‘samma kolita, yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so ārocetū’’ti katikaṃ akaṃsu.

Vào lúc bấy giờ, du sĩ Sañjaya đang cư ngụ tại thành Rājagaha cùng với một đoàn du sĩ đông đảo. Hai vị ấy (Upatissa và Kolita) cùng với năm trăm thanh niên đã đến xuất gia nơi du sĩ Sañjaya với ý nghĩ: ‘Chúng ta sẽ xuất gia nơi vị này.’ Kể từ khi họ xuất gia, du sĩ Sañjaya đã đạt được lợi lộc và danh vọng tột bậc. Chỉ trong vài ngày, họ đã thông suốt toàn bộ giáo lý của Sañjaya và hỏi rằng: ‘Thưa tôn sư, sở học của ngài chỉ có chừng ấy, hay còn gì cao siêu hơn nữa?’ Sañjaya đáp: ‘Chỉ có chừng ấy thôi, các ông đã biết tất cả rồi.’ Nghe lời nói ấy, họ suy nghĩ: ‘Nếu vậy, đời sống phạm hạnh nơi vị này thật vô ích. Chúng ta xuất gia để tìm cầu pháp giải thoát, nhưng điều đó không thể phát sinh nơi vị này được. Cõi Diêm-phù-đề này thật rộng lớn, khi đi qua các làng mạc, thị trấn, và kinh thành, chắc chắn chúng ta sẽ tìm được một vị thầy có thể thuyết giảng pháp giải thoát.’ Kể từ đó, hễ nghe nơi nào có các vị Sa-môn, Bà-la-môn hiền trí, họ liền đến đó để vấn đạo. Không ai có thể trả lời được những câu hỏi do họ nêu ra, nhưng chính họ lại giải đáp được các câu hỏi của những người kia. Sau khi đi khắp cõi Diêm-phù-đề như vậy, họ quay trở về nơi cũ và giao ước với nhau: ‘Này bạn Kolita, ai trong chúng ta chứng ngộ pháp bất tử trước, người ấy hãy báo cho người kia biết.’


Tena samayena amhākaṃ satthā paṭhamābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ sampatto hoti. Atha ‘‘ekasaṭṭhi arahanto loke uppannā hontī’’ti vuttakāle ‘‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāyā’’ti ratanattayaguṇappakāsanatthaṃ uyyojitānaṃ bhikkhūnaṃ antare pañcavaggiyabbhantaro assajitthero paṭinivattitvā rājagahameva āgato. Punadivase pātova pattacīvaraṃ ādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi.

Vào lúc ấy, bậc Đạo Sư của chúng ta, sau khi chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác và chuyển bánh xe Pháp cao thượng, đã tuần tự đi đến thành Rājagaha. Khi ấy, sau khi đã có sáu mươi mốt vị A-la-hán xuất hiện trên đời, trong số các vị Tỳ-khưu được Đức Phật phái đi để tuyên dương đức hạnh của Tam Bảo với lời dạy: ‘Này các Tỳ-khưu, hãy ra đi vì lợi ích cho số đông,’ trưởng lão Assaji, một trong năm vị tỳ-khưu (đầu tiên), đã quay trở lại và đến chính thành Rājagaha. Vào ngày hôm sau, sáng sớm, ngài mang y bát và đi vào thành Rājagaha để khất thực.


Tasmiṃ samaye upatissaparibbājako pātova bhattakiccaṃ katvā paribbājakārāmaṃ gacchanto theraṃ disvā cintesi – ‘‘mayā evarūpo pabbajito nāma na diṭṭhapubbo. Ye vata loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā, ayaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ aññataro, yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ puccheyyaṃ – ‘kaṃsi tvaṃ, āvuso uddissa, pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘akālo kho imaṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchituṃ, antaragharaṃ paviṭṭho piṇḍāya carati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyaṃ atthikehi upaññātaṃ magga’’nti. So theraṃ laddhapiṇḍapātaṃ aññataraṃ [Pg.124] okāsaṃ gacchantaṃ disvā nisīditukāmatañcassa ñatvā attano paribbājakapīṭhakaṃ paññāpetvā adāsi. Bhattakiccapariyosānepissa attano kuṇḍikāya udakaṃ adāsi.

Vào lúc ấy, du sĩ Upatissa, sau khi đã dùng bữa sáng sớm, đang trên đường đến tu viện của các du sĩ thì trông thấy vị trưởng lão và suy nghĩ: ‘Ta chưa từng thấy một vị xuất gia nào như thế này. Trong đời, những vị nào là A-la-hán hay đã đạt đến A-la-hán đạo, vị này chắc chắn là một trong số các vị Tỳ-khưu ấy. Ta nên đến gần vị Tỳ-khưu này và hỏi rằng: ‘Thưa hiền giả, ngài xuất gia vì ai, ai là bậc Đạo Sư của ngài, và ngài ưa thích giáo pháp của ai?’’ Rồi ông lại nghĩ: ‘Đây không phải là lúc thích hợp để hỏi vị Tỳ-khưu này, ngài đang đi vào trong làng để khất thực. Ta nên đi theo sau vị Tỳ-khưu này, con đường mà những người có mục đích đã chỉ ra.’ Khi thấy vị trưởng lão đã nhận được vật thực và đang đi đến một nơi vắng vẻ, và biết được ý muốn ngồi xuống của ngài, ông đã trải tọa cụ du sĩ của mình ra và dâng lên. Sau khi ngài dùng bữa xong, ông lại dâng nước từ bình nước của mình.


Evaṃ ācariyavattaṃ katvā katabhattakiccena therena saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, kaṃsi tvaṃ, āvuso uddissa, pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti pucchi. Thero ‘‘atthāvuso, mahāsamaṇo sakyaputto sakyakulā pabbajito, tāhaṃ bhagavantaṃ uddissa pabbajito, so ca me bhagavā satthā, tassevāhaṃ bhagavato dhammaṃ rocemī’’ti āha. Atha naṃ ‘‘kiṃvādī panāyasmato satthā, kimakkhāyī’’ti pucchi. Thero cintesi – ‘‘ime paribbājakā nāma sāsanassa paṭipakkhabhūtā, imassa sāsanassa gambhīrataṃ dassessāmī’’ti. Attano navakabhāvaṃ dassento āha – ‘‘ahaṃ kho, āvuso, navo acirapabbajito, adhunāgato imaṃ dhammavinayaṃ, na tāvāhaṃ sakkomi vitthārena dhammaṃ desetu’’nti. Paribbājako ‘‘ahaṃ upatisso nāma, tvaṃ yathāsattiyā appaṃ vā bahuṃ vā vada, etaṃ nayasatena nayasahassena paṭivijjhituṃ mayhaṃ bhāro’’ti cintetvā āha –

Sau khi làm phận sự của một người học trò như vậy, ông đã cùng vị trưởng lão, người đã dùng bữa xong, trao đổi những lời chào hỏi thân mật và hỏi rằng: ‘Thưa hiền giả, các căn của ngài thật trong sáng, sắc da của ngài thật thanh tịnh và thuần khiết. Thưa hiền giả, ngài xuất gia vì ai, ai là bậc Đạo Sư của ngài, và ngài ưa thích giáo pháp của ai?’ Vị trưởng lão đáp: ‘Thưa hiền giả, có một vị Đại Sa-môn, là con của dòng họ Thích-ca, đã xuất gia từ dòng họ Thích-ca. Tôi đã xuất gia vì Đức Thế Tôn ấy, và Đức Thế Tôn ấy là bậc Đạo Sư của tôi, và tôi ưa thích giáo pháp của Đức Thế Tôn ấy.’ Bấy giờ, ông hỏi tiếp: ‘Bậc Đạo Sư của tôn giả chủ trương điều gì, thuyết giảng điều gì?’ Vị trưởng lão suy nghĩ: ‘Những du sĩ này là những người chống đối giáo pháp, ta sẽ cho ông ta thấy sự thâm sâu của giáo pháp này.’ Và để cho thấy mình là người mới tu, ngài nói: ‘Thưa hiền giả, tôi là người mới tu, xuất gia chưa bao lâu, mới đến với Pháp và Luật này, tôi không thể thuyết giảng giáo pháp một cách rộng rãi được.’ Vị du sĩ suy nghĩ: ‘Ta tên là Upatissa, ngài cứ tùy sức nói ít hay nhiều, việc thấu hiểu điều đó qua trăm ngàn phương pháp là trách nhiệm của ta,’ rồi nói rằng:


‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā bhāsassu, atthaṃyeva me brūhi;

Attheneva me attho, kiṃ kāhasi byañjanaṃ bahu’’nti. (mahāva. 60);

‘Xin ngài nói ít hay nhiều, chỉ cần nói cho tôi phần ý nghĩa; Tôi chỉ cần ý nghĩa, cần gì nhiều lời văn chương?’ (Đại Phẩm 60);


Evaṃ vutte thero ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60; apa. thera. 1.1.286) gāthaṃ āha. Paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayasampanne sotāpattimagge patiṭṭhahi. Itaraṃ padadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāsi.

Khi được nói như vậy, vị trưởng lão đã đọc bài kệ: ‘Ye dhammā hetuppabhavā’ (Các pháp do nhân sanh). (Đại Phẩm 60; Trưởng Lão Kệ 1.1.286). Vị du sĩ chỉ mới nghe hai câu đầu đã chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo, vốn hàm chứa hàng ngàn ý nghĩa. Hai câu còn lại được nghe xong khi ông đã là một vị Tu-đà-hoàn.


So sotāpanno hutvā uparivisese appavattante ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti sallakkhetvā theraṃ āha – ‘‘bhante, mā upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha, ettakameva hotu, kahaṃ amhākaṃ satthā vasatī’’ti? Veḷuvane paribbājakāti. Bhante, tumhe purato yātha, mayhaṃ eko sahāyako atthi. Amhehi ca aññamaññaṃ katikā katā ‘‘yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so ārocetū’’ti. Ahaṃ taṃ paṭiññaṃ mocetvā sahāyakaṃ [Pg.125] gahetvā tumhākaṃ gatamaggeneva satthu santikaṃ āgamissāmīti pañcapatiṭṭhitena therassa pādesu nipatitvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmābhimukho agamāsi.

Vị ấy, sau khi đã trở thành bậc Dự lưu, thấy tâm không tiến triển đến các tầng tuệ cao hơn, liền suy xét rằng: “Hẳn phải có nguyên nhân nào đó ở đây,” rồi bạch với Trưởng lão: “Bạch Đại đức, xin ngài đừng thuyết pháp cao hơn nữa, chỉ đến đây là đủ rồi. Bậc Đạo sư của chúng con đang ở đâu ạ?” (Trưởng lão đáp:) “Này du sĩ, (Ngài đang ở) tại Trúc Lâm.” (Upatissa nói:) “Bạch Đại đức, xin ngài cứ đi trước. Con có một người bạn, và chúng con đã có giao ước với nhau rằng: ‘Ai chứng đắc được pháp bất tử trước, người ấy hãy báo cho người kia biết.’ Con sẽ đi thực hiện lời hứa ấy, đón người bạn của con, rồi sẽ theo đúng con đường ngài đã đi để đến yết kiến Bậc Đạo sư.” (Nói xong), vị ấy đảnh lễ năm vóc sát đất dưới chân Trưởng lão, đi nhiễu quanh ba vòng, tiễn Trưởng lão đi, rồi đi về hướng tu viện của các du sĩ.


Kolitaparibbājako taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā ‘‘ajja mayhaṃ sahāyakassa mukhavaṇṇo na aññesu divasesu viya, addhā tena amataṃ adhigataṃ bhavissatī’’ti amatādhigamaṃ pucchi. Sopissa ‘‘āma āvuso, amataṃ adhigata’’nti paṭijānitvā tameva gāthaṃ abhāsi. Gāthāpariyosāne kolito sotāpattiphale patiṭṭhahitvā āha – ‘‘kahaṃ kira, samma, satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane kira, samma, vasatī’’ti evaṃ no ācariyena assajittherena kathitanti. Tena hi samma āyāma, satthāraṃ passissāmāti. Sāriputtatthero ca nāmesa sadāpi ācariyapūjakova, tasmā sahāyaṃ kolitamāṇavaṃ evamāha – ‘‘samma, amhehi adhigataṃ amataṃ amhākaṃ ācariyassa sañcayaparibbājakassāpi kathessāma. Bujjhamāno paṭivijjhissati, appaṭivijjhanto amhākaṃ saddahitvā satthu santikaṃ gamissati, buddhānaṃ desanaṃ sutvā maggaphalapaṭivedhaṃ karissatī’’ti.

Du sĩ Kolita thấy bạn mình từ xa đi đến, liền nghĩ: “Hôm nay, sắc mặt của bạn ta không giống như những ngày khác, chắc chắn bạn ấy đã chứng đắc được pháp bất tử rồi,” và hỏi về việc chứng đắc pháp bất tử. Vị kia xác nhận: “Đúng vậy, hiền hữu, tôi đã chứng đắc pháp bất tử,” rồi đọc lại chính bài kệ ấy. Khi bài kệ kết thúc, Kolita chứng đắc quả Dự lưu và hỏi: “Này bạn hiền, Bậc Đạo sư đang ở đâu vậy?” (Upatissa đáp:) “Này bạn hiền, thầy của chúng ta, Trưởng lão Assaji, đã nói rằng Ngài đang ở tại Trúc Lâm.” (Kolita nói:) “Vậy thì, bạn hiền, chúng ta hãy đi yết kiến Bậc Đạo sư.” Vốn dĩ Trưởng lão Sāriputta là người luôn kính trọng thầy, vì vậy ngài nói với người bạn, thanh niên Kolita, như sau: “Này bạn hiền, chúng ta hãy nói cho thầy của chúng ta, du sĩ Sañcaya, biết về pháp bất tử mà chúng ta đã chứng đắc. Nếu hiểu được, ông ấy sẽ chứng ngộ. Nếu không chứng ngộ, ông ấy sẽ tin lời chúng ta và đến yết kiến Bậc Đạo sư. Nghe được lời dạy của chư Phật, ông ấy sẽ chứng đắc đạo quả.”


Tato dvepi janā sañcayassa santikaṃ gantvā, ‘‘ācariya, tvaṃ kiṃ karosi, buddho loke uppanno, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho. Āyāma, dasabalaṃ passissāmā’’ti. So ‘‘kiṃ vadetha, tātā’’ti tepi vāretvā lābhaggayasaggappattimeva tesaṃ dīpesi. Te ‘‘amhākaṃ evarūpo antevāsikavāso niccameva hotu, tumhākaṃ pana gamanaṃ vā agamanaṃ vā jānāthā’’ti āhaṃsu. Sañcayo ‘‘ime ettakaṃ jānantā mama vacanaṃ na karissantī’’ti ñatvā ‘‘gacchatha tumhe, tātā, ahaṃ mahallakakāle antevāsikavāsaṃ vasituṃ na sakkomī’’ti āha. Te anekehipi kāraṇehi taṃ bodhetuṃ asakkontā attano ovāde vattamānaṃ janaṃ ādāya veḷuvanaṃ agamaṃsu. Atha tesaṃ pañcasu antevāsikasatesu aḍḍhateyyasatā nivattiṃsu, aḍḍhateyyasatā tehi saddhiṃ agamaṃsu.

Sau đó, cả hai người đến gặp Sañcaya và nói: “Thưa thầy, thầy đang làm gì vậy? Một vị Phật đã xuất hiện trên đời, Giáo pháp đã được khéo thuyết giảng, Tăng đoàn đã khéo thực hành. Chúng ta hãy đi yết kiến Bậc Thập Lực.” Ông ta ngăn họ lại và nói: “Này các con, các con nói gì vậy?” rồi chỉ cho họ thấy việc đạt được danh vọng, lợi lộc và thiên giới. Họ đáp: “Việc làm đệ tử như thế này của chúng con hãy luôn là như vậy. Còn việc đi hay không đi, xin thầy tự quyết định.” Sañcaya, biết rằng: “Những người này đã biết đến mức này rồi thì sẽ không nghe lời ta nữa,” liền nói: “Này các con, các con cứ đi đi. Ta đã già rồi, không thể sống đời đệ tử được nữa.” Họ, dù đã dùng nhiều lý lẽ nhưng không thể thuyết phục được ông ta, đã dẫn những người nghe theo lời khuyên của mình đi đến Trúc Lâm. Bấy giờ, trong số năm trăm đệ tử của ông ta, hai trăm năm mươi người đã quay trở lại, còn hai trăm năm mươi người đã đi cùng với họ.


Satthā catuparisamajjhe dhammaṃ desento te dūratova disvā bhikkhū āmantesi – ‘‘ete, bhikkhave, dve sahāyā āgacchanti kolito ca upatisso ca, etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati aggaṃ bhaddayuga’’nti. Atha tesaṃ parisāya cariyavasena dhammadesanaṃ vaḍḍhesi. Ṭhapetvā dve aggasāvake sabbepi te aḍḍhateyyasatā paribbājakā arahattaṃ pāpuṇiṃsu[Pg.126]. Satthā ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Sabbesaṃ kesamassu antaradhāyi, iddhimayaṃ pattacīvaraṃ kāyappaṭibaddhaṃ ahosi. Dvinnaṃ aggasāvakānampi iddhimayapattacīvaraṃ āgataṃ, uparimaggattayakiccaṃ pana na niṭṭhāsi. Kasmā? Sāvakapāramiñāṇassa mahantatāya.

Bậc Đạo sư, khi đang thuyết pháp giữa bốn chúng, thấy họ từ xa, liền gọi các Tỳ-kheo: “Này các Tỳ-kheo, hai người bạn Kolita và Upatissa đang đến kia. Họ sẽ là cặp đệ tử của ta, một cặp đôi tối thượng, một cặp đôi tốt lành.” Rồi Ngài thuyết pháp cao hơn, tùy theo hạnh của hội chúng của họ. Ngoại trừ hai vị Thượng thủ Thinh văn, tất cả hai trăm năm mươi vị du sĩ ấy đều chứng đắc A-la-hán. Bậc Đạo sư duỗi tay ra và nói: “Hãy đến đây, các Tỳ-kheo.” Tóc và râu của tất cả họ đều biến mất, y bát do thần thông tạo thành liền hiện ra trên thân. Y bát do thần thông tạo thành cũng hiện ra cho hai vị Thượng thủ Thinh văn, nhưng phận sự của ba đạo quả cao hơn vẫn chưa hoàn tất. Vì sao? Vì sự vĩ đại của trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn.


Athāyasmā mahāmoggallāno pabbajitadivasato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāmakaṃ upanissāya samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkante satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā tathāgatena dinnaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇantova uparimaggattayakiccaṃ niṭṭhāpetvā sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto. Sāriputtattheropi pabbajitadivasato addhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ tameva rājagahaṃ upanissāya sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante (ma. ni. 2.205-206) desiyamāne suttānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitabhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto. Bhāgineyyo panassa desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhito. Iti dvinnampi mahāsāvakānaṃ tathāgate rājagahe viharanteyeva sāvakapāramiñāṇakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ. Aparabhāge pana satthā jetavane viharanto ‘‘mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto, iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti dvepi mahāsāvake ṭhānantare ṭhapesīti.

Bấy giờ, Tôn giả Mahāmoggallāna, vào ngày thứ bảy kể từ khi xuất gia, trong khi đang thực hành sa-môn pháp gần làng Kallavāla ở xứ Magadha, bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, đã được Bậc Đạo sư cảnh tỉnh, đã xua tan hôn trầm thụy miên, và ngay khi đang nghe đề mục thiền về giới do Như Lai ban cho, đã hoàn tất phận sự của ba đạo quả cao hơn, đạt đến đỉnh cao của trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn. Còn Trưởng lão Sāriputta, sau khi xuất gia được nửa tháng, trong khi đang trú tại động Sūkarakhata gần thành Rājagaha cùng với Bậc Đạo sư, khi kinh Vedanāpariggaha được thuyết cho cháu của ngài là du sĩ Dīghanakha, đã hướng trí tuệ theo bài kinh, giống như người đang dùng bữa ăn do người khác dọn sẵn, đã đạt đến đỉnh cao của trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn. Còn người cháu của ngài, khi bài pháp kết thúc, đã chứng đắc quả Dự lưu. Như vậy, phận sự về trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn của cả hai vị Đại Thinh văn đã đạt đến đỉnh cao ngay khi Như Lai đang trú tại Rājagaha. Về sau, khi Bậc Đạo sư đang trú tại Jetavana, Ngài đã tuyên bố: “Trong số những người có trí tuệ lớn, đó là Sāriputta; trong số những người có thần thông, đó là Mahāmoggallāna,” và đã đặt cả hai vị Đại Thinh văn vào các địa vị tương ứng.


Mahākassapattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Mahākassapa


191. Catutthe dhutavādānanti ettha dhuto veditabbo, dhutavādo veditabbo, dhutadhammā veditabbā, dhutaṅgāni veditabbāni. Tattha dhutoti dhutakileso vā puggalo kilesadhunano vā dhammo.

191. Trong câu thứ tư “trong số những người thực hành hạnh đầu-đà”, ở đây, “dhuta” (sự rũ bỏ) cần được hiểu, “dhutavādo” (người thực hành hạnh đầu-đà) cần được hiểu, “dhutadhammā” (các pháp đầu-đà) cần được biết, “dhutaṅgāni” (các chi phần đầu-đà) cần được biết. Trong đó, “dhuta” là hoặc người đã rũ bỏ phiền não, hoặc là pháp rũ bỏ phiền não.


Dhutavādoti ettha pana atthi dhuto na dhutavādo, atthi na dhuto dhutavādo, atthi neva dhuto na dhutavādo, atthi dhuto ceva dhutavādo ca. Tattha yo dhutaṅgena attano kilese dhuni, paraṃ pana dhutaṅgena na ovadati nānusāsati bākulatthero viya, ayaṃ dhuto na dhutavādo. Yathāha – ‘‘tayidaṃ āyasmā bākulo dhuto na dhutavādo’’ti. Yo pana [Pg.127] dhutaṅgena attano kilese na dhuni, kevalaṃ aññe dhutaṅgena ovadati anusāsati upanandatthero viya, ayaṃ na dhuto dhutavādo. Yathāha – ‘‘tayidaṃ āyasmā upanando na dhuto dhutavādo’’ti. Yo pana ubhayavipanno lāḷudāyī viya, ayaṃ neva dhuto na dhutavādo. Yathāha – ‘‘tayidaṃ āyasmā lāḷudāyī neva dhuto na dhutavādo’’ti. Yo pana ubhayasampanno āyasmā mahākassapatthero viya, ayaṃ dhuto ceva dhutavādo ca. Yathāha – ‘‘tayidaṃ āyasmā mahākassapo dhuto ceva dhutavādo cā’’ti.

Về hạng khổ hạnh luận, có người đã rũ sạch (phiền não) nhưng không phải là người thuyết khổ hạnh, có người không rũ sạch (phiền não) nhưng là người thuyết khổ hạnh, có người không rũ sạch (phiền não) cũng không phải là người thuyết khổ hạnh, và có người vừa rũ sạch (phiền não) vừa là người thuyết khổ hạnh. Trong ấy, người nào đã rũ sạch các phiền não của mình bằng pháp đầu-đà, nhưng không khuyên dạy, không giáo huấn người khác về pháp đầu-đà, giống như trưởng lão Bākula, người này là người đã rũ sạch (phiền não) nhưng không phải là người thuyết khổ hạnh. Như đã nói: ‘Tôn giả Bākula này là người đã rũ sạch (phiền não) nhưng không phải là người thuyết khổ hạnh.’ Người nào không rũ sạch các phiền não của mình bằng pháp đầu-đà, mà chỉ khuyên dạy, giáo huấn người khác về pháp đầu-đà, giống như trưởng lão Upananda, người này là người không rũ sạch (phiền não) nhưng là người thuyết khổ hạnh. Như đã nói: ‘Tôn giả Upananda này là người không rũ sạch (phiền não) nhưng là người thuyết khổ hạnh.’ Người nào thất bại cả hai phương diện, giống như Lāḷudāyī, người này là người không rũ sạch (phiền não) cũng không phải là người thuyết khổ hạnh. Như đã nói: ‘Tôn giả Lāḷudāyī này là người không rũ sạch (phiền não) cũng không phải là người thuyết khổ hạnh.’ Người nào thành tựu cả hai phương diện, giống như đại trưởng lão Mahākassapa, người này là người vừa rũ sạch (phiền não) vừa là người thuyết khổ hạnh. Như đã nói: ‘Đại trưởng lão Mahākassapa này là người vừa rũ sạch (phiền não) vừa là người thuyết khổ hạnh.’


Dhutadhammā veditabbāti appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā pavivekatā idamaṭṭhikatāti ime dhutaṅgacetanāya parivārā pañca dhammā ‘‘appicchaṃyeva nissāyā’’tiādivacanato (a. ni. 5.181; pari. 325) dhutadhammā nāma. Tattha appicchatā ca santuṭṭhitā ca alobho, sallekhatā ca pavivekatā ca dvīsu dhammesu anupatanti alobhe ceva amohe ca, idamaṭṭhitā ñāṇameva. Tattha alobhena paṭikkhepavatthūsu lobhaṃ, amohena tesveva ādīnavappaṭicchādakaṃ mohaṃ dhunāti. Alobhena ca anuññātānaṃ paṭisevanamukhena pavattaṃ kāmasukhallikānuyogaṃ, amohena dhutaṅgesu atisallekhamukhena pavattaṃ attakilamathānuyogaṃ dhunāti. Tasmā ime dhammā dhutadhammāti veditabbā.

Cần phải biết các pháp khổ hạnh là: thiểu dục, tri túc, sống khắc khổ, sống độc cư, và sự kiện toàn này. Năm pháp này là những pháp tùy thuộc của tư tâm đầu-đà, được gọi là các pháp khổ hạnh, theo như lời dạy bắt đầu bằng ‘chỉ nương vào sự thiểu dục’. Trong ấy, thiểu dục và tri túc là vô tham; sống khắc khổ và sống độc cư đi kèm trong hai pháp là vô tham và vô si; sự kiện toàn này chính là trí tuệ. Trong ấy, do vô tham, vị ấy rũ bỏ lòng tham đối với các vật dụng bị từ chối; do vô si, vị ấy rũ bỏ si mê che lấp sự nguy hại trong chính các vật dụng ấy. Và do vô tham, vị ấy rũ bỏ sự buông thả trong dục lạc vốn phát sinh qua việc thọ dụng những gì được cho phép; do vô si, vị ấy rũ bỏ sự tự hành khổ vốn phát sinh qua việc quá khắc khổ trong các pháp đầu-đà. Vì vậy, các pháp này cần được biết là các pháp khổ hạnh.


Dhutaṅgāni veditabbānīti terasa dhutaṅgāni veditabbāni paṃsukūlikaṅgaṃ…pe… nesajjikaṅganti.

Cần phải biết các pháp đầu-đà là mười ba pháp đầu-đà, (từ) hạnh phấn tảo y... cho đến... hạnh ngồi.


Dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapoti yattakā dhutavādaṃ vadanti, tesaṃ sabbesampi antare ayaṃ mahākassapatthero aggoti aggaṭṭhāne ṭhapesi. Mahākassapoti uruveḷakassapo nadīkassapo gayākassapo kumārakassapoti ime khuddānukhuddake there upādāya ayaṃ mahā, tasmā mahākassapoti vutto.

Trong số những người thuyết khổ hạnh, vị này là Mahākassapa, có nghĩa là: trong tất cả những người thuyết khổ hạnh, đại trưởng lão Mahākassapa này là bậc tối thắng, nên ngài đã đặt vị ấy vào địa vị tối thắng. Mahākassapa có nghĩa là: so với các vị trưởng lão nhỏ hơn như Uruveḷakassapa, Nadīkassapa, Gayākassapa, và Kumārakassapa, vị này là vĩ đại (mahā), do đó được gọi là Mahākassapa.


Imassāpi pañhakamme ayamanupubbikathā – atīte kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma satthā loke udapādi, tasmiṃ haṃsavatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante vedeho nāma kuṭumbiko asītikoṭidhanavibhavo pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya [Pg.128] gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tasmiñca khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ, yadidaṃ nisabho’’ti etadagge ṭhapesi. Upāsako taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā’’ti āha. Mahā kho, upāsaka, bhikkhusaṅghoti. Kittako bhagavāti? Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassanti. Bhante, ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā bhikkhaṃ adhivāsethāti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Upāsako satthu adhivāsanaṃ viditvā gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññatte āsane nisinno dakkhiṇodakāvasāne yāguādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi. Upāsakopi satthu santike nisīdi.

Về vấn đề này, có câu chuyện tuần tự như sau: Tương truyền, vào một trăm ngàn kiếp về trước, một vị Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện trên thế gian. Khi ngài đang trú tại Lộc Uyển ở Khemā, gần thành Haṃsavatī, có một gia chủ tên là Vedeha, sở hữu tài sản tám mươi koṭi. Vào buổi sáng, sau khi dùng bữa ăn ngon, ông đã thọ trì các chi phần của ngày Bố-tát, rồi cầm hương hoa v.v... đi đến tu viện, cúng dường và đảnh lễ bậc Đạo Sư, rồi ngồi xuống một bên. Vào lúc ấy, bậc Đạo Sư đã đặt vị đệ tử thứ ba tên là trưởng lão Mahānisabha vào địa vị tối thắng rằng: ‘Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta, những người thuyết khổ hạnh, vị này là Nisabha, là bậc tối thắng.’ Vị cận sự nam nghe vậy, lòng hoan hỷ, sau khi buổi pháp thoại kết thúc và đại chúng đã đứng dậy ra về, ông đảnh lễ bậc Đạo Sư và thưa rằng: ‘Bạch ngài, xin ngài hãy nhận lời mời dùng bữa của con vào ngày mai.’ (Bậc Đạo Sư đáp:) ‘Này cận sự nam, Tăng chúng rất đông.’ (Ông hỏi:) ‘Bạch Thế Tôn, có bao nhiêu vị?’ (Bậc Đạo Sư đáp:) ‘Sáu mươi tám trăm ngàn vị tỳ khưu.’ (Ông thưa:) ‘Bạch ngài, xin ngài hãy nhận lời mời dùng bữa mà không để sót lại dù chỉ một vị sa-di trong tu viện.’ Thế Tôn đã nhận lời bằng cách im lặng. Vị cận sự nam biết được sự nhận lời của bậc Đạo Sư, liền trở về nhà, chuẩn bị một buổi đại cúng dường, và vào ngày hôm sau, ông cho người báo thời gian đến bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư mang y bát, cùng với Tăng chúng vây quanh, đi đến nhà của vị cận sự nam. Sau khi ngồi vào chỗ đã được dọn sẵn, và sau khi nước cúng dường được dâng, ngài đã nhận cháo v.v... và kết thúc bữa ăn. Vị cận sự nam cũng ngồi gần bậc Đạo Sư.


Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthi paṭipajji. Upāsako disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvā ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti āha. Thero pattaṃ adāsi. ‘‘Bhante, idheva pavisatha, satthāpi gehe nisinno’’ti. Na vaṭṭissati upāsakāti. Upāsako therassa pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā nīharitvā adāsi. Tato theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha – ‘‘bhante, mahānisabhatthero ‘satthā gehe nisinno’ti vuttepi pavisituṃ na icchi, atthi nu kho etassa tumhākaṃ guṇehi atireko guṇo’’ti. Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ nāma natthi. Atha satthā evamāha – ‘‘upāsaka, mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma, so bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ udikkhati. Mayaṃ gāmantasenāsane vasāma, so araññasmiṃyeva vasati. Mayaṃ channe vasāma, so abbhokāsamhiyeva vasati. Iti tassa ayañca ayañca guṇo’’ti mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya kathesi. Upāsako pakatiyāpi jalamānadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno hutvā cintesi – ‘‘kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā, anāgate ekassa buddhassa santike dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī’’ti?

Trong lúc ấy, trưởng lão Mahānisabha đang đi khất thực, cũng đi vào con đường ấy. Vị cận sự nam trông thấy, đứng dậy, đi đến, đảnh lễ trưởng lão và nói: 'Bạch ngài, xin hãy đưa bình bát cho con.' Trưởng lão đưa bình bát. 'Bạch ngài, xin hãy vào đây, đức Thế Tôn cũng đang ngồi trong nhà.' (Trưởng lão đáp:) 'Không được đâu, này cận sự nam.' Vị cận sự nam cầm lấy bình bát của trưởng lão, đổ đầy vật thực, mang ra và dâng lại. Sau đó, tiễn trưởng lão một đoạn rồi quay về, ông ngồi xuống gần đức Thế Tôn và thưa rằng: 'Bạch Thế Tôn, trưởng lão Mahānisabha, dù được cho biết 'đức Thế Tôn đang ngồi trong nhà' cũng không muốn vào. Phải chăng vị ấy có đức hạnh nào vượt trội hơn cả đức hạnh của ngài chăng?' Chư Phật không hề có sự bỏn xẻn về lời tán thán. Bấy giờ, đức Thế Tôn nói như sau: 'Này cận sự nam, Như Lai ngồi trong nhà chờ đợi vật thực, còn vị tỳ-khưu ấy không ngồi như vậy để trông chờ vật thực. Như Lai trú ở trú xứ cuối làng, còn vị ấy chỉ trú trong rừng. Như Lai trú ở nơi có mái che, còn vị ấy chỉ trú ở ngoài trời. Như vậy, vị ấy có đức hạnh này và đức hạnh này,' Ngài nói như thể đang làm đầy cả đại dương. Vị cận sự nam, giống như ngọn đèn vốn đã cháy sáng lại được châm thêm dầu, càng thêm tịnh tín và suy nghĩ: 'Ta cần gì những tài sản khác nữa? Trong tương lai, ta sẽ phát nguyện để đạt được địa vị tối thắng trong hàng những vị hành đầu-đà nơi một vị Phật.'


So [Pg.129] punapi satthāraṃ nimantetvā teneva niyāmena satta divasāni mahādānaṃ datvā sattame divase buddhappamukhassa mahābhikkhusaṅghassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante, satta divasāni dānaṃ dentassa mettaṃ kāyakammaṃ mettaṃ vacīkammaṃ mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ, imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ vā patthemi, idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike etassa mahānisabhattherena pattaṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa saccakāro hotū’’ti. Satthā ‘‘mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ, samijjhissati nu kho, no’’ti olokento samijjhanabhāvaṃ disvā āha – ‘‘manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃ, anāgate satasahassakappāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma bhavissasī’’ti. Taṃ sutvā upāsako ‘‘buddhānaṃ dve kathā nāma natthī’’ti punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha. So yāvatāyukaṃ nānappakāraṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā nānappakāraṃ kalyāṇakammaṃ katvā tattha kālaṃ kato sagge nibbatti.

Vị ấy lại thỉnh mời đức Thế Tôn, và theo cách thức ấy, đã cúng dường đại thí trong bảy ngày. Vào ngày thứ bảy, sau khi dâng tam y đến chư đại Tăng chúng với đức Phật là vị đứng đầu, ông phủ phục dưới chân đức Thế Tôn và thưa rằng: 'Bạch Thế Tôn, trong bảy ngày con cúng dường, thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp từ ái đã được thiết lập. Với phước báu này, con không mong cầu tài sản của chư thiên, hay tài sản của Đế Thích, Ma vương, Phạm thiên nào khác. Chỉ mong rằng nghiệp này của con sẽ là nhân duyên chắc chắn để trong tương lai, nơi một vị Phật, con sẽ đạt được địa vị tối thắng trong số những vị hành mười ba pháp đầu-đà, địa vị mà trưởng lão Mahānisabha này đã đạt được.' Đức Thế Tôn quán xét: 'Vị này đã phát nguyện một địa vị cao cả. Liệu nguyện vọng này có thành tựu hay không?' và thấy được khả năng thành tựu, Ngài nói: 'Ngươi đã phát nguyện một địa vị đáng hoan hỷ. Trong tương lai, vào cuối một trăm ngàn kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Khi ấy, ngươi sẽ là vị đại đệ tử thứ ba của ngài, tên là trưởng lão Mahākassapa.' Nghe vậy, vị cận sự nam nghĩ rằng: 'Chư Phật không bao giờ nói hai lời,' và xem tài sản ấy như thể sẽ đạt được vào ngày hôm sau. Vị ấy suốt đời làm các loại bố thí, giữ gìn giới luật, làm các loại thiện nghiệp, và sau khi mệnh chung tại đó, đã tái sanh lên cõi trời.


Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavutikappe vipassisammāsambuddhe bandhumatiṃ nissāya kheme migadāye viharante devalokā cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇe brāhmaṇakule nibbatti. Tasmiñca kāle vipassī bhagavā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ katheti, mahantaṃ kolāhalaṃ ahosi. Sakalajambudīpe devatā ‘‘satthā dhammaṃ kathessatī’’ti ārocenti. Brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi. Tassa ca nivāsanasāṭako ekova hoti, tathā brāhmaṇiyā. Pārupanaṃ pana dvinnampi ekameva. Sakalanagare ekasāṭakabrāhmaṇoti paññāyati. Brāhmaṇānaṃ kenacideva kiccena sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ gacchati. Brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe tiṭṭhati, brāhmaṇī taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati. Tasmiṃ pana divase brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti, kiṃ rattiṃ dhammassavanaṃ suṇissasi, divā’’ti. ‘‘Mayaṃ mātugāmajātikā nāma rattiṃ sotuṃ na sakkoma, divā sossāmī’’ti brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā upāsikāhi saddhiṃ divā gantvā satthāraṃ vanditvā [Pg.130] ekamante nisinnā dhammaṃ sutvā upāsikāhiyeva saddhiṃ āgamāsi. Atha brāhmaṇo brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato.

Kể từ đó, vị ấy hưởng thụ tài sản ở cõi trời và cõi người. Cách đây chín mươi mốt kiếp, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Vipassī đang ngự tại vườn Lộc Uyển Khemā gần thành Bandhumatī, vị ấy từ cõi trời mệnh chung, tái sanh vào một gia đình Bà-la-môn nghèo khó. Vào thời ấy, đức Thế Tôn Vipassī cứ mỗi bảy năm lại thuyết pháp một lần, và có một sự xôn xao lớn lao. Chư thiên khắp cõi Diêm-phù-đề loan báo: 'Đức Thế Tôn sẽ thuyết pháp.' Vị Bà-la-môn nghe được tin ấy. Ông chỉ có một tấm y để mặc, và người vợ Bà-la-môn cũng vậy. Còn tấm y choàng thì cả hai chỉ có chung một cái. Trong khắp thành phố, ông được biết đến là 'vị Bà-la-môn một y'. Khi có cuộc họp mặt của các Bà-la-môn vì một công việc nào đó, ông để vợ ở nhà và tự mình đi. Khi có cuộc họp mặt của các bà Bà-la-môn, ông tự mình ở nhà, người vợ khoác tấm y đó và đi. Vào ngày hôm đó, vị Bà-la-môn hỏi vợ: 'Này bà, bà muốn nghe pháp vào ban đêm hay ban ngày?' (Bà đáp:) 'Chúng tôi thuộc giới phụ nữ, không thể đi nghe vào ban đêm được, tôi sẽ đi nghe vào ban ngày.' Nói rồi, bà để chồng ở nhà, khoác tấm y đó, ban ngày cùng các nữ cận sự đi đến đảnh lễ đức Thế Tôn, ngồi xuống một bên, nghe pháp, rồi cùng các nữ cận sự trở về. Bấy giờ, vị Bà-la-môn để vợ ở nhà, khoác tấm y đó và đi đến tịnh xá.


Tasmiñca samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane nisinno cittabījaniṃ ādāya ākāsagaṅgaṃ otārento viya sineruṃ matthaṃ katvā sāgaraṃ nimmathento viya dhammakathaṃ kathesi. Brāhmaṇassa parisante nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmasmiṃyeva sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji. So pārutavatthaṃ saṅgharitvā ‘‘dasabalassa dassāmī’’ti cintesi. Atthassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji. So ‘‘brāhmaṇiyā ca mayhañca ekameva vatthaṃ, aññaṃ kiñci pārupanaṃ natthi, apārupitvā ca nāma bahi carituṃ na sakkā’’ti sabbathāpi adātukāmo ahosi. Athassa nikkhante paṭhamayāme majjhimayāmepi tatheva pīti uppajji. So tatheva cintetvā tatheva adātukāmo ahosi. Athassa majjhimayāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti uppajji. So ‘‘taraṇaṃ vā hotu maraṇaṃ vā, pacchāpi jānissāmī’’ti vatthaṃ saṅgharitvā satthu pādamūle ṭhapesi. Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena tikkhattuṃ apphoṭetvā ‘‘jitaṃ me, jitaṃ me’’ti tayo vāre nadi.

Vào lúc ấy, bậc Đạo Sư ngồi trên pháp tòa được trang hoàng giữa hội chúng, tay cầm chiếc quạt nhiều màu sắc, thuyết pháp như thể đang kéo dòng sông Ngân Hà trên không xuống, như thể đang khuấy động đại dương với đỉnh núi Sineru. Vị Bà-la-môn ngồi ở rìa hội chúng nghe pháp, ngay trong canh đầu, hỷ lạc năm màu tràn ngập khắp toàn thân đã khởi lên. Ông ta gom tấm y đang đắp lại và nghĩ: “Ta sẽ dâng cúng lên bậc Thập Lực.” Lòng bỏn xẻn, chỉ ra hàng ngàn điều bất lợi của việc đó, đã khởi lên. Ông ta hoàn toàn không muốn cho, (nghĩ rằng): “Vợ ta và ta chỉ có một tấm y này, không có tấm y nào khác để đắp, và không đắp y thì không thể đi ra ngoài được.” Rồi khi canh đầu đã qua, trong canh giữa, hỷ lạc cũng khởi lên như vậy. Ông ta cũng suy nghĩ như vậy và cũng không muốn cho như vậy. Rồi khi canh giữa đã qua, trong canh cuối, hỷ lạc cũng khởi lên như vậy. Ông ta (nghĩ): “Sống hay chết cũng được, sau này sẽ biết,” rồi gom tấm y lại và đặt dưới chân bậc Đạo Sư. Sau đó, co tay trái lại, dùng tay phải vỗ ba lần và hô lên ba lần: “Ta đã chiến thắng, ta đã chiến thắng.”


Tasmiñca samaye bandhumarājā dhammāsanassa pacchato antosāṇiyaṃ nisinno dhammaṃ suṇāti. Rañño ca nāma ‘‘jitaṃ me’’ti saddo amanāpo hoti. So purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha etaṃ puccha kiṃ vadasī’’ti. So tena gantvā pucchito āha – ‘‘avasesā hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ jinanti, na taṃ jitaṃ acchariyaṃ, ahaṃ pana pacchato āgacchantassa duṭṭhagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palāpento viya maccheracittaṃ madditvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ, taṃ me macchariyaṃ jita’’nti āha. So puriso āgantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā āha – ‘‘amhe bhaṇe dasabalassa anurūpaṃ na jānimha, brāhmaṇo jānī’’ti vatthayugaṃ pesesi. Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ mayhaṃ tuṇhī nisinnassa paṭhamaṃ kiñci adatvā satthu guṇe kathentassa [Pg.131] adāsi, satthu guṇe paṭicca uppannena mayhaṃ ko attho’’ti? Tampi vatthayugaṃ dasabalasseva adāsi. Rājāpi ‘‘kiṃ brāhmaṇena kata’’nti pucchitvā ‘‘tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinna’’nti sutvā aññānipi dve vatthayugāni pesesi. So tānipi adāsi. Rājā aññānipi cattārīti evaṃ yāva dvattiṃsavatthayugāni pesesi. Atha brāhmaṇo ‘‘idaṃ vaḍḍhetvā gahaṇaṃ viya hotī’’ti attano atthāya ekaṃ, brāhmaṇiyā ekanti dve vatthayugāni gahetvā tiṃsa yugāni tathāgatasseva adāsi. Tato paṭṭhāya cassa satthu vissāsiko jāto.

Vào lúc ấy, vua Bandhuma ngồi nghe pháp phía sau pháp tòa, bên trong tấm màn. Tiếng hô “Ta đã chiến thắng” quả là không vừa ý nhà vua. Vua sai một người đi: “Hãy đi hỏi người ấy nói gì.” Người ấy đi đến hỏi, và ông ta trả lời: “Những người khác cưỡi voi, xe cộ, v.v., cầm gươm, khiên, v.v., chiến thắng quân địch, chiến thắng đó không có gì đáng kinh ngạc. Còn ta, như người đập vỡ đầu con bò hung dữ đang đến từ phía sau bằng cây vồ và đuổi nó đi, ta đã đè nén tâm bỏn xẻn và dâng tấm y đang đắp cho bậc Thập Lực. Ta đã chiến thắng lòng bỏn xẻn đó.” Người ấy trở về tâu lại sự việc đó với vua. Vua nói: “Này khanh, chúng ta không biết điều xứng đáng với bậc Thập Lực, vị Bà-la-môn đã biết,” rồi sai người mang đến một cặp y. Thấy vậy, vị Bà-la-môn nghĩ: “Vị này lúc đầu không cho ta gì cả khi ta ngồi im lặng, mà lại cho khi ta nói lên đức hạnh của bậc Đạo Sư. Ta có lợi ích gì với vật phẩm phát sinh do nương vào đức hạnh của bậc Đạo Sư?” Ông ta cũng dâng cặp y đó cho bậc Thập Lực. Vua cũng hỏi: “Vị Bà-la-môn đã làm gì?” và khi nghe rằng “cặp y đó cũng đã được ông ta dâng cho Như Lai,” vua lại sai người mang đến hai cặp y khác. Ông ta cũng dâng cúng cả những cặp y đó. Vua lại sai người mang đến bốn cặp y khác, cứ như thế cho đến ba mươi hai cặp y. Bấy giờ, vị Bà-la-môn nghĩ: “Việc này giống như nhận lấy rồi làm cho tăng thêm,” nên đã lấy hai cặp y, một cho mình và một cho vợ, rồi dâng ba mươi cặp y cho Như Lai. Kể từ đó, ông ta trở thành người thân tín của bậc Đạo Sư.


Atha naṃ rājā ekadivasaṃ sītasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā satasahassagghanakaṃ attano pārutarattakambalaṃ datvā āha – ‘‘ito patthāya imaṃ pārupitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti. So ‘‘kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā’’ti cintetvā antogandhakuṭiyaṃ tathāgatassa mañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi. Athekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi. Tasmiñca samaye chabbaṇṇā buddharasmiyo kambale paṭihaññanti, kambalo ativiya virocati. Rājā olokento sañjānitvā āha – ‘‘bhante, amhākaṃ esa kambalo, amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno’’ti. Tumhehi, mahārāja, brāhmaṇo pūjito, brāhmaṇena mayaṃ pūjitāti. Rājā ‘‘brāhmaṇo yuttaṃ aññāsi, na maya’’nti pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Sopi ‘‘aṭṭhaṭṭhakaṃ nāma catusaṭṭhi hotī’’ti catusaṭṭhi salākābhattāni upanibandhāpetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto sagge nibbatti.

Rồi một hôm vào mùa lạnh, vua thấy ông ta đang nghe pháp gần bậc Đạo Sư, đã trao cho ông tấm chăn len màu đỏ của mình, trị giá một trăm ngàn, và nói: “Kể từ nay, hãy đắp tấm chăn này mà nghe pháp.” Ông ta nghĩ: “Ta có lợi ích gì với tấm chăn này khi nó được dùng cho tấm thân hôi thối này?” rồi vào trong hương thất, làm thành một tấm trướng che phía trên giường nằm của Như Lai và ra đi. Rồi một hôm, vua vào buổi sáng sớm đến tịnh xá và ngồi gần bậc Đạo Sư trong hương thất. Vào lúc ấy, sáu màu hào quang của Đức Phật phản chiếu lên tấm chăn, và tấm chăn tỏa sáng rực rỡ. Vua nhìn và nhận ra, liền nói: “Bạch Thế Tôn, đó là tấm chăn của chúng con, chúng con đã tặng cho vị Bà-la-môn một y.” (Bậc Đạo Sư nói:) “Thưa Đại vương, ngài đã cúng dường vị Bà-la-môn, còn chúng tôi được vị Bà-la-môn cúng dường.” Vua hoan hỷ, nghĩ rằng: “Vị Bà-la-môn đã biết điều đúng đắn, chứ không phải chúng ta,” đã làm một cuộc bố thí gọi là “tất cả tám món”, dâng cúng tất cả những gì hữu ích cho con người, mỗi thứ tám món, và đặt ông ta vào chức vụ tế sư. Ông ta cũng nghĩ: “Tám lần tám là sáu mươi tư,” và đã thiết lập sáu mươi tư phần vật thực theo thẻ thăm, đã bố thí và giữ giới suốt đời, sau khi mệnh chung, ông tái sanh lên cõi trời.


Puna tato cuto imasmiṃ kappe koṇāgamanassa ca bhagavato kassapadasabalassa cāti dvinnaṃ buddhānaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto. So vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ carati, tasmiṃ ca samaye paccekabuddho nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā ṭhapetuṃ āraddho. So disvā ‘‘kasmā, bhante, saṅgharitvā ṭhapethā’’ti āha. Anuvāto nappahotīti[Pg.132]. ‘‘Iminā, bhante, karothā’’ti sāṭakaṃ datvā ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kenaci parihāni mā hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi.

Lại nữa, sau khi mệnh chung từ đó, trong kiếp này, vào khoảng giữa thời của hai vị Phật là Đức Thế Tôn Koṇāgamana và Đức Thập Lực Kassapa, ông đã tái sanh trong một gia đình trưởng giả ở Bārāṇasī. Khi đã trưởng thành, trong khi sống đời tại gia, một hôm, ông đi dạo trong rừng. Và vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác đang làm công việc may y trên bờ sông, vì gió xuôi không đủ, ngài đã bắt đầu gom y lại để cất đi. Ông ta thấy vậy liền hỏi: “Bạch ngài, tại sao ngài lại gom y cất đi?” (Vị Phật Độc Giác đáp:) “Gió xuôi không đủ.” (Ông ta) dâng tấm y của mình và nói: “Bạch ngài, xin hãy dùng tấm y này mà làm,” và đã lập lời nguyện: “Mong rằng ở những nơi con tái sanh, con sẽ không bị thiếu thốn bất cứ thứ gì.”


Atha gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya pāvisi. Athassa bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya, ‘‘evarūpaṃ bālaṃ yojanasatena parivajjeyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi. Sā gehadvāre ṭhitā sutvā ‘‘imāya dinnaṃ bhattaṃ mā esa bhuñjatū’’ti pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Itarā disvā ‘‘bāle maṃ tāva akkosa vā pahara vā, evarūpassa pana dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramissa pattato bhattaṃ chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yutta’’nti āha. Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji. Sā ‘‘tiṭṭhatha, bhante’’ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā catumadhurassa pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ‘‘yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto, evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddho anumoditvā ākāsaṃ pakkhandi. Tepi dve jāyampatikā yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbattitvā puna tato cavitvā upāsako kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti, itarāpi tādisasseva seṭṭhino dhītā hutvā nibbatti.

Khi ấy, trong lúc người chị và người vợ của ông đang cãi nhau trong nhà, một vị Phật Độc Giác đi vào để khất thực. Người chị của ông cúng dường vật thực đến vị Phật Độc Giác, rồi nhắm đến người vợ của ông mà phát nguyện: "Mong rằng con tránh xa kẻ ngu si như thế này trăm do-tuần". Người vợ đứng ở cửa nhà nghe thấy, liền nghĩ: "Mong rằng vị này đừng ăn vật thực do bà ta cúng dường". Cô ta lấy bát, đổ vật thực đi, đổ đầy bùn vào rồi đưa lại. Người kia thấy vậy nói: "Này kẻ ngu kia, ngươi có thể mắng chửi hay đánh đập ta, nhưng không nên đổ vật thực khỏi bát của một vị đã viên mãn ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ rồi cho bùn vào". Bấy giờ, người vợ khởi lên sự hối hận. Cô ta nói: "Xin ngài hãy dừng lại, bạch đại đức", rồi đổ bùn đi, rửa sạch bát, xông ướp bằng bột hương, đổ đầy bốn thứ mật ngọt, và đặt vào tay vị Phật Độc Giác, bát vật thực tỏa sáng với bơ lỏng màu như nhụy sen được rưới lên trên, rồi phát nguyện: "Như vật thực này tỏa sáng, mong rằng thân con cũng được tỏa sáng như vậy". Vị Phật Độc Giác sau khi tùy hỷ liền bay lên hư không. Hai vợ chồng ấy, sau khi làm các việc thiện cho đến hết đời, được sanh lên cõi trời. Sau khi mệnh chung từ đó, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Ca-diếp, người cận sự nam được sanh làm con trai của một trưởng giả có tài sản tám mươi triệu ở thành Ba-la-nại, người kia cũng được sanh làm con gái của một trưởng giả tương tự như vậy.


Tassa vuddhippattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu. Tassā pubbe adinnavipākassa tassa kammassa ānubhāvena patikūlaṃ paviṭṭhamattāya ummārabbhantare sakalasarīraṃ ugghāṭitavaccakuṭi viya duggandhaṃ jātaṃ. Seṭṭhikumāro ‘‘kassāyaṃ gandho’’ti pucchitvā ‘‘seṭṭhikaññāyā’’ti sutvā ‘‘nīharathā’’ti ābhataniyāmeneva kulagharaṃ pesesi. Sā eteneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivattitā.

Khi chàng đến tuổi trưởng thành, người ta đã cưới chính người con gái của vị trưởng giả ấy cho chàng. Do năng lực của nghiệp quá khứ ấy, là quả báo của việc không cho, ngay khi cô vừa bước vào nhà chồng, bên trong ngưỡng cửa, toàn thân cô trở nên hôi thối như một nhà xí vừa được mở ra. Con trai vị trưởng giả hỏi: "Mùi này của ai vậy?", và khi nghe nói: "Của con gái vị trưởng giả", chàng liền bảo: "Hãy đưa cô ta đi", rồi cho đưa cô về nhà cha mẹ theo đúng con đường đã được rước đến. Cũng bằng cách thức ấy, cô đã bị trả về từ bảy nơi.


Tena ca samayena kassapadasabalo parinibbāyi, tassa ghanakoṭṭimāhi satasahassagghanikāhi rattasuvaṇṇaiṭṭhakāhi yojanubbedhaṃ cetiyaṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ cetiye kariyamāne sā seṭṭhidhītā cintesi – ‘‘ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattitā, kiṃ me jīvitenā’’ti attano [Pg.133] sarīrābharaṇabhaṇḍakaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇaiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthinnaṃ caturaṅgulubbedhaṃ. Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalahatthake ādāya cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā. Tasmiñca khaṇe ekā iṭṭhakāpanti parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti. Seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha – ‘‘imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā’’ti. Amma, bhaddake kāle āgatāsi, sayameva ṭhapehīti. Sā āruyha telena haritālamanosilaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upari aṭṭhahi uppalahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu, mukhato uppalagandho’’ti patthanaṃ katvā cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā agamāsi.

Vào thời ấy, đức Phật Ca-diếp, bậc Thập Lực, đã nhập Niết-bàn. Người ta bắt đầu xây dựng một bảo tháp cao một do-tuần cho ngài, bằng những viên gạch vàng ròng đặc, mỗi viên trị giá một trăm ngàn. Trong khi bảo tháp ấy đang được xây dựng, người con gái của trưởng giả suy nghĩ: "Ta đã bị trả về từ bảy nơi, sống để làm gì nữa?". Cô cho đập vỡ các món trang sức của mình và làm một viên gạch vàng, dài một hắc tay, rộng một gang tay, và dày bốn ngón tay. Sau đó, cô lấy một cục hùng hoàng và thư hoàng, và cầm tám nắm hoa sen xanh, đi đến nơi xây dựng bảo tháp. Vào lúc ấy, một hàng gạch đang được xây bao quanh thì bị thiếu một viên gạch cuối cùng để hoàn tất. Con gái vị trưởng giả nói với người thợ xây: "Hãy đặt viên gạch này vào đây". "Thưa bà, bà đến thật đúng lúc. Xin bà hãy tự tay đặt vào". Cô trèo lên, trộn hùng hoàng và thư hoàng với dầu, và dùng chất vữa ấy để đặt viên gạch vào vị trí. Phía trên, cô cúng dường bằng tám nắm hoa sen xanh, đảnh lễ, và phát nguyện: "Trong mỗi nơi con được tái sanh, nguyện cho hương chiên-đàn tỏa ra từ thân con, và hương hoa sen xanh tỏa ra từ miệng con". Sau khi đảnh lễ bảo tháp và đi nhiễu quanh, cô ra về.


Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā, tassa taṃ ārabbha sati udapādi. Nagarepi nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. So upaṭṭhāke āha – ‘‘tadā idha ānītā seṭṭhidhītā atthi, kahaṃ sā’’ti? Kulagehe sāmīti. Ānetha naṃ, nakkhattaṃ kīḷissāmāti. Te gantvā taṃ vanditvā ṭhitā ‘‘kiṃ, tātā, āgatatthā’’ti tāya puṭṭhā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Tātā, mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ, ābharaṇaṃ me natthīti. Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ. Ānetha naṃ, piḷandhanaṃ labhissāmāti. Te ānayiṃsu. Tassā saha gharappavesanena sakalagehaṃ candanagandhañceva nīluppalagandhañca vāyi.

Ngay lúc ấy, con trai của vị trưởng giả, người mà cô đã được đưa đến nhà đầu tiên, bỗng khởi tâm nhớ đến cô. Trong thành cũng đang loan báo có lễ hội. Chàng nói với những người hầu cận: "Người con gái của trưởng giả đã được đưa đến đây lúc đó, cô ấy đâu rồi?". "Thưa ông chủ, cô ấy đang ở nhà cha mẹ." "Hãy đi rước cô ấy về, chúng ta sẽ vui lễ hội." Họ đi đến, vái chào cô rồi đứng lại. Khi được cô hỏi: "Thưa các ông, các ông đến đây có việc gì?", họ liền kể lại sự việc. "Thưa các ông, tôi đã dùng đồ trang sức để cúng dường bảo tháp, tôi không còn trang sức nữa." Họ trở về và báo lại cho con trai vị trưởng giả. "Hãy rước cô ấy về, chúng ta sẽ sắm cho cô ấy đồ trang sức." Họ liền rước cô về. Ngay khi cô vừa bước vào nhà, cả ngôi nhà liền tỏa ngát hương chiên-đàn và hương hoa sen xanh.


Seṭṭhiputto taṃ pucchi ‘‘paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi, idāni pana te sarīrato candanagandho, mukhato uppalagandho vāyati, kiṃ eta’’nti? Sā ādito paṭṭhāya attanā katakammaṃ ārocesi. Seṭṭhiputto ‘‘niyyānikaṃ vata buddhasāsana’’nti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari. Tesaṃ dvādasahatthā olambakā honti. So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti. Seṭṭhikaññāpi devalokato cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti.

Con trai vị trưởng giả hỏi cô: "Trước kia, từ thân cô tỏa ra mùi hôi thối, nhưng bây giờ từ thân cô lại tỏa ra hương chiên-đàn, và từ miệng cô tỏa ra hương hoa sen xanh. Việc này là sao vậy?". Cô kể lại từ đầu việc làm mà mình đã thực hiện. Con trai vị trưởng giả, với tâm tín thành, nói: "Ôi, giáo pháp của đức Phật quả thật là phương tiện giải thoát!". Chàng cho dùng một tấm áo choàng bằng len để bao bọc bảo tháp vàng cao một do-tuần và trang hoàng đây đó bằng những đóa sen vàng lớn bằng bánh xe. Những tua của chúng dài mười hai hắc tay. Chàng, sau khi sống ở đó cho đến hết đời, được sanh lên cõi trời. Mệnh chung từ đó, chàng được sanh vào một gia đình bộ trưởng ở một nơi cách thành Ba-la-nại một do-tuần. Người con gái của trưởng giả cũng vậy, sau khi mệnh chung từ cõi trời, được sanh vào hoàng tộc, làm công chúa trưởng.


Tesu [Pg.134] vayapattesu kumārassa vasanagāme nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ. So mātaraṃ āha – ‘‘sāṭakaṃ me, amma, dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti. Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi. Amma, thūlaṃ idaṃ, aññaṃ dehīti. Aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, yādise gehe mayaṃ jātā, natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puñña’’nti. Tena hi labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi, ammāti. Putta ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhaṃ icchāmīti. So mātaraṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmi, ammā’’ti. Gaccha, tātāti. Evaṃ kirassā cittaṃ ahosi – ‘‘kahaṃ gamissati, idha vā ettha vā gehe nisīdissatī’’ti? So pana puññaniyāmena nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji. So ca bārāṇasirañño kālakatassa sattamo divaso hoti.

Khi các bạn của chàng đến tuổi trưởng thành, tại ngôi làng nơi chàng thanh niên ở, một lễ hội được loan báo. Chàng nói với mẹ: “Mẹ ơi, hãy cho con một tấm áo, con sẽ đi chơi lễ hội.” Bà lấy ra một tấm vải đã giặt và đưa cho. “Mẹ ơi, cái này thô quá, hãy cho con cái khác.” Bà lấy ra cái khác và đưa cho, chàng cũng từ chối nó. Bà lấy ra cái khác nữa và đưa cho, chàng cũng từ chối nó. Bấy giờ, người mẹ nói với chàng: “Con ơi, chúng ta sinh ra trong một gia đình như thế này, chúng ta không có phước để nhận được thứ gì mịn màng hơn thế này.” “Vậy thì con sẽ đi đến nơi có thể nhận được, mẹ ạ.” “Con trai, mẹ mong rằng ngay hôm nay con sẽ nhận được vương quyền tại thành Bārāṇasī.” Chàng đảnh lễ mẹ và nói: “Con đi đây, mẹ ạ.” “Đi đi, con ơi.” Dường như tâm của bà đã nghĩ như thế này: “Nó sẽ đi đâu được chứ, nó sẽ ngồi ở đây hoặc ở đâu đó trong nhà thôi.” Nhưng chàng, do định luật của phước báu, đã ra đi, đến thành Bārāṇasī, và nằm xuống trên phiến đá tốt lành trong vườn ngự uyển, trùm kín cả đầu. Và đó là ngày thứ bảy kể từ khi vua thành Bārāṇasī băng hà.


Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu – ‘‘rañño ekā dhītāva atthi, putto natthi, arājakaṃ rajjaṃ na vaṭṭati, ko rājā hotī’’ti mantetvā ‘‘tvaṃ hohi, tvaṃ hohī’’ti āhaṃsu. Purohito āha – ‘‘bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati, phussarathaṃ vissajjemā’’ti. Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato tūriyāni paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi. ‘‘Paricayena uyyānābhimukho gacchati, nivattemā’’ti keci āhaṃsu. Purohito ‘‘mā nivattayitthā’’ti āha. Ratho kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento ‘‘tiṭṭhatu ayaṃ dīpo, dvisahassadīpaparivāresu catūsu dīpesu eso rajjaṃ kāretuṃ yutto’’ti vatvā ‘‘punapi tūriyāni paggaṇhatha, punapi tūriyāni paggaṇhathā’’ti tikkhattuṃ tūriyāni paggaṇhāpesi.

Các vị đại thần, sau khi làm xong tang lễ cho nhà vua, đã ngồi lại trong sân hoàng cung và bàn bạc: “Nhà vua chỉ có một người con gái, không có con trai, vương quốc không thể không có vua, ai sẽ là vua đây?” rồi họ nói với nhau: “Ông hãy làm vua, ông hãy làm vua.” Vị quốc sư nói: “Không nên tìm kiếm nhiều, chúng ta hãy thả cỗ xe phussa.” Họ thắng bốn con ngựa Sindh màu hoa súng, đặt năm loại vương ấn và chiếc lọng trắng lên chính cỗ xe, rồi thả xe đi, và cho tấu nhạc theo sau. Cỗ xe đi ra bằng cổng phía đông và hướng về phía vườn ngự uyển. Một vài người nói: “Nó đi về phía vườn ngự uyển do thói quen, chúng ta hãy quay nó lại.” Vị quốc sư nói: “Đừng quay lại.” Cỗ xe đi vòng quanh chàng thanh niên theo chiều kim đồng hồ và dừng lại, sẵn sàng để chàng bước lên. Vị quốc sư vén góc tấm vải che mặt, nhìn vào lòng bàn chân của chàng và nói: “Hãy để châu lục này yên, người này xứng đáng cai trị bốn châu lục cùng với hai ngàn hòn đảo nhỏ vây quanh,” rồi ông cho tấu nhạc lên ba lần: “Hãy tấu nhạc lên nữa, hãy tấu nhạc lên nữa.”


Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā ‘‘kena kammena āgatatthā’’ti āha. Deva tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātīti. Rājā kahanti? Devattaṃ gato sāmīti. Kati divasā atikkantāti? Ajja sattamo [Pg.135] divasoti. Putto vā dhītā vā natthīti? Dhītā atthi deva, putto natthīti. Karissāmi rajjanti. Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ kāretvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānaṃ ānetvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu.

Bấy giờ, chàng thanh niên mở tấm vải che mặt, nhìn và hỏi: “Các vị đến đây có việc gì?” “Tâu Đại vương, vương quốc đã đến với ngài.” “Nhà vua đâu?” “Tâu chúa công, ngài đã về cõi trời.” “Đã qua bao nhiêu ngày rồi?” “Hôm nay là ngày thứ bảy.” “Không có con trai hay con gái sao?” “Tâu Đại vương, có một công chúa, nhưng không có hoàng tử.” “Ta sẽ trị vì vương quốc.” Ngay lúc đó, họ cho dựng một lễ đài quán đảnh, trang điểm cho công chúa với tất cả đồ trang sức, đưa nàng đến vườn ngự uyển và làm lễ quán đảnh cho chàng thanh niên.


Athassa katābhisekassa sahassagghanakaṃ vatthaṃ upahariṃsu. So ‘‘kimidaṃ, tātā’’ti āha. Nivāsanavatthaṃ devāti. Nanu, tātā, thūlaṃ, aññaṃ sukhumataraṃ natthīti? Manussānaṃ paribhogavatthesu ito sukhumataraṃ natthi devāti. Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesīti? Āma, devāti. Na maññe puññavā tumhākaṃ rājā, suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha, labhissāma vatthanti. Te suvaṇṇabhiṅgāraṃ āhariṃsu. So uṭṭhāya hatthe dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthena udakaṃ ādāya puratthimāya disāya abbhukkiri, tāvadeva ghanapathaviṃ bhinditvā aṭṭha kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. Puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇaṃ pacchimaṃ uttaranti evaṃ catassopi disā abbhukkiri, sabbadisāsu aṭṭhaṭṭha katvā dvattiṃsa kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ‘‘nandarañño vijite suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantiṃsūti evaṃ bheriṃ carāpethā’’ti vatvā chattaṃ ussāpetvā alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha mahāsampattiṃ anubhavi.

Bấy giờ, sau khi chàng được làm lễ quán đảnh, họ dâng lên một tấm vải trị giá một ngàn. Chàng hỏi: “Đây là gì, các khanh?” “Tâu Đại vương, đây là y phục để mặc.” “Này các khanh, nó thô quá, không có cái nào mịn hơn sao?” “Tâu Đại vương, trong số các y phục mà con người sử dụng, không có cái nào mịn hơn cái này.” “Vua của các khanh đã mặc loại này sao?” “Vâng, tâu Đại vương.” “Ta nghĩ vua của các khanh không có nhiều phước báu. Hãy mang bình nước vàng đến đây, chúng ta sẽ có được y phục.” Họ mang bình nước vàng đến. Chàng đứng dậy, rửa tay, súc miệng, lấy nước bằng tay và rảy về hướng đông, ngay lập tức, tám cây như ý trồi lên, phá vỡ mặt đất cứng. Lại lấy nước và rảy về hướng nam, tây, bắc, như vậy là cả bốn hướng; ở tất cả các hướng, mỗi hướng tám cây, tổng cộng ba mươi hai cây như ý đã trồi lên. Chàng mặc một tấm thiên y và khoác một tấm, rồi nói: “Hãy cho loan trống rao rằng: ‘Trong vương quốc của vua Nanda, những người phụ nữ kéo sợi không được kéo sợi nữa.’” rồi cho giương lọng lên, trang điểm lộng lẫy, ngự trên lưng voi quý tiến vào thành, lên cung điện và hưởng thụ sự giàu sang to lớn.


Evaṃ kāle gacchante ekadivasaṃ devī rañño mahāsampattiṃ disvā ‘‘aho tapassī’’ti kāruññākāraṃ dassesi. ‘‘Kimidaṃ devī’’ti ca puṭṭhā ‘‘atimahatī te deva sampatti, atīte buddhānaṃ saddahitvā kalyāṇaṃ akattha, idāni anāgatassa paccayaṃ kusalaṃ na karothā’’ti āha. Kassa dassāmi, sīlavanto natthīti. ‘‘Asuñño, deva, jambudīpo arahantehi, tumhe dānameva sajjetha, ahaṃ arahante lacchāmī’’ti āha. Rājā punadivase pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi. Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā ‘‘sace etissā disāya arahanto atthi, sve āgantvā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti āha. Tassaṃ disāyaṃ arahanto nāhesuṃ, taṃ sakkāraṃ kapaṇayācakānaṃ adaṃsu.

Thời gian trôi qua như vậy, một ngày nọ, hoàng hậu thấy sự giàu sang to lớn của nhà vua và biểu lộ vẻ thương cảm, nói: “Ôi, thật đáng thương!” Khi được hỏi: “Việc gì vậy, hoàng hậu?” bà nói: “Tâu Đại vương, sự giàu sang của ngài thật vô cùng to lớn. Trong quá khứ, ngài đã tin tưởng vào các vị Phật và làm điều thiện. Bây giờ, ngài lại không làm điều thiện làm nhân cho tương lai.” Nhà vua nói: “Ta sẽ cúng dường cho ai, không có người nào có giới đức cả.” Hoàng hậu nói: “Tâu Đại vương, cõi Diêm-phù-đề không trống rỗng các vị A-la-hán. Ngài chỉ cần chuẩn bị vật cúng dường, thiếp sẽ tìm được các vị A-la-hán.” Ngày hôm sau, nhà vua cho chuẩn bị vật cúng dường ở cổng phía đông. Hoàng hậu, vào buổi sáng sớm, sau khi thọ trì các giới Uposatha, đã nằm sấp trên lầu cao, mặt hướng về phía đông và nói: “Nếu ở phương này có các vị A-la-hán, xin các ngài ngày mai hãy đến và nhận vật thực của chúng con.” Ở phương đó không có vị A-la-hán nào, họ đã đem vật cúng dường đó cho những người nghèo khổ và ăn xin.


Punadivase [Pg.136] dakkhiṇadvāre dānaṃ sajjetvā tatheva akāsi, punadivase pacchimadvāre. Uttaradvāre sajjanadivase pana deviyā tatheva nimantite himavante vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi – ‘‘mārisā, nandarājā tumhe nimanteti, adhivāsetha tassā’’ti. Te adhivāsetvā punadivase anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ākāsena āgantvā uttaradvāre otariṃsu. Manussā gantvā ‘‘pañcasatā, deva, paccekabuddhā āgatā’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā saddhiṃ deviyā gantvā vanditvā pattaṃ gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā tatra tesaṃ dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājā saṅghattherassa, devī saṅghanavakassa pādamūle nipajjitvā, ‘‘ayyā, paccayehi na kilamissanti, mayaṃ puññena na hāyissāma, amhākaṃ yāvajīvaṃ idha nivāsāya paṭiññaṃ dethā’’ti. Paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañca paṇṇasālāsatāni pañca caṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsaṭṭhānaṃ sampādetvā tattha vasāpesuṃ.

Ngày hôm sau, vua cho chuẩn bị vật thực cúng dường ở cửa phía nam và cũng làm như vậy, ngày hôm sau nữa thì ở cửa phía tây. Vào ngày chuẩn bị ở cửa phía bắc, khi hoàng hậu cũng thỉnh mời như vậy, vị Bích-chi Phật trưởng trong số năm trăm vị Bích-chi Phật là con của bà Padumavatī đang sống ở Hy-mã-lạp, tên là Mahāpaduma, đã gọi các vị em của mình và nói: 'Này các hiền hữu, vua Nanda thỉnh mời quý vị, xin quý vị hãy nhận lời.' Các vị ấy nhận lời, ngày hôm sau, sau khi rửa mặt ở hồ Anotatta, các vị đi bằng đường không đến và hạ xuống ở cửa phía bắc. Dân chúng đi đến tâu với vua: 'Tâu đức vua, năm trăm vị Bích-chi Phật đã đến.' Vua cùng với hoàng hậu đi đến, đảnh lễ, nhận lấy bình bát, đưa các vị Bích-chi Phật lên cung điện, ở đó cúng dường vật thực cho các vị. Sau khi thọ thực xong, vua nằm rạp dưới chân vị Thượng tọa Tăng, hoàng hậu nằm rạp dưới chân vị Tăng trẻ nhất và thưa rằng: 'Thưa các ngài, các ngài sẽ không phải mệt nhọc vì các vật dụng, chúng tôi sẽ không bị tổn giảm phước báu, xin các ngài hãy hứa sẽ ở lại đây trọn đời cho chúng tôi.' Sau khi nhận được lời hứa, họ đã chuẩn bị nơi ở trong vườn thượng uyển một cách đầy đủ, gồm năm trăm tịnh xá bằng lá và năm trăm con đường kinh hành, và thỉnh các vị ấy an trú tại đó.


Evaṃ kāle gacchante rañño paccanto kupito. So ‘‘ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmi, tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjī’’ti deviṃ ovaditvā gato. Tasmiṃ anāgateyeva paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā. Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Etenupāyena sesāpīti sabbeva parinibbutā. Punadivase devī paccekabuddhānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ haritupalittaṃ kāretvā pupphāni vikiritvā dhūmaṃ datvā tesaṃ āgamanaṃ olokentī nisinnā; āgamanaṃ apassantī purisaṃ pesesi ‘‘gaccha, tāta, jānāhi, kiṃ ayyānaṃ kiñci aphāsuka’’nti. So gantvā mahāpadumassa paṇṇasālādvāraṃ vivaritvā tattha apassanto caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhitaṃ disvā vanditvā ‘‘kālo, bhante’’ti āha. Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati? So ‘‘niddāyati maññe’’ti gantvā piṭṭhipāde hatthena parāmasitvā pādānaṃ sītalatāya ceva thaddhatāya ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā dutiyassa santikaṃ agamāsi, evaṃ tatiyassāti sabbesaṃ parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ gato. ‘‘Kahaṃ, tāta, paccekabuddhā’’ti puṭṭho ‘‘parinibbutā devī’’ti āha[Pg.137]. Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehi saddhiṃ tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi.

Khi thời gian trôi qua như vậy, vùng biên địa của vua nổi loạn. Vua khuyên dạy hoàng hậu: 'Ta đi dẹp yên vùng biên địa, nàng chớ có lơ là đối với các vị Bích-chi Phật,' rồi ra đi. Trong khi vua chưa trở về, các hành về tuổi thọ của các vị Bích-chi Phật đã cạn kiệt. Vị Bích-chi Phật Mahāpaduma, sau khi vui hưởng thiền định suốt ba canh đêm, vào lúc rạng đông, trong khi đang đứng vịn vào tấm ván tựa, đã nhập Vô dư y Niết-bàn. Theo cách thức ấy, các vị còn lại cũng vậy, tất cả đều đã nhập diệt. Ngày hôm sau, hoàng hậu cho người trét phân bò tươi lên chỗ ngồi của các vị Bích-chi Phật, rải hoa, xông hương, rồi ngồi trông ngóng sự quang lâm của các vị. Không thấy các vị đến, bà sai một người đàn ông đi: 'Này con, hãy đi xem thử các bậc tôn quý có điều gì không được an ổn chăng.' Người ấy đi đến, mở cửa tịnh xá bằng lá của ngài Mahāpaduma, không thấy ngài ở đó, bèn đi đến đường kinh hành, thấy ngài đang đứng dựa vào tấm ván tựa, liền đảnh lễ và thưa: 'Bạch ngài, đã đến giờ.' Thân thể đã nhập diệt thì nói được gì? Người ấy nghĩ: 'Chắc là ngài đang ngủ,' bèn đến dùng tay sờ vào mu bàn chân, và nhờ sự lạnh lẽo cùng với sự cứng đờ của bàn chân mà biết được rằng ngài đã nhập diệt. Người ấy đến chỗ vị thứ hai, rồi vị thứ ba cũng như vậy, sau khi biết tất cả các vị đều đã nhập diệt, người ấy trở về hoàng cung. Khi được hỏi: 'Này con, các vị Bích-chi Phật đâu rồi?', người ấy thưa: 'Tâu hoàng hậu, các vị đã nhập diệt.' Hoàng hậu than khóc, gào thét đi ra, cùng với dân chúng trong thành đến nơi đó, cho cử hành lễ hội trang trọng, làm các phận sự đối với thân thể của các vị Bích-chi Phật, thu lấy xá-lợi và xây dựng bảo tháp.


Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi – ‘‘kiṃ, bhadde, paccekabuddhesu nappamajji, nirogā ayyā’’ti? Parinibbutā devāti. Rājā cintesi – ‘‘evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati, amhākaṃ kuto mokkho’’ti? So nagaraṃ agantvā uyyānameva pavisitvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā tassa rajjaṃ paṭiyādetvā sayaṃ samaṇakapabbajjaṃ pabbaji. Devīpi ‘‘imasmiṃ pabbajite ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti tattheva uyyāne pabbajitā. Dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattiṃsu.

Vua sau khi dẹp yên vùng biên địa trở về, đã hỏi hoàng hậu đến nghênh đón: 'Này hiền khanh, nàng có lơ là đối với các vị Bích-chi Phật không? Các bậc tôn quý vẫn vô bệnh chứ?' (Hoàng hậu đáp:) 'Tâu đức vua, các vị đã nhập diệt.' Vua suy nghĩ: 'Cái chết còn khởi lên đối với những bậc hiền trí như vậy, làm sao chúng ta có thể thoát khỏi?' Vua không vào thành mà đi thẳng vào vườn thượng uyển, cho gọi trưởng tử đến, giao lại vương quốc cho vị ấy, rồi tự mình xuất gia theo lối sống của sa-môn. Hoàng hậu cũng nghĩ: 'Khi ngài đã xuất gia, ta sẽ làm gì đây?', rồi cũng xuất gia ngay tại vườn thượng uyển ấy. Cả hai vị tu tập thiền định, sau khi mệnh chung từ cõi ấy, đã tái sanh vào cõi Phạm thiên.


Tesu tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ pāvisi. Satthari tattha vasante ayaṃ pippalimāṇavo magadharaṭṭhe mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto, ayaṃ bhaddā kāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattā. Tesaṃ anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pippalimāṇavassa vīsatime vasse bhaddāya soḷasame vasse sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā, ‘‘tāta, tvaṃ vayapatto, kulavaṃso nāma patiṭṭhāpetabbo’’ti ativiya nippīḷayiṃsu. Māṇavo āha – ‘‘mayhaṃ sotapathe evarūpaṃ kathaṃ mā kathetha, ahaṃ yāva tumhe dharatha, tāva paṭijaggissāmi, tumhākaṃ accayena nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu, sopi tatheva paṭikkhipi. Punapi kathayiṃsu, punapi paṭikkhipi. Tato paṭṭhāya mātā nirantaraṃ kathesiyeva.

Trong khi hai vị ấy đang sống ở đó, bậc Đạo Sư của chúng ta đã xuất hiện trên thế gian, sau khi chuyển bánh xe Pháp cao thượng, đã tuần tự đi đến thành Vương Xá. Trong khi bậc Đạo Sư đang trú tại đó, chàng thanh niên Pippali này đã sanh ra trong bụng của bà chánh thất của vị Bà-la-môn Kapila ở làng Bà-la-môn Mahātittha, xứ Ma-kiệt-đà; còn nàng Bhaddā Kāpilānī này đã sanh ra trong bụng của bà chánh thất của vị Bà-la-môn thuộc dòng họ Kosiya ở thành Sāgala, xứ Madda. Khi họ tuần tự lớn lên, lúc chàng thanh niên Pippali được hai mươi tuổi và nàng Bhaddā được mười sáu tuổi, cha mẹ nhìn con trai và thúc ép dữ dội: 'Này con, con đã đến tuổi trưởng thành, cần phải thiết lập dòng dõi gia tộc.' Chàng thanh niên nói: 'Xin đừng nói những lời như vậy lọt vào tai con. Con sẽ phụng dưỡng cha mẹ chừng nào cha mẹ còn tại thế. Sau khi cha mẹ qua đời, con sẽ ra đi xuất gia.' Sau khi qua vài ngày, họ lại nói, chàng cũng từ chối như vậy. Họ lại nói nữa, chàng lại từ chối nữa. Kể từ đó, người mẹ đã nói liên tục không ngừng.


Māṇavo ‘‘mama mātaraṃ saññāpessāmī’’ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā suvaṇṇakārehi ekaṃ itthirūpaṃ kārāpetvā tassa majjanaghaṭṭanādikammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsāpetvā vaṇṇasampannehi pupphehi ceva nānāalaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā mātaraṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘amma, evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasissāmi, alabhanto na [Pg.138] vasissāmī’’ti. Paṇḍitā brāhmaṇī cintesi – ‘‘mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro, puññaṃ karonto na ekakova akāsi, addhā etena saha katapuññā suvaṇṇarūpakapaṭibhāgāva bhavissatī’’ti aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā ‘‘gacchatha, tātā, yattha amhākaṃ jātigottabhogehi samānakule evarūpaṃ dārikaṃ passatha, imameva suvaṇṇarūpakaṃ paṇṇākāraṃ katvā dethā’’ti uyyojesi.

Chàng thanh niên nghĩ: “Ta sẽ thuyết phục mẹ ta”, rồi đưa một ngàn đồng tiền vàng ròng cho thợ kim hoàn làm một pho tượng hình người nữ. Khi công việc đánh bóng, chà láng hoàn tất, chàng cho pho tượng mặc y phục màu đỏ, trang hoàng bằng những đóa hoa đẹp và các loại trang sức khác nhau, rồi cho mời mẹ đến và nói: “Thưa mẹ, nếu con tìm được một đối tượng như thế này thì con sẽ ở nhà, nếu không tìm được thì con sẽ không ở nhà”. Bà-la-môn nữ thông thái suy nghĩ: “Con trai ta là người có phước, đã từng bố thí, đã từng phát nguyện. Khi làm phước, nó không làm một mình. Chắc chắn người đã cùng làm phước với nó sẽ có hình dáng tương tự như pho tượng vàng này”. Bà cho mời tám vị Bà-la-môn đến, làm cho họ hài lòng với tất cả các dục lạc, rồi đặt pho tượng vàng lên xe và phái đi, nói rằng: “Này các con, hãy đi đến nơi nào mà các con thấy một cô gái như thế này, trong một gia đình tương xứng với chúng ta về dòng dõi, gia tộc và tài sản, thì hãy trao chính pho tượng vàng này làm quà ra mắt”.


Te ‘‘amhākaṃ nāma etaṃ kamma’’nti nikkhamitvā ‘‘kattha gamissāmā’’ti cintetvā ‘‘maddaraṭṭhaṃ nāma itthākaro, maddaraṭṭhaṃ gamissāmā’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu. Tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamante nisīdiṃsu. Atha bhaddāya dhātī bhaddaṃ nhāpetvā alaṅkaritvā sirigabbhe nisīdāpetvā nhāyituṃ āgacchantī taṃ rūpakaṃ disvā ‘‘ayyadhītā me idhāgatā’’ti saññāya santajjetvā ‘‘dubbinīte kiṃ tvaṃ idhāgatā’’ti talasattikaṃ uggiritvā ‘‘gaccha sīgha’’nti gaṇḍapasse pahari. Hattho pāsāṇe paṭihato viya kampittha. Sā paṭikkamitvā ‘‘evaṃ thaddhaṃ nāma mahāgīvaṃ disvā ‘ayyadhītā me’ti saññaṃ uppādesiṃ, ayyadhītāya hi me nivāsanapaṭiggāhikāyapi ayuttā’’ti āha. Atha naṃ te manussā parivāretvā ‘‘evarūpā te sāmidhītā’’ti pucchiṃsu. Kiṃ esā, imāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyādhītā abhirūpatarā, dvādasahatthe gabbhe nisinnāya padīpakiccaṃ natthi, sarīrobhāseneva tamaṃ vidhamatīti. ‘‘Tena hi āgacchā’’ti khujjaṃ gahetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā kosiyagottassa brāhmaṇassa gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ nivedayiṃsu.

Họ nghĩ: “Đây là công việc của chúng ta”, rồi lên đường. Suy nghĩ: “Chúng ta sẽ đi đâu?”, họ nghĩ: “Xứ Madda là nơi sản sinh ra những người phụ nữ đẹp, chúng ta sẽ đi đến xứ Madda”, rồi họ đã đến thành Sāgala ở xứ Madda. Tại đó, họ đặt pho tượng vàng ở một bến tắm rồi ngồi sang một bên. Bấy giờ, vú nuôi của nàng Bhaddā, sau khi tắm rửa, trang điểm cho nàng Bhaddā và để nàng ngồi trong phòng sang trọng, liền đi đến để tắm. Thấy pho tượng, với ý nghĩ: “Tiểu thư của ta đã đến đây”, bà mắng nhiếc: “Này đồ vô giáo dục, tại sao ngươi lại đến đây?”, rồi giơ tay tát vào má pho tượng và nói: “Đi nhanh lên!”. Tay bà run lên như thể đập vào đá. Bà lùi lại và nói: “Thấy cái cổ to và cứng đờ như thế này mà ta lại nảy sinh ý nghĩ ‘đây là tiểu thư của ta’. Nó không xứng đáng làm người giữ y phục cho tiểu thư của ta nữa”. Bấy giờ, những người kia vây quanh bà và hỏi: “Tiểu thư của bà có hình dáng như thế này sao?”. “Cái gì đây? Tiểu thư của tôi xinh đẹp hơn pho tượng này gấp trăm, gấp ngàn lần. Khi nàng ngồi trong căn phòng rộng mười hai hắc-tay, không cần đến đèn đuốc, chính ánh sáng từ thân thể nàng đã xua tan bóng tối”. “Vậy thì hãy đến đây”, họ nói, rồi nắm lấy người vú nuôi gù, đặt pho tượng vàng lên xe, đứng trước cửa nhà của Bà-la-môn thuộc dòng họ Kosiya và báo tin họ đã đến.


Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. Magadharaṭṭhe mahātitthagāme kapilabrāhmaṇassa gharatoti. Kiṃ kāraṇā āgatāti? Iminā nāma kāraṇenāti. ‘‘Kalyāṇaṃ, tātā, samajātigottavibhavo amhākaṃ brāhmaṇo, dassāmi dārika’’nti paṇṇākāraṃ gaṇhi. Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu ‘‘laddhā dārikā, kattabbaṃ karothā’’ti. Taṃ sāsanaṃ sutvā pippalimāṇavassa ārocayiṃsu ‘‘laddhā kira dārikā’’ti. Māṇavo ‘‘ahaṃ ‘na labhissantī’ti cintesiṃ, ‘ime laddhāti vadanti’, anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesessāmī’’ti rahogato paṇṇaṃ [Pg.139] likhi ‘‘bhaddā attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārinī ahosī’’ti. Bhaddāpi ‘‘asukassa kira maṃ dātukāmo’’ti sutvā rahogatā paṇṇaṃ likhi ‘‘ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārī ahosī’’ti. Dve paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu. Idaṃ kassa paṇṇanti? Pippalimāṇavena bhaddāya pahitanti. Idaṃ kassāti? Bhaddāya pippalimāṇavassa pahitanti ca vutte dvepi vācetvā ‘‘passatha dārakānaṃ kamma’’nti phāletvā araññe chaḍḍetvā samānapaṇṇaṃ likhitvā ito ca etto ca pesesuṃ. Iti tesaṃ anicchamānānaṃyeva samāgamo ahosi.

Vị Bà-la-môn tiếp đãi thân mật và hỏi: “Các vị từ đâu đến?”. “Từ nhà của Bà-la-môn Kapila ở làng Mahātittha, xứ Magadha”. “Các vị đến đây vì lý do gì?”. “Vì lý do này”. “Tốt lắm, các con, vị Bà-la-môn của chúng ta tương xứng về dòng dõi, gia tộc và tài sản. Ta sẽ gả con gái”, rồi ông nhận lấy quà ra mắt. Họ gửi tin cho Bà-la-môn Kapila: “Đã tìm được cô gái, hãy làm những gì cần làm”. Nghe tin đó, họ báo cho thanh niên Pippali: “Nghe nói đã tìm được cô gái rồi”. Chàng thanh niên nghĩ: “Ta đã nghĩ rằng họ sẽ không tìm được, nhưng họ lại nói đã tìm được. Vì không muốn, ta sẽ gửi một lá thư”, rồi chàng vào nơi kín đáo viết một lá thư: “Mong rằng Bhaddā sẽ tìm được một cuộc sống gia đình tương xứng với dòng dõi, gia tộc và tài sản của mình. Ta sẽ ra đi và xuất gia. Mong rằng sau này nàng sẽ không hối hận”. Nàng Bhaddā cũng nghe tin: “Nghe nói họ muốn gả ta cho người nọ”, rồi nàng vào nơi kín đáo viết một lá thư: “Mong rằng công tử sẽ tìm được một cuộc sống gia đình tương xứng với dòng dõi, gia tộc và tài sản của mình. Ta sẽ ra đi và xuất gia. Mong rằng sau này chàng sẽ không hối hận”. Hai lá thư gặp nhau giữa đường. “Đây là thư của ai?”. “Do thanh niên Pippali gửi cho nàng Bhaddā”. “Còn đây là của ai?”. Khi được trả lời: “Do nàng Bhaddā gửi cho thanh niên Pippali”, họ đọc cả hai lá thư, nói: “Hãy xem việc làm của bọn trẻ này!”, rồi xé nát, vứt vào rừng, viết một lá thư tương tự và gửi đi từ cả hai phía. Như vậy, sự kết hợp của họ đã diễn ra dù cả hai đều không mong muốn.


Taṃdivasameva māṇavo ekaṃ pupphadāmaṃ gahetvā ṭhapesi. Bhaddāpi, tāni sayanamajjhe ṭhapesi. Bhuttasāyamāsā ubhopi ‘‘sayanaṃ abhiruhissāmā’’ti samāgantvā māṇavo dakkhiṇapassena sayanaṃ abhiruhi. Bhaddā vāmapassena abhiruhitvā āha – ‘‘yassa passe pupphāni milāyanti, tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma, imaṃ pupphadāmaṃ na allīyitabba’’nti. Te pana aññamaññaṃ sarīrasamphassabhayena tiyāmarattiṃ niddaṃ anokkamantāva vītināmenti, divā pana hāsamattampi nāhosi. Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā yāva mātāpitaro dharanti, tāva kuṭumbaṃ avicāretvā tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu. Mahatī māṇavassa sampatti sattāsītikoṭidhanaṃ, ekadivasaṃ sarīraṃ ubbaṭṭetvā chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇameva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni, kammanto dvādasayojaniko, anurādhapurappamāṇā cuddasa gāmā, cuddasa hatthānīkā, cuddasa assānīkā, cuddasa rathānīkā.

Ngay trong ngày đó, chàng thanh niên lấy một vòng hoa và đặt xuống. Nàng Bhaddā cũng vậy, nàng đặt những bông hoa đó ở giữa giường. Sau bữa ăn tối, cả hai cùng đến và nghĩ: “Chúng ta sẽ lên giường”. Chàng thanh niên lên giường từ phía bên phải. Nàng Bhaddā lên giường từ phía bên trái và nói: “Hoa ở phía bên nào héo, chúng ta sẽ biết rằng tâm tham ái đã khởi lên ở người đó. Không được chạm vào vòng hoa này”. Họ, vì sợ sự tiếp xúc thân thể với nhau, đã trải qua ba canh đêm mà không hề chợp mắt. Ban ngày cũng không có lấy một nụ cười. Họ không bị vướng bận bởi mồi nhử của thế gian. Chừng nào cha mẹ còn sống, họ không quản lý gia sản; sau khi cha mẹ qua đời, họ mới quản lý. Tài sản của chàng thanh niên rất lớn: tám mươi bảy koṭi tài sản. Chỉ riêng số bột vàng dùng để chà xát thân thể rồi vứt đi trong một ngày cũng đáng giá mười hai nāḷi theo đơn vị đo lường của xứ Magadha. Có sáu mươi hồ nước lớn được vận hành bằng máy móc, một khu đất làm việc rộng mười hai do-tuần, mười bốn ngôi làng có quy mô như thành Anurādhapura, mười bốn đội tượng binh, mười bốn đội kỵ binh, mười bốn đội xa binh.


So ekadivasaṃ alaṅkataassaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṃ gantvā khettakoṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi bhinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe gaṇḍuppādādipāṇake uddharitvā khādante disvā, ‘‘tātā, ime kiṃ khādantī’’ti pucchi. Gaṇḍuppāde, ayyāti. Etehi kataṃ pāpaṃ kassa hotīti? Tumhākaṃ, ayyāti. So cintesi – ‘‘sace etehi kataṃ pāpaṃ [Pg.140] mayhaṃ hoti, kiṃ me karissati sattāsītikoṭidhanaṃ, kiṃ dvādasayojaniko kammanto, kiṃ saṭṭhiyantabaddhāni taḷākāni, kiṃ cuddasa gāmā? Sabbametaṃ bhaddāya kāpilāniyā niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti.

Một hôm, vị ấy cưỡi con ngựa được trang hoàng, có đại chúng vây quanh, đi đến nơi làm việc, đứng ở đầu thửa ruộng, thấy các loài chim như quạ mổ những con giun và các sinh vật khác từ những chỗ đất bị cày xới lên mà ăn, bèn hỏi: "Này các con, chúng nó ăn gì vậy?" "Thưa ngài, ăn giun ạ." "Tội lỗi do chúng gây ra thuộc về ai?" "Thưa ngài, thuộc về ngài ạ." Vị ấy suy nghĩ: "Nếu tội lỗi do chúng gây ra thuộc về ta, thì tài sản tám mươi bảy triệu có ích gì cho ta, công việc đồng áng rộng mười hai do-tuần có ích gì, sáu mươi cái hồ nước có máy móc có ích gì, mười bốn ngôi làng có ích gì? Ta sẽ giao tất cả những thứ này cho nàng Bhaddā Kāpilānī rồi ra đi xuất gia."


Bhaddāpi kāpilānī tasmiṃ khaṇe antaravatthumhi tayo tilakumbhe pattharāpetvā dhātīhi parivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādante disvā, ‘‘ammā, kiṃ ime khādantī’’ti pucchi. Pāṇake, ayyeti. Akusalaṃ kassa hotīti? Tumhākaṃ, ayyeti. Sā cintesi – ‘‘mayhaṃ catuhatthavatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati, yadi panetaṃ ettakena janena kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti, addhā bhavasahassenapi vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā, ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti.

Cũng vào lúc ấy, nàng Bhaddā Kāpilānī cho trải ba hũ mè ở trong sân, ngồi đó với các vú nuôi vây quanh, thấy những con quạ ăn các sinh vật trong mè, bèn hỏi: "Này các mẹ, chúng nó ăn gì vậy?" "Thưa tiểu thư, ăn các sinh vật ạ." "Việc bất thiện thuộc về ai?" "Thưa tiểu thư, thuộc về cô ạ." Nàng suy nghĩ: "Ta chỉ cần một tấm vải bốn khuỷu tay và một bát cơm là đủ sống. Nếu việc bất thiện do bao nhiêu người này gây ra lại thuộc về ta, thì chắc chắn dù qua ngàn kiếp luân hồi cũng không thể ngóc đầu lên được. Ngay khi công tử về, ta sẽ giao tất cả cho chàng rồi ra đi xuất gia."


Māṇavo āgantvā nhāyitvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi. Athassa cakkavattino anucchavikaṃ bhojanaṃ sajjayiṃsu. Dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu. Tato māṇavo bhaddaṃ āha – ‘‘bhadde imaṃ gharaṃ āgacchantī kittakaṃ dhanaṃ āharī’’ti? Pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni, ayyāti. Etaṃ sabbaṃ, yā ca imasmiṃ ghare sattāsīti koṭiyo yantabaddhā saṭṭhitaḷākādibhedā sampatti atthi, sabbaṃ tuyhaṃyeva niyyātemīti. Tumhe pana kahaṃ gacchatha, ayyāti? Ahaṃ pabbajissāmīti. Ayya, ahampi tumhākaṃyeva āgamanaṃ olokayamānā nisinnā, ahampi pabbajissāmīti. Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu. Te antarāpaṇato kasāvarasapītāni vatthāni mattikāpatte ca āharāpetvā aññamaññaṃ kese ohārāpetvā ‘‘ye loke arahanto, te uddissa amhākaṃ pabbajjā’’ti vatvā thavikāya patte osāretvā aṃse laggetvā pāsādato otariṃsu. Gehe dāsesu vā kammakāresu vā na koci sañjāni.

Chàng thanh niên về, tắm rửa, lên lầu đài và ngồi trên chiếc giường lớn quý giá. Rồi người ta dọn cho chàng bữa ăn xứng đáng với một vị chuyển luân vương. Cả hai dùng bữa xong, khi đoàn tùy tùng đã lui ra, họ ngồi ở một nơi kín đáo, thoải mái. Bấy giờ, chàng thanh niên nói với nàng Bhaddā: "Này Bhaddā, khi đến nhà này, nàng đã mang theo bao nhiêu của cải?" "Thưa công tử, năm mươi lăm ngàn cỗ xe." "Tất cả số của cải đó, và tài sản trong nhà này gồm tám mươi bảy triệu, sáu mươi hồ nước có máy móc và các thứ khác, tất cả ta giao lại cho nàng." "Vậy còn công tử, ngài đi đâu?" "Ta sẽ đi xuất gia." "Thưa công tử, thiếp cũng đang ngồi trông ngóng ngài về, thiếp cũng sẽ đi xuất gia." Đối với họ, ba cõi hiện ra như một túp lều tranh đang cháy. Họ cho người mang y phục màu vàng nghệ và bình bát bằng đất từ trong chợ về, rồi tự cạo tóc cho nhau, nói rằng: "Sự xuất gia của chúng tôi là hướng đến các bậc A-la-hán trên đời." Họ cho bình bát vào túi, đeo lên vai rồi đi xuống khỏi lầu đài. Trong nhà, không một người hầu hay người làm nào nhận ra họ.


Atha ne brāhmaṇagāmato nikkhamma dāsagāmadvārena gacchante ākappakuttavasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu. Te rodantā pādesu nipatitvā ‘‘kiṃ amhe anāthe karotha, ayyā’’ti āhaṃsu. ‘‘Mayaṃ bhaṇe ādittapaṇṇasālā viya tayo bhavāti pabbajimhā, sace tumhesu [Pg.141] ekekaṃ bhujissaṃ karoma, vassasatampi nappahoti. Tumheva tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā’’ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva pakkamiṃsu. Thero purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi – ‘‘ayaṃ bhaddā kāpilānī sakalajambudīpagghanikā itthī mayhaṃ pacchato āgacchati. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ kocideva evaṃ cinteyya ‘ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkonti, ananucchavikaṃ karontī’ti. Koci vā pana amhesu manaṃ padūsetvā apāyapūrako bhaveyya. Imaṃ pahāya mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cittaṃ uppādesi.

Bấy giờ, khi họ ra khỏi làng Bà-la-môn và đi qua cổng làng của những người nô lệ, những người ở làng nô lệ nhận ra họ nhờ dáng vẻ và điệu bộ. Họ khóc lóc, phủ phục dưới chân và nói: "Thưa các ngài, sao lại làm cho chúng tôi mồ côi thế này?" "Này các con, chúng ta đã xuất gia vì thấy ba cõi như một túp lều tranh đang cháy. Nếu chúng ta giải phóng cho từng người trong các con, thì một trăm năm cũng không đủ. Chính các con hãy tự gội đầu mình, trở thành người tự do và sinh sống." Nói xong, họ ra đi trong khi những người kia vẫn còn đang khóc. Vị trưởng lão đi trước, quay lại nhìn và suy nghĩ: "Nàng Bhaddā Kāpilānī này, một người phụ nữ quý giá như cả cõi Diêm-phù-đề, đang đi theo sau ta. Có thể có trường hợp ai đó sẽ nghĩ rằng: 'Những người này dù đã xuất gia vẫn không thể xa nhau, họ đang làm điều không thích hợp.' Hoặc có người nào đó khởi tâm xấu đối với chúng ta mà phải đọa vào đường ác. Ta nên bỏ nàng lại mà đi." Ý nghĩ như vậy khởi lên trong tâm vị ấy.


So purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa matthake aṭṭhāsi. Bhaddāpi āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha – ‘‘bhadde tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā ‘ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkontī’ti cintetvā amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya. Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ ekaṃ gaṇha, ahaṃ ekena gamissāmī’’ti. ‘‘Āma, ayya, pabbajitānaṃ mātugāmo nāma malaṃ, ‘pabbajitvāpi vinā na bhavantī’ti amhākaṃ dosaṃ dassanti, tumhe ekaṃ maggaṃ gaṇhatha, ahaṃ ekaṃ gaṇhitvā vinā bhavissāmā’’ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha ‘‘satasahassakappappamāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjatī’’ti vatvā ‘‘tumhe dakkhiṇajātikā nāma, tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati. Mayaṃ mātugāmā nāma vāmajātikā, amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī’’ti vanditvā maggaṃ paṭipannā. Tesaṃ dvedhābhūtakāle ayaṃ mahāpathavī ‘‘ahaṃ cakkavāḷagirisinerupabbate dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ guṇe dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya viravamānā akampi, ākāse asanisaddo viya pavatti, cakkavāḷapabbato unnadi.

Vị ấy đi trước, thấy một ngã rẽ hai đường thì đứng lại ở đầu ngã rẽ. Nàng Bhaddā cũng đến, đảnh lễ rồi đứng lại. Bấy giờ, vị ấy nói với nàng: "Này Bhaddā, khi thấy một người phụ nữ như vậy đi theo sau ta, đại chúng có thể nghĩ rằng 'Dù đã xuất gia, họ vẫn không thể xa nhau' và với tâm niệm xấu đối với chúng ta, họ có thể phải đọa vào đường ác. Tại ngã rẽ này, nàng hãy chọn một con đường, ta sẽ đi một con đường." "Vâng, thưa công tử, đối với người xuất gia, nữ nhân là một vết nhơ. Người ta sẽ thấy lỗi của chúng ta rằng 'Dù đã xuất gia vẫn không xa nhau'. Ngài hãy đi một con đường, thiếp sẽ đi một con đường, chúng ta sẽ chia tay." Nói xong, nàng đi nhiễu quanh vị ấy ba vòng, đảnh lễ năm vóc sát đất ở bốn điểm, chắp tay rực rỡ với mười đầu móng tay hợp lại, và nói: "Tình thân được tạo dựng trong suốt một trăm ngàn kiếp hôm nay tan vỡ." rồi nói tiếp: "Ngài thuộc dòng dõi bên phải, con đường bên phải hợp với ngài. Chúng con là nữ nhân, thuộc dòng dõi bên trái, con đường bên trái hợp với chúng con." Nàng đảnh lễ rồi bước lên con đường. Vào lúc họ chia đôi, đại địa này rung chuyển, như thể đang gào lên rằng: "Ta có thể nâng đỡ dãy núi Cakkavāḷa và núi Sineru, nhưng không thể nâng đỡ được đức hạnh của các vị." Trên trời, tiếng sấm vang lên, và dãy núi Cakkavāḷa cũng vang động.


Sammāsambuddho veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinno pathavīkampanasaddaṃ sutvā ‘‘kassa nu kho pathavī kampatī’’ti āvajjento ‘‘pippalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī maṃ uddissa appameyyaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitā, tesaṃ viyogaṭṭhāne ubhinnampi guṇabalena ayaṃ pathavīkampo jāto, mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gandhakuṭito nikkhamma sayameva [Pg.142] pattacīvaramādāya asītimahātheresu kañci anāmantetvā tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nālandāya ca antare bahuputtakanigrodharukkhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Nisīdanto pana aññatarapaṃsukūliko viya anisīditvā buddhavesaṃ gahetvā asītihatthā ghanabuddharasmiyo vissajjento nisīdi. Iti tasmiṃ khaṇe paṇṇacchattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharasmiyo ito cito ca vipphandantiyo vidhāvantiyo candasahassa-sūriyasahassa-uggamanakālo viya kurumānā taṃ vanantaṃ ekobhāsaṃ akaṃsu. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā samujjalatārāgaṇaṃ viya gaganaṃ, supupphitakamalakuvalayaṃ viya salilaṃ vanantaṃ virocittha. Nigrodharukkhassa khandho nāma seto hoti, pattāni nāma nīlāni, pakkāni rattāni. Tasmiṃ pana divase satasākho nigrodho suvaṇṇavaṇṇova ahosi.

Bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, đang ngự tại hương phòng trong đại tịnh xá Trúc Lâm, nghe tiếng động đất, Ngài suy xét: “Vì ai mà quả đất này rung chuyển vậy?” và nhận thấy: “Thanh niên Pippali và nàng Bhaddā Kāpilānī vì Ta mà từ bỏ tài sản vô lượng để xuất gia. Tại nơi họ chia tay, trận động đất này đã xảy ra do năng lực đức hạnh của cả hai. Ta cũng nên trợ giúp họ.” Ngài rời khỏi hương phòng, tự mình mang y bát, không gọi một vị nào trong tám mươi vị đại trưởng lão, đi ngược đường ba ngẫu để đón họ. Giữa thành Rājagaha và Nālandā, dưới gốc cây đa Bahuputtaka, Ngài ngồi kiết già. Khi ngự tọa, Ngài không ngồi như một vị tỳ khưu phấn tảo y tầm thường, mà hiện ra trong tướng mạo của một vị Phật, phóng ra những luồng hào quang Phật dày đặc dài tám mươi hắc tay. Bấy giờ, những luồng hào quang Phật to bằng lọng lá, bánh xe, nóc nhà có chóp... tỏa ra, lan đi khắp nơi, làm cho cả khu rừng rực sáng như lúc ngàn mặt trăng, ngàn mặt trời cùng mọc. Nhờ vẻ huy hoàng của ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân, khu rừng trở nên rực rỡ như bầu trời đầy sao sáng, như mặt nước đầy hoa sen, hoa súng nở rộ. Thân cây đa vốn màu trắng, lá màu xanh, quả chín màu đỏ. Nhưng vào ngày hôm ấy, cây đa trăm nhánh đã trở thành màu vàng ròng.


Mahākassapatthero ‘‘ayaṃ mayhaṃ satthā bhavissati, imāhaṃ uddissa pabbajito’’ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatoṇato gantvā tīsu ṭhānesu vanditvā ‘‘satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmi, satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā avoca – ‘‘kassapa, sace tvaṃ imaṃ nipaccakāraṃ mahāpathaviyā kareyyāsi, sāpi dhāretuṃ na sakkuṇeyya. Tathāgatassa evaṃ guṇamahantataṃ jānatā tayā kato nipaccakāro mayhaṃ lomampi cāletuṃ na sakkoti. Nisīda, kassapa, dāyajjaṃ te dassāmī’’ti. Athassa bhagavā tīhi ovādehi upasampadaṃ adāsi. Datvā bahuputtakanigrodhamūlato nikkhamitvā theraṃ pacchāsamaṇaṃ katvā maggaṃ paṭipajji. Satthu sarīraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittaṃ, mahākassapassa sattamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ. So kañcanamahānāvāya pacchābandho viya satthu padānupadikaṃ anugañchi. Satthā thokaṃ maggaṃ gantvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisajjākāraṃ dassesi, thero ‘‘nisīditukāmo satthā’’ti ñatvā attano pārupanapilotikasaṅghāṭiṃ catugguṇaṃ katvā paññāpesi.

Đại Trưởng lão Mahākassapa, từ lúc nhìn thấy Ngài, liền nghĩ: “Đây sẽ là Bậc Đạo Sư của ta, ta đã xuất gia vì vị này.” Ngài vừa đi vừa cúi rạp người, đến đảnh lễ tại ba nơi rồi thưa: “Bạch Thế Tôn, Ngài là Bậc Đạo Sư của con, con là đệ tử. Bạch Thế Tôn, Ngài là Bậc Đạo Sư của con, con là đệ tử.” Bấy giờ, Thế Tôn bảo ông: “Này Kassapa, nếu ông thể hiện sự cung kính này đối với đại địa, nó cũng không thể chịu đựng nổi. Sự cung kính mà ông thể hiện, người biết được sự vĩ đại về đức hạnh của Như Lai như vậy, cũng không thể làm lay động một sợi lông của Ta. Hãy ngồi xuống, Kassapa, Ta sẽ trao cho ông gia tài.” Rồi Thế Tôn đã ban lễ cụ túc cho ông bằng ba lời giáo huấn. Sau khi ban lễ, Ngài rời khỏi gốc cây đa Bahuputtaka, để vị trưởng lão làm thị giả đi theo sau, rồi tiếp tục lên đường. Thân của Bậc Đạo Sư được trang hoàng bằng ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân, còn thân của ngài Mahākassapa được trang điểm bằng bảy tướng tốt của bậc Đại nhân. Vị ấy đi theo gót chân Bậc Đạo Sư như bánh lái của một chiếc thuyền lớn bằng vàng. Bậc Đạo Sư đi được một đoạn đường ngắn, liền rời khỏi con đường và ra dấu muốn ngồi xuống dưới một gốc cây. Vị trưởng lão biết rằng: “Bậc Đạo Sư muốn ngồi,” liền gấp tư chiếc y tăng-già-lê bằng vải cũ rách của mình và trải ra.


Satthā tasmiṃ nisīditvā hatthena cīvaraṃ parāmasitvā ‘‘mudukā kho tyāyaṃ, kassapa, pilotikasaṅghāṭī’’ti āha. Thero ‘‘satthā me [Pg.143] saṅghāṭiyā mudukabhāvaṃ katheti, pārupitukāmo bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘pārupatu, bhante, bhagavā saṅghāṭi’’nti āha. Kiṃ tvaṃ pārupissasi kassapāti? Tumhākaṃ nivāsanaṃ labhanto pārupissāmi, bhanteti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, kassapa, imaṃ paribhogajiṇṇaṃ paṃsukūlaṃ dhāretuṃ sakkhissasi? Mayā hi imassa paṃsukūlassa gahitadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi, imaṃ buddhānaṃ paribhogajiṇṇaṃ cīvaraṃ nāma na sakkā parittaguṇena dhāretuṃ, paṭibalenevidaṃ paṭipattipūraṇasamatthena jātipaṃsukūlikena gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā therena saddhiṃ cīvaraṃ parivattesi.

Bậc Đạo Sư sau khi ngồi lên đó, dùng tay sờ chiếc y rồi nói: “Này Kassapa, chiếc y tăng-già-lê bằng vải cũ này của ông thật mềm mại.” Vị trưởng lão biết rằng: “Bậc Đạo Sư nói về sự mềm mại của chiếc y tăng-già-lê của ta, chắc hẳn Ngài muốn đắp nó,” liền thưa: “Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy đắp chiếc y tăng-già-lê này.” “Vậy ông sẽ đắp gì, Kassapa?” “Bạch Thế Tôn, nếu con nhận được y nội của Ngài, con sẽ đắp y ấy.” “Nhưng này Kassapa, ông có thể mặc được chiếc y phấn tảo đã cũ do Ta dùng này không? Vì vào ngày Ta nhận chiếc y phấn tảo này, đại địa đã rung chuyển đến tận cùng là nước. Chiếc y này, đã cũ do các vị Phật dùng, không thể được mặc bởi người có ít đức hạnh. Nó chỉ xứng đáng được nhận bởi người có khả năng, một người bẩm sinh mặc y phấn tảo, có đủ năng lực hoàn thành các pháp hành.” Nói xong, Ngài đã đổi y với vị trưởng lão.


Evaṃ pana cīvaraparivattaṃ katvā therena pārutacīvaraṃ bhagavā pārupi, satthu cīvaraṃ thero pārupi. Tasmiṃ samaye acetanāpi ayaṃ mahāpathavī ‘‘dukkaraṃ, bhante, akattha, attanā pārutacīvaraṃ sāvakassa dinnapubbaṃ nāma natthi, ahaṃ tumhākaṃ guṇaṃ dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya udakapariyantaṃ katvā kampi. Theropi ‘‘laddhaṃ dāni mayā buddhānaṃ paribhogacīvaraṃ, kiṃ me idāni uttari kattabbaṃ atthī’’ti unnatiṃ akatvā buddhānaṃ santikeyeva terasa dhutaguṇe samādāya sattadivasamattaṃ puthujjano hutvā aṭṭhame aruṇe saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Satthāpi ‘‘kassapo, bhikkhave, candūpamo kulāni upasaṅkamati, apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ niccanavako kulesu appagabbho’’ti (saṃ. ni. 2.146) evamādīhi suttehi theraṃ thometvā aparabhāge etadeva kassapasaṃyuttaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘mama sāsane dhutavādānaṃ bhikkhūnaṃ mahākassapo aggo’’ti theraṃ ṭhānantare ṭhapesīti.

Sau khi đổi y như vậy, Thế Tôn đã đắp chiếc y của vị trưởng lão, và vị trưởng lão đắp chiếc y của Bậc Đạo Sư. Vào lúc ấy, đại địa này dù vô tri cũng đã rung chuyển đến tận cùng là nước, dường như muốn nói rằng: “Bạch Thế Tôn, Ngài đã làm một việc khó làm! Chưa từng có tiền lệ Ngài ban cho đệ tử chiếc y mà chính mình đã đắp. Con không thể chịu đựng nổi đức hạnh của Ngài.” Vị trưởng lão cũng không khởi tâm kiêu mạn rằng: “Nay ta đã nhận được chiếc y do chư Phật đã dùng, ta còn phải làm gì hơn nữa?”, mà đã thọ trì mười ba pháp đầu-đà ngay nơi đức Phật. Ngài vẫn còn là phàm nhân trong bảy ngày, và vào lúc rạng đông ngày thứ tám, ngài đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Bậc Đạo Sư cũng đã tán thán vị trưởng lão qua các bài kinh như: “Này các Tỳ khưu, Kassapa đến các gia đình giống như mặt trăng, thân và tâm luôn xa lánh, luôn như người mới đến giữa các gia đình, không tự phụ.” (saṃ. ni. 2.146) Về sau, lấy đây làm duyên khởi cho Tương Ưng Kassapa, Ngài đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thượng: “Trong giáo pháp của Ta, giữa các tỳ khưu chủ trương khổ hạnh, Mahākassapa là bậc đệ nhất.”


Anuruddhattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Anuruddha


192. Pañcame dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddhoti dibbacakkhukabhikkhūnaṃ anuruddhatthero aggoti vadati. Tassa ciṇṇavasitāya aggabhāvo veditabbo. Thero kira bhojanapapañcamattaṃ ṭhapetvā sesakālaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā satte olokentova viharati. Iti ahorattaṃ ciṇṇavasitāya esa dibbacakkhukānaṃ aggo nāma jāto. Apica kappasatasahassaṃ patthitabhāvenapesa dibbacakkhukānaṃ aggova jāto.

192. Thứ năm, về các vị có thiên nhãn, đó là ngài Anuruddha. Trong số các vị tỳ-khưu có thiên nhãn, trưởng lão Anuruddha được gọi là bậc tối thắng. Vị trí tối thắng của ngài cần được hiểu là do sự thuần thục trong thực hành. Được biết, vị trưởng lão, ngoại trừ thời gian dùng bữa, trong thời gian còn lại, ngài phát triển ánh sáng và an trú bằng cách quan sát chúng sanh với thiên nhãn. Do đó, nhờ sự thuần thục thực hành ngày đêm, ngài đã trở thành bậc tối thắng trong số các vị có thiên nhãn. Hơn nữa, do đã phát nguyện trong một trăm ngàn kiếp, ngài đã trở thành bậc tối thắng trong số các vị có thiên nhãn.


Tatrassa [Pg.144] pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi kulaputto padumuttarasseva bhagavato kāle pacchābhattaṃ dhammassavanatthaṃ vihāraṃ gacchantena mahājanena saddhiṃ agamāsi. Ayaṃ hi tadā aññataro apākaṭanāmo issarakuṭumbiko ahosi. So dasabalaṃ vanditvā parisapariyante ṭhito dhammakathaṃ suṇāti. Satthā desanaṃ yathānusandhikaṃ ghaṭetvā ekaṃ dibbacakkhukaṃ bhikkhuṃ etadaggaṭṭhāne ṭhapesi.

Về tiền nghiệp của ngài, câu chuyện tuần tự như sau: Vị thiện gia nam tử này, vào thời của đức Thế Tôn Padumuttara, sau buổi thọ thực, đã cùng với đại chúng đi đến tu viện để nghe Pháp. Khi ấy, vị này là một gia chủ giàu có, không ai biết tên. Vị ấy đảnh lễ bậc Thập Lực, đứng ở cuối hội chúng và lắng nghe pháp thoại. Bậc Đạo Sư, sau khi thuyết giảng tùy theo căn cơ, đã đặt một vị tỳ-khưu có thiên nhãn vào địa vị tối thắng.


Tato kuṭumbikassa etadahosi – ‘‘mahā vatāyaṃ bhikkhu, yaṃ evaṃ satthā sayaṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Aho vatāhampi anāgate uppajjanakabuddhassa sāsane dibbacakkhukānaṃ aggo bhaveyya’’nti cittaṃ uppādetvā parisantarena gantvā svātanāya bhagavantaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ nimantetvā punadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā ‘‘mahantaṃ ṭhānantaraṃ mayā patthita’’nti teneva niyāmena ajjatanāya svātanāyāti nimantetvā satta divasāni mahādānaṃ pavattetvā saparivārassa bhagavato uttamavatthāni datvā ‘‘bhagavā nāhaṃ imaṃ sakkāraṃ dibbasampattiyā na manussasampattiyā atthāya karomi. Yaṃ pana tumhe ito sattadivasamatthake bhikkhuṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapayittha, ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane so bhikkhu viya dibbacakkhukānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā pādamūle nipajji. Satthā anāgataṃ oloketvā tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha – ‘‘ambho purisa, anāgate kappasatasahassapariyosāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa sāsane tvaṃ dibbacakkhukānaṃ aggo anuruddho nāma bhavissasī’’ti. Evañca pana vatvā bhattānumodanaṃ katvā vihārameva agamāsi.

Bấy giờ, vị gia chủ khởi lên ý nghĩ: ‘Vị tỳ-khưu này thật vĩ đại, được chính bậc Đạo Sư đặt vào địa vị tối thắng trong số các vị có thiên nhãn. Ôi, mong sao trong giáo pháp của một vị Phật sẽ xuất hiện trong tương lai, ta cũng sẽ trở thành bậc tối thắng trong số các vị có thiên nhãn.’ Sau khi khởi lên tâm niệm ấy, vị ấy đi xuyên qua hội chúng, thỉnh mời đức Thế Tôn cùng chư Tăng tỳ-khưu cho ngày hôm sau. Ngày hôm sau, sau khi cúng dường đại thí đến chư Tăng tỳ-khưu do đức Phật dẫn đầu, vị ấy nghĩ rằng: ‘Ta đã phát nguyện một địa vị cao cả,’ và cũng theo cách thức ấy, thỉnh mời cho hôm nay, cho ngày mai, rồi cúng dường đại thí trong bảy ngày. Sau khi dâng cúng y phục thượng hạng lên đức Thế Tôn cùng hội chúng, vị ấy phát nguyện rằng: ‘Bạch đức Thế Tôn, con làm sự cúng dường này không phải vì tài sản ở cõi trời hay tài sản ở cõi người. Nhưng bảy ngày trước, Ngài đã đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị tối thắng trong số các vị có thiên nhãn, mong sao trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, con cũng sẽ giống như vị tỳ-khưu ấy, trở thành bậc tối thắng trong số các vị có thiên nhãn.’ Phát nguyện xong, vị ấy cúi lạy dưới chân Ngài. Bậc Đạo Sư nhìn vào tương lai, biết được nguyện vọng của vị ấy sẽ thành tựu, nên đã nói như sau: ‘Này thiện nam, trong tương lai, sau một trăm ngàn kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Trong giáo pháp của vị ấy, con sẽ là Anuruddha, bậc tối thắng trong số các vị có thiên nhãn.’ Sau khi nói như vậy và chú nguyện sau bữa ăn, Ngài đã trở về tu viện.


Kuṭumbikopi yāva buddho dharati, tāva avijahitameva kalyāṇakammaṃ katvā parinibbute satthari niṭṭhite sattayojanike suvaṇṇacetiye bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, kiṃ dibbacakkhussa parikamma’’nti pucchi. Padīpadānaṃ nāma dātuṃ vaṭṭati upāsakāti. Sādhu, bhante, karissāmīti sahassadīpānaṃyeva tāva dīparukkhānaṃ sahassaṃ kāresi, tadanantaraṃ tato parittatare, tadanantaraṃ tato pariyattatareti anekasahasse dīparukkhe kāresi. Sesapadīpā pana aparimāṇā ahesuṃ.

Vị gia chủ ấy, trong suốt thời gian đức Phật còn tại thế, đã không từ bỏ việc làm các thiện nghiệp. Khi bậc Đạo Sư đã nhập Niết-bàn và bảo tháp bằng vàng cao bảy do-tuần được hoàn thành, vị ấy đến gặp chư Tăng tỳ-khưu và hỏi: ‘Bạch chư Đại đức, pháp tu chuẩn bị cho thiên nhãn là gì?’ (Chư Tăng đáp:) ‘Này thiện tín, nên thực hành việc cúng dường đèn.’ (Vị ấy nói:) ‘Lành thay, bạch chư Đại đức, con sẽ làm như vậy.’ Trước hết, vị ấy đã cho làm một ngàn cây đèn, mỗi cây có một ngàn ngọn đèn; sau đó là những cây nhỏ hơn, rồi sau đó là những cây nhỏ hơn nữa, cứ như thế vị ấy đã cho làm nhiều ngàn cây đèn. Còn những ngọn đèn khác thì vô số không kể xiết.


Evaṃ [Pg.145] yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā devesu ca manussesu ca saṃsaranto kappasatasahassaṃ atikkamitvā kassapasammāsambuddhassa kāle bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyagehe nibbattitvā parinibbute satthari niṭṭhite yojanike cetiye bahu kaṃsapātiyo kārāpetvā sappimaṇḍassa pūretvā majjhe ekekaṃ guḷapiṇḍaṃ ṭhapetvā ujjāletvā mukhavaṭṭiyā mukhavaṭṭiṃ phusāpento cetiyaṃ parikkhipāpetvā attano sabbamahantaṃ kaṃsapātiṃ kāretvā sappimaṇḍassa pūretvā tassā mukhavaṭṭiyaṃ samantato vaṭṭisahassaṃ jālāpetvā majjhaṭṭhāne thūpikaṃ pilotikāya veṭhetvā jālāpetvā kaṃsapātiṃ sīsenādāya sabbarattiṃ yojanikaṃ cetiyaṃ anupariyāyi. Evaṃ tenāpi attabhāvena yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā devaloke nibbatto.

Như vậy, sau khi làm các thiện nghiệp trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người, trải qua một trăm ngàn kiếp, vào thời đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, vị ấy tái sanh trong một gia đình gia chủ ở Bārāṇasī. Khi bậc Đạo Sư đã nhập Niết-bàn và bảo tháp cao một do-tuần được hoàn thành, vị ấy đã cho làm nhiều bát bằng đồng, đổ đầy bơ lỏng, đặt một viên đường mật vào giữa mỗi bát rồi thắp sáng lên. Vị ấy cho đặt các bát đèn vòng quanh bảo tháp, sao cho vành bát này chạm vào vành bát kia. Vị ấy lại cho làm một cái bát bằng đồng lớn nhất của riêng mình, đổ đầy bơ lỏng, cho thắp một ngàn tim đèn xung quanh vành bát, và ở giữa, cho thắp một tim đèn hình ngọn tháp được quấn bằng vải. Đội chiếc bát đồng trên đầu, vị ấy đi nhiễu quanh bảo tháp cao một do-tuần suốt cả đêm. Như vậy, trong kiếp sống ấy, vị ấy cũng đã làm các thiện nghiệp trọn đời và được tái sanh vào cõi trời.


Puna anuppanne buddhe tasmiṃyeva nagare duggatakulassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā sumanaseṭṭhiṃ nāma nissāya vasi, annabhārotissa nāmaṃ ahosi. So pana sumanaseṭṭhi devasikaṃ kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ gehadvāre mahādānaṃ deti. Athekadivasaṃ upariṭṭho nāma paccekabuddho gandhamādanapabbate nirodhasamāpattiṃ samāpanno. Tato vuṭṭhāya ‘‘ajja kassa anuggahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vīmaṃsi. Paccekabuddhā ca nāma duggatānukampakā honti. So ‘‘ajja mayā annabhārassa anuggahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘idāni annabhāro aṭavito attano gehaṃ āgamissatī’’ti ñatvā pattacīvaramādāya gandhamādanapabbatā vehāsaṃ abbhuggantvā gāmadvāre annabhārassa sammukhe paccuṭṭhāsi.

Một lần nữa, trong thời kỳ không có đức Phật xuất hiện, vị ấy tái sanh trong một gia đình nghèo khó cũng tại thành phố ấy, sống nương tựa vào một trưởng giả tên là Sumana, và có tên là Annabhāra. Vị trưởng giả Sumana này hằng ngày bố thí rộng rãi tại cửa nhà cho những người nghèo khổ, bần cùng, lữ khách và những người ăn xin. Bấy giờ, vào một ngày nọ, một vị Phật Độc Giác tên là Upariṭṭha đang nhập diệt thọ tưởng định trên núi Gandhamādana. Sau khi xuất định, ngài suy xét: ‘Hôm nay ta nên tế độ cho ai?’ Vốn dĩ các vị Phật Độc Giác thường có lòng thương xót những người nghèo khổ. Vị ấy nghĩ rằng: ‘Hôm nay ta nên tế độ cho Annabhāra,’ và biết rằng: ‘Giờ này Annabhāra sẽ từ trong rừng trở về nhà.’ Ngài bèn mang y bát, từ núi Gandhamādana bay lên không trung và hiện ra tại cổng làng, ngay trước mặt Annabhāra.


Annabhāro paccekabuddhaṃ tucchapattahatthaṃ disvā paccekabuddhaṃ abhivādetvā ‘‘api, bhante, bhikkhaṃ labhitthā’’ti pucchi. Labhissāma mahāpuññāti. ‘‘Bhante, thokaṃ idheva hothā’’ti vegena gantvā attano gehe mātugāmaṃ pucchi – ‘‘bhadde, mayhaṃ ṭhapitaṃ bhāgabhattaṃ atthi, natthī’’ti? Atthi sāmīti. So tatova gantvā paccekabuddhassa hatthato pattamādāya āgantvā ‘‘bhadde, mayaṃ purimabhave kalyāṇakammassa akatattā bhattaṃ paccāsīsamānā viharāma[Pg.146], amhākaṃ dātukāmatāya sati deyyadhammo na hoti, deyyadhamme sati paṭiggāhakaṃ na labhāma, ajja me upariṭṭhapaccekabuddho diṭṭho, bhāgabhattañca atthi, mayhaṃ bhāgabhattaṃ imasmiṃ patte pakkhipāhī’’ti.

Người gánh cơm thấy vị Phật Độc Giác tay cầm bát không, bèn đảnh lễ vị Phật Độc Giác rồi hỏi: "Bạch ngài, ngài đã nhận được vật thực chưa ạ?" "Này người có phước lớn, ta sẽ nhận được." "Bạch ngài, xin ngài hãy ở lại đây một chút." Nói rồi, anh ta vội vã đi về nhà mình và hỏi người vợ: "Này em, phần cơm dành cho anh có đó không?" "Thưa chàng, có ạ." Anh ta liền từ đó đi đến, lấy cái bát từ tay vị Phật Độc Giác rồi trở về nói: "Này em, vì kiếp trước chúng ta không làm thiện nghiệp nên nay phải sống trông chờ vào cơm ăn. Khi chúng ta có tâm muốn bố thí thì lại không có vật để thí, khi có vật để thí thì lại không gặp được người thọ nhận. Hôm nay, tôi đã gặp được vị Phật Độc Giác Upariṭṭha, và phần cơm cũng có sẵn, em hãy bỏ phần cơm của anh vào trong cái bát này đi."


Byattā itthī ‘‘yato mayhaṃ sāmiko bhāgabhattaṃ deti, mayāpi imasmiṃ dāne bhāginiyā bhavitabba’’nti attano bhāgabhattampi upariṭṭhassa paccekabuddhassa patte patiṭṭhapetvā adāsi. Annabhāro pattaṃ āharitvā paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā, ‘‘bhante, evarūpā dujjīvitā muccāmā’’ti āha. Evaṃ hotu, mahāpuññāti. So attano uttarasāṭakaṃ ekasmiṃ padese attharitvā, ‘‘bhante, idha nisīditvā paribhuñjathā’’ti āha. Paccekabuddho tattha nisīditvā navavidhaṃ pāṭikūlyaṃ paccavekkhanto paribhuñji. Paribhuttakāle annabhāro pattadhovanaudakaṃ adāsi. Paccekabuddho niṭṭhitabhattakicco –

Người phụ nữ khôn khéo nghĩ: "Vì chồng ta đã cho đi phần cơm của mình, ta cũng nên có phần trong việc bố thí này," rồi cũng đặt phần cơm của mình vào trong bát của vị Phật Độc Giác Upariṭṭha và dâng cúng. Người gánh cơm mang bát đến đặt vào tay vị Phật Độc Giác và nói: "Bạch ngài, mong chúng con được thoát khỏi cuộc sống khốn khổ như thế này." "Mong được như vậy, này người có phước lớn." Anh ta trải tấm y trên của mình ở một nơi và nói: "Bạch ngài, xin ngài hãy ngồi xuống đây và thọ thực." Vị Phật Độc Giác ngồi xuống đó, vừa quán tưởng về chín loại bất tịnh của thức ăn, vừa thọ thực. Khi ngài thọ thực xong, người gánh cơm đã dâng nước rửa bát. Vị Phật Độc Giác, sau khi đã xong phận sự về bữa ăn –


‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu;

Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti. –

"Điều ông mong muốn, ước nguyện, nguyện cho tất cả đều được thành tựu; Nguyện cho mọi tâm nguyện đều được viên mãn, như vầng trăng ngày rằm." –


Anumodanaṃ katvā maggaṃ paṭipajji. Sumanaseṭṭhissa chatte adhivatthā devatā ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ upariṭṭhe suppatiṭṭhita’’nti tikkhattuṃ vatvā sādhukāraṃ adāsi. Sumanaseṭṭhi ‘‘kiṃ tvaṃ maṃ ettakaṃ kālaṃ dānaṃ dadamānaṃ na passasī’’ti āha. Nāhaṃ tava dāne sādhukāraṃ demi, annabhārena upariṭṭhapaccekabuddhassa dinnapiṇḍapāte pasīditvā sādhukāraṃ demīti.

Sau khi tùy hỷ, ngài lên đường. Vị thiên nữ ngự trên cây lọng của trưởng giả Sumana đã nói ba lần: "Ôi, sự bố thí thật là tối thượng, đã được khéo đặt vào nơi vị Upariṭṭha!" rồi cất lên lời tán thán "Lành thay!". Trưởng giả Sumana nói: "Sao ngươi không thấy ta đã bố thí trong suốt thời gian dài như vậy sao?" "Tôi không tán thán sự bố thí của ông, tôi hoan hỷ và tán thán vật thực mà người gánh cơm đã dâng cúng cho vị Phật Độc Giác Upariṭṭha."


Sumanaseṭṭhi cintesi – ‘‘acchariyaṃ vatidaṃ, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ dānaṃ dento devataṃ sādhukāraṃ dāpetuṃ nāsakkhiṃ. Ayaṃ annabhāro maṃ nissāya vasanto anurūpassa paṭiggāhakapuggalassa laddhattā ekapiṇḍapātadāneneva sādhukāraṃ dāpesi, etassa anucchavikaṃ datvā etaṃ piṇḍapātaṃ mama santakaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti annabhāraṃ pakkosāpetvā ‘‘ajja tayā kassaci kiñci dānaṃ dinna’’nti pucchi. Āma, ayya, upariṭṭhapaccekabuddhassa me attano bhāgabhattaṃ dinnanti. Handa, bho, kahāpaṇaṃ gaṇhitvā etaṃ piṇḍapātaṃ mayhaṃ dehīti. Na demi ayyāti. So yāva sahassaṃ vaḍḍhesi, annabhāro ‘‘sahassenāpi [Pg.147] na demī’’ti āha. Hotu, bho, yadi piṇḍapātaṃ na desi, sahassaṃ gaṇhitvā pattiṃ me dehīti. ‘‘Etampi dātuṃ yuttaṃ vā ayuttaṃ vā na jānāmi, ayyaṃ pana upariṭṭhapaccekabuddhaṃ pucchitvā sace dātuṃ yuttaṃ bhavissati, dassāmī’’ti gantvā paccekabuddhaṃ sampāpuṇitvā, ‘‘bhante, sumanaseṭṭhi mayhaṃ sahassaṃ datvā tumhākaṃ dinnapiṇḍapāte pattiṃ yācati, dammi vā na dammi vā’’ti. Upamaṃ te paṇḍita karissāmi. Seyyathāpi kulasatike gāme ekasmiṃyeva ghare dīpaṃ jāleyya, sesā attano attano telena vaṭṭiṃ temetvā jālāpetvā gaṇheyyuṃ, purimadīpassa pabhā atthi, natthīti. Atirekatarā, bhante, pabhā hotīti. Evameva paṇḍita uḷuṅkayāgu vā hotu kaṭacchubhikkhā vā, attano piṇḍapāte paresaṃ pattiṃ dentassa satassa vā detu sahassassa vā, yattakānaṃ deti, tattakānaṃ puññaṃ vaḍḍhati. Tvaṃ dento ekameva piṇḍapātaṃ adāsi, sumanaseṭṭhissa pana pattiyā dinnāya dve piṇḍapātā honti eko tava, eko ca tassāti.

Trưởng giả Sumana suy nghĩ: "Thật là kỳ diệu thay! Ta bố thí trong suốt thời gian dài như vậy mà không thể làm cho vị thiên nữ cất lời tán thán. Người gánh cơm này sống nương nhờ ta, chỉ nhờ gặp được một bậc thọ thí xứng đáng mà đã làm cho vị ấy tán thán chỉ với một phần vật thực cúng dường. Thật đáng để ta cho anh ta một vật tương xứng rồi biến phần vật thực cúng dường ấy thành của mình." Ông cho gọi người gánh cơm đến và hỏi: "Hôm nay ngươi có cúng dường gì cho ai không?" "Thưa vâng, thưa ngài, con đã dâng cúng phần cơm của mình cho vị Phật Độc Giác Upariṭṭha." "Này anh, hãy nhận lấy một đồng kahāpaṇa và cho ta phần vật thực cúng dường đó." "Thưa ngài, con không cho." Ông ta tăng giá lên đến một ngàn, người gánh cơm nói: "Dù một ngàn con cũng không cho." "Thôi được, này anh, nếu ngươi không cho phần vật thực cúng dường, vậy hãy nhận lấy một ngàn và cho ta phần phước." "Việc này nên cho hay không nên cho, con cũng không biết. Nhưng con sẽ đi hỏi ngài Phật Độc Giác Upariṭṭha, nếu việc cho là hợp lẽ, con sẽ cho." Anh ta đi đến gặp vị Phật Độc Giác và hỏi: "Bạch ngài, trưởng giả Sumana cho con một ngàn và xin phần phước trong vật thực con đã dâng cúng cho ngài, con có nên cho hay không?" "Này người hiền trí, ta sẽ cho ngươi một ví dụ. Ví như trong một ngôi làng có một trăm gia đình, chỉ có một nhà thắp đèn, những nhà còn lại dùng dầu và bấc của mình đến mồi lửa rồi mang đi, ánh sáng của ngọn đèn ban đầu có mất đi không?" "Bạch ngài, ánh sáng lại càng rực rỡ hơn." "Cũng vậy, này người hiền trí, dù là một vá cháo hay một muỗng vật thực, khi người ta chia phần phước từ vật thực cúng dường của mình cho người khác, dù cho một trăm hay một ngàn người, cho bao nhiêu người thì phước báu tăng trưởng bấy nhiêu. Ngươi cúng dường chỉ một phần vật thực, nhưng khi phần phước được chia cho trưởng giả Sumana thì sẽ có hai phần vật thực, một của ngươi và một của ông ấy."


So paccekabuddhaṃ abhivādetvā sumanaseṭṭhissa santikaṃ gantvā ‘‘piṇḍapāte pattiṃ gaṇha sāmī’’ti āha. Handa, kahāpaṇasahassaṃ gaṇhāti. Nāhaṃ piṇḍapātaṃ vikkiṇāmi, saddhāya pana tumhākaṃ pattiṃ demīti. Tāta, tvaṃ mayhaṃ saddhāya pattiṃ desi, ahaṃ pana tuyhaṃ guṇaṃ pūjento sahassaṃ demi, gaṇha, tātāti. So ‘‘evaṃ hotū’’ti sahassaṃ gaṇhi. Tāta, tuyhaṃ sahassaṃ laddhakālato paṭṭhāya sahatthā kammakaraṇakiccaṃ natthi, vīthiyaṃ gharaṃ māpetvā vasa. Yena tuyhaṃ attho, taṃ maṃ āharāpetvā gaṇhāhīti. Nirodhasamāpattito vuṭṭhitapaccekabuddhassa dinnapiṇḍapāto nāma taṃdivasameva vipākaṃ deti. Tasmā sumanaseṭṭhi aññaṃ divasaṃ annabhāraṃ gahetvā rājakulaṃ agacchantopi taṃdivasaṃ gahetvāva gato.

Anh ta đảnh lễ vị Phật Độc Giác rồi đi đến chỗ trưởng giả Sumana và nói: "Thưa chủ, xin ngài hãy nhận lấy phần phước trong vật thực cúng dường." "Này, hãy nhận lấy một ngàn đồng kahāpaṇa." "Con không bán vật thực cúng dường, nhưng vì lòng tin, con xin chia phần phước này cho ngài." "Này con, con vì lòng tin mà chia phần phước cho ta, còn ta vì muốn tán dương đức hạnh của con mà cho con một ngàn, hãy nhận lấy đi con." Anh ta nói: "Xin vâng ạ," rồi nhận lấy một ngàn. "Này con, kể từ khi con nhận được một ngàn này, con không cần phải tự tay làm việc nữa, hãy xây một ngôi nhà trên phố và ở đó. Bất cứ thứ gì con cần, hãy cho người đến lấy từ ta." Quả thật, vật thực cúng dường cho một vị Phật Độc Giác vừa xuất khỏi Diệt tận định sẽ cho quả báo ngay trong ngày hôm đó. Vì vậy, dù những ngày khác trưởng giả Sumana không dẫn theo người gánh cơm khi vào hoàng cung, nhưng ngày hôm đó ông đã dẫn anh ta theo.


Annabhārassa puññaṃ āgamma rājā seṭṭhiṃ anoloketvā annabhārameva olokesi. Kiṃ, deva, imaṃ purisaṃ ativiya olokesīti? Aññaṃ divasaṃ adiṭṭhapubbattā olokemīti. Oloketabbayuttako esa devāti. Ko panassa oloketabbayuttako guṇoti? Ajja attano bhāgabhattaṃ sayaṃ abhuñjitvā upariṭṭhapaccekabuddhassa dinnattā mama hatthato sahassaṃ labhi devāti. Konāmo esoti? Annabhāro nāma [Pg.148] devāti. ‘‘Tava hatthato laddhattā mamapi hatthato laddhuṃ arahati, ahampissa pūjaṃ karissāmī’’ti vatvā sahassaṃ adāsi. Etassa vasanagehaṃ jānātha bhaṇeti? Sādhu devāti ekaṃ gehaṭṭhānaṃ sodhentā kuddālena āhatāhataṭṭhāne nidhikumbhiyo gīvāya gīvaṃ āhacca ṭhitā disvā rañño ārocayiṃsu. Rājā ‘‘tena hi gantvā khanathā’’ti āha. Tesaṃ khanantānaṃ khanantānaṃ heṭṭhā gacchanti. Puna gantvā rañño ārocayiṃsu. Rājā ‘‘annabhārassa vacanena khanathā’’ti āha. Te gantvā ‘‘annabhārasseva vacana’’nti khaniṃsu. Kuddālena āhatāhataṭṭhāne ahicchattakamakuḷāni viya kumbhiyo uṭṭhahiṃsu. Te dhanaṃ āharitvā rañño santike rāsiṃ akaṃsu. Rājā amacce sannipātetvā ‘‘imasmiṃ nagare kassa aññassa ettakaṃ dhanaṃ atthī’’ti pucchi. Natthi kassaci devāti. Tena hi ayaṃ annabhāro imasmiṃ nagare dhanaseṭṭhi nāma hotūti. Taṃdivasameva seṭṭhicchattaṃ labhi.

Do phước báu của Annabhāra, đức vua không nhìn vị trưởng giả mà chỉ nhìn Annabhāra. (Vị trưởng giả hỏi): 'Tâu đại vương, vì sao ngài lại nhìn người này kỹ thế?' (Vua đáp): 'Vì những ngày khác chưa từng thấy nên ta nhìn.' (Trưởng giả nói): 'Tâu đại vương, người này đáng được nhìn lắm ạ.' (Vua hỏi): 'Nhưng ông ta có đức hạnh gì đáng được nhìn?' (Trưởng giả đáp): 'Tâu đại vương, hôm nay, vì đã không tự mình ăn phần cơm của mình mà dâng cúng cho vị Phật Độc Giác Upariṭṭha, nên ông ấy đã nhận được một ngàn (đồng tiền) từ tay hạ thần.' (Vua hỏi): 'Ông ta tên là gì?' 'Tâu đại vương, tên là Annabhāra.' (Vua) nói: 'Vì đã nhận từ tay khanh, ông ta cũng xứng đáng nhận từ tay ta. Ta cũng sẽ cúng dường ông ấy,' rồi ban cho một ngàn. (Vua hỏi): 'Này các khanh, có biết nhà ở của người này không?' (Quần thần đáp): 'Dạ, tâu đại vương,' rồi trong khi dọn dẹp một nền nhà, họ thấy những hũ chôn của cải đứng nối cổ vào nhau ở những nơi cuốc chạm phải, liền tâu lên vua. Vua phán: 'Vậy thì hãy đi đào lên.' Họ càng đào, (các hũ) càng đi xuống dưới. Họ lại đến tâu vua. Vua phán: 'Hãy đào nhân danh Annabhāra.' Họ đến và đào (nói rằng) 'Nhân danh chính Annabhāra.' Ở những nơi cuốc chạm phải, các hũ (chôn của) trồi lên như những nụ nấm rắn. Họ mang của cải về chất thành đống trước mặt vua. Vua triệu tập các vị đại thần và hỏi: 'Trong thành này, có ai khác có nhiều của cải như vậy không?' 'Tâu đại vương, không có ai cả.' 'Vậy thì, Annabhāra này hãy là vị trưởng giả giàu có trong thành này.' Ngay trong ngày hôm đó, ông đã nhận được lọng của vị trưởng giả.


So tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā tato cuto devaloke nibbatto. Dīgharattaṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ satthu uppajjanakāle kapilavatthunagare amittodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Nāmaggahaṇadivase panassa anuruddhoti nāmaṃ akaṃsu. Mahānāmasakkassa kaniṭṭhabhātā satthu cūḷapituputto paramasukhumālo mahāpuñño ahosi. Suvaṇṇapātiyaṃyevassa bhattaṃ uppajji. Athassa mātā ekadivasaṃ ‘‘mama puttaṃ natthīti padaṃ jānāpessāmī’’ti ekaṃ suvaṇṇapātiṃ aññāya suvaṇṇapātiyā pidahitvā tucchakaṃyeva pesesi. Antarāmagge devatā dibbapūvehi pūresuṃ. Evaṃ mahāpuñño ahosi. Tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu alaṅkatanāṭakitthīhi parivuto devo viya sampattiṃ anubhavi.

Kể từ đó, vị ấy làm các thiện nghiệp cho đến trọn đời, sau khi mệnh chung đã tái sanh vào cõi trời. Sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người một thời gian dài, vào thời đức Bổn Sư của chúng ta xuất hiện, vị ấy đã thọ sanh trong nhà của vương tử Amittodana dòng Sakka tại thành Kapilavatthu. Vào ngày đặt tên, người ta đã đặt tên cho vị ấy là Anuruddha. Vị ấy là em trai của vương tử Mahānāma dòng Sakka, là con của chú đức Bổn Sư, vô cùng tế nhị và có phước báu lớn. Thức ăn của vị ấy chỉ hiện ra trong bát vàng. Rồi một hôm, mẹ của vị ấy, với ý nghĩ 'Ta sẽ cho con ta biết từ 'không có'', đã lấy một cái bát vàng khác đậy lên một cái bát vàng, và chỉ gửi đi cái bát rỗng. Dọc đường, chư thiên đã đổ đầy (bát) bằng những chiếc bánh trời. Vị ấy có phước báu lớn như vậy. Vị ấy hưởng thụ tài sản như một vị trời, được các vũ nữ trang điểm vây quanh trong ba cung điện phù hợp với ba mùa.


Amhākampi bodhisatto tasmiṃ samaye tusitapurā cavitvā suddhodanamahārājassa aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā anukkamena vuddhippatto ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe vasitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena paṭividdhasabbaññutaññāṇo bodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā isipatane migadāye dhammacakkappattanaṃ pavattetvā lokānuggahaṃ karonto rājagahaṃ āgamma ‘‘putto me rājagahaṃ āgato’’ti sutvā [Pg.149] ‘‘gacchatha bhaṇe mama puttaṃ ānethā’’ti pitarā pahite sahassasahassaparivāre dasa amacce ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā kāḷudāyittherena cārikāgamanaṃ āyācito rājagahato vīsatisahassabhikkhuparivāro nikkhamitvā kapilavatthupuraṃ gantvā ñātisamāgame anekehi iddhipāṭihāriyehi sappāṭihāriyaṃ vicitradhammadesanaṃ katvā mahājanaṃ amatapānaṃ pāyetvā dutiyadivase pattacīvaramādāya nagaradvāre ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho kulanagaraṃ āgatānaṃ sabbaññubuddhānaṃ āciṇṇa’’nti āvajjamāno ‘‘sapadānaṃ piṇḍāya caraṇaṃ āciṇṇa’’nti ñatvā sapadānaṃ piṇḍāya caranto ‘‘putto me piṇḍāya caratī’’ti sutvā āgatassa rañño dhammaṃ kathetvā tena sakanivesanaṃ pavesetvā katasakkārasammāno tattha kātabbaṃ ñātijanānuggahaṃ katvā rāhulakumāraṃ pabbājetvā nacirasseva kapilavatthupurato mallaraṭṭhe cārikaṃ caramāno anupiyaambavanaṃ agamāsi.

Vị Bồ-tát của chúng ta cũng vậy, vào thời điểm ấy, sau khi mệnh chung từ cõi trời Tusita, đã thọ sanh trong lòng của vị chánh cung hoàng hậu của đức vua Suddhodana, tuần tự trưởng thành, sống trong đời sống tại gia hai mươi chín năm, đã thực hiện cuộc đại xuất gia, tuần tự chứng đắc Nhất thiết trí, trải qua bảy tuần lễ tại Bồ-đề đoàn, chuyển vận bánh xe Pháp tại vườn Lộc Uyển, Isipatana, làm lợi ích cho thế gian, rồi đã đến thành Rājagaha. Nghe tin 'Con trai ta đã đến Rājagaha', vua cha đã phái đi mười vị đại thần, mỗi vị cùng với một ngàn tùy tùng, (nói rằng) 'Này các khanh, hãy đi và đưa con trai ta về'. (Đức Phật) đã cho họ xuất gia bằng phép 'Ehi bhikkhu'. Được trưởng lão Kāḷudāyi thỉnh cầu du hành, Ngài đã rời Rājagaha cùng với hai mươi ngàn vị tỳ-khưu tùy tùng và đi đến thành Kapilavatthu. Trong cuộc hội họp quyến thuộc, Ngài đã thuyết một bài pháp vi diệu kèm theo nhiều phép thần thông kỳ diệu, cho đại chúng uống vị cam lồ. Vào ngày thứ hai, Ngài mang y bát, đứng ở cổng thành, quán xét 'Truyền thống của các bậc Chánh Đẳng Giác khi đến thành phố quê hương là gì?', biết được 'Truyền thống là đi khất thực tuần tự từng nhà', Ngài đã đi khất thực tuần tự từng nhà. Nghe tin 'Con trai ta đang đi khất thực', đức vua đã đến, (Đức Phật) đã thuyết pháp cho vua, được vua đưa vào cung điện của mình, được cúng dường và tôn kính, đã làm những việc tế độ quyến thuộc cần làm ở đó, và đã cho vương tử Rāhula xuất gia. Không lâu sau đó, từ Kapilavatthu, Ngài du hành trong xứ Malla và đã đến vườn xoài Anupiya.


Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājā sākiyajanaṃ sannipātetvā āha – ‘‘sace mama putto agāraṃ ajjhāvasissa, rājā abhavissa cakkavattī sattaratanasamannāgato. Nattāpi me rāhulakumāro khattiyagaṇena saddhiṃ taṃ parivāretvā acarissa, tumhepi etamatthaṃ jānātha. Idāni pana me putto buddho jāto, khattiyāvassa parivārā hontu. Tumhe ekekakulato ekekaṃ dārakaṃ dethā’’ti. Evaṃ vutte ekappahāreneva sahassakhattiyakumārā pabbajiṃsu. Tasmiṃ samaye mahānāmo kuṭumbasāmiko hoti. So anuruddhasakkaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘etarahi, tāta anuruddha, abhiññātā abhiññātā sakyakumārā bhagavantaṃ pabbajitaṃ anupabbajanti, amhākaṃ kule natthi koci agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Tena hi tvaṃ vā pabbaja, ahaṃ vā pabbajissāmī’’ti. So tassa vacanaṃ sutvā gharāvāse ruciṃ akatvā attasattamo agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Tassa pabbajjānukkamo saṅghabhedakakkhandhake (cūḷava. 330 ādayo) āgatova.

Vào lúc ấy, đức vua Suddhodana triệu tập dòng họ Sākya và nói: 'Nếu con trai ta còn ở lại đời sống tại gia, nó đã trở thành một vị vua Chuyển Luân Vương, đầy đủ bảy báu. Cháu ta, vương tử Rāhula, cũng sẽ cùng với đoàn tùy tùng Sát-đế-lỵ vây quanh nó. Các khanh cũng biết điều này. Nhưng nay, con trai ta đã thành Phật, thì đoàn tùy tùng của nó phải là các vị Sát-đế-lỵ. Mỗi gia tộc các khanh hãy cho một người con trai (đi xuất gia).' Khi được nói như vậy, ngay lập tức một ngàn vương tử Sát-đế-lỵ đã xuất gia. Vào lúc ấy, Mahānāma là người chủ gia đình. Ông đến gặp Anuruddha dòng Sakka và nói điều này: 'Này em Anuruddha, hiện nay, các vương tử dòng Sākya nổi tiếng đều đang xuất gia theo Đức Thế Tôn, nhưng trong gia tộc chúng ta chưa có ai từ bỏ đời sống tại gia để sống đời không nhà. Vậy thì, hoặc em hãy xuất gia, hoặc anh sẽ xuất gia.' Nghe lời nói ấy, vị ấy không còn ưa thích đời sống tại gia, đã từ bỏ đời sống tại gia để sống đời không nhà, là người thứ bảy (trong nhóm). Trình tự xuất gia của vị ấy đã được kể trong chương Saṅghabhedaka (Cūḷavagga, 330 trở đi).


Evaṃ anupiyaambavanaṃ gantvā pabbajitesu pana tesu tasmiṃyeva antovasse bhaddiyatthero arahattaṃ pāpuṇi. Anuruddhatthero dibbacakkhuṃ nibbattesi, devadatto aṭṭha samāpattiyo nibbattesi, ānandatthero sotāpattiphale [Pg.150] patiṭṭhāsi, bhagutthero ca kimilatthero ca pacchā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ pana sabbesampi therānaṃ attano attano āgataṭṭhāne pubbapatthanābhinīhāro āgamissati. Ayaṃ pana anuruddhatthero dhammasenāpatissa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā cetiyaraṭṭhe pācīnavaṃsamigadāyaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karonto satta mahāpurisavitakke vitakkesi, aṭṭhame kilamati. Satthā ‘‘anuruddho aṭṭhame mahāpurisavitakke kilamatī’’ti ñatvā ‘‘tassa saṅkappaṃ pūressāmī’’ti tattha gantvā paññattavarabuddhāsane nisinno aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūretvā catupaccayasantosabhāvanārāmapaṭimaṇḍitaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ (a. ni. 8.30) kathetvā ākāse uppatitvā bhesakalāvanameva gato.

Như vậy, sau khi các vị ấy đi đến khu rừng xoài Anupiya và đã xuất gia, ngay trong mùa an cư ấy, trưởng lão Bhaddiya đã chứng đắc A-la-hán quả. Trưởng lão Anuruddha đã phát sanh thiên nhãn, Devadatta đã phát sanh tám thiền chứng, trưởng lão Ānanda đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn, còn trưởng lão Bhagu và trưởng lão Kimila về sau đã chứng đắc A-la-hán quả. Lại nữa, đối với tất cả các vị trưởng lão ấy, câu chuyện về lời nguyện và sự quyết tâm trong quá khứ sẽ được đề cập ở mỗi nơi tương ứng với từng vị. Về phần trưởng lão Anuruddha này, sau khi thọ nhận đề mục thiền quán từ vị Tướng quân Chánh pháp, ngài đã đi đến khu rừng Pācīnavaṃsamigadāya ở xứ Cetiya, và trong khi thực hành sa-môn pháp, ngài đã suy tư về bảy điều suy tầm của bậc đại nhân, và gặp khó khăn ở điều thứ tám. Bậc Đạo Sư, biết rằng: “Anuruddha đang gặp khó khăn ở điều suy tầm thứ tám của bậc đại nhân,” và với ý nghĩ: “Ta sẽ làm viên mãn ý nguyện của vị ấy,” đã đi đến nơi đó. Sau khi ngự trên Phật tọa cao quý đã được soạn sẵn, Ngài đã làm viên mãn điều suy tầm thứ tám của bậc đại nhân và thuyết giảng về Thánh chủng cao quý (A. Ni. 8.30), được trang hoàng bởi sự tri túc về bốn vật dụng và sự hoan hỷ trong việc tu tập. Sau đó, Ngài bay lên không trung và đi đến khu rừng Bhesakalāvana.


Thero tathāgate gatamatteyeva tevijjo mahākhīṇāsavo hutvā ‘‘satthā mayhaṃ manaṃ jānitvā āgantvā aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūretvā adāsi. So ca me manoratho matthakaṃ patto’’ti buddhānaṃ dhammadesanaṃ attano ca paṭividdhadhammaṃ ārabbha imā gāthā abhāsi –

Ngay khi đức Như Lai vừa đi khỏi, vị trưởng lão đã trở thành bậc đại lậu tận, bậc Tam minh, và suy tư về bài pháp thoại của chư Phật và về pháp mà chính mình đã chứng ngộ, ngài đã nói lên những câu kệ này:


‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;

Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami.

“Bậc Đạo Sư, bậc Vô Thượng trong thế gian, do biết được ý nguyện của ta, đã dùng thân do ý tạo thành, bằng thần thông, mà đến gần.”


‘‘Yathā me ahu saṅkappo, tato uttari desayi;

Nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayi.

“Ngài đã thuyết giảng vượt xa hơn cả ý nguyện của ta. Đức Phật, bậc hoan hỷ trong pháp vô hí luận, đã thuyết giảng về pháp vô hí luận.”


‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato;

Tisso vijjā anuppatto, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (theragā. 901-903);

“Tôi, do hiểu được Chánh pháp của Ngài, đã an trú, hoan hỷ trong giáo pháp. Ba minh đã được chứng đắc, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.” (Theragā. 901-903);


Atha naṃ aparabhāge satthā jetavanamahāvihāre viharanto ‘‘mama sāsane dibbacakkhukānaṃ anuruddho aggo’’ti aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Về sau, trong khi đang trú tại đại tinh xá Jetavana, bậc Đạo Sư đã đặt ngài vào vị trí tối thượng rằng: “Trong giáo pháp của ta, giữa các vị có thiên nhãn, Anuruddha là bậc tối thắng.”


Bhaddiyattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Bhaddiya


193. Chaṭṭhe uccākulikānanti ucce kule jātānaṃ. Bhaddiyoti anuruddhattherena saddhiṃ nikkhamanto sakyarājā. Kāḷigodhāya puttoti kāḷavaṇṇā sā devī, godhāti panassā nāmaṃ. Tasmā kāḷigodhāti vuccati[Pg.151], tassā puttoti attho. Kasmā panāyaṃ uccākulikānaṃ aggoti vutto, kiṃ tato uccākulikatarā natthīti? Āma natthi. Tassa hi mātā sākiyānīnaṃ antare vayena sabbajeṭṭhikā, soyeva ca sākiyakule sampattaṃ rajjaṃ pahāya pabbajito. Tasmā uccākulikānaṃ aggoti vutto. Apica pubbapatthanānubhāvena cesa anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājakule nibbattitvā rajjaṃ kāresiyeva. Imināpi kāraṇena uccākulikānaṃ aggoti vutto.

193. Trong câu thứ sáu, (cụm từ) ‘xuất thân từ dòng dõi cao quý’ (uccākulikānaṃ) có nghĩa là những người được sanh ra trong gia tộc cao sang. (Vị) Bhaddiya là vị vua dòng Sākya đã xuất gia cùng với trưởng lão Anuruddha. (Cụm từ) ‘con trai của bà Kāḷigodhā’ (Kāḷigodhāya putto) có nghĩa là: Vị hoàng hậu ấy có nước da ngăm đen (kāḷavaṇṇā), còn Godhā là tên của bà. Do đó, bà được gọi là Kāḷigodhā. ‘Con trai của bà ấy’ là ý nghĩa như vậy. Nhưng tại sao vị này được gọi là bậc tối thắng trong số những người xuất thân từ dòng dõi cao quý? Phải chăng không có ai xuất thân từ dòng dõi cao quý hơn thế? Vâng, không có. Thật vậy, mẹ của ngài là người lớn tuổi nhất trong số các phu nhân dòng Sākya. Và chính ngài đã từ bỏ vương vị đã đạt được trong dòng tộc Sākya để xuất gia. Do đó, ngài được gọi là bậc tối thắng trong số những người xuất thân từ dòng dõi cao quý. Hơn nữa, do năng lực của lời nguyện trong quá khứ, vị này đã tuần tự tái sanh trong dòng dõi hoàng tộc suốt năm trăm kiếp và đã trị vì vương quốc. Cũng vì lý do này, ngài được gọi là bậc tối thắng trong số những người xuất thân từ dòng dõi cao quý.


Pañhakamme panassa ayamanupubbikathā – ayampi hi atīte padumuttarabuddhakāle mahābhogakule nibbatto vuttanayeneva dhammassavanatthāya gato. Taṃdivasaṃ satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ uccākulikānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate ekassa buddhassa sāsane uccākulikānaṃ bhikkhūnaṃ aggena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti tathāgataṃ nimantetvā satta divasāni buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, ahaṃ imassa dānassa phalena nāññaṃ sampattiṃ ākaṅkhāmi, anāgate pana ekassa buddhassa sāsane uccākulikānaṃ bhikkhūnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthayitvā pādamūle nipajji.

Về vấn đề này, đây là câu chuyện tuần tự của ngài: Vị này, trong quá khứ vào thời đức Phật Padumuttara, đã tái sanh trong một gia đình có tài sản lớn và đã đi nghe Chánh pháp theo cách đã được kể. Vào ngày ấy, khi thấy bậc Đạo Sư đặt một vị tỳ-khưu vào vị trí tối thượng trong số các vị tỳ-khưu xuất thân từ dòng dõi cao quý, ngài đã nghĩ rằng: “Ta cũng vậy, trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, nên trở thành bậc tối thắng trong số các vị tỳ-khưu xuất thân từ dòng dõi cao quý.” Sau khi thỉnh mời đức Như Lai, ngài đã cúng dường đại thí đến chư Tăng với đức Phật dẫn đầu trong bảy ngày, rồi phát nguyện và phủ phục dưới chân (đức Phật) rằng: “Kính bạch ngài, với quả của việc bố thí này, con không mong cầu một sự thành tựu nào khác, nhưng trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, mong rằng con sẽ là bậc tối thắng trong số các vị tỳ-khưu xuất thân từ dòng dõi cao quý.”


Satthā anāgataṃ olokento samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘samijjhissati te idaṃ kammaṃ, ito kappasatasahassāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tvaṃ tassa sāsane uccākulikānaṃ bhikkhūnaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā bhattānumodanaṃ katvā vihāraṃ agamāsi. Sopi taṃ byākaraṇaṃ labhitvā uccākulikasaṃvattanikakammaṃ pucchitvā dhammāsanāni kāretvā tesu paccattharaṇāni santharāpetvā dhammabījaniyo dhammakathikavaṭṭaṃ uposathāgāre padīpateladānanti evaṃ yāvajīvaṃ bahuvidhaṃ kalyāṇakammaṃ katvā tattha kālakato devesu ca manussesu ca saṃsaranto kassapadasabalassa ca amhākañca bhagavato antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto.

Bậc Đạo Sư, khi nhìn về tương lai và thấy được sự thành tựu, đã thọ ký rằng: “Việc làm này của ngươi sẽ thành tựu. Kể từ đây, sau một trăm ngàn đại kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Trong giáo pháp của vị ấy, ngươi sẽ là bậc tối thắng trong số các vị tỳ-khưu xuất thân từ dòng dõi cao quý.” Sau khi thuyết pháp tùy hỷ sau bữa ăn, Ngài đã trở về tinh xá. Vị ấy, sau khi nhận được lời thọ ký đó, đã hỏi về các nghiệp dẫn đến (sanh vào) dòng dõi cao quý, rồi cho làm các pháp tòa, cho trải thảm lót lên trên, (cúng dường) các quạt hầu pháp, các vật dụng cho vị thuyết pháp, và cúng dường dầu đèn trong trai đường. Cứ như vậy, ngài đã làm nhiều loại thiện nghiệp trong suốt cuộc đời. Sau khi mệnh chung ở đó, ngài đã luân hồi trong cõi trời và cõi người. Trong khoảng thời gian giữa đức Phật Thập Lực Kassapa và đức Thế Tôn của chúng ta, ngài đã tái sanh trong gia đình của một gia chủ ở Bārāṇasī.


Tena ca samayena sambahulā paccekabuddhā gandhamādanapabbatā āgamma bārāṇasiyaṃ gaṅgāya tīre phāsukaṭṭhāne nisīditvā piṇḍapātaṃ paribhuñjanti. So kuṭumbiyo tesaṃ nibaddhameva tasmiṃ ṭhāne bhattavissaggakaraṇaṃ ñatvā [Pg.152] aṭṭha pāsāṇaphalakāni attharitvā yāvajīvaṃ paccekabuddhe upaṭṭhahi. Athekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare khattiyakule nibbatti. Nāmaggahaṇadivase cassa bhaddiyakumāroti nāmaṃ akaṃsu. So vayaṃ āgamma heṭṭhā anuruddhasutte vuttanayeneva channaṃ khattiyānaṃ abbhantaro hutvā satthari anupiyaambavane viharante satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Atha satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre viharanto ‘‘mama sāsane uccākulikānaṃ kāḷigodhāya putto bhaddiyatthero aggo’’ti aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Vào lúc ấy, nhiều vị Phật Độc Giác từ núi Gandhamādana đến, ngồi ở một nơi dễ chịu bên bờ sông Gaṅgā tại Bārāṇasī, và thọ thực vật thực khất thực. Vị gia chủ ấy, biết được việc các ngài thường xuyên đến nơi ấy để thọ thực, đã trải tám phiến đá và phụng sự các vị Phật Độc Giác cho đến trọn đời. Sau đó, trải qua một thời kỳ không có Phật, sau khi luân hồi trong cõi trời và người, trong thời kỳ Phật xuất hiện này, vị ấy đã tái sanh vào dòng dõi Sát-đế-lỵ ở thành Kapilavatthu. Vào ngày đặt tên, người ta đặt tên cho vị ấy là hoàng tử Bhaddiya. Khi đến tuổi trưởng thành, theo cách đã được nói đến trong kinh Anuruddha ở phần trước, vị ấy là một trong sáu vị Sát-đế-lỵ, đã xuất gia theo đức Bổn Sư khi Ngài đang trú tại rừng xoài Anupiya, và đã chứng đắc quả A-la-hán. Về sau, khi đức Bổn Sư đang trú tại đại tịnh xá Jetavana, Ngài đã đặt trưởng lão Bhaddiya, con trai của bà Kāḷigodhā, vào địa vị tối thượng rằng: “Trong giáo pháp của ta, trong số những người xuất thân từ dòng dõi cao quý, trưởng lão Bhaddiya là bậc tối thượng.”


Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu

Câu chuyện Trưởng lão Lakuṇḍaka Bhaddiya


194. Sattame mañjussarānanti madhurassarānaṃ. Lakuṇḍakabhaddiyoti ubbedhena rasso, nāmena bhaddiyo. Tassāpi pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto vuttanayeneva dhammassavanatthāya vihāraṃ gato. Tasmiṃ samaye satthāraṃ ekaṃ mañjussaraṃ bhikkhuṃ etadagge ṭhapentaṃ disvā ‘‘aho vatāhampi anāgate ayaṃ bhikkhu viya ekassa buddhassa sāsane mañjussarānaṃ bhikkhūnaṃ aggo bhaveyya’’nti cittaṃ uppādetvā satthāraṃ nimantetvā satta divasāni buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, ahaṃ imassa dānassa phalena na aññaṃ sampattiṃ ākaṅkhāmi, anāgate pana ekassa buddhassa sāsane mañjussarānaṃ bhikkhūnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthayitvā satthupādamūle nipajji. Satthā anāgataṃ olokento samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘samijjhissati te idaṃ kammaṃ, ito kappasatasahassāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tvaṃ tassa sāsane mañjussarānaṃ bhikkhūnaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā vihāraṃ agamāsi.

194. Thứ bảy, (trong số) những vị có giọng nói hay, nghĩa là những vị có giọng nói ngọt ngào. Lakuṇḍaka Bhaddiya có nghĩa là: thấp lùn về chiều cao, tên là Bhaddiya. Về nghiệp quá khứ của vị này, đây là câu chuyện tuần tự: Vị này, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình giàu có ở thành Haṃsavatī, và cũng đã đi đến tịnh xá để nghe Pháp như đã được kể. Vào lúc ấy, thấy đức Bổn Sư đặt một vị tỳ khưu có giọng nói hay vào địa vị tối thượng, vị ấy đã khởi lên tâm niệm rằng: “Ôi, mong sao trong tương lai, ta cũng sẽ trở thành bậc tối thượng trong số các tỳ khưu có giọng nói hay trong giáo pháp của một vị Phật, giống như vị tỳ khưu này.” Vị ấy đã thỉnh mời đức Bổn Sư và cúng dường đại thí đến Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu trong bảy ngày, rồi phát nguyện và đảnh lễ dưới chân đức Bổn Sư rằng: “Bạch đức Thế Tôn, với quả của việc bố thí này, con không mong cầu tài sản nào khác, nhưng trong tương lai, mong con sẽ trở thành bậc tối thượng trong số các tỳ khưu có giọng nói hay trong giáo pháp của một vị Phật.” Đức Bổn Sư, nhìn về tương lai và thấy được khả năng thành tựu, đã thọ ký rằng: “Việc làm này của con sẽ thành tựu. Sau một trăm ngàn đại kiếp kể từ đây, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện, con sẽ trở thành bậc tối thượng trong số các tỳ khưu có giọng nói hay trong giáo pháp của vị ấy,” rồi Ngài trở về tịnh xá.


Sopi taṃ byākaraṇaṃ labhitvā yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā tato kālakato devesu ca manussesu ca saṃsaranto vipassīsammāsambuddhakāle cittapattakokilo nāma hutvā kheme migadāye vasanto ekadivasaṃ himavantaṃ gantvā madhuraṃ ambaphalaṃ tuṇḍena gahetvā āgacchanto bhikkhusaṅghaparivutaṃ satthāraṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ aññesu divasesu rittako tathāgataṃ passāmi, ajja pana me imaṃ ambapakkaṃ puttakānaṃ [Pg.153] atthāya āgataṃ. Tesaṃ aññampi āharitvā dassāmi, imaṃ pana dasabalassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti otaritvā ākāse carati. Satthā tassa cittaṃ ñatvā asokattheraṃ nāma upaṭṭhākaṃ olokesi. So pattaṃ nīharitvā satthu hatthe ṭhapesi. So kokilo dasabalassa patte ambapakkaṃ patiṭṭhāpesi. Satthā tattheva nisīditvā taṃ paribhuñji. Kokilo pasannacitto punappunaṃ dasabalassa guṇe āvajjetvā dasabalaṃ vanditvā attano kulāvakaṃ gantvā sattāhaṃ pītisukhena vītināmesi. Ettakaṃ tasmiṃ attabhāve kalyāṇakammaṃ, imināssa kammena saro madhuro ahosi.

Vị ấy, sau khi nhận được lời thọ ký đó, đã làm các thiện nghiệp cho đến trọn đời, sau khi mệnh chung từ đó, đã luân hồi trong cõi trời và cõi người. Vào thời đức Chánh Đẳng Giác Vipassī, vị ấy trở thành một con chim tu hú tên là Cittapatta, sống trong vườn Lộc Uyển ở Khema. Một ngày nọ, sau khi đến Hy-mã-lạp-sơn, ngậm một quả xoài ngọt trong mỏ và đang bay về, nó thấy đức Bổn Sư được Tăng chúng vây quanh và suy nghĩ: “Những ngày khác, ta thấy đức Như Lai tay không. Hôm nay, quả xoài chín này ta mang về cho các con của ta. Ta sẽ mang quả khác về cho chúng, còn quả này thì nên dâng lên bậc Thập Lực.” Nghĩ vậy, nó bay xuống từ không trung. Đức Bổn Sư biết được tâm của nó, đã nhìn vị thị giả tên là trưởng lão Asoka. Vị ấy lấy bát ra và đặt vào tay đức Bổn Sư. Con chim tu hú đặt quả xoài chín vào trong bát của bậc Thập Lực. Đức Bổn Sư ngồi ngay tại đó và thọ dụng quả xoài. Con chim tu hú với tâm hoan hỷ, liên tục suy niệm về các ân đức của bậc Thập Lực, đảnh lễ bậc Thập Lực rồi bay về tổ của mình và trải qua bảy ngày trong hỷ lạc. Thiện nghiệp trong kiếp sống ấy chỉ có chừng đó. Do nghiệp này mà giọng của vị ấy trở nên ngọt ngào.


Kassapasammāsambuddhakāle pana cetiye āraddhe ‘‘kiṃpamāṇaṃ karoma? Sattayojanappamāṇaṃ. Atimahantaṃ etaṃ, chayojanaṃ karoma. Idampi atimahantaṃ, pañcayojanaṃ karoma, catuyojanaṃ, tiyojanaṃ, dviyojana’’nti vutte ayaṃ tadā jeṭṭhavaḍḍhakī hutvā ‘‘etha, bho, anāgate sukhapaṭijaggiyaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā rajjuṃ ādāya parikkhipanto gāvutamattake ṭhatvā ‘‘ekekaṃ mukhaṃ gāvutaṃ gāvutaṃ hotu, cetiyaṃ yojanāvaṭṭaṃ yojanubbedhaṃ bhavissatī’’ti āha. Te tassa vacane aṭṭhaṃsu. Iti appamāṇassa buddhassa pamāṇaṃ akāsīti. Tena kammena nibbattanibbattaṭṭhāne aññehi hīnatarappamāṇo ahosi. So amhākaṃ satthu kāle sāvatthiyaṃ mahābhogakule nibbatti. ‘‘Bhaddiyo’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto satthari jetavanamahāvihāre paṭivasante vihāraṃ gantvā dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ satthā aparabhāge ariyavaragaṇamajjhe nisinno mañjussarānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Còn vào thời đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, khi việc xây dựng bảo tháp được bắt đầu, người ta nói: “Chúng ta nên làm kích thước bao nhiêu? Bảy do-tuần. Cái này quá lớn, chúng ta làm sáu do-tuần. Cái này cũng quá lớn, chúng ta làm năm do-tuần, bốn do-tuần, ba do-tuần, hai do-tuần.” Khi ấy, vị này là người thợ mộc cả, đã nói: “Này các ông, nên làm sao cho dễ dàng bảo trì trong tương lai,” rồi lấy dây đo, khoanh một vòng và đứng ở khoảng một gāvuta và nói: “Mỗi mặt hãy là một gāvuta, bảo tháp sẽ có chu vi một do-tuần và chiều cao một do-tuần.” Họ đã làm theo lời của vị ấy. Như vậy, vị ấy đã định ra kích thước cho (bảo tháp của) một vị Phật vô lượng. Do nghiệp đó, ở mỗi nơi tái sanh, vị ấy đều có thân hình nhỏ bé hơn những người khác. Vào thời đức Bổn Sư của chúng ta, vị ấy sanh ra trong một gia đình giàu có ở Sāvatthī. Người ta đặt tên cho vị ấy là Bhaddiya. Khi đến tuổi trưởng thành, trong lúc đức Bổn Sư đang cư ngụ tại đại tịnh xá Jetavana, vị ấy đã đến tịnh xá, nghe thuyết pháp, phát sanh tín tâm, xuất gia, nhận đề mục thiền từ đức Bổn Sư, thực hành thiền quán và đã chứng đắc quả A-la-hán. Về sau, đức Bổn Sư, khi đang ngồi giữa chúng Thánh tăng cao quý, đã đặt vị ấy vào địa vị tối thượng trong số các tỳ khưu có giọng nói hay.


Piṇḍolabhāradvājattheravatthu

Câu chuyện Trưởng lão Piṇḍola Bhāradvāja


195. Aṭṭhame sīhanādikānanti sīhanādaṃ nadantānaṃ. Piṇḍolabhāradvājoti so kira arahattaṃ pattadivase avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ pariveṇena pariveṇaṃ gantvā ‘‘yassa magge vā phale vā kaṅkhā atthi, so maṃ pucchatū’’ti sīhanādaṃ nadanto vicari. Buddhānampi purato ṭhatvā ‘‘imasmiṃ[Pg.154], bhante, sāsane katabbakiccaṃ mayhaṃ matthakaṃ patta’’nti sīhanādaṃ nadi. Tasmā sīhanādikānaṃ aggo nāma jāto.

195. Trong câu kệ thứ tám, ‘sīhanādikānaṃ’ có nghĩa là ‘trong số những vị rống tiếng rống sư tử.’ Tương truyền rằng, vào ngày chứng đắc quả A-la-hán, Tôn giả Piṇḍola Bhāradvāja đã đi từ tịnh xá này đến tịnh xá khác, từ khu Tăng xá này đến khu Tăng xá khác, đi khắp nơi và rống lên tiếng rống sư tử: “Vị nào còn nghi ngờ về Đạo hay Quả, hãy hỏi ta.” Ngay cả khi đứng trước Đức Phật, ngài cũng rống lên tiếng rống sư tử: “Bạch Thế Tôn, trong giáo pháp này, phận sự cần làm của con đã được hoàn tất.” Do đó, ngài đã trở thành vị được gọi là tối thắng trong số những vị rống tiếng rống sư tử.


Pañhakamme panassa ayamanupubbikathā – ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle pabbatapāde sīhayoniyaṃ nibbatto. Satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento tassa hetusampattiṃ disvā haṃsavatiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ sīhe gocarāya pakkante tassa vasanaguhaṃ pavisitvā ākāse pallaṅkaṃ ābhujitvā nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Sīho gocaraṃ labhitvā nivatto guhādvāre ṭhito antoguhāyaṃ dasabalaṃ nisinnaṃ disvā ‘‘mama vasanaṭṭhānaṃ āgantvā añño satto nisīdituṃ samattho nāma natthi, mahanto vatāyaṃ puriso, yo antoguhāyaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno. Sarīrappabhāpissa samantā pharitvā gatā, mayā evarūpaṃ acchariyaṃ nadiṭṭhapubbaṃ. Ayaṃ puriso imasmiṃ loke pūjaneyyānaṃ aggo bhavissati, mayāpissa yathāsatti yathābalaṃ sakkāraṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti jalajathalajāni nānākusumāni āharitvā bhūmito yāva nisinnapallaṅkaṭṭhānā pupphāsanaṃ santharitvā sabbarattiṃ sammukhaṭṭhāne tathāgataṃ namassamāno aṭṭhāsi. Punadivase purāṇapupphāni apanetvā navapupphehi āsanaṃ santhari.

Về tiền nghiệp của vị này, đây là câu chuyện tuần tự. Tương truyền rằng, vào thời Đức Phật Padumuttara, vị này đã tái sanh vào loài sư tử ở chân một ngọn núi. Bậc Đạo Sư, vào lúc rạng đông, khi quan sát thế gian đã nhìn thấy sự đầy đủ về nhân duyên của sư tử ấy, sau khi đi khất thực ở thành phố Haṃsavatī và sau buổi thọ thực, trong lúc con sư tử đã đi tìm mồi, Ngài đã đi vào hang trú ngụ của nó, ngồi kiết-già trên không trung, nhập Diệt Thọ Tưởng Định và an tọa. Con sư tử sau khi kiếm được mồi, quay trở về, đứng ở cửa hang và nhìn thấy bậc Thập Lực đang ngồi ở bên trong, nó suy nghĩ: “Không có chúng sanh nào khác có thể đến nơi ở của ta và ngồi xuống như thế này. Vị này quả là một bậc vĩ nhân, người đang ngồi kiết-già bên trong hang. Hào quang từ thân của vị ấy tỏa ra khắp xung quanh. Ta chưa từng thấy điều kỳ diệu như vậy. Vị này sẽ là bậc tối thắng trong số những người đáng được cúng dường trên thế gian này. Ta phải tùy theo khả năng và sức lực của mình mà tỏ lòng tôn kính vị ấy.” Nghĩ vậy rồi, nó mang về nhiều loại hoa, cả hoa sống dưới nước và hoa mọc trên cạn, trải thành một tòa ngồi bằng hoa từ mặt đất lên đến chỗ ngồi kiết-già của Ngài, rồi đứng suốt đêm ở phía trước đảnh lễ Đức Như Lai. Ngày hôm sau, nó dọn dẹp những bông hoa cũ và trải tòa ngồi bằng những bông hoa mới.


Eteneva niyāmena satta divasāni pupphāsanaṃ paññāpetvā balavapītisomanassaṃ nibbattetvā guhādvāre ārakkhaṃ gaṇhi. Sattame divase satthā nirodhato vuṭṭhāya guhādvāre aṭṭhāsi. Sīhopi migarājā tathāgataṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā paṭikkamitvā aṭṭhāsi. Satthā ‘‘vaṭṭissati ettako upanissayo etassā’’ti vehāsaṃ abbhuggantvā vihārameva gato.

Cứ theo cách thức ấy, trong bảy ngày, nó đã chuẩn bị tòa ngồi bằng hoa, làm phát sanh niềm hỷ lạc và ưu tâm mạnh mẽ, và canh gác ở cửa hang. Vào ngày thứ bảy, bậc Đạo Sư xả định và đứng ở cửa hang. Vua của loài thú, con sư tử ấy, đã đi nhiễu quanh Đức Như Lai ba vòng, đảnh lễ ở bốn điểm, rồi lui lại và đứng yên. Bậc Đạo Sư nghĩ rằng: “Bấy nhiêu cận y duyên này là đủ cho nó,” rồi bay lên hư không và trở về tịnh xá.


Sopi sīho buddhaviyogena dukkhito kālaṃ katvā haṃsavatīnagare mahāsālakule paṭisandhiṃ gaṇhitvā vayappatto ekadivasaṃ nagaravāsīhi saddhiṃ vihāraṃ gantvā dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ sīhanādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā vuttanayeneva sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā satthārā samijjhanabhāvaṃ disvā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tattha kālakato devesu ca manussesu [Pg.155] ca saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Nāmena bhāradvājo nāma ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā pañca māṇavasatāni mante vācento vicarati. So attano jeṭṭhakabhāvena nimantanaṭṭhānesu sabbesaṃ bhikkhaṃ sayameva sampaṭicchi. Eso kira īsakaṃ loladhātuko ahosi. So tehi māṇavehi saddhiṃ ‘‘kuhiṃ yāgu kuhiṃ bhatta’’nti yāgubhattakhajjakāneva pariyesamāno carati. So gatagataṭṭhāne piṇḍameva paṭimānento caratīti piṇḍolabhāradvājoteva paññāyi.

Con sư tử ấy, đau khổ vì phải xa lìa Đức Phật, sau khi chết đã tái sanh vào một gia đình đại phú ở thành phố Haṃsavatī. Khi đến tuổi trưởng thành, một hôm, vị ấy cùng với dân chúng trong thành đi đến tịnh xá nghe thuyết pháp, và thấy bậc Đạo Sư đang đặt một vị Tỳ-khưu vào địa vị tối thắng trong số những vị rống tiếng rống sư tử. Vị ấy đã thực hiện đại bố thí trong bảy ngày theo cách đã nói và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Bậc Đạo Sư, thấy được sự thành tựu của nguyện vọng đó, đã thọ ký cho vị ấy. Sau khi làm các việc thiện cho đến trọn đời và qua đời tại đó, vị ấy đã luân hồi trong cõi trời và cõi người. Vào thời Đức Phật hiện tại, vị ấy sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn đại phú ở thành Rājagaha (Vương Xá). Tên của vị ấy là Bhāradvāja. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy học thuộc ba bộ kinh Vệ-đà và đi dạy các thánh điển cho năm trăm thanh niên Bà-la-môn. Do là người lớn tuổi nhất, vị ấy tự mình nhận phần vật thực cúng dường cho tất cả mọi người ở những nơi được mời. Tương truyền rằng, vị ấy có bản tánh hơi tham ăn. Vị ấy cùng với các thanh niên Bà-la-môn kia đi khắp nơi chỉ để tìm kiếm cháo, cơm, và các món ăn vặt, hỏi rằng: “Ở đâu có cháo? Ở đâu có cơm?” Vì đi đến đâu cũng chỉ trông chờ vật thực khất thực, nên vị ấy được biết đến với tên gọi là Piṇḍola Bhāradvāja (Bhāradvāja người tìm vật thực).


So ekadivasaṃ satthari rājagahamanuppatte dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pattavelāyameva avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ pariveṇena pariveṇaṃ gantvā ‘‘yassa magge vā phale vā kaṅkhā atthi, so maṃ pucchatū’’ti sīhanādaṃ nadanto vicari. So ekadivasaṃ rājagahaseṭṭhinā veḷuparamparāya ussāpetvā ākāse laggitaṃ jayasumanavaṇṇaṃ candanasārapattaṃ iddhiyā ādāya sādhukāraṃ dadantena mahājanena parivuto vihāraṃ āgantvā tathāgatassa hatthe ṭhapesi. Satthā jānantova paṭipucchi – ‘‘kuto te, bhāradvāja, ayaṃ patto laddho’’ti? So laddhakāraṇaṃ kathesi. Satthā ‘‘tvaṃ evarūpaṃ uttarimanussadhammaṃ mahājanassa dassesi, akattabbaṃ tayā kata’’nti anekapariyāyena vigarahitvā ‘‘na, bhikkhave, gihīnaṃ uttarimanussadhammaṃ iddhipāṭihāriyaṃ dassetabbaṃ, yo dasseyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 252) sikkhāpadaṃ paññāpesi.

Một hôm, khi bậc Đạo Sư đến thành Rājagaha, vị ấy nghe pháp thoại, phát sanh đức tin, rồi xuất gia. Trong khi thực hành thiền quán, vị ấy đã chứng đắc quả A-la-hán. Ngay vào lúc chứng đắc quả A-la-hán, ngài đã đi từ tịnh xá này đến tịnh xá khác, từ khu Tăng xá này đến khu Tăng xá khác, đi khắp nơi và rống lên tiếng rống sư tử: “Vị nào còn nghi ngờ về Đạo hay Quả, hãy hỏi ta.” Một hôm, ngài đã dùng thần thông lấy chiếc bát bằng gỗ chiên-đàn, có màu hoa lài, được vị trưởng giả thành Rājagaha cho dựng lên bằng một dãy tre nối tiếp và treo lơ lửng trên không trung. Được đám đông dân chúng tung hô tán thưởng vây quanh, ngài trở về tịnh xá và đặt chiếc bát vào tay Đức Như Lai. Bậc Đạo Sư dù đã biết nhưng vẫn hỏi lại: “Này Bhāradvāja, con lấy được chiếc bát này từ đâu?” Vị ấy kể lại lý do có được chiếc bát. Bậc Đạo Sư đã quở trách ngài bằng nhiều cách: “Con đã phô diễn pháp thượng nhân như vậy cho dân chúng thấy. Con đã làm một việc không nên làm.” Rồi Ngài đã chế định học giới: “Này các Tỳ-khưu, không được phô diễn pháp thượng nhân, phép lạ thần thông cho hàng tại gia. Vị nào phô diễn, vị ấy phạm tội tác ác (dukkaṭa).” (Tiểu Phẩm, 252).


Atha bhikkhusaṅghamajjhe kathā udapādi – ‘‘sīhanādiyatthero arahattaṃ pattadivase bhikkhusaṅghamajjhe ‘yassa magge vā phale vā kaṅkhā atthi, so maṃ pucchatū’ti kathesi. Buddhānampi sammukhe attano arahattappattiṃ kathesi, aññe sāvakā tuṇhī ahesuṃ. Attano sīhanādiyabhāveneva mahājanassa pasādaṃ janetvā vehāsaṃ abbhuggantvā candanasārapattañca gaṇhī’’ti. Te bhikkhū ime tayopi guṇe ekato katvā satthu kathayiṃsu. Buddhā ca nāma garahitabbayuttakaṃ garahanti, pasaṃsitabbayuttakaṃ pasaṃsantīti imasmiṃ ṭhāne therassa pasaṃsitabbayuttameva aṅgaṃ gahetvā ‘‘tiṇṇaṃ kho pana, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā [Pg.156] bhāradvājo bhikkhu aññaṃ byākāsi – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’ti. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Satindriyassa, samādhindriyassa, paññindriyassa. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā bhāradvājo bhikkhu aññaṃ byākāsi – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti (saṃ. ni. 5.519) theraṃ pasaṃsitvā sīhanādikānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Bấy giờ, giữa chúng Tỳ-khưu có cuộc chuyện trò khởi lên rằng: “Vào ngày chứng đắc A-la-hán, trưởng lão Sīhanādiya đã nói giữa chúng Tỳ-khưu rằng: ‘Vị nào có sự hoài nghi về Đạo hay về Quả, vị ấy hãy hỏi ta.’ Ngài đã nói về sự chứng đắc A-la-hán của mình ngay trước mặt chư Phật, các vị thinh văn khác đã im lặng. Do bản tánh rống tiếng rống sư tử của mình, ngài đã làm cho đại chúng phát sanh đức tin, đã bay lên hư không, và đã lấy được lá chiên-đàn lõi cây.” Các vị Tỳ-khưu ấy đã hợp cả ba đức tánh này lại và trình lên đức Thế Tôn. Và chư Phật thường quở trách điều đáng quở trách, tán dương điều đáng tán dương, nên trong trường hợp này, sau khi đề cập đến khía cạnh đáng được tán dương của vị trưởng lão, Ngài đã tán dương vị trưởng lão rằng: “Này các Tỳ-khưu, do đã tu tập, đã làm cho sung mãn ba quyền nên Tỳ-khưu Bhāradvāja đã tuyên bố chánh trí rằng: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa.’ Ba (quyền) nào? Niệm quyền, định quyền, tuệ quyền. Này các Tỳ-khưu, do đã tu tập, đã làm cho sung mãn ba quyền này nên Tỳ-khưu Bhāradvāja đã tuyên bố chánh trí rằng: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa.’” (saṃ. ni. 5.519) và đã đặt ngài vào địa vị tối thắng trong số các vị Tỳ-khưu rống tiếng rống sư tử.


Mantāṇiputtapuṇṇattheravatthu

Câu chuyện về trưởng lão Puṇṇa, con trai của bà Mantāṇī


196. Navame puṇṇo mantāṇiputtoti nāmena puṇṇo, mantāṇibrāhmaṇiyā pana so puttoti mantāṇiputto. Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira padumuttaradasabalassa uppattito puretarameva haṃsavatīnagare brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase gotamoti nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā sabbasippesu kovido hutvā pañcamāṇavakasataparivāro vicaranto tayopi vede oloketvā mokkhadhammaṃ adisvā ‘‘idaṃ vedattayaṃ nāma kadalikkhandho viya bahi maṭṭhaṃ anto nissāraṃ, imaṃ gahetvā vicaraṇaṃ thusakoṭṭanasadisaṃ hoti. Kiṃ me iminā’’ti isipabbajjaṃ pabbajitvā brahmavihāre nibbattetvā ‘‘aparihīnajjhāno brahmalokokūpapanno bhavissāmī’’ti pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ pabbatapādaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbaji. Tassa parivārāni aṭṭhārassa jaṭilasahassāni ahesuṃ. So pañca abhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā tesampi kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Te tassa ovāde ṭhatvā sabbepi pañca abhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattesuṃ.

196. Thứ chín là Puṇṇa Mantāṇiputta. Ngài có tên là Puṇṇa, và là con trai của bà-la-môn Mantāṇī nên được gọi là Mantāṇiputta. Về hành động trong quá khứ của ngài, đây là câu chuyện tuần tự. Tương truyền rằng, rất lâu trước khi đức Thập Lực Padumuttara xuất hiện, vị này đã sanh vào gia tộc bà-la-môn đại phú ở thành phố Haṃsavatī. Vào ngày đặt tên, người ta đã đặt tên cho vị ấy là Gotama. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy đã học thuộc ba bộ Vệ-đà, đã trở nên thuần thục trong tất cả các ngành nghề, và trong khi đi du hành với đoàn tùy tùng gồm năm trăm thanh niên, vị ấy đã xem xét ba bộ Vệ-đà và đã không tìm thấy giáo pháp giải thoát nên đã suy nghĩ rằng: “Ba bộ Vệ-đà này giống như thân cây chuối, bên ngoài trơn láng nhưng bên trong không có lõi cây. Việc đi du hành trong khi nắm giữ điều này cũng tương tự như việc giã trấu. Ta được gì với điều này chứ?” rồi đã xuất gia theo hạnh tu của ẩn sĩ, đã làm cho các Phạm trú phát sanh, và với ý nghĩ rằng: “Không bị thối thất các tầng thiền, ta sẽ là người sanh vào Phạm thiên giới,” vị ấy đã cùng với năm trăm thanh niên đi đến chân núi và đã xuất gia theo hạnh tu của ẩn sĩ. Đoàn tùy tùng của vị ấy đã có mười tám ngàn vị bện tóc. Vị ấy đã làm cho năm thắng trí và tám định chứng phát sanh và đã giảng dạy cho họ về sự chuẩn bị kasina. Do sống theo lời giáo huấn của vị ấy, tất cả họ đã làm cho năm thắng trí và tám định chứng phát sanh.


Addhāne atikkante tassa gotamatāpasassa mahallakakāle padumuttaradasabalo paṭhamābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatīnagaraṃ upanissāya vihāsi. So ekadivasaṃ paccūsasamaye lokaṃ olokento gotamatāpasassa parisāya [Pg.157] arahattūpanissayaṃ gotamatāpasassa ca ‘‘ahaṃ anāgate uppajjamānakabuddhassa sāsane dhammakathikabhikkhūnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanabhāvañca disvā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā aññātakavesena gotamatāpasassa antevāsikesu vanamūlaphalāphalatthāya gatesu gantvā gotamassa paṇṇasālādvāre aṭṭhāsi. Gotamo buddhānaṃ uppannabhāvaṃ ajānantopi dūratova dasabalaṃ disvā ‘‘ayaṃ puriso lokato mutto hutvā paññāyati, yathā assa sarīranipphatti yehi ca lakkhaṇehi samannāgato agāramajjhe vā tiṭṭhanto cakkavattī rājā hoti, pabbajanto vā vivaṭṭacchado sabbaññubuddho hotī’’ti ñatvā paṭhamadassaneneva dasabalaṃ abhivādetvā ‘‘ito etha bhagavā’’ti buddhāsanaṃ paññāpetvā adāsi. Tathāgato tāpasassa dhammaṃ desayamāno nisīdi.

Sau một thời gian dài trôi qua, vào lúc vị ẩn sĩ Gotama đã già yếu, đức Thập Lực Padumuttara, sau khi chứng ngộ sự toàn giác đầu tiên và đã chuyển vận bánh xe Pháp cao quý, đã ngự tại gần thành phố Haṃsavatī cùng với đoàn tùy tùng gồm một trăm ngàn vị Tỳ-khưu. Một hôm, vào lúc rạng đông, trong khi quán xét thế gian, Ngài đã nhìn thấy nhân duyên chứng đắc A-la-hán nơi hội chúng của vị ẩn sĩ Gotama và cũng đã thấy được trạng thái mong mỏi của vị ẩn sĩ Gotama rằng: “Trong tương lai, trong giáo Pháp của một vị Phật sẽ xuất hiện, mong rằng tôi sẽ là vị tối thắng trong số các vị Tỳ-khưu thuyết Pháp,” rồi vào buổi sáng, sau khi chăm sóc thân thể, tự mình mang y bát, trong hình dạng của một người không quen biết, Ngài đã đi đến trong khi các đệ tử của vị ẩn sĩ Gotama đã đi vào rừng để tìm các loại củ và trái cây, và đã đứng ở cửa lều lá của Gotama. Mặc dù không biết được sự xuất hiện của chư Phật, vị ẩn sĩ Gotama đã nhìn thấy đức Thập Lực từ xa và đã nhận biết rằng: “Vị này dường như là người đã được giải thoát khỏi thế gian. Tùy theo sự thành tựu về thân thể và các tướng mà vị này có được, nếu sống tại gia vị này là vị vua Chuyển Luân, hoặc nếu xuất gia vị này là bậc Toàn Giác đã vén lên bức màn che,” rồi ngay từ cái nhìn đầu tiên đã đảnh lễ đức Thập Lực, đã nói rằng: “Bạch đức Thế Tôn, xin mời Ngài đến đây,” và đã chuẩn bị rồi dâng cúng chỗ ngồi dành cho đức Phật. Bậc Như Lai đã ngồi xuống để thuyết giảng giáo pháp cho vị ẩn sĩ.


Tasmiṃ samaye te jaṭilā ‘‘paṇītapaṇītaṃ vanamūlaphalāphalaṃ ācariyassa datvā sesakaṃ paribhuñjissāmā’’ti āgacchantā dasabalaṃ uccāsane, ācariyaṃ pana nīcāsane nisinnaṃ disvā ‘‘passatha, mayaṃ ‘imasmiṃ loke amhākaṃ ācariyena uttaritaro natthī’ti vicarāma. Idāni pana no ācariyaṃ nīcāsane nisīdāpetvā uccāsane nisinnako eko paññāyati, mahanto vatāyaṃ puriso bhavissatī’’ti piṭakāni gahetvā āgacchanti. Gotamatāpaso ‘‘ime maṃ dasabalassa santike vandeyyu’’nti bhīto dūrato āha – ‘‘tātā, mā maṃ vandittha, sadevake loke aggapuggalo sabbesaṃ vandanāraho puriso idha nisinno, etaṃ vandathā’’ti. Tāpasā ‘‘na ajānitvā ācariyo kathessatī’’ti sabbeva tathāgatassa pāde vandiṃsu. ‘‘Tātā, amhākaṃ aññaṃ dasabalassa dātabbayuttakaṃ bhojanaṃ natthi, imaṃ vanamūlaphalāphalaṃ dassāmā’’ti paṇītapaṇītaṃ buddhānaṃ patte patiṭṭhāpesi. Satthā vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñji. Tadanantaraṃ tāpasopi saddhiṃ antevāsikehi paribhuñji. Satthā bhattakiccaṃ katvā ‘‘dve aggasāvakā bhikkhusatasahassaṃ gahetvā āgacchantū’’ti cintesi. Tasmiṃ khaṇe aggasāvako mahādevalatthero ‘‘kahaṃ nu kho satthā [Pg.158] gato’’ti āvajjento ‘‘satthā amhākaṃ āgamanaṃ paccāsīsatī’’ti bhikkhusatasahassaṃ gahetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā namassamāno aṭṭhāsi.

Vào lúc ấy, các vị đạo sĩ bện tóc đang đi đến với ý nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ dâng những loại rễ cây và trái cây ngon nhất cho vị thầy, rồi sẽ dùng phần còn lại.” Khi thấy bậc Thập Lực đang ngồi trên chỗ cao, còn vị thầy của mình thì ngồi ở chỗ thấp, họ nói: “Hãy xem kìa, chúng ta thường nghĩ rằng ‘trên đời này không có ai cao trọng hơn vị thầy của chúng ta.’ Thế mà bây giờ, lại có một người ngồi trên chỗ cao, để cho thầy của chúng ta ngồi ở chỗ thấp. Hẳn người này phải là một bậc vĩ nhân.” Nói vậy rồi, họ mang những giỏ (trái cây) đi đến. Đạo sĩ Gotama, vì sợ rằng: “Những người này sẽ đảnh lễ ta trước mặt bậc Thập Lực,” nên đã nói từ xa rằng: “Này các con, đừng đảnh lễ ta. Bậc Tối Thượng trong thế giới chư Thiên và nhân loại, người đáng được tất cả chúng sanh đảnh lễ, đang ngự ở đây. Hãy đảnh lễ vị ấy.” Các vị đạo sĩ nghĩ rằng: “Vị thầy sẽ không nói nếu không biết rõ,” nên tất cả đều đảnh lễ dưới chân đức Như Lai. (Gotama nói): “Này các con, chúng ta không có vật thực nào khác thích hợp để dâng lên bậc Thập Lực, chúng ta sẽ dâng những rễ cây và trái cây này.” (Ông) đã đặt những (rễ cây, trái cây) ngon nhất vào trong bát của đức Phật. Bậc Đạo Sư đã thọ dụng các loại rễ cây và trái cây. Sau đó, vị đạo sĩ cùng với các đệ tử cũng thọ dụng. Bậc Đạo Sư, sau khi làm xong phận sự thọ thực, đã suy nghĩ rằng: “Mong rằng hai vị Thượng Thủ Thinh Văn hãy dẫn một trăm ngàn vị Tỳ-khưu đến đây.” Vào khoảnh khắc ấy, vị Thượng Thủ Thinh Văn, trưởng lão Mahādevala, khi quán xét: “Bậc Đạo Sư đã đi đâu nhỉ?” và biết rằng: “Bậc Đạo Sư đang mong chờ chúng ta đến,” đã dẫn một trăm ngàn vị Tỳ-khưu đến gần bậc Đạo Sư, đảnh lễ và đứng một bên cung kính.


Gotamo antevāsike āha – ‘‘tātā, amhākaṃ añño sakkāro natthi, bhikkhusaṅgho dukkhena ṭhito. Buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa pupphāsanaṃ paññāpessāma, jalajathalajapupphāni āharathā’’ti. Te tāvadeva pabbatapādato vaṇṇagandhasampannāni pupphāni iddhiyā āharitvā sāriputtattherassa vatthumhi vuttanayeneva āsanāni paññāpayiṃsu. Nirodhasamāpattisamāpajjanampi chattadhāraṇampi sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

Gotama nói với các đệ tử: “Này các con, chúng ta không có sự cúng dường nào khác. Chư Tăng đang đứng một cách khó khăn. Chúng ta sẽ chuẩn bị tòa ngồi bằng hoa cho chư Tăng với đức Phật là vị đứng đầu. Hãy mang đến các loài hoa mọc dưới nước và trên cạn.” Ngay lập tức, họ dùng thần thông mang đến từ chân núi những loài hoa có sắc đẹp và hương thơm, rồi chuẩn bị các tòa ngồi theo cách đã được kể trong câu chuyện về trưởng lão Sāriputta. Việc nhập Diệt Tận Định và việc che lọng, tất cả nên được hiểu theo cách đã được kể.


Satthā sattame divase nirodhato vuṭṭhāya parivāretvā ṭhite tāpase disvā dhammakathikabhāve etadaggappattaṃ sāvakaṃ āmantesi – ‘‘iminā bhikkhu isigaṇena mahāsakkāro kato, etesaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti. So satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā tīṇi piṭakāni sammasitvā anumodanaṃ akāsi. Tassa desanāpariyosāne satthā sayaṃ brahmaghosaṃ nicchāretvā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne ṭhapetvā gotamatāpasaṃ sesā aṭṭhārasa sahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

Bậc Đạo Sư, vào ngày thứ bảy, xuất khỏi định Diệt, thấy các vị đạo sĩ đang đứng vây quanh, Ngài gọi vị đệ tử đã đạt đến tột đỉnh về tài thuyết pháp: “Này Tỳ-khưu, hội chúng đạo sĩ này đã thực hiện một sự cúng dường to lớn. Con hãy thuyết bài pháp tùy hỷ về các tòa ngồi bằng hoa cho họ.” Vị ấy vâng theo lời dạy của bậc Đạo Sư, đã quán xét Tam Tạng và thực hiện bài pháp tùy hỷ. Khi bài pháp của vị ấy kết thúc, bậc Đạo Sư đã tự mình phát ra Phạm âm và thuyết pháp. Khi bài pháp kết thúc, ngoại trừ đạo sĩ Gotama, mười tám ngàn vị đạo sĩ bện tóc còn lại đã chứng đắc A-la-hán quả.


Gotamo pana tenattabhāvena paṭivedhaṃ kātuṃ asakkonto bhagavantaṃ āha – ‘‘bhagavā yena bhikkhunā paṭhamaṃ dhammo desito, ko nāma ayaṃ tumhākaṃ sāsane’’ti? Ayaṃ gotama mayhaṃ sāsane dhammakathikānaṃ aggoti. ‘‘Ahampi, bhante, imassa satta divasāni katassa adhikārassa phalena ayaṃ bhikkhu viya anāgate ekassa buddhassa sāsane dhammakathikānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā pādamūle nipajji.

Về phần Gotama, vì không thể chứng ngộ trong thân phận ấy, đã bạch với đức Thế Tôn: “Bạch đức Thế Tôn, vị Tỳ-khưu đã thuyết pháp đầu tiên, trong giáo pháp của Ngài, vị ấy có danh hiệu là gì?” (Đức Phật đáp:) “Này Gotama, trong giáo pháp của ta, vị này là bậc tối thắng trong số những người thuyết pháp.” (Gotama nói:) “Bạch Ngài, con cũng vậy, nhờ quả báu của công đức đã làm trong bảy ngày này, mong rằng trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, con sẽ trở thành bậc tối thắng trong số những người thuyết pháp, giống như vị Tỳ-khưu này.” (Ông) đã phát nguyện như vậy rồi phủ phục dưới chân (đức Phật).


Satthā anāgataṃ oloketvā anantarāyenassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ ñatvā ‘‘anāgate kappasatasahassāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tvaṃ tassa sāsane dhammakathikānaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā te arahattappatte tāpase ‘‘etha bhikkhavo’’ti āha. Sabbe antarahitakesamassū iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherasadisā [Pg.159] ahesuṃ. Satthā bhikkhusaṅghamādāya vihāraṃ gato.

Bậc Đạo Sư nhìn về tương lai, biết rằng lời nguyện của ông sẽ được thành tựu không có chướng ngại, đã thọ ký rằng: “Trong tương lai, sau một trăm ngàn đại kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Ngươi sẽ là bậc tối thắng trong số những người thuyết pháp trong giáo pháp của vị ấy.” Sau khi thọ ký, Ngài nói với các vị đạo sĩ đã chứng quả A-la-hán rằng: “Hãy đến, các Tỳ-khưu.” Tất cả họ liền biến mất râu tóc, mang y bát do thần thông tạo thành, giống như các vị trưởng lão có sáu mươi tuổi hạ. Bậc Đạo Sư dẫn chúng Tỳ-khưu đi về tu viện.


Gotamopi yāvajīvaṃ tathāgataṃ paricaritvā yathābalaṃ kalyāṇakammaṃ katvā kappasatasahassaṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle kapilavatthunagarassa avidūre doṇavatthubrāhmaṇagāme brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase puṇṇamāṇavoti nāmaṃ akaṃsu. Satthari abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anupubbena āgantvā rājagahaṃ upanissāya viharante aññāsikoṇḍaññatthero kapilavatthuṃ gantvā attano bhāgineyyaṃ puṇṇamāṇavaṃ pabbājetvā punadivase dasabalassa santikaṃ āgantvā bhagavantaṃ vanditvā āpucchitvā nivāsatthāya chaddantadahaṃ gato. Puṇṇopi mantāṇiputto mātulena aññāsikoṇḍaññattherena saddhiṃ dasabalassa santikaṃ agantvā ‘‘mayhaṃ pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetvāva dasabalassa santikaṃ gamissāmī’’ti kapilavatthusmiṃyeva ohīno yonisomanasikāre kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tassa santike pabbajitakulaputtāpi pañcasatā ahesuṃ. Thero sayaṃ dasakathāvatthulābhitāya tepi dasahi kathāvatthūhi ovadati. Te tassa ovāde ṭhatvā sabbeva arahattaṃ pattā.

Về phần Gotama, sau khi hầu hạ đức Như Lai suốt đời và làm các thiện nghiệp tùy theo sức của mình, đã luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn đại kiếp. Vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, ông đã tái sanh trong một gia đình Bà-la-môn giàu có ở làng Bà-la-môn Doṇavatthu, không xa thành Kapilavatthu. Vào ngày đặt tên, họ đặt cho cậu tên là thanh niên Puṇṇa. Khi bậc Đạo Sư, sau khi chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác và chuyển bánh xe Pháp cao thượng, tuần tự đi đến và đang trú ngụ gần thành Rājagaha, trưởng lão Aññāsikoṇḍañña đã đi đến Kapilavatthu, cho người cháu của mình là thanh niên Puṇṇa xuất gia. Ngày hôm sau, trưởng lão đến gần bậc Thập Lực, đảnh lễ đức Thế Tôn, xin phép rồi đi đến hồ Chaddanta để an trú. Về phần Puṇṇa, con của bà Mantāṇī, đã không đi đến gần bậc Thập Lực cùng với cậu của mình là trưởng lão Aññāsikoṇḍañña, nghĩ rằng: “Sau khi hoàn thành phận sự của người xuất gia, ta mới đến gần bậc Thập Lực,” nên đã ở lại Kapilavatthu. Thực hành công phu với sự tác ý như lý, không bao lâu sau ngài đã chứng đắc A-la-hán quả. Có năm trăm vị thiện gia nam tử đã xuất gia với ngài. Vị trưởng lão, tự mình là người thành tựu mười đề tài luận đàm, đã giáo huấn họ bằng mười đề tài luận đàm ấy. Họ, sau khi tuân theo lời giáo huấn của ngài, tất cả đều đã chứng đắc A-la-hán quả.


Te attano pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ ñatvā upajjhāyaṃ upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘bhante, amhākaṃ kiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, dasannañca mahākathāvatthūnaṃ lābhino, samayo no dasabalaṃ passitu’’nti. Thero tesaṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘mama dasakathāvatthulābhitaṃ satthā jānāti, ahaṃ dhammaṃ desento dasa kathāvatthūni amuñcantova desemi. Mayi gacchante sabbepime bhikkhū parivāretvā gacchissanti, evaṃ gaṇasaṅgaṇikāya gantvā pana ayuttaṃ mayhaṃ dasabalaṃ passituṃ, ime tāva gantvā passantū’’ti te bhikkhū āha – ‘‘āvuso, tumhe purato gantvā tathāgataṃ passatha, mama vacanena dasabalassa pāde vandatha, ahampi tumhākaṃ gatamaggena gamissāmī’’ti.

Các vị ấy, biết rằng phận sự xuất gia của mình đã đạt đến đỉnh điểm, bèn đến gần vị thầy tế độ và thưa rằng: “Bạch ngài, phận sự của chúng con đã đạt đến đỉnh điểm, và chúng con đã là những người thọ nhận mười đại đề tài luận, đã đến lúc chúng con đi yết kiến bậc Thập Lực.” Vị trưởng lão nghe lời nói của họ, bèn suy nghĩ: “Bậc Đạo Sư biết ta là người thọ nhận mười đề tài luận. Khi ta thuyết pháp, ta thuyết mà không rời mười đề tài luận. Nếu ta đi, tất cả các vị tỳ-khưu này sẽ đi vây quanh ta. Nhưng đi với đoàn chúng như vậy để yết kiến bậc Thập Lực thì không thích hợp với ta. Trước tiên, hãy để các vị này đi yết kiến.” (Nghĩ vậy rồi), ngài nói với các vị tỳ-khưu ấy: “Này chư hiền, các vị hãy đi trước và yết kiến đức Như Lai. Nhân danh ta, hãy đảnh lễ dưới chân bậc Thập Lực. Ta cũng sẽ đi theo con đường mà các vị đã đi.”


Te therā sabbepi dasabalassa jātibhūmiraṭṭhavāsino sabbe khīṇāsavā sabbe dasakathāvatthulābhino attano upajjhāyassa ovādaṃ abhinditvā anupubbena [Pg.160] cārikaṃ carantā saṭṭhiyojanamaggaṃ atikkamma rājagahe veḷuvanamahāvihāraṃ gantvā dasabalassa pāde vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Āciṇṇaṃ kho panetaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ āgantukehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammoditunti bhagavā tehi saddhiṃ ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīya’’ntiādinā nayena madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto ca tumhe, bhikkhave, āgacchathā’’ti pucchi. Tehi ‘‘jātibhūmito’’ti vutte ‘‘ko nu kho, bhikkhave, jātibhūmiyaṃ jātibhūmakānaṃ bhikkhūnaṃ sabrahmacārīhi evaṃ sambhāvito attanā ca appiccho appicchakathañca bhikkhūnaṃ kattā’’ti dasakathāvatthulābhiṃ bhikkhuṃ pucchi. Tepi ‘‘puṇṇo nāma, bhante, āyasmā mantāṇiputto’’ti ārocayiṃsu. Taṃ kathaṃ sutvā āyasmā sāriputto therassa dassanakāmo ahosi.

Tất cả các vị trưởng lão ấy đều là cư dân của xứ Jātibhūmi, quê hương của bậc Thập Lực, tất cả đều là bậc lậu tận, tất cả đều là người thọ nhận mười đề tài luận. Không trái lời giáo huấn của thầy tế độ, các vị ấy tuần tự du hành, vượt qua quãng đường sáu mươi do-tuần, đến đại tịnh xá Veluvana ở thành Rājagaha, đảnh lễ dưới chân bậc Thập Lực rồi ngồi xuống một bên. Vốn là thường lệ của các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là chào hỏi thân mật với các vị tỳ-khưu khách. Đức Thế Tôn đã cùng các vị ấy trao đổi những lời chào hỏi ngọt ngào theo cách thức: “Này các tỳ-khưu, các vị có kham nhẫn được chăng?” v.v... rồi hỏi: “Này các tỳ-khưu, các vị từ đâu đến?” Khi các vị ấy thưa: “Từ Jātibhūmi,” Ngài hỏi về vị tỳ-khưu đã thọ nhận mười đề tài luận: “Này các tỳ-khưu, ở Jātibhūmi, ai là người được các vị đồng phạm hạnh ở vùng Jātibhūmi kính trọng như vậy, bản thân thiểu dục và là người nói về sự thiểu dục cho các tỳ-khưu?” Các vị ấy bèn trình lên: “Bạch Thế Tôn, đó là trưởng lão Puṇṇa Mantāṇiputta.” Nghe những lời ấy, trưởng lão Sāriputta khởi tâm muốn được gặp vị trưởng lão kia.


Atha satthā rājagahato sāvatthiṃ agamāsi. Puṇṇatthero dasabalassa tattha āgatabhāvaṃ sutvā ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti gantvā antogandhakuṭiyaṃyeva tathāgataṃ sampāpuṇi. Satthā tassa dhammaṃ desesi. Thero dhammaṃ sutvā dasabalaṃ vanditvā paṭisallānatthāya andhavanaṃ gantvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Sāriputtattheropi tassa gamanaṃ sutvā sīsānulokiko gantvā okāsaṃ sallakkhetvā taṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkamitvā therena saddhiṃ sammoditvā sattavisuddhikkamaṃ pucchi. Theropissa pucchitaṃ pucchitaṃ byākāsi. Te aññamaññassa subhāsitaṃ samanumodiṃsu. Atha satthā aparabhāge bhikkhusaṅghamajjhe nisinno theraṃ dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi ấy, bậc Đạo Sư từ thành Rājagaha đi đến thành Sāvatthī. Trưởng lão Puṇṇa nghe tin bậc Thập Lực đã đến đó, bèn đi với ý nghĩ: “Ta sẽ yết kiến bậc Đạo Sư,” và đã gặp được đức Như Lai ngay trong hương thất. Bậc Đạo Sư thuyết pháp cho ngài. Vị trưởng lão nghe pháp xong, đảnh lễ bậc Thập Lực, rồi đi đến khu rừng Andhavana để độc cư, và ngồi nhập định ban ngày dưới một gốc cây. Trưởng lão Sāriputta cũng nghe tin ngài đã đi, bèn đi theo dấu, tìm một cơ hội thích hợp, đến gần gốc cây ấy, chào hỏi vị trưởng lão rồi hỏi về tiến trình của bảy bậc thanh tịnh. Vị trưởng lão cũng giải đáp cho ngài tất cả những gì được hỏi. Cả hai vị cùng hoan hỷ về những lời thiện thuyết của nhau. Về sau, khi đang ngồi giữa Tăng chúng, bậc Đạo Sư đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thắng trong hàng những vị thuyết pháp.


Mahākaccānattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Mahākaccāna


197. Dasame saṃkhittena bhāsitassāti saṃkhittena kathitadhammassa. Vitthārena atthaṃ vibhajantānanti taṃ desanaṃ vitthāretvā atthaṃ vibhajamānānaṃ. Aññe kira tathāgatassa saṅkhepavacanaṃ atthavasena vā pūretuṃ sakkonti byañjanavasena vā, ayaṃ pana thero ubhayavasenapi sakkoti. Tasmā aggoti vutto. Pubbapatthanāpi cassa evarūpāva.

197. Trong phẩm thứ mười, câu “saṃkhittena bhāsitassa” có nghĩa là “của giáo pháp được nói một cách tóm tắt.” Câu “vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ” có nghĩa là “của những người, sau khi triển khai bài thuyết giảng ấy, phân tích ý nghĩa một cách chi tiết.” Tương truyền rằng, những vị khác có thể bổ túc lời dạy vắn tắt của đức Như Lai hoặc về phương diện ý nghĩa, hoặc về phương diện văn tự; nhưng vị trưởng lão này thì có thể làm được cả hai phương diện. Vì thế, ngài được gọi là bậc tối thắng. Lời phát nguyện trong quá khứ của ngài cũng có hình thức như vậy.


Ayaṃ [Pg.161] panassa pañhakamme anupubbikathā – ayaṃ kira padumuttarasammāsambuddhakāle gahapatimahāsālakule nibbattitvā vuddhippatto ekadivasaṃ vuttanayeneva vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ attanā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘mahanto vatāyaṃ bhikkhu, yaṃ satthā evaṃ vaṇṇeti, mayāpi anāgate ekassa buddhassa sāsane evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti satthāraṃ nimantetvā vuttanayeneva sattāhaṃ mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, ahaṃ imassa sakkārassa phalena na aññaṃ sampattiṃ patthemi, anāgate pana ekassa buddhassa sāsane ito sattadivasamatthake tumhehi ṭhānantare ṭhapitabhikkhu viya ahampi taṃ ṭhānantaraṃ labheyya’’nti patthanaṃ katvā pādamūle nipajji. Satthā anāgataṃ olokento ‘‘samijjhissati imassa kulaputtassa patthanā’’ti disvā ‘‘ambho, kulaputta, anāgate kappasatasahassāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tvaṃ tassa sāsane saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā anumodanaṃ katvā pakkāmi.

Đây là câu chuyện tuần tự về tiền nghiệp của ngài. Tương truyền rằng, vào thời đức Chánh Đẳng Chánh Giác Padumuttara, vị này sanh ra trong một gia đình đại phú gia chủ, và khi đến tuổi trưởng thành, một hôm, ngài đi đến tịnh xá theo cách đã được kể, đứng ở rìa hội chúng nghe pháp. Ngài thấy bậc Đạo Sư đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị tối thắng trong hàng những vị phân tích chi tiết ý nghĩa của những lời được chính Ngài nói một cách tóm tắt. (Ngài nghĩ): “Vị tỳ-khưu này thật vĩ đại, được bậc Đạo Sư tán thán như vậy! Ta cũng nên trở thành một người như thế trong giáo pháp của một vị Phật trong tương lai.” Ngài bèn thỉnh mời bậc Đạo Sư, cúng dường đại thí trong bảy ngày theo cách đã được kể, rồi phát nguyện và phủ phục dưới chân Ngài: “Bạch Thế Tôn, với quả báu của sự cúng dường này, con không mong cầu một thành tựu nào khác, nhưng trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, con cũng xin được thành tựu địa vị giống như vị tỳ-khưu đã được Ngài đặt vào địa vị ấy bảy ngày trước.” Bậc Đạo Sư, nhìn vào tương lai, thấy rằng: “Lời nguyện của thiện gia nam tử này sẽ thành tựu,” bèn thọ ký rằng: “Này thiện gia nam tử, trong tương lai, vào cuối một trăm ngàn đại kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Trong giáo pháp của vị ấy, con sẽ là người tối thắng trong hàng những vị phân tích chi tiết ý nghĩa của những lời được nói một cách tóm tắt.” Sau khi tùy hỷ công đức, Ngài ra về.


Sopi kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā kassapabuddhakāle bārāṇasiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā satthari parinibbute suvaṇṇacetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā satasahassagghanikāya suvaṇṇiṭṭhakāya pūjaṃ katvā ‘‘bhagavā mayhaṃ nibbattanibbattaṭṭhāne sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ hotū’’ti patthanaṃ akāsi. Tato yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ dasabalassa uppattikāle ujjeninagare purohitassa gehe nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘mayhaṃ putto suvaṇṇavaṇṇasarīro attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgato’’ti kañcanamāṇavotevassa nāmaṃ akaṃsu. So vuddhimanvāya tayo vede uggaṇhitvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhi. So gottavasena kaccāno nāma jāto.

Vị thiện gia tử ấy, sau khi làm các việc thiện trọn đời, đã luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp. Vào thời đức Phật Kassapa, vị ấy tái sanh trong một gia đình ở Bārāṇasī. Sau khi đức Bổn Sư nhập Niết-bàn, vị ấy đến nơi xây dựng bảo tháp bằng vàng, dùng một viên gạch vàng trị giá một trăm ngàn để cúng dường và phát nguyện rằng: “Bạch đức Thế Tôn, nguyện cho thân con ở mỗi nơi tái sanh đều có màu sắc như vàng ròng.” Từ đó, vị ấy làm các thiện nghiệp trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người trong một Phật kỳ. Vào thời đức Thập Lực của chúng ta ra đời, vị ấy sanh vào nhà của vị quốc sư ở thành Ujjenī. Vào ngày đặt tên, người ta đặt tên cho cậu là Kañcanamāṇava vì nghĩ rằng: “Con trai ta có thân màu vàng, tự mình mang tên đến.” Khi trưởng thành, cậu học thông ba bộ Vệ-đà và sau khi cha qua đời, cậu nhận chức quốc sư. Do thuộc dòng họ Kaccāna, cậu được gọi là Kaccāna.


Caṇḍapajjotarājā amacce sannipātetvā āha – ‘‘buddho loke nibbatto, taṃ ānetuṃ samatthā gantvā ānetha tātā’’ti. Deva, añño dasabalaṃ ānetuṃ samattho nāma natthi, ācariyo kaccānabrāhmaṇova [Pg.162] samattho, taṃ pahiṇathāti. Rājā taṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, dasabalassa santikaṃ gacchāhī’’ti āha. Gantvā pabbajituṃ labhanto gamissāmi, mahārājāti. Yaṃkiñci katvā tathāgataṃ ānehi, tātāti. So ‘‘buddhānaṃ santikaṃ gacchantassa mahāparisāya kammaṃ natthī’’ti attaṭṭhamo agamāsi. Athassa satthā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne saddhiṃ sattahi janehi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Satthā ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Taṃkhaṇaṃyeva sabbeva antarahitakesamassū iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya jātā.

Vua Caṇḍapajjota triệu tập các vị cận thần và phán: “Này các khanh, đức Phật đã xuất hiện trên đời, người nào có khả năng hãy đi thỉnh Ngài về đây.” (Họ tâu:) “Tâu Đại vương, không có ai khác có khả năng thỉnh đức Thập Lực, chỉ có thầy Kaccāna Bà-la-môn mới có khả năng, xin hãy phái vị ấy đi.” Nhà vua cho triệu ông đến và phán: “Này khanh, hãy đến chỗ đức Thập Lực.” (Ông tâu:) “Tâu Đại vương, nếu đến đó được phép xuất gia thì thần sẽ đi.” (Vua phán:) “Này khanh, hãy làm bất cứ cách nào để thỉnh đức Như Lai về.” Vị ấy nghĩ rằng: “Việc đi đến chỗ chư Phật không cần đến đoàn tùy tùng đông đảo,” nên đã đi cùng với bảy người khác. Bấy giờ, đức Bổn Sư thuyết pháp cho ông. Cuối bài pháp, ông cùng với bảy người kia đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Đức Bổn Sư duỗi tay ra và nói: “Hãy đến đây, các Tỳ-khưu.” Ngay lập tức, tất cả họ đều biến mất râu tóc, mang y bát do thần thông hóa hiện, trở thành như những vị trưởng lão đã có sáu mươi tuổi hạ.


Thero attano kicce matthakaṃ patte tuṇhībhāvena anisīditvā kāḷudāyitthero viya satthu ujjenigamanatthāya gamanavaṇṇaṃ kathesi. Satthā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘kaccāno attano jātibhūmiyaṃ mama gamanaṃ paccāsīsatī’’ti aññāsi. Buddhā ca nāma ekaṃ kāraṇaṃ paṭicca gantuṃ ayuttaṭṭhānaṃ na gacchanti. Tasmā theraṃ āha – ‘‘tvaṃyeva bhikkhu gaccha, tayi gatepi rājā pasīdissatī’’ti. Thero ‘‘buddhānaṃ dve kathā nāma natthī’’ti tathāgataṃ vanditvā attanā saddhiṃ āgatehi sattahi bhikkhūhi saddhiṃ ujjeniṃ gacchanto antarāmagge telapanāḷi nāma nigamo, tattha piṇḍāya cari. Tasmiṃ ca nigame dve seṭṭhidhītaro. Tāsu ekā parijiṇṇakule nibbattā duggatā mātāpitūnaṃ accayena dhātiṃ nissāya jīvati. Attabhāvo panassā samiddho, kesā aññāhi ativiya dīghā. Tasmiṃyeva nigame aññā issaraseṭṭhikulassa dhītā nikkesikā. Sā tato pubbe tassā samīpaṃ pesetvā ‘‘sataṃ vā sahassaṃ vā dassāmī’’ti vatvāpi kese āharāpetuṃ nāsakkhi.

Khi phận sự của mình đã được viên mãn, vị trưởng lão không ngồi im lặng mà đã tán thán về con đường để đức Bổn Sư đến Ujjenī, giống như trưởng lão Kāḷudāyi đã làm. Đức Bổn Sư nghe lời của vị ấy, biết rằng: “Kaccāna mong muốn ta đến quê hương của ông.” Chư Phật không đi đến một nơi không thích hợp mà không có một lý do. Vì vậy, Ngài bảo vị trưởng lão: “Này Tỳ-khưu, chính con hãy đi, dù con đi thì nhà vua cũng sẽ có đức tin.” Vị trưởng lão nghĩ rằng: “Chư Phật không có hai lời,” nên đã đảnh lễ đức Như Lai, rồi cùng với bảy vị Tỳ-khưu đã đến cùng với mình lên đường đến Ujjenī. Trên đường đi, có một thị trấn tên là Telapanāḷi, ngài đã đi khất thực ở đó. Trong thị trấn ấy có hai người con gái của trưởng giả. Một trong hai người sanh ra trong một gia đình đã sa sút, nghèo khó, sau khi cha mẹ qua đời, cô sống nương tựa vào một bà vú nuôi. Tuy nhiên, thân thể của cô lại sung mãn, mái tóc dài hơn hẳn những người khác. Cũng trong thị trấn ấy, có một người con gái khác của một gia đình trưởng giả giàu có lại không có tóc. Trước đó, cô ta đã cho người đến gặp cô gái kia, nói rằng: “Sẽ cho một trăm hoặc một ngàn,” nhưng cũng không thể nào lấy được mái tóc.


Tasmiṃ pana divase sā seṭṭhidhītā mahākaccānattheraṃ sattahi bhikkhūhi parivutaṃ tucchapattaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘ayaṃ suvaṇṇavaṇṇo eko brahmabandhubhikkhu yathādhoteneva pattena āgacchati, mayhañca aññaṃ dhanaṃ natthi. Asukaseṭṭhidhītā pana imesaṃ kesānaṃ atthāya pesesi. Idāni ito laddhauppādena sakkā therassa deyyadhammaṃ dātu’’nti dhātiṃ pesetvā there nimantetvā antogehe nisīdāpesi. Therānaṃ nisinnakāle gabbhaṃ pavisitvā dhātiyā attano kese kappāpetvā, ‘‘amma[Pg.163], ime kese asukāya nāma seṭṭhidhītāya datvā yaṃ sā deti, taṃ āhara, ayyānaṃ piṇḍapātaṃ dassāmā’’ti. Dhāti piṭṭhihatthena assūni puñchitvā ekena hatthena hadayamaṃsaṃ sandhāretvā therānaṃ santike paṭicchādetvā te kese ādāya tassā seṭṭhidhītāya santikaṃ gatā.

Vào ngày hôm ấy, cô con gái của vị trưởng giả (nghèo) thấy trưởng lão Mahākaccāna cùng bảy vị Tỳ-khưu đi đến với bình bát trống không, cô nghĩ rằng: “Vị Tỳ-khưu bà-la-môn có màu da vàng ròng này đang đi đến với bình bát sạch như vừa được rửa, mà mình lại không có tài sản nào khác. Con gái của vị trưởng giả kia đã cho người đến hỏi mua mái tóc này. Bây giờ, với số tiền thu được từ đây, mình có thể cúng dường vật thực đến vị trưởng lão.” Nghĩ vậy, cô cho bà vú nuôi đi thỉnh các vị trưởng lão và mời các ngài ngồi trong nhà. Khi các vị trưởng lão đã an tọa, cô vào trong phòng, nhờ bà vú nuôi cắt tóc của mình rồi nói: “Mẹ ơi, mẹ hãy đem mái tóc này đưa cho cô con gái của vị trưởng giả kia, cô ấy cho bao nhiêu thì mẹ hãy mang về, chúng ta sẽ cúng dường vật thực cho các bậc tôn quý.” Bà vú nuôi lấy mu bàn tay lau nước mắt, một tay giữ lấy tim mình, che giấu trước mặt các vị trưởng lão, rồi lấy mái tóc ấy đi đến chỗ cô con gái của vị trưởng giả kia.


Paṇiyaṃ nāma sāravantampi sayaṃ upanītaṃ gāravaṃ na janeti, tasmā sā seṭṭhidhītā cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe bahunāpi dhanena ime kese āharāpetuṃ nāsakkhiṃ, idāni pana chinnakālato paṭṭhāya na yathāmūlameva labhissatī’’ti. Dhātiṃ āha – ‘‘ahaṃ pubbe tava sāminiṃ bahunāpi dhanena kese āharāpetuṃ nāsakkhiṃ, yattha katthaci vinipātā pana nijjīvakesā nāma aṭṭha kahāpaṇe agghantī’’ti aṭṭheva kahāpaṇe adāsi. Dhāti kahāpaṇe āharitvā seṭṭhidhītāya adāsi. Seṭṭhidhītā ekekaṃ piṇḍapātaṃ ekekakahāpaṇagghanakaṃ katvā therānaṃ dāpesi. Thero āvajjitvā seṭṭhidhītāya upanissayaṃ disvā ‘‘kahaṃ seṭṭhidhītā’’ti pucchi. Gabbhe, ayyāti. Pakkosatha nanti. Sā ca theresu gāravena ekavacaneneva āgantvā there vanditvā balavasaddhaṃ uppādesi. Sukhette patiṭṭhitapiṇḍapāto diṭṭheva dhamme vipākaṃ detīti saha therānaṃ vandanena kesā pakatibhāveyeva aṭṭhaṃsu. Therāpi taṃ piṇḍapātaṃ gahetvā passantiyāyeva seṭṭhidhītāya vehāsaṃ abbhuggantvā kañcanavanuyyāne otariṃsu.

Hàng hóa dù có giá trị, nếu tự mình mang đến thì không tạo ra sự kính trọng. Do đó, con gái vị trưởng giả ấy suy nghĩ: “Trước kia, ta đã không thể dùng nhiều tiền của để mang mớ tóc này về. Bây giờ, kể từ lúc bị cắt đi, nó sẽ không còn được giá như cũ nữa.” Nàng nói với người vú nuôi: “Trước kia, ta đã không thể dùng nhiều tiền của để mang mớ tóc của chủ ngươi về. Nhưng bây giờ, mớ tóc vô hồn bị vứt bỏ đâu đó này chỉ đáng giá tám đồng kahāpaṇa mà thôi.” Nàng đã đưa đúng tám đồng kahāpaṇa. Người vú nuôi mang các đồng kahāpaṇa về đưa cho con gái vị trưởng giả. Con gái vị trưởng giả đã làm mỗi phần vật thực khất thực trị giá một đồng kahāpaṇa và cho người dâng cúng đến các vị trưởng lão. Vị trưởng lão quán xét, thấy được duyên lành của con gái vị trưởng giả, bèn hỏi: “Con gái vị trưởng giả ở đâu?” – “Thưa ngài, ở trong phòng.” – “Hãy gọi cô ấy đến.” Nàng ấy do lòng kính trọng đối với các vị trưởng lão, chỉ nghe một lời gọi đã đến đảnh lễ các vị trưởng lão và phát khởi đức tin mãnh liệt. Vật thực khất thực được đặt vào ruộng phước tốt đẹp sẽ cho quả báo ngay trong hiện tại, nên cùng với việc đảnh lễ các vị trưởng lão, mái tóc đã trở lại như trạng thái bình thường. Các vị trưởng lão cũng nhận lấy vật thực khất thực ấy, bay lên hư không ngay trước mắt con gái vị trưởng giả và đáp xuống khu vườn Kañcanavana.


Uyyānapālo theraṃ disvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘deva, me ayyo purohito kaccāno pabbajitvā uyyānamāgato’’ti āha. Rājā caṇḍapajjoto uyyānaṃ gantvā katabhattakiccaṃ theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘kahaṃ, bhante, bhagavā’’ti pucchi. Satthā sayaṃ anāgantvā maṃ pesesi mahārājāti. Kahaṃ, bhante, ajja bhikkhaṃ alatthāti? Thero rañño pucchāsabhāgena sabbaṃ seṭṭhidhītāya kataṃ dukkaraṃ ārocesi. Rājā therassa vasanaṭṭhānaṃ paṭiyādetvā theraṃ nimantetvā nivesanaṃ gantvā seṭṭhidhītaraṃ āṇāpetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Imissā itthiyā diṭṭhadhammikova yasapaṭilābho ahosi.

Người giữ vườn thấy vị trưởng lão, đến gần đức vua và tâu rằng: “Tâu đại vương, vị quốc sư Kaccāna của thần đã xuất gia và đến khu vườn.” Vua Caṇḍapajjota đi đến khu vườn, đảnh lễ vị trưởng lão đã thọ thực xong bằng năm vóc sát đất, rồi ngồi một bên và hỏi: “Bạch ngài, Đức Thế Tôn ở đâu?” – “Tâu đại vương, Bậc Đạo Sư không tự mình đến mà đã phái tôi đi.” – “Bạch ngài, hôm nay ngài đã nhận vật thực ở đâu?” Vị trưởng lão, theo câu hỏi của đức vua, đã kể lại toàn bộ việc làm khó làm của con gái vị trưởng giả. Đức vua chuẩn bị nơi ở cho vị trưởng lão, thỉnh ngài, rồi đi về cung điện, cho gọi con gái vị trưởng giả đến và lập làm hoàng hậu chánh cung. Người phụ nữ này đã có được danh vọng ngay trong hiện tại.


Tato [Pg.164] paṭṭhāya rājā therassa mahāsakkāraṃ karoti. Therassa dhammakathāya pasīditvā mahājano therassa santike pabbaji. Tato paṭṭhāya sakalanagaraṃ ekakāsāvapajjotaṃ isivātapaṭivātaṃ ahosi. Sāpi devī gabbhaṃ labhitvā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi. Tassa nāmaggahaṇadivase gopālakumāroti mātāmahaseṭṭhino nāmaṃ akaṃsu. Sā puttassa nāmavasena gopālamātā nāma devī jātā. Sā devī there ativiya pasīditvā rājānaṃ sampaṭicchāpetvā kañcanavanuyyāne therassa vihāraṃ kāresi. Thero ujjeninagaraṃ pasādetvā puna satthu santikaṃ gato. Atha satthā aparabhāge jetavane viharanto madhupiṇḍikasuttaṃ (ma. ni. 1.199 ādayo) kaccānapeyyālaṃ (ma. ni. 3.279 ādayo) pārāyanasuttanti ime tayo suttante aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Kể từ đó, đức vua hết lòng cúng dường trọng hậu đến vị trưởng lão. Dân chúng hoan hỷ với bài pháp thoại của vị trưởng lão và đã xuất gia theo ngài. Kể từ đó, toàn thành phố rực sáng một màu y cà sa, xuôi ngược theo gió của các vị ẩn sĩ. Vị hoàng hậu ấy cũng mang thai và sau mười tháng đã hạ sinh một hoàng tử. Vào ngày đặt tên, họ đã đặt tên cho hoàng tử là Gopālakumāra, theo tên của ông ngoại là vị trưởng giả. Vị hoàng hậu ấy, theo tên của con trai, đã trở thành hoàng hậu tên là Gopālamātā. Vị hoàng hậu ấy vô cùng hoan hỷ với vị trưởng lão, đã thuyết phục đức vua và cho xây dựng một tu viện cho vị trưởng lão trong khu vườn Kañcanavana. Vị trưởng lão sau khi làm cho thành Ujjenī có đức tin, đã trở về với Bậc Đạo Sư. Về sau, khi Bậc Đạo Sư đang trú tại Jetavana, lấy ba bài kinh này làm duyên khởi: kinh Madhupiṇḍika (Trung Bộ 1.199 trở đi), Kaccānapeyyāla (Trung Bộ 3.279 trở đi), và kinh Pārāyana, Ngài đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thượng trong số những vị phân tích chi tiết ý nghĩa của những lời được nói tóm tắt.


Paṭhamavaggavaṇṇanā.

Phần giải về phẩm thứ nhất.


14. Etadaggavaggo

14. Phẩm Etadagga (Tối Thượng)


(14) 2. Dutiyaetadaggavaggo

(14) 2. Phẩm Etadagga (Tối Thượng) thứ hai


Cūḷapanthakattheravatthu

Câu chuyện về trưởng lão Cūḷapanthaka


198-200. Dutiyassa paṭhame manomayanti manena nibbattitaṃ. ‘‘Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkamī’’ti (theragā. 901) vuttaṭṭhānasmiñhi manena katakāyo manomayakāyo nāma jāto. ‘‘Aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapajjatī’’ti (cūḷava. 333) vuttaṭṭhāne manena nibbattitakāyo manomayakāyo nāma jāto. Ayamidha adhippeto. Tattha aññe bhikkhū manomayaṃ kāyaṃ nibbattentā tayo vā cattāro vā nibbattenti, na bahuke. Ekasadiseyeva ca katvā nibbattenti ekavidhameva kammaṃ kurumāne. Cūḷapanthakatthero pana ekāvajjanena samaṇasahassaṃ māpesi. Dvepi ca jane na ekasadise akāsi na ekavidhaṃ kammaṃ kurumāne. Tasmā manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ aggo nāma jāto.

198-200. Trong câu đầu tiên của phẩm thứ hai, (cụm từ) manomayaṃ (do ý tạo ra) có nghĩa là được tạo ra bởi ý. Thật vậy, ở chỗ được nói: “Với thân do ý tạo, bằng thần thông, vị ấy đến gần” (Trưởng Lão Kệ 901), thân được làm bởi ý được gọi là thân do ý tạo. Ở chỗ được nói: “Vị ấy sanh vào một thân nào đó do ý tạo” (Tiểu Phẩm 333), thân được tạo ra bởi ý được gọi là thân do ý tạo. Đây là điều được ngụ ý ở đây. Trong đó, các vị tỳ-khưu khác khi tạo ra thân do ý tạo thì tạo ra ba hoặc bốn, không nhiều. Và họ tạo ra chúng giống hệt nhau, làm cùng một loại công việc. Nhưng trưởng lão Cūḷapanthaka, chỉ bằng một lần tác ý, đã hóa hiện ra một ngàn vị sa-môn. Và ngài đã không làm cho hai người nào giống nhau, cũng không làm cùng một loại công việc. Do đó, ngài được gọi là vị tối thượng trong số những vị hóa hiện thân do ý tạo.


Cetovivaṭṭakusalānampi [Pg.165] cūḷapanthakova aggo, saññāvivaṭṭakusalānaṃ pana mahāpanthakatthero aggoti vutto. Tattha cūḷapanthakatthero catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāya ‘‘cetovivaṭṭakusalo’’ti vutto, mahāpanthakatthero catunnaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāya ‘‘saññāvivaṭṭakusalo’’ti vutto. Cūḷapanthako ca samādhikusalatāya cetovivaṭṭakusalo nāma, mahāpanthako vipassanākusalatāya saññāvivaṭṭakusalo nāma. Eko cettha samādhilakkhaṇe cheko, eko vipassanālakkhaṇe. Tathā eko samādhigāḷho, eko vipassanāgāḷho. Eko cettha aṅgasaṃkhitte cheko, eko ārammaṇasaṃkhitte. Tathā eko aṅgavavatthāne cheko, eko ārammaṇavavatthāneti evamettha yojanā kātabbā.

Trong số những vị thiện xảo về tâm giải thoát, Cūḷapanthaka là vị tối thượng; còn trong số những vị thiện xảo về tưởng giải thoát, trưởng lão Mahāpanthaka được gọi là vị tối thượng. Trong đó, trưởng lão Cūḷapanthaka, do đã chứng đắc bốn thiền sắc giới, được gọi là “thiện xảo về tâm giải thoát”; trưởng lão Mahāpanthaka, do đã chứng đắc bốn thiền vô sắc giới, được gọi là “thiện xảo về tưởng giải thoát”. Cūḷapanthaka, do thiện xảo về định, được gọi là thiện xảo về tâm giải thoát; Mahāpanthaka, do thiện xảo về tuệ quán, được gọi là thiện xảo về tưởng giải thoát. Trong hai vị, một vị thiện xảo về đặc tính của định, một vị thiện xảo về đặc tính của tuệ quán. Tương tự, một vị thâm sâu trong định, một vị thâm sâu trong tuệ quán. Trong hai vị, một vị thiện xảo về sự tóm tắt các chi (thiền), một vị thiện xảo về sự tóm tắt các đối tượng. Tương tự, một vị thiện xảo về sự xác định các chi (thiền), một vị thiện xảo về sự xác định các đối tượng. Cách giải thích ở đây nên được thực hiện như vậy.


Apica cūḷapanthakatthero rūpāvacarajjhānalābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattoti cetovivaṭṭakusalo, mahāpanthako arūpāvacarajjhānalābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattoti saññāvivaṭṭakusalo. Ubhopi panthe jātattā panthakā nāma jātā. Tesaṃ paṭhamajāto mahāpanthako nāma, pacchājāto cūḷapanthako nāma.

Hơn nữa, trưởng lão Cūḷapanthaka, sau khi chứng đắc thiền sắc giới, đã xuất khỏi các thiền chi và đắc quả A-la-hán, nên được gọi là thiện xảo về tâm giải thoát; trưởng lão Mahāpanthaka, sau khi chứng đắc thiền vô sắc giới, đã xuất khỏi các thiền chi và đắc quả A-la-hán, nên được gọi là thiện xảo về tưởng giải thoát. Cả hai vị, do được sinh ra trên đường, nên được gọi là Panthaka. Trong hai vị, người sinh trước tên là Mahāpanthaka, người sinh sau tên là Cūḷapanthaka.


Imesaṃ pana ubhinnampi pañhakamme ayamanupubbikathā – atīte kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagaravāsino dve bhātikā kuṭumbikā saddhā pasannā nibaddhaṃ satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanti. Tesu ekadivasaṃ kaniṭṭho satthāraṃ dvīhaṅgehi samannāgataṃ ekaṃ bhikkhuṃ ‘‘mama sāsane manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ cetovivaṭṭakusalānañca ayaṃ bhikkhu aggo’’ti etadaggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā cintesi – ‘‘mahā vatāyaṃ bhikkhu eko hutvā dve aṅgāni paripūretvā carati, mayāpi anāgate ekassa buddhassa sāsane aṅgadvayapūrakena hutvā vicarituṃ vaṭṭatī’’ti. So purimanayeneva satthāraṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā evamāha – ‘‘yaṃ, bhante, bhikkhuṃ tumhe ito sattadivasamatthake manomayaṅgena ca cetovivaṭṭakusalaṅgena ca ‘ayaṃ mama sāsane aggo’ti etadagge ṭhapayittha, ahampi imassa adhikārakammassa phalena so bhikkhu viya aṅgadvayapūrako bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi.

Về vấn đề của cả hai vị này, đây là câu chuyện tuần tự. Tương truyền, trong quá khứ, vào thời đức Phật Padumuttara, có hai anh em là gia chủ, cư dân của thành phố Haṃsavatī, có đức tin và lòng trong sạch, thường xuyên đến gần đức Đạo Sư để nghe Pháp. Trong hai người, một hôm người em trai thấy đức Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu, người hội đủ hai yếu tố, vào địa vị tối thượng rằng: “Trong giáo pháp của ta, vị Tỳ-khưu này là bậc tối thượng trong số những người hóa hiện thân do ý tạo thành và những người thiện xảo trong tâm giải thoát.” Vị ấy suy nghĩ rằng: “Ôi, vị Tỳ-khưu vĩ đại này, là một người mà lại thành tựu và thực hành hai yếu tố. Ta cũng nên, trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, trở thành người thành tựu hai yếu tố mà sống.” Vị ấy, theo cách thức đã nói trước, đã thỉnh mời đức Đạo Sư, cúng dường đại thí trong bảy ngày, rồi nói như sau: “Bạch đức Thế Tôn, vị Tỳ-khưu mà ngài, vào bảy ngày trước đây, đã đặt vào địa vị tối thượng về yếu tố thân do ý tạo thành và yếu tố thiện xảo trong tâm giải thoát rằng ‘vị này là bậc tối thượng trong giáo pháp của ta,’ con cũng vậy, nhờ quả của thiện nghiệp này, xin cho con được giống như vị Tỳ-khưu ấy, trở thành người thành tựu hai yếu tố.” Vị ấy đã phát nguyện như vậy.


Satthā [Pg.166] anāgataṃ oloketvā anantarāyenassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate kappasatasahassāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, so taṃ imasmiṃ ṭhānadvaye ṭhapessatī’’ti byākaritvā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Bhātāpissa ekadivasaṃ satthāraṃ saññāvivaṭṭakusalaṃ bhikkhuṃ etadaggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tatheva adhikāraṃ katvā patthanaṃ akāsi, satthāpi taṃ byākāsi.

Đức Đạo Sư, sau khi nhìn vào tương lai và thấy được rằng lời nguyện của vị ấy sẽ được thành tựu không có chướng ngại, đã thọ ký rằng: “Trong tương lai, vào cuối một trăm ngàn kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Vị ấy sẽ đặt ngươi vào hai địa vị này.” Sau khi thuyết pháp tùy hỷ, ngài đã ra đi. Người anh của vị ấy cũng vậy, một hôm thấy đức Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu thiện xảo về tưởng giải thoát vào địa vị tối thượng, cũng đã làm thiện sự và phát nguyện như thế, và đức Đạo Sư cũng đã thọ ký cho vị ấy.


Te ubhopi janā satthari dharamāne kusalakammaṃ karitvā satthu parinibbutakāle sarīracetiye suvaṇṇapūjaṃ katvā tato cutā devaloke nibbattā. Tesaṃ devamanussesu saṃsarantānaṃyeva kappasatasahassaṃ atikkantaṃ. Tattha mahāpanthakassa antarā katakalyāṇakammaṃ na kathiyati, cūḷapanthako pana kassapabhagavato sāsane pabbajitvā vīsati vassasahassāni odātakasiṇakammaṃ katvā devapure nibbatti. Atha amhākaṃ satthā abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko rājagahaṃ upanissāya veḷuvanamahāvihāre paṭivasati.

Cả hai người ấy, trong khi đức Đạo Sư còn tại thế, đã làm các thiện nghiệp, và vào lúc đức Đạo Sư nhập Niết-bàn, đã cúng dường vàng tại bảo tháp xá-lợi. Từ đó mệnh chung, họ được tái sanh vào cõi trời. Đối với họ, trong khi đang luân hồi giữa cõi trời và cõi người, một trăm ngàn kiếp đã trôi qua. Ở đây, thiện nghiệp đã làm ở khoảng giữa của Mahāpanthaka không được kể lại. Còn Cūḷapanthaka, đã xuất gia trong giáo pháp của đức Thế Tôn Kassapa, thực hành đề mục biến xứ trắng trong hai mươi ngàn năm, rồi tái sanh vào thành của chư thiên. Bấy giờ, đức Đạo Sư của chúng ta, sau khi chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác và chuyển bánh xe Pháp cao thượng, đã cư ngụ tại đại tịnh xá Veḷuvana, gần thành Rājagaha.


Imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā imesaṃ dvinnaṃ nibbattiṃ kathetuṃ vaṭṭati. Rājagahe kira dhanaseṭṭhikulassa dhītā attano dāseneva saddhiṃ santhavaṃ katvā ‘‘aññepi me imaṃ kammaṃ jāneyyu’’nti cintetvā evamāha – ‘‘amhehi imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkā, sace me mātāpitaro imaṃ dosaṃ jānissanti, khaṇḍākhaṇḍaṃ karissanti, videsaṃ gantvā vasissāmā’’ti hatthasāraṃ gahetvā aggadvārena nikkhamitvā ‘‘yattha vā tattha vā aññehi ajānanaṭṭhānaṃ gantvā vasissāmā’’ti ubhopi agamaṃsu.

Đến đây, nên kể về sự tái sanh của hai vị này. Tương truyền, tại thành Rājagaha, con gái của một gia đình trưởng giả giàu có đã có quan hệ thân mật với chính người đầy tớ của mình. Nàng suy nghĩ: “Những người khác có thể biết được việc làm này của ta,” rồi nói rằng: “Chúng ta không thể sống ở nơi này được. Nếu cha mẹ ta biết được lỗi lầm này, họ sẽ chặt ta ra từng mảnh. Chúng ta hãy đi đến một xứ khác mà sống.” Nàng lấy những vật dụng cần thiết, đi ra bằng cửa chính, và cả hai cùng đi với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ đi đến một nơi nào đó, một nơi mà những người khác không biết, để sinh sống.”


Tesaṃ ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ saṃvāsamanvāya tassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhassa paripākaṃ āgamma sāmikena saddhiṃ mantesi – ‘‘gabbho me paripākaṃ gato, ñātimittādivirahite ṭhāne gabbhavuṭṭhānaṃ nāma ubhinnampi amhākaṃ dukkhameva, kulagehameva gacchāmā’’ti. So ‘‘ajja gacchāma, sve gacchāmā’’ti divase atikkamāpesi. Sā cintesi – ‘‘ayaṃ bālo attano dosamahantāya gantuṃ na ussahati, mātāpitaro ca nāma ekantahitā, ayaṃ gacchatu vā mā vā, mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Tasmiṃ gehā nikkhante sā gehe parikkhāraṃ paṭisāmetvā attano kulagharaṃ gatabhāvaṃ anantaragehavāsīnaṃ ārocetvā maggaṃ paṭipajji.

Trong khi họ đang sống ở một nơi, do sự chung sống, một bào thai đã hình thành trong bụng của nàng. Khi thai đã đến ngày, nàng bàn với chồng rằng: “Thai của em đã đến ngày. Việc sinh nở ở một nơi không có bà con thân thuộc sẽ là điều khổ sở cho cả hai chúng ta. Chúng ta hãy về nhà cha mẹ.” Người chồng cứ lần lữa ngày này qua ngày khác, nói rằng: “Hôm nay đi, ngày mai đi.” Nàng suy nghĩ: “Gã khờ này, vì lỗi lầm to lớn của mình mà không dám đi. Còn cha mẹ thì luôn luôn có lòng tốt. Dù anh ta có đi hay không, ta cũng phải đi.” Khi người chồng ra khỏi nhà, nàng thu xếp đồ đạc trong nhà, báo cho những người hàng xóm biết việc mình trở về nhà cha mẹ, rồi lên đường.


Atha [Pg.167] so puriso gharaṃ āgato taṃ adisvā paṭivissake pucchitvā ‘‘kulagharaṃ gatā’’ti sutvā vegena anubandhitvā antarāmagge sampāpuṇi. Tassāpi tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. So ‘‘kiṃ idaṃ bhadde’’ti pucchi. Sāmi eko putto jātoti. Idāni kiṃ karissāmāti? Yassa atthāya mayaṃ kulagharaṃ gacchāma, taṃ kammaṃ antarāva nipphannaṃ, tattha gantvā kiṃ karissāma, nivattāmāti dvepi ekacittā hutvā nivattiṃsu. Tassa dārakassa ca panthe jātattā panthakoti nāmaṃ akaṃsu. Tassā nacirasseva aparopi gabbho patiṭṭhahi. Sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Tassapi dārakassa panthe jātattā paṭhamajātassa mahāpanthakoti nāmaṃ katvā pacchājātassa cūḷapanthakoti nāmaṃ akaṃsu.

Bấy giờ, người đàn ông trở về nhà, không thấy nàng, bèn hỏi những người láng giềng. Nghe nói: “Cô ấy đã về nhà cha mẹ,” anh ta vội vã đuổi theo và bắt kịp nàng ở giữa đường. Ngay tại nơi đó, nàng đã chuyển dạ sinh con. Anh ta hỏi: “Chuyện gì vậy, em?” “Thưa chàng, một bé trai đã được sinh ra.” “Bây giờ chúng ta phải làm gì?” “Việc mà vì nó chúng ta đi về nhà cha mẹ, nay đã được hoàn thành ngay giữa đường. Đến đó nữa để làm gì? Chúng ta hãy quay về.” Cả hai đồng lòng và quay trở lại. Vì đứa bé được sinh ra trên đường (panthe), họ đặt tên cho nó là Panthaka. Không lâu sau, nàng lại mang thai. Toàn bộ câu chuyện nên được kể chi tiết như lần trước. Vì đứa bé đó cũng được sinh ra trên đường, họ đặt tên cho đứa con đầu là Mahāpanthaka và đứa con sinh sau là Cūḷapanthaka.


Te dvepi dārake gahetvā attano vasanaṭṭhānameva gatā. Tesaṃ tattha vasantānaṃ ayaṃ mahāpanthakadārako aññe dārakajane ‘‘cūḷapitā mahāpitā ayyako ayyikā’’ti vadante sutvā mātaraṃ paṭipucchi – ‘‘amma, aññe dārakā kathenti ‘ayyako ayyikā’ti, kiṃ amhākaṃ ñātakā natthī’’ti? Āma, tāta, tumhākaṃ ettha ñātakā natthi, rājagahanagare pana vo dhanaseṭṭhi nāma ayyako, tattha tumhākaṃ bahū ñātakāti. Kasmā tattha na gacchatha ammāti? Sā attano agamanakāraṇaṃ puttassa akathetvā puttesu punappunaṃ kathentesu sāmikamāha – ‘‘ime dārakā ativiya maṃ kilamenti, kiṃ no mātāpitaro disvā maṃsaṃ khādissanti, ehi dārakānaṃ ayyakakulaṃ dassemā’’ti. Ahaṃ sammukhā bhavituṃ na sakkhissāmi, taṃ pana nayissāmīti. ‘‘Sādhu sāmi, yena kenaci upāyena dārakānaṃ ayyakakulameva daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti dvepi janā dārake ādāya anupubbena rājagahaṃ patvā nagaradvāre ekissā sālāya nivāsaṃ katvā dārakamātā dve dārake gahetvā āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocāpesi.

Cả hai người dẫn hai đứa con về nơi ở của mình. Khi họ đang sống ở đó, cậu bé Mahāpanthaka nghe những đứa trẻ khác gọi 'chú, bác, ông, bà', liền hỏi lại mẹ: 'Thưa mẹ, những đứa trẻ khác nói 'ông, bà', chẳng lẽ chúng ta không có bà con thân thuộc sao?'. 'Đúng vậy, con ơi, ở đây chúng ta không có bà con. Nhưng ở thành Rājagaha, các con có ông ngoại tên là Dhanaseṭṭhi, ở đó các con có nhiều bà con.' 'Tại sao mẹ không đến đó?'. Nàng không nói cho con trai biết lý do mình không đến, nhưng khi các con cứ hỏi đi hỏi lại, nàng nói với chồng: 'Mấy đứa nhỏ này làm con mệt mỏi quá. Chẳng lẽ cha mẹ chúng ta thấy chúng ta rồi sẽ ăn tươi nuốt sống chúng ta sao? Thôi, chúng ta hãy cho các con thấy gia đình bên ngoại.' 'Anh không thể đối mặt với họ được, nhưng anh sẽ đưa em đi.' 'Hay lắm, thưa chàng. Bằng cách nào đó, cũng nên cho các con được thấy gia đình bên ngoại.' Cả hai người dẫn con theo, lần lượt đi đến thành Rājagaha, trú ngụ tại một ngôi nhà nghỉ ở cổng thành, rồi người mẹ cho người báo tin cho cha mẹ mình biết việc mình đã đến cùng hai con.


Te taṃ sāsanaṃ sutvā saṃsāre saṃsarantānaṃ na putto na dhītā nāma natthi, te amhākaṃ mahāparādhikā, na sakkā tehi amhākaṃ cakkhupathe ṭhātuṃ. Ettakaṃ pana dhanaṃ gahetvā dvepi janā phāsukaṭṭhānaṃ gantvā jīvantu, dārake pana idha pesentūti. Seṭṭhidhītā mātāpitūhi pesitaṃ dhanaṃ gahetvā dārake āgatadūtānaṃ hattheyeva datvā pesesi[Pg.168]. Dārakā ayyakakule vaḍḍhanti. Tesu cūḷapanthako atidaharo, mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ dasabalassa dhammakathaṃ sotuṃ gacchati. Tassa niccaṃ satthu sammukhe dhammaṃ suṇantassa pabbajjāya cittaṃ nami. So ayyakaṃ āha – ‘‘sace tumhe anujāneyyātha, ahaṃ pabbajjeyya’’nti. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, mayhaṃ sakalalokassapi pabbajjato taveva pabbajjā bhaddikā. Sace sakkosi, pabbaja, tātā’’ti sampaṭicchitvā satthu santikaṃ gato. Satthā ‘‘kiṃ, mahāseṭṭhi, dārako te laddho’’ti? ‘‘Āma, bhante, ayaṃ dārako mayhaṃ nattā, tumhākaṃ santike pabbajāmīti vadatī’’ti āha.

Nghe tin ấy, họ nói: 'Trong vòng luân hồi, ai mà chẳng từng là con trai, con gái. Nhưng chúng nó đã phạm lỗi lớn với chúng ta, không thể nào để chúng nó xuất hiện trước mắt chúng ta được. Hãy nhận lấy số tiền này, cả hai đứa hãy đi đến một nơi nào đó sống cho thoải mái, còn hai đứa cháu thì hãy gửi về đây.' Con gái của trưởng giả nhận lấy số tiền cha mẹ gửi đến, rồi trao hai đứa con ngay vào tay của sứ giả và gửi đi. Hai đứa trẻ lớn lên trong gia đình bên ngoại. Trong hai đứa, Cūḷapanthaka còn rất nhỏ, còn Mahāpanthaka thì thường cùng ông ngoại đi nghe Đức Thập Lực thuyết pháp. Do thường xuyên được nghe pháp trước mặt Bậc Đạo Sư, tâm của cậu hướng về việc xuất gia. Cậu nói với ông ngoại: 'Nếu ông cho phép, con xin được xuất gia.' 'Cháu nói gì vậy? Đối với ông, việc cả thế gian xuất gia cũng không quý bằng việc cháu xuất gia. Nếu có thể, cháu hãy xuất gia đi.' Nói vậy rồi, ông đồng ý và đưa cậu đến gặp Bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư hỏi: 'Này đại trưởng giả, ông có được đứa bé này à?'. Ông thưa: 'Bạch Thế Tôn, đây là cháu ngoại của con, nó nói muốn được xuất gia nơi Ngài.'


Satthā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ ‘‘imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti āṇāpesi. Thero tassa tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi. So bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampadaṃ labhi. Upasampanno hutvā yonisomanasikāre kammaṃ karonto catunnaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ lābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pāpuṇi. Iti so saññāvivaṭṭakusalānaṃ aggo jāto. So jhānasukhena phalasukhena vītināmento cintesi – ‘‘sakkā nu kho imaṃ sukhaṃ cūḷapanthakassa dātu’’nti. Tato ayyakaseṭṭhissa santikaṃ gantvā ‘‘mahāseṭṭhi sace tumhe sampaṭicchatha, ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti āha. Pabbājetha, bhanteti. Thero cūḷapanthakadārakaṃ pabbājetvā dasasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Cūḷapanthakasāmaṇero bhātikassa santike.

Bậc Đạo Sư ra lệnh cho một vị tỳ-kheo khất thực: 'Hãy cho đứa bé này xuất gia.' Vị trưởng lão dạy cho cậu đề mục thiền năm thể trược rồi cho xuất gia. Vị ấy học thuộc nhiều lời Phật dạy, và khi đủ tuổi hạ, đã thọ cụ túc giới. Sau khi thọ cụ túc giới, nhờ thực hành như lý tác ý, vị ấy đắc bốn thiền vô sắc, rồi xuất khỏi các thiền chi và chứng quả A-la-hán. Như vậy, vị ấy trở thành bậc tối thắng trong những vị thiện xảo về tưởng vô ngại. Vị ấy sống an trú trong thiền lạc và quả lạc, rồi suy nghĩ: 'Liệu ta có thể ban niềm vui này cho Cūḷapanthaka không nhỉ?'. Sau đó, vị ấy đến gặp ông ngoại trưởng giả và nói: 'Thưa đại trưởng giả, nếu ông chấp thuận, con sẽ cho Cūḷapanthaka xuất gia.' 'Xin ngài hãy cho nó xuất gia.' Vị trưởng lão cho cậu bé Cūḷapanthaka xuất gia và an lập cậu trong mười giới. Sa-di Cūḷapanthaka ở cùng với anh trai mình.


‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ,Pāto siyā phullamavītagandhaṃ;

Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ,Tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123;

a. ni. 5.195) –

'Như hoa sen, sen hồng thơm ngát, Sớm mai nở ra, hương chẳng phai tàn; Hãy xem bậc Aṅgīrasa đang tỏa sáng, Như mặt trời rực rỡ trên không trung.'


Imaṃ gāthaṃ gaṇhāti. Gahitagahitapadaṃ uparūparipadaṃ gaṇhantassa nassati. Tassa imaṃ gāthaṃ gahetuṃ vāyamantasseva cattāro māsā atikkantā. Atha naṃ mahāpanthako āha – ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekagāthampi gahetuṃ na sakkosi, pabbajitakiccaṃ pana tvaṃ kathaṃ [Pg.169] matthakaṃ pāpessasi, nikkhama ito’’ti. So therena paṇāmito vihārapaccante rodamāno aṭṭhāsi.

Cậu học thuộc bài kệ này. Cứ học được câu trên thì lại quên câu dưới. Cậu cố gắng học thuộc bài kệ này mà bốn tháng đã trôi qua. Bấy giờ, Mahāpanthaka nói với cậu: 'Này Cūḷapanthaka, ngươi không có khả năng trong giáo pháp này. Bốn tháng trời mà không thuộc nổi một bài kệ, làm sao ngươi có thể hoàn thành phận sự của người xuất gia? Hãy đi khỏi đây!'. Bị trưởng lão đuổi đi, cậu đứng khóc ở cuối tu viện.


Tena samayena satthā rājagahaṃ upanissāya jīvakambavane viharati. Tasmiṃ samaye jīvako purisaṃ pesesi ‘‘pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ satthāraṃ nimantehī’’ti. Tena kho pana samayena mahāpanthako bhattuddesako hoti. So ‘‘pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ bhikkhaṃ sampaṭicchatha, bhante’’ti vutto ‘‘cūḷapanthakaṃ ṭhapetvā sesānaṃ sampaṭicchāmī’’ti āha. Cūḷapanthako taṃ kathaṃ sutvā bhiyyosomattāya domanassappatto ahosi. Satthā cūḷapanthakassa khedaṃ disvā ‘‘cūḷapanthako mayi gate bujjhissatī’’ti gantvā avidūre ṭhāne attānaṃ dassetvā ‘‘kiṃ tvaṃ, panthaka, rodasī’’ti āha. Bhātā maṃ, bhante, paṇāmetīti. Panthaka, tuyhaṃ bhātikassa parapuggalānaṃ āsayānusayañāṇaṃ natthi, tvaṃ buddhaveneyyapuggalo nāmāti iddhiyā abhisaṅkharitvā suddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ adāsi ‘‘imaṃ gahetvā ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti vatvā bhāvehi panthakā’’ti.

Vào lúc ấy, Bậc Đạo Sư đang trú tại vườn xoài của Jīvaka, gần thành Rājagaha. Khi ấy, Jīvaka sai một người đi thỉnh Bậc Đạo Sư cùng với năm trăm vị tỳ-kheo. Lúc bấy giờ, Mahāpanthaka là người giữ chức vụ phân phối vật thực. Khi được thỉnh: 'Bạch ngài, xin ngài nhận lời mời cúng dường cho năm trăm vị tỳ-kheo', vị ấy đáp: 'Tôi nhận lời cho tất cả, trừ Cūḷapanthaka.' Cūḷapanthaka nghe những lời ấy, càng thêm buồn rầu. Bậc Đạo Sư thấy nỗi khổ của Cūḷapanthaka, nghĩ rằng 'Khi ta đi rồi, Cūḷapanthaka sẽ giác ngộ', Ngài đến một nơi không xa, hiện thân ra và hỏi: 'Này Panthaka, sao con khóc?'. 'Bạch Thế Tôn, anh con đã đuổi con đi.' 'Này Panthaka, anh của con không có trí biết được tâm ý và tùy miên của người khác. Con là người có thể được Phật giáo hóa.' Nói rồi, Ngài dùng thần thông hóa hiện ra một mảnh vải sạch và trao cho cậu: 'Này Panthaka, hãy cầm lấy mảnh vải này, vừa nói 'lau sạch bụi, lau sạch bụi' vừa tu tập.'


So satthārā dinnaṃ coḷakhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’’nti hatthena parimajjanto nisīdi. Tassa parimajjantassa lomāni kiliṭṭhadhātukāni jātāni. Puna parimajjantassa ukkhaliparipuñchanasadisaṃ jātaṃ. So ñāṇaparipākaṃ āgamma tattha khayavayaṃ paṭṭhapetvā cintesi – ‘‘idaṃ coḷakhaṇḍaṃ pakatiyā paṇḍaraṃ parisuddhaṃ, upādinnakasarīraṃ nissāya kiliṭṭhaṃ jātaṃ, idaṃ cittampi evaṃgatikamevā’’ti. Samādhiṃ bhāvetvā cattāri rūpāvacarajjhānāni pādakāni katvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. So manomayajjhānalābhī hutvā eko hutvā bahudhā, bahudhā hutvā eko bhavituṃ samattho ahosi. Arahattamaggeneva cassa tepiṭakañca cha abhiññā ca āgamiṃsu.

Vị ấy ngồi xuống, tay xoa mảnh vải do Bậc Đạo Sư ban cho, niệm rằng: "tẩy sạch bụi, tẩy sạch bụi". Trong khi vị ấy xoa, những sợi lông của tấm vải trở nên dơ bẩn. Khi xoa nữa, nó trở nên giống như cái giẻ lau nồi. Khi trí tuệ đã chín muồi, vị ấy thiết lập sự sinh diệt ở nơi đó và suy nghĩ: "Mảnh vải này, bản chất vốn trắng và trong sạch, do nương vào thân thể chấp thủ này mà trở nên dơ bẩn. Tâm này cũng có cùng bản chất như vậy". Sau khi tu tập định, lấy bốn thiền sắc giới làm nền tảng, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Vị ấy, trở thành người đắc được thiền do tâm tạo, đã có khả năng từ một thân hiện ra nhiều thân, từ nhiều thân hiện ra một thân. Cùng với A-la-hán đạo, Tam Tạng và sáu thắng trí cũng đã đến với vị ấy.


Punadivase satthā ekūnehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ gantvā jīvakassa nivesane nisīdi. Cūḷapanthako pana attano bhikkhāya asampaṭicchitattāyeva na gato. Jīvako yāguṃ dātuṃ ārabhi, satthā hatthena pattaṃ pidahi. Kasmā, bhante, na gaṇhathāti? Vihāre eko bhikkhu atthi jīvakāti[Pg.170]. So purisaṃ pahiṇi ‘‘gaccha, bhaṇe, vihāre nisinnaṃ ayyaṃ gahetvā ehī’’ti. Cūḷapanthakattheropi tassa purisassa pure āgamanāyeva bhikkhusahassaṃ nimminitvā ekampi ekena asadisaṃ, ekassapi ca cīvaravicāraṇādisamaṇakammaṃ aññena asadisaṃ akāsi. So puriso vihāre bhikkhūnaṃ bahubhāvaṃ disvā gantvā jīvakassa kathesi – ‘‘bhante, imasmiṃ vihāre bhikkhusaṅgho bahutaro, tato pakkositabbaṃ bhadantaṃ na jānāmī’’ti. Jīvako satthāraṃ paṭipucchi – ‘‘konāmo, bhante, vihāre nisinnabhikkhū’’ti? Cūḷapanthako nāma jīvakāti. Gaccha bho ‘‘cūḷapanthako nāma kataro’’ti pucchitvā ānehīti. So vihāraṃ gantvā ‘‘cūḷapanthako nāma, bhante, kataro’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ cūḷapanthako ahaṃ cūḷapanthako’’ti bhikkhusahassampi kathesi. So punāgantvā jīvakassa kathesi ‘‘sahassamattā bhikkhū sabbepi ‘ahaṃ cūḷapanthako ahaṃ cūḷapanthako’ti kathenti, ahaṃ ‘asuko nāma pakkositabbo’ti na jānāmī’’ti. Jīvakopi paṭividdhasaccatāya ‘‘iddhimā bhikkhū’’ti nayato ñatvā ‘‘paṭhamaṃ kathanabhikkhumeva ‘tumhe satthā pakkosatī’ti vatvā cīvarakaṇṇe gaṇha tātā’’ti āha. So vihāraṃ gantvā tathā akāsi, tāvadeva sahassamattā bhikkhū antaradhāyiṃsu. So theraṃ gahetvā agamāsi. Satthā tasmiṃ khaṇe yāguṃ gaṇhi.

Vào ngày hôm sau, Bậc Đạo Sư cùng với năm trăm vị tỳ-khưu thiếu một vị đi đến và ngự tại nhà của Jīvaka. Còn Cūḷapanthaka, vì chưa nhận được lời mời khất thực của mình, nên đã không đi. Jīvaka bắt đầu dâng cháo, Bậc Đạo Sư dùng tay che bát lại. "Bạch Thế Tôn, vì sao Ngài không nhận?" "Này Jīvaka, còn một vị tỳ-khưu ở trong tu viện." Ông ta sai một người đi: "Này anh, hãy đi đến tu viện, đón vị tôn giả đang ngồi ở đó và trở lại đây." Trưởng lão Cūḷapanthaka, ngay trước khi người đó đến, đã hóa hiện ra một ngàn vị tỳ-khưu, không vị nào giống vị nào, và các phận sự sa-môn như việc sắp xếp y của mỗi vị cũng không giống với vị khác. Người đó thấy có rất nhiều tỳ-khưu trong tu viện, liền đi về thưa với Jīvaka: "Thưa ngài, trong tu viện này, Tăng chúng rất đông, do đó con không biết phải mời vị tôn giả nào." Jīvaka hỏi lại Bậc Đạo Sư: "Bạch Thế Tôn, vị tỳ-khưu đang ngồi trong tu viện tên là gì?" "Này Jīvaka, tên là Cūḷapanthaka." "Này anh, hãy đi hỏi 'Vị nào tên là Cūḷapanthaka?' rồi đưa vị ấy về." Người đó đi đến tu viện và hỏi: "Bạch các ngài, vị nào tên là Cūḷapanthaka?" Cả ngàn vị tỳ-khưu đều nói: "Ta là Cūḷapanthaka, ta là Cūḷapanthaka." Người đó lại trở về thưa với Jīvaka: "Khoảng một ngàn vị tỳ-khưu, tất cả đều nói 'Ta là Cūḷapanthaka, ta là Cūḷapanthaka', con không biết phải mời vị nào." Jīvaka, do đã thấu triệt chân lý, suy luận và biết rằng "đó là một vị tỳ-khưu có thần thông", liền nói: "Này con, hãy đến nói với vị tỳ-khưu đầu tiên lên tiếng rằng 'Bậc Đạo Sư mời ngài', rồi nắm lấy vạt y của vị ấy." Người đó đi đến tu viện và làm như vậy, ngay lập tức khoảng một ngàn vị tỳ-khưu biến mất. Người đó đưa vị trưởng lão đi. Vào lúc đó, Bậc Đạo Sư nhận cháo.


Dasabale bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gate dhammasabhāyaṃ kathā udapādi ‘‘yāva mahantā vata buddhā nāma cattāro māse ekagāthaṃ gaṇhituṃ asakkontaṃ bhikkhuṃ evaṃmahiddhikaṃ akaṃsū’’ti. Satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ cittācāraṃ ñatvā gantvā paññattāsane nisajja ‘‘kiṃ vadetha, bhikkhave’’ti pucchi. Na bhagavā aññaṃ kiñci kathema, cūḷapanthakena tumhākaṃ santikā mahālābho laddhoti tumhākaṃyeva guṇaṃ kathemāti. Anacchariyaṃ, bhikkhave, idāni mayhaṃ ovādaṃ katvā lokuttaradāyajjalābho, ayaṃ atītepi aparipakkañāṇe ṭhitassa mayhaṃ ovādaṃ katvā lokiyadāyajjaṃ labhīti. Bhikkhū ‘‘kadā, bhante’’ti āyāciṃsu. Satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ atītaṃ āharitvā dassesi.

Khi Bậc Thập Lực đã thọ thực xong và trở về tu viện, trong pháp đường, một cuộc thảo luận đã khởi lên: "Ôi, chư Phật thật là vĩ đại, đã làm cho một vị tỳ-khưu không thể học thuộc một bài kệ trong bốn tháng trở thành người có đại thần thông như vậy!" Bậc Đạo Sư, biết được tâm hành của các vị tỳ-khưu ấy, đã đi đến, ngự trên chỗ đã soạn sẵn, và hỏi: "Này các tỳ-khưu, các con đang nói gì vậy?" "Bạch Thế Tôn, chúng con không nói gì khác, chúng con đang tán thán chính công đức của Ngài, rằng Cūḷapanthaka đã nhận được lợi ích lớn lao từ nơi Ngài." "Này các tỳ-khưu, không có gì đáng ngạc nhiên khi bây giờ, do lời giáo huấn của ta, vị ấy đã nhận được lợi ích là gia tài siêu thế. Trong quá khứ, khi trí tuệ của ta còn chưa chín muồi, vị này cũng do lời khuyên của ta mà đã nhận được gia tài thế gian." Các vị tỳ-khưu thỉnh cầu: "Bạch Thế Tôn, đó là khi nào?" Bậc Đạo Sư đã kể lại và chỉ ra câu chuyện quá khứ cho các vị tỳ-khưu ấy.


Bhikkhave, atīte bārāṇasīnagare brahmadatto nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tasmiṃ samaye cūḷakaseṭṭhi nāma paṇḍito byatto sabbanimittāni [Pg.171] jānāti. So ekadivasaṃ rājūpaṭṭhānaṃ gacchanto antaravīthiyaṃ matamūsikaṃ disvā tasmiṃ khaṇe nakkhattaṃ samānetvā idamāha – ‘‘sakkā cakkhumatā kulaputtena imaṃ undūraṃ gahetvā dārabharaṇañca kātuṃ kammante ca payojetu’’nti. Aññataro duggatakulaputto taṃ seṭṭhissa vacanaṃ sutvā ‘‘nāyaṃ ajānitvā kathessatī’’ti mūsikaṃ gahetvā ekasmiṃ āpaṇe biḷārassatthāya datvā kākaṇikaṃ labhi. Tāya kākaṇikāya phāṇitaṃ kiṇitvā ekena kuṭena pānīyaṃ gaṇhitvā araññato āgacchante mālākāre disvā thokaṃ thokaṃ phāṇitakhaṇḍaṃ datvā uḷuṅkena pānīyaṃ adāsi. Te tassa ekekaṃ pupphamuṭṭhiṃ adaṃsu. So tena pupphamūlena punadivasepi phāṇitañca pānīyaghaṭañca gahetvā pupphārāmameva gato. Tassa taṃdivasaṃ mālākārā aḍḍhaocitake pupphagacche datvā agamaṃsu. So nacirasseva iminā upāyena aṭṭha kahāpaṇe labhi.

Này các tỳ-khưu, trong quá khứ, tại thành Bārāṇasī, có vị vua tên là Brahmadatta đang trị vì. Vào thời ấy, có một vị trưởng giả tên là Cūḷakaseṭṭhi, là bậc hiền trí, thông thái, biết tất cả các điềm tướng. Một hôm, khi đang đi đến hầu vua, ông thấy một con chuột chết ở giữa đường. Vào lúc đó, ông xem xét các vì sao và nói điều này: "Một thiện nam tử có mắt trí tuệ có thể lấy con chuột này, vừa để nuôi vợ con, vừa để bắt đầu công việc kinh doanh." Một thiện nam tử nghèo khó nọ nghe lời nói của vị trưởng giả, nghĩ rằng "Vị này sẽ không nói mà không biết", liền nhặt con chuột lên, đem đến một quán ăn bán cho con mèo và nhận được một đồng kākaṇika. Với đồng kākaṇika đó, anh mua mật đường, lấy nước bằng một cái bình, và thấy những người làm vòng hoa từ rừng trở về. Anh cho họ từng miếng mật đường nhỏ và dùng gáo múc nước cho họ uống. Họ cho anh mỗi người một nắm hoa. Với số tiền bán hoa đó, vào ngày hôm sau, anh lại lấy mật đường và bình nước đi đến chính vườn hoa. Vào ngày đó, những người làm vòng hoa cho anh những bụi hoa đã hái được một nửa rồi ra đi. Chẳng bao lâu, bằng phương cách này, anh đã kiếm được tám đồng kahāpaṇa.


Puna ekasmiṃ vātavuṭṭhidivase chaḍḍitauyyānaṃ gantvā patitadārūnaṃ rāsiṃ katvā nisinno rājakumbhakārassa santikā soḷasa kahāpaṇe labhi. So catuvīsatiyā kahāpaṇesu jātesu ‘‘atthi ayaṃ upāyo mayha’’nti nagaradvārato avidūre ṭhāne ekaṃ pānīyacāṭiṃ ṭhapetvā pañcasate tiṇahārake pānīyena upaṭṭhahi. Te āhaṃsu – ‘‘tvaṃ, samma, amhākaṃ bahupakāro, kiṃ te karomā’’ti? Sopi ‘‘mayhaṃ kicce uppanne karissathā’’ti vatvā ito cito ca vicaranto thalapathakammikena ca jalapathakammikena ca saddhiṃ mittasanthavaṃ akāsi. Tassa thalapathakammiko ‘‘sve imaṃ nagaraṃ assavāṇijako pañca assasatāni gahetvā āgamissatī’’ti ācikkhi. So tassa vacanaṃ sutvā tiṇahārakānaṃ saññaṃ datvā ekekaṃ tiṇakalāpaṃ diguṇaṃ katvā āharāpesi. Atha so assānaṃ nagaraṃ paviṭṭhavelāya tiṇakalāpasahassaṃ antaradvāre rāsiṃ katvā nisīdi. Assavāṇijo sakalanagare assānaṃ cāriṃ alabhitvā tassa sahassaṃ datvā taṃ tiṇaṃ gaṇhi.

Lại một hôm, vào ngày mưa gió, chàng đi đến khu vườn bỏ hoang, gom củi cây bị ngã lại thành một đống rồi ngồi xuống. Chàng nhận được mười sáu đồng kahāpaṇa từ người thợ gốm của vua. Khi đã có được hai mươi bốn đồng kahāpaṇa, chàng nghĩ: “Đây là phương kế của ta”, rồi đặt một lu nước uống ở một nơi không xa cổng thành và phục vụ nước uống cho năm trăm người cắt cỏ. Họ nói: “Này bạn, bạn đã giúp chúng tôi rất nhiều, chúng tôi có thể làm gì cho bạn?”. Chàng cũng đáp: “Khi tôi có việc cần, các bạn hãy giúp tôi nhé”. Nói xong, chàng đi lại đây đó và kết bạn thân với một người buôn đường bộ và một người buôn đường biển. Người bạn buôn đường bộ báo cho chàng biết: “Ngày mai, một người buôn ngựa sẽ dẫn năm trăm con ngựa đến thành phố này”. Nghe lời người ấy, chàng ra hiệu cho những người cắt cỏ, bảo mỗi người mang đến một bó cỏ, làm thành gấp đôi. Rồi khi đoàn ngựa vào thành, chàng chất một ngàn bó cỏ thành đống ở trong cổng thành rồi ngồi đó. Người buôn ngựa không tìm được cỏ cho ngựa trong khắp thành phố, đã đưa cho chàng một ngàn (đồng) và lấy số cỏ ấy.


Tato katipāhaccayenassa samuddakammikasahāyako ārocesi ‘‘paṭṭanaṃ mahānāvā āgatā’’ti. So ‘‘atthi ayaṃ upāyo’’ti aṭṭhahi [Pg.172] kahāpaṇehi sabbaparivārasampannaṃ tāvakālikaṃ rathaṃ gahetvā nāvāpaṭṭanaṃ gantvā ekaṃ aṅgulimuddikaṃ nāvikassa saccakāraṃ datvā avidūre ṭhāne sāṇiṃ parikkhipāpetvā tattha nisinno purise āṇāpesi ‘‘bāhirakesu vāṇijesu āgatesu tatiyena paṭihārena ārocethā’’ti. ‘‘Nāvā āgatā’’ti sutvā bārāṇasito satamattā vāṇijā ‘‘bhaṇḍaṃ gaṇhāmā’’ti āgamaṃsu. Bhaṇḍaṃ tumhe na labhissatha, asukaṭṭhāne nāma mahāvāṇijena saccakāro dinnoti. Te tesaṃ sutvā tassa santikaṃ āgatā, pādamūlikapurisā purimasaññāvasena tatiyena pāṭihārena tesaṃ āgatabhāvaṃ ārocesuṃ. Te satamattāpi vāṇijā ekekaṃ sahassaṃ datvā tena saddhiṃ nāvāya pattikā hutvā puna ekekaṃ sahassaṃ datvā pattiṃ vissajjāpetvā bhaṇḍaṃ attano santakaṃ akaṃsu. So puriso dve satasahassāni gahetvā bārāṇasiṃ āgantvā ‘‘kataññunā bhavituṃ vaṭṭatī’’ti ekaṃ satasahassaṃ gahetvā cūḷaseṭṭhissa santikaṃ gato.

Sau đó vài ngày, người bạn buôn đường biển của chàng báo tin: “Một chiếc tàu lớn đã cập bến”. Chàng nghĩ: “Đây là một phương kế”, rồi dùng tám đồng kahāpaṇa thuê một cỗ xe tạm thời với đầy đủ tùy tùng, đi đến bến tàu, đưa một chiếc nhẫn cho người chủ tàu làm tiền cọc, rồi cho vây một tấm màn ở một nơi không xa, ngồi ở đó và ra lệnh cho những người hầu của mình: “Khi các thương nhân từ bên ngoài đến, hãy cho báo tin qua người gác cửa thứ ba”. Nghe tin “Tàu đã đến”, khoảng một trăm thương nhân từ thành Bārāṇasī đến với ý định: “Chúng ta sẽ mua hàng hóa”. (Họ được bảo): “Các ông sẽ không nhận được hàng hóa đâu, một vị đại thương gia ở nơi kia đã đặt cọc rồi”. Nghe vậy, họ đến gặp chàng. Những người hầu cận của chàng, theo lệnh đã dặn trước, đã báo tin về sự có mặt của họ qua người gác cửa thứ ba. Một trăm thương nhân ấy, mỗi người đưa một ngàn (đồng) để cùng làm đối tác với chàng trên con tàu, rồi lại đưa thêm mỗi người một ngàn (đồng) nữa để chàng từ bỏ phần hùn của mình, và họ đã làm chủ số hàng hóa ấy. Người thanh niên ấy nhận được hai trăm ngàn (đồng), trở về thành Bārāṇasī, nghĩ rằng: “Nên tỏ lòng biết ơn”, rồi cầm một trăm ngàn (đồng) đến gặp vị tiểu trưởng giả.


Atha taṃ cūḷaseṭṭhi ‘‘kiṃ te, tāta, katvā idaṃ dhanaṃ laddha’’nti pucchi. So ‘‘tumhehi kathitaupāye ṭhatvā catumāsabbhantareyeva laddha’’nti āha. Seṭṭhi tassa vacanaṃ sutvā ‘‘idāni evarūpaṃ dārakaṃ parasantakaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti vayappattaṃ dhītaraṃ datvā sakalakuṭumbassa sāmikaṃ akāsi. Sopi kulaputto seṭṭhino accayena tasmiṃ nagare seṭṭhiṭṭhānaṃ gahetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gato. Satthā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā abhisambuddhakāle imaṃ gāthamāha –

Bấy giờ, vị tiểu trưởng giả hỏi chàng: “Này con, con đã làm gì mà có được số tài sản này?”. Chàng đáp: “Con đã có được nó chỉ trong vòng bốn tháng bằng cách làm theo phương kế mà ngài đã chỉ dạy”. Vị trưởng giả nghe lời chàng nói, nghĩ rằng: “Bây giờ không nên để một chàng trai như thế này thuộc về người khác”, rồi gả cô con gái đã đến tuổi trưởng thành cho chàng và cho chàng làm chủ toàn bộ gia sản. Người thanh niên con nhà gia thế ấy, sau khi vị trưởng giả qua đời, đã nhận chức vị trưởng giả trong thành phố đó, sống cho đến hết tuổi thọ rồi ra đi theo nghiệp của mình. Bậc Đạo Sư, sau khi kể hai câu chuyện, đã kết nối chúng lại và vào lúc chứng đắc Chánh Đẳng Chánh Giác, Ngài đã nói lên kệ ngôn này:


‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

“Người trí tuệ, sáng suốt, dẫu với vốn liếng nhỏ nhoi, cũng tự mình vươn lên, như người thổi bùng ngọn lửa nhỏ.”


Iti satthā dhammasabhāyaṃ sannisinnānaṃ imaṃ kāraṇaṃ dassesi. Ayaṃ dvinnampi mahāsāvakānaṃ pubbapatthanato paṭṭhāya anupubbikathā. Aparabhāge pana satthā ariyagaṇaparivuto dhammāsane nisinno manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ cetovivaṭṭakusalānañca cūḷapanthakattheraṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi, saññāvivaṭṭakusalānaṃ mahāpanthakanti.

Như vậy, bậc Đạo Sư đã chỉ ra nguyên nhân này cho những vị đang ngồi trong pháp đường. Đây là câu chuyện tuần tự của hai vị đại đệ tử, bắt đầu từ lời phát nguyện trong quá khứ của họ. Về sau, bậc Đạo Sư, được chúng Thánh Tăng vây quanh, ngự trên pháp tòa, đã đặt Trưởng lão Cūḷapanthaka vào vị trí hàng đầu trong số những vị thiện xảo về việc hóa hiện thân do ý tạo ra và thiện xảo về chuyển đổi tâm, và (đặt) Mahāpanthaka (vào vị trí hàng đầu) trong số những vị thiện xảo về chuyển đổi tưởng.


Subhūtittheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Subhūti


201. Tatiye [Pg.173] araṇavihārīnanti nikkilesavihārīnaṃ. Raṇanti hi rāgādayo kilesā vuccanti, tesaṃ abhāvena nikkilesavihāro araṇavihāro nāma. So yesaṃ atthi, te araṇavihārino. Tesaṃ araṇavihārīnaṃ subhūtitthero aggoti. Kiñcāpi hi aññepi khīṇāsavā araṇavihārinova, therena pana dhammadesanāya etaṃ nāmaṃ laddhaṃ. Aññe hi bhikkhū dhammaṃ desento uddissakaṃ katvā vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā kathenti, thero pana dhammaṃ desento satthārā desitaniyāmato anokkamitvā deseti, tasmā araṇavihārīnaṃ aggo nāma jāto.

201. Thứ ba, “trong số những vị trú trong vô tránh” nghĩa là trong số những vị trú trong vô phiền não. Thật vậy, “tránh” (raṇa) được gọi là các phiền não như tham, v.v. Do không có chúng, sự an trú không phiền não được gọi là an trú vô tránh. Những ai có được điều đó, họ là những vị trú trong vô tránh. Trong số những vị trú trong vô tránh ấy, Trưởng lão Subhūti là bậc hàng đầu. Mặc dù các vị A-la-hán khác cũng là những vị trú trong vô tránh, nhưng vị Trưởng lão đã nhận được danh hiệu này là do cách thuyết pháp của ngài. Các vị tỳ-khưu khác khi thuyết pháp thường nhắm đến một đối tượng cụ thể để nói lời tán thán hay chê bai, còn vị Trưởng lão khi thuyết pháp thì ngài thuyết không đi chệch khỏi phương pháp đã được bậc Đạo Sư chỉ dạy. Do đó, ngài được gọi là bậc hàng đầu trong số những vị trú trong vô tránh.


202. Catutthe dakkhiṇeyyānanti dakkhiṇārahānaṃ. Tattha kiñcāpi aññepi khīṇāsavā aggadakkhiṇeyyā, thero pana piṇḍāya caranto ghare ghare mettājhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya bhikkhaṃ gaṇhāti ‘‘evaṃ bhikkhādāyakānaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti. Tasmā dakkhiṇeyyānaṃ aggoti vutto. Attabhāvo panassa susamiddho, alaṅkatatoraṇaṃ viya cittapaṭo viya ca ativiya virocati. Tasmā subhūtīti vuccati.

202. Thứ tư, “trong số những người đáng được cúng dường” nghĩa là trong số những người xứng đáng nhận lễ vật. Trong đó, mặc dù các vị A-la-hán khác cũng là những người đáng được cúng dường bậc nhất, nhưng vị Trưởng lão, khi đi khất thực, ngài nhập tâm từ thiền ở từng nhà, rồi xuất khỏi thiền định và nhận vật thực, (với ý nghĩ): “Như vậy, những người dâng cúng vật thực sẽ được quả báu lớn lao”. Do đó, ngài được gọi là bậc hàng đầu trong số những người đáng được cúng dường. Hơn nữa, tự thân của ngài rất sung mãn, tỏa sáng rực rỡ như một cổng chào được trang hoàng hay như một bức tranh đẹp. Do đó, ngài được gọi là Subhūti.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira padumuttare bhagavati anuppanneyeva haṃsavatīnagare brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, nandamāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā tattha sāraṃ apassanto attano parivārehi catucattālīsāya māṇavakasahassehi saddhiṃ pabbatapāde isipabbajjaṃ pabbajitvā pañca abhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattesi, antevāsikepi jhānalābhino akāsi.

Câu chuyện tuần tự về nghiệp quá khứ của vị ấy như sau: Vị này, được biết, vào thời đức Thế Tôn Padumuttara chưa xuất hiện, đã sanh vào gia tộc Bà-la-môn đại phú ở thành phố Haṃsavatī, và người ta đã đặt tên cho vị ấy là thanh niên Nanda. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy đã học ba tập Vệ-đà, và vì không thấy được cốt lõi ở đấy, đã cùng với đoàn tùy tùng gồm bốn mươi bốn ngàn thanh niên xuất gia theo lối tu của ẩn sĩ ở chân núi, đã chứng đắc năm thắng trí và tám thiền chứng, và cũng đã làm cho các đệ tử trở thành những người đắc thiền.


Tasmiṃ samaye padumuttaro bhagavā loke nibbattitvā haṃsavatīnagaraṃ upanissāya viharanto ekadivasaṃ paccūsasamaye lokaṃ olokento nandatāpasassa antevāsikānaṃ jaṭilānaṃ arahattūpanissayaṃ nandatāpasassa ca dvīhaṅgehi samannāgatassa sāvakassa ṭhānantarapatthanaṃ disvā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā pubbaṇhasamayaṃ pattacīvaramādāya sāriputtattherassa vatthumhi vuttanayeneva nandatāpasassa assamaṃ agamāsi. Tattha [Pg.174] phalāphaladānañca pupphāsanapaññāpanañca nirodhasamāpattisamāpajjanañca vuttanayeneva veditabbaṃ.

Vào lúc bấy giờ, đức Thế Tôn Padumuttara đã xuất hiện ở thế gian, đang trú ngụ gần thành phố Haṃsavatī. Một hôm, vào lúc rạng đông, trong khi quán xét thế gian, Ngài đã nhìn thấy duyên lành chứng đắc A-la-hán của các vị ẩn sĩ bện tóc là đệ tử của đạo sĩ Nanda, và cũng thấy lời nguyện của đạo sĩ Nanda về địa vị của một vị Thinh văn hội đủ hai yếu tố. Vào buổi sáng sớm, sau khi chăm sóc thân thể, vào buổi sáng, Ngài đã lấy y bát và đi đến am thất của đạo sĩ Nanda, giống như cách thức đã được nói đến trong câu chuyện về trưởng lão Sāriputta. Ở đấy, việc dâng cúng các loại quả, việc chuẩn bị chỗ ngồi bằng hoa, và việc nhập vào thiền diệt nên được hiểu theo cách thức đã được nói đến.


Satthā pana nirodhā vuṭṭhito araṇavihāriaṅgena ca dakkhiṇeyyaṅgena cāti dvīhaṅgehi samannāgataṃ ekaṃ sāvakaṃ ‘‘isigaṇassa pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti āṇāpesi. So attano visaye ṭhatvā tepiṭakaṃ sammasitvā anumodanaṃ akāsi. Tassa desanāvasāne satthā sayaṃ dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne sabbe catucattālīsasahassāpi tāpasā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Nandatāpaso pana anumodakassa bhikkhuno nimittaṃ gaṇhitvā satthu desanānusārena ñāṇaṃ pesetuṃ nāsakkhi. Satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti sesabhikkhūnaṃ hatthaṃ pasāresi. Sabbepi antarahitakesamassū iddhimayaparikkhārā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ.

Và bậc Đạo Sư, sau khi xuất khỏi thiền diệt, đã ra lệnh cho một vị Thinh văn hội đủ hai yếu tố là yếu tố trú không tranh cãi và yếu tố đáng được cúng dường rằng: “Hãy thực hiện việc tùy hỷ về chỗ ngồi bằng hoa cho nhóm ẩn sĩ.” Vị ấy, đứng trong phạm vi của mình, sau khi suy xét Tam Tạng, đã thực hiện việc tùy hỷ. Vào lúc kết thúc bài thuyết giảng của vị ấy, bậc Đạo Sư đã tự mình thuyết Pháp. Vào lúc cuối bài Pháp, tất cả bốn mươi bốn ngàn vị đạo sĩ đều đã chứng đắc A-la-hán. Tuy nhiên, đạo sĩ Nanda, do đã ghi nhận tướng của vị tỳ-khưu thực hiện việc tùy hỷ, đã không thể hướng trí tuệ của mình theo lời giảng của bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư đã duỗi tay ra và nói với các vị tỳ-khưu còn lại: “Hãy đến, này các tỳ-khưu.” Tất cả các vị ấy, với râu tóc biến mất, với các vật dụng do thần thông tạo ra, đã trở thành giống như các vị trưởng lão sáu mươi tuổi hạ.


Nandatāpaso tathāgataṃ vanditvā sammukhe ṭhito āha – ‘‘bhante, yena bhikkhunā isigaṇassa pupphāsanānumodanā katā, ko nāmoyaṃ tumhākaṃ sāsane’’ti? Araṇavihāriaṅgena ca dakkhiṇeyyaṅgena ca etadaggaṃ patto esoti. ‘‘Bhante, ahampi iminā sattāhakatena adhikārakammena aññaṃ sampattiṃ na patthemi, anāgate panāhaṃ ekassa buddhassa sāsane ayaṃ thero viya dvīhaṅgehi samannāgato bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā anantarāyaṃ disvā byākaritvā pakkāmi. Nandatāpasopi kālena kālaṃ dasabalassa santike dhammaṃ sutvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatto. Idamassa kalyāṇakammaṃ. Antarā pana kammaṃ na kathiyati.

Đạo sĩ Nanda, sau khi đảnh lễ đức Như Lai, đã đứng ở phía trước và nói rằng: “Bạch ngài, vị tỳ-khưu mà đã thực hiện việc tùy hỷ về chỗ ngồi bằng hoa cho nhóm ẩn sĩ, vị ấy có tên là gì trong giáo pháp của ngài?” – “Vị này là người đã đạt đến địa vị tối thượng về yếu tố trú không tranh cãi và yếu tố đáng được cúng dường.” – “Bạch ngài, con cũng vậy, với việc làm công đức đã được thực hiện trong bảy ngày này, con không mong cầu thành tựu nào khác, nhưng trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, mong rằng con sẽ được hội đủ hai yếu tố giống như vị trưởng lão này.” Vị ấy đã thực hiện lời nguyện. Bậc Đạo Sư, sau khi thấy không có sự trở ngại, đã thọ ký và ra đi. Đạo sĩ Nanda cũng vậy, thỉnh thoảng được nghe Pháp nơi đức Thập Lực, với thiền chứng không bị suy giảm, đã sanh vào cõi Phạm thiên. Đây là thiện nghiệp của vị ấy. Tuy nhiên, nghiệp ở khoảng giữa không được kể lại.


So kappasatasahassaṃ atikkamitvā sāvatthiyaṃ sumanaseṭṭhissa gehe nibbatti, subhūtītissa nāmaṃ akaṃsu. Aparabhāge amhākaṃ satthā loke nibbatto rājagahaṃ upanissāya viharati. Tadā anāthapiṇḍiko seṭṭhi sāvatthiyaṃ uṭṭhānakabhaṇḍaṃ gahetvā attano sahāyakassa rājagahaseṭṭhino gharaṃ gato satthu uppannabhāvaṃ ñatvā satthāraṃ sītavane viharantaṃ upasaṅkamitvā paṭhamadassaneneva sotāpattiphale patiṭṭhāya [Pg.175] satthāraṃ sāvatthiṃ āgamanatthāya yācitvā pañcacattālīsayojane magge yojane yojane satasahassapariccāgena vihāre patiṭṭhāpetvā sāvatthiyaṃ rājamānena aṭṭhakarīsappamāṇaṃ jetarājakumārassa uyyānabhūmiṃ koṭisanthārena kiṇitvā tattha bhagavato vihāraṃ kāretvā adāsi. Vihāramahadivase ayaṃ subhūtikuṭimbiko anāthapiṇḍikaseṭṭhinā saddhiṃ gantvā dhammaṃ suṇanto saddhaṃ paṭilabhitvā pabbaji. So upasampanno dve mātikā paguṇaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā araññe samaṇadhammaṃ karonto vipassanaṃ vaḍḍhetvā mettājhānaṃ pādakaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇi. Dhammaṃ desento vuttanayeneva dhammaṃ katheti, piṇḍāya caranto vuttanayeneva mettājhānato vuṭṭhāya bhikkhaṃ gaṇhāti. Atha naṃ satthā imaṃ kāraṇadvayaṃ paṭicca araṇavihārīnañca dakkhiṇeyyānañca bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vị ấy, sau khi trải qua một trăm ngàn đại kiếp, đã sanh vào nhà của trưởng giả Sumana ở Sāvatthī, và người ta đã đặt tên cho vị ấy là Subhūti. Về sau, bậc Đạo Sư của chúng ta đã xuất hiện ở thế gian, đang trú ngụ gần Rājagaha. Khi ấy, trưởng giả Anāthapiṇḍika, sau khi lấy hàng hóa kinh doanh ở Sāvatthī, đã đi đến nhà của người bạn là vị trưởng giả ở Rājagaha. Sau khi biết được sự xuất hiện của bậc Đạo Sư, ông đã đi đến yết kiến bậc Đạo Sư đang trú ở rừng Sītavana, và ngay trong lần gặp đầu tiên đã an trú vào quả vị Nhập Lưu. Sau khi thỉnh cầu bậc Đạo Sư đến Sāvatthī, ông đã cho xây dựng các ngôi tịnh xá trên quãng đường dài bốn mươi lăm do-tuần, mỗi do-tuần một ngôi với chi phí một trăm ngàn. Tại Sāvatthī, ông đã mua khu đất vườn của hoàng tử Jeta, có diện tích tám karīsa theo thước đo của hoàng gia, bằng cách cho trải tiền vàng lên trên, đã cho xây dựng tịnh xá cho đức Thế Tôn ở đấy và đã dâng cúng. Vào ngày lễ khánh thành tịnh xá, vị gia chủ Subhūti này đã đi cùng với trưởng giả Anāthapiṇḍika, và trong khi nghe Pháp, đã có được đức tin và đã xuất gia. Sau khi thọ Cụ túc giới, vị ấy đã thông thạo hai bộ Mẫu Đề, đã xin đề mục thiền định, và trong khi thực hành phận sự của sa-môn ở trong rừng, đã phát triển tuệ quán, và sau khi lấy thiền tâm từ làm nền tảng, đã chứng đắc A-la-hán. Trong khi thuyết Pháp, vị ấy nói Pháp theo cách thức đã được kể. Trong khi đi khất thực, vị ấy xuất khỏi thiền tâm từ theo cách thức đã được kể và nhận vật thực. Do đó, bậc Đạo Sư, vì hai lý do này, đã đặt vị ấy vào địa vị tối thượng trong số các vị tỳ-khưu trú không tranh cãi và đáng được cúng dường.


Khadiravaniyarevatattheravatthu

Câu chuyện về trưởng lão Revata ở rừng cây keo


203. Pañcame āraññakānanti araññavāsīnaṃ. Revato khadiravaniyoti dhammasenāpatittherassa kaniṭṭhabhātiko. So yathā aññe therā araññe vasamānā vanasabhāgaṃ udakasabhāgaṃ bhikkhācārasabhāgañca sallakkhetvā araññe vasanti, na evaṃ vasi. Etāni pana sabhāgāni anādiyitvā ujjaṅgalasakkharapāsāṇavisame khadiravane paṭivasati. Tasmā āraññakānaṃ aggoti vutto.

203. Ở câu kệ thứ năm: Āraññakānaṃ có nghĩa là ‘trong số những vị sống ở trong rừng.’ Revato khadiravaniyo là vị em trai của vị trưởng lão thống lĩnh Chánh pháp. Vị ấy đã không sống ở trong rừng giống như các vị trưởng lão khác, là những vị trong khi sống ở trong rừng đã ghi nhận về khu vực rừng thích hợp, khu vực nước thích hợp, và khu vực khất thực thích hợp. Trái lại, vị ấy đã không quan tâm đến các khu vực thích hợp này mà đã trú ngụ ở trong khu rừng cây keo là nơi hoang vu, có sỏi đá, gồ ghề. Vì thế, vị ấy được gọi là bậc tối thượng trong số những vị sống ở trong rừng.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira atīte padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare nibbatto mahāgaṅgāya payāgapatiṭṭhānatitthe nāvākammaṃ karonto paṭivasati. Tasmiṃ samaye satthā satasahassabhikkhuparivāro cārikaṃ caranto payāgapatiṭṭhānatitthaṃ sampāpuṇi. So dasabalaṃ disvā cintesi – ‘‘mayhaṃ kālena kālaṃ buddhadassanaṃ nāma natthi, ayaṃ me kalyāṇakammāyūhanakkhaṇo’’ti nāvāsaṅghāṭaṃ bandhāpetvā upari celavitānaṃ kāretvā gandhamālādāmāni osāretvā heṭṭhā varapotthakaṃ cittattharaṇaṃ attharāpetvā saparivāraṃ satthāraṃ paratīraṃ tāresi.

Câu chuyện tuần tự về vấn đề của vị ấy như sau: Tương truyền rằng, trong quá khứ vào thời đức Phật Padumuttara, vị này đã sanh ra ở thành Haṃsavatī, sống bằng nghề chèo đò tại bến Payāgapatiṭṭhāna trên sông Mahāgaṅgā. Vào lúc ấy, đức Đạo Sư cùng với đoàn tùy tùng một trăm ngàn vị tỳ-khưu đang du hành đã đến bến Payāgapatiṭṭhāna. Vị ấy nhìn thấy đức Thập Lực và suy nghĩ rằng: “Đối với ta, việc được diện kiến một đức Phật không phải là điều thường xảy ra. Đây chính là thời điểm để ta tích lũy thiện nghiệp.” Nghĩ vậy, vị ấy cho kết một chiếc bè bằng thuyền, cho làm một tấm lọng bằng vải ở trên, cho treo các vòng hoa và hương thơm xuống, cho trải một tấm thảm vải tốt đẹp và sặc sỡ ở dưới, rồi đưa đức Đạo Sư cùng đoàn tùy tùng qua bờ bên kia.


Tasmiṃ [Pg.176] samaye satthā ekaṃ āraññakaṃ bhikkhuṃ etadagge ṭhapesi. So nāviko taṃ disvā ‘‘mayāpi evamevaṃ anāgate ekassa buddhassa sāsane āraññakānaṃ aggena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti satthāraṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā satthu pādamūle nipajjitvā, ‘‘bhante, tumhehi etadagge ṭhapito so bhikkhu viya ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane āraññakānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā anantarāyaṃ disvā ‘‘anāgate gotamabuddhassa sāsane tvaṃ āraññakānaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā pakkāmi. Antarā pana aññaṃ kammaṃ na kathiyati.

Vào lúc ấy, đức Đạo Sư đã đặt một vị tỳ-khưu sống trong rừng vào địa vị tối thắng (về hạnh ấy). Người lái đò ấy thấy vậy, (nghĩ rằng): “Ta cũng nên trở thành vị đứng đầu trong hàng tỳ-khưu sống trong rừng trong giáo pháp của một vị Phật trong tương lai.” Vị ấy đã thỉnh mời đức Đạo Sư, cúng dường đại thí trong bảy ngày, rồi phủ phục dưới chân đức Đạo Sư và phát nguyện rằng: “Bạch Thế Tôn, cũng giống như vị tỳ-khưu đã được Ngài đặt vào địa vị tối thắng, con cũng mong rằng trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, con sẽ trở thành người đứng đầu trong hàng tỳ-khưu sống trong rừng.” Đức Đạo Sư thấy không có chướng ngại nào, đã thọ ký rằng: “Trong tương lai, trong giáo pháp của đức Phật Gotama, ngươi sẽ là vị đứng đầu trong hàng tỳ-khưu sống trong rừng,” rồi Ngài ra đi. Tuy nhiên, không có nghiệp nào khác (của vị ấy) được kể lại trong khoảng thời gian giữa đó.


So yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadhakkhette nālakabrāhmaṇagāme sārībrāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā tiṇṇaṃ bhātikānaṃ tissannañca bhaginīnaṃ sabbakaniṭṭho hutvā nibbatti, revatotissa nāmaṃ akaṃsu. Athassa mātāpitaro cintesuṃ – ‘‘vaḍḍhitavaḍḍhite dārake samaṇā sakyaputtiyā netvā pabbājenti, amhākaṃ puttaṃ revataṃ daharameva gharabandhanena bandhissāmā’’ti samānakulato dārikaṃ ānetvā revatassa ayyikaṃ vandāpetvā, ‘‘amma, tava ayyikāya mahallakatarā hohī’’ti āhaṃsu. Revato tesaṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ dārikā daharā paṭhamavaye ṭhitā, imissā kira evaṃvidhaṃ rūpaṃ mama ayyikāya rūpasadisaṃ bhavissati, pucchissāmi tāva nesaṃ adhippāya’’nti cintetvā āha – ‘‘tumhe kiṃ kathethā’’ti? Tāta, ‘‘ayaṃ dārikā ayyikā viya te jaraṃ pāpuṇātū’’ti vadāmāti. So ‘‘imissā rūpaṃ evaṃvidhaṃ bhavissatī’’ti pucchi. Tāta, kiṃ vadesi, mahāpuññā evaṃvidhā hontīti.

Vị ấy sau khi làm các thiện nghiệp cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người, vào thời đức Phật này xuất hiện, đã tái sanh vào bụng của bà-la-môn Sārī tại làng bà-la-môn Nālaka, xứ Magadha. Vị ấy sanh ra là em út nhất trong ba người anh và ba người chị, và được đặt tên là Revata. Bấy giờ, cha mẹ của cậu suy nghĩ: “Các sa-môn Thích tử thường dẫn dắt những đứa trẻ lớn khôn đi xuất gia. Chúng ta sẽ dùng sự ràng buộc của gia đình để trói buộc con trai Revata của chúng ta khi nó còn nhỏ.” Họ bèn tìm một cô gái từ một gia đình tương xứng, đưa đến và bảo cô gái đảnh lễ bà nội của Revata, rồi nói: “Này con, mong con sẽ còn già hơn cả bà nội của con.” Revata nghe những lời ấy, suy nghĩ: “Cô gái này còn trẻ, đang ở tuổi thanh xuân. Dường như dung sắc của cô ấy rồi cũng sẽ giống như dung sắc của bà nội ta. Ta hãy hỏi ý định của họ xem sao.” Nghĩ vậy, cậu hỏi: “Cha mẹ đang nói gì vậy?” – “Này con, chúng ta đang nói: ‘Mong cho cô gái này sẽ đạt đến tuổi già như bà của con.’” Cậu hỏi: “Dung sắc của cô ấy sẽ trở nên như thế này sao?” – “Này con, con nói gì vậy? Những người có phước lớn đều sẽ trở nên như thế.”


So cintesi – ‘‘idaṃ kira rūpaṃ iminā niyāmena valittacaṃ bhavissati palitakesaṃ khaṇḍadantaṃ, ahaṃ evarūpe rūpe rajjitvā kiṃ karissāmi, mama bhātikānaṃ gatamaggameva gamissāmī’’ti kīḷanto viya hutvā samavaye taruṇadārake āha – ‘‘etha, bho, vidhāvanikaṃ karissāmā’’ti nikkhami. Tāta, maṅgaladivase mā bahi gacchāti. So dārakehi saddhiṃ kīḷanto viya attano dhāvanavāre sampatte thokaṃ gantvā papañcetvā āgacchati[Pg.177]. Puna dutiyavāre sampatte tato turitaṃ viya gantvā āgato, tatiyavāre sampatte ‘‘ayaṃ me kālo’’ti ñatvā sammukhaṭṭhāneneva palāyitvā paṃsukūlikabhikkhūnaṃ nivāsaṭṭhānaṃ araññaṃ gantvā there abhivādetvā pabbajjaṃ yāci. Sappurisa mayaṃ taṃ na jānāma ‘‘kassāsi putto’’ti, tvañca alaṅkataniyāmeneva āgato, ko taṃ pabbājetuṃ ussahissatīti. So ubho bāhā paggayha ‘‘vilumpanti maṃ vilumpanti ma’’nti mahāravaṃ viravi. Ito cito ca bhikkhū sannipatitvā ‘‘sappurisa, imasmiṃ ṭhāne tava vatthaṃ vā piḷandhanaṃ vā koci gaṇhanto nāma natthi, tvañca ‘vilumpantī’ti vadasi, kiṃ sandhāya vadasī’’ti? Bhante, nāhaṃ vatthālaṅkāraṃ sandhāya vadāmi, tissannaṃ pana me sampattīnaṃ vilopo vattati, taṃ sandhāya vadāmi. Maṃ tāva tumhe mā pabbājayittha, bhātaraṃ pana me jānāthāti. Konāmo pana te bhātāti? Gihikāle upatisso nāma, idāni pana sāriputto nāma jātoti vadantīti. ‘‘Āvuso, evaṃ sante ayaṃ kulaputto amhākaṃ kaniṭṭhabhātiko nāma hoti, jeṭṭhabhātiko no dhammasenāpati puretaraṃyeva āha – ‘amhākaṃ ñātakā sabbeva micchādiṭṭhikā, yo koci amhākaṃ ñātīti āgacchati, taṃ yena tenupāyena pabbājeyyathā’ti. Ayaṃ pana therassa ajjhattabhātiko, pabbājetha na’’nti vatvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājayiṃsu. Atha naṃ paripuṇṇavassaṃ upasampādetvā kammaṭṭhāne yojayiṃsu.

Cậu suy nghĩ: “Dường như dung sắc này, theo quy luật này, sẽ trở nên da nhăn, tóc bạc, răng rụng. Ta sẽ làm gì khi đam mê một dung sắc như vậy? Ta sẽ đi theo con đường mà các anh của ta đã đi.” Giả vờ như đang chơi đùa, cậu nói với các cậu bé cùng tuổi: “Này các bạn, chúng ta hãy chơi trò rượt bắt,” rồi đi ra ngoài. (Cha mẹ nói:) “Này con, đừng đi ra ngoài vào ngày lành.” Cậu giả vờ chơi đùa cùng các cậu bé, khi đến lượt mình chạy, cậu chỉ chạy một đoạn ngắn, la cà rồi quay lại. Khi đến lượt thứ hai, cậu chạy nhanh hơn một chút rồi quay lại. Khi đến lượt thứ ba, biết rằng “Đây là thời cơ của ta,” cậu chạy thẳng một mạch đến khu rừng, nơi ở của các vị tỳ-khưu phấn tảo y, đảnh lễ các vị trưởng lão và xin xuất gia. (Các vị ấy nói:) “Này thiện nam, chúng tôi không biết cậu là con của ai, và cậu lại đến đây trong trang phục lộng lẫy như thế này, ai dám cho cậu xuất gia?” Cậu giơ cả hai tay lên và la lớn: “Họ đang cướp của tôi! Họ đang cướp của tôi!” Các vị tỳ-khưu từ khắp nơi tụ tập lại và hỏi: “Này thiện nam, ở nơi này không có ai lấy y phục hay trang sức của cậu, vậy mà cậu lại nói ‘Họ đang cướp,’ cậu nói vậy là có ý gì?” – “Bạch các ngài, con không nói về y phục trang sức, mà là sự hủy hoại ba thành tựu của con đang diễn ra, con nói là có ý đó. Trước mắt, các ngài có thể không cho con xuất gia, nhưng các ngài có biết anh của con không?” – “Anh của cậu tên là gì?” – “Khi còn tại gia, tên là Upatissa, nhưng bây giờ người ta nói ngài đã được biết đến với tên là Sāriputta (Xá-lợi-phất).” – “Này chư hiền, nếu vậy thì vị thiện gia nam tử này chính là em của chúng ta. Anh cả của chúng ta, vị Tướng quân Chánh pháp, trước đây đã nói rằng: ‘Tất cả thân quyến của chúng ta đều là tà kiến. Nếu có ai đến nói là thân quyến của chúng ta, hãy dùng bất cứ phương tiện nào để cho họ xuất gia.’ Hơn nữa, vị này lại là em ruột của trưởng lão, hãy cho vị ấy xuất gia.” Nói vậy, họ đã giảng cho cậu đề mục thiền năm thể trược và cho xuất gia. Sau đó, khi đủ tuổi, họ đã truyền cho cậu cụ túc giới và hướng dẫn cậu thực hành đề mục thiền.


Thero kammaṭṭhānaṃ gahetvā ācariyupajjhāyānaṃ avidūre ṭhāne vuttappakāraṃ khadiravanaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karoti. Tassa ‘‘arahattaṃ appatvā dasabalaṃ vā bhātikattheraṃ vā na passissāmī’’ti vāyamantasseva tayo māsā atikkantā, sukhumālakulaputtassa lūkhabhojanaṃ bhuñjantassa cittaṃ valītaṃ nāma hoti, kammaṭṭhānaṃ vimokkhaṃ na gataṃ. So temāsaccayena pavāretvā vutthavasso hutvā tasmiṃyeva ṭhāne samaṇadhammaṃ karoti. Tassa samaṇadhammaṃ karontassa cittaṃ ekaggaṃ ahosi, so vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

Vị trưởng lão, sau khi nhận đề mục thiền, đã đi vào khu rừng cây keo như đã được nói đến, ở một nơi không xa thầy tế độ và thầy yết-ma, và thực hành sa-môn pháp. Trong khi ngài đang nỗ lực với ý nghĩ rằng: "Nếu chưa chứng đắc A-la-hán, ta sẽ không đến gặp bậc Thập Lực hay vị trưởng lão huynh trưởng", thì ba tháng đã trôi qua. Vị thiện gia nam tử vốn sống trong nhung lụa, khi dùng các món ăn thô sơ, tâm có phần dao động, đề mục thiền không đưa đến giải thoát. Sau ba tháng, ngài làm lễ Tự tứ, đã an cư mùa mưa xong, và thực hành sa-môn pháp ngay tại nơi ấy. Trong khi ngài thực hành sa-môn pháp, tâm trở nên nhất tâm, ngài phát triển tuệ quán và chứng đắc A-la-hán quả.


Athāyasmā [Pg.178] sāriputto satthāraṃ āha – ‘‘bhante, mayhaṃ kira kaniṭṭhabhātā revato pabbajito, so abhirameyya vā na vā, gantvā naṃ passissāmī’’ti. Bhagavā revatassa āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā dve vāre paṭikkhipitvā tatiyavāre yācito arahattaṃ pattabhāvaṃ ñatvā, ‘‘sāriputta, ahampi gamissāmi, bhikkhūnaṃ ārocehī’’ti. Thero bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā, ‘‘āvuso, satthā cārikaṃ caritukāmo, gantukāmā āgacchantū’’ti sabbesaṃyeva ārocesi. Dasabalassa cārikatthāya gamanakāle ohīnakabhikkhū nāma appakā honti, ‘‘satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ passissāma, madhuradhammakathaṃ vā suṇissāmā’’ti yebhuyyena gantukāmāva bahukā honti. Iti satthā mahābhikkhusaṅghaparivāro ‘‘revataṃ passissāmī’’ti nikkhanto.

Bấy giờ, Tôn giả Sāriputta bạch với Đức Thế Tôn: "Bạch Thế Tôn, nghe nói em trai của con là Revata đã xuất gia, con không biết vị ấy có hoan hỷ hay không, con sẽ đi thăm vị ấy." Đức Thế Tôn, biết được rằng Revata đã bắt đầu tu tập thiền quán, đã từ chối hai lần; khi được thỉnh cầu lần thứ ba, biết được rằng vị ấy đã chứng đắc A-la-hán, Ngài phán: "Này Sāriputta, Ta cũng sẽ đi, hãy thông báo cho các Tỳ-kheo." Vị trưởng lão triệu tập Tăng chúng và thông báo cho tất cả rằng: "Chư hiền, Đức Đạo Sư muốn du hành, những ai muốn đi hãy đến." Vào lúc bậc Thập Lực đi du hành, số Tỳ-kheo ở lại thì ít; phần lớn đều là những người muốn đi với ý nghĩ "Chúng ta sẽ được chiêm ngưỡng thân sắc vàng của Đức Đạo Sư, hoặc được nghe pháp thoại ngọt ngào". Như vậy, Đức Đạo Sư, với đại chúng Tỳ-kheo tùy tùng, đã khởi hành với ý định "Ta sẽ đi thăm Revata".


Athekasmiṃ padese ānandatthero dvedhāpathaṃ patvā bhagavantaṃ pucchi – ‘‘bhante, imasmiṃ ṭhāne dve maggā, kataramaggena saṅgho gacchatū’’ti. Kataramaggo, ānanda, ujukoti? Bhante, ujumaggo tiṃsayojano amanussapatho, parihāramaggo pana saṭṭhiyojaniko khemo subhikkhoti. Ānanda, sīvali amhehi saddhiṃ āgatoti? Āma, bhante, āgatoti. Tena hi saṅgho ujumaggameva gaṇhatu, sīvalissa puññaṃ vīmaṃsissāmāti. Satthā bhikkhusaṅghaparivāro sīvalittherassa puññavīmaṃsanatthaṃ aṭavimaggaṃ abhiruhi. Maggaṃ abhiruhanaṭṭhānato paṭṭhāya devasaṅgho yojane yojane ṭhāne nagaraṃ māpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa vasanatthāya vihāre paṭiyādesi. Devaputtā raññā pesitakammakārā viya hutvā yāgukhajjakādīni gahetvā ‘‘kahaṃ ayyo sīvali, kahaṃ ayyo sīvalī’’ti pucchantā gacchanti. Thero taṃ sakkārasammānaṃ gaṇhāpetvā satthu santikaṃ gacchati. Satthā bhikkhusaṅghena saddhiṃ paribhuñji.

Bấy giờ, tại một nơi, trưởng lão Ānanda đến một ngã ba đường và hỏi Đức Thế Tôn: "Bạch Thế Tôn, tại nơi này có hai con đường, Tăng chúng nên đi theo con đường nào?" "Này Ānanda, con đường nào là đường thẳng?" "Bạch Thế Tôn, con đường thẳng dài ba mươi do-tuần, là con đường không có người ở; còn con đường vòng thì dài sáu mươi do-tuần, an toàn và có nhiều vật thực." "Này Ānanda, Sīvali có đi cùng chúng ta không?" "Thưa vâng, bạch Thế Tôn, có đi ạ." "Vậy thì, Tăng chúng hãy đi theo con đường thẳng, chúng ta sẽ xem xét phước báu của Sīvali." Đức Đạo Sư, cùng với Tăng chúng tùy tùng, đã đi vào con đường trong rừng để xem xét phước báu của trưởng lão Sīvali. Bắt đầu từ nơi đi vào con đường, chư thiên cứ mỗi do-tuần lại hóa hiện một thành phố và chuẩn bị các tịnh xá cho Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu trú ngụ. Các vị thiên tử, giống như những người làm công được vua phái đến, mang theo cháo, vật thực cứng, v.v., vừa đi vừa hỏi: "Thánh nhân Sīvali ở đâu, Thánh nhân Sīvali ở đâu?" Vị trưởng lão cho nhận lấy sự cúng dường và tôn kính ấy rồi đến gần Đức Đạo Sư. Đức Đạo Sư cùng với Tăng chúng thọ dụng.


Imināva niyāmena satthā sakkārasammānaṃ anubhavanto devasikaṃ yojanaparamaṃ gantvā tiṃsayojanikaṃ kantāraṃ atikkamma khadiravaniyattherassa sabhāgaṭṭhānaṃ patto. Thero satthu āgamanaṃ ñatvā attano vasanaṭṭhāne buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa pahonakavihāre dasabalassa gandhakuṭiṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni ca iddhiyā māpetvā tathāgatassa paccuggamanaṃ [Pg.179] gato. Satthā alaṅkatapaṭiyattena maggena vihāraṃ pāvisi. Atha tathāgate gandhakuṭiṃ paviṭṭhe bhikkhū vassaggena pattasenāsanāni pavisiṃsu. Devatā ‘‘akālo āhārassā’’ti aṭṭhavidhaṃ pānakaṃ āhariṃsu. Satthā saṅghena saddhiṃ pānakaṃ pivi. Imināva niyāmena tathāgatassa sakkārasammānaṃ anubhavantasseva addhamāso atikkanto.

Cứ theo cách thức này, Đức Đạo Sư, trong khi thọ nhận sự cúng dường và tôn kính, mỗi ngày đi được tối đa một do-tuần, đã vượt qua vùng hoang địa dài ba mươi do-tuần và đến được nơi thích hợp của vị trưởng lão ở rừng Khadiravaniya. Vị trưởng lão, biết được sự quang lâm của Đức Đạo Sư, đã dùng thần thông hóa hiện ra tại nơi trú ngụ của mình những tịnh xá đủ cho Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu, hương phòng cho bậc Thập Lực, cùng với những nơi nghỉ ban đêm và ban ngày, v.v., rồi đi ra nghênh đón Đức Như Lai. Đức Đạo Sư đi vào tịnh xá theo con đường đã được trang hoàng và chuẩn bị sẵn. Khi Đức Như Lai đã vào hương phòng, các Tỳ-kheo theo thứ tự hạ lạp đã vào các chỗ ở đã được phân chia. Chư thiên, nghĩ rằng "đây là phi thời để dùng bữa", đã mang đến tám loại nước quả. Đức Đạo Sư cùng với Tăng chúng đã uống nước quả. Cứ theo cách thức này, trong khi Đức Như Lai thọ nhận sự cúng dường và tôn kính, nửa tháng đã trôi qua.


Athekacce ukkaṇṭhitabhikkhū ekasmiṃ ṭhāne nisīditvā kathaṃ uppādayiṃsu ‘‘satthā dasabalo ‘mayhaṃ aggasāvakassa kaniṭṭhabhātā’ti vatvā evarūpaṃ navakammikabhikkhuṃ passituṃ āgato, imassa vihārassa santike jetavanamahāvihāro vā veḷuvanavihārādayo vā kiṃ karissanti. Ayampi bhikkhu evarūpassa navakammassa kārako, kiṃ nāma samaṇadhammaṃ karissatī’’ti? Atha satthā cintesi – ‘‘mayi ciraṃ vasante idaṃ ṭhānaṃ ākiṇṇaṃ bhavissati, āraññakā bhikkhū nāma pavivekatthikā honti, revatassa aphāsuvihāro bhavissatī’’ti tato revatassa divāṭṭhānaṃ gato. Thero ekakova caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinno satthāraṃ dūratova āgacchantaṃ disvā paccuggantvā vandi.

Bấy giờ, một số Tỳ-kheo bất mãn ngồi tại một nơi và khởi lên câu chuyện: "Đức Đạo Sư, bậc Thập Lực, đã đến để thăm một vị Tỳ-kheo ưa thích công việc xây dựng như thế này, chỉ vì nói rằng 'đây là em trai của vị Thượng thủ Thinh văn của ta'. So với tịnh xá này, đại tịnh xá Jetavana hay tịnh xá Veḷuvana, v.v., thì có nghĩa lý gì. Vị Tỳ-kheo này cũng là người thực hiện công việc xây dựng như thế, làm sao có thể thực hành sa-môn pháp được?" Bấy giờ, Đức Đạo Sư suy nghĩ: "Nếu Ta ở lại lâu, nơi này sẽ trở nên đông đúc, các Tỳ-kheo sống trong rừng vốn ưa thích sự độc cư, sẽ là sự bất tiện cho Revata." Do đó, Ngài đã đi đến nơi nghỉ ban ngày của Revata. Vị trưởng lão đang ngồi một mình trên một phiến đá, tựa vào tấm ván ở cuối đường kinh hành, thấy Đức Đạo Sư từ xa đang đến, đã đi ra nghênh đón và đảnh lễ.


Atha naṃ satthā pucchi – ‘‘revata, imaṃ vāḷamigaṭṭhānaṃ, caṇḍānaṃ hatthiassādīnaṃ saddaṃ sutvā kinti karosī’’ti? Tesaṃ me, bhante, saddaṃ suṇato araññarati nāma uppajjatīti. Satthā tasmiṃ ṭhāne revatattherassa pañcahi gāthāsatehi araññe nivāsānisaṃsaṃ nāma kathetvā punadivase avidūre ṭhāne piṇḍāya caritvā revatattheraṃ nivattetvā yehi bhikkhūhi therassa avaṇṇo kathito, tesaṃ kattarayaṭṭhiupāhanātelanāḷichattānaṃ pamussanabhāvaṃ akāsi. Te attano parikkhāratthāya nivattā āgatamaggeneva gacchantāpi taṃ ṭhānaṃ sallakkhetuṃ na sakkonti. Paṭhamaṃ hi te alaṅkatapaṭiyattena maggena gantvā taṃdivasaṃ pana visamamaggena gacchantā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne ukkuṭikaṃ nisīdanti, jāṇukena gacchanti. Te gumbe ca gacche ca kaṇṭake ca maddantā attano vasitasabhāgaṭṭhānaṃ gantvā tasmiṃ tasmiṃ khadirakhāṇuke attano chattaṃ sañjānanti, upāhanaṃ kattarayaṭṭhiṃ telanāḷiṃ sañjānanti. Te tasmiṃ samaye ‘‘iddhimā [Pg.180] ayaṃ bhikkhū’’ti ñatvā attano parikkhāre ādāya ‘‘dasabalassa paṭiyattasakkāro nāma evarūpo hotī’’ti vadantā āgamaṃsu.

Bấy giờ, Ðức Ðạo Sư hỏi vị ấy: “Này Revata, khi nghe tiếng voi, ngựa hung dữ tại nơi ở của các loài thú dữ này, con làm thế nào?” – “Bạch Ðức Thế Tôn, khi nghe tiếng của chúng, trong con khởi lên niềm hoan hỷ ở trong rừng.” Bậc Ðạo Sư, tại nơi ấy, đã thuyết giảng cho trưởng lão Revata về lợi ích của việc sống trong rừng bằng năm trăm bài kệ. Ngày hôm sau, sau khi đi khất thực ở một nơi không xa, Ngài cho trưởng lão Revata trở về, rồi làm cho các vị tỳ-khưu đã nói xấu trưởng lão quên mất gậy chống, dép, bình dầu, và dù của họ. Các vị ấy, khi quay lại để lấy vật dụng của mình, dù đi theo con đường đã đến cũng không thể nhận ra nơi đó. Trước đó, họ đã đi trên con đường được trang hoàng và chuẩn bị sẵn. Nhưng ngày hôm đó, họ lại đi trên con đường gập ghềnh, phải ngồi xổm, phải đi bằng đầu gối ở nhiều nơi. Họ dẫm đạp lên bụi rậm, lùm cây và gai góc, đi đến một nơi tương tự nơi họ đã ở, và tại các gốc cây keo ở đây đó, họ nhận ra dù, dép, gậy chống, và bình dầu của mình. Lúc bấy giờ, họ biết rằng: “Vị tỳ-khưu này có thần thông,” rồi lấy các vật dụng của mình và trở về, nói rằng: “Sự tôn kính được chuẩn bị cho bậc Thập Lực là như thế này đây.”


Purato gatabhikkhū, visākhā upāsikā, attano gehe nisinnakāle pucchati – ‘‘manāpaṃ nu kho, bhante, revatattherassa vasanaṭṭhāna’’nti? Manāpaṃ upāsike nandanavanacittalatādipaṭibhāgaṃ taṃ senāsananti. Atha nesaṃ sabbapacchato āgatabhikkhū pucchi – ‘‘manāpaṃ, ayyā, revatattherassa vasanaṭṭhāna’’nti. Mā puccha upāsike, kathetuṃ ayuttaṭṭhānametaṃ, ujjaṅgalaṃ sakkharapāsāṇavisamaṃ khadiravanaṃ etaṃ, tattha so bhikkhu viharatīti. Visākhā, purimānañca pacchimānañca bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā ‘‘kesaṃ nu kho kathā saccā’’ti pacchābhatte gandhamālaṃ ādāya dasabalassa upaṭṭhānaṃ gantvā, vanditvā ekamantaṃ nisinnā satthāraṃ pucchi – ‘‘bhante, revatattherassa vasanaṭṭhānaṃ ekacce, ayyā, vaṇṇenti, ekacce nindanti, kiṃ nāmetaṃ, bhante’’ti? Visākhe ramaṇīyaṃ vā hotu mā vā, yasmiṃ ṭhāne ariyānaṃ cittaṃ ramati, tadeva ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ nāmāti vatvā imaṃ gāthamāha –

Các vị tỳ-khưu đi trước, khi nữ cư sĩ Visākhā đang ngồi trong nhà mình, bà hỏi: “Bạch quý ngài, nơi ở của trưởng lão Revata có khả ái không?” – “Thưa nữ cư sĩ, rất khả ái. Chỗ ở ấy sánh như vườn Nandana và Cittalatā.” Sau đó, bà hỏi các vị tỳ-khưu đến sau cùng: “Thưa quý ngài, nơi ở của trưởng lão Revata có khả ái không?” – “Thưa nữ cư sĩ, đừng hỏi nữa. Ðó là một nơi không thích hợp để nói đến. Ðó là một vùng hoang dã, gồ ghề sỏi đá, một khu rừng cây keo. Vị tỳ-khưu ấy sống ở đó.” Visākhā, sau khi nghe lời của cả nhóm tỳ-khưu trước và sau, nghĩ rằng: “Lời của ai là thật đây?” Sau bữa ăn, bà mang theo hương và hoa, đến hầu hạ bậc Thập Lực. Sau khi đảnh lễ và ngồi xuống một bên, bà hỏi Ðức Ðạo Sư: “Bạch Ðức Thế Tôn, nơi ở của trưởng lão Revata, một số vị tôn giả thì tán thán, một số vị lại chê bai. Việc này là thế nào, bạch Ðức Thế Tôn?” – “Này Visākhā, dù khả ái hay không, nơi nào tâm của các bậc Thánh tìm thấy hỷ lạc, chính nơi đó được gọi là khả ái.” Nói xong, Ngài đọc bài kệ này:


‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98;

saṃ. ni. 1.261);

“Dù ở trong làng hay trong rừng, dù ở thung lũng hay trên cao nguyên; nơi nào các bậc A-la-hán trú ngụ, mảnh đất ấy thật khả ái.”


Atha satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Về sau, tại đại tịnh xá Jetavana, khi đang ngự giữa chúng Thánh, Ðức Ðạo Sư đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thắng trong số các vị tỳ-khưu sống trong rừng.


Kaṅkhārevatattheravatthu

Câu chuyện về trưởng lão Kaṅkhārevata.


204. Chaṭṭhe jhāyīnanti jhānalābhīnaṃ jhānābhiratānaṃ. So kira thero yā jhānasamāpattiyo dasabalo samāpajjati, tato appataraṃ ṭhapetvā bahutarā samāpajjati. Tasmā jhāyīnaṃ aggo nāma jāto. Kaṅkhāyanabhāvena kaṅkhārevatoti vuccati. Kaṅkhā nāma kukkuccaṃ, kukkuccakoti attho. Kiṃ pana aññe kukkuccakā natthīti? Atthi, ayaṃ pana thero kappiyepi kukkuccaṃ uppādesi. Tenassa kukkuccakatā atipākaṭā jātāti kaṅkhārevatotveva saṅkhaṃ gato.

204. Trong câu chuyện thứ sáu, “trong số những người hành thiền” có nghĩa là trong số những người đắc thiền, những người ưa thích thiền định. Tương truyền, vị trưởng lão này, ngoại trừ một vài thiền chứng, đã chứng đắc nhiều thiền chứng hơn cả bậc Thập Lực. Do đó, ngài được gọi là bậc tối thắng trong số những người hành thiền. Do bản tánh hay hoài nghi, ngài được gọi là Kaṅkhārevata. Kaṅkhā có nghĩa là sự phân vân, do dự (kukkuccaṃ); nghĩa là người hay phân vân, do dự. Nhưng chẳng lẽ không có những người hay phân vân, do dự khác sao? Có, nhưng vị trưởng lão này còn khởi lên sự phân vân, do dự ngay cả trong những việc hợp lệ. Do đó, sự phân vân, do dự của ngài trở nên rất nổi bật, và vì vậy ngài được biết đến với tên gọi Kaṅkhārevata.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle purimanayeneva mahājanena saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ [Pg.181] suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ jhānābhiratānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti desanāvasāne satthāraṃ nimantetvā purimanayeneva sattāhaṃ mahāsakkāraṃ katvā bhagavantaṃ āha – ‘‘bhante, ahaṃ iminā adhikārakammena na aññaṃ sampattiṃ patthemi, yathā pana so tumhehi ito sattadivasamatthake bhikkhu jhāyīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapito, evaṃ ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane jhāyīnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā anāgataṃ oloketvā samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate kappasatasahassāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa sāsane tvaṃ jhāyīnaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā pakkāmi.

Về vấn đề của ngài, đây là câu chuyện tiền thân: Tương truyền, vào thời Ðức Phật Padumuttara, cũng theo cách thức trước đây, vị này cùng với đại chúng đến tịnh xá. Ðứng ở rìa hội chúng nghe pháp, ngài thấy Ðức Ðạo Sư đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị tối thắng trong số những người ưa thích thiền định. Nghĩ rằng: “Ta cũng nên trở thành người như vậy trong tương lai,” sau khi buổi thuyết pháp kết thúc, ngài đã thỉnh mời Ðức Ðạo Sư. Cũng theo cách thức trước đây, ngài đã cúng dường trọng hậu trong bảy ngày và bạch với Ðức Thế Tôn: “Bạch Ðức Thế Tôn, với công đức này, con không mong cầu một thành tựu nào khác, mà chỉ mong rằng, cũng như vị tỳ-khưu đã được Ngài đặt vào địa vị tối thắng trong số những người hành thiền cách đây bảy ngày, con cũng vậy, trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, sẽ trở thành người tối thắng trong số những người hành thiền.” Ngài đã phát nguyện như vậy. Ðức Ðạo Sư, nhìn vào tương lai và thấy rằng lời nguyện sẽ thành tựu, đã thọ ký: “Trong tương lai, sau một trăm ngàn đại kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Trong giáo pháp của vị ấy, con sẽ là người tối thắng trong số những người hành thiền.” Sau khi thọ ký, Ngài ra đi.


So yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthinagare mahābhogakule nibbatto pacchābhattaṃ dhammassavanatthaṃ gacchantena mahājanena saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dasabalassa dhammakathaṃ sutvā saddhaṃ paṭilabhitvā pabbajito upasampadaṃ labhitvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā jhānaparikammaṃ karonto jhānalābhī hutvā jhānameva pādakaṃ katvā arahattaphalaṃ pāpuṇi. So dasabalena samāpajjitabbasamāpattīnaṃ appatarā ṭhapetvā bahutarā samāpajjanto ahorattaṃ jhānesu ciṇṇavasī ahosi. Atha naṃ aparabhāge satthā imaṃ guṇaṃ gahetvā jhāyīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. ‘‘Akappiyo, āvuso guḷo, akappiyā muggā’’ti (mahāva. 272) evaṃ pana kappiyesveva vatthūsu kukkuccassa uppāditatāya kukkuccasaṅkhātāya kaṅkhāya bhāvena kaṅkhārevatoti saṅkhaṃ gatoti.

Vị ấy trọn đời làm các thiện nghiệp, sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người một trăm ngàn kiếp, vào thời đức Thế Tôn của chúng ta, đã sanh vào một gia đình có tài sản lớn ở thành Sāvatthī. Sau bữa ăn, cùng với đại chúng đi đến tu viện để nghe pháp, đứng ở cuối hội chúng, nghe pháp thoại của bậc Thập Lực, đã phát sanh đức tin, xuất gia, thọ cụ túc giới. Sau khi thỉnh nhận đề mục thiền định, trong khi thực hành các công việc chuẩn bị cho thiền, vị ấy đã đắc thiền, lấy thiền làm nền tảng, đã chứng đắc quả A-la-hán. Vị ấy, ngoại trừ một số ít các định chứng mà bậc Thập Lực có thể nhập, đã nhập phần nhiều các định chứng còn lại, và đã thuần thục trong các tầng thiền suốt ngày đêm. Về sau, bậc Đạo Sư y cứ vào đức tánh này đã đặt vị ấy vào địa vị tối thắng trong các vị hành thiền. Do đã làm phát sanh sự hối hận ngay cả trong những vật thích hợp như: "Này chư hiền, đường phèn là không thích hợp, đậu xanh là không thích hợp" (Đại Phẩm, 272), do có sự hoài nghi được gọi là hối hận, nên vị ấy được biết đến với tên là Kaṅkhārevata.


Soṇakoḷivisattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Soṇa Koḷivisa


205. Sattame āraddhavīriyānanti paggahitavīriyānaṃ paripuṇṇavīriyānaṃ. Soṇo koḷivisoti soṇoti tassa nāmaṃ, koḷivisoti gottaṃ. Koṭivessoti vā attho, issariyena koṭippattassa vessakulassa dārakoti adhippāyo. Yasmā pana aññesaṃ bhikkhūnaṃ vīriyaṃ nāma vaḍḍhetabbaṃ hoti, therassa pana hāpetabbameva ahosi. Tasmā esa āraddhavīriyānaṃ aggo nāma jāto.

205. Trong câu thứ bảy, (cụm từ) 'những người tinh cần' có nghĩa là những người có tinh tấn đã được khích lệ, những người có tinh tấn viên mãn. Soṇa Koḷivisa: Soṇa là tên của vị ấy, Koḷivisa là dòng họ. Hoặc có nghĩa là Koṭivessa, ý muốn nói là con trai của một gia đình Vessa đã đạt đến tài sản hàng triệu nhờ sự giàu có. Bởi vì, trong khi tinh tấn của các vị tỳ khưu khác cần phải được tăng trưởng, thì tinh tấn của vị trưởng lão này lại cần phải được giảm bớt. Do đó, vị này đã trở thành bậc tối thắng trong số những người tinh cần.


Tassa [Pg.182] pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira atīte padumuttarabuddhakāle seṭṭhikule nibbatti, sirivaḍḍhakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto purimanayeneva vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ āraddhavīriyānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti desanāpariyosāne dasabalaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā vuttanayeneva patthanaṃ akāsi. Satthā tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ disvā purimanayeneva byākaritvā vihāraṃ gato.

Về vấn đề của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự: Tương truyền, trong quá khứ vào thời đức Phật Padumuttara, vị này đã sanh vào một gia đình trưởng giả, người ta đặt tên cho vị ấy là công tử Sirivaḍḍha. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy theo cách thức trước đây, đi đến tu viện, đứng ở cuối hội chúng nghe pháp, thấy bậc Đạo Sư đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thắng trong số những người tinh cần, (vị ấy nghĩ rằng): "Ta trong tương lai cũng nên trở thành người như vậy". Vào cuối buổi thuyết pháp, vị ấy đã thỉnh mời bậc Thập Lực, cúng dường đại thí trong bảy ngày, và đã lập nguyện theo cách đã nói. Bậc Đạo Sư thấy được sự thành tựu lời nguyện của vị ấy, đã thọ ký theo cách thức trước đây rồi đi về tu viện.


Sopi sirivaḍḍhaseṭṭhi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kappasatasahassaṃ atikkamitvā imasmiṃ kappe parinibbute kassapadasabale anuppanne amhākaṃ bhagavati bārāṇasiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhi. So attano sahāyakehi saddhiṃ gaṅgāyaṃ kīḷati. Tasmiṃ samaye eko jiṇṇacīvariko paccekabuddho ‘‘bārāṇasiṃ upanissāya gaṅgātīre paṇṇasālaṃ katvā vassaṃ upagacchissāmī’’ti udakena samupabyūḷhe daṇḍake ca valliyo ca saṃkaḍḍhati. Ayaṃ kumāro sahāyakehi saddhiṃ gantvā abhivādetvā ṭhito, ‘‘bhante, kiṃ karothā’’ti pucchi. Kumāra upakaṭṭhe antovasse pabbajitānaṃ vasanaṭṭhānaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭatīti. ‘‘Bhante, ajjeva ekadivasaṃ ayyo yathā tathā āgametu, ahaṃ sve ayyassa vasanaṭṭhānaṃ karissāmī’’ti āha. Paccekabuddho ‘‘tasseva kumārassa saṅgahaṃ karissāmī’’ti āgatattā adhivāsesi. So tassa adhivāsanaṃ viditvā gato punadivase sakkārasammānaṃ sajjetvā paccekabuddhassa āgamanaṃ olokento aṭṭhāsi. Paccekabuddhopi ‘‘kahaṃ nu kho ajja bhikkhācāraṃ labhissāmī’’ti āvajjento ñatvā tasseva gehadvāraṃ agamāsi.

Vị trưởng giả Sirivaḍḍha ấy cũng vậy, trọn đời làm các việc thiện, luân hồi trong cõi trời và cõi người, trải qua một trăm ngàn kiếp, trong kiếp này, sau khi bậc Thập Lực Kassapa đã nhập Niết-bàn và đức Thế Tôn của chúng ta chưa xuất hiện, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình ở Bārāṇasī. Vị ấy vui đùa trên sông Gaṅgā cùng với các bạn của mình. Vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác mặc y cũ, nghĩ rằng: "Ta sẽ nương vào thành Bārāṇasī, làm một am lá trên bờ sông Gaṅgā và an cư mùa mưa", nên đã kéo những cành cây và dây leo bị nước cuốn trôi. Cậu bé này cùng với các bạn đi đến, đảnh lễ và đứng lại, hỏi rằng: "Bạch ngài, ngài đang làm gì vậy?". (Vị Phật Độc Giác đáp): "Này cậu bé, trong mùa mưa, các vị xuất gia nên có một nơi ở gần đây". (Cậu bé) nói: "Bạch ngài, chỉ hôm nay thôi, xin ngài hãy tạm ở đâu đó, ngày mai con sẽ làm nơi ở cho ngài". Vị Phật Độc Giác, vì đã đến để tế độ chính cậu bé ấy, nên đã im lặng nhận lời. Cậu bé biết được sự nhận lời của vị ấy, đã ra về, ngày hôm sau chuẩn bị các vật cúng dường và tôn kính, đứng chờ đợi sự quang lâm của vị Phật Độc Giác. Vị Phật Độc Giác cũng vậy, khi quán xét "Hôm nay ta sẽ nhận được vật thực khất thực ở đâu nhỉ?", biết được (ý định của cậu bé) và đã đi đến cửa nhà của cậu ấy.


Kumāro paccekabuddhaṃ disvā sampiyāyamāno pattaṃ ādāya bhikkhaṃ datvā ‘‘imaṃ antovassaṃ mayhaṃ gehadvārameva āgacchatha, bhante’’ti paṭiññaṃ gahetvā paccekabuddhe bhattakiccaṃ katvā pakkante attano sahāyakehi saddhiṃ gantvā ekadivaseneva paccekabuddhassa vasanapaṇṇasālañca caṅkamanañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca kārāpetvā adāsi. Tasseva paṇṇasālaṃ pavisanavelāya [Pg.183] haritūpalittāya bhūmiyā ‘‘pādesu kalalaṃ mā laggī’’ti attano pārupanaṃ satasahassagghanakaṃ rattakambalaṃ bhūmattharaṇaṃ santharitvā kambalassa vaṇṇena saddhiṃ paccekabuddhassa sarīrappabhaṃ ekasadisaṃ disvā ativiya pasanno hutvā āha – ‘‘yathā tumhehi akkantakālato paṭṭhāya imassa kambalassa ativiya pabhā virocati, evameva mayhampi nibbattanibbattaṭṭhāne hatthapādānaṃ vaṇṇo bandhujīvakapupphavaṇṇo hotu, satakkhattuṃ vihatakappāsapaṭalaphassasadisova phasso hotū’’ti. So temāsaṃ paccekabuddhaṃ upaṭṭhahitvā pavāritakāle ticīvaraṃ adāsi. Paccekabuddho paripuṇṇapattacīvaro gandhamādanameva gato.

Cậu bé thấy vị Phật Độc Giác, rất hoan hỷ, nhận lấy bát và dâng vật thực, rồi đã thỉnh cầu rằng: "Bạch ngài, trong suốt mùa mưa này, xin ngài hãy chỉ đến cửa nhà của con". Sau khi vị Phật Độc Giác đã thọ thực xong và ra đi, cậu bé cùng với các bạn của mình đi đến, chỉ trong một ngày đã cho làm và dâng cúng am lá để ở, kinh hành xứ, nơi ở ban đêm và nơi ở ban ngày cho vị Phật Độc Giác. Vào lúc vị ấy bước vào am lá, trên nền đất được trét bằng phân bò tươi, cậu bé nghĩ: "Mong rằng bùn không dính vào chân ngài", đã trải tấm thảm trải sàn là tấm chăn len màu đỏ trị giá một trăm ngàn của mình. Thấy hào quang thân thể của vị Phật Độc Giác giống hệt với màu sắc của tấm chăn len, cậu bé vô cùng hoan hỷ và nói rằng: "Kể từ lúc ngài đặt chân lên, hào quang của tấm chăn này tỏa sáng rực rỡ, cũng vậy, mong rằng ở mỗi nơi con sanh ra, màu sắc của tay chân con cũng có màu như hoa dâm bụt, và sự xúc chạm (của da) cũng giống như xúc chạm của một lớp bông gòn đã được chải một trăm lần". Vị ấy đã hầu hạ vị Phật Độc Giác trong ba tháng, và vào lúc mãn hạ đã dâng cúng tam y. Vị Phật Độc Giác, với y bát đầy đủ, đã đi đến núi Gandhamādana.


Sopi kulaputto devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle kāḷacampānagare upaseṭṭhissa ghare paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya seṭṭhikulaṃ anekāni paṇṇākārasahassāni āgacchanti. Jātadivase ca sakalanagaraṃ ekasakkārasammānaṃ ahosi. Athassa nāmaggahaṇadivase mātāpitaro ‘‘amhākaṃ putto attano nāmaṃ gaṇhitvāva āgato, rattasuvaṇṇarasaparisittā viyassa sarīracchavī’’ti soṇakumārotvevassa nāmaṃ akaṃsu.

Vị thiện gia nam tử ấy, trong khi luân hồi trong cõi trời và cõi người, vào thời của đức Thế Tôn của chúng ta, đã thọ sanh trong nhà của vị phó trưởng giả ở thành Kāḷacampā. Kể từ lúc vị ấy thọ sanh, hằng ngàn lễ vật đã đến với gia đình của vị trưởng giả. Và vào ngày sanh ra, toàn thể thành phố đã đồng loạt cúng dường và tôn kính. Rồi vào ngày đặt tên, cha mẹ của vị ấy đã đặt tên cho con là công tử Soṇa, (nghĩ rằng): “Con trai của chúng ta đã mang theo tên của mình mà đến, nước da của nó giống như được tưới đẫm bởi tinh chất vàng ròng.”


Athassa saṭṭhi dhātiyo upanetvā devakumāraṃ viya naṃ sukhena vaḍḍhesuṃ. Tassa evarūpaṃ āhāravidhānaṃ ahosi – saṭṭhikarīsamattaṃ ṭhānaṃ kasitvā tividhena udakena posenti. Kedāre pavisantīsu udakamātikāsu khīrodakassa ca gandhodakassa ca anekāni cāṭisahassāni āsiñcanti. Sālisīsānaṃ khīraggahaṇakāle sukādīnaṃ pāṇānaṃ ucchiṭṭhakaraṇanivāraṇatthaṃ vīhigabbhānaṃ sukhumālabhāvatthañca pariyantaparikkhepe ca antarantarā ca thambhe nikhanitvā upari daṇḍake datvā kilañjehi chādetvā samantā sāṇiyā parikkhipitvā sabbapariyante ārakkhaṃ gaṇhanti. Sasse nipphanne koṭṭhe catujātigandhehi paribhaṇḍaṃ katvā upari uttamagandhehi paribhāventi. Anekasahassapurisā khettaṃ oruyha sālisīsāni vaṇṭesu chinditvā muṭṭhimuṭṭhiyo katvā rajjukehi bandhitvā sukkhāpenti. Tato koṭṭhakassa heṭṭhimatale gandhe santharitvā upari sālisīsāni santharanti. Evaṃ ekantarikaṃ katvā santharantā koṭṭhakaṃ pūretvā dvāraṃ pidahanti[Pg.184], tivassasampattakāle koṭṭhakaṃ vivaranti. Vivaṭakāle sakalanagaraṃ sugandhagandhikaṃ hoti. Sālimhi pahate dhuttā thuse kiṇitvā gaṇhanti, kuṇḍakaṃ pana cūḷupaṭṭhākā labhanti. Musalaghaṭṭitake sālitaṇḍule vicinitvā gaṇhanti. Te suvaṇṇahīrakapacchiyaṃ pakkhipitvā satakālaṃ parissāvetvā gahite pakkuthitajātirase ekavāraṃ pakkhipitvā uddharanti, pamukhaṭṭhānaṃ sumanapupphasadisaṃ hoti. Taṃ bhojanaṃ suvaṇṇasarake pakkhipitvā pakkuthitaappodakamadhupāyāsapūritassa rajatathālassa upari katvā ādāya gantvā seṭṭhiputtassa purato ṭhapenti.

Rồi sáu mươi vị nhũ mẫu được đưa đến và đã nuôi dưỡng vị ấy một cách an lạc như một vị thiên tử. Việc chuẩn bị thức ăn cho vị ấy như sau: họ cày một khu đất rộng sáu mươi karīsa và tưới bằng ba loại nước. Trong các mương nước dẫn vào ruộng, họ đổ vào hằng ngàn vò nước sữa và nước thơm. Vào lúc các bông lúa Sāli ngậm sữa, để ngăn ngừa các loài sinh vật như vẹt làm ô uế và để cho các hạt lúa non được mềm mại, họ chôn các cột trụ ở xung quanh và ở giữa, đặt các thanh ngang lên trên, lợp bằng chiếu, bao quanh bốn phía bằng vải gai, và canh gác ở tất cả các phía. Khi lúa đã chín, họ chuẩn bị kho lẫm bằng cách xông bốn loại hương và ướp bên trên bằng các loại hương hảo hạng. Hằng ngàn người xuống ruộng, cắt các bông lúa Sāli khỏi cuống, bó thành từng nắm, dùng dây buộc lại và phơi khô. Sau đó, họ rải hương ở lớp dưới cùng của kho lẫm, rồi rải các bông lúa Sāli lên trên. Cứ làm xen kẽ như vậy, họ chất đầy kho lẫm rồi đóng cửa lại. Khi đủ ba năm, họ mở kho lẫm ra. Lúc mở ra, toàn thể thành phố tỏa hương thơm ngát. Khi lúa Sāli được đập, những người tinh ranh mua và lấy trấu, còn tấm thì những người hầu nhỏ nhận được. Họ lựa và lấy những hạt gạo Sāli đã được giã bằng chày. Họ cho gạo vào một cái rổ bằng vàng và kim cương, vo sạch một trăm lần, cho vào nước cốt hoa lài đã nấu sôi một lần rồi vớt ra; phần trên cùng của cơm giống như hoa lài. Họ cho thức ăn đó vào một cái bát bằng vàng, đặt lên trên một cái đĩa bạc chứa đầy cháo sữa mật ong ít nước đã được nấu sôi, rồi mang đến đặt trước mặt con trai của vị trưởng giả.


So attano yāpanamattaṃ bhuñjitvā gandhavāsitena udakena mukhaṃ vikkhāletvā hatthapāde dhovati. Athassa dhotahatthapādassa nānappakāraṃ mukhavāsaṃ upanenti. Tassa akkamanaṭṭhāne varapotthakacittattharaṇaṃ attharanti. Hatthapādatalānissa bandhujīvakapupphavaṇṇāni honti, satakālavihatakappāsassa viya phasso, pādatalesu maṇikuṇḍalāvattavaṇṇāni lomāni jāyiṃsu. So kassacideva kujjhitvā ‘‘ājānāhi bhūmiṃ akkamissāmī’’ti vadati. Tassa vayappattassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike tayo pāsāde kāretvā nāṭakāni ca upaṭṭhāpesuṃ. So mahāsampattiṃ anubhavanto devo maññe paṭivasati.

Vị ấy sau khi ăn vừa đủ để duy trì sự sống, súc miệng bằng nước ướp hương và rửa tay chân. Rồi khi tay chân của vị ấy đã được rửa sạch, họ dâng lên nhiều loại hương liệu làm thơm miệng. Ở nơi vị ấy đi lại, họ trải những tấm thảm vải quý được trang trí. Lòng bàn tay và lòng bàn chân của vị ấy có màu sắc như hoa dâm bụt, sự xúc chạm của da giống như bông gòn đã được chải một trăm lần, và ở lòng bàn chân, những sợi lông mọc lên có màu sắc xoáy tròn như những chiếc bông tai bằng ngọc. Khi nổi giận với ai đó, vị ấy nói: “Hãy biết rằng ta sẽ dẫm lên đất.” Khi vị ấy đến tuổi trưởng thành, cha mẹ đã cho xây ba tòa lâu đài phù hợp với ba mùa và cũng đã cho sắp đặt các đoàn vũ kịch. Vị ấy, trong khi hưởng thụ tài sản lớn lao, sống như thể là một vị trời.


Atha amhākaṃ satthari sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya viharante pādalomadassanatthaṃ raññā māgadhena pakkosāpetvā asītiyā gāmiyasahassehi saddhiṃ satthu santikaṃ pahito dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ bhagavā ‘‘anuññātosi mātāpitūhī’’ti pucchitvā ananuññātabhāvaṃ sutvā ‘‘na kho, soṇa, tathāgatā mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ pabbājentī’’ti paṭikkhipi. So ‘‘sādhu bhagavā’’ti tathāgatassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā mātāpitūnaṃ santikaṃ gantvā anujānāpetvā satthu santikaṃ āgamma aññatarassa bhikkhuno santike pabbaji. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panassa pabbajjāvidhānaṃ pāḷiyaṃ (mahāva. 243) āgatameva.

Rồi, khi bậc Đạo Sư của chúng ta, sau khi đã chứng đắc Nhất thiết trí và đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, đang trú ngụ gần thành Rājagaha, vị ấy được vua xứ Māgadha cho triệu đến để xem những sợi lông ở lòng bàn chân, và được phái đến chỗ của bậc Đạo Sư cùng với tám mươi ngàn vị thôn trưởng. Sau khi nghe pháp thoại, vị ấy đã có được đức tin và đã xin bậc Đạo Sư cho xuất gia. Bấy giờ, đức Thế Tôn hỏi vị ấy: “Con đã được cha mẹ cho phép chưa?” Nghe rằng chưa được cho phép, Ngài đã từ chối, nói rằng: “Này Soṇa, các đấng Như Lai không cho xuất gia người con trai chưa được cha mẹ cho phép.” Vị ấy, với lời “Lành thay, bạch đức Thế Tôn,” đã cúi đầu vâng nhận lời dạy của đấng Như Lai, đã đi đến chỗ cha mẹ và xin phép, rồi trở lại chỗ của bậc Đạo Sư và đã xuất gia với một vị tỳ khưu nào đó. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về chi tiết, phương thức xuất gia của vị ấy đã được trình bày trong Pāli tạng (Mahāvagga, 243).


Tassa pabbajjañca upasampadañca labhitvā rājagahe viharantassa sambahulā ñātisālohitā ca sandiṭṭhasambhattā ca sakkārasammānaṃ āharanti, rūpanipphattiyā [Pg.185] vaṇṇaṃ kathenti, aññepi janā passituṃ āgacchanti. Thero cintesi – ‘‘mama santikaṃ bahū janā āgacchanti, kammaṭṭhāne vā vipassanāya vā kammaṃ kātuṃ kathaṃ sakkhissāmi, yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sītavanasusānaṃ gantvā samaṇadhammaṃ kareyyaṃ. Tatra hi susānanti jigucchitvā bahū janā nāgamissanti, evaṃsante mama kiccaṃ matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti satthu santike kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sītavanaṃ gantvā samaṇadhammaṃ kātuṃ ārabhi. So cintesi – ‘‘mayhaṃ sarīraṃ paramasukhumālaṃ, na kho pana sakkā sukheneva sukhaṃ pāpuṇituṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Tato ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamakāsi. Tassa sukhumālānaṃ pādatalānaṃ antantehi phoṭā uṭṭhāya bhijjiṃsu, caṅkamo ekalohitova ahosi. Pādesu avahantesu jaṇṇukehipi hatthehipi vāyamitvā caṅkamati. Evaṃ vīriyaṃ daḷhaṃ karontopi obhāsamattampi nibbattetuṃ asakkonto cintesi – ‘‘sace aññopi āraddhavīriyo bhaveyya, mādisova bhaveyya. Ahaṃ kho pana evaṃ vāyamantopi maggaṃ vā phalaṃ vā uppādetuṃ na sakkomi, addhā nevāhaṃ ugghaṭitaññū, na vipañcitaññū, na neyyo, padaparamena mayā bhavitabbaṃ. Kiṃ me pabbajjāya, hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjissāmi puññāni ca karissāmī’’ti.

Sau khi vị ấy được xuất gia và thọ cụ túc giới, trong lúc đang trú tại thành Vương Xá, nhiều người thân thuộc, bà con huyết thống, và bạn bè thân hữu đã mang đến các vật cúng dường và sự tôn kính, họ tán thán vẻ đẹp hình thể của vị ấy, và những người khác cũng đến để chiêm ngưỡng. Vị Trưởng lão suy nghĩ: “Nhiều người đến chỗ ta, làm sao ta có thể thực hành nghiệp xứ hay tu tập minh sát được? Hay là ta nên đến thỉnh nghiệp xứ nơi đức Bổn Sư, rồi đi đến nghĩa địa Rừng Lạnh để thực hành sa-môn pháp. Ở nơi ấy, vì ghê tởm nghĩa địa nên nhiều người sẽ không đến. Như vậy, phận sự của ta sẽ được thành tựu viên mãn.” (Nghĩ vậy), vị ấy đã đến thỉnh nghiệp xứ nơi đức Bổn Sư, rồi đi đến Rừng Lạnh và bắt đầu thực hành sa-môn pháp. Vị ấy suy nghĩ: “Thân của ta quá ư là mềm mại, nhưng không thể nào đạt được an lạc bằng sự an lạc. Cần phải làm cho thân mệt nhọc để thực hành sa-môn pháp.” Do đó, vị ấy đã quyết tâm chỉ kinh hành và tinh tấn. Những mụn nước nổi lên rồi vỡ ra ở lòng bàn chân mềm mại của vị ấy, con đường kinh hành trở nên chỉ toàn là máu. Khi đôi chân không thể đi được nữa, vị ấy cố gắng kinh hành bằng đầu gối và hai tay. Dù đã nỗ lực kiên cố như vậy mà không thể làm phát sinh được dù chỉ là một chút ánh sáng, vị ấy suy nghĩ: “Nếu có người nào khác tinh cần, người ấy cũng chỉ như ta mà thôi. Thế mà ta, dù cố gắng như vậy, cũng không thể làm phát sinh Đạo hay Quả. Chắc chắn ta không phải là hạng Ugghaṭitaññū, không phải là Vipañcitaññū, cũng không phải là Neyya. Ta hẳn phải là hạng Padaparama. Việc xuất gia này có ích gì cho ta? Ta sẽ hoàn tục, vừa hưởng thụ tài sản vừa làm các công đức.”


Tasmiṃ samaye satthā therassa vitakkaṃ ñatvā sāyanhasamaye bhikkhusaṅghaparivuto tattha gantvā lohitena phuṭṭhaṃ caṅkamaṃ disvā theraṃ vīṇovādena (mahāva. 243) ovaditvā vīriyasamathayojanatthāya tassa kammaṭṭhānaṃ kathetvā gijjhakūṭameva gato. Soṇattheropi dasabalassa sammukhā ovādaṃ labhitvā nacirasseva arahatte patiṭṭhāsi. Atha satthā aparabhāge jetavane bhikkhusaṅghaparivuto dhammaṃ desento theraṃ āraddhavīriyānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vào lúc ấy, đức Bổn Sư biết được tư tưởng của vị Trưởng lão, vào buổi chiều, được Tăng chúng các vị Tỳ-khưu vây quanh, Ngài đã đi đến nơi ấy, thấy con đường kinh hành thấm đẫm máu, Ngài đã giáo huấn vị Trưởng lão bằng ví dụ cây đàn tỳ-bà (Mahāvagga, 243), và đã thuyết giảng nghiệp xứ cho vị ấy nhằm mục đích quân bình giữa tinh tấn và định tĩnh, rồi Ngài đã đi đến núi Linh Thứu. Trưởng lão Soṇa, sau khi nhận được lời giáo huấn trực tiếp từ đức Thập Lực, không bao lâu đã an trú vào quả A-la-hán. Về sau, tại Kỳ Viên, trong khi đang thuyết Pháp, được Tăng chúng các vị Tỳ-khưu vây quanh, đức Bổn Sư đã đặt vị Trưởng lão vào địa vị tối thượng trong hàng các vị tinh cần tinh tấn.


Soṇakuṭikaṇṇattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Soṇa Kuṭikaṇṇa.


206. Aṭṭhame kalyāṇavākkaraṇānanti vākkaraṇaṃ vuccati vacanakiriyā, madhuravacanānanti attho. Ayañhi thero dasabalena saddhiṃ ekagandhakuṭiyā tathāgatassa [Pg.186] madhurena sarena dhammakathaṃ kathesi. Athassa satthā sādhukāraṃ adāsi. Tasmā so kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggo nāma jāto. Soṇoti tassa nāmaṃ, koṭiagghanakaṃ pana kaṇṇapiḷandhanaṃ dhāresi. Tasmā kuṭikaṇṇoti vuccati, koṭikaṇṇoti attho.

206. Ở trường hợp thứ tám, về người có lời nói thiện mỹ. Vākkaraṇa được gọi là hành động của lời nói, nghĩa là lời nói ngọt ngào. Vị Trưởng lão này đã cùng với đức Thập Lực ở trong cùng một hương thất, đã thuyết Pháp cho đức Như Lai bằng một giọng nói ngọt ngào. Khi ấy, đức Bổn Sư đã tán thán vị ấy. Do đó, vị ấy đã trở thành người tối thượng trong số những người có lời nói thiện mỹ. Tên của vị ấy là Soṇa. Vị ấy đã đeo một đôi bông tai trị giá một koṭi. Do đó, vị ấy được gọi là Kuṭikaṇṇa, có nghĩa là Koṭikaṇṇa.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi padumuttarabuddhakāle purimanayeneva mahājanena saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhatvā satthu dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate ekassa buddhassa sāsane kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā dasabalaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, yaṃ bhikkhuṃ tumhe ito sattadivasamatthake kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapayittha, ahampi imassa adhikārakammassa phalena anāgate ekassa buddhassa sāsane tathārūpo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyaṃ disvā ‘‘anāgate gotamabuddhassa sāsane kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā pakkāmi.

Về nghiệp quá khứ của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự: Vị này cũng vậy, vào thời đức Phật Padumuttara, đã cùng với đại chúng đi đến tu viện theo cách đã kể trước đây, đứng ở cuối hội chúng lắng nghe Pháp của đức Bổn Sư. Khi thấy đức Bổn Sư đặt một vị Tỳ-khưu vào địa vị tối thượng trong số những người có lời nói thiện mỹ, vị ấy đã suy nghĩ: “Ta cũng nên trở thành người tối thượng trong số những người có lời nói thiện mỹ trong giáo pháp của một vị Phật trong tương lai.” Nghĩ vậy, vị ấy đã thỉnh mời đức Thập Lực và cúng dường đại thí trong bảy ngày, rồi phát nguyện rằng: “Bạch đức Thế Tôn, vị Tỳ-khưu mà Ngài đã đặt vào địa vị tối thượng trong số những người có lời nói thiện mỹ vào bảy ngày trước, con cũng vậy, nhờ quả của hành động tạo phước này, xin cho con được trở thành người như vậy trong giáo pháp của một vị Phật trong tương lai.” Đức Bổn Sư, thấy rằng nguyện vọng của vị ấy không có trở ngại, đã thọ ký: “Trong tương lai, trong giáo pháp của đức Phật Gotama, ngươi sẽ là người tối thượng trong số những người có lời nói thiện mỹ,” rồi Ngài ra đi.


Sopi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā kappasatasahassaṃ devesu ca manussesu ca saṃsaranto amhākaṃ dasabalassa uppattito puretarameva devalokā cavitvā kāḷiyā nāma kuraragharikāya upāsikāya kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā paripakke gabbhe rājagahanagare attano kulanivesanaṃ āgatā.

Vị ấy cũng vậy, đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp. Ngay trước khi đức Thập Lực của chúng ta xuất hiện, vị ấy đã mệnh chung từ cõi trời và đã tái sanh vào trong bụng của một nữ cận sự tên là Kāḷī, người ở Kuraraghara. Khi thai đã đủ tháng, bà đã trở về nhà của gia đình mình ở thành Vương Xá.


Tasmiṃ samaye amhākaṃ satthā sabbaññutaṃ patto isipatane dhammacakkaṃ pavattesi. Dhammacakkappavattane dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatiṃsu. Tattha eko aṭṭhavīsatiyā yakkhasenāpatīnaṃ abbhantare sātāgiro nāma yakkho dasabalassa dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘kiṃ nu kho ayaṃ evaṃ madhuradhammakathā mama sahāyena hemavatena sutā na sutā’’ti? So devasaṅghassa antare olokento taṃ apassitvā ‘‘addhā mama sahāyo tiṇṇaṃ ratanānaṃ uppannabhāvaṃ na jānāti, gacchāmi dasabalassa ceva vaṇṇaṃ kathessāmi, paṭividdhadhammañca ārocessāmī’’ti attano parisāya saddhiṃ rājagahamatthakena tassa santikaṃ pāyāsi.

Vào lúc ấy, đức Bổn Sư của chúng ta, sau khi đã chứng đắc Nhất thiết trí, đã chuyển Pháp luân tại Isipatana. Trong buổi chuyển Pháp luân, chư thiên từ mười ngàn thế giới đã tụ hội. Ở đó, một vị dạ-xoa tên là Sātāgira, một trong hai mươi tám vị tướng dạ-xoa, sau khi nghe Pháp thoại của đức Thập Lực, đã an trú vào quả Tu-đà-hoàn và suy nghĩ: “Pháp thoại ngọt ngào như vậy, không biết bạn ta là Hemavata đã nghe hay chưa?” Vị ấy nhìn khắp trong hội chúng chư thiên nhưng không thấy người bạn đó, (bèn nghĩ): “Chắc chắn bạn ta không biết về sự xuất hiện của Tam Bảo. Ta sẽ đi tán thán đức Thập Lực và báo cho bạn ta biết về Pháp đã được chứng ngộ.” (Nghĩ vậy), vị ấy cùng với đoàn tùy tùng của mình đã đi đến chỗ người bạn đó, ngang qua phía trên thành Vương Xá.


Hemavatopi [Pg.187] tiyojanasahassaṃ himavantaṃ akālapupphitaṃ disvā ‘‘mama sahāyena sātāgirena saddhiṃ himavantakīḷitaṃ kīḷissāmī’’ti attano parisāya saddhiṃ rājagahamatthakeneva pāyāsi. Tesaṃ dvinnampi aggabalakāyā kulagharikāya kāḷiupāsikāya nivesanamatthake samāgantvā ‘‘tumhe kassa parisā, mayaṃ sātāgirassa. Tumhe kassa parisā, mayaṃ hemavatassā’’ti āhaṃsu. Te haṭṭhatuṭṭhāva gantvā tesaṃ yakkhasenāpatīnaṃ ārocayiṃsu. Tepi taṃkhaṇaññeva upāsikāya nivesanamatthake samāgacchiṃsu. Sātāgiro hemavataṃ āha – ‘‘kahaṃ, samma, gacchasī’’ti? Tava santikaṃ sammāti. Kiṃkāraṇāti? Himavantaṃ pupphitaṃ disvā tayā saddhiṃ tattha kīḷissāmīti. Tvaṃ pana, samma, kahaṃ gacchasīti? Tava santikaṃ, sammāti. Kiṃkāraṇāti? Tvaṃ himavantassa kena pupphitabhāvaṃ jānāsīti? Na jānāmi, sammāti. Suddhodanamahārājassa putto siddhatthakumāro dasasahassilokadhātuṃ kampetvā paṭividdhasabbaññutaññāṇo dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ majjhe anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattesi. Tassa pavattitabhāvaṃ na jānāsīti? Na jānāmi, sammāti. Tvaṃ ettakameva ṭhānaṃ pupphitanti aññāsi, tassa pana purisassa sakkāratthāya sakaladasasahassacakkavāḷaṃ ekamālāguḷasadisaṃ ajja jātaṃ sammāti. Mālā tāva pupphantu, tayā so satthā akkhīni pūretvā diṭṭhoti. Āma, samma, satthā ca me diṭṭho, dhammo ca suto, amatañca pītaṃ. Ahaṃ ‘‘etaṃ amatadhammaṃ tampi jānāpessāmī’’ti tava santikaṃ āgatosmi, sammāti. Tesaṃ aññamaññaṃ kathentānaṃyeva upāsikā sirisayanato uṭṭhāya nisinnā taṃ kathāsallāpaṃ sutvā sadde nimittaṃ gaṇhi. ‘‘Ayaṃ saddo uddhaṃ, na heṭṭhā, amanussabhāsito, no manussabhāsito’’ti sallakkhetvā ohitasotā paggahitamānasā hutvā nisīdi. Tato –

Dạ-xoa Hemavata, thấy núi Hy-mã-lạp rộng ba ngàn do-tuần nở hoa trái mùa, bèn nghĩ: “Ta sẽ cùng với bạn Sātāgira vui chơi ở Hy-mã-lạp,” rồi cùng với đoàn tùy tùng của mình đi ngang qua phía trên thành Rājagaha. Các đạo quân hùng mạnh của cả hai vị gặp nhau trên nóc nhà của nữ cư sĩ Kāḷī, người thuộc gia đình danh giá. Họ hỏi nhau: “Các vị là tùy tùng của ai?” – “Chúng tôi là tùy tùng của Sātāgira.” – “Còn các vị là tùy tùng của ai?” – “Chúng tôi là tùy tùng của Hemavata.” Họ vui mừng hớn hở đi báo cho các vị tướng dạ-xoa của mình. Các vị ấy cũng ngay lập tức đến gặp nhau trên nóc nhà của nữ cư sĩ. Sātāgira hỏi Hemavata: “Này bạn, bạn đi đâu vậy?” – “Đến chỗ bạn, này bạn.” – “Vì lý do gì?” – “Thấy Hy-mã-lạp nở hoa, tôi định cùng bạn vui chơi ở đó.” – “Còn bạn, này bạn, bạn đi đâu vậy?” – “Đến chỗ bạn, này bạn.” – “Vì lý do gì?” – “Bạn có biết vì sao Hy-mã-lạp lại nở hoa không?” – “Tôi không biết, này bạn.” – “Thái tử Siddhattha, con trai của đức vua Suddhodana, đã làm rung chuyển mười ngàn thế giới, chứng ngộ Toàn Giác Trí, và đã chuyển bánh xe Pháp vô thượng giữa các vị trời của mười ngàn thế giới. Bạn không biết sự kiện đó sao?” – “Tôi không biết, này bạn.” – “Bạn chỉ biết có chừng ấy nơi nở hoa thôi sao? Này bạn, hôm nay, để tỏ lòng tôn kính bậc Vĩ nhân ấy, toàn thể mười ngàn thế giới đã trở thành như một đóa hoa duy nhất.” – “Hoa thì cứ nở đi, còn bạn đã được mãn nhãn chiêm ngưỡng vị Đạo Sư ấy chưa?” – “Vâng, này bạn, tôi đã thấy Đạo Sư, đã nghe Pháp, và đã uống vị cam lồ. Tôi đến chỗ bạn là để cho bạn biết về Pháp bất tử này, này bạn.” Trong khi họ đang trò chuyện với nhau, nữ cư sĩ đang ngồi dậy từ giường ngủ sang trọng, nghe cuộc đối thoại ấy, bèn chú ý đến âm thanh. Bà nhận thấy: “Âm thanh này ở trên cao, không phải ở dưới thấp, là tiếng của phi nhân, không phải tiếng của loài người,” rồi lắng tai nghe với tâm trí tập trung. Sau đó –


‘‘Ajja pannaraso uposatho (iti sātāgiro yakkho),Dibbā ratti upaṭṭhitā;

Anomanāmaṃ satthāraṃ,Handa passāma gotama’’nti. (su. ni. 153) –

(Dạ-xoa Sātāgira nói:) “Hôm nay là ngày rằm, ngày Bố-tát, Đêm thiêng liêng đã đến; Chúng ta hãy đi xem bậc Đạo Sư, Đấng Gotama, bậc Vô Song Danh.” (Kinh Tập, 153) –


Evaṃ [Pg.188] sātāgirena vutte –

Khi Sātāgira nói như vậy –


‘‘Kacci mano supaṇihito (iti hemavato yakkho),Sabbabhūtesu tādino;

Kacci iṭṭhe aniṭṭhe ca,Saṅkappassa vasīkatā’’ti. (su. ni. 154);

(Dạ-xoa Hemavata nói:) “Tâm của bậc Như Nhiên ấy có khéo định hướng đối với tất cả chúng sanh chăng? Đối với điều ưa thích và không ưa thích, các tư duy của Ngài có được chế ngự chăng?” (Kinh Tập, 154);


Evaṃ hemavato satthu kāyasamācārañca ājīvañca manosamācārañca pucchi. Pucchitaṃ pucchitaṃ sātāgiro vissajjesi. Evaṃ satthu sarīravaṇṇaguṇavaṇṇakathanavasena hemavatasuttante niṭṭhite hemavato sahāyakassa dhammadesanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhahi.

Như vậy, Hemavata đã hỏi về thân hạnh, mạng sống, và ý hạnh của bậc Đạo Sư. Sātāgira đã giải đáp từng câu hỏi một. Khi kinh Hemavata kết thúc với phần mô tả về dung sắc và phẩm hạnh của bậc Đạo Sư, Hemavata, nhờ vào trí tuệ phát sinh theo lời thuyết pháp của người bạn, đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn.


Atha, kāḷī upāsikā, parassa dhamme desīyamāne tathāgataṃ adiṭṭhapubbāva hutvā anussavappasādaṃ uppādetvā parassa vaḍḍhitaṃ bhojanaṃ bhuñjamānā viya sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Sā sabbamātugāmānaṃ antare paṭhamakasotāpannā sabbajeṭṭhikā ahosi. Tassā saha sotāpattibhāvena tameva rattiṃ gabbhavuṭṭhānaṃ jātaṃ, paṭiladdhadārakassa nāmaggahaṇadivase soṇoti nāmaṃ akāsi. Sā yathāruciyā kulagehe vasitvā kulagharameva agamāsi.

Bấy giờ, nữ cư sĩ Kāḷī, trong khi Pháp đang được thuyết cho người khác, dù chưa từng thấy Như Lai, đã phát sinh niềm tin trong sáng qua việc lắng nghe, và giống như người đang thưởng thức bữa ăn do người khác dọn sẵn, bà đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Trong số tất cả các nữ nhân, bà là người đầu tiên chứng quả Tu-đà-hoàn, là người tối thắng nhất. Cùng với việc chứng quả Tu-đà-hoàn, ngay trong đêm đó, bà đã sinh con. Vào ngày đặt tên cho đứa bé, bà đặt tên là Soṇa. Sau khi sống ở nhà cha mẹ theo ý muốn, bà đã trở về nhà chồng.


Tasmiṃ samaye mahākaccānatthero taṃ nagaraṃ upanissāya upavatte pabbate paṭivasati. Upāsikā theraṃ upaṭṭhāti. Thero nibaddhaṃ tassā nivesanaṃ gacchati. Soṇadārakopi nibaddhaṃ therassa santike vicaranto vissāsiko ahosi. So aparena samayena therassa santike pabbaji. Thero taṃ upasampādetukāmo tīṇi vassāni gaṇaṃ pariyesitvā upasampādesi. So upasampanno kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā therasseva santike suttanipātaṃ uggaṇhitvā vutthavasso pavāretvā satthāraṃ passitukāmo hutvā upajjhāyaṃ āpucchi. Thero āha – ‘‘soṇa, tayi gate satthā taṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasāpetvā dhammaṃ ajjhesissati, tvaṃ dhammaṃ kathessasi. Satthā tava dhammakathāya pasīditvā tuyhaṃ varaṃ dassati. Tvaṃ varaṃ gaṇhanto imañca imañca gaṇhāhi, mama vacanena dasabalassa pāde vandāhī’’ti. So upajjhāyena anuññāto mātuupāsikāya gehaṃ gantvā ārocesi. Sāpi ‘‘sādhu[Pg.189], tāta, tvaṃ dasabalaṃ passituṃ gacchanto imaṃ kambalaṃ āharitvā satthu vasanagandhakuṭiyā bhūmattharaṇaṃ katvā attharāhī’’ti kambalaṃ adāsi. Soṇatthero taṃ ādāya senāsanaṃ saṃsāmetvā anupubbena satthu vasanaṭṭhānaṃ gantvā dasabalassa buddhāsane nisinnavelāyameva upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ānanda, imassa bhikkhussa senāsanaṃ jānāhī’’ti. Thero satthu adhippāyaṃ ñatvā antogandhakuṭiyaṃyeva bhūmattharaṇaṃ ussārento viya atthari.

Vào thời ấy, trưởng lão Mahākaccāna trú tại một ngọn núi tên là Upavatta, gần thành phố đó. Nữ cư sĩ thường xuyên hộ độ trưởng lão. Trưởng lão cũng thường xuyên đến nhà của bà. Cậu bé Soṇa cũng thường xuyên lui tới gần trưởng lão và trở nên thân thiết. Sau một thời gian, cậu xuất gia với trưởng lão. Trưởng lão, muốn truyền giới Cụ túc cho cậu, đã tìm kiếm một Tăng đoàn trong ba năm rồi mới truyền giới. Sau khi thọ giới Cụ túc, vị ấy xin đề mục thiền, phát triển thiền quán, chứng đắc quả A-la-hán, rồi học thuộc lòng Kinh Tập (Suttanipāta) với chính trưởng lão. Sau khi an cư và làm lễ Tự tứ, vị ấy muốn đến yết kiến bậc Đạo Sư nên đã xin phép thầy Bổn sư. Trưởng lão nói: “Này Soṇa, khi con đi, bậc Đạo Sư sẽ cho con ở trong hương phòng riêng của Ngài và sẽ thỉnh con thuyết pháp. Con sẽ thuyết pháp. Bậc Đạo Sư, hoan hỷ với bài pháp của con, sẽ ban cho con một điều ước. Khi nhận điều ước, con hãy xin điều này và điều này, và hãy thay lời ta đảnh lễ dưới chân bậc Thập Lực.” Được thầy Bổn sư cho phép, vị ấy đến nhà của mẹ là nữ cư sĩ và báo tin. Bà cũng nói: “Lành thay, con trai, khi con đi yết kiến bậc Thập Lực, hãy mang tấm thảm len này đi và trải làm thảm lót sàn trong hương phòng của bậc Đạo Sư,” rồi bà trao tấm thảm. Trưởng lão Soṇa nhận lấy, dọn dẹp chỗ ở, rồi tuần tự đi đến nơi bậc Đạo Sư đang ở. Ngay lúc bậc Thập Lực đang ngồi trên Phật tọa, vị ấy đến gần, đảnh lễ, rồi đứng sang một bên. Bậc Đạo Sư chào hỏi thân mật với vị ấy rồi gọi trưởng lão Ānanda: “Này Ānanda, hãy tìm chỗ ở cho vị Tỳ-khưu này.” Trưởng lão Ānanda, hiểu được ý của bậc Đạo Sư, đã trải tấm thảm lót sàn ngay bên trong hương phòng, như thể đang dọn dẹp nó.


Atha kho bhagavā bahudevarattiṃ ajjhokāse vītināmetvā vihāraṃ pāvisi, āyasmāpi kho soṇo bahudevarattiṃ ajjhokāse vītināmetvā vihāraṃ pāvisi. Satthā pacchimayāme sīhaseyyaṃ kappetvā paccūsasamaye vuṭṭhāya nisīditvā ‘‘ettakena kālena soṇassa kāyadaratho paṭippassaddho bhavissatī’’ti ñatvā āyasmantaṃ soṇaṃ ajjhesi – ‘‘paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitu’’nti. Soṇatthero madhurassarena ekabyañjanampi avināsento aṭṭhakavaggiyāni suttāni (su. ni. 772 ādayo) abhāsi. Kathāpariyosāne bhagavā sādhukāraṃ datvā ‘‘suggahito te bhikkhu dhammo, mayā desitakāle ca ajja ca ekasadisāva desanā, kiñci ūnaṃ vā adhikaṃ vā natthī’’ti pasannabhāvaṃ pakāsesi. Soṇattheropi ‘‘ayaṃ okāso’’ti sallakkhetvā upajjhāyassa vacanena dasabalaṃ vanditvā vinayadharapañcamena gaṇena upasampadaṃ ādiṃ katvā sabbe vare yāci, satthā adāsi. Puna thero mātuupāsikāya vacanena vanditvā ‘‘ayaṃ, bhante, upāsikāya tumhākaṃ vasanagandhakuṭiyaṃ bhūmattharaṇatthaṃ kambalo pahito’’ti kambalaṃ datvā uṭṭhāyāsanā satthāraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana therassa pabbajjaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ sutte āgatameva.

Khi ấy, đức Thế Tôn, sau khi trải qua phần lớn đêm ở ngoài trời, đã đi vào tịnh xá. Tôn giả Soṇa cũng vậy, sau khi trải qua phần lớn đêm ở ngoài trời, đã đi vào tịnh xá. Bậc Đạo Sư, sau khi nằm xuống trong tư thế sư tử vào canh cuối, đã thức dậy vào lúc rạng đông và ngồi xuống, biết rằng: ‘Vào khoảng thời gian này, sự mệt mỏi thân thể của Soṇa sẽ được lắng dịu,’ ngài đã thỉnh mời Tôn giả Soṇa: ‘Này Tỳ-khưu, hãy để Pháp được tỏ rõ cho ngươi thuyết giảng.’ Trưởng lão Soṇa, với giọng nói ngọt ngào, không làm mất đi một âm tiết nào, đã đọc tụng các bài kinh trong Phẩm Tám (Aṭṭhakavagga) (Sutta Nipāta 772 trở đi). Vào lúc kết thúc bài thuyết giảng, đức Thế Tôn đã ban lời tán thưởng ‘Lành thay!’ và đã biểu lộ sự hài lòng: ‘Này Tỳ-khưu, Pháp đã được ngươi khéo tiếp thu. Bài thuyết giảng vào lúc ta thuyết và vào hôm nay là giống hệt nhau, không có gì thiếu sót hay dư thừa.’ Trưởng lão Soṇa cũng vậy, nhận thấy ‘Đây là cơ hội,’ đã đảnh lễ bậc Thập Lực theo lời của vị thầy tế độ, và đã xin tất cả các ân huệ, bắt đầu với lễ thọ cụ túc giới với một nhóm năm vị, trong đó có một vị thông thuộc Luật, và bậc Đạo Sư đã ban cho. Một lần nữa, vị trưởng lão đã đảnh lễ theo lời của người mẹ là nữ cận sự, và dâng tấm thảm len, nói rằng: ‘Bạch ngài, đây là tấm thảm len do nữ cận sự gởi đến để trải sàn trong hương thất nơi ngài ngự.’ Sau khi đứng dậy khỏi chỗ ngồi, ngài đã đảnh lễ bậc Đạo Sư, đi nhiễu quanh theo chiều bên phải, rồi ra đi. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, tất cả mọi việc bắt đầu từ sự xuất gia của vị trưởng lão đều đã được trình bày trong kinh.


Iti thero satthu santikā aṭṭha vare labhitvā upajjhāyassa santikaṃ gantvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Punadivase mātuupāsikāya nivesanadvāraṃ gantvā bhikkhāya aṭṭhāsi. Upāsikā ‘‘putto kira me dvāre ṭhito’’ti sutvā vegena āgantvā abhivādetvā hatthato pattaṃ gahetvā [Pg.190] antonivesane nisīdāpetvā bhojanaṃ adāsi. Atha naṃ bhattakiccapariyosāne āha – ‘‘diṭṭho te, tāta, dasabalo’’ti? Āma upāsiketi. Vandito te mama vacanenāti? Āma vandito, sopi ca me kambalo tathāgatassa vasanaṭṭhāne bhūmattharaṇaṃ katvā atthatoti. Kiṃ, tāta, tayā kira satthu dhammakathā kathitā, satthārā ca te sādhukāro dinnoti? Tayā kathaṃ ñātaṃ upāsiketi? Tāta, mayhaṃ gehe adhivatthā devatā dasabalena tuyhaṃ sādhukāraṃ dinnadivase ‘‘sakaladasasahassacakkavāḷe devatā sādhukāraṃ adaṃsū’’ti āha – tāta, tayā kathitadhammakathaṃ buddhānaṃ kathitaniyāmeneva mayhampi kathetuṃ paccāsīsāmīti. Thero mātu kathaṃ sampaṭicchi. Sā tassa adhivāsanaṃ viditvā dvāre maṇḍapaṃ kāretvā dasabalassa kathitaniyāmeneva attano dhammakathaṃ kathāpesīti vatthu ettha samuṭṭhitaṃ. Satthā aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Như vậy, vị trưởng lão sau khi nhận được tám ân huệ từ nơi bậc Đạo Sư, đã đi đến nơi vị thầy tế độ và trình bày lại tất cả sự việc ấy. Vào ngày hôm sau, ngài đã đi đến cổng nhà của người mẹ là nữ cận sự và đứng khất thực. Nữ cận sự, khi nghe rằng: ‘Con trai của ta đang đứng ở cổng,’ đã vội vàng đến, đảnh lễ, nhận lấy bình bát từ tay ngài, mời ngài ngồi vào trong nhà và dâng cúng vật thực. Sau đó, vào lúc kết thúc việc thọ thực, bà nói: ‘Này con, con đã gặp bậc Thập Lực chưa?’ ‘Thưa nữ cận sự, vâng ạ.’ ‘Con đã đảnh lễ ngài theo lời của mẹ chưa?’ ‘Vâng, con đã đảnh lễ, và tấm thảm len của mẹ cũng đã được trải làm tấm lót sàn tại nơi ở của đức Như Lai.’ ‘Này con, có phải con đã thuyết Pháp cho bậc Đạo Sư nghe, và bậc Đạo Sư đã ban lời tán thưởng cho con không?’ ‘Thưa nữ cận sự, làm sao mẹ biết được điều đó?’ ‘Này con, vị thiên nhân ngự trong nhà của mẹ đã nói rằng vào ngày bậc Thập Lực ban lời tán thưởng cho con, các vị thiên nhân trong toàn thể mười ngàn thế giới đã đồng thanh tán thưởng. Này con, mẹ mong rằng con sẽ thuyết bài Pháp mà con đã thuyết ấy cho mẹ nghe, đúng theo cách thức mà các đức Phật đã thuyết.’ Vị trưởng lão đã chấp nhận lời của người mẹ. Bà, biết được sự chấp thuận của ngài, đã cho dựng một giảng đường ở cổng và đã thỉnh ngài thuyết bài Pháp của mình đúng theo cách thức của bậc Thập Lực. Câu chuyện đã phát sinh từ đây. Về sau, bậc Đạo Sư, khi đang ngồi giữa hội chúng các bậc Thánh, đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thượng trong số những vị có giọng nói hay.


Sīvalittheravatthu

Câu chuyện Trưởng lão Sīvali


207. Navame lābhīnaṃ yadidaṃ sīvalīti ṭhapetvā tathāgataṃ lābhīnaṃ bhikkhūnaṃ sīvalitthero aggoti dasseti. Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi atīte padumuttarabuddhakāle vuttanayeneva vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lābhīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti dasabalaṃ nimantetvā purimanayeneva sattāhaṃ mahādānaṃ datvā ‘‘bhagavā ahampi iminā adhikārakammena aññaṃ sampattiṃ na patthemi, anāgate pana ekassa buddhassa sāsane ahampi tumhehi so etadagge ṭhapitabhikkhu viya lābhīnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā anantarāyaṃ disvā ‘‘ayaṃ te patthanā anāgate gotamassa buddhassa sāsane samijjhissatī’’ti byākaritvā pakkāmi.

207. Trong câu thứ chín, ‘trong số những người có tài lộc, đó là Sīvali,’ cho thấy rằng ngoại trừ đức Như Lai, Trưởng lão Sīvali là vị tối thượng trong số các Tỳ-khưu có tài lộc. Về nghiệp quá khứ của ngài, đây là câu chuyện tuần tự: Vị này cũng vậy, trong quá khứ vào thời đức Phật Padumuttara, theo cách đã được nói, đã đi đến tịnh xá, đứng ở rìa hội chúng và lắng nghe Pháp. Khi thấy bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu vào địa vị tối thượng trong số những người có tài lộc, ngài đã nghĩ: ‘Ta cũng nên trở thành một người như vậy trong tương lai,’ rồi đã thỉnh mời bậc Thập Lực và cúng dường đại thí trong bảy ngày theo cách thức trước đây. Ngài đã phát nguyện rằng: ‘Bạch đức Thế Tôn, với công đức này, con không mong cầu một sự thành tựu nào khác, nhưng trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, mong rằng con cũng sẽ trở thành vị tối thượng trong số những người có tài lộc, giống như vị Tỳ-khưu đã được ngài đặt vào địa vị tối thượng ấy.’ Bậc Đạo Sư, thấy không có trở ngại, đã thọ ký: ‘Lời nguyện này của ngươi sẽ được thành tựu trong tương lai, trong giáo pháp của đức Phật Gotama,’ rồi ngài ra đi.


Sopi kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto vipassībuddhakāle bandhumatīnagarato avidūre ekasmiṃ gāme paṭisandhiṃ gaṇhi. Tasmiṃ samaye bandhumatīnagaravāsino raññā saddhiṃ sākacchitvā sākacchitvā dasabalassa [Pg.191] dānaṃ denti. Te ekadivasaṃ sabbeva ekato hutvā dānaṃ dentā ‘‘kiṃ nu kho amhākaṃ dānamukhe natthī’’ti madhuñca guḷadadhiñca na addasaṃsu. Te ‘‘yato kutoci āharissāmā’’ti janapadato nagaraṃ pavisanamagge purisaṃ ṭhapesuṃ. Tadā esa kulaputto attano gāmato guḷadadhivārakaṃ gahetvā ‘‘kiñcideva āharissāmī’’ti nagaraṃ gacchanto mukhaṃ dhovitvā ‘‘dhotahatthapādo pavisissāmī’’ti phāsukaṭṭhānaṃ olokento naṅgalasīsamattaṃ nimmakkhikaṃ daṇḍakamadhuṃ disvā ‘‘puññena me idaṃ uppanna’’nti gahetvā nagaraṃ pavisati. Nāgarehi ṭhapitapuriso taṃ disvā, ‘‘bho purisa, kassimaṃ āharasī’’ti pucchi. Na kassaci sāmi, vikkiṇituṃ pana me idaṃ ānītanti. Tena hi, bho purisa, imaṃ kahāpaṇaṃ gahetvā etaṃ madhuñca guḷadadhiñca dehīti.

Vị thiện gia tử ấy cũng vậy, sau khi làm các việc thiện cho đến trọn đời, đã luân hồi trong cõi trời và người, rồi vào thời đức Phật Vipassī, đã tái sanh trong một ngôi làng không xa thành Bandhumatī. Vào thời điểm ấy, dân chúng thành Bandhumatī, sau khi bàn bạc với nhà vua, đã cúng dường vật thực đến bậc Thập Lực. Một hôm, khi tất cả họ cùng nhau cúng dường, họ đã không thấy có mật ong và sữa đông đường phèn, và tự hỏi: ‘Trong các món cúng dường của chúng ta còn thiếu món gì chăng?’ Họ đã đặt một người trên con đường từ vùng quê vào thành phố, với ý định: ‘Chúng ta sẽ mang về từ bất cứ nơi nào có được.’ Khi ấy, vị thiện gia tử này, sau khi lấy một phần sữa đông đường phèn từ làng của mình, đã đi vào thành phố với ý định: ‘Ta sẽ mang một thứ gì đó đi bán.’ Sau khi rửa mặt, trong khi tìm một nơi thích hợp với ý nghĩ: ‘Ta sẽ vào thành sau khi đã rửa tay chân,’ ngài đã thấy một tảng mật ong không có ruồi, lớn bằng đầu lưỡi cày. Nghĩ rằng: ‘Thứ này đã sanh khởi cho ta là do phước báu,’ ngài đã lấy nó và đi vào thành phố. Người đàn ông được dân thành đặt ở đó, khi thấy ngài, đã hỏi: ‘Này ông, ông mang thứ này cho ai vậy?’ ‘Thưa ngài, không cho ai cả. Tôi mang thứ này đi để bán.’ ‘Vậy thì, này ông, hãy nhận lấy đồng kahāpaṇa này và đưa cho chúng tôi mật ong và sữa đông đường phèn này.’


So cintesi – ‘‘idaṃ na bahumūlaṃ, ayañca ekappahāreneva bahuṃ deti, vīmaṃsituṃ vaṭṭatī’’ti. Tato naṃ ‘‘nāhaṃ ekakahāpaṇena demī’’ti āha. Yadi evaṃ, dve gahetvā dehīti. Dvīhipi na demīti. Etenupāyena vaḍḍhantaṃ vaḍḍhantaṃ sahassaṃ pāpuṇi. So cintesi – ‘‘atiañchituṃ na vaṭṭati, hotu tāva, imassa kattabbakiccaṃ pucchissāmī’’ti. Atha naṃ āha – ‘‘idaṃ na bahuagghanakaṃ, tvañca bahuṃ desi, kena kammena idaṃ gaṇhāsī’’ti? Idha, bho, nagaravāsino raññā saddhiṃ paṭivirujjhitvā vipassīdasabalassa dānaṃ dentā idaṃ dvayaṃ dānamukhe apassantā pariyesanti. Sace idaṃ dvayaṃ na labhissanti, nāgarānaṃ parājayo bhavissati. Tasmā sahassaṃ datvā gaṇhāmīti. Kiṃ panetaṃ nāgarānameva vaṭṭati, na aññesaṃ dātuṃ vaṭṭatīti? Yassa kassaci dātuṃ avāritametanti. Atthi pana te koci nāgarānaṃ dāne ekadivasaṃ sahassaṃ dātāti? Natthi sammāti. Imesaṃ pana dvinnaṃ sahassagghanakabhāvaṃ jānāsīti? Āma jānāmīti. Tena hi gaccha, nāgarānaṃ ācikkha – ‘‘eko puriso imāni dve mūlena na deti, sahattheneva dātukāmo, tumhe imesaṃ dvinnaṃ kāraṇā nirussukkā hothā’’ti. Tvaṃ pana me imasmiṃ dānamukhe jeṭṭhakabhāvassa kāyasakkhī hohīti.

Người ấy suy nghĩ: “Vật này không đáng giá nhiều, mà người này chỉ trong một lần đã trả giá cao, nên thử xem sao.” Rồi người ấy nói với người kia: “Tôi không bán với giá một đồng kahāpaṇa.” “Nếu vậy, hãy lấy hai đồng rồi đưa cho tôi.” “Hai đồng tôi cũng không bán.” Cứ thế, giá tăng dần dần lên đến một ngàn. Người ấy suy nghĩ: “Không nên đòi hỏi quá đáng, thôi được, ta sẽ hỏi xem người này cần làm việc gì.” Rồi người ấy nói với người kia: “Vật này không đáng giá nhiều, mà ông lại trả giá cao, ông mua vật này để làm việc gì vậy?” “Này bạn, ở đây, dân trong thành chống đối nhà vua, đang cúng dường đến đức Thập Lực Vipassī, họ không thấy hai món này ở nơi cửa bố thí nên đang tìm kiếm. Nếu họ không tìm được hai món này, dân thành sẽ bị thất bại. Vì vậy, tôi trả một ngàn để mua.” “Nhưng vật này chỉ dùng cho dân thành thôi sao, không thể cúng dường cho người khác được à?” “Vật này không cấm cúng dường cho bất cứ ai.” “Vậy trong số những người cúng dường của dân thành, có ai cúng một ngàn trong một ngày không?” “Thưa bạn, không có.” “Vậy ông có biết rằng hai món này đáng giá một ngàn không?” “Vâng, tôi biết.” “Nếu vậy, hãy đi báo cho dân thành biết rằng: ‘Có một người không bán hai món này lấy tiền, mà muốn tự tay cúng dường, các vị không cần phải lo lắng về hai món này nữa.’ Còn ông, hãy làm nhân chứng cho tôi về việc tôi là người đứng đầu trong buổi cúng dường này.”


So gāmavāsī paribbayatthaṃ gahitamāsakena pañcakaṭukaṃ gahetvā cuṇṇaṃ katvā dadhito kañjiyaṃ vāhetvā tattha madhupaṭalaṃ pīḷetvā pañcakaṭukacuṇṇena yojetvā ekasmiṃ paduminipatte pakkhipitvā taṃ saṃvidahitvā ādāya [Pg.192] dasabalassa avidūre ṭhāne nisīdi. Mahājanena āhariyamānassa sakkārassa antare attano pattavāraṃ olokayamāno okāsaṃ ñatvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhagavā ayaṃ mayhaṃ duggatapaṇṇākāro, imaṃ me anukampaṃ paṭicca gaṇhathā’’ti. Satthā tassa anukampaṃ paṭicca catumahārājadattiyena selamayena pattena taṃ paṭiggahetvā yathā aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassassa diyyamānaṃ na khīyati, evaṃ adhiṭṭhāsi. Sopi kulaputto niṭṭhitabhattakiccaṃ bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhito āha – ‘‘diṭṭho me bhagavā ajja bandhumatīnagaravāsikehi tumhākaṃ sakkāro āhariyamāno, ahampi imassa kammassa nissandena nibbattanibbattabhave lābhaggayasaggappatto bhaveyya’’nti. Satthā ‘‘evaṃ hotu kulaputtā’’ti vatvā tassa ca nagaravāsīnañca bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi.

Người dân làng ấy lấy một đồng māsaka dùng để chi tiêu, mua năm thứ gia vị cay, tán thành bột, lọc lấy nước từ sữa chua hoặc cháo, vắt một tàng ong vào đó, trộn với bột năm thứ gia vị cay, gói vào một lá sen, sắp đặt xong xuôi rồi mang đến ngồi ở một nơi không xa đức Thập Lực. Giữa lúc đại chúng đang dâng cúng vật phẩm, người ấy trông chừng đến lượt mình, biết được thời cơ liền đến gần đức Thế Tôn và thưa: “Bạch đức Thế Tôn, đây là món quà quê mọn của người nghèo khó, xin Ngài vì lòng thương xót con mà nhận lấy.” Đức Đạo Sư vì lòng thương xót người ấy, đã dùng bình bát bằng đá do Tứ Đại Thiên Vương dâng cúng để nhận lấy, rồi chú nguyện sao cho vật phẩm ấy khi được phân phát cho sáu mươi tám trăm ngàn vị tỳ-kheo cũng không hết. Vị thiện gia nam tử ấy, sau khi đức Thế Tôn dùng bữa xong, đã đảnh lễ Ngài, đứng một bên và thưa: “Bạch đức Thế Tôn, hôm nay con đã thấy dân chúng thành Bandhumatī dâng cúng vật phẩm lên Ngài. Con cũng mong rằng, nhờ quả báo của việc làm này, trong mỗi kiếp tái sinh, con sẽ đạt được tột đỉnh của tài lộc và danh vọng.” Đức Đạo Sư nói: “Mong cho được như vậy, này thiện gia nam tử,” rồi Ngài thuyết pháp tùy hỷ sau bữa ăn cho người ấy và dân chúng trong thành, sau đó ra đi.


Sopi kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde suppavāsāya rājadhītāya kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya sāyaṃ pātañca paṇṇākārasatāni pāpuṇanti, suppavāsā sampattiṃ gacchati. Atha naṃ puññavīmaṃsanatthaṃ hatthena bījapacchiṃ phusāpenti, ekekabījato salākasatampi salākasahassampi nigacchati. Ekakarīsakhettato paññāsampi saṭṭhipi sakaṭāni uppajjanti. Koṭṭhapūraṇakālepi koṭṭhadvāraṃ hatthena phusāpenti, rājadhītāya puññena gaṇhantānaṃ gahitagahitaṭṭhānaṃ puna pūrati. Paripuṇṇabhattakumbhitopi ‘‘rājadhītāya puñña’’nti vatvā yassa kassaci dentānaṃ yāva na ukkaḍḍhanti, na tāva bhattaṃ khīyati. Dārake kucchigateyeva satta vassāni atikkamiṃsu.

Vị thiện gia nam tử ấy trọn đời làm việc thiện, luân hồi trong cõi trời và cõi người, đến thời đức Phật này tại thế, đã tái sanh vào trong bụng của công chúa Suppavāsā. Kể từ khi ngài tái sanh, mỗi sáng và mỗi chiều, hàng trăm món quà cúng dường được mang đến, công chúa Suppavāsā đạt được sự sung túc. Rồi để thử nghiệm phước báu của ngài, người ta để công chúa dùng tay chạm vào giỏ hạt giống, từ mỗi hạt giống nảy ra cả trăm, cả ngàn mầm. Từ một thửa ruộng karīsa, thu hoạch được năm mươi, sáu mươi xe lúa. Ngay cả khi đổ lúa vào kho, người ta cũng để công chúa dùng tay chạm vào cửa kho, nhờ phước báu của công chúa, nơi nào đã lấy lúa đi thì lại đầy trở lại. Ngay cả từ một nồi cơm đã đầy, khi nói “nhờ phước báu của công chúa” rồi múc cho bất cứ ai, thì cơm cũng không vơi đi cho đến khi nồi được nhấc lên. Đứa trẻ ở trong bụng mẹ đã trải qua bảy năm.


Gabbhe pana paripakke sattāhaṃ mahādukkhaṃ anubhosi. Sā sāmikaṃ āmantetvā ‘‘pure maraṇā jīvamānāva dānaṃ dassāmī’’ti satthu santikaṃ pesesi – ‘‘gaccha imaṃ pavattiṃ satthu ārocetvā satthāraṃ nimantehi, yañca satthā vadeti, taṃ sādhukaṃ upalakkhetvā āgantvā mayhaṃ kathehī’’ti. So gantvā tassā sāsanaṃ bhagavato ārocesi. Satthā ‘‘sukhinī hotu suppavāsā koliyadhītā, sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyatū’’ti āha. Rājā taṃ sutvā bhagavantaṃ abhivādetvā antogāmābhimukho pāyāsi. Tassa pure āgamanāyeva suppavāsāya kucchito [Pg.193] dhamakaraṇā udakaṃ viya gabbho nikkhami, parivāretvā nisinnajano assumukhova hasituṃ āraddho. Haṭṭhatuṭṭho mahājano rañño puttasāsanaṃ ārocetuṃ agamāsi.

Khi thai đã đến ngày, nàng phải chịu đựng cơn đau dữ dội suốt bảy ngày. Nàng gọi chồng đến và nói: “Trước khi chết, trong lúc còn sống, em muốn làm phước,” rồi sai người đến chỗ đức Đạo Sư: “Hãy đi báo tin này cho đức Đạo Sư và thỉnh Ngài. Đức Đạo Sư dạy điều gì, hãy ghi nhớ kỹ rồi trở về nói lại cho ta.” Người ấy đi đến và trình bày thông điệp của nàng lên đức Thế Tôn. Đức Đạo Sư nói: “Mong cho Suppavāsā, con gái dòng Koliya, được an lạc, được an lạc, không bệnh hoạn, và sinh ra một đứa con không bệnh hoạn.” Vị vua nghe vậy, đảnh lễ đức Thế Tôn rồi lên đường trở về làng. Trước khi ông về đến nơi, bào thai đã thoát ra khỏi bụng của Suppavāsā một cách dễ dàng như nước chảy ra từ bình lọc nước, những người ngồi xung quanh, mặt đẫm lệ, bắt đầu mỉm cười. Dân chúng vui mừng hớn hở đi báo tin con trai cho nhà vua.


Rājā tesaṃ iṅgitaṃ disvāva ‘‘dasabalena kathitakathā nipphannā maññe’’ti cintesi. So āgantvā satthu sāsanaṃ rājadhītāya ārocesi. Rājadhītā ‘‘tayā nimantitaṃ jīvitabhattameva maṅgalabhattaṃ bhavissati, gaccha sattāhaṃ dasabalaṃ nimantehī’’ti. Rājā tathā akāsi. Sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattayiṃsu. Dārako sabbesaṃ ñātīnaṃ santattacittaṃ nibbāpento jātoti sīvalidārakotvevassa nāmaṃ akaṃsu. So satta vassāni gabbhe vasitattā jātakālato paṭṭhāya sabbakammakkhamo ahosi. Dhammasenāpati sāriputto sattame divase tena saddhiṃ kathāsallāpaṃ akāsi. Satthāpi dhammapade gāthaṃ abhāsi –

Vua thấy cử chỉ của họ, liền nghĩ rằng: “Ta cho rằng lời nói của bậc Thập Lực đã thành tựu.” Vua đến và báo tin của Ðức Ðạo Sư cho công chúa. Công chúa nói: “Bữa ăn cứu mạng mà phụ vương đã thỉnh mời sẽ chính là bữa ăn cát tường. Xin phụ vương hãy đi thỉnh mời bậc Thập Lực trong bảy ngày.” Vua đã làm như vậy. Trong bảy ngày, họ đã tổ chức đại cúng dường đến chư Tăng với Ðức Phật là vị đứng đầu. Vì đứa bé sinh ra đã làm nguội đi tâm nóng nảy của tất cả quyến thuộc, nên họ đặt tên cho cậu là Sīvali. Do đã ở trong bụng mẹ bảy năm, nên từ lúc sinh ra, cậu đã có thể làm mọi việc. Vào ngày thứ bảy, Tướng quân Chánh pháp Sāriputta đã trò chuyện cùng với cậu. Ðức Ðạo Sư cũng đã nói lên kệ ngôn trong kinh Pháp Cú:


‘‘Yomaṃ palipathaṃ duggaṃ, saṃsāraṃ mohamaccagā;

Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, anejo akathaṃkathī;

Anupādāya nibbuto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 414);

“Người nào vượt qua đường lầy, đường khó, vượt qua luân hồi, si mê; đã vượt qua, đến bờ kia, là bậc thiền định, không tham ái, không nghi ngờ; không còn chấp thủ, đã tịch tịnh, Ta gọi người ấy là Bà-la-môn.” (Pháp Cú, 414);


Atha naṃ thero evamāha – ‘‘kiṃ pana tayā evarūpaṃ dukkharāsiṃ anubhavitvā pabbajituṃ na vaṭṭatī’’ti? Labhamāno pabbajeyyaṃ, bhanteti. Suppavāsā taṃ dārakaṃ therena saddhiṃ kathentaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho me putto dhammasenāpatinā saddhiṃ kathetī’’ti theraṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘mayhaṃ putto tumhehi saddhiṃ kiṃ katheti, bhadante’’ti? Attanā anubhūtaṃ gabbhavāsadukkhaṃ kathetvā tumhehi anuññāto pabbajissāmīti vadatīti. Sādhu, bhante, pabbājetha nanti. Thero taṃ vihāraṃ netvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājento, ‘‘sīvali, na tuyhaṃ aññena ovādena kammaṃ atthi, tayā satta vassāni anubhūtadukkhameva paccavekkhāhī’’ti. Bhante, pabbājanameva tumhākaṃ bhāro, yaṃ pana mayā kātuṃ sakkā, tamahaṃ jānissāmīti. So paṭhamakesavaṭṭiyā ohāritakkhaṇeyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi, dutiyāya ohāritakkhaṇe sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale. Sabbesaṃyeva pana kesānaṃ oropanañca arahattasacchikiriyā ca apacchā apurimā ahosi. Tassa pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhusaṅghassa cattāro paccayā yadicchakaṃ uppajjanti. Evaṃ ettha vatthu samuṭṭhitaṃ.

Bấy giờ, Trưởng lão nói với cậu như vầy: “Này con, sau khi đã trải qua một khối khổ đau như vậy, con xuất gia không phải là điều thích hợp sao?” Cậu đáp: “Bạch ngài, nếu được phép, con sẽ xuất gia.” Bà Suppavāsā thấy đứa con đang nói chuyện với Trưởng lão, liền đến gần Trưởng lão và hỏi: “Con trai tôi đang nói gì với Tướng quân Chánh pháp vậy?” – “Bạch ngài, con trai của con đang nói gì với ngài vậy?” Trưởng lão đáp: “Cậu ấy kể lại nỗi khổ khi ở trong thai mẹ mà mình đã trải qua, và nói rằng nếu được bà cho phép, cậu sẽ xuất gia.” Bà nói: “Lành thay, bạch ngài, xin ngài hãy cho cháu xuất gia.” Trưởng lão đưa cậu về tu viện, trao cho đề mục thiền quán năm thể trược, và trong khi làm lễ xuất gia, ngài nói: “Này Sīvali, con không cần lời giáo huấn nào khác, con hãy chỉ quán chiếu về nỗi khổ mà con đã trải qua trong bảy năm.” Cậu đáp: “Bạch ngài, cho con xuất gia là phận sự của ngài. Còn việc con có thể làm được, con sẽ tự biết.” Ngay trong khoảnh khắc lọn tóc đầu tiên được cạo xuống, cậu đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn; trong khoảnh khắc lọn tóc thứ hai được cạo xuống, cậu chứng đắc quả Tư-đà-hàm; và với lọn tóc thứ ba, cậu chứng đắc quả A-na-hàm. Việc cạo xong tất cả tóc và việc chứng ngộ A-la-hán quả đã xảy ra đồng thời. Kể từ ngày cậu xuất gia, bốn món vật dụng cần thiết cho chư Tăng sanh khởi theo ý muốn. Câu chuyện đã khởi lên ở đây như vậy.


Aparabhāge [Pg.194] satthā sāvatthiṃ agamāsi. Thero satthāraṃ abhivādetvā, ‘‘bhante, mayhaṃ puññaṃ vīmaṃsissāmi, pañca me bhikkhusatāni dethā’’ti āha. Gaṇha, sīvalīti. So pañcasate bhikkhū gahetvā himavantābhimukhaṃ gacchanto aṭavimaggaṃ gacchati. Tassa paṭhamaṃ diṭṭhā nigrodhe adhivatthā devatā satta divasāni dānaṃ adāsi. Iti so –

Về sau, Ðức Ðạo Sư đã đi đến Sāvatthī. Trưởng lão đảnh lễ Ðức Ðạo Sư và thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, con muốn thử phước báu của mình, xin Ngài cho con năm trăm vị tỳ-kheo.” Ðức Phật phán: “Hãy nhận lấy, này Sīvali.” Vị ấy dẫn năm trăm vị tỳ-kheo đi về hướng Hy-mã-lạp-sơn, đi theo con đường trong rừng. Vị thiên nhân trú ngụ ở cây đa mà ngài nhìn thấy đầu tiên đã cúng dường trong bảy ngày. Như vậy, vị ấy –


‘‘Nigrodhaṃ paṭhamaṃ passi, dutiyaṃ paṇḍavapabbataṃ;

Tatiyaṃ aciravatiyaṃ, catutthaṃ varasāgaraṃ.

“Thứ nhất, thấy cây đa; thứ hai, núi Paṇḍava; thứ ba, sông Aciravatī; thứ tư, đại dương.


‘‘Pañcamaṃ himavantaṃ so, chaṭṭhaṃ chaddantupāgami;

Sattamaṃ gandhamādanaṃ, aṭṭhamaṃ atha revata’’nti.

“Thứ năm, ngài đến Hy-mã-lạp-sơn; thứ sáu, đến Chaddanta; thứ bảy, đến Gandhamādana; và thứ tám, đến Revata.”


Sabbaṭṭhānesu satta satta divasāneva dānaṃ adaṃsu. Gandhamādanapabbate pana nāgadattadevarājā nāma sattadivasesu ekadivasaṃ khīrapiṇḍapātaṃ adāsi, ekadivasaṃ sappipiṇḍapātaṃ adāsi. Bhikkhusaṅgho āha – ‘‘āvuso, imassa devarañño neva dhenuyo duyhamānā paññāyanti, na dadhinimmathanaṃ, kuto te, devarāja, imaṃ uppajjatī’’ti? ‘‘Bhante, kassapadasabalassa kāle khīrasalākabhattadānassetaṃ phala’’nti devarājā āha. Aparabhāge satthā khadiravaniyarevatassa paccuggamanaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ attano sāsane lābhaggayasaggappattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Ở tất cả các nơi, họ đã cúng dường trong bảy ngày. Riêng tại núi Gandhamādana, một vị thiên vương tên là Nāgadatta, trong bảy ngày, có một ngày cúng dường vật thực bằng sữa, một ngày cúng dường vật thực bằng bơ lỏng. Chư Tăng hỏi: “Này hiền hữu, vị thiên vương này không thấy có bò sữa nào được vắt, cũng không có việc khuấy sữa đông, vậy thưa thiên vương, những vật này từ đâu sanh khởi cho ngài?” Vị thiên vương đáp: “Bạch các ngài, đây là quả báo của việc cúng dường vật thực bằng sữa theo phiếu vào thời của Ðức Phật Kassapa, bậc Thập Lực.” Về sau, nhân sự việc đón rước ngài Revata ở rừng Khadira, Ðức Ðạo Sư đã đặt vị Trưởng lão vào địa vị tối thắng trong giáo pháp của Ngài, trong số những người đạt được tột đỉnh về tài lộc và danh vọng.


Vakkalittheravatthu

Câu chuyện Trưởng lão Vakkali


208. Dasame saddhādhimuttānanti saddhāya adhimuttānaṃ, balavasaddhānaṃ bhikkhūnaṃ vakkalitthero aggoti dasseti. Aññesaṃ hi saddhā vaḍḍhetabbā hoti, therassa pana hāpetabbā jātā. Tasmā so saddhādhimuttānaṃ aggoti vutto. Vakkalīti panassa nāmaṃ.

208. Trong phẩm thứ mười, câu “saddhādhimuttānaṃ” (những người có tín tâm giải thoát) chỉ rằng Trưởng lão Vakkali là vị tối thắng trong số các tỳ-kheo có lòng tin mãnh liệt, có đức tin kiên cố. Thật vậy, trong khi đức tin của những người khác cần được tăng trưởng, thì đức tin của Trưởng lão lại cần phải được giảm bớt. Do đó, ngài được gọi là vị tối thắng trong số những người có tín tâm giải thoát. Và Vakkali là tên của ngài.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi atīte padumuttarabuddhakāle vuttanayeneva vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vuttanayeneva satthāraṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā dasabalaṃ vanditvā, ‘‘bhante, ahampi iminā adhikārakammena tumhehi saddhādhimuttānaṃ etadagge ṭhapitabhikkhu viya anāgate [Pg.195] ekassa buddhassa sāsane saddhādhimuttānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyaṃ disvā byākaritvā pakkāmi.

Về hành động trong quá khứ của ngài, đây là câu chuyện tuần tự: Vị này cũng vậy, trong quá khứ vào thời Ðức Phật Padumuttara, theo cách đã được kể, đã đi đến tu viện, đứng ở rìa hội chúng lắng nghe Pháp. Khi thấy Ðức Ðạo Sư đặt một vị tỳ-kheo vào địa vị tối thắng trong số những người có tín tâm giải thoát, ngài đã nghĩ: “Ta cũng nên trở thành một người như vậy trong tương lai.” Theo cách đã được kể, ngài đã thỉnh mời Ðức Ðạo Sư, cúng dường đại thí trong bảy ngày, và đảnh lễ bậc Thập Lực, rồi phát nguyện rằng: “Bạch Thế Tôn, nhờ công đức này, con cũng mong rằng trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, con sẽ trở thành vị tối thắng trong số những người có tín tâm giải thoát, giống như vị tỳ-kheo đã được Ngài đặt vào địa vị tối thắng ấy.” Ðức Ðạo Sư thấy nguyện vọng của ngài không có gì trở ngại, đã thọ ký rồi ra đi.


Sopi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ satthukāle sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule paṭisandhiṃ gaṇhi, vakkalītissa nāmaṃ akaṃsu. So vuddhippatto tayo vede uggaṇhitvā dasabalaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ sāvatthiyaṃ carantaṃ disvā satthu sarīrasampattiṃ olokento sarīrasampattidassanena atitto dasabalena saddhiṃyeva vicarati. Vihāraṃ gacchantena saddhiṃ vihāraṃ gantvā sarīranipphattiṃ olokentova tiṭṭhati. Dhammasabhāyaṃ nisīditvā dhammaṃ kathentassa sammukhaṭṭhāne ṭhito dhammaṃ suṇāti. So saddhaṃ paṭilabhitvā ‘‘agāramajjhe vasanto nibaddhaṃ dasabalassa dassanaṃ na labhissāmī’’ti pabbajjaṃ yācitvā satthu santike pabbaji.

Vị ấy cũng trọn đời làm việc thiện, luân hồi trong cõi trời và cõi người, vào thời của đức Bổn Sư chúng ta đã tái sanh vào dòng dõi Bà-la-môn ở thành Sāvatthī, người ta đặt tên cho vị ấy là Vakkali. Vị ấy khi đã trưởng thành, đã học thuộc ba bộ Vệ-đà, thấy đức Thập Lực đang đi khất thực ở thành Sāvatthī, có Tỳ-khưu Tăng đi theo hầu, trong khi nhìn ngắm thân tướng trang nghiêm của đức Bổn Sư, không thấy thỏa mãn với việc nhìn ngắm thân tướng trang nghiêm, vị ấy đi theo cùng với đức Thập Lực. Khi ngài đi đến tu viện, vị ấy cũng đi đến tu viện cùng với ngài, và đứng nhìn ngắm sự hoàn hảo của thân tướng. Khi ngài ngồi trong pháp đường và thuyết Pháp, vị ấy đứng ở nơi đối diện để nghe Pháp. Vị ấy, sau khi có được đức tin, nghĩ rằng: “Sống giữa gia đình, ta sẽ không được thường xuyên chiêm ngưỡng đức Thập Lực,” đã xin xuất gia và đã xuất gia nơi đức Bổn Sư.


Tato paṭṭhāya ṭhapetvā āhārakaraṇavelaṃ avasesakāle yattha ṭhitena sakkā dasabalaṃ passituṃ, tattha ṭhito yonisomanasikāraṃ pahāya dasabalaṃ olokentova viharati. Satthā tassa ñāṇaparipākaṃ āgamento dīghampi addhānaṃ tasmiṃ rūpadassanavaseneva vicarante kiñci avatvā ‘‘idānissa ñāṇaṃ paripākagataṃ, sakkā etaṃ bodhetu’’nti ñatvā evamāha – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passati. Dhammañhi, vakkali, passanto maṃ passati, maṃ passanto dhammaṃ passatī’’ti.

Kể từ đó, ngoại trừ giờ dùng vật thực, vào những lúc còn lại, đứng ở nơi nào có thể nhìn thấy đức Thập Lực, vị ấy đứng ở nơi đó, từ bỏ sự tác ý như lý, sống chỉ để nhìn ngắm đức Thập Lực. Đức Bổn Sư, trong khi chờ đợi trí tuệ của vị ấy chín muồi, đã không nói gì trong một thời gian dài khi vị ấy sống chỉ với việc nhìn ngắm sắc thân, biết rằng: “Nay trí tuệ của vị này đã chín muồi, có thể giác ngộ cho vị này,” đã nói như vầy: “Này Vakkali, có ích gì cho ngươi với việc nhìn thấy cái thân hôi thối này? Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người ấy thấy ta. Người nào thấy ta, người ấy thấy Pháp. Vì này Vakkali, người thấy Pháp là thấy ta, người thấy ta là thấy Pháp.”


Satthari evaṃ ovadantepi thero dasabalassa dassanaṃ pahāya neva aññattha gantuṃ sakkoti. Tato satthā ‘‘nāyaṃ bhikkhu saṃvegaṃ alabhitvā bujjhissatī’’ti upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gantvā vassūpanāyikadivase ‘‘apehi, vakkalī’’ti theraṃ paṇāmeti. Buddhā ca nāma ādeyyavacanā honti, tasmā thero satthāraṃ paṭippharitvā ṭhātuṃ asakkonto temāsaṃ dasabalassa sammukhe āgantuṃ avisahanto ‘‘kiṃ dāni sakkā kātuṃ, tathāgatenamhi paṇāmito, sammukhībhāvaṃ na labhāmi, kiṃ mayhaṃ jīvitenā’’ti gijjhakūṭapabbate papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Satthā tassa kilamanabhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mama santikā assāsaṃ alabhanto [Pg.196] maggaphalānaṃ upanissayaṃ nāseyyā’’ti attānaṃ dassetuṃ obhāsaṃ vissajjesi. Athassa satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya eva mahantaṃ sokasallaṃ pahīnaṃ. Satthā sukkhataḷāke oghaṃ āharanto viya vakkalittherassa balavapītisomanassaṃ uppādetuṃ dhammapade imaṃ gāthamāha –

Mặc dù đức Bổn Sư đã giáo huấn như vậy, vị trưởng lão vẫn không thể từ bỏ việc chiêm ngưỡng đức Thập Lực để đi nơi khác. Khi ấy, đức Bổn Sư nghĩ rằng: “Vị Tỳ-khưu này nếu không có được sự chấn động tâm thì sẽ không thể giác ngộ,” khi mùa an cư sắp đến, đã đi đến thành Rājagaha, và vào ngày an cư, đã đuổi vị trưởng lão đi rằng: “Hãy đi đi, Vakkali.” Và chư Phật quả thật có lời nói cần được vâng theo, vì thế, vị trưởng lão không thể đứng lại chống đối đức Bổn Sư, không thể đến trước mặt đức Thập Lực trong ba tháng, nghĩ rằng: “Bây giờ có thể làm gì được đây? Ta đã bị đức Như Lai đuổi đi, không được gặp mặt ngài, sống để làm gì nữa?” rồi đã leo lên nơi vách núi trên núi Gijjhakūṭa. Đức Bổn Sư, biết được sự mệt mỏi của vị ấy, nghĩ rằng: “Vị Tỳ-khưu này, nếu không nhận được sự an ủi từ ta, có thể sẽ đánh mất duyên lành của đạo và quả,” đã phóng hào quang để hiện thân. Khi ấy, kể từ lúc thấy đức Bổn Sư, mũi tên sầu muộn to lớn của vị ấy liền biến mất. Đức Bổn Sư, giống như người đem dòng nước lớn vào hồ cạn, để làm phát sanh hỷ và ưu thọ mãnh liệt cho trưởng lão Vakkali, đã nói kệ này trong Kinh Pháp Cú:


‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381);

“Tỳ-khưu nhiều hân hoan, tịnh tín trong Phật giáo, sẽ chứng đạt trạng thái tịch tịnh, là sự an lạc của việc dập tắt các hành.” (Pháp Cú, 381);


Vakkalittherassa ca ‘‘ehi, vakkalī’’ti hatthaṃ pasāresi. Thero ‘‘dasabalo me diṭṭho, ehīti avhāyanampi laddha’’nti balavapītiṃ uppādetvā ‘‘kuto gacchāmī’’ti attano gamanabhāvaṃ ajānitvāva dasabalassa sammukhe ākāse pakkhanditvā paṭhamapādena pabbate ṭhitoyeva satthārā vuttagāthaṃ āvajjento ākāseyeva pītiṃ vikkhambhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā tathāgataṃ vandamānova otari. Aparabhāge satthā ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Và (đức Phật) đã đưa tay ra về phía trưởng lão Vakkali và nói: “Hãy đến đây, Vakkali.” Vị trưởng lão, làm phát sanh niềm hỷ lạc mãnh liệt, nghĩ rằng: “Ta đã thấy đức Thập Lực, và cũng đã nhận được lời mời gọi ‘hãy đến đây’,” không biết mình đi từ đâu, đã bay vọt lên không trung trước mặt đức Thập Lực. Trong khi chân đầu tiên vẫn còn đứng trên núi, vị ấy suy niệm về câu kệ được đức Bổn Sư nói, đã chế ngự niềm hỷ lạc ngay trên không trung, đã đạt đến A-la-hán cùng với các tuệ phân tích, và đã đi xuống trong khi đang đảnh lễ đức Như Lai. Về sau, đức Bổn Sư, khi đang ngồi giữa chúng Thánh, đã đặt vị trưởng lão vào vị trí tối thượng trong số những vị có tín tâm giải thoát.


Dutiyavaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Thứ Hai.


14. Etadaggavaggo

14. Phẩm Tối Thượng


(14) 3. Tatiyaetadaggavaggo

(14) 3. Phẩm Tối Thượng Thứ Ba


209. Tatiyavaggassa paṭhame sikkhākāmānanti tisso sikkhā kāmayamānānaṃ sampiyāyitvā sikkhantānanti attho. Rāhuloti attano puttaṃ rāhulattheraṃ dasseti. Thero kira pabbajitadivasato paṭṭhāya pātova uṭṭhahanto hatthapūraṃ vālikaṃ ukkhipitvā ‘‘aho vatāhaṃ ajja dasabalassa ceva ācariyupajjhāyānañca santikā ettakaṃ ovādañceva anusāsaniñca labheyya’’nti pattheti. Tasmā sikkhākāmānaṃ aggo nāma jātoti.

209. Trong câu đầu tiên của phẩm thứ ba, (cụm từ) ‘trong số những người ham học’ có nghĩa là ‘trong số những người thực hành với lòng yêu mến, mong muốn ba học giới’. (Với từ) ‘Rāhula’, (đức Phật) chỉ đến con trai của mình là trưởng lão Rāhula. Nghe nói, vị trưởng lão kể từ ngày xuất gia, thường thức dậy vào buổi sáng sớm, lấy một nắm cát đầy tay và nguyện rằng: “Mong sao hôm nay ta nhận được chừng này lời giáo huấn và chỉ dạy từ đức Thập Lực và từ các vị thầy tế độ và thầy yết-ma.” Vì thế, vị ấy được gọi là tối thượng trong số những người ham học.


210. Dutiye saddhāpabbajitānanti saddhāya pabbajitānaṃ. Raṭṭhapāloti raṭṭhaṃ pāletuṃ samattho, bhinnaṃ vā raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthe kule jātotipi [Pg.197] raṭṭhapāloti saṅkhaṃ gato. So hi satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho cuddasabhattacchede katvā mātāpitaro pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajito. Tasmā saddhāpabbajitānaṃ aggo nāma jāto.

210. Trong câu thứ hai, (cụm từ) ‘trong số những người xuất gia vì đức tin’ (có nghĩa là) của những người đã xuất gia với đức tin. (Với từ) ‘Raṭṭhapāla’, (vị ấy) có khả năng cai trị quốc gia, hoặc cũng vì sanh ra trong một gia đình có khả năng hàn gắn một quốc gia bị chia rẽ, nên được biết đến là Raṭṭhapāla. Vị ấy quả thật, sau khi nghe pháp thoại của đức Bổn Sư đã có được đức tin, đã tuyệt thực mười bốn bữa, đã thuyết phục cha mẹ cho phép xuất gia và đã xuất gia. Vì thế, vị ấy được gọi là tối thượng trong số những người xuất gia vì đức tin.


Rāhula-raṭṭhapālattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Rāhula và Raṭṭhapāla


Imesaṃ pana ubhinnampi therānaṃ pañhakamme ayamanupubbikathā – ete kira dvepi atīte padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattiṃsu. Tesaṃ daharakāle nāmaṃ vā gottaṃ vā na kathiyati. Vayappattā pana gharāvāse patiṭṭhāya attano attano pitu accayena ubhopi attano attano ratanakoṭṭhāgārakammike pakkosāpetvā aparimāṇaṃ dhanaṃ disvā – ‘‘imaṃ ettakaṃ dhanarāsiṃ ayyakapayyakādayo attanā saddhiṃ gahetvā gantuṃ nāsakkhiṃsu, amhehi dāni yena kenaci upāyena imaṃ dhanaṃ gahetvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti te ubhopi janā catūsu ṭhānesu kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ dātuṃ āraddhā. Eko attano dānagge āgatāgatajanaṃ pucchitvā yāgukhajjakādīsu yassa yaṃ paṭibhāti, tassa taṃ adāsi, tassa teneva kāraṇena āgatapākoti nāmaṃ jātaṃ. Itaro apucchitvāva gahitagahitabhājanaṃ pūretvā pūretvā deti, tassapi teneva kāraṇena anaggapākoti nāmaṃ jātaṃ, appamāṇapākoti attho.

Về nghiệp sự vấn đáp của hai vị trưởng lão này, đây là câu chuyện tuần tự – nghe nói, cả hai vị này trong quá khứ, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh vào gia tộc đại phú gia ở thành phố Haṃsavatī. Tên hoặc họ của các vị ấy vào thời thơ ấu không được kể lại. Khi đã đến tuổi trưởng thành, sau khi đã an lập trong đời sống gia đình, do sự qua đời của người cha của mỗi vị, cả hai vị đã cho gọi những người quản lý kho tàng châu báu của mình, và sau khi nhìn thấy tài sản vô lượng, (họ đã nghĩ rằng): – “Ông cha của chúng ta đã không thể mang theo khối tài sản chừng ấy cùng với mình, bây giờ chúng ta phải tìm cách nào đó để mang theo tài sản này.” Cả hai người ấy đã bắt đầu thực hiện việc đại bố thí cho những người nghèo khó và những người khác ở bốn nơi. Một người, sau khi hỏi những người đến và đi tại nơi bố thí của mình, đã cho người ấy vật mà người ấy ưa thích trong số các món như cháo, vật thực cứng, v.v... Do nguyên nhân ấy, vị ấy đã có tên là Āgatapāka. Vị kia, không hỏi han gì cả, cứ đổ đầy các vật dụng được đưa ra, do nguyên nhân ấy, vị ấy đã có tên là Anaggapāka, có nghĩa là phần cúng dường vô lượng.


Te ubhopi ekadivasaṃ pātova mukhadhovanatthaṃ bahigāmaṃ agamaṃsu. Tasmiṃ samaye himavantato dve mahiddhikā tāpasā bhikkhācāratthāya ākāsena āgantvā tesaṃ sahāyakānaṃ avidūre otaritvā ‘‘mā no ete passiṃsū’’ti ekapasse aṭṭhaṃsu. Te ubhopi janā tesaṃ lābubhājanādiparikkhāraṃ saṃvidhāya antogāmaṃ sandhāya bhikkhāya gatānaṃ santikaṃ āgamma vandiṃsu. Atha ne tāpasā ‘‘kāya velāya āgatattha mahāpuññā’’ti āhaṃsu. Te ‘‘adhunāva, bhante’’ti vatvā [Pg.198] tesaṃ hatthato lābubhājanaṃ gahetvā attano attano gehaṃ netvā bhattakiccapariyosāne nibaddhaṃ bhikkhāgahaṇatthaṃ paṭiññaṃ gaṇhiṃsu.

Cả hai vị ấy vào một ngày nọ, lúc sáng sớm đã đi ra ngoài làng để rửa mặt. Vào lúc ấy, có hai vị đạo sĩ có đại thần thông từ Hy-mã-lạp-sơn đã đi đến bằng đường không để khất thực, đã đáp xuống không xa hai người bạn ấy và đã đứng sang một bên (với ý nghĩ): “Mong rằng những người này không nhìn thấy chúng ta.” Cả hai người ấy, sau khi nhận ra các vật dụng như bình bát bằng quả bầu của các vị ấy, đã đi đến gần các vị đang hướng vào trong làng để khất thực và đã đảnh lễ. Bấy giờ, các vị đạo sĩ đã nói với họ: “Này những người có phước lớn, các vị đã đến vào lúc nào?” Họ thưa rằng: “Bạch ngài, chính là bây giờ,” rồi đã nhận lấy bình bát bằng quả bầu từ tay của các vị ấy, đã mang về nhà của mình, và sau khi phận sự về vật thực được hoàn tất, họ đã nhận lời hứa về việc nhận vật thực khất thực một cách thường xuyên.


Tesu eko tāpaso sapariḷāhakāyadhātuko hoti. So attano ānubhāvena mahāsamuddaudakaṃ dvedhā katvā pathavindharanāgarājassa bhavanaṃ gantvā divāvihāraṃ nisīdati. So utusappāyaṃ gahetvā paccāgantvā attano upaṭṭhākassa gehe bhattānumodanaṃ karonto ‘‘pathavindharanāgabhavanaṃ viya hotū’’ti vadati. Atha naṃ ekadivasaṃ upaṭṭhāko pucchi – ‘‘bhante, tumhe anumodanaṃ karontā ‘pathavindharanāgabhavanaṃ viya hotū’ti vadatha, mayamassa atthaṃ na jānāma, kiṃ vuttaṃ hoti idaṃ, bhante’’ti? Āma, kuṭumbiya ahaṃ ‘‘tumhākaṃ sampatti pathavindharanāgarājasampattisadisā hotū’’ti vadāmīti. Kuṭumbiko tato paṭṭhāya pathavindharanāgarājabhavane cittaṃ ṭhapesi.

Trong hai vị ấy, có một vị đạo sĩ có thân thể bị nóng bức. Vị ấy, bằng oai lực của mình, đã rẽ nước đại dương làm hai, đã đi đến cung điện của long vương Pathavindhara và ngồi nghỉ ban ngày ở đó. Vị ấy, sau khi hưởng được thời tiết thích hợp và quay trở về, trong khi thực hiện việc tùy hỷ sau bữa ăn tại nhà của người thí chủ, đã nói rằng: “Mong rằng (nơi này) được giống như cung điện của long vương Pathavindhara.” Bấy giờ, vào một ngày nọ, người thí chủ đã hỏi vị ấy: – “Bạch ngài, trong khi tùy hỷ, ngài nói rằng: ‘Mong rằng được giống như cung điện của long vương Pathavindhara.’ Chúng con không biết ý nghĩa của lời này. Bạch ngài, điều này có nghĩa là gì?” – “Đúng vậy, này gia chủ, ta nói rằng: ‘Mong rằng tài sản của các vị được giống như tài sản của long vương Pathavindhara.’” Kể từ đó, vị gia chủ đã đặt tâm vào cung điện của long vương Pathavindhara.


Itaro tāpaso tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā suññe serisakavimāne divāvihāraṃ karoti. So āgacchanto gacchanto ca sakkassa devarājassa sampattiṃ disvā attano upaṭṭhākassa anumodanaṃ karonto ‘‘sakkavimānaṃ viya hotū’’ti vadati. Atha naṃ sopi kuṭumbiyo itaro sahāyako taṃ tāpasaṃ viya pucchi. So tassa vacanaṃ sutvā sakkabhavane cittaṃ ṭhapesi. Te ubhopi patthitaṭṭhānesuyeva nibbattā.

Vị đạo sĩ kia đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba và thực hành việc nghỉ ban ngày ở thiên cung Serisaka trống không. Vị ấy, trong khi đi và đến, đã nhìn thấy tài sản của Đế-thích, vua của chư thiên, và trong khi tùy hỷ cho người thí chủ của mình, đã nói rằng: “Mong rằng (nơi này) được giống như thiên cung của Đế-thích.” Bấy giờ, vị gia chủ ấy, người bạn kia, cũng đã hỏi vị đạo sĩ ấy giống như (người bạn của mình đã hỏi) vị đạo sĩ kia. Vị ấy, sau khi nghe lời nói của vị đạo sĩ, đã đặt tâm vào cung điện của Đế-thích. Cả hai vị đều đã được sanh vào những nơi đã được ước nguyện.


Pathavindharabhavane nibbatto pathavindharanāgarājā nāma jāto. So nibbattakkhaṇe attano attabhāvaṃ disvā ‘‘amanāpassa vata me ṭhānassa kulupakatāpaso vaṇṇaṃ kathesi, urena parisakkitvā vicaraṇaṭṭhānametaṃ, nūna so aññaṃ ṭhānaṃ na jānātī’’ti vippaṭisārī ahosi. Athassa taṃkhaṇeyeva alaṅkatapaṭiyattāni nāganāṭakāni sabbadisāsu tūriyāni paggaṇhiṃsu. So tasmiṃyeva khaṇe taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇī ahosi. Anvaddhamāsañca cattāro mahārājāno sakkassa upaṭṭhānaṃ gacchanti. Tasmā sopi virūpakkhena nāgaraññā saddhiṃ sakkassa upaṭṭhānaṃ gato. Sakko taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sañjāni. Atha naṃ samīpe āgantvā ṭhitakāle ‘‘kahaṃ nibbattosi sammā’’ti pucchi. Mā kathesi, mahārāja, urena parisakkanaṭṭhāne nibbattomhi, tumhe pana kalyāṇamittaṃ labhitthāti. Samma, tvaṃ ‘‘aṭṭhāne nibbattomhī’’ti mā vitakkayi[Pg.199], padumuttaradasabalo loke nibbatto, tassa adhikārakammaṃ katvā imaṃyeva ṭhānaṃ patthehi, ubho sukhaṃ vasissāmāti. So ‘‘evaṃ, deva, karissāmī’’ti gantvā padumuttaradasabalaṃ nimantetvā attano nāgabhavane nāgaparisāya saddhiṃ sabbarattiṃ sakkārasammānaṃ sajjesi.

Vị được sanh ở cung điện Pathavindhara đã trở thành long vương tên là Pathavindhara. Vào khoảnh khắc được sanh ra, sau khi nhìn thấy thân tướng của mình, vị ấy đã hối hận (và nghĩ rằng): “Than ôi, vị đạo sĩ thân quen của gia đình đã ca ngợi một nơi không đáng hài lòng cho ta! Đây là nơi đi lại bằng cách bò bằng ngực. Chắc chắn vị ấy không biết nơi nào khác.” Bấy giờ, ngay lúc ấy, các đoàn kịch của loài rồng đã được trang hoàng và chuẩn bị sẵn sàng đã tấu lên các nhạc cụ ở khắp mọi phương. Ngay trong khoảnh khắc ấy, vị ấy đã từ bỏ thân tướng đó và đã có hình dạng của một thanh niên. Và mỗi nửa tháng, Tứ Đại Thiên Vương đi đến hầu cận Đế-thích. Do đó, vị ấy cũng đã đi đến hầu cận Đế-thích cùng với long vương Virūpakkha. Đế-thích, sau khi nhìn thấy vị ấy đang đi đến từ xa, đã nhận ra. Bấy giờ, vào lúc vị ấy đã đến gần và đang đứng đó, (Đế-thích) đã hỏi: “Này bạn, bạn đã sanh ở đâu?” – “Xin đừng nói đến, thưa đại vương, tôi đã sanh ở nơi bò bằng ngực. Còn ngài thì đã gặp được một người bạn tốt.” – “Này bạn, bạn đừng nghĩ rằng: ‘Tôi đã sanh ở một nơi không thích hợp.’ Đức Phật Padumuttara, bậc Thập Lực, đã xuất hiện ở thế gian. Sau khi thực hiện công đức đặc biệt đối với ngài, hãy ước nguyện chính nơi này, cả hai chúng ta sẽ được sống an lạc.” Vị ấy thưa rằng: “Vâng, thưa thiên chủ, con sẽ làm như vậy,” rồi đã đi đến và thỉnh mời đức Phật Padumuttara, bậc Thập Lực, và tại cung điện của loài rồng của mình, cùng với hội chúng rồng, đã chuẩn bị sự cúng dường và tôn kính suốt cả đêm.


Satthā punadivase uṭṭhite aruṇe attano upaṭṭhākaṃ sumanattheraṃ āmantesi – ‘‘sumana, ajja tathāgato dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissati, mā puthujjanabhikkhū āgacchantu, tepiṭakā paṭisambhidāppattā chaḷabhiññāva āgacchantū’’ti. Thero satthu vacanaṃ sutvā sabbesaṃ ārocesi. Satthārā saddhiṃ satasahassā bhikkhū ākāsaṃ pakkhandiṃsu. Pathavindharo nāgaparisāya saddhiṃ dasabalassa paccuggamanaṃ āgato satthāraṃ parivāretvā samuddamatthake maṇivaṇṇā ūmiyo maddamānaṃ bhikkhusaṅghaṃ oloketvā ādito satthāraṃ, pariyosāne saṅghanavakaṃ tathāgatassa puttaṃ uparevatasāmaṇeraṃ nāma olokento ‘‘anacchariyo sesasāvakānaṃ evarūpo iddhānubhāvo, imassa pana taruṇabāladārakassa evarūpo iddhānubhāvo ativiya acchariyo’’ti pītipāmojjaṃ uppādesi.

Vào ngày hôm sau, lúc rạng đông, Bậc Đạo Sư gọi thị giả của mình là trưởng lão Sumana: "Này Sumana, hôm nay Như Lai sẽ đi khất thực ở một nơi xa, các vị tỳ-kheo phàm phu đừng đi theo, chỉ những vị thông suốt Tam Tạng, đắc Tứ Tuệ Phân Tích và Lục Thông mới được đi theo." Trưởng lão nghe lời Bậc Đạo Sư, liền thông báo cho tất cả. Một trăm ngàn vị tỳ-kheo cùng với Bậc Đạo Sư bay lên hư không. Long vương Pathavindhara cùng với đoàn tùy tùng loài rồng đến nghênh đón Bậc Thập Lực, vây quanh Bậc Đạo Sư. Khi nhìn chúng tỳ-kheo đang đi trên những ngọn sóng màu ngọc báu trên mặt biển, nhìn Bậc Đạo Sư ở phía trước, và cuối cùng là vị sa-di trẻ nhất trong tăng chúng, con của Như Lai, tên là Uparevata, (long vương) phát sinh niềm hoan hỷ và vui mừng, nghĩ rằng: "Oai lực thần thông như vậy của các vị thinh văn khác không có gì là lạ, nhưng oai lực thần thông như vậy của một đứa trẻ non nớt này thì thật vô cùng kỳ diệu."


Athassa bhavane dasabale nisinne sesabhikkhūsu koṭito paṭṭhāya nisīdantesu satthu sammukhaṭṭhāneyeva uparevatasāmaṇerassa āsanaṃ pāpuṇi. Nāgarājā yāguṃ dentopi khajjakaṃ dentopi sakiṃ dasabalaṃ oloketi, sakiṃ uparevatasāmaṇeraṃ. Tassa kira sarīre satthu sarīre viya dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni paññāyanti. Tato nāgarājā ‘‘ayaṃ sāmaṇero buddhānaṃ sadiso paññāyati, kiṃ nu kho hotī’’ti avidūre nisinnaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ pucchi – ‘‘ayaṃ, bhante, sāmaṇero dasabalassa kiṃ hotī’’ti? Putto, mahārājāti. So cintesi – ‘‘mahā vatāyaṃ bhikkhu, evarūpassa sobhaggappattassa tathāgatassa puttabhāvaṃ labhi. Sarīrampissa ekadesena buddhānaṃ sarīrasadisaṃ paññāyati, mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti sattāhaṃ mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, ahaṃ imassa adhikārakammassānubhāvena ayaṃ uparevato viya anāgate ekassa buddhassa putto bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā [Pg.200] anantarāyaṃ disvā ‘‘anāgate gotamabuddhassa putto bhavissasī’’ti byākaritvā pakkāmi.

Khi Bậc Thập Lực đã an tọa trong cung điện của long vương, và các vị tỳ-kheo khác đang lần lượt ngồi xuống từ vị trí cuối, chỗ ngồi của sa-di Uparevata lại rơi đúng vào vị trí đối diện Bậc Đạo Sư. Long vương trong khi dâng cháo, trong khi dâng vật thực cứng, lúc thì nhìn Bậc Thập Lực, lúc thì nhìn sa-di Uparevata. Tương truyền rằng trên thân của vị ấy, ba mươi hai tướng đại nhân hiện rõ như trên thân của Bậc Đạo Sư. Do đó, long vương nghĩ: "Vị sa-di này trông giống như một vị Phật, không biết là ai nhỉ?", liền hỏi một vị tỳ-kheo đang ngồi không xa: "Bạch ngài, vị sa-di này là gì của Bậc Thập Lực ạ?" "Là con trai, tâu đại vương." Vị ấy suy nghĩ: "Ồ, vị tỳ-kheo này thật vĩ đại, đã được làm con của một vị Như Lai có vẻ đẹp tuyệt vời như vậy. Thân của vị ấy một phần trông giống như thân của các vị Phật. Ta trong tương lai cũng nên trở thành một người như vậy." Nghĩ vậy rồi, long vương cúng dường đại thí trong bảy ngày và phát nguyện rằng: "Bạch ngài, nhờ oai lực của thiện sự này, mong rằng trong tương lai con sẽ trở thành con của một vị Phật, giống như ngài Uparevata đây." Bậc Đạo Sư thấy không có chướng ngại, liền thọ ký: "Trong tương lai, ngươi sẽ là con của đức Phật Gotama," rồi ra về.


Pathavindharopi puna addhamāse sampatte virūpakkhena saddhiṃ sakkassa upaṭṭhānaṃ gato. Atha naṃ samīpe ṭhitaṃ sakko pucchi – ‘‘patthito te, samma, ayaṃ devaloko’’ti? Na patthito mahārājāti. Kiṃ dosaṃ addasāti? Doso natthi, mahārāja, ahaṃ pana dasabalassa puttaṃ uparevatasāmaṇeraṃ passiṃ. Tassa me diṭṭhakālato paṭṭhāya aññattha cittaṃ na nami, svāhaṃ ‘‘anāgate ekassa buddhassa evarūpo putto bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsiṃ. Tvampi, mahārāja, ekaṃ patthanaṃ karohi, te mayaṃ nibbattaṭṭhāne na vinā bhavissāmāti. Sakko tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā ekaṃ mahānubhāvaṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘katarakulā nu kho nikkhamitvā ayaṃ kulaputto pabbajito’’ti āvajjento ‘‘ayaṃ bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthassa kulassa putto hutvā cuddasa bhattacchede katvā mātāpitaro pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajito’’ti aññāsi. Ñatvā ca pana ajānanto viya dasabalaṃ pucchitvā sattāhaṃ mahāsakkāraṃ katvā, ‘‘bhante, ahaṃ imassa kalyāṇakammassa nissandena tumhākaṃ sāsane ayaṃ kulaputto viya anāgate ekassa buddhassa sāsane saddhāpabbajitānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā anantarāyaṃ disvā ‘‘tvaṃ, mahārāja, anāgate gotamassa buddhassa sāsane saddhāpabbajitānaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā pakkāmi. Sakkopi attano devapurameva gato.

Pathavindhara, khi nửa tháng nữa trôi qua, cùng với Virūpakkha đến hầu vua trời Sakka. Khi ấy, Sakka hỏi vị ấy đang đứng gần: "Này bạn, bạn có mong muốn cõi trời này không?" "Không mong muốn, tâu đại vương." "Bạn thấy có lỗi gì chăng?" "Không có lỗi gì, tâu đại vương, nhưng tôi đã thấy sa-di Uparevata, con của Bậc Thập Lực. Kể từ lúc thấy vị ấy, tâm tôi không hướng về nơi nào khác. Vì vậy, tôi đã phát nguyện: 'Mong rằng trong tương lai, tôi sẽ trở thành một người con như vậy của một vị Phật'. Đại vương cũng hãy phát một nguyện đi, để chúng ta sẽ không xa nhau ở nơi tái sanh." Sakka chấp nhận lời của vị ấy, và khi thấy một vị tỳ-kheo có đại oai lực, liền quán xét: "Thiện nam tử này đã xuất gia từ gia tộc nào nhỉ?" và biết rằng: "Vị này là con của một gia tộc có khả năng thống nhất một quốc gia bị chia rẽ, đã nhịn ăn mười bốn bữa để xin cha mẹ cho phép xuất gia, rồi đã xuất gia." Biết vậy rồi, nhưng giả vờ như không biết, hỏi Bậc Thập Lực, và sau khi cúng dường trọng thể trong bảy ngày, đã phát nguyện: "Bạch ngài, nhờ quả báo của thiện nghiệp này, mong rằng trong giáo pháp của một vị Phật trong tương lai, con sẽ là người đứng đầu trong số những người xuất gia vì đức tin, giống như vị thiện nam tử này trong giáo pháp của ngài." Bậc Đạo Sư thấy không có chướng ngại, liền thọ ký: "Này đại vương, trong tương lai, trong giáo pháp của đức Phật Gotama, ngươi sẽ là người đứng đầu trong số những người xuất gia vì đức tin," rồi ra về. Sakka cũng trở về thiên cung của mình.


Te ubhopi nibbattaṭṭhānato cavitvā devamanussesu saṃsarantā anekasahassakappe atikkamiṃsu. Ito pana dvānavutikappamatthake phusso nāma buddho loke udapādi. Tassa pitā mahindo nāma rājā ahosi, vemātikā tayo kaniṭṭhabhātaro. Rājā divase divase ‘‘mayhaṃyeva buddho mayhaṃ dhammo mayhaṃ saṅgho’’ti mamāyanto sayameva dasabalaṃ nibaddhaṃ bhojanaṃ bhojeti.

Cả hai vị ấy, sau khi mệnh chung từ nơi tái sanh đó, luân hồi trong cõi trời và cõi người, đã trải qua nhiều ngàn kiếp. Cách đây chín mươi hai kiếp, một vị Phật tên là Phussa đã xuất hiện trên thế gian. Cha của ngài là một vị vua tên là Mahinda, và ngài có ba người em trai cùng cha khác mẹ. Vị vua ấy, ngày này qua ngày khác, với tâm sở hữu "Phật là của ta, Pháp là của ta, Tăng là của ta", tự mình dâng cúng vật thực thường xuyên lên Bậc Thập Lực.


Athassa ekadivasaṃ paccanto kupito. So putte āmantesi – ‘‘tātā, paccanto kupito, tumhehi vā mayā vā gantabbaṃ. Yadi ahaṃ gacchāmi, tumhehi iminā niyāmena dasabalo paricaritabbo’’ti. Te tayopi ekappahāreneva āhaṃsu – ‘‘tāta, tumhākaṃ gamanakiccaṃ natthi, mayaṃ [Pg.201] core vidhamissāmā’’ti pitaraṃ vanditvā paccantaṃ gantvā core vidhamitvā vijitasaṅgāmā hutvā nivattiṃsu. Te antarāmagge pādamūlikehi saddhiṃ mantayiṃsu – ‘‘tātā, amhākaṃ gatakkhaṇeyeva pitā varaṃ dassati, kataraṃ varaṃ gaṇhāmā’’ti? Ayyā, tumhākaṃ pitu accayena dullabhaṃ nāma natthi, tumhākaṃ pana jeṭṭhabhātikaṃ phussabuddhaṃ paṭijagganavaraṃ gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Te ‘‘kalyāṇaṃ tumhehi vutta’’nti sabbepi ekacittā hutvā gantvā pitaraṃ addasaṃsu. Tadā pitā tesaṃ pasīditvā varaṃ adāsi. Te ‘‘temāsaṃ tathāgataṃ paṭijaggissāmā’’ti varaṃ yāciṃsu. Rājā ‘‘ayaṃ dātuṃ na sakkā, aññaṃ varaṃ gaṇhathā’’ti āha. Tāta, amhākaṃ aññena varena kiccaṃ natthi, sace tumhe dātukāmā, etaṃyeva no varaṃ dethāti. Rājā tesu punappunaṃ kathentesu attanā paṭiññātattā ‘‘na sakkā na dātu’’nti cintetvā āha – ‘‘tātā, ahaṃ tumhākaṃ varaṃ demi, apica kho pana buddhā nāma durāsadā honti sīhā viya ekacarā, dasabalaṃ paṭijaggantā appamattā bhaveyyāthā’’ti.

Rồi một hôm, vùng biên giới nổi loạn. Vua gọi các con trai đến và bảo: 'Này các con, vùng biên giới nổi loạn, hoặc các con hoặc ta phải đi. Nếu ta đi, các con phải theo lệ này mà phụng sự bậc Thập Lực.' Cả ba người cùng đồng thanh đáp: 'Thưa cha, cha không cần phải đi, chúng con sẽ dẹp tan bọn giặc.' Rồi họ đảnh lễ vua cha, đi đến vùng biên giới, dẹp tan bọn giặc, chiến thắng trở về. Trên đường về, họ bàn với các người hầu cận: 'Này các con, ngay khi chúng ta đến, vua cha sẽ ban cho một điều ước, chúng ta nên xin điều ước gì?' (Các người hầu cận) đáp: 'Thưa các ngài, sau khi vua cha qua đời, không có gì là khó được đối với các ngài. Các ngài hãy xin điều ước được phụng sự đức Phật Phussa, người anh cả của các ngài.' Họ nói: 'Các ngươi nói rất phải.' Tất cả đều đồng lòng, đến gặp vua cha. Bấy giờ, vua cha hài lòng và ban cho họ một điều ước. Họ xin điều ước: 'Chúng con sẽ phụng sự đức Như Lai trong ba tháng.' Vua nói: 'Điều này không thể ban được, hãy xin điều ước khác.' 'Thưa cha, chúng con không cần điều ước nào khác. Nếu cha muốn ban, xin hãy ban cho chúng con chính điều ước này.' Khi họ cứ nói đi nói lại, vua nghĩ rằng mình đã hứa nên không thể không ban, liền nói: 'Này các con, ta ban cho các con điều ước. Tuy nhiên, các đức Phật rất khó gần, giống như sư tử độc hành. Khi phụng sự bậc Thập Lực, các con hãy nên không dể duôi.'


Te cintayiṃsu – ‘‘amhehi tathāgataṃ paṭijaggantehi anucchavikaṃ katvā paṭijaggituṃ vaṭṭatī’’ti sabbepi ekacittā hutvā dasasīlāni samādāya nirāmagandhā hutvā satthu dānaggaparivahanake tayo purise ṭhapayiṃsu. Tesu eko dhanadhaññuppādako ahosi, eko māpako, eko dānasaṃvidhāyako. Tesu dhanadhaññuppādako paccuppanne bimbisāro mahārājā jāto, māpako visākho upāsako, dānasaṃvidhāyako raṭṭhapālattheroti. So tattha yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devapure nibbatto. Ayaṃ pana rāhulatthero nāma kassapadasabalassa kāle kikissa kāsirañño jeṭṭhaputto hutvā nibbatti, pathavindharakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. Tassa satta bhaginiyo ahesuṃ. Tā dasabalassa satta pariveṇāni kārayiṃsu. Pathavindharo oparajjaṃ labhi. So tā bhaginiyo āha – ‘‘tumhehi kāritapariveṇesu mayhampi ekaṃ dethā’’ti. Bhātika, tumhe uparājaṭṭhāne ṭhitā, tumhehi nāma amhākaṃ dātabbaṃ, tumhe aññaṃ pariveṇaṃ karothāti. So tāsaṃ vacanaṃ sutvā pañca vihārasatāni kāresi. Pañca pariveṇasatānītipi vadanti. So tattha yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devapure nibbatti. Imasmiṃ pana buddhuppāde pathavindharakumāro amhākaṃ bodhisattassa [Pg.202] aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa sahāyako kururaṭṭhe thullakoṭṭhitanigame raṭṭhapālaseṭṭhigehe nibbatti.

Họ suy nghĩ: 'Chúng ta phải phụng sự đức Như Lai một cách xứng đáng.' Tất cả đều đồng lòng, thọ trì mười giới, trở nên không còn mùi tanh hôi (của phiền não), và họ đã đặt ba người để quản lý việc cúng dường cho đức Đạo Sư. Trong số đó, một người là người tạo ra của cải và lúa gạo, một người là người đo lường, một người là người sắp đặt việc cúng dường. Trong số họ, người tạo ra của cải và lúa gạo trong hiện tại đã sanh làm đại vương Bimbisāra, người đo lường là cư sĩ Visākha, người sắp đặt việc cúng dường là trưởng lão Raṭṭhapāla. Vị ấy đã làm các việc thiện trọn đời ở đó và tái sanh ở cõi trời. Còn trưởng lão Rāhula này, vào thời của đức Thập Lực Kassapa, đã sanh làm con trai trưởng của vua Kiki xứ Kāsi, họ đặt tên là vương tử Pathavindhara. Ngài có bảy người em gái. Họ đã cho xây bảy tịnh xá cho bậc Thập Lực. Pathavindhara nhận được chức vị phó vương. Ngài nói với các em gái: 'Trong số các tịnh xá mà các em đã cho xây, hãy cho anh một cái.' (Họ đáp:) 'Thưa anh, anh đang ở địa vị phó vương, chính anh mới phải cho chúng em, anh hãy xây một tịnh xá khác.' Nghe lời họ nói, ngài đã cho xây năm trăm tu viện. Cũng có người nói là năm trăm tịnh xá. Ngài đã làm các việc thiện trọn đời ở đó và tái sanh ở cõi trời. Trong thời đức Phật hiện tại này, vương tử Pathavindhara đã thọ sanh trong bụng của vị chánh cung hoàng hậu của Bồ-tát chúng ta, người bạn đồng hành của ngài đã sanh ra trong nhà của trưởng giả Raṭṭhapāla ở thị trấn Thullakoṭṭhita trong xứ Kuru.


Atha amhākaṃ dasabalo abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko anupubbena kapilavatthuṃ āgantvā rāhulakumāraṃ pabbājesi. Tassa pabbajjāvidhānaṃ pāḷiyaṃ (mahāva. 105) āgatameva. Evaṃ pabbajitassa panassa satthā abhiṇhaovādavasena rāhulovādasuttaṃ abhāsi. Rāhulopi pātova vuṭṭhāya hatthena vālukaṃ ukkhipitvā ‘‘dasabalassa ceva ācariyupajjhāyānañca santikā ajja ettakaṃ ovādaṃ labheyya’’nti vadati. Bhikkhusaṅghamajjhe kathā udapādi ‘‘ovādakkhamo vata rāhulasāmaṇero pitu anucchaviko putto’’ti. Satthā bhikkhūnaṃ cittācāraṃ ñatvā ‘‘mayi gate ekā dhammadesanā ca vaḍḍhissati, rāhulassa ca guṇo pākaṭo bhavissatī’’ti gantvā dhammasabhāyaṃ buddhāsāne nisinno bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti. Rāhulasāmaṇerassa ovādakkhamabhāvaṃ kathema bhagavāti. Satthā imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā rāhulassa guṇadīpanatthaṃ migajātakaṃ āharitvā kathesi –

Rồi bậc Thập Lực của chúng ta, sau khi chứng đắc Chánh Đẳng Giác, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, tuần tự đến thành Kapilavatthu và cho vương tử Rāhula xuất gia. Nghi thức xuất gia của ngài đã được ghi lại trong kinh Pāli (Mahāvagga, 105). Sau khi ngài xuất gia như vậy, đức Đạo Sư, với ý muốn thường xuyên giáo huấn, đã thuyết kinh Rāhulovāda. Rāhula cũng vậy, sáng sớm thức dậy, lấy tay bốc một nắm cát và nói: 'Hôm nay, mong con nhận được chừng này lời giáo huấn từ bậc Thập Lực và từ các vị thầy tế độ và thầy giáo thọ.' Giữa Tăng chúng, câu chuyện được khởi lên: 'Ồ, sa-di Rāhula thật dễ dạy, một người con xứng đáng với cha mình.' Đức Đạo Sư biết được tâm tư của các Tỳ-khưu, (nghĩ rằng) 'Khi ta đến, một bài pháp thoại sẽ được tăng trưởng, và đức hạnh của Rāhula sẽ được biểu lộ,' rồi ngài đi đến pháp đường, ngồi trên Phật tọa và gọi các Tỳ-khưu: 'Này các Tỳ-khưu, các ông đang ngồi bàn luận về chuyện gì vậy?' (Họ đáp:) 'Bạch Thế Tôn, chúng con đang nói về sự dễ dạy của sa-di Rāhula.' Đức Đạo Sư, đứng tại nơi này, để làm sáng tỏ đức hạnh của Rāhula, đã kể lại chuyện tiền thân Miga Jātaka:


‘‘Migaṃ tipallatthamanekamāyaṃ,Aṭṭhakkhuraṃ aḍḍharattā papāyiṃ;

Ekena sotena chamā’ssasanto,Chahi kalāhitibhoti bhāgineyyo’’ti. (jā. 1.1.16);

“Con nai ba chân, nhiều mưu mẹo, tám móng, đã chạy trốn lúc nửa đêm; nó thở trên mặt đất bằng một lỗ tai, nó đã lừa được sáu người, này cháu trai.”


Athassa sattavassikasāmaṇerakāle ‘‘mā heva kho rāhulo daharabhāvena kīḷanatthāyapi sampajānamusā bhāseyyā’’ti ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ (ma. ni. 2.107 ādayo) desesi. Aṭṭhārasavassikasāmaṇerakāle tathāgatassa pacchato piṇḍāya pavisantassa satthu ceva attano ca rūpasampattiṃ disvā gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassa ‘‘yaṃkiñci, rāhula, rūpa’’ntiādinā nayena mahārāhulovādasuttantaṃ (ma. ni. 2.113) kathesi. Saṃyuttake (saṃ. ni. 4.121) pana rāhulovādopi aṅguttare (a. ni. 4.177) rāhulovādopi therassa vipassanācāroyeva. Athassa satthā ñāṇaparipākaṃ ñatvā avassikabhikkhukāle andhavane nisinno cūḷarāhulovādaṃ (ma. ni. 3.416 ādayo) kathesi. Desanāpariyosāne rāhulatthero koṭisatasahassadevatāhi saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇi, sotāpannasakadāgāmianāgāmidevatānaṃ [Pg.203] gaṇanā natthi. Atha satthā aparabhāge ariyasaṅghamajjhe nisinno theraṃ imasmiṃ sāsane sikkhākāmānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Rồi vào lúc ngài là vị sa-di bảy tuổi, đức Thế Tôn đã thuyết bài kinh Ambalaṭṭhiyarāhulovāda (Kinh Giáo Giới La-hầu-la ở Ambalaṭṭhikā) (Trung Bộ II, 107) rằng: “Mong rằng Rāhula, do vì còn thơ dại, chớ có cố ý nói dối dù chỉ để đùa vui.” Vào lúc ngài là vị sa-di mười tám tuổi, trong khi đi vào làng khất thực theo sau đức Như Lai, do thấy được tướng hảo của đức Thế Tôn và của chính mình, ngài đã khởi lên tư duy liên hệ đến thế tục. Khi ấy, đức Phật đã thuyết giảng bài kinh Mahārāhulovādasuttanta (Đại Kinh Giáo Giới La-hầu-la) (Trung Bộ II, 113) theo phương cách bắt đầu rằng: “Này Rāhula, bất cứ sắc pháp nào...” Hơn nữa, bài kinh Rāhulovāda trong Tương Ưng Bộ (Tương Ưng IV, 121) và bài kinh Rāhulovāda trong Tăng Chi Bộ (Tăng Chi IV, 177) chính là sự thực hành minh sát của vị trưởng lão. Kế đó, đức Thế Tôn, do biết được trí tuệ của ngài đã thuần thục, vào lúc ngài là vị tỳ khưu chưa đủ hạ lạp, đã ngồi trong khu rừng Andhavana và thuyết giảng bài kinh Cūḷarāhulovāda (Tiểu Kinh Giáo Giới La-hầu-la) (Trung Bộ III, 416). Vào lúc kết thúc bài pháp, trưởng lão Rāhula cùng với một trăm ngàn ức chư thiên đã chứng đắc A-la-hán quả. Số lượng chư thiên đắc quả Dự Lưu, Nhất Lai, và Bất Lai thì không thể đếm được. Về sau, đức Thế Tôn, trong khi ngự giữa chúng Thánh Tăng, đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thắng trong giáo pháp này về hàng những vị ham học hỏi.


Satthari pana kururaṭṭhe cārikāya nikkhamitvā thullakoṭṭhitaṃ anuppatte raṭṭhapālo kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho mātāpitaro anujānāpetvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā satthu āṇattiyā aññatarassa therassa santike pabbaji. Tassa pabbajitadivasato paṭṭhāya seṭṭhigahapati bhikkhū attano nivesanadvārena gacchante disvā ‘‘kiṃ tumhākaṃ imasmiṃ gehe kammaṃ, ekova puttako ahosi, taṃ gaṇhitvā gatattha, idāni kiṃ karissathā’’ti akkosati paribhāsati. Satthā addhamāsaṃ thullakoṭṭhite vasitvā puna sāvatthimeva agamāsi. Tatthāyasmā raṭṭhapālo yoniso manasikaronto kammaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. So satthāraṃ anujānāpetvā mātāpitaro dassanatthaṃ thullakoṭṭhitaṃ gantvā tattha sapadānaṃ piṇḍāya caranto pitu nivesane ābhidosikaṃ kummāsaṃ labhitvā taṃ amataṃ viya paribhuñjanto pitarā nimantito adhivāsetvā dutiyadivase pitu nivesane piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā alaṅkatapaṭiyatte itthijane asubhasaññaṃ uppādetvā ṭhitakova dhammaṃ desetvā jiyā mutto viya nārāco ākāsaṃ uppatitvā korabyarañño migacīraṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭe nisinno dassanatthāya āgatassa rañño catupārijuññapaṭimaṇḍitaṃ dhammaṃ (ma. ni. 2.304) desetvā anupubbena cārikaṃ caramāno puna satthu santikaṃyeva āgato. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Atha satthā aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ imasmiṃ sāsane saddhāpabbajitānaṃ kulaputtānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vả lại, khi đức Thế Tôn du hành ở xứ Kuru và đã đi đến Thullakoṭṭhita, thiện gia nam tử Raṭṭhapāla sau khi nghe pháp thoại của đức Thế Tôn đã có được đức tin, đã xin phép cha mẹ, đã đi đến đấng Thập Lực, và theo mệnh lệnh của đức Thế Tôn đã xuất gia với một vị trưởng lão nào đó. Kể từ ngày vị ấy xuất gia, người cha trưởng giả gia chủ, khi thấy các vị tỳ khưu đi ngang qua cửa nhà mình, đã mắng nhiếc và sỉ vả rằng: “Các ông có công việc gì ở trong nhà này? Chỉ có một đứa con trai duy nhất, các ông đã đem nó đi rồi. Bây giờ các ông sẽ làm gì đây?” Đức Thế Tôn sau khi trú ở Thullakoṭṭhita nửa tháng lại đi đến Sāvatthī. Tại đấy, Tôn giả Raṭṭhapāla, trong khi tác ý như lý, đã hành thiền, đã phát triển minh sát, và đã chứng đắc A-la-hán quả. Vị ấy sau khi xin phép đức Thế Tôn, vì mục đích thăm viếng cha mẹ đã đi đến Thullakoṭṭhita. Tại đấy, trong khi đi khất thực từng nhà, ngài đã nhận được cháo cũ ở tại nhà của người cha. Trong khi thọ dụng món ấy như là vị cam lồ, ngài đã được người cha thỉnh mời và đã chấp thuận. Vào ngày thứ hai, trong khi thọ dụng vật thực cúng dường ở nhà của người cha, ngài đã làm khởi lên tưởng bất tịnh đối với những người phụ nữ đã được trang điểm và chuẩn bị sẵn. Trong khi đang đứng, ngài đã thuyết Pháp rồi bay vút lên không trung như mũi tên được bắn ra từ dây cung, đã đi đến khu vườn nai Migacīra của đức vua Korabya, và đã ngồi trên phiến đá tốt lành. Ngài đã thuyết giảng cho đức vua, người đã đến để yết kiến, bài Pháp được tô điểm bởi bốn sự suy tàn (Trung Bộ II, 304). Vị ấy tuần tự du hành và đã trở lại nơi đức Thế Tôn. Câu chuyện này đã khởi lên như thế ấy. Về sau, đức Thế Tôn, trong khi ngự giữa chúng Thánh, đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thắng trong giáo pháp này về hàng những thiện gia nam tử đã xuất gia vì đức tin.


Kuṇḍadhānattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Kuṇḍadhāna


211. Tatiye paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānanti sabbapaṭhamaṃ salākagāhakānaṃ bhikkhūnaṃ kuṇḍadhānatthero aggoti dasseti. So kira thero mahāsubhaddāya nimantitadivase tathāgate ugganagaraṃ gacchante ‘‘ajja satthā dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissati, puthujjanā salākaṃ mā gaṇhantu, pañcasatā [Pg.204] khīṇāsavāva gaṇhantū’’ti vutte paṭhamameva sīhanādaṃ naditvā salākaṃ gaṇhi. Cūḷasubhaddāya nimantitadivase tathāgate sāketaṃ gacchantepi pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ antare paṭhamameva salākaṃ gaṇhi, sunāparantajanapadaṃ gacchantepi. Imehi kāraṇehi thero paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānaṃ aggo nāma jāto. Kuṇḍadhānoti panassa nāmaṃ.

211. Ở trường hợp thứ ba, câu “về hàng những vị nhận thẻ đầu tiên” là để chỉ rằng trưởng lão Kuṇḍadhāna là vị tối thắng về hàng các vị tỳ khưu nhận thẻ trước tiên hết. Tương truyền, vào ngày được Mahāsubhaddā thỉnh mời, khi đức Như Lai đang đi đến thành Ugga, lúc có lời nói rằng: “Hôm nay, đức Thế Tôn sẽ đi khất thực ở nơi xa, các vị phàm phu không nên nhận thẻ, chỉ có năm trăm vị lậu tận hãy nhận,” vị trưởng lão ấy đã rống lên tiếng rống sư tử và đã nhận thẻ trước tiên hết. Vào ngày được Cūḷasubhaddā thỉnh mời, khi đức Như Lai đang đi đến Sāketa, ngài cũng đã nhận thẻ trước tiên hết ở giữa năm trăm vị tỳ khưu. Và cũng thế, khi đi đến xứ Sunāparanta. Do những lý do này, vị trưởng lão đã được gọi là vị tối thắng về hàng những vị nhận thẻ đầu tiên. Và tên của ngài là Kuṇḍadhāna.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto vuttanayeneva vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā buddhānaṃ adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā satthārā anantarāyaṃ disvā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devesu ca manussesu ca saṃsaranto kassapabuddhakāle bhūmaṭṭhakadevatā hutvā nibbatti. Dīghāyukabuddhānañca nāma na anvaddhamāsiko uposatho hoti. Vipassīdasabalassa hi chabbassantare chabbassantare uposatho ahosi, kassapadasabalo pana chaṭṭhe chaṭṭhe māse pātimokkhaṃ osāresi. Tassa pātimokkhaṃ osāraṇakāle disāvāsikā dve sahāyakā bhikkhū ‘‘uposathaṃ karissāmā’’ti gacchanti. Ayaṃ bhummadevatā cintesi – ‘‘imesaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ metti ativiya daḷhā, kiṃ nu kho bhedake sati bhijjeyya, na bhijjeyyā’’ti? Tesaṃ okāsaṃ olokayamānā tesaṃ avidūreneva gacchati.

Đây là câu chuyện tuần tự về hành vi lập nguyện của vị ấy: Tương truyền, vào thời đức Phật Padumuttara, vị này đã sanh ra trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Theo phương cách đã được nói, vị ấy đã đi đến tu viện, trong khi lắng nghe Chánh Pháp đã thấy đức Thế Tôn đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thắng về hàng những vị nhận thẻ đầu tiên. Sau khi đã thực hiện hành vi tạo công đức đối với các đức Phật, vị ấy đã ước nguyện địa vị ấy. Sau khi được đức Thế Tôn thấy không có chướng ngại và thọ ký, vị ấy đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, đã luân hồi trong các cõi trời và cõi người, và vào thời đức Phật Kassapa đã tái sanh làm một vị địa thần. Và đối với các đức Phật có tuổi thọ dài, lễ Uposatha không phải là được tổ chức mỗi nửa tháng. Quả vậy, đối với đấng Thập Lực Vipassī, lễ Uposatha đã được tổ chức mỗi sáu năm. Còn đấng Thập Lực Kassapa thì đã tuyên đọc Pātimokkha mỗi sáu tháng. Vào lúc tuyên đọc Pātimokkha của vị ấy, có hai vị tỳ khưu là bạn bè, đang trú ở các phương xa, đã đi đến với ý nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ thực hành lễ Uposatha.” Vị địa thần này đã suy nghĩ rằng: “Tình bằng hữu của hai vị tỳ khưu này là vô cùng bền chặt. Không biết nếu có người phá hoại thì có bị tan vỡ hay không bị tan vỡ?” Trong khi tìm kiếm cơ hội, vị ấy đã đi không xa họ.


Atheko thero ekassa hatthe pattacīvaraṃ datvā sarīravaḷañjanatthaṃ udakaphāsukaṭṭhānaṃ gantvā dhotahatthapādo hutvā gumbasabhāgato nikkhamati. Bhummadevatā tassa therassa pacchato pacchato uttamarūpā itthī hutvā kese vidhunitvā saṃvidhāya bandhantī viya piṭṭhito paṃsuṃ puñchamānā viya sāṭakaṃ saṃvidhāya nivāsayamānā viya ca hutvā therassa padānupadikā hutvā gumbato nikkhantā. Ekamante ṭhito sahāyakatthero imaṃ kāraṇaṃ disvā domanassajāto ‘‘naṭṭho dāni me iminā bhikkhunā saddhiṃ dīgharattānugato sineho. Sacāhaṃ evaṃvidhabhāvaṃ jāneyyaṃ, ettakaṃ addhānaṃ iminā saddhiṃ vissāsaṃ na kareyya’’nti cintetvā āgacchantassevassa ‘‘handāvuso, tuyhaṃ pattacīvaraṃ, tādisena pāpena sahāyena saddhiṃ ekamaggaṃ na gacchāmī’’ti āha. Taṃ kathaṃ sutvā tassa [Pg.205] lajjibhikkhuno hadayaṃ tikhiṇasattiṃ gahetvā viddhaṃ viya ahosi. Tato naṃ āha – ‘‘āvuso, kiṃ nāmetaṃ vadasi, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ dukkaṭamattampi āpattiṃ na jānāmi. Tvaṃ pana maṃ ajja ‘pāpo’ti vadasi, kiṃ te diṭṭha’’nti? Kiṃ aññena diṭṭhena, kiṃ tvaṃ evaṃvidhena alaṅkatapaṭiyattena mātugāmena saddhiṃ ekaṭṭhāne hutvā nikkhantoti? Natthetaṃ, āvuso, mayhaṃ, nāhaṃ evarūpaṃ mātugāmaṃ passāmīti. Tassa yāvatatiyaṃ kathentassāpi itaro thero kathaṃ asaddahitvā attanā diṭṭhakāraṇaṃyeva atthaṃ gahetvā tena saddhiṃ ekamaggena agantvā aññena maggena satthu santikaṃ gato. Itaropi aññena maggena satthu santikaṃyeva gato.

Bấy giờ, một vị Trưởng lão trao y bát vào tay một vị (bạn đồng hành), đi đến một nơi có nước tiện lợi để giải quyết việc riêng, sau khi rửa tay chân xong, vị ấy từ trong lùm cây đi ra. Một vị địa thần hóa thành một người nữ có dung sắc tuyệt trần, đi theo sau lưng vị Trưởng lão ấy, vừa đi vừa làm như đang rũ tóc, sửa lại rồi búi lên, lại làm như đang phủi bụi ở sau lưng, rồi làm như đang sửa lại và mặc vào chiếc áo choàng, vị ấy đi theo sát gót chân của vị Trưởng lão và cùng đi ra khỏi lùm cây. Vị Trưởng lão bạn đồng hành đang đứng ở một bên, khi thấy sự việc này, sanh lòng ưu não, suy nghĩ rằng: “Tình thân mến của ta đối với vị Tỳ-khưu này, đã có từ lâu dài, nay đã bị tan vỡ rồi. Nếu ta biết được sự việc như thế này, ta đã không tin tưởng vị này trong một thời gian lâu như vậy.” Khi vị kia đang đi đến, vị này nói rằng: “Này hiền hữu, y bát của hiền hữu đây, tôi không đi chung một con đường với một người bạn xấu xa như vậy.” Khi nghe lời nói ấy, trái tim của vị Tỳ-khưu có tàm quý kia giống như bị một cây thương bén nhọn đâm vào. Bấy giờ, vị ấy nói với vị kia: “Này hiền hữu, hiền hữu nói điều gì vậy? Trong một thời gian lâu như vậy, tôi không biết đến một tội nhỏ nào, dù chỉ là tội đột-cát. Thế mà hôm nay hiền hữu lại nói tôi là ‘người xấu xa,’ hiền hữu đã thấy điều gì?” “Cần gì phải thấy điều khác nữa? Chẳng phải hiền hữu đã ở cùng một chỗ rồi đi ra với một người nữ được trang điểm xinh đẹp như vậy sao?” “Không có chuyện đó đâu, hiền hữu. Tôi không thấy một người nữ nào như vậy cả.” Dù vị ấy đã nói đến lần thứ ba, vị Trưởng lão kia vẫn không tin lời, chỉ chấp nhận sự việc mà mình đã thấy là sự thật, không đi chung một con đường với vị ấy, mà đi đến nơi đức Thế Tôn bằng một con đường khác. Vị kia cũng đi đến nơi đức Thế Tôn bằng một con đường khác.


Tato bhikkhusaṅghassa uposathāgāraṃ pavisanavelāya so bhikkhu taṃ bhikkhuṃ uposathagge sañjānitvā ‘‘imasmiṃ uposathagge evarūpo nāma pāpabhikkhu atthi, nāhaṃ tena saddhiṃ uposathaṃ karissāmī’’ti nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Bhummadevatā ‘‘bhāriyaṃ mayā kammaṃ kata’’nti mahallakaupāsakavaṇṇena tassa santikaṃ gantvā ‘‘kasmā, bhante, ayyo imasmiṃ ṭhāne ṭhito’’ti āha. Upāsaka, imaṃ uposathaggaṃ eko pāpabhikkhu paviṭṭho, ahaṃ tena saddhiṃ uposathaṃ na karomīti vatvā nikkhamitvā bahi ṭhitomhīti. Bhante, mā evaṃ gaṇhatha, parisuddhasīlo esa bhikkhu. Tumhehi diṭṭhamātugāmo nāma ahaṃ, mayā tumhākaṃ vīmaṃsanatthāya ‘‘daḷhā nu kho imesaṃ therānaṃ metti, no daḷhā’’ti lajjialajjibhāvaṃ olokentena taṃ kammaṃ katanti. Ko pana tvaṃ sappurisāti? Ahaṃ ekā bhummadevatā, bhanteti. Devaputto kathentova dibbānubhāvena ṭhatvā therassa pādesu patitvā ‘‘mayhaṃ, bhante, khamatha, etaṃ dosaṃ thero na jānāti, uposathaṃ karothā’’ti theraṃ yācitvā uposathaggaṃ pavesesi. So thero uposathaṃ tāva ekaṭṭhāne akāsi, mittasanthavavasena na puna tena saddhiṃ ekaṭṭhāne ahosīti. Imassa therassa kammaṃ na kathiyati, cuditakatthero pana aparāparaṃ vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi.

Sau đó, vào lúc Tăng chúng đang đi vào nhà Bố-tát, vị Tỳ-khưu kia nhận ra vị Tỳ-khưu nọ ở trong nhà Bố-tát, (nghĩ rằng): “Trong nhà Bố-tát này có một vị Tỳ-khưu xấu xa như vậy, ta sẽ không làm lễ Bố-tát cùng với vị ấy,” rồi đi ra và đứng ở bên ngoài. Vị địa thần nghĩ rằng: “Ta đã làm một việc tai hại,” liền hóa thành một vị cận sự nam lớn tuổi, đi đến gần vị ấy và nói: “Bạch ngài, vì sao tôn giả lại đứng ở nơi này?” “Này cận sự nam, một vị Tỳ-khưu xấu xa đã đi vào nhà Bố-tát này. Tôi nói rằng: ‘Tôi không làm lễ Bố-tát cùng với vị ấy,’ rồi đi ra và đứng ở bên ngoài.” “Bạch ngài, xin ngài đừng nghĩ như vậy. Vị Tỳ-khưu ấy có giới hạnh trong sạch. Người nữ mà ngài đã thấy chính là tôi. Tôi đã làm việc ấy để thử thách các ngài, (nghĩ rằng): ‘Tình bạn của các vị Trưởng lão này có bền chặt hay không?’ và để xem xét ai là người có tàm quý, ai là người không có tàm quý.” “Này thiện nhân, vậy ông là ai?” “Bạch ngài, tôi là một vị địa thần.” Vị thiên tử vừa nói, vừa đứng với thần lực của chư thiên, đảnh lễ dưới chân vị Trưởng lão và nói: “Bạch ngài, xin ngài hãy tha thứ cho tôi. Vị Trưởng lão kia không biết lỗi lầm này. Xin các ngài hãy làm lễ Bố-tát.” Vị ấy đã thỉnh cầu vị Trưởng lão và đưa ngài vào nhà Bố-tát. Vị Trưởng lão ấy đã làm lễ Bố-tát ở cùng một nơi (với vị kia) trong lúc đó, nhưng vì tình bạn đã tan vỡ, nên sau đó ngài không còn ở cùng một nơi với vị kia nữa. Nghiệp của vị Trưởng lão này (người tố cáo) không được kể lại, nhưng vị Trưởng lão bị tố cáo, do nỗ lực tu tập thiền quán nhiều lần, đã chứng đắc quả A-la-hán.


Bhummadevatā tassa kammassa nissandena ekaṃ buddhantaraṃ apāyato na muccittha. Sace pana kālena kālaṃ manussattaṃ āgacchati, aññena yena kenaci kato doso tasseva upari patati. So amhākaṃ bhagavato [Pg.206] kāle sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, dhānamāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā mahallakakāle satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji, tassa upasampannadivasato paṭṭhāya ekā alaṅkatapaṭiyattā itthī tasmiṃ gāmaṃ pavisante saddhiṃyeva gāmaṃ pavisati, nikkhamante nikkhamati. Vihāraṃ pavisantepi pavisati, tiṭṭhantepi tiṭṭhatīti evaṃ niccānubandhā paññāyati. Thero taṃ na passati, tassa pana purimassa kammassa nissandena sā aññesaṃ upaṭṭhāti.

Do quả báo của nghiệp ấy, vị địa thần kia đã không thoát khỏi đường ác trong suốt một Phật-kỳ. Và nếu thỉnh thoảng được sanh làm người, lỗi lầm do một người nào đó gây ra lại đổ lên đầu vị ấy. Vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, vị ấy sanh vào một gia đình Bà-la-môn ở thành Sāvatthī, được đặt tên là thanh niên Tissa. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy học thông ba bộ Vệ-đà. Lúc về già, sau khi nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, vị ấy có được đức tin và đã xuất gia. Kể từ ngày thọ Cụ túc giới, có một người nữ trang điểm xinh đẹp, khi vị ấy vào làng thì cũng cùng vào làng, khi ra khỏi làng thì cũng cùng ra khỏi. Khi vị ấy vào tu viện, cô ta cũng vào; khi vị ấy đứng, cô ta cũng đứng. Cứ như vậy, cô ta được thấy là luôn luôn đi theo. Vị Trưởng lão không thấy cô ta, nhưng do quả báo của nghiệp quá khứ, cô ta lại hiện ra cho những người khác thấy.


Gāme yāgubhikkhaṃ dadamānā itthiyo, ‘‘bhante, ayaṃ eko yāguuḷuṅko tumhākaṃ, eko imissā amhākaṃ sahāyikāyā’’ti parihāsaṃ karonti. Therassa mahatī vihesā hoti. Vihāraṃ gatampi naṃ sāmaṇerā ceva daharabhikkhū ca parivāretvā ‘‘dhāno koṇḍo jāto’’ti parihāsaṃ karonti. Athassa teneva kāraṇena kuṇḍadhānattheroti nāmaṃ jātaṃ. So uṭṭhāya samuṭṭhāya tehi kayiramānaṃ keḷiṃ sahituṃ asakkonto ummādaṃ gahetvā ‘‘tumhe koṇḍā, tumhākaṃ upajjhāyā koṇḍā, ācariyā koṇḍā’’ti vadati. Atha naṃ satthu ārocesuṃ – ‘‘kuṇḍadhāno daharasāmaṇerehi saddhiṃ evaṃ pharusavācaṃ vadatī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ bhikkhū’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti vutte ‘‘kasmā evaṃ vadesī’’ti āha. Bhante, nibaddhaṃ vihesaṃ asahanto evaṃ kathemīti. ‘‘Tvaṃ pubbe katakammaṃ yāvajjadivasā jīrāpetuṃ na sakkosi, puna evarūpaṃ pharusaṃ mā vada bhikkhū’’ti vatvā āha –

Các người nữ trong làng, khi dâng cháo cúng dường, thường hay trêu chọc ngài: “Bạch Đại đức, một muỗng cháo này cho ngài, một muỗng cho người bạn gái của chúng tôi đây.” Vị Trưởng lão rất khổ tâm. Ngay cả khi đã về tu viện, các vị Sa-di và Tỳ-khưu trẻ cũng vây quanh ngài mà trêu chọc: “Dhāna đã trở thành người què cụt.” Do duyên cớ ấy, ngài có tên là Trưởng lão Kuṇḍadhāna. Vì không thể chịu đựng nổi sự trêu đùa của họ, ngài nổi cơn điên loạn và nói rằng: “Chính các người là kẻ què cụt, thầy tế độ của các người là kẻ què cụt, thầy giáo thọ của các người là kẻ què cụt.” Việc ấy được trình lên Đức Phật: “Bạch Thế Tôn, Trưởng lão Kuṇḍadhāna đã nói lời thô ác như vậy với các vị Sa-di trẻ.” Đức Thế Tôn cho gọi ngài đến, hỏi: “Này Tỳ-khưu, có thật như vậy không?” Khi ngài đáp: “Bạch Thế Tôn, thật như vậy,” Ngài hỏi: “Tại sao con lại nói như vậy?” “Bạch Thế Tôn, vì không thể chịu đựng nổi sự phiền nhiễu liên tục nên con đã nói như vậy.” “Này Tỳ-khưu, con không thể làm cho tiêu mòn nghiệp quá khứ của mình cho đến ngày nay, con đừng nói lời thô ác như vậy nữa,” rồi Ngài dạy rằng:


‘‘Māvoca pharusaṃ kañci, vuttā paṭivadeyyu taṃ;

Dukkhā hi sārambhakathā, paṭidaṇḍā phuseyyu taṃ.

“Chớ nói lời thô ác với bất cứ ai, bị nói (như vậy) họ sẽ đáp trả lại. Lời tranh luận thật là khổ đau, quả báo có thể chạm đến ngươi.


‘‘Sace neresi attānaṃ, kaṃso upahato yathā;

Esa pattosi nibbānaṃ, sārambho te na vijjatī’’ti. (dha. pa. 133-134);

“Nếu ngươi có thể giữ mình im lặng, như chiếc cồng bị bể, ngươi đã chứng đạt Niết-bàn, sự tranh luận không còn nơi ngươi nữa.” (Pháp Cú 133-134);


Imañca pana tassa therassa mātugāmena saddhiṃ vicaraṇabhāvaṃ kosalaraññopi kathayiṃsu. Rājā ‘‘gacchatha, bhaṇe, vīmaṃsathā’’ti pesetvā sayampi mandeneva parivārena saddhiṃ therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā ekamante olokento aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe thero sūcikammaṃ karonto nisinno hoti, sāpissa itthī avidūre ṭhāne ṭhitā viya paññāyati.

Việc Trưởng lão đi cùng với một người nữ này cũng được tâu lên vua nước Kosala. Vua sai người đi: “Này các khanh, hãy đi điều tra,” rồi chính nhà vua cũng cùng với một đoàn tùy tùng nhỏ đến nơi ở của Trưởng lão và đứng một bên quan sát. Vào lúc ấy, Trưởng lão đang ngồi vá y, và người nữ kia của ngài cũng hiện ra như đang đứng ở một nơi không xa.


Rājā [Pg.207] taṃ disvā ‘‘atthidaṃ kāraṇa’’nti tassā ṭhitaṭṭhānaṃ agamāsi. Sā tasmiṃ āgacchante therassa vasanapaṇṇasālaṃ paviṭṭhā viya ahosi. Rājāpi tāya saddhiṃyeva paṇṇasālaṃ pavisitvā sabbattha olokento adisvā ‘‘nāyaṃ mātugāmo, therassa eko kammavipāko’’ti saññaṃ katvā paṭhamaṃ therassa samīpena gacchantopi theraṃ avanditvā tassa kāraṇassa abhūtabhāvaṃ ñatvā āgamma theraṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘kacci, bhante, piṇḍakena na kilamathā’’ti pucchi. Thero ‘‘vaṭṭati mahārājā’’ti āha. ‘‘Jānāmi, bhante, ayyassa kathaṃ, evarūpena ca parikkilesena saddhiṃ carantānaṃ tumhākaṃ ke nāma pasīdissanti, ito paṭṭhāya vo katthaci gamanakiccaṃ natthi, ahaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmi, tumhe yonisomanasikāre mā pamajjitthā’’ti nibaddhaṃ bhikkhaṃ paṭṭhapesi. Thero rājānaṃ upatthambhakaṃ labhitvā bhojanasappāyena ekaggacitto hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tato paṭṭhāya sā itthī antaradhāyi.

Nhà vua thấy vậy, nghĩ rằng: “Việc này có thật,” liền đi đến chỗ người nữ kia đang đứng. Khi vua đến gần, người nữ ấy dường như đã đi vào trong am lá của Trưởng lão. Nhà vua cũng cùng đi vào am lá, nhìn khắp nơi nhưng không thấy, bèn nhận ra rằng: “Đây không phải là một người nữ, đây là một quả báo nghiệp của Trưởng lão.” Lúc đầu, dù đi ngang qua Trưởng lão, vua đã không đảnh lễ, nhưng sau khi biết sự việc không có thật, vua quay lại đảnh lễ Trưởng lão, ngồi xuống một bên và hỏi: “Bạch Đại đức, ngài có vất vả vì việc đi khất thực không?” Trưởng lão đáp: “Tâu Đại vương, cũng tạm đủ.” “Bạch Đại đức, trẫm biết câu chuyện của ngài. Ai mà có thể tin tưởng được ngài khi ngài đi lại với một sự ô uế như vậy? Kể từ nay, ngài không cần phải đi đâu cả, trẫm sẽ cúng dường bốn món vật dụng. Xin ngài đừng xao lãng trong việc như lý tác ý.” Rồi vua thiết lập việc cúng dường vật thực thường xuyên. Trưởng lão, nhận được sự hỗ trợ của nhà vua, nhờ có thức ăn thích hợp, tâm được nhất điểm, đã phát triển tuệ quán và chứng đắc quả A-la-hán. Kể từ đó, người nữ kia biến mất.


Mahāsubhaddā ugganagare micchādiṭṭhikule vasamānā ‘‘satthā maṃ anukampatū’’ti uposathaṃ adhiṭṭhāya nirāmagandhā hutvā uparipāsādatale ṭhitā ‘‘imāni pupphāni antare aṭṭhatvā dasabalassa matthake vitānaṃ hutvā tiṭṭhantu, dasabalo imāya saññāya sve pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhatū’’ti saccakiriyaṃ katvā aṭṭha sumanapupphamuṭṭhiyo vissajjesi. Pupphāni gantvā dhammadesanāvelāya satthu matthake vitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Satthā taṃ sumanapupphavitānaṃ disvā citteneva subhaddāya bhikkhaṃ adhivāsetvā punadivase aruṇe uṭṭhite ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, mayaṃ ajja dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissāma, puthujjanānaṃ adatvā ariyānaṃyeva salākaṃ dehī’’ti. Thero bhikkhūnaṃ ārocesi – ‘‘āvuso, satthā ajja dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissati, puthujjanā mā gaṇhantu, ariyāva salākaṃ gaṇhantū’’ti. Kuṇḍadhānatthero ‘‘āharāvuso, salāka’’nti paṭhamaṃyeva hatthaṃ pasāresi. Ānandā ‘‘satthā tādisānaṃ bhikkhūnaṃ salākaṃ na dāpeti, ariyānaṃyeva dāpetī’’ti vitakkaṃ uppādetvā gantvā satthu ārocesi. Satthā ‘‘āharāpentassa salākaṃ dehī’’ti āha. Thero cintesi – ‘‘sace kuṇḍadhānassa salākā dātuṃ na [Pg.208] yuttā assa, atha satthā paṭibāheyya, bhavissati ekaṃ kāraṇa’’nti. ‘‘Kuṇḍadhānassa salākaṃ dassāmī’’ti gamanaṃ abhinīhari. Kuṇḍadhānatthero tassa pure āgamanāva abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā ākāse ṭhatvā ‘‘āharāvuso ānanda, satthā maṃ jānāti, mādisaṃ bhikkhuṃ paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantaṃ na satthā vāretī’’ti hatthaṃ pasāretvā salākaṃ gaṇhi. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ imasmiṃ sāsane paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Nữ thí chủ Mahāsubhaddā, sống trong một gia đình tà kiến ở thành Ugganagara, đã thọ trì ngày Bố-tát với tâm niệm: “Mong sao Đức Thế Tôn rủ lòng thương xót con.” Sau khi xông hương, bà đứng trên sân thượng, thực hiện lời chân thật rằng: “Mong sao những đóa hoa này bay lên không trung, kết thành một chiếc lọng trên đầu của Bậc Thập Lực và ở yên tại đó. Nhờ dấu hiệu này, mong rằng ngày mai Bậc Thập Lực cùng với năm trăm vị Tỳ-khưu sẽ thọ nhận vật thực của con.” Rồi bà tung lên tám nắm hoa lài. Những đóa hoa bay đến, vào lúc thuyết pháp, kết thành một chiếc lọng trên đầu Đức Thế Tôn và dừng lại ở đó. Đức Thế Tôn thấy chiếc lọng hoa lài, liền dùng tâm thọ nhận lời mời cúng dường của Subhaddā. Ngày hôm sau, lúc rạng đông, Ngài bảo Trưởng lão Ānanda: “Này Ānanda, hôm nay chúng ta sẽ đi khất thực ở một nơi xa. Đừng phát thẻ cho các vị phàm phu, chỉ phát cho các bậc Thánh thôi.” Trưởng lão thông báo cho các Tỳ-khưu: “Này chư hiền, hôm nay Đức Thế Tôn sẽ đi khất thực ở một nơi xa. Các vị phàm phu đừng nhận thẻ, chỉ các bậc Thánh mới được nhận thẻ.” Trưởng lão Kuṇḍadhāna là người đầu tiên đưa tay ra và nói: “Này hiền giả, hãy đưa thẻ đây.” Trưởng lão Ānanda khởi lên ý nghĩ: “Đức Thế Tôn không cho phép phát thẻ cho những vị Tỳ-khưu như thế này, Ngài chỉ cho phép phát cho các bậc Thánh,” rồi đi đến bạch lại với Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn dạy: “Hãy đưa thẻ cho người đang yêu cầu.” Trưởng lão nghĩ: “Nếu việc đưa thẻ cho Kuṇḍadhāna là không thích hợp, hẳn Đức Thế Tôn đã ngăn cản. Chắc phải có một lý do nào đó.” Ngài bèn tiến đến để đưa thẻ cho Kuṇḍadhāna. Trưởng lão Kuṇḍadhāna, trước khi ngài Ānanda đến, đã nhập vào thiền thứ tư, là nền tảng của thắng trí, rồi dùng thần thông bay lên không trung, đưa tay ra nhận thẻ và nói: “Này hiền giả Ānanda, hãy đưa đây. Đức Thế Tôn biết ta. Đức Thế Tôn không ngăn cản một vị Tỳ-khưu như ta nhận thẻ đầu tiên.” Đức Thế Tôn nhân sự việc này, đã đặt vị Trưởng lão vào địa vị tối thắng trong số những người nhận thẻ đầu tiên trong giáo pháp này.


Vaṅgīsattheravatthu

Câu chuyện Trưởng lão Vaṅgīsa


212. Catutthe paṭibhānavantānanti sampannapaṭibhānānaṃ vaṅgīsatthero aggoti dasseti. Ayaṃ kira thero dasabalassa santikaṃ upasaṅkamanto cakkhupathato paṭṭhāya candena saddhiṃ upametvā, sūriyena, ākāsena, mahāsamuddena, hatthināgena, sīhena migaraññā saddhiṃ upametvāpi anekehi padasatehi padasahassehi satthu vaṇṇaṃ vadantoyeva upasaṅkamati. Tasmā paṭibhānavantānaṃ aggo nāma jāto.

212. Ở đoạn thứ tư, câu “paṭibhānavantānaṃ” (trong các vị có tài ứng đối) có nghĩa là: Trưởng lão Vaṅgīsa là vị tối thắng trong số những người có tài ứng đối lanh lẹ. Tương truyền, vị Trưởng lão này, khi đến yết kiến bậc Thập Lực, ngay từ lúc lọt vào tầm mắt, ngài đã vừa tán thán dung sắc của đức Đạo Sư bằng hàng trăm, hàng ngàn câu kệ, vừa so sánh Ngài với mặt trăng, mặt trời, hư không, biển cả, voi chúa, và sư tử, vua của các loài thú, rồi mới đến gần. Vì thế, ngài đã trở thành vị tối thắng trong số những người có tài ứng đối.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule paṭisandhiṃ gaṇhitvā purimanayeneva vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā ‘‘ahampi anāgate paṭibhānavantānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā satthārā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti. Vaṅgīsamāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto tayo vede uggaṇhanto ācariyaṃ ārādhetvā chavasīsamantaṃ nāma sikkhitvā chavasīsaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nāma nibbatto’’ti jānāti.

Về trường hợp của ngài, đây là câu chuyện tuần tự: Tương truyền, vào thời đức Phật Padumuttara, vị này cũng đã tái sanh vào một gia đình giàu có ở thành phố Haṃsavatī. Theo cách thức đã kể trước, ngài đến tu viện nghe pháp và thấy đức Đạo Sư đặt một vị Tỳ khưu vào địa vị tối thắng trong số những người có tài ứng đối. Ngài đã làm các công đức đối với đức Đạo Sư và phát nguyện rằng: “Mong sao trong tương lai, con cũng sẽ là người tối thắng trong số những người có tài ứng đối.” Được đức Đạo Sư thọ ký, ngài đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và người, rồi trong thời đức Phật hiện tại, ngài sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn ở Sāvatthī. Người ta đặt tên cho cậu là Vaṅgīsa. Khi đến tuổi trưởng thành, cậu học ba bộ Vệ-đà, làm hài lòng thầy mình, và học được một câu thần chú gọi là chavasīsamanta (thần chú gõ sọ người). Cậu có thể dùng móng tay gõ vào sọ người chết và biết được rằng: “Chúng sanh này đã tái sanh vào cảnh giới kia.”


Brāhmaṇā ‘‘ayaṃ amhākaṃ jīvikamaggo’’ti ñatvā vaṅgīsamāṇavaṃ paṭicchannayāne nisīdāpetvā gāmanigamarājadhāniyo carantā nagaradvāre vā nigamadvāre vā ṭhapetvā mahājanassa rāsibhūtabhāvaṃ ñatvā ‘‘yo vaṅgīsaṃ passati, so dhanaṃ vā labhati, yasaṃ vā labhati, saggaṃ vā gacchatī’’ti vadanti. Tesaṃ kathaṃ sutvā bahū janā lañjaṃ datvā passitukāmā honti. Rājarājamahāmattā [Pg.209] tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘ko ācariyassa jānaviseso’’ti pucchanti. Tumhe na jānātha, sakalajambudīpe amhākaṃ ācariyasadiso añño paṇḍito nāma natthi, tivassamatthake matakānaṃ sīsaṃ āharāpetvā nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti jānāti. Vaṅgīsopi mahājanassa kaṅkhachedanatthaṃ te te jane āvāhetvā attano attano gatiṃ kathāpeti. Taṃ nissāya mahājanassa hatthato satampi sahassampi labhati.

Các Bà-la-môn, biết rằng “đây là con đường sinh kế của chúng ta,” đã cho thanh niên Vaṅgīsa ngồi trong một cỗ xe có mái che, đi qua các làng, thị trấn và kinh thành. Họ dừng lại ở cổng thành hoặc cổng thị trấn, và khi biết có đông người tụ tập, họ nói rằng: “Ai thấy Vaṅgīsa, người đó sẽ được của cải, hoặc được danh vọng, hoặc được sanh về cõi trời.” Nghe lời họ nói, nhiều người muốn đến xem và đã đưa tiền. Các vị vua và đại thần đến gần họ và hỏi: “Thầy của các vị có tài năng đặc biệt gì?” (Họ trả lời:) “Các ngài không biết sao, trên khắp cõi Diêm-phù-đề này, không có vị học giả nào sánh bằng thầy của chúng tôi. Ngài cho mang đến sọ của những người đã chết trong vòng ba năm, dùng móng tay gõ vào và biết được rằng: ‘Chúng sanh này đã tái sanh vào cảnh giới kia.’” Để giải tỏa mối nghi ngờ của đám đông, Vaṅgīsa cũng đã gọi hồn những người đã khuất ấy và khiến họ tự nói lên cảnh giới tái sanh của mình. Nhờ đó, họ nhận được hàng trăm, hàng ngàn (đồng tiền) từ tay của dân chúng.


Brāhmaṇā vaṅgīsamāṇavaṃ ādāya yathāruciṃ vicaritvā puna sāvatthiṃ āgamaṃsu. Vaṅgīso jetavanamahāvihārassa avidūraṭṭhāne ṭhito cintesi – ‘‘samaṇo gotamo paṇḍitoti vadanti, na kho pana sabbakālaṃ mayā imesaṃyeva vacanaṃ karontena carituṃ vaṭṭati, paṇḍitānampi santikaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti. So brāhmaṇe āha – ‘‘tumhe gacchatha, ahaṃ na bahukehi saddhiṃ gantvā samaṇaṃ gotamaṃ passissāmī’’ti. Te āhaṃsu – ‘‘vaṅgīsa, mā te rucci samaṇaṃ gotamaṃ passituṃ. Yo hi naṃ passati, taṃ so māyāya āvaṭṭetī’’ti. Vaṅgīso tesaṃ kathaṃ anādiyitvā satthu santikaṃ gantvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi.

Các Bà-la-môn dẫn theo thanh niên Vaṅgīsa đi lang thang tùy thích rồi lại trở về Sāvatthī. Vaṅgīsa, khi đang đứng ở một nơi không xa đại tu viện Jetavana, đã suy nghĩ: “Người ta nói Sa-môn Gotama là bậc hiền trí. Ta không nên lúc nào cũng đi đây đó và chỉ làm theo lời của những người này. Ta cũng nên đến gần các bậc hiền trí.” Chàng bèn nói với các Bà-la-môn: “Các vị cứ đi đi, tôi sẽ không đi cùng với nhiều người để đến gặp Sa-môn Gotama.” Họ nói: “Này Vaṅgīsa, đừng có ý thích đi gặp Sa-môn Gotama. Ai gặp ông ta, người đó sẽ bị ông ta dùng ảo thuật lôi cuốn.” Vaṅgīsa không để tâm đến lời họ nói, đã đến yết kiến đức Đạo Sư, sau khi thăm hỏi thân mật, ngài ngồi xuống một bên.


Atha naṃ satthā pucchi – ‘‘vaṅgīsa, kiñci sippaṃ jānāsī’’ti. Āma, bho gotama, chavasīsamantaṃ nāmekaṃ jānāmīti. Kiṃ so manto karotīti? Tivassamatthake matānampi taṃ mantaṃ jappitvā sīsaṃ nakhena ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāmīti. Satthā tassa ekaṃ niraye uppannassa sīsaṃ dassesi, ekaṃ manussesu uppannassa, ekaṃ devesu, ekaṃ parinibbutassa sīsaṃ dassesi. So paṭhamaṃ sīsaṃ ākoṭetvā, ‘‘bho gotama, ayaṃ satto nirayaṃ gato’’ti āha. Sādhu sādhu, vaṅgīsa, sudiṭṭhaṃ tayā, ayaṃ satto kahaṃ gatoti pucchi. Manussalokaṃ, bho gotamāti. Ayaṃ satto kahaṃ gatoti? Devalokaṃ, bho gotamāti tiṇṇampi gataṭṭhānaṃ kathesi. Parinibbutassa pana sīsaṃ nakhena ākoṭento neva antaṃ na koṭiṃ passati. Atha naṃ satthā ‘‘na sakkosi tvaṃ, vaṅgīsā’’ti pucchi. ‘‘Passatha, bho gotama, upaparikkhāmi tāvā’’ti punappunaṃ parivatteti. Bāhirakamantena khīṇāsavassa gatiṃ kathaṃ jānissati, athassa matthakato sedo mucci. So lajjitvā tuṇhībhūto aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā [Pg.210] ‘‘kilamasi, vaṅgīsā’’ti āha. Āma, bho gotama, imassa sattassa gataṭṭhānaṃ jānituṃ na sakkomi. Sace tumhe jānātha, kathethāti. ‘‘Vaṅgīsa, ahaṃ etampi jānāmi ito uttaritarampī’’ti vatvā dhammapade imā dve gāthā abhāsi –

Bấy giờ, đức Đạo Sư hỏi ngài: “Này Vaṅgīsa, ngươi có biết nghề nào không?” “Thưa tôn giả Gotama, con biết một câu thần chú gọi là chavasīsamanta.” “Câu thần chú đó làm được gì?” “Sau khi trì tụng câu thần chú đó, con gõ móng tay vào sọ của người đã chết trong vòng ba năm và biết được nơi tái sanh của họ.” Đức Đạo Sư cho ngài xem một cái sọ của người sanh trong địa ngục, một của người sanh trong cõi người, một trong cõi trời, và một của người đã viên tịch. Ngài gõ vào cái sọ đầu tiên và nói: “Thưa tôn giả Gotama, chúng sanh này đã đi đến địa ngục.” “Lành thay, lành thay, Vaṅgīsa, ngươi đã thấy đúng.” Đức Phật hỏi: “Chúng sanh này đã đi đâu?” “Thưa tôn giả Gotama, đến cõi người.” “Chúng sanh này đã đi đâu?” “Thưa tôn giả Gotama, đến cõi trời.” Ngài đã nói được nơi đến của cả ba. Nhưng khi gõ móng tay vào sọ của người đã viên tịch, ngài không thấy được điểm cuối cùng hay giới hạn nào. Bấy giờ, đức Đạo Sư hỏi: “Này Vaṅgīsa, ngươi không thể làm được sao?” “Xin tôn giả Gotama hãy xem, con đang xem xét đây,” ngài lật qua lật lại nhiều lần. Làm sao có thể biết được cảnh giới của một vị đã tận diệt các lậu hoặc bằng một câu thần chú của ngoại đạo? Bấy giờ, mồ hôi toát ra từ trán ngài. Ngài xấu hổ, im lặng đứng đó. Bấy giờ, đức Đạo Sư nói: “Này Vaṅgīsa, ngươi mệt rồi sao?” “Vâng, thưa tôn giả Gotama, con không thể biết được nơi đến của chúng sanh này. Nếu ngài biết, xin hãy nói cho con.” “Này Vaṅgīsa, Ta biết điều này và còn biết nhiều hơn thế nữa,” đức Phật nói rồi đọc hai câu kệ này trong Kinh Pháp Cú:


‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiṃ ca sabbaso;

Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“Vị nào biết rõ sự chết và sự sanh của các chúng sanh trong mọi phương diện, không còn chấp trước, bậc Thiện Thệ, bậc Giác Ngộ, Ta gọi người ấy là Bà-la-môn.”


‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā;

Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 419-420);

“Vị nào mà cảnh giới (tái sanh) của ngài, chư thiên, càn-thát-bà và loài người đều không biết, vị đã tận diệt các lậu hoặc, bậc A-la-hán, Ta gọi người ấy là Bà-la-môn.” (Pháp Cú 419-420);


Tato vaṅgīso āha – ‘‘bho gotama, vijjāya vijjaṃ dentassa nāma parihāni natthi, ahaṃ attanā jānanakaṃ mantaṃ tumhākaṃ dassāmi, tumhe etaṃ mantaṃ mayhaṃ dethā’’ti. Vaṅgīsa, na mayaṃ mantena mantaṃ dema, evameva demāti. ‘‘Sādhu, bho gotama, detha me manta’’nti apacitiṃ dassetvā hatthakacchapakaṃ katvā nisīdi. Kiṃ, vaṅgīsa, tumhākaṃ samaye mahagghamantaṃ vā kiñci vā gaṇhantānaṃ parivāso nāma na hotīti? Hoti, bho gotamāti. Amhākaṃ pana manto nipparivāsoti saññaṃ karosīti? Brāhmaṇā nāma mantehi atittā honti, tasmā so bhagavantaṃ āha – ‘‘bho gotama, tumhehi kathitaniyāmaṃ karissāmī’’ti. Bhagavā āha – ‘‘vaṅgīsa, mayaṃ imaṃ mantaṃ dentā amhehi samānaliṅgassa demā’’ti. Vaṅgīso ‘‘yaṃkiñci katvā mayā imaṃ mantaṃ gaṇhitvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti brāhmaṇe āha. Tumhe mayi pabbajante mā cintayittha, ahaṃ imaṃ mantaṃ gaṇhitvā sakalajambudīpe jeṭṭhako bhavissāmi. Evaṃ sante tumhākampi bhaddakaṃ bhavissatī’’ti mantatthāya satthu santike pabbaji. Satthā ‘‘mantaparivāsaṃ tāva vasāhī’’ti dvattiṃsākāraṃ ācikkhi. Paññavā satto dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantova tattha khayavayaṃ paṭṭhapetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

Bấy giờ, Vaṅgīsa nói: “Thưa ngài Gotama, người cho đi một môn học để đổi lấy một môn học thì không có sự tổn thất nào. Tôi sẽ trao cho ngài câu thần chú mà tôi biết, xin ngài hãy trao cho tôi câu thần chú này.” “Này Vaṅgīsa, chúng ta không trao đổi thần chú lấy thần chú, chúng ta chỉ cho không mà thôi.” “Lành thay, thưa ngài Gotama, xin hãy trao cho tôi câu thần chú.” Nói xong, vị ấy tỏ lòng tôn kính, ngồi xuống trong tư thế con rùa tay. “Này Vaṅgīsa, trong thời của các ông, những người nhận một câu thần chú quý giá hay bất cứ thứ gì có phải không có thời gian thử thách không?” “Thưa ngài Gotama, có ạ.” “Vậy ông có nghĩ rằng thần chú của chúng ta là không cần thử thách chăng?” Các vị Bà-la-môn vốn không bao giờ thỏa mãn với các câu thần chú, vì thế vị ấy thưa với đức Thế Tôn: “Thưa ngài Gotama, con sẽ thực hành theo quy định mà ngài đã dạy.” Đức Thế Tôn nói: “Này Vaṅgīsa, chúng ta chỉ trao câu thần chú này cho người có cùng hình tướng với chúng ta.” Vaṅgīsa nói với các vị Bà-la-môn: “Bằng cách nào đó, tôi phải nhận được câu thần chú này rồi mới đi.” “Khi tôi xuất gia, các vị đừng lo lắng. Sau khi nhận được câu thần chú này, tôi sẽ trở thành người đứng đầu khắp cõi Jambudīpa. Khi ấy, các vị cũng sẽ được điều tốt lành.” Vì muốn có được thần chú, vị ấy đã xuất gia với đức Đạo Sư. Đức Đạo Sư đã dạy về ba mươi hai thể trược và nói: “Trước tiên, hãy sống trong thời gian thử thách của thần chú.” Là một chúng sanh có trí tuệ, trong khi đang tụng đọc ba mươi hai thể trược, vị ấy đã thiết lập sự sanh diệt ở đó, phát triển tuệ quán và chứng đắc A-la-hán quả.


Tasmiṃ arahattaṃ patte brāhmaṇā ‘‘kā nu kho vaṅgīsassa pavatti, passissāma na’’nti tassa santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, bho vaṅgīsa, samaṇassa gotamassa santike sippaṃ sikkhita’’nti pucchiṃsu. Āma, sikkhitanti. Tena hi [Pg.211] ehi gamissāmāti. Gacchatha tumhe, tumhehi saddhiṃ gantabbakiccaṃ mayhaṃ niṭṭhitanti. Paṭhamameva amhehi tuyhaṃ kathitaṃ ‘‘samaṇo gotamo attānaṃ passituṃ āgate māyāya āvaṭṭetī’’ti. Tvaṃ hi idāni samaṇassa gotamassa vasaṃ āpanno, kiṃ mayaṃ tava santike karissāmāti āgatamaggeneva pakkamiṃsu. Vaṅgīsattheropi yaṃ yaṃ velaṃ dasabalaṃ passituṃ gacchati, ekaṃ thutiṃ karontova gacchati. Tena taṃ satthā saṅghamajjhe nisinno paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi vị ấy chứng đắc A-la-hán quả, các vị Bà-la-môn nghĩ: “Không biết tình hình của Vaṅgīsa ra sao, chúng ta hãy xem thử,” rồi đi đến chỗ vị ấy và hỏi: “Này ngài Vaṅgīsa, ngài đã học được kỹ nghệ gì từ Sa-môn Gotama chưa?” “Vâng, đã học rồi.” “Vậy thì, hãy đi, chúng ta sẽ đi.” “Các vị hãy đi đi, việc phải đi cùng với các vị đối với tôi đã chấm dứt rồi.” “Ngay từ đầu chúng tôi đã nói với ông rằng: ‘Sa-môn Gotama dùng ma thuật để lôi cuốn những người đến gặp mình.’ Bây giờ ông đã rơi vào sự kiểm soát của Sa-môn Gotama, chúng tôi còn có thể làm gì với ông nữa?” Nói xong, họ đã ra đi theo con đường đã đến. Trưởng lão Vaṅgīsa, mỗi khi đến gặp bậc Thập Lực, ngài đều vừa đi vừa tán thán một bài kệ. Do đó, đức Đạo Sư, khi đang ngự giữa Tăng chúng, đã đặt ngài vào địa vị tối thắng trong số những vị có tài ứng đối.


Upasenavaṅgantaputtattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Upasena, con trai của Vaṅganta


213. Pañcame samantapāsādikānanti sabbapāsādikānaṃ. Upasenoti tassa therassa nāmaṃ. Vaṅgantabrāhmaṇassa pana so putto, tasmā vaṅgantaputtoti vuccati. Ayaṃ pana thero na kevalaṃ attanāva pāsādiko, parisāpissa pāsādikā, iti parisaṃ nissāya laddhanāmavasena samantapāsādikānaṃ aggo nāma jāto.

213. Trong câu chuyện thứ năm, cụm từ “samantapāsādikānaṃ” có nghĩa là “trong số những người có phong thái khả ái toàn diện.” Upasena là tên của vị trưởng lão ấy. Vị ấy là con trai của Bà-la-môn Vaṅganta, do đó được gọi là Vaṅgantaputta. Vị trưởng lão này không chỉ tự mình có phong thái khả ái, mà hội chúng của ngài cũng có phong thái khả ái. Vì vậy, do tên gọi được đặt dựa vào hội chúng, ngài đã trở thành người tối thắng trong số những người có phong thái khả ái toàn diện.


Pañhakamme panassa ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto vayaṃ āgamma purimanayeneva satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇamāno satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde nālakabrāhmaṇagāme sāribrāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, upasenadārakotissa nāmaṃ akaṃsu.

Về vấn đề này, đây là câu chuyện tuần tự của ngài: Vào thời đức Phật Padumuttara, vị này cũng đã sanh ra trong một gia đình ở thành Haṃsavatī. Khi đến tuổi trưởng thành, theo cách thức đã kể trước, ngài đã đến gần đức Đạo Sư, lắng nghe Chánh pháp, và thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thắng trong số những người có phong thái khả ái toàn diện. Ngài đã thực hiện các công đức đặc biệt đối với đức Đạo Sư, phát nguyện đạt được địa vị ấy, làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và người. Trong thời đức Phật hiện tại, ngài đã tái sanh vào bụng của bà Bà-la-môn Sārī ở làng Bà-la-môn Nālaka, và họ đã đặt tên cho ngài là cậu bé Upasena.


So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā dasabalassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. So upasampadāya ekavassiko hutvā ‘‘ariyagabbhaṃ vaḍḍhemī’’ti ekaṃ kulaputtaṃ attano santike pabbājetvā upasampādesi. So pavāretvā saddhivihārikassa ekavassikakāle attanā duvasso ‘‘dasabalo maṃ passitvā tusissatī’’ti saddhivihārikaṃ ādāya dasabalaṃ passituṃ āgato. Satthā taṃ vanditvā ekamante nisinnaṃ pucchi – ‘‘kativassosi tvaṃ bhikkhū’’ti? Duvasso ahaṃ bhagavāti. Ayaṃ pana bhikkhu kativassoti? Ekavasso bhagavāti. Kintāyaṃ bhikkhu hotīti? Saddhivihāriko me bhagavāti. Atha naṃ satthā ‘‘atilahuṃ kho [Pg.212] tvaṃ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’’ti vatvā anekapariyāyena vigarahi. Thero satthu santikā garahaṃ labhitvā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘imināva puṇṇacandasassirikena mukhena satthāraṃ parisameva nissāya sādhukāraṃ dāpessāmī’’ti taṃdivaseyeva ekaṃ ṭhānaṃ gantvā vipassanāya kammaṃ katvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy đã học thuộc ba bộ kinh Vệ-đà, sau khi nghe Chánh pháp từ bậc Thập Lực, đã có được đức tin và xuất gia. Sau khi thọ cụ túc giới được một năm, với ý nghĩ “ta sẽ làm cho dòng dõi Thánh nhân tăng trưởng,” ngài đã cho một thiện gia nam tử xuất gia và thọ cụ túc giới với mình. Sau lễ Tự tứ, khi vị đệ tử cùng ở được một năm và bản thân ngài được hai năm tuổi hạ, với ý nghĩ “bậc Thập Lực thấy ta sẽ hài lòng,” ngài đã dẫn vị đệ tử cùng ở đến yết kiến bậc Thập Lực. Sau khi đảnh lễ và ngồi xuống một bên, đức Đạo Sư hỏi vị ấy: “Này tỳ khưu, ông được bao nhiêu tuổi hạ?” “Bạch đức Thế Tôn, con được hai tuổi hạ.” “Còn vị tỳ khưu này được bao nhiêu tuổi hạ?” “Bạch đức Thế Tôn, được một tuổi hạ.” “Vị tỳ khưu này là gì của ông?” “Bạch đức Thế Tôn, là đệ tử cùng ở của con.” Bấy giờ, đức Đạo Sư đã quở trách ngài bằng nhiều cách, rằng: “Này kẻ rỗng tuếch, ông đã quá vội vàng, đã quay về với sự đa sự.” Bị đức Đạo Sư quở trách, vị trưởng lão đảnh lễ đức Thế Tôn và ngay trong ngày hôm đó, ngài đã đi đến một nơi, thực hành thiền quán và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả, với ý nghĩ: “Chính với khuôn mặt rạng rỡ như trăng tròn này, ta sẽ làm cho đức Đạo Sư, ngay giữa hội chúng, phải tán thán ‘lành thay’.”


Tato yasmā thero mahākulato nikkhamitvā pabbajito pathavighuṭṭhadhammakathikova, tasmā tassa dhammakathāya ceva pasīditvā mittāmaccañātikulehi ca nikkhamitvā bahū kuladārakā therassa santike pabbajanti. ‘‘Ahaṃ āraññako, tumhepi āraññakā bhavituṃ sakkontā pabbajathā’’ti terasa dhutaṅgāni ācikkhitvā ‘‘sakkhissāma, bhante’’ti vadante pabbājeti. Te attano balena taṃ taṃ dhutaṅgaṃ adhiṭṭhahanti. Thero attano dasavassakāle vinayaṃ paguṇaṃ katvā sabbeva upasampādesi. Evaṃ upasampannā cassa pañcasatamattā bhikkhū parivārā ahesuṃ.

Sau đó, vì vị trưởng lão đã xuất gia từ một gia đình danh giá và là một vị pháp sư có danh tiếng vang dội khắp nơi, nên nhiều thanh niên con nhà gia thế, do hoan hỷ với bài pháp thoại của ngài và cũng từ bỏ gia đình bạn bè, quan chức, và thân quyến, đã đến xuất gia với vị trưởng lão. Ngài dạy mười ba pháp đầu-đà và nói: “Ta là một vị sống trong rừng, nếu các vị có thể trở thành những vị sống trong rừng thì hãy xuất gia.” Khi họ nói: “Bạch ngài, chúng con có thể,” ngài liền cho họ xuất gia. Họ tùy theo sức của mình mà thực hành các pháp đầu-đà tương ứng. Khi được mười tuổi hạ, vị trưởng lão, sau khi đã thông thạo Luật tạng, đã truyền cụ túc giới cho tất cả họ. Như vậy, đoàn tùy tùng của ngài có khoảng năm trăm vị tỳ khưu đã thọ cụ túc giới.


Tasmiṃ samaye satthā jetavanamahāvihāre vasanto ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ paṭisallīyitu’’nti bhikkhusaṅghassa ārocetvā ekavihārī hoti. Bhikkhusaṅghopi ‘‘yo bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamati, so pācittiyaṃ desāpetabbo’’ti katikaṃ akāsi. Tadā upasenatthero ‘‘bhagavantaṃ passissāmī’’ti attano parisāya saddhiṃ jetavanaṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ aññataraṃ therassa saddhivihārikaṃ āmantesi – ‘‘manāpāni te bhikkhu paṃsukūlānī’’ti. ‘‘Na kho me, bhante, manāpāni paṃsukūlānī’’ti vatvā upajjhāye gāravena paṃsukūlikabhāvaṃ ārocesi. Imasmiṃ ṭhāne satthā ‘‘sādhu sādhu, upasenā’’ti therassa sādhukāraṃ datvā anekapariyāyena guṇakathaṃ kathesi. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana idaṃ vatthu pāḷiyaṃ (pārā. 565) āgatameva. Atha satthā aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno imasmiṃ sāsane theraṃ samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vào lúc ấy, bậc Đạo Sư trong khi đang ngự tại đại tinh xá Jetavana đã thông báo cho chư Tăng rằng: “Này các Tỳ khưu, Như Lai muốn nhập thất tịnh tu trong nửa tháng,” rồi ngài sống độc cư. Chư Tăng cũng đã lập ra quy ước rằng: “Vị nào đến yết kiến đức Thế Tôn thì vị ấy phải sám hối tội pācittiya.” Bấy giờ, trưởng lão Upasena với ý nghĩ: “Ta sẽ đến gặp đức Thế Tôn,” đã cùng với chúng đệ tử của mình đi đến Jetavana, đến gần bậc Đạo Sư, đảnh lễ rồi ngồi xuống một bên. Bậc Đạo Sư, để gợi chuyện, đã gọi một vị tỳ khưu cùng ở với trưởng lão và hỏi: “Này Tỳ khưu, các y phấn tảo của thầy có vừa ý không?” Vị ấy thưa: “Bạch ngài, thật sự các y phấn tảo của con không được vừa ý,” rồi trình bày về việc mình là người mặc y phấn tảo là do lòng tôn kính đối với thầy tế độ. Ngay lúc ấy, bậc Đạo Sư đã tán thán trưởng lão rằng: “Lành thay, lành thay, Upasena!” và đã nói về các đức hạnh của vị ấy bằng nhiều cách. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết thì câu chuyện này đã được ghi lại trong kinh Pāli (Pārā. 565). Về sau, bậc Đạo Sư, trong khi đang ngự giữa hội chúng các bậc Thánh, đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thắng trong giáo pháp này về hạnh toàn hảo đáng kính.


Dabbattheravatthu

Câu chuyện về trưởng lão Dabba


214. Chaṭṭhe [Pg.213] senāsanapaññāpakānanti senāsanaṃ paññāpentānaṃ. Therassa kira senāsanapaññāpanakāle aṭṭhārasasu mahāvihāresu asammaṭṭhaṃ pariveṇaṃ vā apaṭijaggitaṃ senāsanaṃ vā asodhitaṃ mañcapīṭhaṃ vā anupaṭṭhitaṃ pānīyaparibhojanīyaṃ vā nāhosi. Tasmā senāsanapaññāpakānaṃ aggo nāma jāto. Dabbotissa nāmaṃ. Mallarājakule pana uppannattā mallaputto nāma jāto.

214. Trong trường hợp thứ sáu, (danh hiệu) “người sắp xếp chỗ ở” có nghĩa là người chuẩn bị chỗ ở. Tương truyền rằng, vào lúc trưởng lão sắp xếp chỗ ở, trong mười tám ngôi đại tinh xá, không có một khu vực nào không được quét dọn, không có một chỗ ở nào không được tu sửa, không có giường ghế nào không được lau chùi, và không có nước uống hay nước dùng nào không được chuẩn bị sẵn. Do đó, ngài đã trở thành vị đứng đầu trong số những người sắp xếp chỗ ở. Tên của ngài là Dabba. Tuy nhiên, vì được sinh ra trong hoàng tộc Malla, ngài được gọi là Mallaputta (con trai của dòng họ Malla).


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayañhi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto vuttanayeneva vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ senāsanapaññāpakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā satthārā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaritvā kassapadasabalassa sāsanassa osakkanakāle pabbaji, tadā tena saddhiṃ apare cha janāti satta bhikkhū ekacittā hutvā aññe sāsane agāravaṃ karonte disvā ‘‘idha kiṃ karoma, ekamante samaṇadhammaṃ katvā dukkhassantaṃ karissāmā’’ti nisseṇiṃ bandhitvā uccapabbatasikharaṃ abhiruhitvā ‘‘attano cittabalaṃ jānantā nisseṇiṃ pātentu, jīvite sālayā otarantu, mā pacchānutāpino ahuvatthā’’ti vatvā sabbe ekacittā hutvā nisseṇiṃ pātetvā ‘‘appamattā hotha, āvuso’’ti aññamaññaṃ ovaditvā cittaruciyesu ṭhānesu nisīditvā samaṇadhammaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.

Về hành động trong quá khứ của ngài, câu chuyện tuần tự như sau: Vào thời đức Phật Padumuttara, ngài đã sanh ra trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī, khi đến tuổi trưởng thành, ngài đã đi đến tinh xá theo cách đã được kể và trong khi đang nghe Pháp, ngài đã thấy bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ khưu vào địa vị tối thắng trong số những người sắp xếp chỗ ở. Sau khi đã làm công đức, ngài đã phát nguyện đạt được địa vị ấy và đã được bậc Đạo Sư thọ ký. Suốt đời, ngài đã làm các việc thiện, luân hồi trong cõi trời và người, rồi vào thời kỳ suy tàn của giáo pháp đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, ngài đã xuất gia. Bấy giờ, cùng với ngài có sáu vị khác, tổng cộng là bảy vị Tỳ khưu, đã đồng một lòng, khi thấy những người khác có hành động bất kính đối với giáo pháp, họ đã nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ làm gì ở đây? Chúng ta hãy đến một nơi hẻo lánh thực hành sa-môn pháp và chấm dứt khổ đau.” Họ đã buộc một cái thang, trèo lên một đỉnh núi cao, rồi nói rằng: “Những ai biết được sức mạnh tâm của mình thì hãy đẩy thang xuống, những ai còn luyến tiếc mạng sống thì hãy đi xuống, mong rằng sau này quý vị sẽ không hối hận.” Tất cả đã đồng một lòng đẩy thang xuống, khuyên bảo lẫn nhau: “Này chư hiền, hãy tinh tấn,” rồi ngồi xuống những nơi hợp với tâm ý và bắt đầu thực hành sa-môn pháp.


Tatreko thero pañcame divase arahattaṃ patvā ‘‘mama kiccaṃ nipphannaṃ, ahaṃ imasmiṃ ṭhāne kiṃ karissāmī’’ti iddhiyā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā, ‘‘āvuso, imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjatha, bhikkhācārakiccaṃ mamāyattaṃ hotu, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti āha. Kiṃ nu kho mayaṃ, āvuso, nisseṇiṃ pātentā evaṃ avocumhā ‘‘yo paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikaroti, so bhikkhaṃ āharatu, tena ābhataṃ sesā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karissantī’’ti. Natthi, āvusoti. Tumhe attano pubbahetunā labhittha, mayampi sakkontā vaṭṭassantaṃ karissāma, gacchatha tumheti[Pg.214]. Thero te saññāpetuṃ asakkonto phāsukaṭṭhāne piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā gato. Aparo thero sattame divase anāgāmiphalaṃ patvā tato cuto suddhāvāsabrahmaloke nibbatto.

Trong số ấy, một vị trưởng lão vào ngày thứ năm đã đắc quả A-la-hán, nghĩ rằng: “Việc của ta đã xong, ta sẽ làm gì ở nơi này?” rồi dùng thần thông mang vật thực từ châu Uttarakuru về và nói: “Này chư hiền, hãy dùng vật thực này. Việc đi khất thực cứ để cho tôi, quý vị hãy làm phận sự của mình.” (Các vị kia đáp:) “Này hiền giả, khi chúng ta đẩy thang xuống, chúng ta có nói rằng: ‘Vị nào chứng ngộ Chánh pháp trước, vị ấy sẽ mang vật thực về, những người còn lại sẽ dùng vật thực do vị ấy mang về rồi thực hành sa-môn pháp’ chăng?” “Thưa không, chư hiền.” “Ngài đã đạt được điều này do nhân duyên quá khứ của mình. Chúng tôi, nếu có thể, cũng sẽ tự mình chấm dứt vòng luân hồi. Xin ngài hãy đi.” Vị trưởng lão không thể thuyết phục được họ, đã dùng vật thực ở một nơi thích hợp rồi ra đi. Một vị trưởng lão khác, vào ngày thứ bảy, đã đắc quả A-na-hàm, sau khi mệnh chung từ đó, đã tái sanh vào cõi trời Suddhāvāsa (Tịnh Cư Thiên).


Itarepi therā tato cutā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde tesu tesu kulesu nibbattā. Eko gandhāraraṭṭhe takkasilanagare rājagehe nibbatto, eko pabbateyyaraṭṭhe paribbājikāya kucchimhi nibbatto, eko bāhiyaraṭṭhe kuṭumbikagehe nibbatto, eko rājagahe kuṭumbikagehe nibbatto. Ayaṃ pana dabbatthero mallaraṭṭhe anupiyanagare ekassa mallarañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa mātā upavijaññakāle kālamakāsi, matasarīraṃ susānaṃ netvā dārucitakaṃ āropetvā aggiṃ adaṃsu. Tassā aggivegasantattaṃ udarapaṭalaṃ dvedhā ahosi. Dārako attano puññabalena uppatitvā ekasmiṃ dabbatthambhe nipati. Taṃ dārakaṃ gahetvā ayyikāya adaṃsu. Sā tassa nāmaṃ gaṇhantī dabbatthambhe nipatitvā laddhajīvitattā dabbotissa nāmaṃ akāsi.

Các vị trưởng lão còn lại, sau khi mệnh chung từ đó, đã luân hồi trong cõi trời và người suốt một Phật kỳ, và trong thời kỳ đức Phật này, đã sanh vào các gia đình khác nhau. Một vị sanh vào hoàng tộc ở thành Takkasilā xứ Gandhāra. Một vị sanh trong bụng của một nữ du sĩ ở xứ Pabbateyya. Một vị sanh trong gia đình gia chủ ở xứ Bāhiya. Một vị sanh trong gia đình gia chủ ở thành Rājagaha (Vương Xá). Còn trưởng lão Dabba này thì đã nhập thai trong nhà của một vị vua dòng Malla ở thành Anupiya xứ Malla. Mẹ của ngài đã qua đời vào lúc sắp sanh. Người ta mang thi thể bà đến nghĩa địa, đặt lên giàn thiêu bằng gỗ và châm lửa. Lớp da bụng của bà, bị sức nóng của lửa thiêu đốt, đã nứt ra làm hai. Đứa bé, nhờ phước lực của mình, đã bay lên và rơi vào một bụi cỏ dabba. Người ta bế đứa bé lên và giao cho bà ngoại. Bà của ngài, khi đặt tên, vì ngài đã được cứu sống do rơi vào bụi cỏ dabba, nên đã đặt tên là Dabba.


Tassa sattavassikakāle satthā bhikkhusaṅghaparivāro mallaraṭṭhe cārikaṃ caramāno anupiyanigamaṃ patvā anupiyambavane viharati. Dabbakumāro satthāraṃ disvā dassaneneva pasīditvā pabbajitukāmo hutvā ‘‘ahaṃ dasabalassa santike pabbajissāmī’’ti ayyikaṃ āpucchi. Sā ‘‘sādhu, tātā’’ti dabbakumāraṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, imaṃ kumāraṃ pabbājethā’’ti āha. Satthā aññatarassa bhikkhuno saññaṃ adāsi ‘‘bhikkhu imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti. So thero satthu vacanaṃ sutvā dabbakumāraṃ pabbājento tacapañcakaṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. Pubbahetusampanno katābhinīhāro satto paṭhamakesavaṭṭiyā oropiyamānāya sotāpattiphale patiṭṭhāsi, dutiyakesavaṭṭiyā oropiyamānāya sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale. Sabbakesānaṃ pana oropanañca arahattaphalasacchikiriyā ca apacchā apure ahosi.

Khi cậu được bảy tuổi, bậc Đạo Sư cùng với Tăng chúng Tỳ-khưu du hành trong xứ Mallā, đến thị trấn Anupiya và ngụ tại rừng xoài Anupiya. Cậu bé Dabba nhìn thấy bậc Đạo Sư, chỉ với cái nhìn đã phát sanh tín tâm, muốn được xuất gia, nên đã thưa với bà của mình rằng: “Con sẽ xuất gia nơi đức Thập Lực.” Bà nói: “Lành thay, con yêu,” rồi dẫn cậu bé Dabba đến yết kiến bậc Đạo Sư và thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, xin hãy cho đứa bé này xuất gia.” Bậc Đạo Sư ra hiệu cho một vị Tỳ-khưu: “Này Tỳ-khưu, hãy cho đứa bé này xuất gia.” Vị trưởng lão ấy nghe lời dạy của bậc Đạo Sư, trong khi làm lễ xuất gia cho cậu bé Dabba, đã giảng về đề mục thiền quán năm thể trược. Là một chúng sanh có đầy đủ nhân duyên từ quá khứ và đã lập nguyện, khi lọn tóc đầu tiên được cạo xuống, cậu đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn; khi lọn tóc thứ hai được cạo xuống, cậu chứng đắc quả Tư-đà-hàm; với lọn tóc thứ ba, cậu chứng đắc quả A-na-hàm. Việc cạo xong tất cả tóc và việc chứng ngộ quả A-la-hán đã diễn ra đồng thời, không trước không sau.


Satthā mallaraṭṭhe yathābhirantaṃ viharitvā rājagahaṃ gantvā veḷuvane vāsaṃ kappesi. Tatrāyasmā dabbo mallaputto rahogato attano kiccanipphattiṃ [Pg.215] oloketvā saṅghassa veyyāvaccakaraṇe kāyaṃ yojetukāmo cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññāpeyyaṃ, bhattāni ca uddiseyya’’nti. So satthu santikaṃ gantvā attano parivitakkaṃ ārocesi. Satthā tassa sādhukāraṃ datvā senāsanapaññāpakattañca bhattuddesakattañca sampaṭicchi. Atha naṃ ‘‘ayaṃ dabbo daharova samāno mahantaṭṭhāne ṭhito’’ti sattavassikakāleyeva upasampādesi. Thero upasampannakālatoyeva paṭṭhāya rājagahaṃ upanissāya viharantānaṃ sabbabhikkhūnaṃ senāsanāni ca paññāpeti, bhikkhañca sampaṭicchitvā uddisati. Tassa senāsanapaññāpakabhāvo sabbadisāsu pākaṭo ahosi – ‘‘dabbo kira mallaputto sabhāgasabhāgānaṃ bhikkhūnaṃ ekaṭṭhāne senāsanāni paññāpeti, dūrepi senāsanaṃ paññāpetiyeva. Gantuṃ asakkonte iddhiyā netīti.

Bậc Đạo Sư sau khi trú tại xứ Mallā tùy thích, đã đi đến thành Rājagaha và cư ngụ tại Trúc Lâm. Tại đó, Tôn giả Dabba Mallaputta, sau khi độc cư và quán xét về sự hoàn thành phận sự của mình, mong muốn dấn thân phục vụ Tăng chúng, đã suy nghĩ rằng: “Ta nên sắp xếp chỗ ở cho Tăng chúng và phân phối vật thực.” Ngài đến yết kiến bậc Đạo Sư và trình bày suy nghĩ của mình. Bậc Đạo Sư tán thán và chấp thuận cho ngài làm người sắp xếp chỗ ở và phân phối vật thực. Sau đó, nghĩ rằng: “Dabba này tuy còn trẻ nhưng đã ở địa vị cao trọng,” Ngài đã cho cậu thọ Cụ túc giới ngay khi mới bảy tuổi. Kể từ khi thọ Cụ túc giới, vị trưởng lão, trong khi trú gần thành Rājagaha, đã sắp xếp chỗ ở cho tất cả các Tỳ-khưu, và sau khi nhận vật thực khất thực, ngài phân phát chúng. Việc ngài là người sắp xếp chỗ ở đã trở nên nổi tiếng khắp mọi phương: “Nghe nói, Dabba Mallaputta sắp xếp chỗ ở cho các Tỳ-khưu có cùng khuynh hướng ở cùng một nơi. Ngài còn sắp xếp chỗ ở ở những nơi xa. Những ai không thể đi, ngài dùng thần thông dẫn đi.”


Atha naṃ bhikkhū kālepi vikālepi ‘‘amhākaṃ, āvuso, jīvakambavane senāsanaṃ paññāpehi, amhākaṃ maddakucchismiṃ migadāye’’ti evaṃ senāsanaṃ uddisāpetvā tassa iddhiṃ passantā gacchanti. Sopi iddhiyā manomaye kāye abhisaṅkharitvā ekekassa therassa ekekaṃ attanā sadisaṃ bhikkhuṃ nimminitvā aṅguliyā jalamānāya purato purato gantvā ‘‘ayaṃ mañco, idaṃ pīṭha’’ntiādīni vatvā senāsanaṃ paññāpetvā puna attano vasanaṭṭhānameva āgacchati. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panidaṃ vatthu pāḷiyaṃ āgatameva. Satthā idameva kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ senāsanapaññāpakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi ấy, các Tỳ-khưu, dù đúng thời hay không đúng thời, đều nhờ ngài chỉ định chỗ ở, nói rằng: “Thưa hiền giả, hãy sắp xếp chỗ ở cho chúng tôi tại vườn xoài của Jīvaka,” “Cho chúng tôi tại Migadāya ở Maddakucchi,” rồi họ đi, quan sát thần thông của ngài. Ngài cũng dùng thần thông, tạo ra một thân do ý sanh, cho mỗi vị trưởng lão, ngài hóa hiện ra một vị Tỳ-khưu giống như mình, và với ngón tay phát sáng, đi trước họ, nói rằng: “Đây là giường, đây là ghế,” v.v., rồi sắp xếp chỗ ở và sau đó trở về nơi ở của mình. Đây là phần tóm tắt; còn chi tiết, câu chuyện này đã được ghi lại trong chính tạng Pāli. Bậc Đạo Sư, nhân sự việc này làm duyên khởi, về sau, khi đang ngồi giữa chúng Thánh Tăng, đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thắng trong số những người sắp xếp chỗ ở.


Pilindavacchattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Pilindavaccha


215. Sattame devatānaṃ piyamanāpānanti devatānaṃ piyānañceva manāpānañca pilindavacchatthero aggoti dasseti. So kira anuppanne buddhe cakkavattī rājā hutvā mahājanaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā saggaparāyaṇaṃ akāsi. Yebhuyyena kira chasu kāmasaggesu nibbattadevatā tasseva ovādaṃ labhitvā nibbattanibbattaṭṭhāne attano sampattiṃ oloketvā ‘‘kaṃ nu kho nissāya imaṃ saggasampattiṃ labhimhā’’ti āvajjamānā [Pg.216] imaṃ theraṃ disvā ‘‘theraṃ nissāya amhehi sampati laddhā’’ti sāyaṃpātaṃ theraṃ namassanti. Tasmā so devatānaṃ piyamanāpānaṃ aggo nāma jāto. Pilindoti panassa gottaṃ, vacchoti nāmaṃ. Tadubhayaṃ saṃsandetvā pilindavacchoti vuccati.

215. Trong phần thứ bảy, câu “được chư thiên yêu mến và quý trọng” cho thấy Trưởng lão Pilindavaccha là bậc tối thắng trong số những vị được chư thiên yêu mến và quý trọng. Tương truyền rằng, trong thời kỳ không có Đức Phật xuất hiện, ngài là một vị Chuyển luân vương, đã an lập đại chúng trong năm giới và giúp họ có cõi trời làm đích đến. Tương truyền rằng, phần lớn các vị trời sanh trong sáu cõi trời dục giới, sau khi nhận được lời giáo huấn của ngài, tại bất cứ nơi nào họ tái sanh, khi nhìn vào tài sản của mình và suy xét: “Nhờ nương tựa vào ai mà chúng ta có được tài sản cõi trời này?”, họ thấy vị trưởng lão này và nghĩ: “Chính nhờ nương tựa vào vị trưởng lão mà chúng ta có được tài sản này.” Vì vậy, họ đảnh lễ vị trưởng lão vào buổi sáng và buổi chiều. Do đó, ngài được biết đến là bậc tối thắng trong số những vị được chư thiên yêu mến và quý trọng. “Pilinda” là họ của ngài, và “Vaccha” là tên. Kết hợp cả hai, ngài được gọi là Pilindavaccha.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto purimanayeneva satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ devatānaṃ piyamanāpaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti. Pilindavacchotissa nāmaṃ akaṃsu. So aparena samayena satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā upasampanno vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. So gihīhipi bhikkhūhipi saddhiṃ kathento ‘‘ehi, vasala, gaccha, vasala, āhara, vasala, gaṇha, vasalā’’ti vasalavādeneva samudācarati. Taṃ kathaṃ āharitvā tathāgataṃ pucchiṃsu – ‘‘bhagavā ariyā nāma pharusavācā na hontī’’ti. Bhikkhave, ariyānaṃ paravambhanavasena pharusavācā nāma natthi, apica kho pana bhavantare āciṇṇavasena bhaveyyāti. Bhante, pilindavacchatthero uṭṭhāya samuṭṭhāya gihīhipi bhikkhūhipi saddhiṃ kathento, ‘‘vasala, vasalā’’ti katheti, kimettha kāraṇaṃ bhagavāti. Bhikkhave, na mayhaṃ puttassa etaṃ idāneva āciṇṇaṃ, atīte panesa pañca jātisatāni vasalavādibrāhmaṇakule nibbatti. Iccesa bhavāciṇṇeneva kathesi, na pharusavasena. Ariyānañhi vohāro pharusopi samāno cetanāya apharusabhāvena parisuddhova, appamattakampettha pāpaṃ na upalabbhatīti vatvā dhammapade imaṃ gāthamāha –

Về vấn đề của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự. Nghe nói, vị này vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình giàu có ở thành Haṃsavatī. Theo cách đã nói trước, trong khi nghe pháp của bậc Đạo Sư, vị ấy thấy bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ khưu vào địa vị được chư thiên yêu mến và quý trọng. Vị ấy đã phát nguyện đạt được địa vị ấy, làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người. Vào thời đức Phật hiện tại, vị ấy sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn ở Sāvatthī. Người ta đặt tên cho vị ấy là Pilindavaccha. Về sau, sau khi nghe pháp của bậc Đạo Sư, vị ấy có được đức tin, đã xuất gia, thọ cụ túc giới, phát triển tuệ quán và chứng đắc A-la-hán quả. Khi nói chuyện với cả người tại gia lẫn các Tỳ khưu, vị ấy thường dùng lời lẽ của người hạ tiện: 'Này, gã hạ tiện, hãy đến đây! Này, gã hạ tiện, hãy đi đi! Này, gã hạ tiện, hãy mang lại đây! Này, gã hạ tiện, hãy cầm lấy!' Các Tỳ khưu đem câu chuyện ấy đến hỏi đức Như Lai: 'Bạch đức Thế Tôn, các bậc Thánh không có lời nói thô ác phải không?' 'Này các Tỳ khưu, các bậc Thánh không có lời nói thô ác với ý khinh miệt người khác, tuy nhiên, có thể có do thói quen từ các kiếp trước.' 'Bạch đức Thế Tôn, trưởng lão Pilindavaccha, trong mọi lúc, khi nói chuyện với cả người tại gia lẫn các Tỳ khưu, đều nói 'gã hạ tiện, gã hạ tiện'. Bạch đức Thế Tôn, nguyên nhân ở đây là gì?' 'Này các Tỳ khưu, đây không phải là thói quen của con trai ta chỉ trong kiếp này. Trong quá khứ, vị ấy đã sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn có thói quen nói lời hạ tiện suốt năm trăm kiếp. Do đó, vị ấy nói như vậy chỉ do thói quen từ các kiếp trước, không phải do ý thô ác. Vì rằng, lời nói của bậc Thánh, dù có vẻ thô ác, nhưng vẫn thanh tịnh do tâm không thô ác, không tìm thấy một chút tội lỗi nào trong đó.' Nói vậy xong, Ngài nói kệ này trong Pháp Cú:


‘‘Akakkasaṃ viññāpaniṃ, giraṃ saccamudīraye;

Yāya nābhisaje kañci, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.

“Người nói lời chân thật, không thô lỗ, có thể hiểu được, lời nói mà không làm phiền lòng bất cứ ai, người ấy, Ta gọi là Bà-la-môn.”


Athekadivasaṃ thero rājagahaṃ piṇḍāya pavisanto ekaṃ purisaṃ pippalīnaṃ bhājanaṃ pūretvā ādāya antonagaraṃ pavisantaṃ disvā ‘‘kiṃ te, vasala, bhājane’’ti āha. So cintesi – ‘‘ayaṃ samaṇo mayā saddhiṃ pātova pharusakathaṃ kathesi, imassa anucchavikameva vattuṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘mūsikavaccaṃ [Pg.217] me, bhante, bhājane’’ti āha. Evaṃ bhavissati, vasalāti. Tassa therassa dassanaṃ vijahantassa sabbaṃ mūsikavaccameva ahosi. So cintesi – ‘‘imā pippaliyo mūsikavaccasadisā paññāyanti, sabhāvo nu kho no’’ti vīmaṃsanto hatthena uppīḷesi. Athassa undūravaccabhāvaṃ ñatvā balavadomanassaṃ uppajji. So ‘‘imāyeva nu kho evarūpā, udāhu sakaṭepī’’ti gantvā olokento sabbāpi pippaliyo tādisāva disvā hadayaṃ hatthena sandhāretvā ‘‘idaṃ na aññassa kammaṃ, mayā pātova diṭṭhabhikkhussetaṃ kammaṃ, addhā ekaṃ upāyaṃ bhavissati, tassa gataṭṭhānaṃ anuvicinitvā etaṃ kāraṇaṃ jānissāmī’’ti therassa gatamaggaṃ pucchitvā pāyāsi.

Rồi một hôm, vị trưởng lão đi vào thành Rājagaha để khất thực, thấy một người đàn ông mang một cái bát đầy tiêu lốt đi vào thành, ngài hỏi: 'Này gã hạ tiện, trong bát của ngươi có gì vậy?' Người ấy nghĩ: 'Vị Sa-môn này sáng sớm đã nói lời thô lỗ với ta, nên nói với ông ta một điều tương xứng.' Anh ta nói: 'Thưa ngài, trong bát của con là phân chuột.' 'Này gã hạ tiện, nó sẽ là như vậy.' Khi vị trưởng lão vừa đi khuất tầm mắt, tất cả đều trở thành phân chuột. Người ấy nghĩ: 'Những hạt tiêu này trông giống như phân chuột, không biết có phải bản chất của chúng là vậy không?' và bóp chúng bằng tay để kiểm tra. Khi biết chúng đã thành phân chuột, anh ta vô cùng buồn rầu. Anh ta đi xem và tự hỏi: 'Chỉ có những hạt này như vậy, hay cả những hạt trên xe cũng thế?' Thấy tất cả tiêu lốt đều như vậy, anh ta lấy tay ôm ngực và nghĩ: 'Đây không phải là việc của ai khác, đây là việc của vị Tỳ khưu ta gặp sáng nay. Chắc chắn sẽ có cách giải quyết. Ta sẽ tìm hiểu nơi vị ấy đã đi và tìm ra nguyên nhân của việc này.' Anh ta hỏi đường vị trưởng lão đã đi và lên đường.


Atheko puriso taṃ ativiya caṇḍikataṃ gacchantaṃ disvā, ‘‘bho purisa, tvaṃ ativiya caṇḍikatova gacchasi, kena kammena gacchasī’’ti pucchi. So tassa taṃ pavattiṃ ārocesi. So tassa kathaṃ sutvā evamāha – ‘‘bho, mā cintayi, mayhaṃ ayyo pilindavaccho bhavissati, tvaṃ etadeva bhājanaṃ pūretvā ādāya gantvā therassa purato tiṭṭha. ‘Kiṃ nāmetaṃ, vasalā’ti vuttakāle ca ‘pippaliyo, bhante’ti vada, thero ‘evaṃ bhavissati, vasalā’ti vakkhati. Puna sabbāpi pippaliyo bhavissantī’’ti. So tathā akāsi. Sabbā pippaliyo paṭipākatikā ahesuṃ. Idamettakaṃ vatthu. Aparabhāge pana satthā devatānaṃ piyamanāpakāraṇameva vatthuṃ katvā theraṃ devatānaṃ piyamanāpānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Rồi một người đàn ông thấy anh ta đi một cách rất vội vã, liền hỏi: 'Này ông, ông đi vội vã thế, có việc gì vậy?' Anh ta kể lại sự việc cho người đó. Người đó nghe xong câu chuyện liền nói: 'Này ông, đừng lo lắng, đó hẳn là ngài Pilindavaccha của tôi. Ông hãy mang cái bát này, đổ đầy lại, rồi đến đứng trước mặt vị trưởng lão. Khi ngài hỏi: 'Này gã hạ tiện, đây là gì?', ông hãy nói: 'Thưa ngài, là tiêu lốt.' Vị trưởng lão sẽ nói: 'Này gã hạ tiện, nó sẽ là như vậy.' Khi đó, tất cả sẽ lại trở thành tiêu lốt.' Anh ta đã làm như vậy. Tất cả tiêu lốt đã trở lại bình thường. Câu chuyện chỉ có đến đây. Về sau, bậc Đạo Sư đã lấy chính câu chuyện về việc được chư thiên yêu mến và quý trọng làm duyên cớ để đặt vị trưởng lão vào địa vị bậc nhất trong số những vị được chư thiên yêu mến và quý trọng.


Bāhiyadārucīriyattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Bāhiya Dārucīriya


216. Aṭṭhame khippābhiññānanti khippaṃ adhigataabhiññānaṃ dārucīriyatthero aggoti dasseti. Ayañhi thero saṃkhittadhammadesanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi, maggaphalānaṃ parikammakiccaṃ nāhosi. Tasmā khippābhiññānaṃ aggo nāma jāto. Bāhiyaraṭṭhe pana jātattā bāhiyotissa nāmaṃ ahosi. So aparabhāge dārucīraṃ nivāsesi. Tasmā dārucīriyo nāma jāto.

216. Trong câu kệ thứ tám, 'khippābhiññānaṃ' (người chứng đắc thắng trí nhanh chóng) chỉ ra rằng Trưởng lão Dārucīriya là bậc nhất. Vị trưởng lão này đã chứng đắc A-la-hán quả ngay khi bài pháp ngắn gọn kết thúc, không có công việc chuẩn bị cho đạo và quả. Do đó, ngài được gọi là bậc nhất trong số những người chứng đắc thắng trí nhanh chóng. Vì sanh ra ở xứ Bāhiya, ngài có tên là Bāhiya. Về sau, ngài mặc y bằng vỏ cây, do đó ngài được gọi là Dārucīriya.


Tassa [Pg.218] pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto dasabalassa dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ khippābhiññānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kassapadasabalassa sāsanassa osakkanakāle heṭṭhā vuttehi bhikkhūhi saddhiṃ samaṇadhammaṃ katvā paripuṇṇasīlo jīvitakkhayaṃ patvā devaloke nibbatti.

Về vấn đề của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự. Vị này cũng vậy, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình ở thành Haṃsavatī. Trong khi nghe pháp của bậc Thập Lực, vị ấy thấy bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ khưu vào địa vị bậc nhất trong số những người chứng đắc thắng trí nhanh chóng. Vị ấy đã làm các công đức cần thiết và phát nguyện đạt được địa vị ấy, làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người. Vào thời kỳ giáo pháp của đức Phật Kassapa suy tàn, vị ấy đã thực hành sa-môn pháp cùng với các vị Tỳ khưu đã được đề cập ở dưới, có giới hạnh viên mãn, khi mạng chung đã sanh về cõi trời.


So ekaṃ buddhantaraṃ devaloke vasitvā imasmiṃ buddhuppāde bāhiyaraṭṭhe kulagehe nibbatto. Vayaṃ āgamma gharāvāsaṃ vasanto ‘‘vohāraṃ karissāmī’’ti suvaṇṇabhūmigamanīyaṃ nāvaṃ abhiruhi. Nāvā icchitaṃ desaṃ appatvāva samuddamajjhe bhinnā, mahājano macchakacchapabhakkho ahosi. Ayaṃ pana ekaṃ dārukhaṇḍaṃ gahetvā sattame divase suppārakapaṭṭane uttiṇṇo manussāvāsaṃ patvā ‘‘acelakaniyāmena manusse upasaṅkamituṃ ayutta’’nti avidūre ṭhāne ekaṃ mahātaḷākā sevālaṃ gahetvā sarīraṃ veṭhetvā ekasmiṃ ṭhāne patitaṃ ekaṃ kapālaṃ ādāya bhikkhāya pāvisi.

Vị ấy, sau khi sống ở cõi trời trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, vào thời Đức Phật này xuất hiện, đã sanh vào một gia đình trong xứ Bāhiya. Khi đến tuổi trưởng thành, trong khi sống đời tại gia, với ý nghĩ “ta sẽ đi buôn bán”, vị ấy đã lên một chiếc thuyền đi đến xứ Suvaṇṇabhūmi. Chiếc thuyền chưa đến được xứ sở mong muốn đã bị vỡ giữa biển, nhiều người đã trở thành mồi cho cá và rùa. Còn vị này, nắm lấy một khúc gỗ, vào ngày thứ bảy đã trôi dạt vào bờ ở cảng Suppāraka. Khi đến được nơi có người ở, với ý nghĩ “không thích hợp để đến gần mọi người trong tình trạng lõa thể”, vị ấy đã lấy rong rêu từ một hồ lớn ở nơi không xa, quấn quanh thân mình, và lấy một cái sọ bị vứt ở một nơi, rồi đi vào để khất thực.


Manussā taṃ disvā cintesuṃ – ‘‘sace loke arahantā nāma atthi, evaṃvidhehi bhavitabbaṃ. Kiṃ nu kho ayyo ukkaṭṭhabhāvena vatthaṃ na gaṇhāti, udāhu diyyamānaṃ gaṇheyyā’’ti vīmaṃsantā nānādisāhi vatthāni āhariṃsu. So cintesi – ‘‘sacāhaṃ na iminā niyāmena āgamissaṃ, na me ete pasīdeyyuṃ, yaṃkiñci katvā ime vañcetvā jīvikupāyaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatthāni na paṭiggaṇhi. Manussā bhiyyosomattāya pasannā mahāsakkāraṃ kariṃsu. Sopi bhattakiccaṃ katvā avidūraṭṭhāne devakulaṃ gato. Mahājano tena saddhiṃyeva gantvā devakulaṃ paṭijaggitvā adāsi. So cintesi – ‘‘ime mayhaṃ sevāle nivāsanamatte pasīditvā evaṃvidhaṃ sakkāraṃ karonti, etesaṃ mayā ukkaṭṭheneva bhavituṃ vaṭṭatī’’ti sallahukāni rukkhaphalakāni gahetvā tacchetvā vākesu āvuṇitvā cīraṃ katvā nivāsetvā pārupitvā jīvikaṃ kappento vasi.

Mọi người thấy vị ấy, liền suy nghĩ: “Nếu trên đời có các vị A-la-hán, hẳn các vị ấy phải có hình dạng như thế này. Không biết vị tôn giả này vì khổ hạnh tột bậc mà không nhận y phục, hay là nếu được dâng cúng thì ngài sẽ nhận?” Suy xét như vậy, họ mang y phục từ nhiều hướng đến. Vị ấy suy nghĩ: “Nếu ta không đến theo cách này, họ sẽ không có lòng tin nơi ta, nên làm bất cứ điều gì để lừa dối họ và tạo ra phương tiện sinh sống”, rồi không nhận y phục. Mọi người càng thêm hoan hỷ, có lòng tin và đã cúng dường trọng hậu. Vị ấy cũng vậy, sau khi dùng bữa xong, đã đi đến một ngôi đền ở nơi không xa. Đám đông cùng đi với vị ấy, đã sửa sang ngôi đền và dâng cúng. Vị ấy suy nghĩ: “Chỉ vì ta mặc rong rêu mà họ đã có lòng tin và cúng dường trọng hậu như thế này, đối với họ, ta nên thể hiện sự khổ hạnh tột bậc”. Rồi vị ấy lấy những mảnh vỏ cây mỏng nhẹ, đẽo gọt, kết lại bằng sợi vỏ cây, làm thành y vỏ cây để mặc và đắp, rồi sống bằng cách duy trì sinh kế như vậy.


Atha [Pg.219] yo so kassapabuddhakāle sattasu janesu samaṇadhammaṃ karontesu eko bhikkhu suddhāvāsabrahmaloke nibbatto. So nibbattasamanantarameva attano brahmasampattiṃ oloketvā āgataṭṭhānaṃ āvajjento sattannaṃ janānaṃ pabbataṃ āruyha samaṇadhammakaraṇaṭṭhānaṃ disvā sesānaṃ channaṃ nibbattaṭṭhānaṃ āvajjento ekassa parinibbutabhāvaṃ itaresaṃ pañcannaṃ kāmāvacaradevaloke nibbattabhāvaṃ ñatvā kālānukālaṃ te pañca jane āvajjeti. Imasmiṃ pana kāle ‘‘kahaṃ nu kho’’ti āvajjento dārucīriyaṃ suppārakapaṭṭanaṃ upanissāya kuhanakammena jīvikaṃ kappentaṃ disvā ‘‘naṭṭho vatāyaṃ bālo, pubbe samaṇadhammaṃ karonto atiukkaṭṭhabhāvena arahatāpi ābhataṃ piṇḍapātaṃ aparibhuñjitvā idāni udaratthāya anarahāva arahattaṃ paṭijānitvā lokaṃ vañcento vicarati, dasabalassa ca nibbattabhāvaṃ na jānāti, gacchāmi naṃ saṃvejetvā dasabalassa nibbattabhāvaṃ jānāpemī’’ti taṃkhaṇaṃyeva brahmalokato suppārakapaṭṭane rattibhāgasamanantare dārucīriyassa sammukhe pāturahosi.

Bấy giờ, trong số bảy người thực hành sa-môn pháp vào thời Đức Phật Kassapa, có một vị tỳ-khưu đã sanh vào cõi trời Phạm thiên Tịnh Cư. Vị ấy, ngay sau khi sanh, đã nhìn vào tài sản Phạm thiên của mình và khi hướng tâm đến nơi mình đã từ đó đến, đã thấy nơi bảy người leo lên núi thực hành sa-môn pháp. Khi hướng tâm đến nơi sanh của sáu người còn lại, vị ấy biết được một người đã nhập Niết-bàn, và năm người kia đã sanh vào cõi trời Dục giới. Vị ấy thỉnh thoảng lại hướng tâm đến năm người kia. Vào lúc này, khi hướng tâm với ý nghĩ “họ đang ở đâu nhỉ?”, vị ấy thấy Dārucīriya đang sống gần cảng Suppāraka, duy trì sinh kế bằng hành vi lừa dối, và nghĩ: “Ôi, kẻ ngu này đã bị hư hỏng rồi, trước kia, khi thực hành sa-môn pháp, vì khổ hạnh quá mức, đã không dùng vật thực khất thực do một vị A-la-hán mang đến, bây giờ, vì cái bụng, dù không phải là A-la-hán, lại tự nhận là A-la-hán, đi lừa dối thế gian, và cũng không biết sự xuất hiện của bậc Thập Lực. Ta sẽ đi làm cho ông ta xúc động và cho biết về sự xuất hiện của bậc Thập Lực”. Ngay lúc ấy, vị ấy từ cõi Phạm thiên, vào lúc đêm khuya ở cảng Suppāraka, đã hiện ra trước mặt Dārucīriya.


So attano vasanaṭṭhāne obhāsaṃ disvā bahi nikkhamitvā ṭhito mahābrahmaṃ oloketvā añjaliṃ paggayha ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. Ahaṃ tuyhaṃ porāṇakasahāyo anāgāmiphalaṃ patvā brahmaloke nibbatto. Amhākaṃ pana sabbajeṭṭhako arahattaṃ patvā parinibbuto, tumhe pañca janā devaloke nibbattā. Svāhaṃ taṃ imasmiṃ ṭhāne kuhanakammena jīvantaṃ disvā dametuṃ āgatoti vatvā idaṃ kāraṇamāha – ‘‘na kho tvaṃ, bāhiya arahā, napi arahattamaggaṃ samāpanno, sāpi te paṭipadā natthi, yāya tvaṃ arahā vā assa arahattamaggaṃ vā samāpanno’’ti. Athassa satthu uppannabhāvaṃ sāvatthiyaṃ vasanabhāvañca ācikkhitvā ‘‘satthu santikaṃ gacchāhī’’ti taṃ uyyojetvā brahmalokameva agamāsi.

Vị ấy thấy ánh sáng ở nơi ở của mình, liền đi ra ngoài và đứng lại. Nhìn thấy vị Đại Phạm thiên, vị ấy chắp tay lên và hỏi: “Ngài là ai?” “Ta là người bạn cũ của ông, đã chứng quả Bất Lai và sanh về cõi Phạm thiên. Còn người anh cả của chúng ta đã chứng quả A-la-hán và nhập Niết-bàn, năm người các ông đã sanh về cõi trời. Ta, thấy ông đang sống ở nơi này bằng hành vi lừa dối, nên đã đến để chế ngự ông”. Nói xong, vị ấy nói lý do này: “Này Bāhiya, ông không phải là A-la-hán, cũng không phải là người đã nhập vào đạo quả A-la-hán. Ông cũng không có con đường thực hành nào mà nhờ đó ông có thể trở thành A-la-hán hay nhập vào đạo quả A-la-hán”. Sau đó, vị ấy nói cho ông biết về sự xuất hiện của bậc Đạo Sư và việc Ngài đang ngự tại Sāvatthī, rồi khuyến khích ông: “Hãy đến gặp bậc Đạo Sư”, sau đó trở về cõi Phạm thiên.


Dārucīriyo mahābrahmunā saṃvejito ‘‘mokkhamaggaṃ gavesissāmī’’ti vīsayojanasataṃ maggaṃ ekarattivāsena gantvā satthāraṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ antaraghare sampāpuṇitvā satthu pādesu nipatitvā ‘‘desetu me, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhamma’’nti yāvatatiyaṃ yāci. Satthā ‘‘ettāvatā bāhiyassa ñāṇaṃ paripākaṃ gata’’nti ñatvā ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’ti (udā. 10) iminā ovādena ovadi[Pg.220]. Sopi desanāpariyosāne antaravīthiyaṃ ṭhitova desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.

Dārucīriya, được vị Đại Phạm thiên làm cho xúc động, với ý nghĩ “ta sẽ tìm kiếm con đường giải thoát”, đã đi một quãng đường một trăm hai mươi do-tuần chỉ trong một đêm, và đã gặp được bậc Đạo Sư đang đi vào giữa các nhà để khất thực. Vị ấy đảnh lễ dưới chân bậc Đạo Sư và đã thỉnh cầu đến lần thứ ba: “Bạch Thế Tôn, xin hãy thuyết pháp cho con, bạch Thiện Thệ, xin hãy thuyết pháp cho con”. Bậc Đạo Sư, biết rằng “trí tuệ của Bāhiya đã đến lúc chín muồi”, đã giáo huấn bằng lời khuyên này: “Này Bāhiya, ông phải học tập như vầy: trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy” (Udāna 10). Vị ấy cũng vậy, vào cuối bài pháp, trong khi đang đứng giữa đường, đã hướng trí tuệ theo lời dạy và đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích.


So attano kiccaṃ matthakappattaṃ ñatvā bhagavantaṃ pabbajjaṃ yācitvā aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvaraṃ pariyesanto saṅkāraṭṭhānato coḷakkhaṇḍāni saṃkaḍḍhati. Atha naṃ pubbaveriko amanusso ekissā taruṇavacchāya gāviyā sarīre adhimuccitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Satthā sāvatthito nikkhamanto antaravīthiyaṃ bāhiyaṃ saṅkāraṭṭhāne patitaṃ disvā ‘‘gaṇhatha, bhikkhave, bāhiyassa dārucīriyassa sarīra’’nti nīharāpetvā sarīrakiccaṃ kāretvā cātumahāpathe cetiyaṃ kārāpesi. Tato saṅghamajjhe kathā udapādi – ‘‘tathāgato bhikkhusaṅghena bāhiyassa sarīrajjhāpanakiccaṃ kāresi, dhātuyo gahetvā cetiyaṃ kāresi, kataramaggo nu kho tena sacchikato, sāmaṇero nu kho so, bhikkhu nu kho’’ti cittaṃ uppādayiṃsu. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘paṇḍito, bhikkhave, bāhiyo’’ti upari dhammadesanaṃ vaḍḍhetvā tassa parinibbutabhāvaṃ pakāsesi. Puna saṅghamajjhe kathā udapādi ‘‘na ca satthārā bāhiyassa bahu dhammo desito, arahattaṃ pattoti ca vadeti. Kiṃ nāmeta’’nti? Satthā ‘‘dhammo mando bahūti akāraṇaṃ, visapītakassa agado viya ceso’’ti vatvā dhammapade gāthamāha –

Vị ấy biết phận sự của mình đã đến chỗ tột đỉnh, nên đã xin đức Thế Tôn cho xuất gia, nhưng vì y bát chưa đầy đủ nên trong khi đi tìm y bát, vị ấy đã lượm những mảnh vải từ đống rác. Bấy giờ, một phi nhân là oan gia từ trước đã nhập vào thân của một con bò cái tơ và làm cho vị ấy mệnh chung. Đức Đạo Sư trong khi đi ra khỏi thành Sāvatthi, đã nhìn thấy Bāhiya nằm ngã trên đống rác ở giữa đường, Ngài cho đem đi và nói: “Này các Tỳ-khưu, hãy mang lấy thân của Bāhiya Dārucīriya,” rồi cho làm lễ hỏa táng và cho xây tháp ở ngã tư đường. Sau đó, ở giữa Tăng chúng đã khởi lên câu chuyện: “Đức Như Lai đã cho Tăng chúng Tỳ-khưu làm lễ hỏa táng thân của Bāhiya, đã cho lấy xá-lợi và cho xây tháp. Con đường nào đã được vị ấy chứng ngộ? Vị ấy là Sa-di hay là Tỳ-khưu?” Họ đã khởi lên ý nghĩ như vậy. Đức Đạo Sư nhân câu chuyện ấy phát sanh, đã nói: “Này các Tỳ-khưu, Bāhiya là bậc hiền trí,” rồi thuyết giảng thêm Pháp thoại và tuyên bố về sự kiện vị ấy đã viên tịch. Lại nữa, ở giữa Tăng chúng đã khởi lên câu chuyện: “Đức Đạo Sư đã không thuyết nhiều Pháp cho Bāhiya, mà lại nói rằng vị ấy đã đắc quả A-la-hán. Điều này là sao?” Đức Đạo Sư nói: “Pháp ít hay nhiều không phải là nguyên nhân, điều này giống như thuốc giải cho người bị trúng độc,” rồi nói lên kệ ngôn trong Kinh Pháp Cú:


‘‘Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitā;

Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. (dha. pa. 100);

“Dầu cho ngàn câu kệ, gồm những lời vô nghĩa; Tốt hơn một câu kệ, nghe xong được tịnh tâm.” (Pháp Cú, 100).


Desanāpariyosāne caturāsīti pāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu. Idañca pana bāhiyattherassa vatthu sutte (udā. 10) āgatattā vitthārena na kathitaṃ. Aparabhāge pana satthā saṅghamajjhe nisinno bāhiyattheraṃ khippābhiññānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi kết thúc thời Pháp, tám mươi bốn ngàn chúng sanh đã uống vị cam lồ. Và câu chuyện về trưởng lão Bāhiya này, vì đã được đề cập trong Kinh (Udāna, 10) nên không được kể lại chi tiết. Về sau, đức Đạo Sư trong khi ngự giữa Tăng chúng đã đặt trưởng lão Bāhiya vào địa vị tối thắng trong hàng chứng đắc mau lẹ.


Kumārakassapattheravatthu

Câu chuyện Trưởng lão Kumārakassapa


217. Navame cittakathikānanti vicittaṃ katvā dhammaṃ kathentānaṃ. Thero kira ekassapi dvinnampi dhammaṃ kathento bahūhi upamāhi ca kāraṇehi ca maṇḍayitvā bodhento katheti. Tasmā cittakathikānaṃ aggo nāma jāto.

217. Trong câu thứ chín, cittakathikānaṃ có nghĩa là những vị thuyết Pháp bằng cách làm cho (bài Pháp) trở nên đa dạng. Được biết, vị trưởng lão khi thuyết Pháp cho một người hay hai người, ngài đã thuyết giảng bằng cách làm cho họ giác ngộ, trang hoàng (bài Pháp) bằng nhiều ví dụ và lý lẽ. Do đó, ngài đã trở thành vị tối thắng trong hàng thuyết Pháp đa dạng.


Tassa [Pg.221] pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā vayappatto dasabalassa dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ cittakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā devamanussesu saṃsaranto kassapabuddhasāsanosakkanakāle sattannaṃ bhikkhūnaṃ abbhantaro hutvā pabbatamatthake samaṇadhammaṃ katvā aparihīnasīlo tato cuto devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ sampattiṃ anubhavamāno amhākaṃ satthu kāle rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno. Sā ca paṭhamaṃ mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ gatā gabbhaṃ gaṇhi. Tampi ajānantī sāmikaṃ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā. Tassā gabbhanimittaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu, so ‘‘assamaṇī’’ti āha. Dasabalaṃ pucchiṃsu, satthā upālittheraṃ paṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sodhento ‘‘pure laddho gabbho, pabbajjā arogā’’ti āha. Satthā ‘‘suvinicchitaṃ adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāraṃ adāsi.

Về việc làm theo lời nguyện của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự. Vị này, vào thời đức Phật Padumuttara, đã tái sanh trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Khi đến tuổi trưởng thành, trong khi đang nghe Pháp thoại của bậc Thập Lực, vị ấy đã nhìn thấy đức Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu vào địa vị tối thắng trong hàng thuyết Pháp đa dạng, nên đã làm các công đức và phát nguyện địa vị ấy. Sau khi luân hồi trong cõi trời và người, vào thời kỳ giáo Pháp của đức Phật Kassapa suy tàn, vị ấy là một trong bảy vị Tỳ-khưu đã thực hành Sa-môn pháp trên đỉnh núi, không bị suy giảm về giới hạnh. Từ đó mệnh chung, vị ấy đã sanh vào cõi trời, hưởng thụ tài sản trong một Phật kỳ. Vào thời của đức Đạo Sư chúng ta, vị ấy đã sanh vào trong bụng của một thiếu nữ con nhà gia thế ở thành Rājagaha. Cô gái ấy, lúc đầu đã xin cha mẹ cho xuất gia nhưng không được, sau khi về nhà chồng đã mang thai. Không biết điều đó, cô đã thuyết phục chồng và được người ấy cho phép, đã xuất gia trong hàng Tỳ-khưu-ni. Khi các Tỳ-khưu-ni nhìn thấy dấu hiệu mang thai của cô, họ đã hỏi Devadatta, ông ta nói: “Không phải là Sa-môn.” Họ đã hỏi bậc Thập Lực, đức Đạo Sư đã giao phó cho trưởng lão Upāli. Vị trưởng lão đã cho mời các gia đình cư ngụ ở thành Sāvatthi và nữ cư sĩ Visākhā đến để thanh minh, và đã nói: “Cái thai đã được thọ từ trước, việc xuất gia là trong sạch.” Đức Đạo Sư đã tán thán vị trưởng lão: “Vụ việc đã được xét xử tốt đẹp.”


Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ gahetvā rājā pasenadikosalo posāpesi, kassapoti cassa nāmaṃ katvā aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Kumārakāle pana pabbajitattā bhagavatā ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte ‘‘katarakassapassāti. Kumārakassapassā’’ti evaṃ gahitanāmattā tato paṭṭhāya vuḍḍhakālepi kumārakassapotveva vuccati. Apica rañño posāvanikaputtattāpi kumārakassapoti taṃ sañjāniṃsu.

Vị Tỳ-khưu-ni ấy đã sanh một người con trai giống như pho tượng vàng. Vua Pasenadi Kosala đã nhận lấy đứa bé và cho nuôi dưỡng, đặt tên cho cậu là Kassapa. Về sau, nhà vua đã trang điểm cho cậu rồi đưa đến chỗ đức Đạo Sư và cho xuất gia. Vì đã xuất gia vào lúc còn nhỏ, nên khi đức Thế Tôn nói: “Hãy gọi Kassapa, hãy cho Kassapa trái cây này hoặc vật thực này,” (người ta) hỏi: “Kassapa nào ạ?” (Ngài đáp): “Kumārakassapa (Kassapa nhỏ).” Vì được gọi tên như vậy, nên từ đó về sau, ngay cả khi đã lớn tuổi, vị ấy vẫn được gọi là Kumārakassapa. Hơn nữa, vì là con nuôi của nhà vua, nên người ta cũng biết đến vị ấy với tên gọi Kumārakassapa.


So pabbajitakālato paṭṭhāya vipassanāya ceva kammaṃ karoti, buddhavacanañca gaṇhāti. Atha so tena saddhiṃ pabbatamatthake samaṇadhammaṃ katvā anāgāmiphalaṃ patvā suddhāvāse nibbatto mahābrahmā tasmiṃ samaye āvajjento kumārakassapaṃ disvā ‘‘sahāyako me vipassanāya kilamati, gantvā tassa vipassanāya nayamukhaṃ dassetvā maggaphalapattiyā upāyaṃ karissāmī’’ti brahmaloke ṭhitova pañcadasa pañhe [Pg.222] abhisaṅkharitvā rattibhāgasamanantare kumārakassapattherassa vasanaṭṭhāne andhavane pāturahosi. Thero ālokaṃ disvā ‘‘ko etthā’’ti āha. ‘‘Ahaṃ pubbe tayā saddhiṃ samaṇadhammaṃ katvā anāgāmiphalaṃ patvā suddhāvāse nibbattabrahmā’’ti āha. Kena kammena āgatatthāti? Mahābrahmā attano āgatakāraṇaṃ dīpetuṃ te pañhe ācikkhitvā ‘‘tvaṃ ime pañhe uggaṇhitvā aruṇe uṭṭhite tathāgataṃ upasaṅkamitvā puccha, ṭhapetvā hi tathāgataṃ añño ime pañhe kathetuṃ samattho nāma natthī’’ti vatvā brahmalokameva gato.

Vị ấy, từ lúc xuất gia, vừa thực hành thiền quán, vừa học hỏi Phật ngôn. Về sau, vị ấy cùng với ngài Kumārakassapa thực hành sa-môn pháp trên đỉnh núi, chứng đắc quả A-na-hàm, sanh về cõi Tịnh Cư. Vào lúc ấy, vị Đại Phạm Thiên ấy khi đang quán xét, thấy ngài Kumārakassapa và nghĩ rằng: ‘Bạn của ta đang gặp khó khăn trong việc hành thiền quán, ta sẽ đến chỉ cho vị ấy phương pháp thiền quán và tạo phương tiện để vị ấy chứng đắc Đạo và Quả.’ Vị ấy đang ở tại cõi Phạm Thiên liền soạn ra mười lăm câu hỏi, và sau canh đêm, hiện ra tại rừng Andhavana, nơi ở của trưởng lão Kumārakassapa. Trưởng lão thấy ánh sáng liền hỏi: ‘Ai ở đó?’ Vị ấy đáp: ‘Ta là vị Phạm Thiên, trước kia đã cùng với ngài thực hành sa-môn pháp, chứng quả A-na-hàm, và sanh về cõi Tịnh Cư.’ (Trưởng lão hỏi): ‘Ngài đến đây có việc gì?’ Vị Đại Phạm Thiên để trình bày lý do mình đến, đã nói ra các câu hỏi ấy và dặn rằng: ‘Ngài hãy học thuộc những câu hỏi này, khi trời rạng đông hãy đến đảnh lễ và hỏi Như Lai. Vì ngoài Như Lai ra, không có ai khác có thể giải đáp được những câu hỏi này.’ Nói xong, vị ấy liền trở về cõi Phạm Thiên.


Theropi punadivase satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā mahābrahmunā kathitaniyāmeneva pañhe pucchi. Satthā kumārakassapattherassa arahattaṃ pāpetvā pañhe kathesi. Thero satthārā kathitaniyāmeneva uggaṇhitvā andhavanaṃ gantvā vipassanaṃ gabbhaṃ gāhāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tato paṭṭhāya catunnaṃ parisānaṃ dhammakathaṃ kathento bahukāhi upamāhi ca kāraṇehi ca maṇḍetvā cittakathameva katheti. Atha naṃ satthā pāyāsirañño pañcadasahi pañhehi paṭimaṇḍetvā suttante (dī. ni. 2.406 ādayo) desite taṃ suttantaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā imasmiṃ sāsane cittakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vào ngày hôm sau, vị trưởng lão cũng đã đến đảnh lễ bậc Đạo Sư và hỏi các câu hỏi đúng theo cách thức mà vị Đại Phạm Thiên đã chỉ dạy. Bậc Đạo Sư đã thuyết giảng các câu hỏi ấy, giúp cho trưởng lão Kumārakassapa chứng đắc A-la-hán. Vị trưởng lão đã học thuộc theo cách thức bậc Đạo Sư đã thuyết giảng, rồi trở về rừng Andhavana, thực hành thiền quán và đã chứng đắc A-la-hán. Kể từ đó, khi thuyết pháp cho bốn chúng, ngài đã trang hoàng bài pháp bằng nhiều ví dụ và lý lẽ, và chỉ thuyết những bài pháp thật đặc sắc. Về sau, khi bậc Đạo Sư thuyết bài kinh được trang hoàng bằng mười lăm câu hỏi của vương tử Pāyāsi, ngài đã lấy bài kinh ấy làm duyên khởi và đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thượng trong giáo pháp này về hàng những vị có tài thuyết pháp đặc sắc.


Mahākoṭṭhitattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Mahākoṭṭhita


218. Dasame paṭisambhidāpattānanti catasso paṭisambhidā patvā ṭhitānaṃ mahākoṭṭhitatthero aggoti dasseti. Ayaṃ hi thero attano paṭisambhidāsu ciṇṇavasibhāvena abhiññāte abhiññāte mahāsāvake upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchantopi dasabalaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchantopi paṭisambhidāsuyeva pañhaṃ pucchati. Iti iminā ciṇṇavasibhāvena paṭisambhidāpattānaṃ aggo nāma jāto.

218. Trong phần thứ mười, câu ‘trong hàng những vị chứng đắc Tuệ Phân Tích’ có nghĩa là trong số những vị đã chứng đắc và an trú trong bốn Tuệ Phân Tích, trưởng lão Mahākoṭṭhita là bậc tối thượng. Vị trưởng lão này, do sự thuần thục trong các Tuệ Phân Tích của mình, khi đến hỏi các vị đại thinh văn nổi tiếng, hay khi đến hỏi bậc Thập Lực, ngài cũng chỉ hỏi những câu hỏi liên quan đến Tuệ Phân Tích. Do sự thuần thục này, ngài đã trở thành bậc tối thượng trong hàng những vị chứng đắc Tuệ Phân Tích.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto aparena samayena satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭisambhidāpattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule [Pg.223] nibbatti. Koṭṭhitamāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā ekadivasaṃ satthu dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. So upasampannakālato paṭṭhāya vipassanāya kammaṃ karonto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā niccakālaṃ paṭisambhidāsu ciṇṇavasī hutvā pañhaṃ pucchanto paṭisambhidāsuyeva pucchati. Atha naṃ satthā aparabhāge mahāvedallasuttaṃ (ma. ni. 1.449 ādayo) aṭṭhuppattiṃ katvā paṭisambhidāpattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Về công hạnh hỏi đạo của ngài, có câu chuyện tuần tự như sau: Vị này, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình giàu có ở thành phố Haṃsavatī. Về sau, khi đang nghe pháp của bậc Đạo Sư, ngài thấy bậc Đạo Sư đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị tối thượng trong hàng những vị chứng đắc Tuệ Phân Tích, ngài đã làm các công đức và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và người, rồi trong thời đức Phật hiện tại, đã sanh vào một gia đình Bà-la-môn ở Sāvatthī. Người ta đặt tên cho ngài là thanh niên Koṭṭhita. Khi đến tuổi trưởng thành, ngài đã học thuộc ba bộ Vệ-đà. Một hôm, sau khi nghe pháp của bậc Đạo Sư, ngài phát sanh đức tin và xuất gia. Từ lúc thọ cụ túc giới, ngài thực hành thiền quán, chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do luôn luôn thuần thục trong các Tuệ Phân Tích, khi hỏi đạo, ngài chỉ hỏi về các Tuệ Phân Tích. Về sau, bậc Đạo Sư đã lấy kinh Đại Vedalla làm duyên khởi và đặt ngài vào địa vị tối thượng trong hàng những vị chứng đắc Tuệ Phân Tích.


Tatiyavaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Thứ Ba.


14. Etadaggavaggo

14. Phẩm Tối Thượng


(14) 4. Catutthaetadaggavaggo

(14) 4. Phẩm Tối Thượng Thứ Tư


Ānandattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Ānanda


219-223. Catutthassa paṭhame bahussutānantiādīsu aññepi therā bahussutā satimantā gatimantā dhitimantā upaṭṭhākā ca atthi. Ayaṃ panāyasmā buddhavacanaṃ uggaṇhanto dasabalassa sāsane bhaṇḍāgārikapariyattiyaṃ ṭhatvā gaṇhi. Tasmā bahussutānaṃ aggo nāma jāto. Imasseva ca therassa buddhavacanaṃ gahetvā dhāraṇakasati aññehi therehi balavatarā ahosi, tasmā satimantānaṃ aggo nāma jāto. Ayameva cāyasmā ekapade ṭhatvā saṭṭhi padasahassāni gaṇhanto satthārā kathitaniyāmeneva sabbapadāni jānāti, tasmā gatimantānaṃ aggo nāma jāto. Tasseva cāyasmato buddhavacanaṃ uggaṇhanavīriyaṃ sajjhāyanavīriyañca dhāraṇavīriyañca satthu upaṭṭhānavīriyañca aññehi asadisaṃ ahosi, tasmā dhitimantānaṃ aggo nāma jāto. Tathāgataṃ upaṭṭhahanto cesa na aññesaṃ upaṭṭhākabhikkhūnaṃ upaṭṭhānākārena upaṭṭhahi, aññe hi tathāgataṃ upaṭṭhahantā na ciraṃ upaṭṭhahiṃsu, na ca buddhānaṃ manaṃ gahetvā upaṭṭhahiṃsu. Ayaṃ thero pana upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhadivasato paṭṭhāya āraddhavīriyo hutvā tathāgatassa manaṃ gahetvā upaṭṭhahi. Tasmā upaṭṭhākānaṃ aggo nāma jāto.

219-223. Trong phần đầu của phẩm thứ tư, về các câu ‘trong hàng đa văn’ v.v..., cũng có các vị trưởng lão khác là bậc đa văn, có chánh niệm, có sự thấu hiểu, có sự kiên trì, và là thị giả. Tuy nhiên, tôn giả này khi học hỏi Phật ngôn, đã học với vai trò là người giữ kho tàng giáo pháp của bậc Thập Lực. Do đó, ngài được gọi là bậc tối thượng trong hàng đa văn. Và cũng chính niệm lực ghi nhớ Phật ngôn của vị trưởng lão này mạnh mẽ hơn các vị trưởng lão khác, do đó ngài được gọi là bậc tối thượng trong hàng những vị có chánh niệm. Cũng chính tôn giả này, khi đứng ở một câu kệ, có thể lãnh hội sáu mươi ngàn câu kệ và hiểu rõ tất cả các câu kệ đúng theo cách thức bậc Đạo Sư đã thuyết giảng, do đó ngài được gọi là bậc tối thượng trong hàng những vị có sự thấu hiểu. Và cũng chính sự tinh tấn trong việc học hỏi Phật ngôn, tinh tấn trong việc tụng đọc, tinh tấn trong việc ghi nhớ, và tinh tấn trong việc hầu hạ bậc Đạo Sư của tôn giả này không ai sánh bằng, do đó ngài được gọi là bậc tối thượng trong hàng những vị có sự kiên trì. Và khi hầu hạ Như Lai, ngài đã không hầu hạ theo cách của các vị tỳ-khưu thị giả khác. Các vị khác khi hầu hạ Như Lai đã không hầu hạ lâu dài, và không hầu hạ theo đúng tâm ý của các đức Phật. Còn vị trưởng lão này, kể từ ngày nhận được chức vụ thị giả, đã luôn tinh cần và hầu hạ theo đúng tâm ý của Như Lai. Do đó, ngài được gọi là bậc tối thượng trong hàng các thị giả.


Tassa [Pg.224] pañhakamme ayamanupubbikathā – ito kira satasahassamatthake kappe padumuttaro nāma satthā loke uppajji. Tassa haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi, nando nāma rājā pitā, sumedhā nāma devī mātā, bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi. So puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyutto anukkamena sabbaññutaṃ patvā ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti udānaṃ udānetvā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā ‘‘pathaviyaṃ ṭhapessāmī’’ti pādaṃ abhinīhari. Atha pathaviṃ bhinditvā heṭṭhā vuttappamāṇaṃ padumaṃ uṭṭhāsi. Tadupādāya bhagavā padumuttaroteva paññāyittha. Tassa devalo ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṃ, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, sumano nāma upaṭṭhāko. Padumuttaro bhagavā pitu saṅgahaṃ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati.

Đây là câu chuyện tuần tự về nghiệp vấn của vị ấy. Nghe nói, cách đây một trăm ngàn đại kiếp, có một vị Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện ở trên đời. Thành của ngài tên là Haṃsavatī, vua cha tên là Nanda, hoàng hậu mẹ tên là Sumedhā, và vị Bồ-tát tên là hoàng tử Uttara. Vào ngày con trai chào đời, vị ấy đã thực hiện cuộc đại xuất ly, xuất gia, chuyên tâm tinh cần, và tuần tự chứng đắc Nhất thiết trí. Sau khi thốt lên lời cảm hứng kệ ‘Trải qua vô số kiếp luân hồi...’, ngài đã trải qua bảy ngày trên Bồ-đề đoàn, rồi với ý nghĩ ‘Ta sẽ đặt chân lên mặt đất,’ ngài đã đưa chân ra. Khi ấy, một đóa hoa sen có kích thước như đã nói ở dưới đã nứt đất trồi lên. Kể từ đó, Đức Thế Tôn được biết đến với danh hiệu Padumuttara. Hai vị Thượng thủ Tinh văn của ngài là Devala và Sujāta, hai vị Thượng thủ Tinh văn Ni là Amitā và Asamā, và vị thị giả tên là Sumana. Đức Thế Tôn Padumuttara, để tế độ phụ vương, đã ngự tại kinh thành Haṃsavatī cùng với một trăm ngàn vị tỳ-khưu tùy tùng.


Kaniṭṭhabhātā panassa sumanakumāro nāma. Tassa rājā haṃsavatito vīsayojanasate bhogagāmaṃ adāsi. So kadāci kadāci āgantvā pitarañca satthārañca passati. Athekadivasaṃ paccanto kupito sumano rañño pesesi. Rājā ‘‘tvaṃ mayā tattha kasmā ṭhapito’’ti paṭipesesi. So core vūpasametvā ‘‘upasanto, deva, janapado’’ti rañño pesesi. Rājā tuṭṭho ‘‘sīghaṃ mama putto āgacchatū’’ti āha. Tassa sahassamattā amaccā honti. So tehi saddhiṃ antarāmagge mantesi – ‘‘mayhaṃ pitā tuṭṭho sace me varaṃ deti, kiṃ gaṇhāmī’’ti? Atha naṃ ekacce ‘‘hatthiṃ gaṇhatha, assaṃ gaṇhatha, janapadaṃ gaṇhatha, satta ratanāni gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Apare ‘‘tumhe pathavissarassa puttā, na tumhākaṃ dhanaṃ dullabhaṃ, laddhampi cetaṃ sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, puññameva ekaṃ ādāya gamanīyaṃ. Tasmā deve varaṃ dadamāne temāsaṃ padumuttarabhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ varaṃ gaṇhathā’’ti āhaṃsu. So ‘‘tumhe mayhaṃ kalyāṇamittā, na metaṃ cittaṃ atthi, tumhehi pana uppāditaṃ, evaṃ karissāmī’’ti gantvā pitaraṃ vanditvā pitarā āliṅgetvā matthake cumbetvā ‘‘varaṃ te putta demī’’ti vutte ‘‘icchāmahaṃ, mahārāja, bhagavantaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ, imaṃ me deva varaṃ dehī’’ti āha. Na sakkā, tāta, aññaṃ varehīti. Deva, khattiyānaṃ nāma dve [Pg.225] kathā natthi, etadeva me varaṃ dehi, na mama aññena atthoti. Tāta, buddhānaṃ nāma cittaṃ dujjānaṃ, sace bhagavā na icchissati, mayā dinnepi kiṃ bhavissatīti? ‘‘Sādhu, deva, ahaṃ bhagavato cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato.

Em trai của vị ấy tên là hoàng tử Sumana. Đức vua đã ban cho vị ấy một thái ấp cách thành Haṃsavatī hai mươi do-tuần. Thỉnh thoảng, vị ấy đến thăm phụ vương và bậc Đạo Sư. Một hôm, vùng biên giới nổi loạn, Sumana liền gửi tâu lên đức vua. Đức vua gửi lại lời nhắn: ‘Ta đặt con ở đó để làm gì?’ Vị ấy dẹp yên bọn cướp rồi gửi tâu lên đức vua: ‘Tâu Đại vương, xứ sở đã được bình yên.’ Đức vua hài lòng và phán: ‘Con trai ta hãy mau đến đây.’ Vị ấy có khoảng một ngàn vị quan. Trên đường đi, vị ấy bàn với họ: ‘Nếu phụ vương hài lòng và ban cho ta một điều ước, ta nên nhận lấy điều gì?’ Khi ấy, một số người nói: ‘Xin ngài hãy nhận voi, nhận ngựa, nhận một xứ sở, nhận bảy báu vật.’ Những người khác nói: ‘Ngài là con của vị chúa tể trái đất, của cải đối với ngài không khó tìm. Dù có được tất cả những thứ này cũng phải từ bỏ mà đi, chỉ có phước báu là thứ duy nhất có thể mang theo. Vì vậy, khi đức vua ban cho điều ước, xin ngài hãy nhận lấy điều ước được phụng sự Đức Thế Tôn Padumuttara trong ba tháng.’ Vị ấy nói: ‘Các vị là thiện hữu của ta. Ý nghĩ này không có trong tâm ta, nhưng chính các vị đã khởi lên. Ta sẽ làm như vậy.’ Rồi vị ấy đến đảnh lễ phụ vương, được phụ vương ôm choàng và hôn lên trán. Khi được phán rằng: ‘Này con, ta ban cho con một điều ước,’ vị ấy tâu: ‘Tâu Đại vương, con mong muốn làm cho cuộc đời mình không luống uổng bằng cách phụng sự Đức Thế Tôn trong ba tháng với bốn món vật dụng. Xin Đại vương hãy ban cho con điều ước này.’ ‘Không được đâu, con yêu. Hãy chọn điều ước khác.’ ‘Tâu Đại vương, dòng dõi Sát-đế-lỵ không có hai lời. Xin hãy ban cho con chính điều ước này, con không cần điều gì khác.’ ‘Này con, tâm của một vị Phật thật khó biết. Nếu Đức Thế Tôn không chấp thuận, thì dù ta có ban cho cũng sẽ ra sao?’ ‘Lành thay, tâu Đại vương, con sẽ đi tìm hiểu ý của Đức Thế Tôn.’ Nói rồi, vị ấy đi đến tu viện.


Tena ca samayena bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti, so maṇḍalamāḷe sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ agamāsi. Te naṃ āhaṃsu – ‘‘rājaputta, kasmā āgatosī’’ti? Bhagavantaṃ dassanāya, dassetha me bhagavantanti. Na mayaṃ, rājaputta, icchiticchitakkhaṇe satthāraṃ daṭṭhuṃ labhāmāti. Ko pana, bhante, labhatīti? Sumanatthero nāma rājaputtāti. So ‘‘kuhiṃ, bhante, thero’’ti? Therassa nisinnaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā vanditvā ‘‘icchāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ passituṃ, dassetha me bhagavanta’’nti āha. Thero passantasseva rājakumārassa āpokasiṇajjhānaṃ samāpajjitvā mahāpathaviṃ udakaṃ adhiṭṭhāya pathaviyaṃ nimujjitvā satthu gandhakuṭiyaṃyeva pāturahosi. Atha naṃ bhagavā ‘‘sumana kasmā āgatosī’’ti āha. Rājaputto, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgatoti. Tena hi bhikkhu āsanaṃ paññāpehīti. Puna thero passantasseva rājakumārassa buddhāsanaṃ gahetvā antogandhakuṭiyaṃ nimujjitvā bahipariveṇe pātubhavitvā pariveṇe āsanaṃ paññāpesi. Rājakumāro imāni dve acchariyākārāni disvā ‘‘mahanto vatāyaṃ bhikkhū’’ti cintesi.

Vào lúc ấy, sau khi đã xong phận sự về vật thực, Đức Thế Tôn đã đi vào hương thất. Vị ấy đi đến gần các vị tỳ-khưu đang tụ họp ở giảng đường tròn. Họ hỏi vị ấy: ‘Thưa hoàng tử, vì sao ngài đến đây?’ ‘Để yết kiến Đức Thế Tôn. Xin hãy cho con được yết kiến Đức Thế Tôn.’ ‘Thưa hoàng tử, chúng tôi không thể yết kiến bậc Đạo Sư vào bất cứ lúc nào mình muốn.’ ‘Vậy thưa các ngài, ai có thể?’ ‘Thưa hoàng tử, là trưởng lão tên Sumana.’ Vị ấy hỏi: ‘Thưa các ngài, trưởng lão ở đâu?’ Sau khi hỏi chỗ ngồi của vị trưởng lão, vị ấy đến đảnh lễ và nói: ‘Thưa ngài, con muốn yết kiến Đức Thế Tôn, xin ngài hãy cho con được yết kiến Đức Thế Tôn.’ Ngay trong lúc hoàng tử đang nhìn, vị trưởng lão nhập vào thiền thủy biến, chú nguyện cho đại địa thành nước, rồi lặn xuống đất và hiện ra ngay trong hương thất của bậc Đạo Sư. Khi ấy, Đức Thế Tôn hỏi vị ấy: ‘Này Sumana, vì sao con đến đây?’ ‘Bạch ngài, hoàng tử đến để yết kiến Đức Thế Tôn.’ ‘Vậy thì, này tỳ-khưu, hãy dọn một chỗ ngồi.’ Một lần nữa, ngay trong lúc hoàng tử đang nhìn, vị trưởng lão lấy pháp tòa của Đức Phật, lặn vào bên trong hương thất, hiện ra ở sân ngoài, và dọn chỗ ngồi ở ngoài sân. Hoàng tử, khi thấy hai hành động kỳ diệu này, đã nghĩ rằng: ‘Vị tỳ-khưu này thật là vĩ đại!’


Bhagavāpi gandhakuṭito nikkhamitvā paññatte āsane nisīdi. Rājaputto bhagavantaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ akāsi. ‘‘Kadā āgatosi rājaputtā’’ti vutte, ‘‘bhante, tumhesu gandhakuṭiṃ paviṭṭhesu, bhikkhū pana ‘na mayaṃ icchiticchitakkhaṇe bhagavantaṃ daṭṭhuṃ labhāmā’ti maṃ therassa santikaṃ pāhesuṃ. Thero pana ekavacaneneva dasseti, thero, bhante, tumhākaṃ sāsane vallabho maññe’’ti. Āma rājakumāra, vallabho esa bhikkhu mayhaṃ sāsaneti. Bhante, buddhānaṃ sāsane kiṃ katvā vallabhā hontīti? Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā kumārāti. Bhagavā ahaṃ thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo, sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethāti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena[Pg.226]. Rājakumāro attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā sabbarattiṃ mahāsakkāraṃ sajjetvā satta divasāni khandhāvārabhattaṃ nāma adāsi.

Đức Thế Tôn cũng từ hương thất đi ra, ngự trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn. Vương tử đảnh lễ Đức Thế Tôn và thưa lời thăm hỏi. Khi được hỏi: "Này vương tử, con đến khi nào?", vương tử thưa: "Bạch Thế Tôn, khi Ngài đã vào hương thất, các vị Tỳ-khưu nói rằng 'chúng tôi không được thấy Đức Thế Tôn vào lúc chúng tôi mong muốn', nên đã phái con đến chỗ trưởng lão. Vị trưởng lão chỉ nói một lời là cho phép con vào gặp Ngài. Bạch Thế Tôn, con nghĩ rằng vị trưởng lão này là người được yêu mến trong giáo pháp của Ngài." (Đức Phật đáp:) "Đúng vậy, này vương tử, vị Tỳ-khưu ấy là người được yêu mến trong giáo pháp của ta." (Vương tử hỏi:) "Bạch Thế Tôn, trong giáo pháp của chư Phật, làm gì để trở thành người được yêu mến?" (Đức Phật đáp:) "Này vương tử, bằng cách bố thí, thọ trì giới, và thực hành lễ Bố-tát." (Vương tử thưa:) "Bạch Thế Tôn, con muốn trở thành người được yêu mến trong Phật pháp giống như vị trưởng lão. Xin Ngài hãy nhận lời thọ thực của con vào ngày mai." Đức Thế Tôn đã nhận lời bằng sự im lặng. Vương tử trở về nơi ở của mình, suốt đêm chuẩn bị lễ vật cúng dường trọng thể, và trong bảy ngày đã dâng cúng vật thực gọi là "vật thực tại trú xứ".


Sattame divase satthāraṃ vanditvā, bhante, mayā pitu santikā temāsaṃ antovassaṃ tumhākaṃ paṭijagganavaro laddho, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā ‘‘atthi nu kho tattha gatena attho’’ti oloketvā ‘‘atthī’’ti disvā ‘‘suññāgāre kho, rājakumāra, tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ bhagavā aññātaṃ sugatā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti bhagavantaṃ paṭiññaṃ gāhāpetvā pitu santikaṃ gantvā ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite bhagavantaṃ peseyyathā’’ti vatvā pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ kārento vīsayojanasataṃ addhānaṃ gato. Gantvā ca attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhananāmassa kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kāretvā pākāraparikkhepaṃ dvārakoṭṭhakañca niṭṭhāpetvā pitu santikaṃ pesesi – ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti.

Vào ngày thứ bảy, sau khi đảnh lễ Bậc Đạo Sư, vương tử thưa: "Bạch Thế Tôn, con đã được phụ vương ban cho đặc ân chăm sóc Ngài trong ba tháng mùa mưa. Xin Ngài hãy nhận lời an cư mùa mưa ba tháng của con." Đức Thế Tôn quán xét xem "có lợi ích gì khi đến đó không?", thấy rằng "có", Ngài bèn nói: "Này vương tử, các đấng Như Lai ưa thích nơi vắng vẻ." Vương tử thưa: "Con đã hiểu, bạch Thế Tôn! Con đã hiểu, bạch Thiện Thệ!", rồi thỉnh Đức Thế Tôn hứa khả rằng: "Bạch Thế Tôn, con sẽ đi trước để xây dựng một ngôi tịnh xá. Xin Ngài hãy đến cùng với một trăm ngàn vị Tỳ-khưu do con phái đến." Sau đó, vương tử đến gặp phụ vương, thưa rằng: "Tâu phụ hoàng, Đức Thế Tôn đã hứa khả với con. Khi con phái người đến, xin phụ hoàng hãy tiễn Đức Thế Tôn đi." rồi đảnh lễ phụ vương và ra đi. Cứ mỗi do-tuần, vương tử cho xây một tịnh xá, và đã đi một quãng đường hai mươi trăm do-tuần. Đến nơi, trong thành phố của mình, khi đang tìm một địa điểm để xây tịnh xá, vương tử thấy khu vườn của một gia chủ tên là Sobhana, bèn mua lại với giá một trăm ngàn, và chi thêm một trăm ngàn nữa để xây dựng tịnh xá. Tại đó, vương tử cho xây hương thất cho Đức Thế Tôn, và các am, cốc, nhà nghỉ để làm nơi ở ban đêm và ban ngày cho các vị Tỳ-khưu khác, rồi cho xây tường rào bao quanh và cổng thành, sau khi hoàn tất, bèn phái người đến thưa với phụ vương: "Công việc của con đã hoàn tất, xin hãy tiễn Bậc Đạo Sư đến."


Rājā bhagavantaṃ bhojetvā ‘‘bhagavā sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ gamanaṃ paccāsīsatī’’ti āha. Bhagavā bhikkhusatasahassaparivuto yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgacchatī’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā gandhamālādīhi pūjayamāno vihāraṃ pavesetvā –

Nhà vua sau khi cúng dường vật thực đến Đức Thế Tôn, đã bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, công việc của Sumana đã hoàn tất, người đang mong chờ Ngài lên đường." Đức Thế Tôn, với một trăm ngàn Tỳ-khưu đi theo, đã lên đường, cứ mỗi do-tuần lại nghỉ tại các tịnh xá. Vương tử nghe tin "Bậc Đạo Sư đang đến", đã đi ra đón một do-tuần, cúng dường bằng hương, hoa và các vật phẩm khác, rồi cung thỉnh Ngài vào tịnh xá –


‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ;

Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ, paṭiggaṇha mahāmunī’’ti. –

"Con đã mua với giá một trăm ngàn, đã xây dựng với giá một trăm ngàn; khu vườn tên là Sobhana, xin bậc Đại-muni hãy thọ nhận."


Vihāraṃ niyyādesi. So vassūpanāyikādivase dānaṃ datvā attano puttadāre ca amacce ca pakkosāpetvā āha – ‘‘satthā amhākaṃ santikaṃ dūratova āgato, buddhā ca nāma dhammagarukā na āmisacakkhukā[Pg.227]. Tasmā ahaṃ imaṃ temāsaṃ dve sāṭake nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva vasissāmi, tumhe khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṃ dānaṃ dadeyyāthā’’ti.

Vương tử đã dâng cúng ngôi tịnh xá. Vào ngày nhập hạ, sau khi bố thí, vương tử cho gọi vợ con và các vị quan đại thần đến và nói: "Bậc Đạo Sư đã từ xa đến chỗ chúng ta, và chư Phật là những bậc tôn trọng Pháp chứ không phải là những bậc có con mắt nhìn vào vật chất. Vì vậy, trong ba tháng này, ta sẽ chỉ mặc hai tấm y, thọ trì mười giới và sẽ ở ngay tại đây. Còn các ngươi, hãy cúng dường đến một trăm ngàn vị lậu tận A-la-hán trong suốt ba tháng theo cách thức này."


So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṃ thero bhagavato vattaṃ karoti, taṃ sabbaṃ disvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne ekantavallabho esa thero, etasseva me ṭhānantaraṃ patthetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase bhikkhusatasahassassa pādamūle ticīvaraṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ vanditvā, ‘‘bhante, yadetaṃ mayā sattāhaṃ khandhāvāradānato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, taṃ neva sakkasampattiṃ, na mārabrahmasampattiṃ patthayantena, buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṃ patthentena kataṃ. Tasmā ahampi bhagavā anāgate sumanatthero viya ekassa buddhassa upaṭṭhāko homī’’ti pañcapatiṭṭhitena patiṭṭhahitvā vandi. Satthā tassa anantarāyaṃ disvā byākaritvā pakkāmi. Kumāro taṃ sutvā ‘‘buddhā ca nāma advejjhakathā hontī’’ti dutiyadivase gotamabuddhassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito piṭṭhito gacchanto viya ahosi.

Vương tử ở tại một nơi tương tự như nơi ở của trưởng lão Sumana, thấy tất cả những phận sự mà vị trưởng lão làm cho Đức Thế Tôn, bèn suy nghĩ: "Vị trưởng lão này quả là người được yêu mến nhất ở địa vị này, ta nên nguyện cầu địa vị tương tự như của vị ấy." Khi lễ Tự tứ gần đến, vương tử vào làng và cúng dường đại thí trong bảy ngày. Vào ngày thứ bảy, vương tử đặt tam y dưới chân của một trăm ngàn vị Tỳ-khưu, rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn và bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, tất cả phước báu mà con đã làm, bắt đầu từ việc cúng dường tại trú xứ trong bảy ngày, con làm không phải để mong cầu tài sản của Đế Thích, hay tài sản của Ma vương, Phạm thiên, mà là để mong cầu được trở thành thị giả của một vị Phật. Vì vậy, bạch Thế Tôn, trong tương lai, xin cho con được trở thành thị giả của một vị Phật, giống như trưởng lão Sumana." rồi cúi lạy theo thế năm vóc sát đất. Bậc Đạo Sư thấy rằng lời nguyện của vương tử không có trở ngại, Ngài đã thọ ký rồi ra đi. Vương tử nghe vậy, nghĩ rằng "Lời của chư Phật không bao giờ sai khác", (vui mừng) như thể vào ngày thứ hai đã được cầm y bát của Đức Phật Gotama và đi theo sau lưng Ngài.


So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ dānaṃ datvā sagge nibbattitvā kassapabuddhakāle piṇḍāya carato therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarisāṭakaṃ datvā pūjaṃ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā uparipāsādavaragato gandhamādanato ākāsena āgacchante aṭṭha paccekabuddhe disvā nimantāpetvā bhojetvā attano maṅgalauyyāne tesaṃ aṭṭha paṇṇasālāyo kāretvā tesaṃ nisīdanatthāya attano nivesane aṭṭha sabbaratanamayāni pīṭhāni ceva maṇiādhārake ca paṭiyādetvā dasa vassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.

Trong thời kỳ Đức Phật ấy xuất hiện, vị ấy đã bố thí trong một trăm ngàn năm, rồi tái sanh lên cõi trời. Vào thời Đức Phật Kassapa, vị ấy đã dâng cúng tấm thượng y của mình để một vị trưởng lão đang đi khất thực dùng làm vật lót để nhận bát, và đã thực hiện sự cúng dường. Lại tái sanh lên cõi trời, sau khi mệnh chung từ đó, vị ấy trở thành vua của thành Bārāṇasī. Khi đang ở trên lầu thượng của cung điện, vị ấy thấy tám vị Phật Độc Giác từ núi Gandhamādana bay đến qua hư không, bèn cho người thỉnh mời và cúng dường vật thực. Vị ấy cho xây tám lều lá cho các vị ấy trong khu vườn ngự uyển của mình. Để các vị ấy có chỗ ngồi, vị ấy đã cho chuẩn bị tám chiếc ghế làm bằng đủ loại châu báu và các giá đỡ bằng ngọc trong cung điện của mình, và đã hộ độ các vị ấy trong mười ngàn năm. Đây là những sự kiện nổi bật.


Kappasatasahassaṃ pana dānaṃ dadamānova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe nibbatti. Athassa sabbeva ñātake ānandite pamudite karonto jātoti ānandotveva nāmaṃ akaṃsu. So anupubbena katābhinikkhamane sammāsambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilavatthuṃ āgantvā tato [Pg.228] nikkhante bhagavati bhagavato parivāratthaṃ rājakumāresu pabbajantesu bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi.

Vị ấy trong một trăm ngàn kiếp đã thực hành bố thí, cùng với vị Bồ-tát của chúng ta sanh về cõi trời Tusita (Đâu-suất), sau khi mạng chung khỏi nơi ấy đã sanh vào nhà của hoàng thân Amitodana (Cam-lộ-phạn) dòng Sakka. Khi ấy, do sự kiện vị ấy sanh ra đã làm cho tất cả bà con thân quyến được an vui, hoan hỷ nên họ đã đặt tên cho vị ấy là Ānanda (A-nan). Vị ấy tuần tự theo thời gian, sau khi đức Thế Tôn xuất gia, chứng đạt quả vị Chánh Đẳng Giác, trong lần đầu tiên trở về thành Kapilavatthu (Ca-tỳ-la-vệ), lúc đức Thế Tôn rời khỏi nơi ấy, trong khi các vị hoàng tử xuất gia để làm thị giả cho đức Thế Tôn, vị ấy đã ra đi cùng với các vị như Bhaddiya, đã xuất gia với đức Thế Tôn, và không bao lâu sau khi được nghe pháp thoại từ trưởng lão Puṇṇa Mantāṇiputta, vị ấy đã chứng đắc quả vị Sotāpatti (Dự lưu).


Tena kho pana samayena bhagavato paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni anibaddhā upaṭṭhākā ahesuṃ. Ekadā nāgasamālo pattacīvaraṃ gahetvā vicari ekadā nāgito, ekadā upavāno, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā rādho, ekadā meghiyo. Tattha ekadā bhagavā nāgasamālattherena saddhiṃ addhānamaggappaṭipanno dvedhāpathaṃ patto. Thero maggā okkamma ‘‘bhagavā ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā ‘‘ehi bhikkhu, iminā maggena gacchāmā’’ti āha. So ‘‘handa bhagavā tumhākaṃ pattacīvaraṃ gaṇhatha, ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti vatvā pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ ṭhapetuṃ āraddho. Atha naṃ bhagavā ‘‘āhara bhikkhū’’ti vatvā pattacīvaraṃ gahetvā gato. Tassapi bhikkhuno itarena maggena gacchato corā pattacīvarañceva hariṃsu, sīsañca bhindiṃsu. So ‘‘bhagavā idāni me paṭisaraṇaṃ, na añño’’ti cintetvā lohitena galantena bhagavato santikaṃ āgami. ‘‘Kimidaṃ bhikkhū’’ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ bhagavā ‘‘mā cinteyi bhikkhu, etassa kāraṇāyeva taṃ nivārayimhā’’ti vatvā samassāsesi.

Vào lúc bấy giờ, trong hai mươi năm đầu sau khi thành đạo, đức Thế Tôn đã không có vị thị giả thường trực. Có lúc là ngài Nāgasamāla mang y bát đi theo, có lúc là ngài Nāgita, có lúc là ngài Upavāna, có lúc là ngài Sunakkhatta, có lúc là sa-di Cunda, có lúc là ngài Sāgata, có lúc là ngài Rādha, có lúc là ngài Meghiya. Trong số ấy, có một lần đức Thế Tôn cùng với trưởng lão Nāgasamāla đang đi trên đoạn đường dài, đã đến ngã rẽ. Vị trưởng lão bước ra khỏi con đường và thưa rằng: “Bạch đức Thế Tôn, con sẽ đi theo con đường này.” Bấy giờ, đức Thế Tôn bảo vị ấy rằng: “Này Tỳ-khưu, hãy đến đây, chúng ta sẽ đi theo con đường này.” Vị ấy thưa rằng: “Bạch đức Thế Tôn, xin Ngài hãy nhận lấy y bát của Ngài, con sẽ đi theo con đường này,” rồi bắt đầu đặt y bát xuống đất. Bấy giờ, đức Thế Tôn nói rằng: “Này Tỳ-khưu, hãy đưa đây,” rồi cầm lấy y bát và ra đi. Vị Tỳ-khưu ấy, trong khi đi theo con đường kia, đã bị bọn cướp lấy mất y bát và đánh vỡ đầu. Vị ấy suy nghĩ rằng: “Bây giờ, đức Thế Tôn là nơi nương tựa của ta, không có ai khác,” rồi với máu đang chảy, đã đi đến nơi đức Thế Tôn. Khi được hỏi: “Này Tỳ-khưu, việc này là sao?” vị ấy đã trình bày lại sự việc ấy. Bấy giờ, đức Thế Tôn đã an ủi vị ấy, sau khi nói rằng: “Này Tỳ-khưu, đừng lo lắng, chính vì lý do này mà Như Lai đã ngăn cản ông.”


Ekadā pana bhagavā meghiyattherena saddhiṃ pācīnavaṃse migadāye jantugāmaṃ agamāsi. Tatrāpi meghiyo jantugāme piṇḍāya caritvā nadītīre pāsādikaṃ ambavanaṃ disvā ‘‘bhagavā tumhākaṃ pattacīvaraṃ gaṇhatha, ahaṃ tasmiṃ ambavane samaṇadhammaṃ karomī’’ti vatvā bhagavatā tikkhattuṃ nivāriyamānopi gantvā akusalavitakkehi anvāsatto paccāgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tampi bhagavā ‘‘imameva te kāraṇaṃ sallakkhetvā nivārayimhā’’ti vatvā anupubbena sāvatthiṃ agamāsi. Tattha gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane nisinno bhikkhusaṅghaparivuto bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhave, idānimhi mahallako, ‘ekacce bhikkhū iminā maggena gacchāmā’ti vutte aññena gacchanti, ekacce mayhaṃ pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ nikkhipanti, mayhaṃ nibaddhupaṭṭhākaṃ ekaṃ bhikkhuṃ [Pg.229] jānāthā’’ti. Bhikkhūnaṃ dhammasaṃvego udapādi. Athāyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumheyeva patthayamāno satasahassakappādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūrayiṃ, nanu mādiso mahāpañño upaṭṭhāko nāma vaṭṭati, ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Taṃ bhagavā ‘‘alaṃ, sāriputta, yassaṃ disāyaṃ tvaṃ viharasi, asuññā ve sā disā, tava hi ovādo buddhānaṃ ovādasadiso, tena me tayā upaṭṭhākakiccaṃ atthī’’ti paṭikkhipi. Eteneva upāyena mahāmoggallānaṃ ādiṃ katvā asīti mahāsāvakā uṭṭhahiṃsu. Te sabbe bhagavā paṭikkhipi.

Lại nữa, có một lần đức Thế Tôn cùng với trưởng lão Meghiya đã đi đến làng Jantu, ở vườn nai tại Pācīnavaṃsa. Ở nơi ấy, sau khi đi khất thực trong làng Jantu, ngài Meghiya nhìn thấy khu vườn xoài khả ái ở bờ sông, đã thưa rằng: “Bạch đức Thế Tôn, xin Ngài hãy nhận lấy y bát của Ngài, con sẽ thực hành sa-môn pháp ở trong khu vườn xoài kia.” Dầu đã được đức Thế Tôn ngăn cản đến ba lần, vị ấy vẫn cứ đi, rồi bị các tư duy bất thiện ám ảnh, đã quay trở lại và trình bày sự việc ấy. Đức Thế Tôn cũng đã nói với vị ấy rằng: “Chính vì nhận thấy lý do này mà Như Lai đã ngăn cản ông,” rồi tuần tự đi đến thành Sāvatthī. Ở nơi ấy, trong khuôn viên của hương thất, ngự trên pháp tòa cao quý đã được sắm sẵn, có chư Tăng Tỳ-khưu vây quanh, Ngài đã gọi các vị Tỳ-khưu và dạy rằng: “Này các Tỳ-khưu, bây giờ Như Lai đã già rồi. Có một số Tỳ-khưu, khi được bảo rằng: ‘Chúng ta sẽ đi theo con đường này,’ lại đi theo con đường khác. Có một số vị đặt y bát của Như Lai xuống đất. Các ông hãy tìm cho Như Lai một vị Tỳ-khưu làm thị giả thường trực.” Sự xúc động về chánh pháp đã sanh khởi đến các vị Tỳ-khưu. Bấy giờ, trưởng lão Sāriputta từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ đức Thế Tôn và bạch rằng: “Bạch Ngài, chính vì mong mỏi Ngài mà con đã thực hành trọn vẹn các pháp ba-la-mật trong một trăm ngàn đại kiếp và một a-tăng-kỳ. Chẳng phải bậc đại trí tuệ như con đây là thích hợp để làm thị giả hay sao? Con sẽ hầu hạ Ngài.” Đức Thế Tôn đã từ chối vị ấy rằng: “Thôi vừa rồi, Sāriputta. Phương xứ nào mà ông trú ngụ, phương xứ ấy không trống rỗng. Lời giáo huấn của ông cũng tương tự như lời giáo huấn của chư Phật. Do đó, Như Lai không có phận sự thị giả cần đến ông.” Theo cách thức ấy, tám mươi vị đại thinh văn, đứng đầu là ngài Mahāmoggallāna, đã đứng dậy. Đức Thế Tôn đã từ chối tất cả các vị ấy.


Ānandatthero pana tuṇhīyeva nisīdi. Atha naṃ bhikkhū āhaṃsu – ‘‘āvuso ānanda, bhikkhusaṅgho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācati, tvampi yācāhī’’ti. Yācitvā laddhaṭṭhānaṃ nāma, āvuso, kīdisaṃ hoti, kiṃ maṃ satthā na passati? Sace satthā rocissati, ‘‘ānando maṃ upaṭṭhahatū’’ti vakkhatīti. Atha bhagavā ‘‘na, bhikkhave, ānando aññehi ussāhetabbo, sayameva jānitvā maṃ upaṭṭhahissatī’’ti āha. Tato bhikkhū ‘‘uṭṭhehi, āvuso ānanda, uṭṭhehi, āvuso ānanda, dasabalaṃ upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti āhaṃsu. Thero uṭṭhahitvā cattāro paṭikkhepā catasso ca āyācanāti aṭṭha vare yāci.

Tuy nhiên, trưởng lão Ānanda vẫn ngồi im lặng. Bấy giờ, các vị Tỳ-khưu nói với vị ấy rằng: “Này hiền giả Ānanda, hội chúng Tỳ-khưu đang thỉnh cầu địa vị thị giả, hiền giả cũng hãy thỉnh cầu đi.” (Trưởng lão Ānanda đáp:) “Này các hiền giả, địa vị có được do sự thỉnh cầu thì sẽ như thế nào? Phải chăng đức Đạo Sư không nhìn thấy tôi? Nếu đức Đạo Sư hài lòng, Ngài sẽ nói rằng: ‘Mong rằng Ānanda hãy hầu hạ ta.’” Bấy giờ, đức Thế Tôn dạy rằng: “Này các Tỳ-khưu, không phải Ānanda là người cần được những người khác khuyến khích đâu. Tự mình biết được, vị ấy sẽ hầu hạ Như Lai.” Sau đó, các vị Tỳ-khưu nói rằng: “Này hiền giả Ānanda, hãy đứng dậy. Này hiền giả Ānanda, hãy đứng dậy. Hãy thỉnh cầu địa vị thị giả cho đấng Thập Lực.” Vị trưởng lão đứng dậy và đã thỉnh cầu tám điều đặc ân, gồm có bốn sự từ chối và bốn sự thỉnh nguyện.


Cattāro paṭikkhepā nāma – ‘‘sace me, bhante, bhagavā attanā laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ na dassati, piṇḍapātaṃ na dassati, ekagandhakuṭiyaṃ vasituṃ na dassati, nimantanaṃ gahetvā na gamissati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vatvā ‘‘kaṃ panettha, ānanda, ādīnavaṃ addasā’’ti vutte āha – ‘‘sacāhaṃ, bhante, imāni vatthūni labhissāmi, bhavissanti vattāro ‘ānando dasabalena laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, piṇḍapātaṃ paribhuñjati, ekagandhakuṭiyaṃ vasati, ekato nimantanaṃ gacchati. Etaṃ lābhaṃ labhanto tathāgataṃ upaṭṭhāti, ko evaṃ upaṭṭhahato bhāro’’’ti? Ime cattāro paṭikkhepe yāci.

Bốn sự từ chối là: “Bạch Ngài, nếu đức Thế Tôn sẽ không ban cho con y phục cao quý mà Ngài nhận được, sẽ không ban cho con vật thực khất thực, sẽ không cho phép con ở trong cùng hương thất, sẽ không cùng con đi đến nơi thọ thực theo lời mời mà Ngài đã nhận, trong trường hợp như vậy con sẽ hầu hạ đức Thế Tôn.” Sau khi (Ānanda) nói như thế, lúc được hỏi rằng: “Này Ānanda, ông đã nhận thấy sự nguy hại nào ở trong đó?” vị ấy đã thưa rằng: “Bạch Ngài, nếu con nhận được những vật dụng này, sẽ có những người nói rằng: ‘Ānanda dùng y phục cao quý mà đấng Thập Lực đã nhận được, dùng vật thực khất thực, ở trong cùng hương thất, cùng đi đến nơi thọ thực theo lời mời. Trong khi nhận được lợi lộc ấy, vị ấy hầu hạ đức Như Lai. Đối với người hầu hạ như vậy, có gì là nặng nhọc đâu?’” Vị ấy đã thỉnh cầu bốn sự từ chối này.


Catasso āyācanā nāma – ‘‘sace, bhante, bhagavā mayā gahitanimantanaṃ gamissati, sacāhaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā bhagavantaṃ daṭṭhuṃ āgataṃ parisaṃ āgatakkhaṇeyeva bhagavantaṃ dassetuṃ lacchāmi, yadā me kaṅkhā uppajjati, tasmiṃyeva khaṇe bhagavantaṃ upasaṅkamituṃ lacchāmi, tathā yaṃ bhagavā mayhaṃ parammukhe dhammaṃ deseti, taṃ āgantvā mayhaṃ kathessati, evāhaṃ [Pg.230] bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vatvā ‘‘kaṃ panettha, ānanda, ānisaṃsaṃ passasī’’ti vutte āha – ‘‘idha, bhante, saddhā kulaputtā bhagavato okāsaṃ alabhantā maṃ evaṃ vadanti ‘sve, bhante ānanda, bhagavatā saddhiṃ amhākaṃ ghare bhikkhaṃ gaṇheyyāthā’ti. Sace bhagavā tattha na gamissati, icchiticchitakkhaṇeyeva parisaṃ dassetuṃ, kaṅkhañca vinodetuṃ okāsaṃ na lacchāmi, bhavissanti vattāro ‘kiṃ ānando dasabalaṃ upaṭṭhāti. Ettakampissa bhagavā anuggahaṃ na karotī’ti. Bhagavato ca parammukhā maṃ pucchissanti ‘ayaṃ, āvuso ānanda, gāthā, idaṃ suttaṃ, idaṃ jātakaṃ kattha desita’nti. Sacāhaṃ taṃ na sampādayissāmi, bhavissanti vattāro – ‘ettakampi, āvuso, na jānāsi, kasmā tvaṃ chāyā viya bhagavantaṃ avijahanto dīgharattaṃ vicarasī’ti. Tenāhaṃ parammukhā desitassapi dhammassa puna kathanaṃ icchāmī’’ti. Imā catasso āyācanā yāci. Bhagavāpissa adāsi.

Bốn điều thỉnh cầu là: “Bạch Thế Tôn, nếu Thế Tôn sẽ đi đến nơi con đã nhận lời thỉnh mời, nếu con sẽ được phép dẫn chúng hội từ các quốc độ, các địa phương khác đến yết kiến Thế Tôn ngay khi họ vừa đến, nếu khi nào con có điều hoài nghi, con sẽ được phép đến gần Thế Tôn ngay trong khoảnh khắc ấy, và cũng vậy, Pháp nào Thế Tôn thuyết giảng lúc con vắng mặt, Ngài sẽ đến và nói lại cho con, như vậy con sẽ hầu hạ Thế Tôn.” Khi được hỏi: “Này Ānanda, trong những điều này, ngươi thấy có lợi ích gì?” Ngài đã thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, ở đây, các thiện gia nam tử có đức tin, khi không có cơ hội (gặp) Thế Tôn, họ nói với con như vầy: ‘Thưa ngài Ānanda, ngày mai, xin ngài cùng với Thế Tôn hãy nhận vật thực tại nhà của chúng tôi.’ Nếu Thế Tôn không đi đến đó, con sẽ không có cơ hội để cho chúng hội yết kiến ngay khi họ mong muốn, và để giải tỏa nỗi hoài nghi, sẽ có những người nói rằng: ‘Ānanda hầu hạ bậc Thập Lực làm gì chứ? Thế Tôn chẳng ban cho ông ấy chút ân huệ nào cả.’ Và khi vắng mặt Thế Tôn, họ sẽ hỏi con: ‘Thưa hiền giả Ānanda, bài kệ này, bài kinh này, chuyện Bổn sanh này được thuyết ở đâu?’ Nếu con không thể trả lời được điều đó, sẽ có những người nói rằng: ‘Thưa hiền giả, chừng ấy mà ông cũng không biết, tại sao ông lại đi theo Thế Tôn không rời như bóng với hình trong một thời gian dài như vậy?’ Vì thế, con mong muốn được nghe lại Pháp đã được thuyết giảng khi con vắng mặt.” Ngài đã xin bốn điều thỉnh cầu này. Và Thế Tôn đã ban cho ngài.


Evaṃ ime aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi. Tasseva ṭhānantarassa atthāya kappasatasahassaṃ pūritānaṃ pāramīnaṃ phalaṃ pāpuṇi. So upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhadivasato paṭṭhāya dasabalassa duvidhena udakena tividhena dantakaṭṭhena hatthapādaparikammena piṭṭhiparikammena gandhakuṭipariveṇaṃ sammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘imāya nāma velāya satthu imaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti divasabhāgaṃ santikāvacaro hutvā rattibhāgasamanantare daṇḍadīpikaṃ gahetvā ekarattiṃ gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati. Evañhissa ahosi – ‘‘sace me thinamiddhaṃ okkameyya, dasabale pakkosante paṭivacanaṃ dātuṃ na sakkuṇeyya’’nti. Tasmā sabbarattiṃ daṇḍadīpikaṃ hatthena na muñcati. Idamettakaṃ vatthu. Aparabhāge pana satthā jetavane viharanto anekapariyāyena dhammabhaṇḍāgārikaānandattherassa vaṇṇaṃ kathetvā theraṃ imasmiṃ sāsane bahussutānaṃ satimantānaṃ gatimantānaṃ dhitimantānaṃ upaṭṭhākānañca bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Như vậy, sau khi nhận được tám điều thỉnh nguyện, ngài đã trở thành vị thị giả thường trực. Ngài đã đạt được quả của các pháp ba-la-mật đã được viên mãn trong một trăm ngàn kiếp vì lợi ích của chính địa vị ấy. Kể từ ngày nhận được địa vị thị giả, ngài đã hầu hạ bậc Thập Lực bằng hai loại nước, ba loại tăm xỉa răng, bằng việc phục vụ tay chân, xoa bóp lưng, bằng việc quét dọn khu vực Hương phòng, và các công việc tương tự như vậy. Trong khi hầu hạ, ngài biết rằng: “Vào giờ này, nên dâng lên bậc Đạo Sư vật này, nên làm việc này.” Ban ngày, ngài là người hầu cận bên cạnh, ngay khi đêm đến, ngài cầm gậy và đèn, đi kinh hành quanh khu vực Hương phòng chín lần trong một đêm. Ngài đã suy nghĩ như vầy: “Nếu cơn buồn ngủ và dã dượi xâm chiếm ta, khi bậc Thập Lực gọi, ta sẽ không thể đáp lời.” Vì thế, suốt cả đêm, ngài không rời cây gậy và ngọn đèn khỏi tay. Câu chuyện đến đây là như vậy. Về sau, khi bậc Đạo Sư đang trú tại Jetavana, sau khi đã tán thán Trưởng lão Ānanda, vị Quản thủ kho tàng Giáo pháp, bằng nhiều cách, Ngài đã đặt vị Trưởng lão vào địa vị tối thượng trong giáo pháp này, trong số các vị Tỳ khưu là những người đa văn, có chánh niệm, có phong thái, có sự kiên trì, và là những vị thị giả.


Uruvelakassapattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Uruvelakassapa


224. Dutiye mahāparisānanti mahāparivārānaṃ uruvelakassapo aggoti dasseti. Aññesañhi therānaṃ kañci kālaṃ parivāro mahā hoti kañci [Pg.231] kālaṃ appo, imassa pana therassa dvīhi bhātikehi saddhiṃ ekaṃ samaṇasahassaṃ nibaddhaparivārova ahosi. Tesu ekekasmiṃ ekekaṃ pabbājente dve samaṇasahassāni honti, dve dve pabbājente tīṇi sahassāni honti. Tasmā so mahāparivārānaṃ aggo nāma jāto. Kassapoti panassa gottaṃ. Uruvelāyaṃ pabbajitattā uruvelakassapoti paññāyittha.

224. Trong câu thứ hai, (cụm từ) ‘trong số những vị có đại chúng’ cho thấy rằng Trưởng lão Uruvelakassapa là vị tối thượng trong số những vị có đoàn tùy tùng đông đảo. Đối với các vị Trưởng lão khác, có lúc đoàn tùy tùng đông đảo, có lúc lại ít ỏi, nhưng đối với vị Trưởng lão này, cùng với hai người em, ngài luôn có một đoàn tùy tùng gồm một ngàn vị tu sĩ. Trong số họ, nếu mỗi vị cho một người xuất gia thì sẽ có hai ngàn vị tu sĩ, nếu mỗi vị cho hai người xuất gia thì sẽ có ba ngàn vị. Do đó, ngài được biết đến là vị tối thượng trong số những vị có đoàn tùy tùng đông đảo. Còn Kassapa là họ của ngài. Do ngài đã xuất gia ở Uruvelā nên được biết đến với tên gọi Uruvelakassapa.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā vayappatto satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ mahāparisānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā ticīvarena acchādetvā satthāraṃ vanditvā mahāparisānaṃ aggabhāvatthaṃ patthanaṃ akāsi. Satthā anantarāyaṃ disvā anāgate gotamabuddhassa sāsane mahāparisānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākaritvā pakkāmi.

Đây là câu chuyện tuần tự về hành nghiệp trong quá khứ của ngài: Vị này, vào thời của Đức Phật Padumuttara, đã tái sanh trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Khi đến tuổi trưởng thành, trong khi đang nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, ngài đã thấy bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ khưu vào địa vị tối thượng trong số những vị có đại chúng. (Nghĩ rằng): “Ta cũng nên trở thành người như vậy trong tương lai,” ngài đã cúng dường đại thí đến Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu trong bảy ngày, dâng cúng tam y, đảnh lễ bậc Đạo Sư và đã phát nguyện đạt được địa vị tối thượng trong số những vị có đại chúng. Bậc Đạo Sư, thấy rằng không có chướng ngại, đã thọ ký rằng: “Trong tương lai, trong giáo pháp của Đức Phật Gotama, vị này sẽ là người tối thượng trong số những vị có đại chúng,” rồi Ngài đã ra đi.


Sopi kulaputto yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto ito dvenavutikappamatthake phussabuddhassa vemātikakaniṭṭhabhātā hutvā nibbatto, pitā mahindarājā nāma. Apare panassa dve kaniṭṭhabhātaro ahesuṃ. Evaṃ te tayo bhātaro visuṃ visuṃ ṭhānantaraṃ labhiṃsu. Te heṭṭhā vuttanayeneva kupitaṃ paccantaṃ vūpasametvā pitu santikā varaṃ labhitvā ‘‘temāsaṃ dasabalaṃ paṭijaggissāmā’’ti varaṃ gaṇhiṃsu. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘amhehi dasabalaṃ paṭijaggantehi anucchavikaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti ekaṃ amaccaṃ uppādakaṭṭhāne ṭhapetvā ekaṃ āyavayajānanakaṃ katvā ekaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa parivesakaṭṭhāne ṭhapetvā attanā dasa sīlāni samādāya temāsaṃ sikkhāpadāni rakkhiṃsu. Te tayo amaccā heṭṭhā vuttanayeneva imasmiṃ buddhuppāde bimbisāravisākharaṭṭhapālā jātā.

Vị thiện gia nam tử ấy, sau khi làm các thiện nghiệp cho đến trọn đời và luân hồi trong các cõi trời và người, cách đây chín mươi hai kiếp, đã sanh làm người em trai khác mẹ của Đức Phật Phussa, vua cha tên là Mahinda. Ngài còn có hai người em trai khác. Như vậy, ba anh em họ đã nhận được các địa vị khác nhau. Theo cách đã được nói ở dưới, sau khi dẹp yên vùng biên địa nổi loạn, họ đã nhận được một ân huệ từ vua cha và đã chọn ân huệ rằng: “Chúng con sẽ phụng sự bậc Thập Lực trong ba tháng.” Bấy giờ, họ đã suy nghĩ như vầy: “Khi chúng ta phụng sự bậc Thập Lực, chúng ta nên làm cho phải lẽ.” Họ đã đặt một vị đại thần vào vị trí sản xuất, một vị lo việc ghi nhận thu chi, và một vị vào vị trí phục vụ Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu. Còn chính họ, sau khi thọ trì mười giới, đã giữ gìn các học giới trong ba tháng. Ba vị đại thần ấy, theo cách đã được nói ở dưới, trong thời Đức Phật này đã sanh làm vua Bimbisāra, Visākha, và Raṭṭhapāla.


Te pana rājakumārā vutthavasse dasabale sahatthā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paccayapūjāya pūjetvā yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā amhākaṃ dasabalassa nibbattito puretarameva brāhamaṇakule nibbattitvā attano gottavasena [Pg.232] tayopi janā kassapā eva nāma jātā. Te vayappattā tayo vede uggaṇhiṃsu. Tesaṃ jeṭṭhabhātikassa pañca māṇavakasatāni parivāro ahosi, majjhimassa tīṇi, kaniṭṭhassa dve. Te attano ganthe sāraṃ olokentā diṭṭhadhammikameva passiṃsu, na samparāyikaṃ. Atha nesaṃ jeṭṭhabhātā attano parivārena saddhiṃ uruvelaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā uruvelakassapo nāma jāto, mahāgaṅgānadīvaṅke pabbajito nadīkassapo nāma jāto, gayāsīse pabbajito gayākassapo nāma jāto.

Còn các vị vương tử ấy, sau khi bậc Thập Lực an cư mùa mưa xong, đã tự tay cúng dường các vật dụng đến chư Tăng với đức Phật là vị đứng đầu, đã làm các thiện nghiệp cho đến trọn đời, và ngay cả trước khi bậc Thập Lực của chúng ta ra đời, họ đã sanh vào dòng dõi Bà-la-môn, và theo dòng họ của mình, cả ba người đều có tên là Kassapa. Khi đến tuổi trưởng thành, họ đã học ba bộ Vệ-đà. Trong số họ, người anh cả có năm trăm thanh niên Bà-la-môn làm tùy tùng, người anh giữa có ba trăm, và người em út có hai trăm. Khi tìm kiếm tinh yếu trong kinh điển của mình, họ chỉ thấy được những điều thuộc về đời này, chứ không thấy được những điều thuộc về đời sau. Sau đó, người anh cả cùng với đoàn tùy tùng của mình đi đến Uruvelā, xuất gia làm đạo sĩ và được biết đến với tên là Uruvela Kassapa. Vị xuất gia ở khúc quanh của sông Hằng được biết đến với tên là Nadī Kassapa. Vị xuất gia ở Gayāsīsa được biết đến với tên là Gayā Kassapa.


Evaṃ tesu isipabbajjaṃ pabbajitvā tattha vasantesu bahūnaṃ divasānaṃ accayena amhākaṃ bodhisatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā paṭividdhasabbaññutaññāṇo anukkamena dhammacakkaṃ pavattetvā pañcavaggiye there arahatte patiṭṭhāpetvā yasadārakappamukhe pañcapaññāsa sahāyakepi vinetvā saṭṭhi arahante ‘‘caratha, bhikkhave, cārika’’nti bahujanahitāya cārikaṃ pesetvā bhaddavaggiye vinetvā uruvelakassapassa hetuṃ disvā ‘‘mayi gate tayo bhātikā saparivārā arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti ñatvā ekako adutiyo uruvelakassapassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā vasanatthāya agyāgāraṃ yācitvā tattha kataṃ nāgadamanaṃ ādiṃ katvā aḍḍhuḍḍhasahassehi pāṭihāriyehi uruvelakassapaṃ saparivāraṃ vinetvā pabbājesi. Tassa pabbajitabhāvaṃ ñatvā itarepi dve bhātaro saparivārā āgantvā pabbajiṃsu, sabbepi ehibhikkhū iddhimayapattacīvaradharā ahesuṃ.

Như vậy, sau nhiều ngày trôi qua khi họ đang sống ở đó sau khi đã xuất gia làm đạo sĩ, Bồ-tát của chúng ta sau khi thực hiện cuộc đại xuất ly, đã chứng ngộ Nhất thiết trí, tuần tự chuyển Pháp luân, đã an lập năm vị trưởng lão trong quả A-la-hán, đã giáo hóa năm mươi lăm người bạn hữu do công tử Yasa đứng đầu, đã phái sáu mươi vị A-la-hán đi du hành vì lợi ích của số đông với lời dạy: “Này các Tỳ-khưu, hãy đi du hành”, đã giáo hóa nhóm Bhaddavaggiya, và khi thấy được nhân duyên của Uruvela Kassapa, biết rằng: “Khi ta đến, ba anh em cùng với tùy tùng sẽ đắc quả A-la-hán”, ngài đã một mình không có người thứ hai đi đến nơi ở của Uruvela Kassapa, xin nhà lửa để ở lại, và bắt đầu bằng việc nhiếp phục con rồng ở đó, ngài đã giáo hóa và cho xuất gia Uruvela Kassapa cùng với tùy tùng bằng ba ngàn năm trăm phép thần thông. Khi biết được việc ông ấy đã xuất gia, hai người anh em còn lại cũng cùng với tùy tùng đến và xuất gia. Tất cả đều trở thành các vị Tỳ-khưu Thiện Lai, mang y bát do thần thông tạo ra.


Satthā taṃ samaṇasahassaṃ ādāya gayāsīsaṃ gantvā piṭṭhipāsāṇe nisinno ‘‘kathaṃrūpā nu kho etesaṃ dhammadesanā sappāyā’’ti olokento ‘‘ime aggiṃ paricarantā vicariṃsu, imesaṃ tayo bhave ādittāgārasadise katvā dassetuṃ vaṭṭatī’’ti ādittapariyāyasuttaṃ (mahāva. 54) desesi. Desanāpariyosāne sabbeva arahattaṃ pattā. Satthā tehi parivuto pubbe bimbisārarañño dinnapaṭiññattā rājagahanagare laṭṭhivanuyyānaṃ agamāsi. Rājā dasabalassa āgatabhāvaṃ sutvā dvādasanahutehi brāhmaṇagahapatikehi saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā sabbāvantaṃ parisaṃ oloketvā mahājanaṃ uruvelakassapassa nipaccakāraṃ karontaṃ disvā ‘‘ime mayhaṃ vā kassapassa vā [Pg.233] mahantabhāvaṃ na jānanti, savitakkā ca nāma desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkontī’’ti cintetvā, ‘‘kassapa, tuyhaṃ upaṭṭhākānaṃ vitakkaṃ chindā’’ti therassa saññaṃ adāsi. Thero satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā uṭṭhāyāsanā satthāraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā tālappamāṇaṃ ākāsaṃ uppatitvā iddhivikubbanaṃ dassetvā ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmi, satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti vatvā oruyha dasabalassa pāde vandi. Etenupāyena sattame vāre sattatālappamāṇaṃ ākāsaṃ abbhuggantvā puna āgantvā dasabalassa pāde vanditvā ekamantaṃ nisīdi.

Bậc Đạo Sư dẫn theo một ngàn vị sa-môn ấy đi đến Gayāsīsa, ngồi trên một tảng đá phẳng, và khi quán xét: “Pháp thoại như thế nào sẽ thích hợp cho những vị này?”, ngài nghĩ rằng: “Những vị này đã từng đi thờ lửa. Nên chỉ cho họ thấy ba cõi hữu giống như một ngôi nhà đang cháy”, rồi ngài thuyết kinh Bảy Lửa (Ādittapariyāyasutta, Mahāvagga 54). Khi bài pháp kết thúc, tất cả đều đắc quả A-la-hán. Bậc Đạo Sư, được các vị ấy vây quanh, do lời hứa đã ban trước đây cho vua Bimbisāra, đã đi đến khu vườn Laṭṭhivana trong thành Rājagaha. Nhà vua, khi nghe tin bậc Thập Lực đã đến, cùng với mười hai vạn Bà-la-môn và gia chủ đến đảnh lễ bậc Đạo Sư rồi ngồi xuống một bên. Bậc Đạo Sư nhìn khắp hội chúng, thấy đại chúng đang tỏ lòng kính trọng đối với Uruvela Kassapa, ngài suy nghĩ: “Những người này không biết sự vĩ đại là của ta hay của Kassapa, và khi còn hoài nghi thì họ không thể tiếp thu được lời dạy”. Ngài ra hiệu cho vị trưởng lão: “Này Kassapa, hãy đoạn trừ sự hoài nghi của những người ủng hộ ông”. Vị trưởng lão vâng lời bậc Đạo Sư, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ bậc Đạo Sư theo thế năm vóc sát đất, bay lên không trung cao bằng một cây thốt nốt và biểu diễn thần thông, rồi nói rằng: “Bạch Thế Tôn, ngài là Đạo Sư của con, con là đệ tử. Bạch Thế Tôn, ngài là Đạo Sư của con, con là đệ tử”, sau đó ngài xuống và đảnh lễ dưới chân bậc Thập Lực. Bằng cách này, đến lần thứ bảy, ngài bay lên không trung cao bằng bảy cây thốt nốt, rồi lại trở xuống, đảnh lễ dưới chân bậc Thập Lực và ngồi xuống một bên.


Tasmiṃ kāle mahājano ‘‘ayaṃ loke mahāsamaṇo’’ti satthari nibbitakko jāto, athassa satthā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne rājā ekādasanahutehi brāhmaṇagahapatikehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhito, ekanahutaṃ upāsakattaṃ paṭivedesi. Tepi uruvelakassapassa parivārā sahassamattā bhikkhū attano āsevanavasena cintesuṃ – ‘‘amhākaṃ pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, bahi gantvā kiṃ karissāmā’’ti uruvelakassapattheraṃyeva parivāretvā vicariṃsu. Tesu ekekasmiṃ ekekaṃ nissitakaṃ gaṇhante dve sahassāni honti, dve dve gaṇhante tīṇi sahassāni honti. Tato paṭṭhāya yattakā tesaṃ nissitakā, tattake kathetuṃ vaṭṭatīti. Idamettha vatthu. Aparabhāge pana satthā jetavane viharanto theraṃ mahāparisānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vào lúc ấy, đại chúng không còn hoài nghi về bậc Đạo Sư, nghĩ rằng: “Vị này là bậc Đại Sa-môn trên thế gian”. Bấy giờ, bậc Đạo Sư thuyết pháp cho họ. Khi bài pháp kết thúc, nhà vua cùng với mười một vạn Bà-la-môn và gia chủ đã được an lập trong quả Tu-đà-hoàn, một vạn người đã tuyên bố trở thành cận sự nam. Cả một ngàn vị Tỳ-khưu là tùy tùng của Uruvela Kassapa, do thói quen thân cận, đã suy nghĩ: “Mục đích xuất gia của chúng ta đã đạt đến đỉnh điểm, đi ra ngoài để làm gì nữa?”, và họ đã đi theo vây quanh chỉ riêng trưởng lão Uruvela Kassapa. Trong số họ, khi mỗi vị nhận một đệ tử y chỉ, thì có hai ngàn vị; khi mỗi vị nhận hai đệ tử, thì có ba ngàn vị. Kể từ đó, họ có bao nhiêu đệ tử y chỉ thì nên kể bấy nhiêu. Đây là câu chuyện ở đây. Về sau, khi đang trú tại Jetavana, bậc Đạo Sư đã đặt vị trưởng lão vào vị trí hàng đầu trong số những người có đông đảo tùy tùng.


Kāḷudāyittheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Kāḷudāyi


225. Tatiye kulappasādakānanti kulaṃ pasādentānaṃ. Ayaṃ hi thero adiṭṭhabuddhadassanaṃyeva suddhodanamahārājassa nivesanaṃ pasādesi, tasmā kulappasādakānaṃ aggo nāma jāto.

225. Trong câu kệ thứ ba, “kulappasādakānaṃ” có nghĩa là “trong số những người làm cho các gia đình có tín tâm”. Vị trưởng lão này quả thật đã làm cho gia đình của vua Suddhodana, người chưa từng thấy đức Phật, phát sanh tín tâm. Do đó, ngài được xem là bậc tối thắng trong số những người làm cho các gia đình có tín tâm.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu [Pg.234] saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase kapilavatthusmiṃyeva amaccagehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātadivase bodhisattena saddhiṃyeva jātoti taṃdivasaṃyeva taṃ dukūlacumbuṭake nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānatthāya nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho rāhulamātā catasso nidhikumbhiyo ārohaniyahatthī kaṇḍako channo kāḷudāyīti ime satta ekadivase jātattā sahajātā nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātoti udāyītveva nāmaṃ akaṃsu. Thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyī nāma jāto. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.

Đây là câu chuyện tuần tự về nghiệp quá khứ của vị ấy. Vị này cũng vậy, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình thế gia ở thành Haṃsavatī. Khi đang nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, vị ấy thấy bậc Đạo Sư đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thắng trong số những người làm cho các gia đình có đức tin, vị ấy đã làm các công đức và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy trọn đời làm các việc thiện, luân hồi trong cõi trời và cõi người, vào ngày Bồ-tát của chúng ta nhập thai trong lòng mẹ, vị ấy cũng đã nhập thai trong gia đình một vị đại thần ở chính thành Kapilavatthu. Vào ngày sanh ra, vì sanh cùng lúc với Bồ-tát, ngay trong ngày ấy, người ta đặt vị ấy nằm trong một tấm lụa mịn và mang đến để hầu hạ Bồ-tát. Thật vậy, cùng với Bồ-tát, cây Bồ-đề, mẹ của Rāhula, bốn hũ châu báu, con voi có thể cỡi, con ngựa Kaṇḍaka, người hầu Channa, và Kāḷudāyī, bảy vị này vì sanh cùng một ngày nên được gọi là những người cùng sanh. Rồi vào ngày đặt tên, vì vị ấy sanh vào ngày mà cả thành phố hân hoan, người ta đã đặt tên cho vị ấy là Udāyī. Nhưng vì có nước da hơi ngăm đen, vị ấy được gọi là Kāḷudāyī. Vị ấy đã lớn lên, cùng chơi các trò chơi của trẻ con với Bồ-tát.


Aparabhāge bodhisatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakko lokānuggahaṃ karonto rājagahaṃ upanissāya viharati. Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājā ‘‘siddhatthakumāro abhisambodhiṃ patvā rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharatī’’ti sutvā purisasahassaparivāraṃ ekaṃ amaccaṃ ‘‘puttaṃ me idha ānehī’’ti pesesi. So saṭṭhiyojanamaggaṃ gantvā dasabalassa catuparisamajjhe nisīditvā dhammadesanāvelāya vihāraṃ pāvisi. So ‘‘tiṭṭhatu tāva raññā pahitasāsana’’nti parisapariyante ṭhito satthu dhammadesanaṃ sutvā yathāṭhitova saddhiṃ purisasahassehi arahattaṃ pāpuṇi. Atha nesaṃ satthā ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi, sabbe taṃkhaṇaṃyeva iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Arahattaṃ pattakālato paṭṭhāya pana ariyā nāma majjhattāva hontīti raññā pahitasāsanaṃ dasabalassa na kathesi. Rājā ‘‘neva gato āgacchati, na sāsanaṃ suyyatī’’ti ‘‘ehi, tāta, tvaṃ gacchā’’ti teneva niyāmena aññaṃ amaccaṃ pesesi. Sopi gantvā purimanayeneva saddhiṃ parisāya arahattaṃ patvā tuṇhī ahosi. Evaṃ navahi amaccehi saddhiṃ nava purisasahassāni pesesi. Sabbe attano kiccaṃ niṭṭhāpetvā tuṇhī ahesuṃ.

Về sau, Bồ-tát sau khi thực hiện cuộc đại xuất gia, đã tuần tự chứng đắc Nhất thiết trí, chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và đang trú ngụ gần thành Rājagaha để tế độ thế gian. Vào lúc ấy, đức vua Suddhodana, khi nghe tin "Thái tử Siddhattha đã chứng đắc Chánh Đẳng Giác và đang trú tại Veḷuvana gần thành Rājagaha," đã phái một vị đại thần cùng với một ngàn người tùy tùng đi và nói rằng: "Hãy mang con trai ta về đây." Vị ấy đi quãng đường sáu mươi do-tuần, và vào tịnh xá vào lúc đức Thập Lực đang ngồi giữa bốn chúng để thuyết pháp. Vị ấy nghĩ: "Sứ mệnh của vua hãy tạm gác lại," rồi đứng ở cuối hội chúng, nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, và ngay tại chỗ đứng đó, đã cùng với một ngàn người chứng đắc A-la-hán quả. Bấy giờ, bậc Đạo Sư đưa tay ra và nói với họ: "Hãy đến đây, các tỳ khưu." Ngay lập tức, tất cả họ đều trở thành những vị có y bát do thần thông hóa hiện, giống như những vị trưởng lão có sáu mươi tuổi hạ. Kể từ khi chứng đắc A-la-hán quả, các bậc Thánh thường giữ thái độ trung lập, nên vị ấy đã không trình bày sứ mệnh của vua lên đức Thập Lực. Đức vua nghĩ: "Người đi không trở về, cũng không có tin tức gì," liền phái một vị đại thần khác theo cách thức tương tự, nói rằng: "Này khanh, hãy đi đi." Vị ấy cũng đi, và theo cách thức như trước, đã cùng với đoàn tùy tùng chứng đắc A-la-hán quả và giữ im lặng. Cứ như thế, nhà vua đã phái đi chín vị đại thần cùng với chín ngàn người. Tất cả họ, sau khi hoàn thành phận sự của mình, đều giữ im lặng.


Atha rājā cintesi – ‘‘ettakā janā mayi sinehābhāvena dasabalassa idhāgamanatthāya na kiñci kathayiṃsu, aññe gantvāpi dasabalaṃ ānetuṃ [Pg.235] na sakkhissanti. Mayhaṃ kho pana putto udāyī dasabalena saddhiṃ ekavayo sahapaṃsukīḷiko, mayi cassa sineho atthī’’ti kāḷudāyiṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, purisasahassaparivāro gantvā dasabalaṃ ānehī’’ti āha. Paṭhamaṃ gatapurisā viya pabbajituṃ labhanto ānessāmi, devāti. Yaṃkiñci katvā mama puttaṃ dassehīti. ‘‘Sādhu, devā’’ti rañño sāsanaṃ ādāya rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanāvelāya parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaphalaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāsi. Tato cintesi – ‘‘na tāva dasabalassa kulanagaraṃ gantuṃ esa kālo, vasantasamaye supupphitesu vanasaṇḍesu haritatiṇasañchannāya pathaviyā esa kālo bhavissatī’’ti kālaṃ paṭimānento tassa kālassa āgatabhāvaṃ ñatvā –

Bấy giờ, đức vua suy nghĩ: "Bao nhiêu người này, vì không còn tình cảm với ta, đã không nói gì về việc đức Thập Lực đến đây. Những người khác đi cũng sẽ không thể mang đức Thập Lực về được. Nhưng con trai của ta, Udāyī, cùng tuổi với đức Thập Lực, là bạn chơi thuở nhỏ, và nó có tình cảm với ta." (Nghĩ vậy), vua cho gọi Kāḷudāyī đến và nói: "Này con, hãy cùng với một ngàn người tùy tùng đi và mang đức Thập Lực về đây." "Tâu đại vương, nếu được phép xuất gia như những người đã đi trước, con sẽ mang Ngài về." "Hãy làm bất cứ điều gì, chỉ cần cho ta thấy mặt con trai ta." "Lành thay, tâu đại vương." Vị ấy nhận lệnh vua, đi đến Rājagaha, đứng ở cuối hội chúng vào lúc bậc Đạo Sư thuyết pháp, nghe pháp, và cùng với đoàn tùy tùng chứng đắc quả A-la-hán, rồi được an lập trong địa vị "Ehi-bhikkhu". Sau đó, vị ấy suy nghĩ: "Đây chưa phải là lúc để đức Thập Lực về quê hương. Thời điểm thích hợp sẽ là vào mùa xuân, khi các lùm cây trong rừng nở hoa rực rỡ và mặt đất được bao phủ bởi thảm cỏ xanh." Vị ấy chờ đợi thời điểm, và khi biết thời điểm ấy đã đến –


‘‘Nātisītaṃ nātiuṇhaṃ, nātidubbhikkhachātakaṃ;

Saddalā haritā bhūmi, esa kālo mahāmunī’’ti. –

"Trời không quá lạnh, không quá nóng, không có nạn đói kém; mặt đất xanh tươi cỏ non, đây là thời điểm thích hợp, hỡi bậc Đại Muni."


Saṭṭhimattāhi gāthāhi dasabalassa kulanagaraṃ gamanatthāya gamanavaṇṇaṃ vaṇṇesi. Satthā ‘‘udāyī gamanavaṇṇaṃ katheti, kapilavatthunagaraṃ gantuṃ esa kālo’’ti vīsatisahassabhikkhuparivāro aturitagamanena cārikaṃ nikkhami.

Bằng khoảng sáu mươi bài kệ, vị ấy đã mô tả vẻ đẹp của cuộc hành trình, nhằm mục đích để đức Thập Lực trở về quê hương. Bậc Đạo Sư nghĩ: "Udāyī đang ca ngợi cuộc hành trình, đây là lúc để đi đến thành Kapilavatthu," rồi cùng với hai mươi ngàn tỳ khưu tùy tùng, bắt đầu cuộc du hành một cách không vội vã.


Udāyitthero satthu nikkhantabhāvaṃ ñatvā ‘‘pitu mahārājassa saññaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vehāsaṃ abbhuggantvā rañño nivesane pāturahosi. Suddhodanamahārājā theraṃ disvā tuṭṭhacitto mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditassa nānaggarasabhojanassa pattaṃ pūretvā adāsi. Thero uṭṭhāya gamanākappaṃ dassesi. Nisīditvāva bhuñja, tātāti. Satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmi, mahārājāti. Kahaṃ pana, tāta, satthāti? Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya cārikaṃ nikkhanto, mahārājāti. Tumhe imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā yāva mama putto imaṃ nagaraṃ sampāpuṇāti, tāvassa itova piṇḍapātaṃ harathāti. Thero bhattakiccaṃ katvā dasabalassa āharitabbaṃ bhattaṃ gahetvā dhammakathaṃ kathetvā dasabalassa adassaneneva sakalarājanivesanaṃ saddhāpaṭilābhaṃ labhāpetvā sabbesaṃ passantānaññeva pattaṃ ākāse [Pg.236] vissajjetvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā piṇḍapātaṃ ādāya satthu hatthe ṭhapesi, satthā taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñji. Thero saṭṭhiyojanamaggaṃ yojanaparamaṃ gacchantassa satthuno divase divase rājagehato bhattaṃ āharitvā adāsi. Evaṃ vatthu veditabbaṃ. Atha aparabhāge satthā ‘‘mayhaṃ pitu mahārājassa sakalanivesanaṃ pasādesī’’ti theraṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Trưởng lão Udāyi, biết được việc đức Đạo Sư đã khởi hành, nghĩ rằng: “Nên báo tin cho đức vua cha,” liền bay lên hư không và hiện ra tại cung điện của đức vua. Đức vua Suddhodana thấy vị trưởng lão, lòng hoan hỷ, mời ngài ngồi trên một chiếc sàng tọa quý giá và đã dâng cúng đầy bát những vật thực thượng vị nhiều loại đã được chuẩn bị cho chính mình. Vị trưởng lão đứng dậy, tỏ ý muốn đi. (Đức vua nói): “Thưa ngài, xin hãy ngồi lại dùng bữa.” (Trưởng lão đáp): “Tâu đại vương, bần đạo sẽ đến nơi đức Đạo Sư để dùng bữa.” (Đức vua hỏi): “Thưa ngài, vậy đức Đạo Sư đang ở đâu?” (Trưởng lão đáp): “Tâu đại vương, ngài cùng với đoàn tùy tùng hai mươi ngàn vị tỳ khưu đã khởi hành du hành để đến thăm đại vương.” (Đức vua nói): “Xin ngài hãy dùng vật thực khất thực này, và cho đến khi con trai của trẫm đến được thành này, xin ngài hãy mang vật thực khất thực từ đây đến cho ngài ấy.” Vị trưởng lão sau khi dùng bữa xong, đã nhận lấy phần vật thực để mang đến cho bậc Thập Lực, thuyết một bài pháp, làm cho toàn thể hoàng cung phát sinh đức tin ngay cả khi chưa diện kiến bậc Thập Lực, rồi tung chiếc bát lên hư không trước sự chứng kiến của tất cả mọi người, chính ngài cũng bay lên hư không, mang theo vật thực khất thực và đặt vào tay đức Đạo Sư. Đức Đạo Sư đã dùng vật thực khất thực ấy. Mỗi ngày, vị trưởng lão đều mang vật thực từ hoàng cung đến dâng cho đức Đạo Sư, người đang đi trên đoạn đường sáu mươi do-tuần, mỗi ngày đi được tối đa một do-tuần. Câu chuyện nên được hiểu như vậy. Về sau, đức Đạo Sư đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thượng trong số những vị làm cho các gia tộc có đức tin, (với lý do rằng): “Vị ấy đã làm cho toàn thể hoàng cung của vua cha ta được trong sạch (tín tâm).”


Bākulattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Bākula.


226. Catutthe appābādhānanti nirābādhānaṃ. Bākuloti dvīsu kulesu vaḍḍhitattā evaṃladdhanāmo thero.

226. Trong câu kệ thứ tư, (cụm từ) ‘ít bệnh tật’ có nghĩa là không có bệnh tật. Vị trưởng lão có tên là Bākula vì ngài đã được nuôi dưỡng trong hai gia tộc.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira atīte ito kappasatasahassādhike asaṅkhyeyyamatthake anomadassidasabalassa nibbattito puretarameva brāhmaṇakule paṭisandhiṃ gaṇhitvā vayaṃ āgamma uggahitavedo vedattaye sāraṃ apassanto ‘‘samparāyikatthaṃ gavesissāmī’’ti pabbatapāde isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcābhiññā-aṭṭhasamāpattilābhī hutvā jhānakīḷitāya vītināmesi. Tasmiṃ samaye anomadassī bodhisatto sabbaññutaṃ patvā ariyagaṇaparivuto cārikaṃ carati. Tāpaso ‘‘tīṇi ratanāni uppannānī’’ti sutvā satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā desanāpariyosāne saraṇesu patiṭṭhito, attano ṭhānaṃ pana vijahituṃ nāsakkhi. So kālena kālaṃ satthu dassanāya ceva gacchati, dhammañca suṇāti.

Về công hạnh trong quá khứ của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự: Tương truyền rằng, trong quá khứ, vào một a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn kiếp trái đất về trước, ngay cả trước khi bậc Thập Lực Anomadassī xuất hiện, vị này đã tái sanh trong một gia đình Bà-la-môn. Khi đến tuổi trưởng thành, đã học thông kinh Vệ-đà, nhưng không thấy được cốt lõi trong ba tập kinh Vệ-đà, ngài nghĩ rằng: “Ta sẽ tìm kiếm lợi ích cho đời sau,” và đã xuất gia theo lối sống của đạo sĩ dưới chân núi. Ngài đã đắc được năm thắng trí và tám thiền chứng, sống an vui trong thiền định. Vào thời điểm ấy, Bồ-tát Anomadassī đã đạt được Nhất thiết trí, cùng đoàn tùy tùng là các bậc Thánh du hành. Vị đạo sĩ nghe tin “Tam Bảo đã xuất hiện,” đã đến nơi đức Đạo Sư, nghe pháp, và sau khi bài pháp kết thúc, đã an trú trong Tam Quy. Tuy nhiên, ngài đã không thể từ bỏ nơi ở của mình. Thỉnh thoảng, ngài đến yết kiến đức Đạo Sư và nghe pháp.


Athekasmiṃ samaye tathāgatassa udaravāto uppajji. Tāpaso satthu dassanatthāya āgato ‘‘satthā gilāno’’ti sutvā ‘‘ko, bhante, ābādho’’ti. ‘‘Udaravāto’’ti vutte ‘‘ayaṃ kālo mayhaṃ puññaṃ kātu’’nti pabbatapādaṃ gantvā nānāvidhāni bhesajjāni samodhānetvā ‘‘idaṃ bhesajjaṃ satthu upanethā’’ti upaṭṭhākattherassa adāsi. Saha bhesajjassa upayogena udaravāto paṭippassambhi. So satthu phāsukakāle gantvā evamāha – ‘‘bhante, yadidaṃ mama bhesajjena tathāgatassa phāsukaṃ jātaṃ, tassa me nissandena nibbattanibbattabhave gaddūhanamattampi sarīre [Pg.237] byādhi nāma mā hotū’’ti. Idamassa tasmiṃ attabhāve kalyāṇakammaṃ.

Rồi một thời, đức Như Lai bị bệnh đau bụng do gió. Vị đạo sĩ đến để yết kiến đức Đạo Sư, nghe tin “đức Đạo Sư bị bệnh,” liền hỏi: “Bạch ngài, bệnh gì vậy?” Khi được trả lời là “Bệnh đau bụng do gió,” ngài nghĩ rằng: “Đây là lúc để ta tạo phước,” liền đi đến chân núi, thu thập nhiều loại dược liệu khác nhau, và đưa cho vị trưởng lão thị giả, nói rằng: “Xin hãy dâng dược phẩm này lên đức Đạo Sư.” Ngay khi dùng dược phẩm, cơn đau bụng do gió đã thuyên giảm. Khi đức Đạo Sư đã được an ổn, vị ấy đến và nói như sau: “Bạch ngài, nhờ dược phẩm của con mà đức Như Lai đã được an ổn, do quả báo này, xin cho con trong mỗi kiếp sanh ra, không có bệnh tật nào trong thân, dù chỉ bằng một cái nhọt nhỏ.” Đây là thiện nghiệp của vị ấy trong kiếp sống đó.


So tato cuto brahmaloke nibbattitvā ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ devamanussesu saṃsaranto padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ appābādhānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto vipassīdasabalassa nibbattito puretarameva bandhumatīnagare brāhmaṇakule nibbatto purimanayeneva isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānalābhī hutvā pabbatapāde vasati.

Vị ấy sau khi mệnh chung từ đó, đã sanh về cõi Phạm thiên, luân hồi trong cõi trời và người trong một a-tăng-kỳ. Vào thời đức Phật Padumuttara, ngài đã tái sanh trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thượng trong số những vị ít bệnh tật, ngài đã làm công đức và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy làm các việc thiện cho đến hết tuổi thọ, luân hồi trong cõi trời và người. Ngay cả trước khi bậc Thập Lực Vipassī xuất hiện, ngài đã sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn ở thành Bandhumatī, và theo cách thức trước đây, đã xuất gia theo lối sống của đạo sĩ, đắc được thiền, và sống dưới chân núi.


Vipassībodhisattopi sabbaññutaṃ patvā aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaparivāro bandhumatīnagaraṃ upanissāya pitu mahārājassa saṅgahaṃ karonto kheme migadāye viharati. Athāyaṃ tāpaso dasabalassa loke nibbattabhāvaṃ ñatvā āgantvā satthu dhammakathaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāsi, attano pabbajjaṃ jahituṃ nāsakkhi, kālena kālaṃ pana satthu upaṭṭhānaṃ gacchati.

Bồ-tát Vipassī cũng đã đạt được Nhất thiết trí, cùng với đoàn tùy tùng sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ khưu, nương nhờ thành Bandhumatī, nhận sự bảo trợ của đức vua cha, và đang trú tại vườn Lộc Uyển Khemā. Bấy giờ, vị đạo sĩ này biết được việc bậc Thập Lực đã xuất hiện trên đời, đã đến nghe pháp của đức Đạo Sư và an trú trong Tam Quy, nhưng không thể từ bỏ đời sống xuất gia của mình. Tuy nhiên, thỉnh thoảng ngài đến hầu hạ đức Đạo Sư.


Athekasmiṃ samaye ṭhapetvā satthārañceva dve aggasāvake ca himavati pupphitānaṃ visarukkhānaṃ vātasamphassena sesabhikkhūnaṃ matthakarogo nāma udapādi. Tāpaso satthu upaṭṭhānaṃ āgato bhikkhū sasīsaṃ pārupitvā nipanne disvā – ‘‘kiṃ, bhante, bhikkhusaṅghassa aphāsuka’’nti pucchi. Bhikkhūnaṃ tiṇapupphakarogo, āvusoti. Tāpaso cintesi – ‘‘ayaṃ kālo mayhaṃ bhikkhusaṅghassa kāyaveyyāvatikakammaṃ katvā puññaṃ nibbattetu’’nti attano ānubhāvena nānāvidhāni bhesajjāni saṃkaḍḍhitvā yojetvā adāsi. Sabbabhikkhūnaṃ rogo taṃkhaṇaṃyeva vūpasanto.

Rồi một thời, ngoại trừ đức Đạo Sư và hai vị Thượng thủ Thinh văn, các vị tỳ khưu còn lại đã phát sinh một chứng bệnh đau đầu do tiếp xúc với gió từ những cây độc đang trổ hoa ở vùng Hy-mã-lạp. Vị đạo sĩ đến hầu hạ đức Đạo Sư, thấy các vị tỳ khưu đang nằm, trùm kín cả đầu, đã hỏi: “Bạch ngài, chư Tăng có điều gì không an ổn vậy?” (Họ đáp): “Thưa hiền hữu, các vị tỳ khưu bị bệnh do phấn hoa.” Vị đạo sĩ suy nghĩ: “Đây là lúc để ta làm công việc phục vụ chư Tăng và tạo phước.” Bằng thần lực của mình, ngài đã thu thập nhiều loại dược liệu khác nhau, bào chế và dâng cúng. Bệnh của tất cả các vị tỳ khưu đã chấm dứt ngay lập tức.


So yāvatāyukaṃ ṭhatvā brahmaloke nibbattitvā ekanavutikappe devamanussesu saṃsaranto kassapabuddhakāle bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbatto gharāvāsaṃ vasanto ‘‘mayhaṃ vasanagehaṃ dubbalaṃ, paccantaṃ gantvā dabbasambhāraṃ āharitvā gehaṃ karissāmī’’ti vaḍḍhakīhi saddhiṃ gacchanto antarāmagge ekaṃ jiṇṇaṃ mahāvihāraṃ disvā ‘‘tiṭṭhatu tāva mayhaṃ gehakammaṃ, na taṃ mayā saddhiṃ gamissati, yaṃkiñci katvā pana saddhiṃ gamanakammameva puretaraṃ kātuṃ [Pg.238] vaṭṭatī’’ti teheva vaḍḍhakīhi dabbasambhāraṃ gāhāpetvā tasmiṃ vihāre uposathāgāraṃ kāresi, bhojanasālaṃ aggisālaṃ dīghacaṅkamaṃ jantāgharaṃ kappiyakuṭiṃ vaccakuṭiṃ ārogyasālaṃ kāresi, yaṃkiñci bhikkhusaṅghassa upabhogaparibhogaṃ bhesajjaṃ nāma sabbaṃ paṭiyādetvā ṭhapesi.

Vị ấy sống hết tuổi thọ, sanh vào cõi Phạm thiên, trong chín mươi mốt kiếp luân hồi trong cõi trời và cõi người, vào thời đức Phật Kassapa, sanh ra trong một gia đình ở Bārāṇasī. Trong khi sống đời tại gia, nghĩ rằng: ‘Ngôi nhà của ta đã yếu, ta sẽ đi đến vùng biên địa, mang vật liệu về và xây nhà,’ vị ấy đi cùng với những người thợ mộc. Trên đường đi, thấy một ngôi đại tự cũ kỹ, vị ấy nghĩ: ‘Việc xây nhà của ta hãy tạm gác lại, nó sẽ không đi theo ta. Làm bất cứ việc gì, nên làm trước tiên việc phước sẽ đi theo ta.’ Vị ấy bèn cho chính những người thợ mộc ấy lấy vật liệu và cho xây dựng trong ngôi tịnh xá ấy một trai đường Uposatha, một nhà ăn, một nhà lửa, một kinh hành đường dài, một nhà tắm hơi, một nhà kho, một nhà vệ sinh, một bệnh xá. Bất cứ vật dụng và thuốc men nào cho chư Tăng sử dụng, vị ấy đều chuẩn bị và thiết lập tất cả.


So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ dasabalassa nibbattito puretarameva kosambiyaṃ seṭṭhigehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa paṭisandhiggahaṇadivasato paṭṭhāya taṃ seṭṭhikulaṃ lābhaggayasaggappattaṃ ahosi. Athassa mātā puttaṃ vijāyitvā cintesi – ‘‘ayaṃ dārako puññavā katādhikāro, yattakaṃ kālaṃ arogo dīghāyuko hutvā tiṭṭhati, tattakaṃ amhākaṃ sampattidāyako bhavissati. Jātadivaseyeva mahāyamunāya nhātadārakā nirogā hontī’’ti nhāpanatthāya naṃ pesesi. ‘‘Pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā nadīkīḷanatthāya naṃ pesesī’’ti majjhimabhāṇakā. Tattha dhātiyā dārakaṃ nimujjanummujjanavasena kīḷāpentiyā eko maccho dārakaṃ disvā ‘‘bhakkho me aya’’nti maññamāno mukhaṃ vivaritvā upagato. Dhātī dārakaṃ chaḍḍetvā palātā, maccho taṃ gili. Puññavā satto dukkhaṃ na pāpuṇi, sayanagabbhaṃ pavisitvā nipanno viya ahosi. Maccho dārakassa tejena tattaphālaṃ gilitvā ḍayhamāno viya vegena tiṃsayojanaṃ gantvā bārāṇasinagaravāsino macchabandhassa jālaṃ pāvisi. Mahāmacchā nāma jālena baddhā māriyamānāva maranti, ayaṃ pana dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato. Macchabandhā ca mahāmacchaṃ labhitvā phāletvā vikkiṇanti, taṃ pana dārakassa ānubhāvena aphāletvā sakalameva kājena haritvā ‘‘sahassena demā’’ti vadantā nagare vicariṃsu, koci na gaṇhāti.

Vị ấy trọn đời làm các việc lành, luân hồi trong cõi trời và cõi người trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, ngay trước khi đức Thập Lực của chúng ta xuất hiện, đã thọ sanh trong nhà của một vị trưởng giả ở Kosambī. Kể từ ngày ngài thọ thai, gia đình vị trưởng giả ấy đã đạt đến tột đỉnh của tài lợi và danh vọng. Bấy giờ, mẹ của ngài sau khi sanh con đã suy nghĩ: ‘Đứa bé này có phước, đã tạo nhiều công đức. Chừng nào nó còn khỏe mạnh và sống lâu, chừng đó nó sẽ là người mang lại tài sản cho chúng ta. Những đứa trẻ được tắm ở sông Yamunā vĩ đại ngay trong ngày sanh ra sẽ được vô bệnh,’ bà bèn sai người đem đứa bé đi tắm. Các vị tụng giả Trung Bộ Kinh nói rằng: ‘Vào ngày thứ năm, sau khi cho gội đầu, bà đã sai người đem nó đi chơi ở sông.’ Tại đó, trong khi người vú nuôi đang chơi đùa với đứa bé bằng cách cho nó ngụp lặn, một con cá thấy đứa bé, nghĩ rằng: ‘Đây là mồi của ta,’ bèn há miệng lại gần. Người vú nuôi bỏ đứa bé và chạy trốn, con cá đã nuốt nó. Chúng sanh có phước ấy không gặp đau khổ, giống như đã đi vào phòng ngủ và nằm xuống. Con cá, do oai lực của đứa bé, như thể đã nuốt phải một lưỡi cày nóng và bị thiêu đốt, đã đi nhanh ba mươi do-tuần và lọt vào lưới của một người đánh cá sống ở thành Bārāṇasī. Những con cá lớn khi bị mắc lưới thường chỉ chết khi bị giết, nhưng con cá này, do oai lực của đứa bé, đã chết ngay khi vừa được kéo ra khỏi lưới. Những người đánh cá khi bắt được cá lớn thường mổ ra và bán, nhưng con cá này, do thần lực của đứa bé, họ không mổ ra mà mang đi nguyên con. Họ đi khắp thành phố rao rằng: ‘Chúng tôi bán với giá một ngàn,’ nhưng không ai mua.


Tasmiṃ pana nagare aputtakaṃ asītikoṭivibhavaṃ seṭṭhikulaṃ atthi. Tassa dvāramūlaṃ patvā ‘‘kiṃ gahetvā dethā’’ti vuttā ‘‘kahāpaṇa’’nti āhaṃsu. Tehi kahāpaṇaṃ datvā gahito. Seṭṭhibhariyāpi aññesu divasesu macche na keḷāyati, taṃdivasaṃ pana macchaṃ phalake ṭhapetvā sayameva phālesi. Macchañca nāma kucchito phālenti, sā pana piṭṭhito phālentī [Pg.239] macchakucchiyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ dārakaṃ disvā ‘‘macchakucchiyaṃ me putto laddho’’ti nādaṃ naditvā dārakaṃ ādāya sāmikassa santikaṃ agamāsi. Seṭṭhi tāvadeva bheriṃ carāpetvā dārakamādāya rañño santikaṃ gantvā ‘‘macchakucchiyaṃ me, deva, dārako laddho, kiṃ karomā’’ti āha. Puññavā esa, yo macchakucchiyaṃ ārogo vasi, posehi nanti.

Trong thành phố ấy, có một gia đình trưởng giả không con, tài sản tám mươi triệu. Khi những người đánh cá đến trước cửa nhà, được hỏi: ‘Các ngươi bán giá bao nhiêu?’ họ đáp: ‘Một đồng kahāpaṇa.’ Họ đã đưa một đồng kahāpaṇa và mua con cá. Vợ của vị trưởng giả vào những ngày khác không hề đùa nghịch với cá, nhưng vào ngày hôm đó, bà đặt con cá lên thớt và tự mình mổ nó. Người ta thường mổ cá từ bụng, nhưng bà lại mổ từ lưng, và thấy trong bụng cá một đứa bé màu vàng ròng. Bà la lên: ‘Tôi đã tìm được con trai trong bụng cá!’ rồi bế đứa bé đến gặp chồng. Vị trưởng giả ngay lập tức cho đánh trống, mang đứa bé đến gặp vua và nói: ‘Tâu Đại vương, tôi đã tìm được một đứa bé trong bụng cá, chúng tôi nên làm gì?’ Vua phán: ‘Đứa bé này có phước, đã sống không hề hấn gì trong bụng cá. Hãy nuôi nó.’


Assosi kho itaraṃ kulaṃ ‘‘bārāṇasiyaṃ kira ekaṃ seṭṭhikulaṃ macchakucchiyaṃ dārakaṃ labhī’’ti. Te tattha agamaṃsu. Athassa mātā dārakaṃ alaṅkaritvā kīḷāpiyamānaṃ disvā ‘‘manāpo vatāyaṃ dārako’’ti gahetvā pakatiṃ ācikkhi. Itarā ‘‘mayhaṃ putto’’ti āha. Kahaṃ te laddhoti. Macchakucchiyanti. Na tuyhaṃ putto, mayhaṃ puttoti. Kahaṃ te laddhoti. Mayā dasa māse kucchiyā dhārito, atha naṃ nadiyā kīḷāpiyamānaṃ maccho gilīti. Tuyhaṃ putto aññena macchena gilito bhavissati, ayaṃ pana mayā macchakucchiyaṃ laddhoti ubhopi rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā āha – ‘‘ayaṃ dasa māse kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkā, macchaṃ gaṇhantāpi vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthīti macchakucchiyaṃ laddhattā ayampi amātā kātuṃ na sakkā, dārako ubhinnampi kulānaṃ dāyādo hotū’’ti. Tato paṭṭhāya dvepi kulāni ativiya lābhaggayasaggappattāni ahesuṃ. Tassa dvīhi kulehi vaḍḍhitattā bākulakumāroti nāmaṃ kariṃsu.

Gia đình kia đã nghe tin: ‘Hình như ở Bārāṇasī có một gia đình trưởng giả đã tìm được một đứa bé trong bụng cá.’ Họ đã đi đến đó. Bấy giờ, người mẹ ruột của đứa bé thấy nó được trang điểm và đang được nô đùa, bà bế nó lên và nói: ‘Đứa bé này thật đáng yêu!’ rồi kể lại sự tình. Người kia nói: ‘Đây là con của tôi.’ ‘Bà tìm được nó ở đâu?’ ‘Trong bụng cá.’ ‘Nó không phải con của bà, nó là con của tôi.’ ‘Bà tìm được nó ở đâu?’ ‘Tôi đã mang nó mười tháng trong bụng, rồi khi nó đang chơi ở sông thì bị cá nuốt.’ ‘Con của bà chắc đã bị một con cá khác nuốt rồi, còn đứa bé này là do tôi tìm được trong bụng cá.’ Cả hai người cùng đến hoàng cung. Vua phán: ‘Người này, vì đã mang thai mười tháng, không thể không làm mẹ. Người kia, vì đã tìm thấy đứa bé trong bụng cá, cũng không thể không làm mẹ, vì người ta khi mua cá là mua cả con chứ không phải bỏ ruột gan ra rồi mới mua. Đứa bé hãy là người thừa kế của cả hai gia đình.’ Kể từ đó, cả hai gia đình đều trở nên vô cùng thịnh vượng và danh tiếng. Vì được nuôi dưỡng bởi hai gia đình, họ đã đặt tên cho ngài là Bākulakumāra (hoàng tử của hai gia đình).


Tassa viññutaṃ pattassa dvīsupi nagaresu tayo tayo pāsāde kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhapesuṃ. Ekekasmiṃ nagare cattāro cattāro māse vasati. Ekasmiṃ nagare cattāro māse vutthassa saṅghāṭanāvāsu maṇḍapaṃ kāretvā tattha naṃ saddhiṃ nāṭakehi āropenti. So sampattiṃ anubhavamāno catūhi māsehi itaraṃ nagaraṃ gacchati. Taṃnagaravāsīni nāṭakāni ‘‘dvīhi māsehi upaḍḍhamaggaṃ āgato bhavissatī’’ti paccuggantvā taṃ parivāretvā dvīhi māsehi attano nagaraṃ nenti, itarāni nāṭakāni nivattitvā attano nagarameva gacchanti. Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaraṃ nagaraṃ gacchati. Evamassa sampattiṃ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni.

Khi vị ấy đến tuổi trưởng thành, người ta đã cho xây dựng ba tòa lâu đài ở mỗi thành phố trong hai thành phố và đã cung cấp các đoàn vũ nữ. Vị ấy sống bốn tháng ở mỗi thành phố. Sau khi đã sống bốn tháng ở một thành phố, người ta cho làm một gian nhà ở trên chiếc bè kết bằng thuyền và đặt vị ấy lên đó cùng với các vũ nữ. Vị ấy hưởng thụ tài sản, đi đến thành phố kia trong bốn tháng. Các vũ nữ ở thành phố kia, với ý nghĩ: “Trong hai tháng, vị ấy sẽ đi được nửa đường,” đã đi ra đón, vây quanh vị ấy, và trong hai tháng đã đưa vị ấy về thành phố của mình. Các vũ nữ kia quay trở về và đi đến thành phố của chính họ. Sau khi đã sống ở đó bốn tháng, vị ấy lại đi đến thành phố kia theo cách thức ấy. Như thế, trong khi hưởng thụ tài sản, vị ấy đã sống trọn tám mươi năm.


Tasmiṃ [Pg.240] samaye amhākaṃ bodhisatto sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakko anukkamena cārikaṃ caramāno kosambiṃ pāpuṇi, bārāṇasinti majjhimabhāṇakā. Bākulo seṭṭhipi kho ‘‘dasabalo āgato’’ti sutvā bahuṃ gandhamālaṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. So sattāhameva puthujjano hutvā aṭṭhame aruṇe saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Athassa dvīsu nagaresu gihikāle paricārikamātugāmā attano kulagharāni āgantvā tattha vasamānā cīvarāni katvā pahiṇiṃsu. Thero ekaṃ addhamāsaṃ kosambivāsikehi pahitaṃ cīvaraṃ bhuñjati, ekaṃ addhamāsaṃ bārāṇasivāsikehīti. Eteneva niyāmena dvīsupi nagaresu yaṃ yaṃ uttamaṃ, taṃ taṃ therasseva āhariyati. Therassa asīti vassāni agāramajjhe vasantassa dvīhaṅgulehi gandhapiṇḍaṃ gahetvā upasiṅghanamattampi kālaṃ na koci ābādho nāma ahosi. Āsītime vasse sukheneva pabbajjaṃ upagato. Pabbajitassāpissa appamattakopi ābādho vā catūhi paccayehi vekallaṃ vā nāhosi. So pacchime kāle parinibbānasamayepi purāṇagihisahāyakassa acelakassapassa attano kāyikacetasikasukhadīpanavaseneva sakalaṃ bākulasuttaṃ (ma. ni. 3.209 ādayo) kathetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Evaṃ aṭṭhuppatti samuṭṭhitā. Satthā pana therassa dharamānakāleyeva there yathā paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento bākulattheraṃ imasmiṃ sāsane appābādhānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vào lúc bấy giờ, vị Bồ-tát của chúng ta, sau khi đã chứng đạt tuệ toàn giác và đã chuyển vận bánh xe Pháp cao thượng, trong khi tuần tự du hành đã đi đến thành Kosambī. Các vị tụng đọc Trung Bộ Kinh nói là thành Bārāṇasī. Vị trưởng giả Bākula cũng đã nghe được: “Đức Thập Lực đã đến,” rồi đã mang theo nhiều hương hoa, đi đến hầu đức Thế Tôn, sau khi nghe pháp thoại đã có được đức tin và đã xuất gia. Vị ấy chỉ là phàm nhân trong bảy ngày, vào lúc rạng đông của ngày thứ tám, vị ấy đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Khi ấy, những người phụ nữ đã phục vụ vị ấy trong thời tại gia ở hai thành phố, sau khi trở về nhà của gia tộc mình và sống ở đấy, đã may y và gởi đến. Vị Trưởng lão dùng y phục do những người ở Kosambī gởi đến trong nửa tháng, và dùng y phục do những người ở Bārāṇasī gởi đến trong nửa tháng. Theo cách thức ấy, bất cứ vật gì tốt nhất ở cả hai thành phố đều được dâng đến cho chính vị Trưởng lão. Trong tám mươi năm sống giữa đời tại gia, vị Trưởng lão đã không có bất cứ bệnh hoạn nào, dù chỉ trong chốc lát bằng thời gian cầm lấy viên hương bột bằng hai ngón tay để ngửi. Vào năm thứ tám mươi, vị ấy đã xuất gia một cách an lạc. Ngay cả sau khi đã xuất gia, vị ấy cũng không có chút bệnh hoạn nào hoặc thiếu thốn bốn món vật dụng nào. Vào lúc cuối đời, ngay cả trong lúc sắp tịch diệt, vị ấy đã thuyết giảng toàn bộ kinh Bākula (ma. ni. 3.209 ff) cho người bạn cũ thời tại gia là vị tu sĩ lõa thể Kassapa, chính là bằng cách trình bày về sự an lạc thuộc thân và tâm của mình, rồi đã nhập vô dư y Niết-bàn. Như thế, câu chuyện khởi nguyên đã phát sanh. Hơn nữa, trong khi vị Trưởng lão còn tại thế, đức Thế Tôn trong khi tuần tự đặt các vị Trưởng lão vào các địa vị, đã đặt Trưởng lão Bākula vào địa vị tối thắng về phương diện ít bệnh hoạn ở trong giáo Pháp này.


Sobhitattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Sobhita


227. Pañcame pubbenivāsaṃ anussarantānanti pubbe nivutthakkhandhasantānaṃ anussaraṇasamatthānaṃ sobhitatthero aggoti dasseti. So kira pubbenivāsaṃ anupaṭipāṭiyā anussaramāno pañca kappasatāni asaññibhave acittakapaṭisandhiṃ nayato aggahesi ākāse padaṃ dassento viya. Tasmā pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggo nāma jāto.

227. Ở câu thứ năm, lời nói “trong số những vị nhớ lại các tiền kiếp” là để chỉ dạy rằng Trưởng lão Sobhita là vị tối thắng trong số những vị có khả năng nhớ lại dòng tương tục của các uẩn đã được sống trong quá khứ. Tương truyền, trong khi nhớ lại các tiền kiếp theo thứ tự ngược dòng, vị ấy đã nắm bắt bằng sự suy luận về sự tái sanh không có tâm ở cõi vô tưởng trong suốt năm trăm đại kiếp, giống như người chỉ ra dấu chân ở trên hư không. Do đó, vị ấy đã được gọi là vị tối thắng trong số những vị nhớ lại các tiền kiếp.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā vayappatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ pubbenivāsañāṇalābhīnaṃ bhikkhūnaṃ [Pg.241] aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, sobhitotissa nāmaṃ akaṃsu.

Về hành động trong quá khứ của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự. Tương truyền, vị này cũng vậy, vào thời của đức Phật Padumuttara, sau khi đã tái sanh vào một gia đình ở thành phố Haṃsavatī, khi đến tuổi trưởng thành, trong khi đang lắng nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, đã nhìn thấy đức Thế Tôn đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thắng trong số các vị tỳ khưu chứng đắc túc mạng minh, rồi đã thực hiện hành động tạo công đức và đã phát nguyện địa vị ấy. Vị ấy đã thực hiện các thiện nghiệp cho đến trọn đời, đã luân chuyển trong các cõi trời và người, rồi trong thời đức Phật này đã sanh ra ở trong một gia đình Bà-la-môn tại thành Sāvatthī. Người ta đã đặt tên cho vị ấy là Sobhita.


So aparena samayena satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā pubbenivāsañāṇe ciṇṇavasī ahosi. So anupaṭipāṭiyā attano nibbattaṭṭhānaṃ anussaranto yāva asaññibhave acittakapaṭisandhi, tāva paṭisandhiṃ addasa. Tato paraṃ antare pañca kappasatāni pavattiṃ adisvā avasāne cutiṃ disvā ‘‘kiṃ nāmeta’’nti āvajjamāno nayavasena ‘‘asaññibhavo bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Satthā imaṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Về sau, vị ấy sau khi nghe pháp thoại của đức Thế Tôn đã có được đức tin, đã xuất gia, đã phát triển thiền quán, đã đắc quả A-la-hán, và đã trở thành vị thuần thục về túc mạng minh. Trong khi nhớ lại nơi chốn tái sanh của mình theo thứ tự ngược dòng, vị ấy đã thấy được sự tái sanh cho đến sự tái sanh không có tâm ở cõi vô tưởng. Sau đó, không nhìn thấy được diễn biến trong khoảng thời gian năm trăm đại kiếp ở giữa, và nhìn thấy được cái chết ở lúc cuối, trong khi hướng tâm: “Việc này là gì?” vị ấy đã đi đến kết luận bằng sự suy luận rằng: “Hẳn là cõi vô tưởng.” Đức Thế Tôn, sau khi lấy lý do này làm câu chuyện khởi nguyên, đã đặt vị Trưởng lão vào địa vị tối thắng trong số những vị nhớ lại các tiền kiếp.


Upālittheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Upāli


228. Chaṭṭhe vinayadharānaṃ yadidaṃ upālīti vinayadharānaṃ bhikkhūnaṃ upālitthero aggoti dasseti. Thero kira tathāgatasseva santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tathāgatasseva santike vinayapiṭakaṃ uggaṇhitvā bhārukacchakavatthuṃ, ajjukavatthuṃ, (pārā. 158) kumārakassapavatthunti imāni tīṇi vatthūni sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā kathesi. Tasmā vinayadharānaṃ aggo nāma jāto.

228. Ở câu thứ sáu, lời nói “trong số những vị trì luật, đó là Upāli” là để chỉ dạy rằng Trưởng lão Upāli là vị tối thắng trong số các vị tỳ khưu trì luật. Tương truyền, vị Trưởng lão đã nhận đề mục thiền từ chính đức Như Lai, đã phát triển thiền quán và đã đắc quả A-la-hán. Sau khi đã học thuộc Luật Tạng từ chính đức Như Lai, vị ấy đã thuyết giảng ba câu chuyện này là câu chuyện về Bhārukacchaka, câu chuyện về Ajjuka, và câu chuyện về Kumārakassapa, sau khi đã đối chiếu với tuệ toàn giác. Do đó, vị ấy đã được gọi là vị tối thắng trong số những vị trì luật.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – padumuttarabuddhakāle kiresa haṃsavatiyaṃ kulaghare nibbatto ekadivasaṃ satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kappakagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, upālidārakotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto channaṃ khattiyānaṃ pasādhako hutvā tathāgate anupiyambavane viharante pabbajjatthāya nikkhamantehi teti chahi khattiyehi saddhiṃ nikkhamitvā pabbaji. Tassa pabbajjāvidhānaṃ pāḷiyaṃ (cūḷava. 330) āgatameva.

Đây là câu chuyện tuần tự về hành nghiệp quá khứ của vị ấy: Tương truyền, vào thời đức Phật Padumuttara, vị này sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Một hôm, trong khi đang nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, vị ấy thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thắng trong hàng các vị trì luật. Sau khi đã thực hiện công đức xứng đáng, vị ấy đã phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy trọn đời làm các việc lành, luân hồi trong cõi trời và cõi người, rồi trong thời đức Phật hiện tại, đã tái sanh trong một gia đình thợ hớt tóc, và được đặt tên là Upāli. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy trở thành người thợ hớt tóc cho sáu vị vương tử Sát-đế-lỵ. Khi đức Như Lai đang trú tại rừng xoài Anupiya, vị ấy đã xuất gia cùng với sáu vị vương tử Sát-đế-lỵ ấy, là những người đang ra đi để xuất gia. Phương thức xuất gia của vị ấy đã được đề cập trong kinh điển Pāli (Cūḷavagga, 330).


So [Pg.242] pabbajitvā upasampanno satthāraṃ kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā ‘‘mayhaṃ, bhante, araññavāsaṃ anujānāthā’’ti āha. Bhikkhu tava araññe vasantassa ekameva dhuraṃ vaḍḍhissati, amhākaṃ pana santike vasantassa vipassanādhurañca ganthadhurañca paripūressatīti. Thero satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ satthā sayameva sakalaṃ vinayapiṭakaṃ uggaṇhāpesi. So aparabhāge heṭṭhā vuttāni tīṇi vatthūni vinicchini. Satthā ekekasmiṃ vinicchite sādhukāraṃ datvā tayopi vinicchaye aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Sau khi xuất gia và thọ cụ túc giới, vị ấy đã thỉnh cầu đức Đạo Sư chỉ dạy về đề mục thiền định và thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, xin Ngài cho phép con được sống trong rừng.” (Đức Phật dạy:) “Này tỳ khưu, nếu con sống trong rừng, chỉ có một phận sự của con được phát triển. Nhưng nếu sống gần Như Lai, cả phận sự tuệ quán và phận sự học pháp của con sẽ được viên mãn.” Vị trưởng lão vâng nhận lời dạy của đức Đạo Sư, thực hành thiền quán và không bao lâu sau đã chứng đắc A-la-hán quả. Bấy giờ, chính đức Đạo Sư đã dạy cho vị ấy toàn bộ tạng Luật. Về sau, vị ấy đã phân xử ba vụ việc được đề cập dưới đây. Sau mỗi lần phân xử, đức Đạo Sư đều tán thán và lấy cả ba vụ phân xử ấy làm nhân duyên khởi sanh câu chuyện, rồi đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thắng trong hàng các vị trì luật.


Nandakattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Nandaka


229. Sattame bhikkhunovādakānaṃ yadidaṃ nandakoti ayaṃ hi thero dhammakathaṃ kathento ekasamodhāne pañca bhikkhunīsatāni arahattaṃ pāpesi. Tasmā bhikkhunovādakānaṃ aggo nāma jāto.

229. Thứ bảy, trong hàng các vị giáo huấn tỳ khưu ni, đó là ngài Nandaka. Vị trưởng lão này, trong khi thuyết pháp, đã giúp cho năm trăm vị tỳ khưu ni chứng đắc A-la-hán quả trong cùng một pháp hội. Do đó, ngài được xem là bậc tối thắng trong hàng các vị giáo huấn tỳ khưu ni.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayañhi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ bhikkhunovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā vayappatto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho satthu santike pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi, pubbenivāsañāṇe ca ciṇṇavasī ahosi. So catūsu parisāsu sampattāsu ‘‘sabbesaṃyeva manaṃ gahetvā kathetuṃ sakkotī’’ti dhammakathikanandako nāma jāto. Tathāgatopi kho rohiṇīnadītīre cumbaṭakakalahe nikkhamitvā pabbajitānaṃ pañcannaṃ sākiyakumārasatānaṃ anabhiratiyā uppannāya te bhikkhū ādāya kuṇāladahaṃ gantvā kuṇālajātakakathāya (jā. 2.21.kuṇālajātaka) nesaṃ saṃviggabhāvaṃ ñatvā catusaccakathaṃ kathetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesi. Aparabhāge mahāsamayasuttaṃ (dī. ni. 2.331 ādayo) kathetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpesi. Tesaṃ therānaṃ purāṇadutiyikā ‘‘amhe dāni idha kiṃ karissāmā’’ti vatvā sabbāva ekacittā [Pg.243] hutvā mahāpajāpatiṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāciṃsu. Tāpi pañcasatā theriyā santike pabbajjañca upasampadañca labhiṃsu. Atītānantarāya pana jātiyā sabbāva tā nandakattherassa rājaputtabhāve ṭhitassa pādaparicārikā ahesuṃ.

Đây là câu chuyện tuần tự về hành nghiệp quá khứ của vị ấy: Vị này, vào thời đức Phật Padumuttara, sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Trong khi đang nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, vị ấy thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thắng trong hàng các vị giáo huấn tỳ khưu ni. Sau khi đã thực hiện công đức xứng đáng, vị ấy đã phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy trọn đời làm các việc lành, luân hồi trong cõi trời và cõi người, rồi trong thời đức Phật hiện tại, đã tái sanh trong một gia đình danh giá ở Sāvatthī. Khi đến tuổi trưởng thành, sau khi nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, vị ấy phát sanh tín tâm, xuất gia theo đức Đạo Sư, tu tập thiền quán và chứng đắc A-la-hán quả, đồng thời trở nên thuần thục về túc mạng minh. Khi đến bốn hội chúng, vì có khả năng thuyết pháp thu phục tâm của tất cả mọi người, vị ấy được biết đến với tên gọi là Nandaka, nhà thuyết pháp. Lại nữa, đức Như Lai, sau khi giải quyết cuộc tranh chấp bên bờ sông Rohiṇī, đã cho năm trăm thanh niên dòng Sākya xuất gia. Khi các vị này sanh tâm bất mãn, Ngài đã dẫn các vị tỳ khưu ấy đến hồ Kuṇāla, kể chuyện Bổn sanh Kuṇāla (Jā. 2.21.kuṇālajātaka), và khi biết được tâm trạng chấn động của họ, Ngài đã thuyết về Tứ diệu đế và an lập họ trong quả vị Tu-đà-hoàn. Về sau, Ngài thuyết kinh Đại Hội (Dī. Ni. 2.331 ff.) và giúp họ chứng đắc quả vị cao nhất là A-la-hán. Các vị phu nhân trước kia của những vị trưởng lão ấy nói rằng: “Bây giờ chúng ta ở đây làm gì?”, rồi tất cả đồng một lòng đến gặp ngài Mahāpajāpatī và xin xuất gia. Năm trăm vị ấy cũng đã được xuất gia và thọ cụ túc giới từ vị trưởng lão ni. Tuy nhiên, trong kiếp sống ngay trước đó, tất cả các vị ấy đều là những người nữ hầu cận của trưởng lão Nandaka khi ngài còn là một vương tử.


Tena samayena satthā ‘‘bhikkhū bhikkhuniyo ovadantū’’ti āha. Thero attano vāre sampatte tāsaṃ purimabhave attano pādaparicārikabhāvaṃ ñatvā cintesi – ‘‘maṃ imassa bhikkhunīsaṅghassa majjhe nisinnaṃ upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā dhammaṃ kathayamānaṃ disvā añño pubbenivāsañāṇalābhī bhikkhu imaṃ kāraṇaṃ oloketvā ‘āyasmā nandako yāvajjadivasā orodhe na vissajjeti, sobhatāyamāyasmā orodhaparivuto’ti vattabbaṃ maññeyyā’’ti. Tasmā sayaṃ agantvā aññaṃ bhikkhuṃ pesesi. Tā pana pañcasatā bhikkhuniyo therasseva ovādaṃ paccāsīsanti. Iminā kāraṇena bhagavā ‘‘attano vāre sampatte aññaṃ apesetvā sayameva gantvā bhikkhunīsaṅghaṃ ovadāhī’’ti theraṃ āha. So satthu kathaṃ paṭibāhituṃ asakkonto attano vāre sampatte cātuddase bhikkhunisaṅghassa ovādaṃ datvā sabbāva tā bhikkhuniyo saḷāyatanapaṭimaṇḍitāya dhammadesanāya sotāpattiphale patiṭṭhāpesi.

Vào thời điểm ấy, đức Đạo Sư dạy rằng: “Các tỳ khưu hãy giáo huấn các tỳ khưu ni.” Khi đến lượt mình, vị trưởng lão, biết được rằng trong tiền kiếp các vị ni ấy đã từng là những người nữ hầu cận của mình, bèn suy nghĩ: “Nếu một vị tỳ khưu khác có túc mạng minh thấy ta ngồi giữa hội chúng tỳ khưu ni này, dùng các ví dụ và lý lẽ để thuyết pháp, vị ấy có thể xem xét sự việc này và có thể nghĩ rằng nên nói: ‘Tôn giả Nandaka cho đến ngày nay vẫn chưa từ bỏ hậu cung của mình; tôn giả này thật rực rỡ khi được hậu cung vây quanh.’” Do đó, ngài đã không tự mình đi mà sai một vị tỳ khưu khác. Nhưng năm trăm vị tỳ khưu ni ấy lại mong chờ lời giáo huấn của chính vị trưởng lão. Vì lý do này, đức Thế Tôn đã bảo vị trưởng lão: “Khi đến lượt con, đừng sai người khác đi, hãy tự mình đến và giáo huấn hội chúng tỳ khưu ni.” Không thể từ chối lời dạy của đức Đạo Sư, khi đến lượt mình vào ngày mười bốn, ngài đã giáo huấn hội chúng tỳ khưu ni và đã an lập tất cả các vị tỳ khưu ni ấy trong quả vị Tu-đà-hoàn bằng một bài pháp thoại được trang hoàng với chủ đề về sáu xứ.


Tā bhikkhuniyo therassa dhammadesanāya attamanā hutvā satthu santikaṃ gantvā attano paṭividdhaguṇaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘kasmiṃ nu kho dhammaṃ desente imā bhikkhuniyo uparimaggaphalāni pāpuṇeyyu’’nti āvajjento puna ‘‘taṃyeva nandakassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatāpi etā arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti disvā punadivasepi therasseva santikaṃ dhammassavanatthāya pesesi. Tā punadivase dhammaṃ sutvā sabbāva arahattaṃ pattā. Taṃdivasaṃ bhagavā tāsaṃ bhikkhunīnaṃ attano santikaṃ āgatakāle dhammadesanāya saphalabhāvaṃ ñatvā ‘‘hiyyo nandakassa dhammadesanā cātuddasiyaṃ candasadisī ahosi, ajja pannarasiyaṃ candasadisī’’ti vatvā therassa sādhukāraṃ datvā tadeva ca kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ bhikkhunovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Các vị tỳ-khưu-ni ấy, sau khi hoan hỷ với bài pháp thoại của vị trưởng lão, đã đến gặp đức Thế Tôn và trình bày về phẩm chất mà mình đã chứng ngộ. Đức Thế Tôn, khi suy xét rằng: "Khi ai thuyết pháp thì các tỳ-khưu-ni này có thể đạt được các đạo quả cao hơn?", và thấy rằng: "Sau khi nghe lại chính bài pháp thoại của Nandaka, cả năm trăm vị này sẽ đạt được A-la-hán quả", nên vào ngày hôm sau, Ngài lại gửi họ đến chỗ vị trưởng lão để nghe pháp. Vào ngày hôm sau, sau khi nghe pháp, tất cả các vị ấy đều đắc quả A-la-hán. Vào ngày ấy, khi các vị tỳ-khưu-ni ấy đến chỗ mình, đức Thế Tôn biết được sự thành công của bài pháp thoại, đã nói rằng: "Hôm qua, bài pháp thoại của Nandaka giống như mặt trăng ngày mười bốn, hôm nay giống như mặt trăng ngày rằm", và đã tán thán vị trưởng lão. Lấy chính sự kiện đó làm duyên khởi, Ngài đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thắng trong số những vị giáo giới tỳ-khưu-ni.


Nandattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Nanda.


230. Aṭṭhame [Pg.244] indriyesu guttadvārānanti chasu indriyesu pihitadvārānaṃ nandatthero aggoti dasseti. Kiñcāpi hi satthusāvakā aguttadvārā nāma natthi, nandatthero pana dasasu disāsu yaṃ yaṃ disaṃ oloketukāmo hoti, na taṃ catusampajaññavasena aparicchinditvā oloketi. Tasmā indriyesu guttadvārānaṃ aggo nāma jāto.

230. Trong phẩm thứ tám, câu "trong các vị hộ trì các căn" chỉ ra rằng Trưởng lão Nanda là vị tối thắng trong số những vị có các cửa (căn) được đóng lại ở sáu căn. Mặc dù không có vị thinh văn nào của đức Thế Tôn được gọi là không hộ trì các căn, nhưng Trưởng lão Nanda, khi muốn nhìn về bất cứ phương hướng nào trong mười phương, ngài không nhìn mà không phân định điều đó bằng bốn loại tỉnh giác. Do đó, ngài được gọi là vị tối thắng trong số những vị hộ trì các căn.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā vayappatto satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ indriyesu guttadvārānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kapilavatthupure mahāpajāpatigotamiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Athassa nāmaggahaṇadivase ñātisaṅghaṃ nandayanto tosento jātoti nandakumāroteva nāmaṃ akaṃsu.

Về tiền nghiệp của ngài, đây là câu chuyện tuần tự: Vị này, vào thời đức Phật Padumuttara, đã tái sanh trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Khi đến tuổi trưởng thành, trong lúc nghe pháp tại chỗ đức Thế Tôn, ngài thấy đức Thế Tôn đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị tối thắng trong số những vị hộ trì các căn, ngài đã làm các công đức và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người, rồi tái sanh vào trong bụng của bà Mahāpajāpatigotamī ở thành Kapilavatthu. Sau đó, vào ngày đặt tên, vì ngài sinh ra làm cho dòng họ vui mừng, hoan hỷ, nên họ đã đặt tên cho ngài là hoàng tử Nanda.


Mahāsattopi sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakko lokānuggahaṃ karonto rājagahato kapilavatthupuraṃ gantvā paṭhamadassaneneva pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi. Punadivase pitu nivesanaṃ gantvā rāhulamātāya ovādaṃ datvā sesajanassapi dhammaṃ kathesi. Punadivase nandakumārassa abhisekagehapavesanaāvāhamaṅgalesu vattamānesu tassa nivesanaṃ gantvā kumāraṃ pattaṃ gāhāpetvā pabbājetuṃ vihārābhimukho pāyāsi. Nandakumāraṃ abhisekamaṅgalaṃ na tathā pīḷesi, pattaṃ ādāya gamanakāle pana janapadakalyāṇī uparipāsādavaragatā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā ‘‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti yaṃ vācaṃ nicchāresi. Taṃ sutvā gehasitachandarāgavasena olokento panesa satthari gāravena yathāruciyā nimittaṃ gahetuṃ nāsakkhi, tenassa cittasantāpo ahosi. Atha naṃ ‘‘imasmiṃ ṭhāne nivattessati, imasmiṃ ṭhāne nivattessatī’’ti cintentameva satthā vihāraṃ netvā pabbājesi. Pabbajitopi paṭibāhituṃ asakkonto tuṇhī ahosi. Pabbajitadivasato paṭṭhāya pana janapadakalyāṇiyā vuttavacanameva sarati. Athassa sā āgantvā avidūre [Pg.245] ṭhitā viya ahosi. So anabhiratiyā pīḷito thokaṃ ṭhānaṃ gacchati, tassa gumbaṃ vā gacchaṃ vā atikkamantasseva dasabalo purato ṭhitako viya ahosi. So aggimhi pakkhittaṃ kukkuṭapattaṃ viya paṭinivattitvā attano vasanaṭṭhānameva pavisati.

Vị Đại Sĩ, sau khi đạt được Nhất thiết trí, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và trong khi thực hiện việc tế độ thế gian, Ngài đã đi từ Rājagaha đến thành Kapilavatthu và ngay trong lần gặp đầu tiên đã an lập vua cha vào trong quả Tu-đà-hoàn. Ngày hôm sau, Ngài đến cung điện của vua cha, ban lời giáo huấn cho mẹ của Rāhula và cũng thuyết pháp cho những người còn lại. Ngày hôm sau, trong khi các lễ đăng quang, tân gia, và hôn lễ của hoàng tử Nanda đang diễn ra, Ngài đã đến cung điện của hoàng tử, trao bình bát cho hoàng tử cầm, rồi hướng về tu viện để cho hoàng tử xuất gia. Lễ đăng quang không làm hoàng tử Nanda bận tâm nhiều, nhưng khi đang cầm bình bát đi, nàng Janapadakalyāṇī ở trên lầu cao, mở cửa sổ song sư tử và thốt lên lời rằng: "Thưa công tử, xin hãy mau trở về." Nghe lời ấy, trong khi nhìn lại với lòng tham ái luyến tiếc gia đình, nhưng vì lòng kính trọng đối với đức Thế Tôn, vị ấy đã không thể trả lại bình bát theo ý muốn, do đó tâm ngài bị phiền não. Rồi trong khi vị ấy đang nghĩ rằng: "Ngài sẽ cho ta quay lại ở chỗ này, Ngài sẽ cho ta quay lại ở chỗ kia", đức Thế Tôn đã dẫn ngài đến tu viện và cho xuất gia. Dù đã xuất gia, vì không thể từ chối, ngài đã im lặng. Nhưng kể từ ngày xuất gia, ngài chỉ nhớ đến lời nói của nàng Janapadakalyāṇī. Rồi nàng ấy dường như đến và đứng ở không xa. Bị sự không hoan hỷ dằn vặt, ngài đi đến một nơi vắng vẻ, nhưng khi ngài vừa đi qua một bụi cây hay một lùm cây, đức Thập Lực dường như đứng ngay trước mặt. Ngài liền quay trở lại như một chiếc lông gà bị ném vào lửa và đi vào nơi ở của mình.


Satthā cintesi – ‘‘nando ativiya pamatto viharati, anabhiratiṃ vūpasametuṃ na sakkoti, etassa cittanibbāpanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Tato naṃ āha – ‘‘ehi, nanda, devacārikaṃ gacchissāmā’’ti. Bhagavā kathāhaṃ iddhimantehi gantabbaṭṭhānaṃ gamissāmīti. Tvaṃ kevalaṃ gamanacittaṃ uppādehi, gantvā passissasīti. So dasabalassa ānubhāvena tathāgateneva saddhiṃ devacārikaṃ gantvā sakkassa devarañño nivesanaṃ oloketvā pañca accharāsatāni addasa. Satthā nandattheraṃ subhanimittavasena tā olokentaṃ disvā, ‘‘nanda, imā nu kho accharā manāpā, atha janapadakalyāṇī’’ti pucchi. Bhante, janapadakalyāṇī imā accharā upanidhāya kaṇṇanāsacchinnakā makkaṭī viya khāyatīti. Nanda, evarūpā accharā samaṇadhammaṃ karontānaṃ na dullabhāti. Sace me, bhante bhagavā, pāṭibhogo hoti, ahaṃ samaṇadhammaṃ karissāmīti. Vissattho tvaṃ, nanda, samaṇadhammaṃ karohi. Sace te sappaṭisandhikā kālakiriyā bhavissati, ahaṃ etāsaṃ paṭilābhatthāya pāṭibhogoti. Iti satthā yathāruciyā devacārikaṃ caritvā jetavanameva paccāgañchi.

Đức Thế Tôn suy nghĩ: "Nanda sống quá buông lung, không thể dẹp yên sự không hoan hỷ, cần phải làm cho tâm của vị này được nguội lạnh." Sau đó, Ngài nói với vị ấy: "Này Nanda, hãy đến đây, chúng ta sẽ đi du hành đến cõi trời." (Nanda thưa:) "Bạch đức Thế Tôn, làm sao con có thể đi đến nơi mà những vị có thần thông mới đi được?" (Đức Phật đáp:) "Ngươi chỉ cần khởi tâm muốn đi, đi rồi sẽ thấy." Vị ấy, nhờ oai lực của đức Thập Lực, đã cùng với đức Như Lai đi du hành đến cõi trời, nhìn thấy cung điện của vua trời Sakka và thấy được năm trăm tiên nữ. Đức Thế Tôn thấy Trưởng lão Nanda đang nhìn họ với tướng tốt đẹp, liền hỏi: "Này Nanda, các tiên nữ này đáng yêu hay nàng Janapadakalyāṇī đáng yêu hơn?" (Nanda đáp:) "Bạch Thế Tôn, so với các tiên nữ này, nàng Janapadakalyāṇī trông như một con khỉ cái bị cắt tai và mũi." (Đức Phật nói:) "Này Nanda, những tiên nữ như vậy không khó có được đối với những người thực hành sa-môn pháp." (Nanda thưa:) "Bạch đức Thế Tôn, nếu đức Thế Tôn bảo đảm cho con, con sẽ thực hành sa-môn pháp." (Đức Phật đáp:) "Này Nanda, ngươi hãy yên tâm thực hành sa-môn pháp. Nếu ngươi mệnh chung mà còn tái sanh, ta bảo đảm cho việc thành tựu những vị ấy." Như vậy, đức Thế Tôn sau khi du hành đến cõi trời theo ý muốn, đã trở về lại Jetavana.


Tato paṭṭhāya nandatthero accharānaṃ hetu rattindivaṃ samaṇadhammaṃ karoti. Satthā bhikkhū āṇāpesi – ‘‘tumhe nandassa vasanaṭṭhāne ‘eko kira bhikkhu dasabalaṃ pāṭibhogaṃ katvā accharānaṃ hetu samaṇadhammaṃ karotī’ti tattha tattha kathentā vicarathā’’ti. Te satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā ‘‘bhatako kirāyasmā nando, upakkitako kirāyasmā nando, accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati, bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādīna’’nti therassa savanūpacāre kathentā vicaranti. Nandatthero taṃ kathaṃ sutvā ‘‘ime bhikkhū na aññaṃ kathenti, maṃ ārabbha kathenti, ayuttaṃ mama kamma’’nti paṭisaṅkhānaṃ uppādetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Athassa arahattapattakkhaṇeyeva aññatarā [Pg.246] devatā bhagavato etamatthaṃ ārocesi, sayampi bhagavā aññāsiyeva. Punadivase nandatthero bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante bhagavā, pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādīnaṃ, muñcāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ etasmā paṭissavā’’ti. Evaṃ vatthu (udā. 22) samuṭṭhitaṃ. Satthā aparabhāge jetavanavihāre viharanto theraṃ indriyesu guttadvārānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Kể từ đó, trưởng lão Nanda vì các tiên nữ mà ngày đêm thực hành sa-môn pháp. Bậc Đạo Sư đã ra lệnh cho các vị tỳ-khưu: “Các ngươi hãy đi đi lại lại đây đó tại nơi ở của Nanda mà nói rằng: ‘Nghe nói có một vị tỳ-khưu đã lấy bậc Thập Lực làm người bảo lãnh, vì các tiên nữ mà thực hành sa-môn pháp.’” Các vị ấy sau khi vâng nhận lời của Bậc Đạo Sư, đã đi đi lại lại trong tầm nghe của vị trưởng lão mà nói rằng: “Nghe nói Tôn giả Nanda là người làm thuê, nghe nói Tôn giả Nanda là người được mua chuộc, vì các tiên nữ mà sống đời phạm hạnh. Nghe nói Đức Thế Tôn là người bảo lãnh cho vị ấy về việc đạt được năm trăm tiên nữ chân có màu như chân chim bồ câu.” Trưởng lão Nanda sau khi nghe câu chuyện ấy, đã khởi lên sự suy xét rằng: “Các vị tỳ-khưu này không nói chuyện khác, họ nói về ta, việc làm của ta thật không thích hợp,” rồi phát triển tuệ quán và đã chứng đắc A-la-hán quả. Ngay trong khoảnh khắc vị ấy chứng đắc A-la-hán quả, một vị thiên nhân nào đó đã trình báo ý nghĩa này lên Đức Thế Tôn, và chính Đức Thế Tôn cũng đã biết rồi. Vào ngày hôm sau, trưởng lão Nanda sau khi đến hầu Đức Thế Tôn đã nói như vầy: “Bạch ngài, về việc Đức Thế Tôn là người bảo lãnh cho con trong việc đạt được năm trăm tiên nữ chân có màu như chân chim bồ câu, bạch ngài, con xin giải trừ cho Đức Thế Tôn khỏi lời hứa ấy.” Câu chuyện đã khởi lên như vậy (Udāna, trang 22). Về sau, trong khi đang ngự tại tu viện Jetavana, Bậc Đạo Sư đã đặt vị trưởng lão vào địa vị tối thượng trong số những vị phòng hộ các căn.


Mahākappinattheravatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Mahākappina


231. Navame bhikkhuovādakānanti bhikkhū ovadantānaṃ mahākappinatthero aggoti dasseti. Ayaṃ kira thero ekasamodhānasmiṃyeva dhammakathaṃ kathento bhikkhusahassaṃ arahattaṃ pāpesi. Tasmā bhikkhuovādakānaṃ aggo nāma jāto.

231. Trong phẩm thứ chín, câu “trong số những người giáo huấn các tỳ-khưu” chỉ ra rằng Trưởng lão Mahākappina là bậc tối thượng trong số những người giáo huấn các tỳ-khưu. Nghe nói vị trưởng lão này, trong khi thuyết pháp chỉ trong một buổi hội họp, đã khiến cho một ngàn vị tỳ-khưu chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, ngài đã trở thành người được gọi là bậc tối thượng trong số những người giáo huấn các tỳ-khưu.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulaghare nibbattitvā aparabhāge satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ bhikkhuovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā purisasahassassa gaṇajeṭṭhako hutvā gabbhasahassapaṭimaṇḍitaṃ mahāpariveṇaṃ kāresi. Te sabbepi janā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā kappinaupāsakaṃ jeṭṭhakaṃ katvā saputtadārā devaloke nibbattā. Ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsariṃsu.

Về việc làm nền tảng của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự: Vị này cũng vậy, vào thời Đức Phật Padumuttara, sau khi sanh ra trong một gia đình gia thế tại thành phố Haṃsavatī, về sau trong khi nghe pháp thoại của Bậc Đạo Sư, đã thấy Bậc Đạo Sư đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị tối thượng trong số những người giáo huấn các tỳ-khưu, nên đã làm hành động tạo nền tảng và phát nguyện địa vị ấy. Vị ấy đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, trong khi luân hồi trong cõi trời và cõi người, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa đã tái sanh trong một gia đình gia thế tại thành Bārāṇasī, đã trở thành người đứng đầu một nhóm một ngàn người và đã cho xây dựng một tu viện lớn được trang hoàng với một ngàn phòng ốc. Tất cả những người ấy đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, đã lấy cận sự nam Kappina làm người đứng đầu, và cùng với vợ con đã sanh lên cõi trời. Trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, họ đã luân hồi trong cõi trời và cõi người.


Atha amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva ayaṃ kappino paccantadese kukkuṭavatīnagare rājagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, sesapurisā tasmiṃyeva nagare amaccakulesu nibbattiṃsu. Tesu kappinakumāro pitu accayena chattaṃ ussāpetvā mahākappinarājā nāma jāto. Pubbe kalyāṇakammakaraṇakāle tassa gharasāminī itthī samānajātike rājakule nibbattitvā mahākappinarañño aggamahesī jātā, anojāpupphasadisavaṇṇatāya panassā anojādevītveva nāmaṃ ahosi. Mahākappinarājāpi sutavittako ahosi. So pātova uṭṭhāya catūhi dvārehi [Pg.247] sīghaṃ dūte pesesi – ‘‘yattha bahussute sutadhare passatha, tato nivattitvā mayhaṃ ārocethā’’ti.

Rồi, ngay cả trước khi Bậc Đạo Sư của chúng ta xuất hiện, vị Kappina này đã tái sanh trong hoàng tộc tại thành Kukkuṭavatī ở một xứ biên địa, còn những người còn lại đã sanh ra trong các gia đình đại thần tại chính thành phố ấy. Trong số họ, hoàng tử Kappina, sau khi vua cha băng hà, đã cho trương lọng trắng lên và trở thành vị vua tên là Mahākappina. Vào thời làm các thiện nghiệp trước kia, người phụ nữ là vợ của vị ấy đã sanh ra trong một hoàng tộc tương xứng và đã trở thành hoàng hậu của vua Mahākappina. Và vì có nước da giống như hoa anojā, bà đã có tên là hoàng hậu Anojā. Vua Mahākappina cũng là người có học thức. Vị ấy thức dậy vào buổi sáng sớm, đã phái các sứ giả đi nhanh từ bốn cổng thành và dặn rằng: “Nơi nào các ngươi thấy những người đa văn, những người thọ trì giáo pháp, hãy quay về từ đó và báo cho ta biết.”


Tena kho pana samayena amhākaṃ satthā loke nibbattitvā sāvatthiṃ upanissāya paṭivasati. Tasmiṃ kāle sāvatthinagaravāsino vāṇijā sāvatthiyaṃ uṭṭhānakabhaṇḍaṃ gahetvā, taṃ nagaraṃ gantvā, bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā, ‘‘rājānaṃ passissāmā’’ti paṇṇākāraṃ gahetvā, rājakuladvāraṃ gantvā, ‘‘rājā uyyānaṃ gato’’ti sutvā, uyyānaṃ gantvā, dvāre ṭhitā paṭihārakassa ārocayiṃsu. Atha rañño nivedi, te rājā pakkosāpetvā niyyātitapaṇṇākāre vanditvā ṭhite, ‘‘tātā, kuto āgacchathā’’ti pucchi. Sāvatthito, devāti. Kacci vo raṭṭhaṃ subhikkhaṃ, dhammiko rājāti? Āma, devāti. Atthi pana tumhākaṃ dese kiñci sāsananti? Atthi deva, na pana sakkā ucchiṭṭhamukhehi kathetunti. Rājā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā dasabalābhimukhā añjaliṃ paggahetvā, ‘‘deva, amhākaṃ dese buddharatanaṃ nāma uppanna’’nti āhaṃsu. Rañño ‘‘buddho’’ti vacane sutamatteyeva sakalasarīraṃ pharamānā pīti uppajji. Tato ‘‘buddhoti, tātā, vadathā’’ti āha. Buddhoti, deva, vadāmāti. Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā ‘‘buddhotipadaṃ aparimāṇaṃ, nāssa sakkā parimāṇaṃ kātu’’nti tasmiṃyeva pade pasanno satasahassaṃ datvā ‘‘aparaṃ kiṃ sāsana’’nti pucchi. Deva dhammaratanaṃ nāma uppannanti. Tampi sutvā tatheva tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā aparampi satasahassaṃ datvā puna ‘‘aññaṃ kiṃ sāsana’’nti pucchi. Saṅgharatanaṃ deva uppannanti. Tampi sutvā tatheva paṭiññaṃ gahetvā aparampi satasahassaṃ datvā dinnabhāvaṃ paṇṇe likhitvā, ‘‘tātā, deviyā santikaṃ gacchathā’’ti pesesi. Tesu gatesu amacce pucchi – ‘‘tātā, buddho loke uppanno, tumhe kiṃ karissathā’’ti? Deva tumhe kiṃ kattukāmāti? Ahaṃ pabbajissāmīti. Mayampi pabbajissāmāti. Te sabbepi gharaṃ vā kuṭumbaṃ vā anapaloketvā ye asse āruyha gatā teheva nikkhamiṃsu.

Vào lúc bấy giờ, bậc Đạo Sư của chúng ta đã xuất hiện trên đời và đang cư ngụ gần thành Sāvatthī. Khi ấy, các thương nhân cư ngụ tại thành Sāvatthī, lấy hàng hóa khởi nghiệp ở Sāvatthī, đi đến thành ấy, sắp xếp hàng hóa xong, nghĩ rằng: ‘Chúng ta sẽ yết kiến đức vua,’ bèn mang theo lễ vật, đi đến cổng hoàng cung. Nghe tin ‘nhà vua đã đi đến ngự uyển,’ họ liền đi đến ngự uyển, đứng ở cổng và báo cho người gác cổng biết. Sau đó, người gác cổng tâu lên vua. Nhà vua cho gọi họ vào. Khi họ đã dâng lễ vật và đứng cúi chào, vua hỏi: ‘Này các khanh, các khanh từ đâu đến?’ ‘Thưa Đại vương, từ Sāvatthī.’ ‘Xứ sở của các khanh có được sung túc không, nhà vua có trị vì đúng chánh pháp không?’ ‘Thưa Đại vương, vâng ạ.’ ‘Ở xứ của các khanh có giáo pháp nào không?’ ‘Thưa Đại vương, có ạ, nhưng không thể nói ra với miệng chưa súc.’ Nhà vua cho người mang nước đến bằng bình vàng. Họ súc miệng xong, hướng về đức Thập Lực, chắp tay cung kính và nói: ‘Thưa Đại vương, ở xứ của chúng con có Phật bảo đã xuất hiện.’ Ngay khi vừa nghe từ ‘Phật,’ niềm hỷ lạc lan khắp toàn thân nhà vua. Sau đó, vua nói: ‘Này các khanh, các khanh nói là Phật ư?’ ‘Thưa Đại vương, chúng con nói là Phật.’ Vua cho họ nói lại như vậy ba lần, rồi vì hoan hỷ với chính từ ‘Phật’ ấy, nghĩ rằng: ‘Từ “Phật” này là vô lượng, không thể nào đo lường được,’ vua ban cho một trăm ngàn (kahāpaṇa) và hỏi: ‘Còn giáo pháp nào khác không?’ ‘Thưa Đại vương, có Pháp bảo đã xuất hiện.’ Nghe vậy, vua cũng cho họ xác nhận lại ba lần như thế, rồi lại ban thêm một trăm ngàn nữa và hỏi tiếp: ‘Còn giáo pháp nào khác nữa không?’ ‘Thưa Đại vương, có Tăng bảo đã xuất hiện.’ Nghe vậy, vua cũng cho họ xác nhận lại như thế, rồi lại ban thêm một trăm ngàn nữa, ghi việc ban thưởng vào một tờ giấy, rồi bảo: ‘Này các khanh, hãy đến gặp hoàng hậu,’ và phái họ đi. Sau khi họ đi, vua hỏi các vị đại thần: ‘Này các khanh, đức Phật đã xuất hiện trên đời, các khanh sẽ làm gì?’ ‘Thưa Đại vương, ngài muốn làm gì ạ?’ ‘Ta sẽ xuất gia.’ ‘Chúng thần cũng sẽ xuất gia.’ Tất cả họ, không từ biệt nhà cửa hay gia đình, đã ra đi trên chính những con ngựa mà họ đã cưỡi đến.


Vāṇijā [Pg.248] anojādeviyā santikaṃ gantvā paṇṇaṃ dassesuṃ. Sā taṃ vācetvā ‘‘raññā tumhākaṃ bahū kahāpaṇā dinnā, kiṃ tumhehi kataṃ, tātā’’ti pucchi. Piyasāsanaṃ, devi, ānītanti. Amhepi sakkā, tātā, suṇāpetunti? Sakkā, devi, ucchiṭṭhamukhehi pana vattuṃ na sakkāti. Sā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā rañño ārocitaniyāmeneva ārocesuṃ. Sāpi taṃ sutvā uppannapāmojjā teneva nayena ekekasmiṃ pade tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā paṭiññāgaṇanāya tīṇi tīṇi katvā nava satasahassāni adāsi. Vāṇijā sabbānipi dvādasa satasahassāni labhiṃsu. Atha ne ‘‘rājā kahaṃ, tātā’’ti pucchi. Pabbajissāmīti nikkhanto, devīti. ‘‘Tena hi, tātā, tumhe gacchathā’’ti te uyyojetvā raññā saddhiṃ gatānaṃ amaccānaṃ mātugāme pakkosāpetvā ‘‘tumhe attano sāmikānaṃ gataṭṭhānaṃ jānātha ammā’’ti pucchi. Jānāma, ayye, raññā saddhiṃ uyyānakīḷaṃ gatāti. Āma, ammā gatā, tattha pana gantvā ‘‘buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno’’ti sutvā ‘‘dasabalassa santike pabbajissāmā’’ti gatā, tumhe kiṃ karissathāti? Tumhe pana, ayye, kiṃ kattukāmāti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmi, na tehi vantavamanaṃ jivhagge ṭhapeyyanti. ‘‘Yadi evaṃ, mayampi pabbajissāmā’’ti sabbāpi rathe yojetvā nikkhamiṃsu.

Các thương nhân đến gặp hoàng hậu Anojā và trình tờ giấy. Bà đọc xong và hỏi: ‘Này các khanh, nhà vua đã ban cho các khanh nhiều kahāpaṇa, các khanh đã làm gì vậy?’ ‘Thưa hoàng hậu, chúng thần đã mang đến một tin vui.’ ‘Này các khanh, có thể cho ta nghe được không?’ ‘Thưa hoàng hậu, có thể ạ, nhưng không thể nói ra với miệng chưa súc.’ Bà cho người mang nước đến bằng bình vàng. Họ súc miệng xong và kể lại theo đúng cách đã trình bày với nhà vua. Bà nghe xong cũng vô cùng hoan hỷ, theo cách thức ấy, bà cũng cho họ xác nhận lại ba lần cho mỗi từ, và cứ mỗi lần xác nhận, bà ban cho ba trăm ngàn, tổng cộng là chín trăm ngàn. Các thương nhân nhận được tất cả là một triệu hai trăm ngàn. Sau đó, bà hỏi họ: ‘Này các khanh, nhà vua ở đâu?’ ‘Thưa hoàng hậu, ngài đã ra đi với ý định xuất gia.’ ‘Vậy thì, này các khanh, các khanh hãy đi đi.’ Sau khi tiễn họ đi, bà cho gọi các phu nhân của những vị đại thần đã đi cùng nhà vua đến và hỏi: ‘Này các chị, các chị có biết nơi phu quân của mình đã đi không?’ ‘Thưa lệnh bà, chúng tôi biết, các ngài đã đi dạo ngự uyển cùng với nhà vua.’ ‘Đúng vậy, các chị, các ngài đã đi, nhưng khi đến đó, nghe tin “Phật đã xuất hiện, Pháp đã xuất hiện, Tăng đã xuất hiện,” các ngài đã ra đi với ý định “chúng ta sẽ xuất gia nơi đức Thập Lực.” Các chị sẽ làm gì?’ ‘Thưa lệnh bà, còn lệnh bà muốn làm gì ạ?’ ‘Ta sẽ xuất gia, ta sẽ không đặt lên đầu lưỡi thứ mà các ngài đã từ bỏ như bãi nước bọt.’ ‘Nếu vậy, chúng tôi cũng sẽ xuất gia.’ Tất cả họ đều cho thắng xe và ra đi.


Rājāpi amaccasahassehi saddhiṃ gaṅgātīraṃ pāpuṇi, tasmiṃ samaye gaṅgā pūrā hoti. Atha naṃ disvā ‘‘ayaṃ gaṅgā pūrā hoti caṇḍamacchākiṇṇā, amhehi ca saddhiṃ āgatā dāsā vā manussā vā natthi, ye no nāvaṃ vā uḷumpaṃ vā katvā dadeyyuṃ. Etassa pana satthu guṇā nāma heṭṭhā avīcito upari yāva bhavaggā patthaṭā. Sace esa satthā sammāsambuddho, imesaṃ assānaṃ khurapiṭṭhāni mā tementū’’ti udakapiṭṭhena asse pakkhandāpesuṃ. Ekassa assassāpi khurapiṭṭhamattaṃ na temi, rājamaggena gacchantā viya paratīraṃ patvā parato aññaṃ mahānadiṃ pāpuṇiṃsu. ‘‘Dutiyā kinnamā’’ti pucchi. Nīlavāhinī nāma gambhīratopi puthulatopi aḍḍhayojanamattā devāti. Tattha aññā saccakiriyā natthi, tāya eva saccakiriyāya [Pg.249] tampi aḍḍhayojanavitthāraṃ nadiṃ atikkamiṃsu. Atha tatiyaṃ candabhāgaṃ nāma mahānadiṃ patvā tampi tāya eva saccakiriyāya atikkamiṃsu.

Nhà vua cùng với một ngàn vị đại thần đến bờ sông Gaṅgā. Lúc ấy, sông Gaṅgā đang đầy nước. Thấy vậy, vua nghĩ: ‘Sông Gaṅgā này đang đầy nước và có nhiều cá dữ, mà những người tôi tớ hay người hầu đi cùng chúng ta lại không có ai có thể làm thuyền hay bè cho chúng ta. Tuy nhiên, oai đức của bậc Đạo Sư kia quả thật trải rộng từ địa ngục Avīci ở dưới cho đến cõi trời Bhavagga ở trên. Nếu bậc Đạo Sư ấy là một vị Chánh Đẳng Chánh Giác, thì mong rằng mặt móng của những con ngựa này đừng bị ướt.’ Rồi vua cho ngựa phi nước đại trên mặt nước. Mặt móng của một con ngựa cũng không hề bị ướt chút nào. Như thể đi trên đường lớn của vua, họ đến được bờ bên kia. Sau đó, họ lại đến một con sông lớn khác. Vua hỏi: ‘Con sông thứ hai tên là gì?’ ‘Thưa Đại vương, tên là Nīlavāhinī, sâu và rộng khoảng nửa do-tuần.’ Ở đó, không có lời chân thật nào khác, chính bằng lời chân thật ấy, họ đã vượt qua cả con sông rộng nửa do-tuần đó. Kế đó, họ đến con sông lớn thứ ba tên là Candabhāgā, và cũng vượt qua nó bằng chính lời chân thật ấy.


Satthāpi taṃdivasaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ olokento ‘‘ajja mahākappino tiyojanasatikaṃ rajjaṃ pahāya amaccasahassaparivāro mama santike pabbajituṃ āgacchatī’’ti disvā ‘‘mayā tesaṃ paccuggamanaṃ kātuṃ yutta’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sayameva pattacīvaraṃ gahetvā ākāse uppatitvā candabhāgāya tīre tesaṃ uttaraṇatitthaabhimukhaṭṭhāne mahānigrodharukkho atthi, tattha pallaṅkena nisīditvā parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjesi. Te tena titthena uttarantā buddharasmiyo ito cito ca dhāvantiyo oloketvā dasabalassa puṇṇacandasassirikaṃ mukhaṃ disvā ‘‘yaṃ satthāraṃ uddissa mayaṃ pabbajitā, addhā so eso’’ti dassaneneva niṭṭhaṃ gantvā diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇamitvā vandamānā āgamma satthāraṃ vandiṃsu. Rājā gopphakesu gahetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena. Satthā tesaṃ dhammakathaṃ kathesi. Desanāpariyosāne sabbeva arahatte patiṭṭhāya satthāraṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā ‘‘pubbe ime cīvaradānassa dinnattā attano pattacīvarāni gahetvāva āgatā’’ti suvaṇṇavaṇṇaṃ hatthaṃ pasāretvā ‘‘etha bhikkhavo, svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ pabbajjā ca upasampadā ca ahosi, vassasaṭṭhikattherā viya satthāraṃ parivārayiṃsu.

Bậc Đạo Sư cũng vậy, vào ngày ấy, lúc rạng đông, xuất khỏi đại bi định, khi quán sát thế gian, thấy rằng: “Hôm nay, vua Mahākappina từ bỏ vương quốc một trăm ba mươi do-tuần, cùng với đoàn tùy tùng một ngàn vị cận thần, đang đến xuất gia nơi ta,” và nghĩ rằng: “Ta nên đi đón họ.” Vào buổi sáng sớm, sau khi chăm sóc thân thể, cùng với Tăng chúng đi khất thực ở Sāvatthi, sau bữa ăn, trở về từ chuyến khất thực, Ngài tự mình mang y bát, bay lên không trung, đến bờ sông Candabhāgā. Tại nơi đối diện bến đò mà họ sẽ qua, có một cây đa lớn, Ngài ngồi kiết-già ở đó, an trú chánh niệm trước mặt, và phóng ra sáu màu hào quang của Phật. Họ, trong khi đang qua bến đò ấy, nhìn thấy các tia hào quang của Phật tỏa ra đây đó, và thấy được gương mặt của bậc Thập Lực rực rỡ như mặt trăng tròn, ngay khi thấy liền đi đến kết luận: “Vị Đạo Sư mà chúng ta hướng đến để xuất gia, chắc chắn là vị này đây.” Từ nơi trông thấy, họ cúi mình đảnh lễ và tiến đến đảnh lễ Bậc Đạo Sư. Nhà vua nắm lấy mắt cá chân của Bậc Đạo Sư, đảnh lễ rồi ngồi xuống một bên cùng với một ngàn vị cận thần. Bậc Đạo Sư thuyết một bài pháp cho họ. Cuối bài pháp, tất cả đều chứng đắc A-la-hán quả và xin Bậc Đạo Sư cho xuất gia. Bậc Đạo Sư, biết rằng: “Trước đây, do đã cúng dường y, nên họ đã tự mang theo y bát đến,” liền duỗi bàn tay màu vàng ròng ra và nói: “Hãy đến, các Tỳ-khưu! Giáo pháp đã được khéo thuyết giảng, hãy thực hành phạm hạnh để chấm dứt hoàn toàn khổ đau.” Lời ấy chính là sự xuất gia và cụ túc giới của các vị tôn giả ấy. Họ vây quanh Bậc Đạo Sư như những vị trưởng lão đã có sáu mươi hạ.


Anojāpi devī rathasahassaparivārā gaṅgātīraṃ patvā rañño atthāya ābhataṃ nāvaṃ vā uḷumpaṃ vā adisvā attano byattatāya cintesi – ‘‘rājā saccakiriyaṃ katvā gato bhavissati, so pana satthā na kevalaṃ tesaṃyeva atthāya nibbatto, sace so satthā sammāsambuddho, amhākaṃ rathā mā udake nimujjiṃsū’’ti udakapiṭṭhena rathe pakkhandāpesi. Rathānaṃ nemivaṭṭimattampi na temi. Dutiyanadimpi tatiyanadimpi teneva saccakārena uttari. Uttaramānā eva ca nigrodharukkhamūle satthāraṃ [Pg.250] addasa. Satthāpi ‘‘imāsaṃ attano sāmike passantīnaṃ chandarāgo uppajjitvā maggaphalānaṃ antarāyaṃ kareyya, dhammaṃ sotuṃ ca na sakkhissantī’’ti. Yathā aññamaññaṃ na passanti, tathā akāsi. Tā sabbāpi titthato uttaritvā dasabalaṃ vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tāsaṃ dhammakathaṃ kathesi. Desanāpariyosāne sabbā sotāpattiphale patiṭṭhāya aññamaññaṃ passiṃsu. Satthā ‘‘uppalavaṇṇā āgacchatū’’ti cintesi. Therī āgantvā sabbā pabbājetvā ādāya bhikkhuniupassayaṃ gatā, satthā bhikkhusahassaṃ gahetvā ākāsena jetavanaṃ agamāsi.

Hoàng hậu Anojā cũng vậy, cùng với đoàn tùy tùng một ngàn cỗ xe, đến bờ sông. Không thấy thuyền hay bè nào được mang đến cho nhà vua, bà với sự thông minh của mình đã suy nghĩ: “Chắc hẳn nhà vua đã đi bằng cách lập lời chân thật. Vị Đạo Sư ấy không chỉ xuất hiện vì lợi ích của riêng họ. Nếu vị Đạo Sư ấy là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, nguyện cho các cỗ xe của chúng ta đừng chìm trong nước.” Bà cho các cỗ xe chạy trên mặt nước. Ngay cả vành bánh xe cũng không bị ướt. Bà đã vượt qua con sông thứ hai và thứ ba cũng bằng lời chân thật ấy. Vừa qua sông, bà thấy Bậc Đạo Sư dưới gốc cây đa. Bậc Đạo Sư cũng nghĩ: “Nếu những người phụ nữ này thấy chồng của mình, dục tham sẽ khởi lên, gây trở ngại cho Đạo và Quả, và họ sẽ không thể nghe pháp.” Ngài đã làm cho họ không nhìn thấy nhau. Tất cả họ, sau khi qua bến đò, đã đảnh lễ bậc Thập Lực và ngồi xuống. Bậc Đạo Sư thuyết một bài pháp cho họ. Cuối bài pháp, tất cả đều chứng đắc quả Tu-đà-hoàn và nhìn thấy nhau. Bậc Đạo Sư nghĩ: “Mong rằng Uppalavaṇṇā hãy đến.” Vị Trưởng lão ni đến, cho tất cả xuất gia và đưa họ về tu viện ni. Bậc Đạo Sư cùng với một ngàn vị Tỳ-khưu bay lên không trung trở về Kỳ Viên tịnh xá.


Athāyaṃ mahākappinatthero attano kiccaṃ matthakappattaṃ ñatvā appossukko hutvā phalasamāpattisukhena vītināmento araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti abhiṇhaṃ udānaṃ udānesi. Bhikkhū kathaṃ uppādesuṃ ‘‘kappinatthero rajjasukhaṃ anussaranto udānaṃ udānetī’’ti. Te tathāgatassa ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘mama putto maggasukhaṃ phalasukhaṃ ārabbha udānaṃ udānesī’’ti vatvā dhammapade imaṃ gāthamāha –

Bấy giờ, Trưởng lão Mahākappina, biết rằng phận sự của mình đã hoàn tất, trở nên ít bận rộn, sống với niềm an lạc của quả định, dù đi vào rừng, đến dưới gốc cây, hay vào ngôi nhà trống, ngài thường thốt lên lời cảm hứng: “Ôi, an lạc thay! Ôi, an lạc thay!” Các Tỳ-khưu khởi lên câu chuyện: “Trưởng lão Kappina thốt lên lời cảm hứng vì tưởng nhớ đến lạc thú của vương vị.” Họ trình bày điều đó lên đức Như Lai. Đức Thế Tôn nói: “Người con của ta thốt lên lời cảm hứng liên quan đến niềm an lạc của Đạo và Quả,” rồi ngài nói kệ này trong Kinh Pháp Cú:


‘‘Dhammapīti sukhaṃ seti, vippasannena cetasā;

Ariyappavedite dhamme, sadā ramati paṇḍito’’ti. (dha. pa. 79);

“Người uống vị Pháp, an lạc ngủ nghỉ, với tâm trong sáng. Trong Giáo pháp do bậc Thánh tuyên thuyết, người trí luôn hoan hỷ.” (Pháp Cú, 79);


Athekadivasaṃ satthā tassa antevāsikabhikkhusahassaṃ āmantetvā āha – ‘‘kacci vo, bhikkhave, ācariyo dhammaṃ desetī’’ti. Na bhagavā deseti, appossukko diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharati, kassaci ovādamattampi na detīti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, kappina, antevāsikānaṃ ovādamattampi na desī’’ti? Saccaṃ bhagavāti. Brāhmaṇa, mā evaṃ kari, ajja paṭṭhāya antevāsikānaṃ dhammaṃ desehīti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero satthu kathaṃ siravarena sampaṭicchitvā ekasamodhāneyeva samaṇasahassassa dhammaṃ desetvā sabbe arahattaṃ pāpesi. Aparabhāge satthā saṅghamajjhe nisinno paṭipāṭiyā there ṭhānantaresu ṭhapento mahākappinattheraṃ bhikkhuovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Rồi một hôm, Bậc Đạo Sư gọi một ngàn vị Tỳ-khưu đệ tử của ngài đến và hỏi: “Này các Tỳ-khưu, thầy của các con có thuyết pháp cho các con không?” “Bạch Đức Thế Tôn, ngài không thuyết. Ngài ít bận rộn, sống chuyên tâm vào hiện tại lạc trú, không đưa ra dù chỉ một lời khuyên dạy cho bất kỳ ai.” Bậc Đạo Sư cho gọi vị ấy đến và hỏi: “Này Kappina, có thật là con không thuyết giảng dù chỉ một lời khuyên dạy cho các đệ tử không?” “Bạch Đức Thế Tôn, là sự thật.” “Này Bà-la-môn, đừng làm như vậy. Kể từ hôm nay, hãy thuyết pháp cho các đệ tử.” “Lành thay, bạch Thế Tôn,” vị Trưởng lão cúi đầu vâng nhận lời dạy của Bậc Đạo Sư. Chỉ trong một buổi họp, ngài đã thuyết pháp cho một ngàn vị sa-môn và giúp tất cả đạt đến A-la-hán quả. Về sau, Bậc Đạo Sư, khi đang ngồi giữa Tăng chúng, trong khi tuần tự đặt các vị Trưởng lão vào các địa vị khác nhau, đã đặt Trưởng lão Mahākappina vào địa vị tối thượng trong số những vị giáo giới Tỳ-khưu.


Sāgatattheravatthu

Câu chuyện Trưởng lão Sāgata


232. Dasame [Pg.251] tejodhātukusalānanti tejodhātuṃ samāpajjituṃ kusalānaṃ sāgatatthero aggoti dasseti. Ayañhi thero tejodhātusamāpattiyā ambatitthanāgassa tejasā tejaṃ pariyādiyitvā taṃ nāgaṃ nibbisevanaṃ akāsi. Tasmā tejodhātukusalānaṃ aggo nāma jāto.

232. Trong phần thứ mười, câu “trong số những vị thiện xảo về hỏa giới” chỉ ra rằng Trưởng lão Sāgata là bậc tối thượng. Vị Trưởng lão này, bằng cách nhập hỏa giới định, đã dùng lửa của mình để chế ngự lửa của con rồng ở bến Amba, và đã làm cho con rồng ấy hết nọc độc. Do đó, ngài được gọi là bậc tối thượng trong số những vị thiện xảo về hỏa giới.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā aparabhāge satthudhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ tejodhātukusalānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, sāgatamāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu. So aparabhāge satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā tattha vasībhāvaṃ pāpuṇi.

Đây là câu chuyện tuần tự về nghiệp quá khứ của vị ấy: Vị này, vào thời đức Phật Padumuttara, đã tái sanh trong một gia đình ở thành Haṃsavatī. Về sau, trong khi đang nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thượng trong các vị thiện xảo về hỏa giới, vị ấy đã làm các công đức và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người, và vào thời đức Phật hiện tại, đã sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn ở thành Sāvatthī. Người ta đặt tên cho vị ấy là thanh niên Sāgata. Về sau, sau khi nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, vị ấy có được đức tin và đã xuất gia, chứng đắc tám thiền chứng và đạt đến sự thuần thục trong các thiền chứng ấy.


Athekadivasaṃ satthā cārikaṃ caramāno kosambinagarasamīpaṃ agamāsi. Tena ca samayena nadītitthe porāṇakanāvikassa bahū āgantukagamikā verino hutvā taṃ pothetvā mārayiṃsu. So viruddhena cittena patthanaṃ paṭṭhapetvā tasmiṃyeva titthe mahānubhāvo nāgarājā hutvā nibbatto. So viruddhacittattā akāleyeva vassāpeti, kāle pana na vassāpeti, sassāni na sammā sampajjanti. Sakalaraṭṭhavāsino ca tassa vūpasamanatthaṃ anusaṃvaccharaṃ balikammaṃ karonti, vasanatthāya cassa ekaṃ gehaṃ akaṃsu. Satthāpi teneva titthena uttaritvā bhikkhusaṅghaparivuto ‘‘tasmiṃyeva padese rattiṃ vasissāmī’’ti agamāsi.

Rồi một ngày nọ, đức Đạo Sư đang du hành đã đi đến gần thành Kosambī. Vào lúc ấy, tại bến sông, nhiều người khách qua lại đã trở thành kẻ thù của một người lái đò cũ, họ đã đánh đập và giết chết ông ta. Ông ta, với tâm sân hận, đã lập lời nguyện và sanh làm một vị long vương có đại thần lực ngay tại bến sông ấy. Do tâm sân hận, vị ấy làm mưa trái mùa, còn đúng mùa thì không làm mưa, nên mùa màng không được kết quả tốt đẹp. Toàn thể dân chúng trong xứ, để xoa dịu vị ấy, hàng năm đều làm lễ cúng tế, và họ đã làm một ngôi nhà cho vị ấy ở. Đức Đạo Sư, được chúng Tỳ khưu vây quanh, cũng đã đi qua bến sông ấy và đi đến với ý định: "Ta sẽ nghỉ đêm tại chính nơi này."


Athāyaṃ thero ‘‘caṇḍo kirettha nāgarājā’’ti sutvā ‘‘imaṃ nāgarājānaṃ dametvā nibbisevanaṃ katvā satthu vasanaṭṭhānaṃ pariyādetuṃ vaṭṭatī’’ti nāgarājassa vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Nāgo kujjhitvā ‘‘konāmāyaṃ muṇḍako mayhaṃ vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinno’’ti dhūpāyi, thero uttaritaraṃ dhūpāyi. Nāgo, pajjali, theropi uttaritaraṃ pajjalitvā tassa tejaṃ pariyādiyi. So ‘‘mahanto vatāyaṃ [Pg.252] bhikkhū’’ti therassa pādamūle nipatitvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti āha. Mayhaṃ saraṇagamanakiccaṃ natthi, dasabalassa saraṇaṃ gacchāti. So ‘‘sādhū’’ti saraṇagato hutvā tato paṭṭhāya na kañci viheṭheti, devampi sammā vassāpeti, sassāni sammā sampajjanti.

Bấy giờ, vị trưởng lão này, khi nghe rằng: "Long vương ở đây thật hung dữ," đã nghĩ rằng: "Nên điều phục long vương này, làm cho nó trở nên vô hại, và dọn dẹp nơi ở cho đức Đạo Sư." Vị ấy đã đi vào nơi ở của long vương và ngồi kiết-già. Long vương nổi giận, nghĩ rằng: "Gã đầu trọc nào đây đã vào nơi ở của ta mà ngồi," rồi phun khói. Vị trưởng lão cũng phun khói nhiều hơn. Long vương phun lửa, vị trưởng lão cũng phun lửa mạnh hơn và chế ngự được uy lực của nó. Nó nghĩ: "Vị tỳ khưu này thật vĩ đại," rồi nằm rạp dưới chân vị trưởng lão và nói: "Bạch ngài, con xin quy y ngài." Vị trưởng lão đáp: "Không cần phải quy y ta, hãy quy y bậc Thập Lực." Nó nói: "Lành thay," rồi đã quy y, và từ đó về sau không làm hại một ai, cũng làm mưa thuận gió hòa, và mùa màng được kết quả tốt đẹp.


Kosambivāsino ‘‘ayyena kira sāgatena ambatitthakanāgo damito’’ti sutvā satthu āgamanaṃ udikkhamānā dasabalassa mahāsakkāraṃ sajjayiṃsu. Te dasabalassa mahāsakkāraṃ katvā chabbaggiyānaṃ vacanena sabbagehesu kāpotikaṃ pasannaṃ paṭiyādetvā punadivase sāgatattherassa piṇḍāya carantassa gehe gehe thokaṃ thokaṃ adaṃsu. Thero apaññatte sikkhāpade manussehi yāciyamāno gehe gehe thokaṃ [Pg.253] thokaṃ pivitvā avidūraṃ gantvāva anāhārikabhāvena satiṃ vissajjetvā saṅkāraṭṭhāne pati.

Dân chúng ở Kosambī, khi nghe rằng: "Long vương ở bến Ambatittha đã được tôn giả Sāgata điều phục," đã trông đợi sự quang lâm của đức Đạo Sư và chuẩn bị một cuộc cúng dường trọng thể cho bậc Thập Lực. Họ đã thực hiện cuộc cúng dường trọng thể đến bậc Thập Lực, và theo lời của nhóm sáu vị tỳ khưu, họ đã chuẩn bị rượu bồ câu trong tất cả các nhà. Vào ngày hôm sau, khi trưởng lão Sāgata đi khất thực, họ đã dâng cúng một ít ở mỗi nhà. Vị trưởng lão, khi học giới chưa được chế định, được dân chúng thỉnh mời, đã uống một ít ở mỗi nhà. Đi chưa được bao xa, do không ăn uống gì, vị ấy đã mất chánh niệm và ngã xuống nơi đống rác.


Satthā katabhattakicco nikkhamanto taṃ disvā gāhāpetvā vihāraṃ gantvā vigarahitvā sikkhāpadaṃ paññāpesi. So punadivase satiṃ labhitvā attanā katakāraṇaṃ sutvā accayaṃ desetvā dasabalaṃ khamāpetvā uppannasaṃvego vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Evaṃ vatthu vinaye samuṭṭhitaṃ. Taṃ tattha āgatanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Aparabhāge pana satthā jetavane mahāvihāre nisīditvā paṭipāṭiyā there ṭhānantaresu ṭhapento sāgatattheraṃ tejodhātukusalānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Đức Đạo Sư, sau khi thọ thực xong, đi ra và thấy vị ấy, đã cho người khiêng vị ấy về tịnh xá, quở trách và chế định học giới. Vào ngày hôm sau, vị ấy tỉnh lại, nghe về việc mình đã làm, đã sám hối lỗi lầm và xin bậc Thập Lực tha thứ. Với tâm cảm động sanh khởi, vị ấy đã phát triển tuệ quán và chứng đắc A-la-hán quả. Như vậy, câu chuyện này đã phát sinh trong Luật tạng. Cần phải được hiểu một cách chi tiết theo như cách đã được trình bày ở đó. Về sau, đức Đạo Sư, khi đang ngự tại đại tịnh xá Jetavana, trong khi tuần tự đặt các vị trưởng lão vào các địa vị khác nhau, đã đặt trưởng lão Sāgata vào địa vị tối thượng trong các vị thiện xảo về hỏa giới.


Rādhattheravatthu

Câu chuyện về trưởng lão Rādha


233. Ekādasame paṭibhāneyyakānanti satthu dhammadesanāpaṭibhānassa paccayabhūtānaṃ paṭibhānajanakānaṃ bhikkhūnaṃ rādhatthero aggoti dasseti. Therassa hi diṭṭhisamudācārañca okappaniyasaddhañca āgamma dasabalassa navanavā dhammadesanā paṭibhāti. Tasmā thero paṭibhāneyyakānaṃ aggo nāma jāto.

233. Trong phần thứ mười một, (câu) "trong các vị có tài ứng đối" cho thấy rằng trưởng lão Rādha là vị tối thượng trong các vị tỳ khưu có khả năng làm phát sinh tài ứng đối, là nhân duyên cho tài ứng đối trong pháp thoại của đức Đạo Sư. Thật vậy, nhờ vào sự thực hành đúng theo chánh kiến và đức tin vững chắc của vị trưởng lão, những pháp thoại mới mẻ của bậc Thập Lực đã được hiển lộ. Do đó, vị trưởng lão được gọi là bậc tối thượng trong các vị có tài ứng đối.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattitvā aparabhāge satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭibhāneyyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ tathāgataṃ paricaritvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare brāhmaṇakule paṭisandhiṃ gaṇhi, rādhamāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu.

Đây là câu chuyện tuần tự về nghiệp quá khứ của vị ấy: Vị này, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình ở thành Haṃsavatī. Về sau, trong khi đang nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ khưu vào địa vị tối thượng trong các vị có tài ứng đối, vị ấy đã làm các công đức và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy đã phục vụ đức Như Lai cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và cõi người, và vào thời đức Phật hiện tại, đã tái sanh trong một gia đình Bà-la-môn ở thành Rājagaha. Người ta đặt tên cho vị ấy là thanh niên Rādha.


So mahallakakāle attano puttadārena abahumato ‘‘pabbajitvā kālaṃ vītināmessāmī’’ti vihāraṃ gantvā there pabbajjaṃ yāci. ‘‘Jiṇṇo mahallakabrāhmaṇo’’ti na koci pabbājetuṃ icchi. Athekadivasaṃ brāhmaṇo satthu santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tassa upanissayasampattiṃ disvā kathaṃ samuṭṭhāpetukāmo ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, puttadārā taṃ paṭijaggantī’’ti? Kuto, bho gotama, paṭijagganaṃ, mahallakoti [Pg.254] maṃ bahi nīhariṃsu. Kiṃ pana te, brāhmaṇa, pabbajituṃ na vaṭṭatīti? Ko maṃ, bho gotama, pabbājessati, mahallakabhāvena maṃ na koci icchatīti. Satthā sāriputtattherassa saññaṃ adāsi. Thero satthu vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā rādhabrāhmaṇaṃ pabbājetvā cintesi – ‘‘satthā imaṃ brāhmaṇaṃ sādarena pabbajāpesi, na kho me etaṃ anādarena pariharituṃ vaṭṭatī’’ti rādhattheraṃ ādāya gāmakāvāsaṃ agamāsi. Tatrassa adhunā pabbajitattā kicchalābhissa thero attano pattaṃ āvāsaṃ deti, attano pattaṃ paṇītapiṇḍapātampi tasseva datvā sayaṃ piṇḍāya carati. Rādhatthero senāsanasappāyañca bhojanasappāyañca labhitvā sāriputtattherassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

Vị ấy, vào lúc tuổi già, không được vợ con quý trọng, bèn nghĩ: “Ta sẽ xuất gia để sống qua ngày,” rồi đi đến tịnh xá xin các trưởng lão cho xuất gia. Vì nghĩ: “Bà-la-môn này già yếu,” nên không ai muốn cho ông xuất gia. Rồi một hôm, vị Bà-la-môn đến yết kiến Đức Thế Tôn, sau khi thăm hỏi, bèn ngồi xuống một bên. Đức Thế Tôn thấy được duyên lành của ông, muốn gợi chuyện nên hỏi: “Này Bà-la-môn, vợ con có chăm sóc ông không?” “Thưa Tôn giả Gotama, chăm sóc gì đâu, họ đã đuổi tôi ra khỏi nhà vì tôi già rồi.” “Vậy sao ông không xuất gia, này Bà-la-môn?” “Thưa Tôn giả Gotama, ai sẽ cho tôi xuất gia? Vì tôi già yếu nên không ai muốn cả.” Đức Thế Tôn ra hiệu cho trưởng lão Sāriputta. Vị trưởng lão vâng lời Đức Thế Tôn, cho Bà-la-môn Rādha xuất gia rồi suy nghĩ: “Đức Thế Tôn đã cho vị Bà-la-môn này xuất gia một cách trân trọng, ta không nên đối xử với vị này một cách thiếu tôn trọng.” Ngài bèn dẫn trưởng lão Rādha đến một trú xứ trong làng. Ở đó, vì vị ấy mới xuất gia, khó nhận được vật dụng, nên trưởng lão đã nhường trú xứ của mình, cũng như vật thực khất thực ngon lành của mình cho vị ấy, còn chính ngài thì đi khất thực. Trưởng lão Rādha, nhận được trú xứ và vật thực thích hợp, đã thọ nhận đề mục thiền quán từ trưởng lão Sāriputta và không bao lâu sau đã chứng đắc quả A-la-hán.


Atha naṃ thero gahetvā dasabalaṃ passituṃ āgato. Satthā jānantova pucchi – ‘‘yo te mayā, sāriputta, nissitako dinno, kīdisaṃ tassa, na ukkaṇṭhatī’’ti? Bhante, sāsane abhiramitabhikkhu nāma evarūpo bhaveyyāti. Athāyasmato sāriputtassa ‘‘sāriputtatthero kataññū katavedī’’ti saṅghamajjhe kathā udapādi. Taṃ sutvā satthā bhikkhū āmantesi – ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, sāriputtassa idāni kataññūkataveditā, so atīte ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattopi kataññūkatavedīyeva ahosī’’ti. Katarasmiṃ kāle bhagavāti?

Bấy giờ, vị trưởng lão dẫn vị ấy đến yết kiến Đức Thập Lực. Đức Thế Tôn dù biết rõ vẫn hỏi: “Này Sāriputta, vị đệ tử mà ta đã giao cho con, vị ấy thế nào, có bất mãn không?” “Bạch Thế Tôn, một vị tỳ-khưu hoan hỷ trong giáo pháp thì phải như thế này.” Bấy giờ, giữa Tăng chúng khởi lên câu chuyện về tôn giả Sāriputta: “Trưởng lão Sāriputta là người biết ơn và đền ơn.” Nghe vậy, Đức Thế Tôn gọi các tỳ-khưu và dạy: “Này các tỳ-khưu, không có gì đáng ngạc nhiên khi Sāriputta bây giờ là người biết ơn và đền ơn. Trong quá khứ, dù sanh ra trong loài không có nhân tái sanh, vị ấy cũng đã là người biết ơn và đền ơn.” “Vào thời nào, bạch Thế Tôn?”


Atīte, bhikkhave, pabbatapādamhi pañcasatamattā vaḍḍhakipurisā mahāaraññaṃ pavisitvā dabbasambhāre chinditvā mahāuḷumpaṃ bandhitvā nadiyā otārenti. Atheko hatthināgo ekasmiṃ visamaṭṭhāne soṇḍāya sākhaṃ gaṇhanto sākhābhaṅgavegaṃ sandhāretuṃ asakkonto tikhiṇakhāṇuke pādena avatthāsi, pādo viddho, dukkhavedanā vattanti. So gamanaṃ abhinīharituṃ asakkonto tattheva nipajji. So katipāhaccayena te vaḍḍhakī attano samīpena gacchante disvā ‘‘ime nissāyāhaṃ jīvitaṃ labhissāmī’’ti tesaṃ anupadaṃ agamāsi. Te nivattitvā hatthiṃ disvā bhītā palāyanti. So tesaṃ palāyanabhāvaṃ ñatvā aṭṭhāsi, puna ṭhitakāle anubandhi.

“Này các tỳ-khưu, trong quá khứ, tại chân một ngọn núi, khoảng năm trăm người thợ mộc vào một khu rừng lớn, đốn vật liệu, kết một chiếc bè lớn rồi thả xuống sông. Bấy giờ, có một con voi chúa, tại một nơi hiểm trở, trong khi dùng vòi nắm một cành cây, không chịu nổi sức giật của cành cây gãy, đã đạp chân lên một cọc nhọn. Bàn chân bị đâm thủng, cảm thọ đau đớn khởi lên. Không thể đi tiếp được, nó nằm xuống ngay tại đó. Sau vài ngày, thấy những người thợ mộc đi ngang qua gần mình, nó nghĩ: ‘Nhờ những người này, ta sẽ cứu được mạng sống,’ rồi đi theo dấu chân họ. Họ quay lại, thấy con voi thì sợ hãi bỏ chạy. Nó biết họ đang bỏ chạy nên dừng lại; khi họ dừng lại, nó lại đi theo.”


Vaḍḍhakijeṭṭhako cintesi – ‘‘ayaṃ hatthi amhesu tiṭṭhantesu anubandhati, palāyantesu tiṭṭhati, bhavissati tattha kāraṇa’’nti. Sabbe taṃ taṃ rukkhaṃ āruyha [Pg.255] tassa āgamanaṃ paṭimānentā nisīdiṃsu. So tesaṃ santikaṃ āgantvā attano pādaṃ dassento parivattetvā nipajji. Tadā vaḍḍhakīnaṃ saññā udapādi – ‘‘gilānabhāvena, bho, esa āgacchati, na aññena kāraṇenā’’ti tassa santikaṃ gantvā pāde paviṭṭhakhāṇukaṃ disvā ‘‘iminā kāraṇena esa āgato’’ti tikhiṇavāsiyā khāṇukakoṭiyaṃ odhiṃ datvā daḷhāya rajjuyā bandhitvā kaḍḍhitvā nīhariṃsu. Athassa vaṇamukhaṃ pīḷetvā pubbalohitaṃ nīharitvā kasāvodakena dhovitvā attano jānanabhesajjaṃ makkhetvā nacirasseva phāsukaṃ akaṃsu.

Người thợ mộc cả suy nghĩ: “Con voi này, khi chúng ta dừng thì nó theo, khi chúng ta chạy thì nó dừng, hẳn phải có nguyên do.” Tất cả bèn leo lên cây của mình, ngồi chờ nó đến. Nó đến gần họ, đưa chân ra, rồi xoay mình nằm xuống. Bấy giờ, những người thợ mộc nhận ra: “Này các bạn, nó đến đây vì bị bệnh, chứ không vì lý do nào khác.” Họ đến gần nó, thấy cái cọc đâm vào chân và nghĩ: “Nó đến vì lý do này.” Họ dùng một cái rìu bén khoét một đường ở đầu cọc, buộc một sợi dây thừng chắc chắn, rồi kéo ra. Sau đó, họ nặn miệng vết thương, lấy mủ và máu ra, rửa bằng nước chát, đắp loại thuốc mà họ biết, và không bao lâu sau đã làm cho nó được dễ chịu.


Hatthināgo gilānā vuṭṭhito cintesi – ‘‘ime mayhaṃ bahupakārā, ime mayā nissāya jīvitaṃ laddhaṃ, mayā imesaṃ kataññunā katavedinā bhavituṃ vaṭṭatī’’ti attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā setaṃ gandhahatthipotakaṃ ānesi. Vaḍḍhakino hatthipotakaṃ disvā ‘‘amhākaṃ hatthī puttampi gahetvā āgato’’ti ativiya tuṭṭhacittā ahesuṃ. Hatthināgo cintesi – ‘‘mayi tiṭṭhante ‘kiṃ nu kho ayaṃ āgato’ti mama āgatakāraṇaṃ na jānissantī’’ti ṭhitaṭṭhānato pakkāmi. Hatthipotako pitu pacchato pacchato anupāyāsi. Hatthināgo tassa āgatabhāvaṃ ñatvā nivattanatthāya saddasaññaṃ adāsi. So pitu kathaṃ sutvā nivattitvā vaḍḍhakīnaṃ santikaṃ gato. Vaḍḍhakino ‘‘imaṃ hatthipotakaṃ amhākaṃ dātuṃ āgato bhavissati eso’’ti ñatvā ‘‘amhākaṃ santike tayā kattabbakiccaṃ natthi, pitu santikaṃyeva gacchā’’ti pahiṇiṃsu. Hatthināgo yāvatatiyaṃ attano santikaṃ āgatampi puna vaḍḍhakīnaṃyeva samīpaṃ pesesi. Tato paṭṭhāya vaḍḍhakino hatthipotakaṃ attano santike katvā paṭijagganti. Bhojanakāle ekekaṃ bhattapiṇḍaṃ denti, bhattaṃ tassa yāvadatthaṃ ahosi. So vaḍḍhakīhi antogahane koṭṭitaṃ dabbasambhāraṃ āharitvā aṅgaṇaṭṭhāne rāsiṃ karoti. Eteneva niyāmena aññampi upakārakammaṃ karoti.

Con voi chúa, sau khi khỏi bệnh, suy nghĩ: “Những người này đã giúp ta rất nhiều, nhờ họ mà ta được sống. Ta phải là người biết ơn và đền ơn họ.” Nó bèn đi đến nơi ở của mình và mang đến một con voi con trắng, thơm. Những người thợ mộc thấy con voi con, vô cùng vui mừng nghĩ rằng: “Con voi của chúng ta đã mang cả con nó đến.” Con voi chúa nghĩ: “Nếu ta ở lại, họ sẽ không biết lý do ta đến, sẽ nghĩ ‘Nó đến đây làm gì?’,” rồi rời khỏi nơi đang đứng. Voi con đi theo sát gót cha. Con voi chúa biết nó đã đi theo, bèn ra hiệu bằng tiếng kêu để nó quay lại. Nghe lời cha, nó quay lại và đi đến chỗ những người thợ mộc. Những người thợ mộc biết rằng: “Hẳn là nó đến để tặng con voi con này cho chúng ta,” bèn đuổi nó đi và nói: “Mày không có việc gì ở với chúng tao, hãy về với cha mày đi.” Con voi chúa, cho đến lần thứ ba voi con đến với mình, vẫn gửi nó trở lại với những người thợ mộc. Kể từ đó, những người thợ mộc giữ voi con lại với mình và chăm sóc nó. Vào giờ ăn, mỗi người cho nó một vắt cơm, và cơm đó đủ cho nó ăn. Nó mang những vật liệu do thợ mộc đốn trong rừng sâu về và chất thành đống ở khoảng sân trống. Cứ như thế, nó cũng làm những công việc giúp ích khác.


Satthā imaṃ kāraṇaṃ āharitvā pubbepi sāriputtassa kataññūkatavedibhāvaṃ dīpeti. Sāriputtatthero hi tadā mahāhatthī ahosi, aṭṭhuppattiyaṃ āgato ossaṭṭhavīriyo bhikkhu hatthipotako ahosi. Saṃyuttanikāyaṃ pana patvā sakalaṃ rādhasaṃyuttaṃ, dhammapade ca –

Bậc Đạo Sư, sau khi nêu lên nguyên nhân này, đã trình bày về lòng tri ân và biết ơn của ngài Sāriputta trong tiền kiếp. Thật vậy, vào lúc ấy, Trưởng lão Sāriputta là một con voi lớn, còn vị tỳ-khưu buông lung tinh tấn được đề cập trong câu chuyện hiện tại là một con voi con. Hơn nữa, liên quan đến Tương Ưng Bộ (Saṃyuttanikāya), toàn bộ Tương Ưng Rādha (Rādhasaṃyutta), và trong Kinh Pháp Cú (Dhammapada) –


‘‘Nidhīnaṃva [Pg.256] pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje;

Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo’’ti. (dha. pa. 76) –

“Người chỉ lỗi, khiển trách, nên xem như người chỉ kho tàng; hãy thân cận bậc trí như vậy. Thân cận người như vậy, chỉ tốt hơn, không xấu đi.” (Pháp Cú, 76) –


Gāthā therassa dhammadesanā nāma. Aparabhāge pana satthā paṭipāṭiyā there ṭhānantaresu ṭhapento rādhattheraṃ paṭibhāneyyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Kệ ngôn này được gọi là bài pháp thoại của vị Trưởng lão. Về sau, khi tuần tự đặt các vị Trưởng lão vào các địa vị khác nhau, bậc Đạo Sư đã đặt Trưởng lão Rādha vào địa vị tối thắng trong hàng những vị có tài biện luận.


Mogharājattheravatthu

Câu chuyện Trưởng lão Mogharāja


234. Dvādasame lūkhacīvaradharānanti lūkhacīvaraṃ dhārentānaṃ mogharājā aggoti dasseti. Ayaṃ hi thero satthalūkhaṃ suttalūkhaṃ rajanalūkhanti tividhenapi lūkhena samannāgataṃ paṃsukūlaṃ dhāresi. Tasmā lūkhacīvaradharānaṃ aggo nāma jāto.

234. Trong phẩm thứ mười hai, câu “trong hàng những vị mặc y thô” cho thấy rằng ngài Mogharāja là bậc tối thắng trong số những vị mặc y thô. Vị Trưởng lão này quả thật đã mặc y phấn tảo thô về cả ba phương diện: thô về chất liệu vải, thô về chỉ khâu, và thô về màu nhuộm. Do đó, ngài được biết đến là bậc tối thắng trong hàng những vị mặc y thô.


Tassa pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā nibbatti, tato aparabhāge satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kassapadasabalassa nibbattito puretarameva kaṭṭhavāhananagare amaccagehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Aparabhāge vayappatto kaṭṭhavāhanarājānaṃ upaṭṭhahanto amaccaṭṭhānaṃ labhi.

Về vấn đề của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự – Vị này, vào thời đức Phật Padumuttara, đã tái sanh sau khi thọ thai trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Về sau, trong khi nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, thấy Ngài đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị tối thắng trong hàng những vị mặc y thô, ông đã làm công đức và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy trọn đời làm các việc lành, luân hồi trong cõi trời và cõi người, rồi ngay trước khi đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, xuất hiện, ông đã thọ sanh trong gia đình một vị đại thần ở thành Kaṭṭhavāhana. Về sau, khi đến tuổi trưởng thành, trong khi hầu cận vua Kaṭṭhavāhana, ông đã được ban chức vị đại thần.


Tasmiṃ kāle kassapadasabalo loke uppajji. Kaṭṭhavāhanarājā ‘‘buddho kira loke uppanno’’ti sutvā taṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘tāta, buddho kira loke uppanno, imaṃ paccantanagaraṃ ekappahāreneva ubhohi amhehi tucchaṃ kātuṃ na sakkā, tvaṃ tāva majjhimadesaṃ gantvā buddhassa uppannabhāvaṃ ñatvā dasabalaṃ imaṃ nagaraṃ ānehī’’ti purisasahassena saddhiṃ pesesi. So anupubbena satthu santikaṃ gantvā dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddho tattheva pabbajitvā vīsati vassasahassāni samaṇadhammaṃ akāsi. Tena saddhiṃ gatapurisā pana sabbepi nivattitvā puna rañño santikaṃ āgatā.

Vào thời ấy, đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, đã xuất hiện trên thế gian. Vua Kaṭṭhavāhana nghe tin: “Nghe nói một vị Phật đã xuất hiện trên thế gian,” liền cho triệu vị ấy đến và nói: “Này khanh, nghe nói một vị Phật đã xuất hiện trên thế gian. Cả hai chúng ta không thể cùng một lúc rời bỏ thành phố biên địa này được. Trước tiên, khanh hãy đến trung thổ, sau khi biết chắc về sự xuất hiện của đức Phật, hãy thỉnh bậc Thập Lực đến thành phố này.” Rồi vua phái ông đi cùng với một ngàn người. Vị ấy tuần tự đi đến nơi ở của bậc Đạo Sư, nghe pháp thoại và đắc được tín tâm. Ông đã xuất gia ngay tại đó và thực hành sa-môn pháp trong hai mươi ngàn năm. Còn tất cả những người đi cùng ông đều đã quay trở về với nhà vua.


Ayaṃ thero paripuṇṇasīlo kālaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ dasabalassa nibbattito puretarameva sāvatthiyaṃ [Pg.257] brāhmaṇakule paṭisandhiṃ gaṇhi, mogharājamāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu. Kaṭṭhavāhanarājāpi kassapassa bhagavato adhikārakammaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ saparivāro devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ dasabalassa nibbattito puretarameva sāvatthiyaṃ purohitagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, bāvarimāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu. So aparena samayena tayo vede uggaṇhitvā soḷasannaṃ māṇavakasahassānaṃ sippaṃ vācento carati. Athassa pasenadikosalarañño kāle pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ adaṃsu. Tadā ayampi mogharājamāṇavo bāvaribrāhmaṇassa santike sippaṃ gaṇhāti.

Vị Trưởng lão này, với giới hạnh viên mãn, sau khi mệnh chung, đã luân hồi trong cõi trời và cõi người trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật. Ngay trước khi bậc Thập Lực của chúng ta xuất hiện, ngài đã thọ sanh trong một gia đình Bà-la-môn ở Sāvatthī, và được đặt tên là thanh niên Bà-la-môn Mogharāja. Vua Kaṭṭhavāhana cũng vậy, sau khi làm công đức đối với đức Thế Tôn Kassapa, đã cùng với tùy tùng luân hồi trong cõi trời và cõi người trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật. Ngay trước khi bậc Thập Lực của chúng ta xuất hiện, vua đã thọ sanh trong gia đình của vị quốc sư ở Sāvatthī, và được đặt tên là thanh niên Bà-la-môn Bāvari. Về sau, vị này sau khi học thông ba bộ Vệ-đà, đã đi dạy nghề cho mười sáu ngàn thanh niên Bà-la-môn. Rồi vào thời vua Pasenadi của nước Kosala, sau khi cha qua đời, ông được trao chức vị quốc sư. Khi ấy, thanh niên Bà-la-môn Mogharāja này cũng đang theo học nghề với Bà-la-môn Bāvari.


Athekadivasaṃ bāvaribrāhmaṇo rahogato attano sippe sāraṃ olokento samparāyikaṃ sāraṃ adisvā ‘‘ekaṃ pabbajjaṃ pabbajitvā samparāyikaṃ gavesessāmī’’ti kosalarājānaṃ upasaṅkamitvā attano pabbajjaṃ anujānāpesi. So tena anuññāto soḷasahi māṇavakasahassehi parivuto pabbajjatthāya nikkhami. Kosalarājāpi tena saddhiṃyeva ekaṃ amaccaṃ kahāpaṇasahassaṃ datvā pesesi – ‘‘yasmiṃ ṭhāne ācariyo pabbajati, tatrassa vasanaṭṭhānaṃ gahetvā dethā’’ti. Bāvaribrāhmaṇo phāsukaṭṭhānaṃ olokento majjhimadesato paṭikkamma assakarañño ca muḷhakarañño ca sīmantare godhāvaritīre attano vasanaṭṭhānaṃ kāresi.

Rồi một hôm, Bà-la-môn Bāvari, khi ở nơi thanh vắng, suy xét về cốt tủy của nghề nghiệp của mình, không thấy được lợi ích gì cho đời sau, bèn nghĩ: “Ta sẽ xuất gia để tìm cầu lợi ích cho đời sau.” Ông đến yết kiến vua Kosala và xin phép được xuất gia. Được vua chấp thuận, ông cùng với mười sáu ngàn thanh niên Bà-la-môn vây quanh, ra đi để xuất gia. Vua Kosala cũng phái một vị đại thần đi cùng ông, ban cho một ngàn đồng kahāpaṇa và dặn: “Nơi nào vị đạo sư xuất gia, hãy tìm một nơi cư trú cho ngài ở đó.” Bà-la-môn Bāvari, trong khi tìm kiếm một nơi thích hợp, đã rời khỏi trung thổ và cho xây dựng nơi ở của mình trên bờ sông Godhāvarī, tại vùng ranh giới giữa vương quốc của vua Assaka và vua Muḷhaka.


Atheko puriso jaṭilānaṃ dassanāya gato tesaṃ santake bhūmiṭṭhāne tehi anuññāto attano vasanaṭṭhānaṃ akāsi. Tena kataṃ disvā aparaṃ kulasataṃ gehasataṃ kāresi. Te sabbepi sannipatitvā ‘‘mayaṃ ayyānaṃ santake bhūmibhāge vasāma, mudhā vasituṃ na kāraṇaṃ, sukhavāsaṃ vo dassāmā’’ti ekeko ekekaṃ kahāpaṇaṃ [Pg.258] bāvaribrāhmaṇassa vasanaṭṭhāne ṭhapesi. Sabbehipi ābhatakahāpaṇā satasahassamattā ahesuṃ. Bāvaribrāhmaṇo ‘‘kimatthaṃ ete ābhatā’’ti āha. Sukhavāsadānatthāya, bhanteti. Sacāhaṃ hiraññasuvaṇṇena atthiko assaṃ, ahaṃ mahantaṃ dhanarāsiṃ pahāya na pabbajeyyaṃ. Tumhākaṃ kahāpaṇe gaṇhitvā gacchathāti. Amhehi ayyassa pariccattaṃ na puna gaṇhāma, anusaṃvaccharaṃ pana eteneva niyāmena āharissāma, ime gahetvā ayyo dānaṃ detūti. Brāhmaṇo adhivāsetvā kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ dānamukhe niyyātesi. Tassa aparāparaṃ dāyakabhāvo sakalajambudīpe paññāyittha.

Bấy giờ, có một người đến thăm các vị đạo sĩ bện tóc. Được họ cho phép, người ấy đã làm một nơi ở cho mình trên mảnh đất thuộc về họ. Thấy việc người ấy làm, một trăm gia đình khác cũng đã xây một trăm ngôi nhà. Tất cả họ tụ tập lại và nói: “Chúng tôi đang sống trên mảnh đất thuộc về các bậc tôn quý, không có lý do gì để ở miễn phí. Chúng tôi sẽ cúng dường để các ngài được an trú.” Mỗi người đặt một đồng kahāpaṇa tại nơi ở của Bà-la-môn Bāvari. Tổng số kahāpaṇa do mọi người mang đến lên tới một trăm ngàn. Bà-la-môn Bāvari hỏi: “Những thứ này được mang đến vì mục đích gì?” Họ đáp: “Thưa tôn giả, để cúng dường cho ngài được an trú.” Ông nói: “Nếu ta cần vàng bạc, ta đã không từ bỏ một khối tài sản lớn để xuất gia. Hãy cầm lấy kahāpaṇa của các vị và đi đi.” Họ thưa: “Chúng con đã dâng cúng cho bậc tôn quý thì không lấy lại. Nhưng hàng năm chúng con sẽ mang đến theo lệ này. Xin bậc tôn quý hãy nhận lấy những thứ này và làm việc bố thí.” Vị Bà-la-môn chấp thuận và đã phân phát chúng tại cửa bố thí cho những người nghèo khổ, túng thiếu, lữ khách và người ăn xin. Về sau, danh tiếng là một người bố thí của ông đã được biết đến khắp toàn cõi Jambudīpa.


Tato kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhe nāma gāme jūjakabrāhmaṇassa vaṃse jātabrāhmaṇassa brāhmaṇī uṭṭhāya samuṭṭhāya brāhmaṇaṃ codeti – ‘‘bāvarī, kira dānaṃ deti, gantvā tato hiraññasuvaṇṇaṃ āharā’’ti. So tāya codiyamāno saṇṭhātuṃ asakkonto bāvarissa santikaṃ gacchamāno bāvarimhi dānaṃ datvā paṇṇasālaṃ pavisitvā nipajjitvā dānaṃ anussaramāne gato. Gantvā ca ‘‘dānaṃ me, brāhmaṇa, dehi, dānaṃ me, brāhmaṇa, dehī’’ti āha. Akāle tvaṃ, brāhmaṇa, āgato, sampattayācakānaṃ me dinnaṃ, idāni kahāpaṇaṃ natthīti. Na mayhaṃ, brāhmaṇa, bahūhi kahāpaṇehi attho, tava ettakaṃ dānaṃ dadantassa na sakkā kahāpaṇehi vinā bhavituṃ, mayhaṃ pañca kahāpaṇasatāni dehīti. Brāhmaṇa, pañcapi satāni natthi, puna dānakāle sampatte labhissasīti. Kiṃ panāhaṃ tava dānakāle āgamissāmīti? Bāvaribrāhmaṇassa paṇṇasāladvāre vālukaṃ thūpaṃ katvā samantato rattavaṇṇāni pupphāni vikiritvā mantaṃ jappento viya oṭṭhe cāletvā cāletvā ‘‘muddhā phalatu sattadhā’’ti vadati.

Khi ấy, tại làng Dunniviṭṭha ở xứ Kāliṅga, người vợ của một vị Bà-la-môn sinh ra trong dòng dõi của Bà-la-môn Jūjaka đã thức dậy, đứng lên và thúc giục chồng rằng: “Này Bà-la-môn Bāvarī, nghe nói ông ấy đang bố thí, hãy đi đến đó và mang vàng bạc về đây.” Bị bà vợ thúc giục, vị ấy không thể đứng yên được nên đã đi đến chỗ của ngài Bāvarī, vào lúc ngài Bāvarī vừa bố thí xong, đi vào trong am lá, nằm xuống và đang hồi tưởng về việc bố thí. Vị ấy đến và nói rằng: “Thưa Bà-la-môn, hãy cho tôi của bố thí. Thưa Bà-la-môn, hãy cho tôi của bố thí.” “Này Bà-la-môn, ông đã đến không đúng lúc. Của cải của tôi đã được cho những người ăn xin đã đến. Bây giờ không còn đồng kahāpaṇa nào cả.” “Thưa Bà-la-môn, tôi không cần nhiều kahāpaṇa. Với người bố thí nhiều như ông, không thể nào không có kahāpaṇa được. Hãy cho tôi năm trăm kahāpaṇa.” “Này Bà-la-môn, năm trăm cũng không có. Khi đến lúc bố thí lần nữa, ông sẽ nhận được.” “Vậy sao? Tôi phải đến vào lúc ông bố thí ư?” Vị ấy đã làm một tháp cát ở cửa am lá của Bà-la-môn Bāvarī, rải những bông hoa màu đỏ xung quanh, mấp máy môi như đang trì chú và nói rằng: “Đầu hãy vỡ ra làm bảy mảnh.”


Bāvaribrāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ mahātapo tapacāraṃ gaṇhitvā caraṇabrāhmaṇako mayhaṃ sattadivasamatthake ‘sattadhā muddhā phālatū’ti vadati, mayhañca imassa dātabbāni pañca kahāpaṇasatāni natthi, ekaṃsena maṃ esa ghātessatī’’ti. Evaṃ tasmiṃ sokasallasamappite nipanne rattibhāgasamanantare anantarattabhāve bāvarissa mātā devatā hutvā nibbatti. Sā puttassa sokasallasamappitabhāvaṃ disvā āgantvā āha – ‘‘tāta[Pg.259], esa muddhaṃ vā muddhaphālanaṃ vā na jānāti, tvampi loke buddhānaṃ uppannabhāvaṃ na jānāsi. Sace te saṃsayo atthi, satthu santikaṃ gantvā puccha, so te etaṃ kāraṇaṃ kathessatī’’ti. Brāhmaṇo devatāya kathaṃ sutakālato paṭṭhāya assāsaṃ labhitvā punadivase uṭṭhite aruṇe sabbeva antevāsike pakkositvā, ‘‘tātā, buddho kira loke uppanno, tumhe sīghaṃ gantvā ‘buddho vā no vā’ti ñatvā āgantvā mayhaṃ ārocetha, ahaṃ satthu santikaṃ gamissāmi. Apica kho pana mayhaṃ mahallakabhāvena jīvitantarāyo dujjāno, tumhe tassa santikaṃ gantvā iminā ca iminā ca niyāmena pañhe pucchathā’’ti muddhaphālanapañhaṃ nāma abhisaṅkharitvā adāsi.

Bà-la-môn Bāvarī suy nghĩ rằng: “Vị Bà-la-môn có khổ hạnh lớn lao, có phẩm hạnh tốt đẹp này đang nói với ta rằng ‘đầu hãy vỡ ra làm bảy mảnh’ trên đầu của ta trong bảy ngày. Và ta lại không có năm trăm kahāpaṇa để cho vị này. Chắc chắn vị này sẽ giết ta.” Khi ngài đang nằm xuống, bị sầu muộn và phiền não xâm chiếm, ngay sau đêm ấy, trong kiếp sống kế tiếp, mẹ của ngài Bāvarī đã được tái sanh làm một vị chư thiên. Vị ấy thấy con trai mình bị sầu muộn và phiền não xâm chiếm nên đã đến và nói rằng: “Này con, vị kia không biết về cái đầu hay việc vỡ đầu. Con cũng không biết về sự xuất hiện của các vị Phật ở trên đời. Nếu con có nghi ngờ, hãy đi đến gặp bậc Đạo Sư và hỏi. Vị ấy sẽ giải thích cho con về nguyên nhân này.” Kể từ lúc nghe lời của vị chư thiên, vị Bà-la-môn đã tìm thấy sự an ủi. Vào ngày hôm sau, lúc rạng đông, ngài đã gọi tất cả các đệ tử đến và nói: “Này các con, nghe nói một vị Phật đã xuất hiện trên đời. Các con hãy đi nhanh, tìm hiểu xem ‘có phải là Phật hay không,’ rồi trở về báo cho ta biết. Ta sẽ đi đến gặp bậc Đạo Sư. Tuy nhiên, vì ta đã già, sự nguy hiểm đến tính mạng là điều khó biết. Các con hãy đi đến gặp vị ấy và hỏi các câu hỏi theo phương cách này và phương cách kia,” rồi ngài đã soạn ra và trao cho họ câu hỏi về việc vỡ đầu.


Tato cintesi – ‘‘sabbe ime māṇavā paṇḍitā, satthu dhammakathaṃ sutvā attano kicce matthakaṃ patte puna mayhaṃ santikaṃ āgaccheyyuṃ vā no vā’’ti. Atha attano bhāgineyyassa ajitamāṇavassa nāma saññaṃ adāsi – ‘‘tvaṃ pana ekanteneva mama santikaṃ āgantuṃ arahasi, tayā paṭiladdhaguṇaṃ āgantvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti. Atha te soḷasasahassajaṭilā ajitamāṇavaṃ jeṭṭhakaṃ katvā soḷasahi jeṭṭhantevāsikehi saddhiṃ ‘‘satthāraṃ pañhaṃ pucchissāmā’’ti cārikaṃ carantā gatagataṭṭhāne, ‘‘ayyā, kahaṃ gacchatha, kahaṃ gacchathā’’ti pucchitā ‘‘dasabalassa santikaṃ pañhaṃ pucchituṃ gacchāmā’’ti koṭito paṭṭhāya parisaṃ saṃkaḍḍhantā anekayojanasataṃ maggaṃ gatā. Satthā ‘‘tesaṃ āgamanadivase aññassa okāso na bhavissati, idaṃ imissā parisāya anucchavikaṭṭhāna’’nti gantvā pāsāṇacetiye piṭṭhipāsāṇe nisīdi. So ajitamāṇavopi sapariso taṃ piṭṭhipāsāṇaṃ āruyha satthu sarīrasampattiṃ disvā ‘‘ayaṃ puriso imasmiṃ loke vivaṭacchado buddho bhavissatī’’ti attano ācariyena pahite pañhe manasā pucchantova gato.

Sau đó, ngài suy nghĩ rằng: “Tất cả các thanh niên này đều là người có trí tuệ. Sau khi nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, khi đã đạt được mục đích của mình, họ có thể trở về với ta hoặc không.” Rồi ngài đã ra dấu hiệu cho người cháu trai tên là thanh niên Ajita rằng: “Còn con, con nhất định phải trở về với ta. Sau khi đã đạt được lợi ích, con hãy trở về và nói lại cho ta nghe.” Rồi mười sáu ngàn vị bện tóc ấy, với thanh niên Ajita làm người dẫn đầu, cùng với mười sáu vị đệ tử trưởng, đã lên đường du hành với ý nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ hỏi bậc Đạo Sư một câu hỏi.” Ở những nơi đã đi qua, khi được hỏi: “Thưa các ngài, các ngài đi đâu vậy?” họ đã trả lời rằng: “Chúng tôi đi đến để hỏi một câu hỏi với bậc Thập Lực,” và cứ thế, họ đã thu hút một đoàn tùy tùng ngay từ đầu, đi trên con đường dài nhiều trăm do-tuần. Bậc Đạo Sư suy nghĩ rằng: “Vào ngày họ đến, sẽ không có cơ hội cho người nào khác. Đây là nơi thích hợp cho hội chúng này,” rồi ngài đã đi đến và ngự trên phiến đá Piṭṭhipāsāṇa ở tháp Pāsāṇaka. Thanh niên Ajita cùng với đoàn tùy tùng cũng đã leo lên phiến đá ấy, và khi thấy được sự toàn hảo của thân tướng bậc Đạo Sư, vị ấy đã đi đến trong khi đang hỏi thầm trong tâm những câu hỏi do thầy mình gởi đến, với ý nghĩ rằng: “Vị này, với bức màn đã được vén lên, sẽ là một vị Phật ở trên đời này.”


Taṃdivasaṃ tasmiṃ ṭhāne sampattaparisā dvādasayojanikā ahosi. Tesaṃ soḷasannaṃ antevāsikānaṃ antare mogharājamāṇavo ‘‘ahaṃ sabbehi paṇḍitataro’’ti mānatthaddho, tassa etadahosi – ‘‘ayaṃ ajitamāṇavo sabbesaṃ jeṭṭhako, etassa paṭhamataraṃ mama pañhaṃ pucchituṃ na yutta’’nti[Pg.260]. Tassa lajjāyanto paṭhamataraṃ pañhaṃ apucchitvā tena pucchite dutiyo hutvā satthāraṃ pañhaṃ pucchi. Satthā ‘‘mānatthaddho mogharājamāṇavā, na tāvassa ñāṇaṃ paripākaṃ gacchati, assa mānaṃ nivārituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā āha – ‘‘tiṭṭha tvaṃ, mogharāja, aññe tāva pañhe pucchantū’’ti. So satthu santikā apasādaṃ labhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ ettakaṃ kālaṃ mayā paṇḍitataro nāma natthīti vicarāmi, buddhā ca nāma ajānitvā na kathenti. Satthārā mama pucchāya doso diṭṭho bhavissatī’’ti tuṇhī ahosi. So aṭṭhahi janehi paṭipāṭiyā pañhe pucchite adhivāsetuṃ asakkonto navamo hutvā puna uṭṭhāsi. Punapi naṃ satthā apasādesi.

Vào ngày ấy, hội chúng đã tụ tập ở nơi đó đông đến mười hai do-tuần. Trong số mười sáu vị đệ tử ấy, thanh niên Mogharāja là người cứng nhắc vì ngã mạn, nghĩ rằng: “Ta là người có trí tuệ hơn tất cả.” Vị ấy đã nghĩ rằng: “Vị Ajita này là người lớn tuổi nhất trong tất cả. Việc ta hỏi câu hỏi của mình trước vị ấy là không thích hợp.” Vì xấu hổ, vị ấy đã không hỏi câu hỏi của mình trước. Sau khi vị kia đã hỏi, vị ấy là người thứ hai đã hỏi bậc Đạo Sư một câu hỏi. Bậc Đạo Sư suy nghĩ rằng: “Thanh niên Mogharāja này cứng nhắc vì ngã mạn. Trí tuệ của vị ấy vẫn chưa chín muồi. Cần phải ngăn chặn sự ngã mạn của vị ấy,” rồi ngài nói rằng: “Hãy đợi đã, Mogharāja. Hãy để những người khác hỏi câu hỏi của họ trước.” Sau khi nhận được sự từ chối từ bậc Đạo Sư, vị ấy suy nghĩ rằng: “Bấy lâu nay ta đã đi đây đi đó với ý nghĩ rằng không có ai có trí tuệ hơn ta. Và các vị Phật không nói điều gì mà không biết. Chắc hẳn bậc Đạo Sư đã thấy được lỗi lầm trong câu hỏi của ta,” rồi vị ấy đã im lặng. Sau khi tám người đã lần lượt hỏi xong các câu hỏi, vì không thể chịu đựng được nữa, vị ấy đã đứng dậy lần nữa, là người thứ chín. Một lần nữa, bậc Đạo Sư lại từ chối vị ấy.


So punapi tuṇhī hutvā ‘‘saṅghanavako dāni bhavituṃ na sakkhissāmī’’ti pañcadasamo hutvā pañhaṃ pucchi. Atha satthā ñāṇassa paripākabhāvaṃ ñatvā pañhaṃ kathesi. So desanāpariyosāne attano parivārena jaṭilasahassena saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇi. Imināva niyāmena sesānipi pannarasa jaṭilasahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sabbepi iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhūva ahesuṃ. Sesajanā pana na kathiyanti. Ayaṃ mogharājatthero tato paṭṭhāya tīhi lūkhehi samannāgataṃ cīvaraṃ dhāreti. Evaṃ pārāyane (su. ni. 982 ādayo) vatthu samuṭṭhitaṃ. Satthā pana aparabhāge jetavane nisinno there paṭipāṭiyā ṭhānantaresu ṭhapento mogharājattheraṃ imasmiṃ sāsane lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ lūkhacīvaradharānaṃ yadidaṃ mogharājā’’ti āha.

Vị ấy lại im lặng, rồi trở thành người thứ mười lăm hỏi câu hỏi, (nghĩ rằng): “Bây giờ ta sẽ không thể trở thành người mới trong Tăng đoàn.” Khi ấy, bậc Đạo Sư, biết được sự chín muồi của trí tuệ (của vị ấy), đã giải đáp câu hỏi. Vào lúc cuối bài thuyết pháp, vị ấy cùng với một ngàn vị bện tóc là đoàn tùy tùng của mình đã đắc quả A-la-hán. Cũng theo phương cách ấy, mười lăm ngàn vị bện tóc còn lại cũng đã đắc quả A-la-hán. Tất cả đều trở thành các vị Ehi-bhikkhu (Thiện lai Tỳ khưu) mang y bát do thần thông hóa hiện. Còn những người khác thì không được nói đến. Trưởng lão Mogharāja này, kể từ đó, đã mặc y phục thô xấu gồm ba loại. Như vậy, câu chuyện trong phẩm Pārāyana (Kinh Tập, 982 trở đi) đã được khởi lên. Về sau, trong khi ngự tại Jetavana, bậc Đạo Sư, trong lúc tuần tự đặt các vị trưởng lão vào các địa vị đặc biệt, đã đặt trưởng lão Mogharāja vào địa vị tối thắng trong số những vị mặc y thô xấu trong giáo pháp này và đã nói rằng: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là những người mặc y thô xấu, người tối thắng là Mogharāja.”


Catutthavaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Thứ Tư.


Ekacattālīsasuttamattāya therapāḷiyā vaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Pāli về các Trưởng lão gồm bốn mươi mốt bài kinh đã kết thúc.


14. Etadaggavaggo

14. Phẩm Tối Thắng


(14) 5. Pañcamaetadaggavaggo

(14) 5. Phẩm Tối Thắng Thứ Năm


Mahāpajāpatigotamītherīvatthu

Câu chuyện về Trưởng lão Ni Mahāpajāpati Gotamī


235. Theripāḷiyā [Pg.261] paṭhame yadidaṃ mahāpajāpatigotamīti mahāpajāpatigotamī therī rattaññūnaṃ aggāti dasseti.

235. Trong kinh đầu tiên của Pāli về các Trưởng lão Ni, đoạn “yadidaṃ mahāpajāpatigotamī” cho thấy rằng: Trưởng lão Ni Mahāpajāpati Gotamī là vị tối thắng trong số những vị có kinh nghiệm lâu năm (rattaññū).


Tassā pañhakamme pana ayamanupubbikathā – ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā aparena samayena satthu dhammadesanaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ rattaññūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto devaloke nibbattitvā pana ekasmiṃ buddhantare devalokato cavitvā bārāṇasiyaṃ pañcannaṃ dāsisatānaṃ jeṭṭhakadāsī hutvā nibbatti. Atha vassūpanāyikasamaye pañca paccekabuddhā nandamūlakapabbhārato isipatane otaritvā nagare piṇḍāya caritvā isipatanameva gantvā ‘‘vassūpanāyikakuṭiyā atthāya hatthakammaṃ yācissāmā’’ti cintesuṃ. Kasmā? Vassaṃ upagacchantena hi nālakapaṭipadaṃ paṭipannenāpi pañcannaṃ chadanānaṃ aññatarena chadanena channe sadvārabaddhe senāsane upagantabbaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabbaṃ, yo upagaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 204). Tasmā vassakāle upakaṭṭhe sace senāsanaṃ labhati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce labhati, hatthakammaṃ pariyesitvāpi kātabbaṃ. Hatthakammaṃ alabhantena sāmampi kātabbaṃ, na tveva asenāsanikena vassaṃ upagantabbaṃ. Ayamanudhammatā. Tasmā te paccekabuddhā ‘‘hatthakammaṃ yācissāmā’’ti cīvaraṃ pārupitvā sāyanhasamaye nagaraṃ pavisitvā seṭṭhissa gharadvāre aṭṭhaṃsu. Jeṭṭhakadāsī kuṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchantī paccekabuddhe nagaraṃ pavisante addasa. Seṭṭhi tesaṃ āgatakāraṇaṃ sutvā ‘‘amhākaṃ okāso natthi, gacchantū’’ti āha.

Tuy nhiên, về vấn đề của vị ấy, đây là câu chuyện tuần tự: Tương truyền, vị này vào thời Đức Phật Padumuttara, đã tái sanh trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Vào một thời gian sau, trong khi đang nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, bà đã thấy bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ khưu ni vào địa vị tối thắng trong số những vị có kinh nghiệm lâu năm. Bà đã thực hiện công đức nền tảng và phát nguyện đạt được địa vị đặc biệt ấy. Vị ấy đã bố thí và giữ gìn giới luật trọn đời, sau khi mệnh chung từ đó, đã sanh lên cõi trời. Rồi trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, sau khi mệnh chung từ cõi trời, bà đã sanh ra làm nữ tỳ đứng đầu trong số năm trăm nữ tỳ ở thành Bārāṇasī. Khi ấy, vào mùa an cư kiết hạ, năm vị Phật Độc Giác từ hang Nandamūlaka đã đi xuống Isipatana, sau khi đi khất thực trong thành, đã trở về chính Isipatana và suy nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ xin người giúp công để làm một cái am cho mùa an cư.” Vì sao? Vì rằng, người nhập hạ, dù đã thực hành theo hạnh của Nāḷaka, cũng phải nhập hạ trong một trú xứ có cửa đóng và được lợp bằng một trong năm loại mái che. Điều này đã được nói đến: “Này các Tỳ khưu, người không có trú xứ không được nhập hạ. Ai nhập hạ (như vậy) thì phạm tội Tác ác (dukkaṭa).” Do đó, khi mùa an cư đến gần, nếu có được trú xứ, điều đó là tốt. Nếu không có được, cũng phải tìm người giúp công để làm. Người không tìm được người giúp công thì cũng phải tự mình làm. Chắc chắn không được nhập hạ khi không có trú xứ. Đây là điều thuận theo pháp. Do đó, các vị Phật Độc Giác ấy, (nghĩ rằng) “Chúng ta sẽ xin người giúp công,” đã đắp y, vào buổi chiều, đi vào thành và đứng ở cửa nhà của vị trưởng giả. Nữ tỳ đứng đầu, trong khi xách bình đi đến bến nước, đã thấy các vị Phật Độc Giác đang đi vào thành. Vị trưởng giả, sau khi nghe lý do các vị ấy đến, đã nói: “Chúng tôi không có thời giờ, xin các ngài hãy đi cho.”


Atha te nagarā nikkhante jeṭṭhakadāsī kuṭaṃ gahetvā pavisantī disvā kuṭaṃ otāretvā vanditvā onamitvā mukhaṃ ukkhipitvā, ‘‘ayyā, nagaraṃ paviṭṭhamattāva nikkhantā, kiṃ nu kho’’ti pucchi. Vassūpanāyikakuṭiyā hatthakammaṃ yācituṃ āgatamhāti. Laddhaṃ, bhanteti? Na laddhaṃ upāsiketi. Kiṃ [Pg.262] panesā kuṭi issareheva kātabbā, udāhu duggatehipi sakkā kātunti? Yena kenaci sakkā kātunti. Sādhu, bhante, mayaṃ karissāma, sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathāti nimantetvā puna kuṭaṃ gahetvā āgamanatitthamagge ṭhatvā āgatāgatā avasesadāsiyo ‘‘ettheva hothā’’ti vatvā sabbāsaṃ āgatakāle āha – ‘‘ammā, kiṃ niccameva parassa dāsikammaṃ karissatha, udāhu dāsibhāvato muccituṃ icchathā’’ti. Ajjeva muccituṃ icchāma, ayyeti. Yadi evaṃ, mayā paccekabuddhā hatthakammaṃ alabhantā svātanāya nimantitā, tumhākaṃ sāmikehi ekadivasaṃ hatthakammaṃ dāpethāti. Tā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sāyaṃ aṭavito āgatakāle sāmikānaṃ ārocesuṃ. Te ‘‘sādhū’’ti jeṭṭhakadāsassa gehadvāre sannipatiṃsu.

Khi ấy, nữ tỳ đứng đầu, trong khi xách bình đi vào, đã thấy các vị ấy đi ra khỏi thành. Bà đặt bình nước xuống, đảnh lễ, cúi mình, ngẩng mặt lên và hỏi rằng: “Thưa các ngài, các ngài vừa mới vào thành đã đi ra, là vì sao vậy?” (Các vị ấy đáp:) “Chúng tôi đến để xin người giúp công làm một cái am cho mùa an cư.” (Bà hỏi:) “Thưa các ngài, đã được chưa ạ?” (Các vị ấy đáp:) “Chưa được, thưa nữ thí chủ.” (Bà hỏi:) “Vậy cái am này chỉ có những người quyền thế mới làm được, hay những người nghèo khó cũng có thể làm được ạ?” (Các vị ấy đáp:) “Bất cứ ai cũng có thể làm được.” (Bà nói:) “Lành thay, thưa các ngài, chúng con sẽ làm. Ngày mai, xin các ngài hãy nhận vật thực của con,” rồi thỉnh mời. Sau đó, bà lại xách bình nước, đứng trên con đường đến bến nước, và nói với các nữ tỳ còn lại mỗi khi họ đến: “Hãy ở lại đây.” Khi tất cả đã đến, bà nói: “Này các chị em, các chị muốn mãi mãi làm nô tỳ cho người khác, hay muốn thoát khỏi thân phận nô tỳ?” (Họ đáp:) “Thưa chị, chúng em muốn được giải thoát ngay hôm nay.” (Bà nói:) “Nếu vậy, tôi đã thỉnh mời các vị Phật Độc Giác, những vị không tìm được người giúp công, cho ngày mai. Các chị hãy bảo chồng của mình giúp công một ngày.” Họ đã đồng ý: “Lành thay.” Vào buổi chiều, khi (chồng họ) từ rừng trở về, họ đã thưa chuyện với chồng mình. Các ông ấy (nói): “Lành thay,” và đã tập trung tại cửa nhà của người nam tỳ đứng đầu.


Atha ne jeṭṭhakadāsī ‘‘sve, tātā, paccekabuddhānaṃ hatthakammaṃ dethā’’ti ānisaṃsaṃ ācikkhitvā yepi na kātukāmā, te gāḷhena ovādena tajjetvā sabbepi sampaṭicchāpesi. Sā punadivase paccekabuddhānaṃ bhattaṃ datvā sabbesaṃ dāsaputtānaṃ saññaṃ adāsi. Te tāvadeva araññaṃ pavisitvā dabbasambhāre samodhānetvā sataṃ sataṃ hutvā ekekaṃ kuṭiṃ caṅkamanādiparivāraṃ katvā mañcapīṭhapānīya-paribhojanīyādīni ṭhapetvā paccekabuddhānaṃ temāsaṃ tattheva vasanatthāya paṭiññaṃ kāretvā vārabhikkhaṃ paṭṭhapesuṃ. Yā attano vāradivase na sakkoti, tassā jeṭṭhakadāsī sakagehato nīharitvā deti. Evaṃ temāsaṃ paṭijaggitvā jeṭṭhakadāsī ekekaṃ dāsiṃ ekekaṃ sāṭakaṃ sajjāpesi, pañca thūlasāṭakasatāni ahesuṃ. Tāni parivattāpetvā pañcannaṃ paccekabuddhānaṃ ticīvarāni katvā adāsi. Paccekabuddhā tāsaṃ passantīnaṃyeva ākāsena gandhamādanapabbataṃ agamaṃsu.

Bấy giờ, người nữ tỳ trưởng nói về phước báu: ‘Này các con, ngày mai các con hãy làm công việc tay chân cho các vị Phật Độc Giác,’ rồi dù có những người không muốn làm, bà cũng dùng lời khuyên răn nghiêm khắc để dọa nạt và khiến tất cả đều phải chấp thuận. Vào ngày hôm sau, bà dâng vật thực đến các vị Phật Độc Giác rồi ra hiệu cho tất cả các con trai của những người nữ tỳ. Ngay lúc ấy, họ vào rừng, thu gom vật liệu, rồi từng nhóm một trăm người một, họ xây dựng mỗi người một am thất có nơi kinh hành bao quanh, đặt để giường ghế, nước uống, nước dùng, v.v... và thỉnh các vị Phật Độc Giác hứa sẽ ở lại đó suốt ba tháng, rồi họ thiết lập việc cúng dường vật thực theo phiên. Người nữ tỳ nào đến phiên của mình mà không thể cúng dường, người nữ tỳ trưởng liền lấy từ nhà mình mang đến cho. Cứ như thế, sau khi chăm sóc suốt ba tháng, người nữ tỳ trưởng cho mỗi người nữ tỳ chuẩn bị một tấm vải, có được năm trăm tấm vải thô. Bà cho đổi những tấm vải ấy, may thành tam y dâng lên năm vị Phật Độc Giác. Các vị Phật Độc Giác bay lên không trung đi về núi Gandhamādana ngay trước mắt họ.


Tāpi sabbā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbattiṃsu. Tāsu jeṭṭhikā tato cavitvā bārāṇasiyā avidūre pesakāragāme pesakārajeṭṭhakassa gehe nibbatti. Athekadivasaṃ padumavatiyā puttā pañcasatā paccekabuddhā bārāṇasiraññā nimantitā rājadvāraṃ āgantvā kañci olokentampi adisvā nivattitvā nagaradvārena nikkhamitvā taṃ pesakāragāmaṃ [Pg.263] agamaṃsu. Sā itthī paccekabuddhe disvā sampiyāyamānā sabbe vanditvā bhikkhaṃ adāsi. Te bhattakiccaṃ katvā gandhamādanameva agamaṃsu.

Tất cả những người nữ tỳ ấy, sau khi làm các việc thiện cho đến trọn đời, đã được sanh vào cõi trời. Trong số đó, người nữ tỳ trưởng sau khi mệnh chung từ cõi ấy, đã tái sanh trong nhà của người thợ dệt trưởng ở một làng thợ dệt không xa thành Bārāṇasī. Bấy giờ, một hôm, năm trăm vị Phật Độc Giác, là các con trai của hoàng hậu Padumavatī, được vua Bārāṇasī thỉnh mời, đã đi đến cổng hoàng cung, nhưng không thấy một ai ngó ngàng đến, các ngài bèn quay trở ra, đi qua cổng thành và đến làng thợ dệt ấy. Người phụ nữ ấy nhìn thấy các vị Phật Độc Giác, lòng đầy mến mộ, đã đảnh lễ tất cả các ngài và dâng cúng vật thực. Sau khi thọ thực xong, các ngài đã đi về núi Gandhamādana.


Sāpi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsarantī amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva devadahanagare mahāsuppabuddhassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, gotamītissā nāmaṃ akaṃsu. Mahāmāyāya kaniṭṭhabhaginī hoti. Mantajjhāyakā brāhmaṇā lakkhaṇāni pariggaṇhantā ‘‘imāsaṃ dvinnampi kucchiyaṃ vasitadārakā cakkavattino bhavissantī’’ti byākariṃsu. Suddhodanamahārājā vayappattakāle tā dvepi maṅgalaṃ katvā attano gharaṃ ānesi. Aparabhāge amhākaṃ bodhisatto tusitapurā cavitvā mahāmāyāya deviyā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Mahāmāyā tassa jātadivasato sattame divase kālaṃ katvā tusitapure nibbatti. Suddhodanamahārājā mahāsattassa mātucchaṃ mahāpajāpatigotamiṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Tasmiṃ kāle nandakumāro jāto. Ayaṃ mahāpajāpati nandakumāraṃ dhātīnaṃ datvā sayaṃ bodhisattaṃ parihari.

Vị ấy cũng làm các việc thiện cho đến trọn đời, trong khi luân hồi trong các cõi trời và người, đã thọ sanh trong nhà của vua Mahāsuppabuddha ở thành Devadaha, ngay cả trước khi bậc Đạo Sư của chúng ta ra đời. Người ta đặt tên cho bà là Gotamī. Bà là em gái của hoàng hậu Mahāmāyā. Các vị Bà-la-môn thông thạo Vệ-đà, sau khi xem xét các tướng, đã tiên đoán rằng: ‘Những đứa con trong bụng của cả hai vị này sẽ trở thành các vị Chuyển luân vương.’ Khi các bà đến tuổi trưởng thành, vua Suddhodana đã làm lễ thành hôn với cả hai và đưa về cung của mình. Về sau, vị Bồ-tát của chúng ta, sau khi mệnh chung từ cõi trời Tusita, đã thọ sanh trong bụng của hoàng hậu Mahāmāyā. Hoàng hậu Mahāmāyā, vào ngày thứ bảy sau khi sanh ngài, đã mệnh chung và tái sanh ở cõi trời Tusita. Vào thời điểm ấy, hoàng tử Nanda được sanh ra. Bà Mahāpajāpati này đã giao hoàng tử Nanda cho các vú nuôi, còn tự mình thì chăm sóc vị Bồ-tát.


Aparena samayena bodhisatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā sabbaññutaṃ patvā lokānuggahaṃ karonto anukkamena kapilavatthuṃ patvā nagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Athassa pitā suddhodanamahārājā antaravīthiyaṃyeva dhammakathaṃ sutvā sotāpanno ahosi. Atha dutiyadivase nando pabbaji, sattame divase rāhulo. Satthā aparena samayena vesāliṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharati. Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājā setacchattassa heṭṭhā arahattaṃ sacchikatvā parinibbāyi. Tadā mahāpajāpatigotamī pabbajjāya cittaṃ uppādesi. Tato rohiṇīnadītīre kalahavivādasuttapariyosāne (su. ni. 868 ādayo) nikkhamitvā pabbajitānaṃ pañcannaṃ kumārasatānaṃ pādaparicārikā sabbāva ekacittā hutvā ‘‘mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā sabbāva satthu santike pabbajissāmā’’ti mahāpajāpatiṃ jeṭṭhikaṃ katvā satthu santikaṃ gantvā pabbajitukāmā ahesuṃ. Ayañca mahāpajāpati paṭhamameva ekavāraṃ satthāraṃ pabbajjaṃ yācamānā nālattha, tasmā kappakaṃ pakkosāpetvā kese chinnāpetvā kāsāyāni acchādetvā sabbā tā sākiyāniyo ādāya vesāliṃ [Pg.264] gantvā ānandattherena dasabalaṃ yācāpetvā aṭṭhahi garudhammehi pabbajjañca upasampadañca alattha. Itarā pana sabbāpi ekatova upasampannā ahesuṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ vatthu pāḷiyaṃ (cūḷava. 402 ādayo) āgatameva.

Một thời gian sau, vị Bồ-tát sau khi thực hiện cuộc đại xuất gia, đã chứng đắc toàn giác, và trong khi làm lợi ích cho thế gian, ngài đã tuần tự đi đến thành Kapilavatthu và vào thành để khất thực. Bấy giờ, phụ thân của ngài là vua Suddhodana, ngay giữa đường đã nghe pháp thoại và trở thành một vị Nhập Lưu. Sau đó, vào ngày thứ hai, Nanda xuất gia, vào ngày thứ bảy, Rāhula xuất gia. Một thời gian sau, bậc Đạo Sư đang trú tại Kūṭāgārasālā, gần thành Vesālī. Vào thời điểm ấy, vua Suddhodana, ngay dưới lọng trắng, đã chứng đắc A-la-hán và nhập Niết-bàn. Khi ấy, bà Mahāpajāpatigotamī đã khởi tâm muốn xuất gia. Sau đó, tại bờ sông Rohiṇī, vào cuối bài kinh Kalahavivāda, tất cả các thị nữ của năm trăm vị hoàng tử đã xuất gia đều đồng một lòng, nghĩ rằng: ‘Chúng ta sẽ đến gặp bà Mahāpajāpatī và tất cả sẽ cùng xuất gia nơi bậc Đạo Sư,’ rồi họ đã lấy bà Mahāpajāpatī làm người dẫn đầu, đến gặp bậc Đạo Sư và mong muốn được xuất gia. Và bà Mahāpajāpatī này, trước đó đã một lần xin bậc Đạo Sư cho xuất gia nhưng không được, vì vậy, bà đã cho gọi thợ cạo đến cắt tóc, khoác y cà-sa, rồi cùng với tất cả các phu nhân dòng Sākiya ấy đi đến Vesālī, nhờ trưởng lão Ānanda thỉnh cầu bậc Thập Lực, và đã nhận được sự xuất gia và cụ túc giới với tám Trọng Pháp. Còn tất cả những vị khác cũng đã được thọ cụ túc giới từ một phía. Đây là phần tóm tắt, còn chi tiết thì câu chuyện này đã được ghi lại trong Pāli tạng.


Evaṃ upasampannā pana mahāpajāpati satthāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, athassā satthā dhammaṃ desesi. Sā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇi. Sesā pañcasatā bhikkhuniyo nandakovādasuttapariyosāne (ma. ni. 3.398 ādayo) arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Aparabhāge satthā jetavane nisinno bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento mahāpajāpatiṃ rattaññūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Bà Mahāpajāpatī, sau khi đã thọ cụ túc giới như vậy, đã đến gặp bậc Đạo Sư, đảnh lễ và đứng sang một bên. Bấy giờ, bậc Đạo Sư đã thuyết pháp cho bà. Bà đã nhận đề mục thiền quán từ bậc Đạo Sư và chứng đắc A-la-hán. Năm trăm vị tỳ-kheo-ni còn lại đã chứng đắc A-la-hán vào cuối bài kinh Nandakovāda. Câu chuyện này đã khởi lên như vậy. Về sau, bậc Đạo Sư, trong khi đang ngự tại Jetavana, khi đang sắp đặt các vị tỳ-kheo-ni vào các vị trí đặc biệt, đã đặt bà Mahāpajāpatī vào vị trí hàng đầu trong số những vị có hạ lạp cao.


Khemātherīvatthu

Câu chuyện về Trưởng lão ni Khemā


236. Dutiye khemāti evaṃnāmikā bhikkhunī. Ito paṭṭhāya ca panassā pañhakamme ayamanupubbikathāti avatvā sabbattha abhinīhāraṃ ādiṃ katvā vattabbameva vakkhāma.

236. Trong câu chuyện thứ hai, Khemā là tên của một vị tỳ-kheo-ni. Và kể từ đây trở đi, chúng tôi sẽ không nói: ‘Đây là câu chuyện tuần tự về các hành nghiệp trong quá khứ của vị ấy,’ mà trong mọi trường hợp, chúng tôi sẽ chỉ nói những gì cần phải nói, bắt đầu từ sự phát nguyện.


Atīte kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ ayaṃ parapariyāpannā hutvā nibbatti. Athekadivasaṃ tassa bhagavato aggasāvikaṃ sujātattheriṃ nāma piṇḍāya carantaṃ disvā tayo modake datvā taṃdivasameva attano kese vissajjetvā theriyā dānaṃ datvā ‘‘anāgate buddhuppāde tumhe viya mahāpaññā bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā yāvajīvaṃ kusalakammesu appamattā hutvā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsarantī kassapabuddhakāle kikissa kāsirañño gehe paṭisandhiṃ gahetvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsativassasahassāni geheyeva komāribrahmacariyaṃ caritvā tāhi bhaginīhi saddhiṃ dasabalassa vasanapariveṇaṃ kāretvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde maddaraṭṭhe sāgalanagare rājakule paṭisandhiṃ gaṇhi, khemātissā nāmaṃ akaṃsu. Tassā sarīravaṇṇo suvaṇṇarasapiñjaro viya ahosi. Sā vayappattā bimbisārarañño gehaṃ agamāsi.

Nghe nói, trong quá khứ, vào thời đức Phật Padumuttara, tại thành phố Haṃsavatī, vị này đã sanh ra làm một người nữ tỳ cho người khác. Rồi một hôm, sau khi nhìn thấy vị Thượng thủ Thanh văn ni của đức Thế Tôn ấy, tên là trưởng lão ni Sujātā, đang đi khất thực, bà đã dâng cúng ba cái bánh ngọt, và ngay trong ngày hôm đó, đã cắt tóc của mình để dâng cúng cho vị trưởng lão ni và đã phát nguyện rằng: “Trong một thời đức Phật ở tương lai, nguyện cho con được có trí tuệ vĩ đại như ngài.” Sau khi phát nguyện như thế, bà đã sống không dể duôi trong các thiện nghiệp cho đến trọn đời, và đã luân hồi trong các cõi trời và người suốt một trăm ngàn đại kiếp. Vào thời đức Phật Kassapa, bà đã tái sanh trong nhà của vua Kiki xứ Kāsī, là một trong bảy chị em. Sau khi sống đời sống trinh nữ phạm hạnh tại gia suốt hai mươi ngàn năm, bà cùng với các chị em đã cho xây dựng một khu tịnh xá để cúng dường lên đức Thập Lực. Sau khi luân hồi trong các cõi trời và người trong một Phật-khoảng, vào thời đức Phật hiện tại, bà đã tái sanh trong một gia đình hoàng tộc tại thành phố Sāgala ở xứ Madda, và người ta đã đặt tên cho bà là Khemā. Nước da của bà giống như được thoa một lớp vàng ròng. Khi đến tuổi trưởng thành, bà đã về nhà của vua Bimbisāra.


Sā [Pg.265] tathāgate rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharante ‘‘satthā kira rūpe dosaṃ dassetī’’ti rūpamadamattā hutvā ‘‘mayhampi rūpe dosaṃ dasseyyā’’ti bhayena dasabalaṃ dassanāya na gacchati. Rājā cintesi – ‘‘ahaṃ satthu aggupaṭṭhāko, mādisassa ca nāma ariyasāvakassa aggamahesī dasabalaṃ dassanāya na gacchati, na me etaṃ ruccatī’’ti. So kavīhi veḷuvanuyyānassa vaṇṇaṃ bandhāpetvā ‘‘khemāya deviyā savanūpacāre gāyathā’’ti āha. Sā uyyānassa vaṇṇaṃ sutvā gantukāmā hutvā rājānaṃ paṭipucchi. Rājā ‘‘uyyānaṃ gaccha, satthāraṃ pana adisvā āgantuṃ na labhissasī’’ti āha. Sā rañño paṭivacanaṃ adatvāva maggaṃ paṭipajji. Rājā tāya saddhiṃ gacchante purise āha – ‘‘sace devī uyyānato nivattamānā dasabalaṃ passati, iccetaṃ kusalaṃ. Sace na passati, rājāṇāya naṃ dassethā’’ti. Atha kho sā devī divasabhāgaṃ uyyāne caritvā nivattantī dasabalaṃ adisvāva gantuṃ āraddhā. Atha naṃ rājapurisā attano aruciyāva deviṃ satthu santikaṃ nayiṃsu.

Khi đức Như Lai đang an trú tại tu viện Veḷuvana, gần thành Rājagaha, bà nghe rằng: “Nghe nói, bậc Đạo Sư thường chỉ ra lỗi lầm của sắc đẹp.” Do say đắm trong sự kiêu hãnh về nhan sắc của mình, bà sợ rằng: “Ngài cũng có thể chỉ ra lỗi lầm nơi sắc đẹp của ta,” nên đã không đi đến yết kiến đức Thập Lực. Vua suy nghĩ: “Ta là vị Thượng thủ hộ độ của bậc Đạo Sư, vậy mà hoàng hậu của một vị thánh đệ tử như ta lại không đi yết kiến đức Thập Lực. Điều này không làm ta hài lòng.” Vua bèn cho các thi sĩ sáng tác những bài ca tán thán vẻ đẹp của khu vườn Veḷuvana và ra lệnh: “Hãy hát trong tầm tai của hoàng hậu Khemā.” Nghe những lời ca tụng khu vườn, bà khởi ý muốn đi xem và liền đến xin phép vua. Vua phán: “Nàng hãy đi đến khu vườn, nhưng sẽ không được phép trở về nếu không yết kiến bậc Đạo Sư.” Không trả lời vua, bà liền lên đường. Vua ra lệnh cho những người đi cùng bà: “Nếu trên đường từ khu vườn trở về, hoàng hậu yết kiến đức Thập Lực thì tốt. Nếu không, hãy dùng vương lệnh mà đưa bà đến yết kiến Ngài.” Sau đó, vị hoàng hậu ấy, sau khi dạo chơi trong vườn một buổi, lúc quay về đã định ra đi mà không yết kiến đức Thập Lực. Bấy giờ, những người của vua đã đưa hoàng hậu đến trước sự hiện diện của bậc Đạo Sư, dù bà không muốn.


Satthā taṃ āgacchantiṃ disvā iddhiyā ekaṃ devaccharaṃ nimminitvā tālavaṇṭaṃ gahetvā bījamānaṃ viya akāsi. Khemā devī taṃ disvā cintesi – ‘‘mānamhi naṭṭhā, evarūpā nāma devaccharappaṭibhāgā itthiyo dasabalassa avidūre tiṭṭhanti, ahaṃ etāsaṃ paricārikāpi nappahomi, mānamadaṃ hi nissāya pāpacittassa vasena naṭṭhā’’ti taṃ nimittaṃ gahetvā tameva itthiṃ olokayamānā aṭṭhāsi. Athassā passantiyāva tathāgatassa adhiṭṭhānabalena sā itthī paṭhamavayaṃ atikkamma majjhimavaye ṭhitā viya majjhimavayaṃ atikkamma pacchimavaye ṭhitā viya ca valittacā palitakesā khaṇḍaviraḷadantā ahosi. Tato tassā passantiyāva saddhiṃ tālavaṇṭena parivattitvā paripati. Tato khemā pubbahetusampannattā tasmiṃ ārammaṇe āpāthagate evaṃ cintesi – ‘‘evaṃvidhampi nāma sarīraṃ evarūpaṃ vipattiṃ pāpuṇāti, mayhampi sarīraṃ evaṃgatikameva bhavissatī’’ti. Athassā evaṃ cintitakkhaṇe satthā imaṃ dhammapade gāthamāha –

Bậc Đạo Sư, khi thấy bà đang đến gần, đã dùng thần thông hóa hiện ra một vị thiên nữ, cầm một chiếc quạt lá cọ và làm như đang quạt cho Ngài. Hoàng hậu Khemā nhìn thấy vị thiên nữ ấy và suy nghĩ: “Ta đã bị hủy hoại bởi lòng kiêu mạn. Những người phụ nữ xinh đẹp như thiên nữ thế này lại đang đứng gần đức Thập Lực, còn ta ngay cả tư cách làm người hầu cho họ cũng không xứng. Thật vậy, vì nương theo sự say đắm của lòng kiêu mạn, ta đã bị hủy hoại bởi năng lực của tâm bất thiện.” Bà lấy hình ảnh đó làm đối tượng quán chiếu và đứng nhìn người phụ nữ ấy. Bấy giờ, ngay khi bà đang nhìn, nhờ năng lực chú nguyện của đức Như Lai, người phụ nữ ấy dường như đã vượt qua tuổi thanh xuân để đến tuổi trung niên, rồi vượt qua tuổi trung niên để đến tuổi già, với da nhăn, tóc bạc, răng gãy và thưa thớt. Sau đó, ngay khi bà đang nhìn, người phụ nữ ấy ngã quỵ xuống cùng với chiếc quạt lá cọ. Bấy giờ, do đã có đầy đủ nhân duyên từ trước, khi đối tượng (về sự hoại diệt) ấy hiện rõ, Khemā đã suy nghĩ như sau: “Ngay cả một thân thể như thế này cũng đi đến sự hủy hoại như vậy. Thân thể của ta rồi cũng sẽ có cùng số phận.” Bấy giờ, ngay khoảnh khắc bà suy nghĩ như vậy, bậc Đạo Sư đã nói lên kệ ngôn này trong Pháp Cú –


‘‘Ye [Pg.266] rāgarattānupatanti sotaṃ,Sayaṃkataṃ makkaṭakova jālaṃ;

Etampi chetvāna vajanti dhīrā,Anapekkhino sabbadukkhaṃ pahāyā’’ti.

“Những ai nhiễm ái dục, rơi vào dòng (ái), Tự mình tạo ra, như nhện sa lưới. Bậc trí cắt đứt, dòng ái này rồi, Không còn luyến tiếc, từ bỏ mọi khổ đau, mà ra đi.”


Sā gāthāpariyosāne ṭhitapade ṭhitāyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Agāramajjhe vasantena nāma arahattaṃ pattena taṃdivasameva parinibbāyitabbaṃ vā pabbajitabbaṃ vā hoti, sā pana attano āyusaṅkhārānaṃ pavattanabhāvaṃ ñatvā ‘‘attano pabbajjaṃ anujānāpessāmī’’ti satthāraṃ vanditvā rājanivesanaṃ gantvā rājānaṃ anabhivādetvāva aṭṭhāsi. Rājā iṅgiteneva aññāsi – ‘‘ariyadhammaṃ pattā bhavissatī’’ti. Atha naṃ āha – ‘‘devi gatā nu kho satthudassanāyā’’ti. Mahārāja, tumhehi diṭṭhadassanaṃ parittaṃ, ahaṃ pana dasabalaṃ sudiṭṭhamakāsiṃ, pabbajjaṃ me anujānāthāti. Rājā ‘‘sādhu, devī’’ti sampaṭicchitvā suvaṇṇasivikāya bhikkhuniupassayaṃ upanetvā pabbājesi. Athassā ‘‘khemātherī nāma gihibhāve ṭhatvā arahattaṃ pattā’’ti mahāpaññabhāvo pākaṭo ahosi. Idamettha vatthu. Atha satthā aparabhāge jetavane nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento khemātheriṃ mahāpaññānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi kệ ngôn kết thúc, ngay khi đang đứng tại chỗ, bà đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Người nào đắc quả A-la-hán khi còn đang sống giữa đời tại gia thì phải nhập diệt hoặc phải xuất gia ngay trong ngày hôm đó. Nhưng bà, vì biết rằng mạng hành của mình vẫn còn, đã nghĩ: “Ta sẽ xin phép để được xuất gia.” Sau khi đảnh lễ bậc Đạo Sư, bà trở về hoàng cung và đứng trước mặt vua mà không đảnh lễ. Vua chỉ qua cử chỉ đã biết rằng: “Bà ấy hẳn đã chứng đắc thánh pháp.” Rồi vua hỏi bà: “Thưa hoàng hậu, bà đã đi yết kiến bậc Đạo Sư phải không?” (Bà đáp:) “Tâu Đại vương, sự thấy của ngài chỉ là nhỏ nhoi, còn thần thiếp đã thấy đức Thập Lực một cách trọn vẹn. Xin hãy cho phép thần thiếp được xuất gia.” Vua chấp thuận: “Lành thay, thưa hoàng hậu,” rồi cho người đưa bà đến ni viện bằng kiệu vàng và làm lễ xuất gia cho bà. Sau đó, việc bà là “Trưởng lão ni Khemā đã đắc quả A-la-hán khi còn là người tại gia” đã khiến cho trí tuệ vĩ đại của bà trở nên nổi tiếng. Đây là câu chuyện ở đây. Về sau, khi đang ngự tại tu viện Jetavana, trong khi tuần tự bổ nhiệm các vị tỳ-khưu-ni vào các vị trí đặc biệt, bậc Đạo Sư đã đặt Trưởng lão ni Khemā vào vị trí hàng đầu trong số những vị có trí tuệ vĩ đại.


Uppalavaṇṇātherīvatthu

Câu chuyện về Trưởng lão ni Uppalavaṇṇā


237. Tatiye uppalavaṇṇāti nīluppalagabbhasadiseneva vaṇṇena samannāgatattā evaṃladdhanāmā therī. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā aparabhāge mahājanena saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ iddhimantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsarantī kassapabuddhakāle bārāṇasinagare kikissa kāsirañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsati vassasahassāni [Pg.267] brahmacariyaṃ caritvā bhikkhusaṅghassa pariveṇaṃ katvā devaloke nibbattā.

237. Trong kinh thứ ba, Trưởng lão ni Uppalavaṇṇā có tên gọi như vậy là do có màu da giống như màu của hoa sen xanh. Tương truyền, vào thời đức Phật Padumuttara, vị này đã tái sanh trong một gia đình ở thành Haṃsavatī. Về sau, cùng với đại chúng đi đến chỗ đức Thế Tôn để nghe pháp, khi thấy đức Thế Tôn đặt một vị tỳ-khưu-ni vào địa vị tối thắng trong hàng những vị có thần thông, bà đã cúng dường đại thí đến chúng tỳ-khưu với đức Phật là vị đứng đầu trong bảy ngày và đã phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, đã luân hồi trong các cõi trời và người. Vào thời đức Phật Kassapa, vị này đã tái sanh trong cung điện của vua Kiki xứ Kāsi ở thành Bārāṇasī, là một trong bảy chị em. Sau khi đã thực hành phạm hạnh trong hai mươi ngàn năm và đã xây dựng một tu viện cho chúng tỳ-khưu, vị này đã sanh vào cõi trời.


Tato cavitvā puna manussalokaṃ āgacchantī ekasmiṃ gāme sahatthā kammaṃ katvā jīvanakaṭṭhāne nibbattā. Sā ekadivasaṃ khettakuṭiṃ gacchantī antarāmagge ekasmiṃ sare pātova pupphitaṃ padumapupphaṃ disvā taṃ saraṃ oruyha tañceva pupphaṃ lājapakkhipanatthāya paduminiyā pattañca gahetvā kedāre sālisīsāni chinditvā kuṭikāya nisinnā lāje bhajjitvā pañca lājasatāni gaṇesi. Tasmiṃ khaṇe gandhamādanapabbate nirodhasamāpattito vuṭṭhito eko paccekabuddho āgantvā tassā avidūre aṭṭhāsi. Sā paccekabuddhaṃ disvā lājehi saddhiṃ padumapupphaṃ gahetvā kuṭito oruyha lāje paccekabuddhassa patte pakkhipitvā padumapupphena pattaṃ pidhāya adāsi. Athassā paccekabuddhe thokaṃ gate etadahosi – ‘‘pabbajitā nāma pupphena anatthikā, ahaṃ pupphaṃ gahetvā piḷandhissāmī’’ti gantvā paccekabuddhassa hatthato pupphaṃ gahetvā puna cintesi – ‘‘sace, ayyo, pupphena anatthiko abhavissa, pattamatthake ṭhapetuṃ na adassa, addhā ayyassa attho bhavissatī’’ti puna gantvā pattamatthake ṭhapetvā paccekabuddhaṃ khamāpetvā, ‘‘bhante, imesaṃ me lājānaṃ nissandena lājagaṇanāya puttā assu, padumapupphassa nissandena nibbattanibbattaṭṭhāne me pade pade padumapupphaṃ uṭṭhahatū’’ti patthanaṃ akāsi. Paccekabuddho tassā passantiyāva ākāsena gandhamādanapabbataṃ gantvā taṃ padumaṃ nandamūlakapabbhāre paccekabuddhānaṃ akkamanasopānasamīpe pādapuñchanaṃ katvā ṭhapesi.

Từ cõi ấy mệnh chung, khi trở lại cõi người, vị này đã sanh vào một nơi phải tự tay làm lụng để sinh sống ở một ngôi làng. Một hôm, trong khi đi đến chòi canh ruộng, trên đường đi, vị này thấy một đóa hoa sen đã nở từ sớm trong một cái hồ, bèn đi xuống hồ ấy, lấy đóa hoa ấy và một chiếc lá sen để đựng cốm, rồi cắt những bông lúa ở ngoài đồng. Ngồi trong chòi, vị này rang cốm và đếm được năm trăm hạt cốm. Vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác vừa xuất khỏi định Diệt Tận ở núi Gandhamādana đã đi đến và đứng ở nơi không xa bà. Thấy vị Phật Độc Giác, bà đã lấy đóa hoa sen cùng với cốm, đi xuống khỏi chòi, bỏ cốm vào trong bát của vị Phật Độc Giác, dùng đóa hoa sen đậy bát lại rồi dâng cúng. Khi vị Phật Độc Giác đã đi được một đoạn, bà khởi lên ý nghĩ này: “Các vị xuất gia không cần dùng đến hoa, ta sẽ lấy hoa lại để trang điểm.” Rồi bà đi đến, lấy đóa hoa từ tay của vị Phật Độc Giác, rồi lại suy nghĩ: “Nếu bậc tôn quý không cần dùng hoa thì ngài đã không để cho ta đặt lên trên miệng bát, chắc chắn bậc tôn quý có cần dùng.” Rồi bà lại đi đến, đặt hoa lên trên miệng bát, xin vị Phật Độc Giác tha lỗi và đã phát nguyện rằng: “Bạch ngài, do quả báo của những hạt cốm này, mong rằng con sẽ có được các người con trai bằng với số lượng hạt cốm. Do quả báo của đóa hoa sen này, ở tại nơi con được tái sanh, mong rằng một đóa hoa sen sẽ mọc lên ở mỗi bước chân của con.” Vị Phật Độc Giác, trong khi bà vẫn còn đang nhìn, đã đi đến núi Gandhamādana bằng đường không, lấy đóa hoa sen ấy làm thành vật chùi chân và đặt ở gần bậc thang đi lại của các vị Phật Độc Giác tại hang động Nandamūlaka.


Sāpi tassa kammassa nissandena devaloke paṭisandhiṃ gaṇhi, nibbattakālato paṭṭhāya cassā pade pade mahāpadumapupphaṃ uṭṭhāsi. Sā tato cavitvā pabbatapāde ekasmiṃ padumassare padumagabbhe nibbatti. Taṃ nissāya eko tāpaso vasati, so pātova mukhadhovanatthāya saraṃ gantvā taṃ pupphaṃ disvā cintesi – ‘‘idaṃ pupphaṃ sesehi mahantataraṃ, sesāni ca pupphitāni, idaṃ makuḷitameva, bhavitabbamettha kāraṇenā’’ti udakaṃ otaritvā taṃ pupphaṃ gaṇhi. Taṃ tena gahitamattameva pupphitaṃ. Tāpaso antopadumagabbhe nipannadārikaṃ addasa. Diṭṭhakālato paṭṭhāya ca dhītusinehaṃ labhitvā padumeneva saddhiṃ paṇṇasālaṃ netvā mañcake nipajjāpesi. Athassā [Pg.268] puññānubhāvena aṅguṭṭhake khīraṃ nibbatti. So tasmiṃ pupphe milāte aññaṃ navapupphaṃ āharitvā taṃ nipajjāpesi. Athassā ādhāvanavidhāvanena kīḷituṃ samatthakālato paṭṭhāya padavāre padavāre padumapupphaṃ uṭṭhāsi, kuṅkumarāsissa viyassā sarīravaṇṇo ahosi. Sā appattā devavaṇṇaṃ, atikkantā mānusavaṇṇaṃ ahosi. Sā pitari phalāphalatthāya gate paṇṇasālāyaṃ ohīyati.

Vị này cũng do quả báo của nghiệp ấy đã tái sanh vào cõi trời. Và kể từ lúc sanh ra, một đóa hoa sen lớn đã mọc lên ở mỗi bước chân của vị này. Từ cõi ấy mệnh chung, vị này đã sanh ra trong lòng một đóa hoa sen ở một hồ sen dưới chân núi. Có một vị ẩn sĩ sống nương vào hồ ấy. Vị ấy vào lúc sáng sớm đi đến hồ để rửa mặt, thấy đóa hoa ấy bèn suy nghĩ: “Đóa hoa này lớn hơn những đóa hoa còn lại, các đóa hoa khác đã nở, đóa này vẫn còn là nụ, ở đây ắt phải có nguyên do.” Rồi vị ấy lội xuống nước và hái đóa hoa ấy. Vừa khi được vị ấy cầm lấy, đóa hoa ấy liền nở ra. Vị ẩn sĩ đã thấy một bé gái đang nằm ở trong lòng đóa hoa sen. Và kể từ lúc nhìn thấy, vị ấy đã có được tình thương của người cha, đã đem bé gái cùng với đóa hoa sen về am lá và đặt nằm trên giường. Bấy giờ, do oai lực phước báu của bé gái, sữa đã hiện ra ở ngón tay cái. Khi đóa hoa ấy bị héo, vị ẩn sĩ ấy đã đem một đóa hoa mới khác đến và đặt bé gái nằm vào. Bấy giờ, kể từ lúc bé gái có thể vui đùa bằng cách chạy tới chạy lui, một đóa hoa sen đã mọc lên ở mỗi bước chân. Màu da của bé gái giống như một đống bột nghệ. Vị này đã không đạt đến màu da của chư thiên nhưng đã vượt qua màu da của loài người. Khi người cha đi tìm các loại trái cây, vị này bị bỏ lại ở am lá.


Athekadivasaṃ tassā vayappattakāle pitari phalāphalatthāya gate eko vanacarako taṃ disvā cintesi – ‘‘manussānaṃ nāma evaṃvidhaṃ rūpaṃ natthi, vīmaṃsissāmi na’’nti tāpasassa āgamanaṃ udikkhanto nisīdi. Sā pitari āgacchante paṭipathaṃ gantvā tassa hatthato kājakamaṇḍaluṃ aggahesi, āgantvā nisinnassa cassa attanā karaṇavattaṃ dassesi. Tadā so vanacarako manussabhāvaṃ ñatvā tāpasaṃ abhivādetvā nisīdi. Tāpaso taṃ vanacarakaṃ vanamūlaphalāphalehi ca pānīyena ca nimantetvā, ‘‘bho purisa, imasmiṃyeva ṭhāne vasissasi, udāhu gamisassī’’ti pucchi. Gamissāmi, bhante, idha kiṃ karissāmīti. Idaṃ tayā diṭṭhakāraṇaṃ etto gantvā akathetuṃ sakkhissasīti. Sace, ayyo, na icchati, kiṃ kāraṇā kathessāmīti tāpasaṃ vanditvā puna āgamanakāle maggasañjānanatthaṃ sākhāsaññañca rukkhasaññañca karonto pakkāmi.

Rồi một hôm, vào lúc cô gái đến tuổi trưởng thành, khi người cha đi tìm các loại trái cây, một người thợ săn đã thấy cô và suy nghĩ: “Loài người không có được sắc đẹp như thế này, ta sẽ tìm hiểu về cô ấy.” Rồi người ấy ngồi chờ đợi sự trở về của vị ẩn sĩ. Khi người cha đang đi đến, cô gái đã đi ra đón đường và đã nhận lấy đòn gánh và bình nước từ tay của vị ấy. Khi vị ấy đã về và ngồi xuống, cô đã thể hiện phận sự mà mình phải làm. Bấy giờ, người thợ săn ấy biết được cô là người, đã đảnh lễ vị ẩn sĩ rồi ngồi xuống. Vị ẩn sĩ đã mời người thợ săn ấy dùng các loại rễ cây và trái cây trong rừng cùng với nước uống rồi hỏi: “Này bạn, bạn sẽ ở lại tại chính nơi này hay là sẽ ra đi?” – “Bạch ngài, con sẽ ra đi, con sẽ làm gì ở đây?” – “Sau khi đi khỏi đây, bạn có thể không kể lại sự việc mà bạn đã thấy này không?” – “Thưa bậc tôn quý, nếu ngài không muốn thì vì lý do gì con lại phải kể chứ?” Nói xong, người ấy đảnh lễ vị ẩn sĩ rồi ra đi, trong khi đi người ấy đã làm dấu bằng các cành cây và các thân cây để nhận biết đường đi vào lúc quay trở lại.


So bārāṇasiṃ gantvā rājānaṃ addasa, rājā ‘‘kasmā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ, deva, tumhākaṃ vanacarako pabbatapāde acchariyaṃ itthiratanaṃ disvā āgatomhī’’ti sabbaṃ pavattiṃ kathesi. So tassa vacanaṃ sutvā vegena pabbatapādaṃ gantvā avidūre ṭhāne khandhāvāraṃ nivesetvā vanacarakena ceva aññehi ca purisehi saddhiṃ tāpasassa bhattakiccaṃ katvā nisinnavelāya tattha gantvā abhivādetvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Rājā tāpasassa pabbajitaparikkhārabhaṇḍaṃ pādamūle ṭhapetvā, ‘‘bhante, imasmiṃ ṭhāne kiṃ karoma, gacchāmā’’ti āha. Gaccha, mahārājāti. Āma, gacchāmi, bhante. Ayyassa pana samīpe visabhāgaparisā atthīti assumha, asāruppā esā pabbajitānaṃ, mayā saddhiṃ gacchatu, bhanteti. Manussānaṃ cittaṃ nāma duttosayaṃ, kathaṃ bahūnaṃ majjhe vasissatīti[Pg.269]. Amhākaṃ rucitakālato paṭṭhāya sesānaṃ jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggissāmi, bhanteti.

Người ấy đi đến thành Ba-la-nại và yết kiến đức vua. Đức vua hỏi: “Vì sao ngươi đến đây?” – “Tâu đại vương, con là người đi rừng của ngài, đã thấy một người phụ nữ quý báu lạ thường ở chân núi nên đã đến đây.” Người ấy đã kể lại toàn bộ câu chuyện. Vua nghe lời của người ấy xong, liền nhanh chóng đi đến chân núi, cho đóng trại ở một nơi không xa, cùng với người đi rừng và những người khác, sau khi đã lo liệu việc thọ thực cho vị ẩn sĩ, vào lúc ngài đang ngồi, vua đã đi đến đó, đảnh lễ, thăm hỏi và ngồi xuống một bên. Đức vua đặt vật dụng của người xuất gia dưới chân vị ẩn sĩ và nói: “Thưa ngài, chúng tôi phải làm gì ở nơi này, chúng tôi đi nhé?” – “Đi đi, đại vương.” – “Vâng, con sẽ đi, thưa ngài. Nhưng con nghe nói rằng có một đoàn tùy tùng không tương xứng ở gần ngài, điều đó không thích hợp với người xuất gia, xin hãy để cô ấy đi cùng con, thưa ngài.” – “Tâm của con người vốn khó làm hài lòng, làm sao cô ấy có thể sống giữa nhiều người được?” – “Thưa ngài, kể từ lúc ngài muốn, con sẽ đặt cô ấy vào vị trí cao nhất trong số những người còn lại và sẽ chăm sóc cô ấy.”


So rañño kathaṃ sutvā daharakāle gahitanāmavaseneva, ‘‘amma, padumavatī’’ti dhītaraṃ pakkosi. Sā ekavacaneneva paṇṇasālato nikkhamitvā pitaraṃ abhivādetvā aṭṭhāsi. Atha naṃ pitā āha – ‘‘tvaṃ, amma, vayappattā, imasmiṃ ṭhāne raññā diṭṭhakālato paṭṭhāya vasituṃ ayuttā, raññā saddhiṃ gaccha, ammā’’ti. Sā ‘‘sādhu, tātā’’ti pitu vacanaṃ sampaṭicchitvā abhivādetvā parodamānā aṭṭhāsi. Rājā ‘‘imissā pitu cittaṃ gaṇhāmī’’ti tasmiṃyeva ṭhāne kahāpaṇarāsimhi ṭhapetvā abhisekaṃ akāsi. Atha naṃ gahetvā attano nagaraṃ ānetvā āgatakālato paṭṭhāya sesaitthiyo anoloketvā tāya saddhiṃyeva ramati. Tā itthiyo issāpakatā taṃ rañño antare paribhinditukāmā evamāhaṃsu – ‘‘nāyaṃ, mahārāja, manussajātikā, kahaṃ nāma tumhehi manussānaṃ vicaraṇaṭṭhāne padumāni uṭṭhahantāni diṭṭhapubbāni, addhā ayaṃ yakkhinī, nīharatha naṃ mahārājā’’ti. Rājā tāsaṃ kathaṃ sutvā tuṇhī ahosi.

Vị ấy nghe lời của vua xong, liền gọi con gái bằng cái tên đã đặt từ lúc còn nhỏ: “Này con, Padumavatī.” Nàng chỉ nghe một tiếng gọi đã từ trong am lá bước ra, đảnh lễ cha rồi đứng lại. Bấy giờ, người cha nói với nàng: “Này con, con đã đến tuổi trưởng thành, kể từ lúc được vua nhìn thấy, con ở lại nơi này là không thích hợp, hãy đi cùng với vua đi, con ạ.” Nàng nói: “Thưa cha, tốt lắm ạ,” rồi vâng lời cha, đảnh lễ và đứng khóc. Đức vua nghĩ: “Ta sẽ chiếm được cảm tình của cha nàng,” liền đặt nàng lên một đống tiền vàng và làm lễ tấn phong ngay tại nơi đó. Bấy giờ, vua đưa nàng về thành của mình, kể từ lúc nàng đến, vua không ngó ngàng đến những người phụ nữ khác mà chỉ vui vầy cùng với nàng. Những người phụ nữ kia bị lòng ganh tỵ giày vò, muốn chia rẽ nàng với vua nên đã nói như sau: “Tâu đại vương, nàng này không phải là người, ngài đã từng thấy hoa sen mọc ở nơi con người đi lại ở đâu chưa, chắc chắn nàng này là một nữ dạ-xoa, xin đại vương hãy đuổi nàng đi.” Đức vua nghe lời của họ xong thì im lặng.


Athassa aparena samayena paccanto kupito. So ‘‘garugabbhā padumavatī’’ti taṃ nagare ṭhapetvā paccantaṃ agamāsi. Atha tā itthiyo tassā upaṭṭhāyikāya lañjaṃ datvā ‘‘imissā dārakaṃ jātamattameva apanetvā ekaṃ dārughaṭikaṃ lohitena makkhetvā santike ṭhapehī’’ti āhaṃsu. Padumavatiyāpi nacirasseva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Mahāpadumakumāro ekakova kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Avasesā ekūnapañcasatā dārakā mahāpadumakumārassa mātukucchito nikkhamitvā nipannakāle saṃsedajā hutvā nibbattiṃsu. Athassa ‘‘na tāvāyaṃ satiṃ paṭilabhatī’’ti ñatvā upaṭṭhāyikā ekaṃ dārughaṭikaṃ lohitena makkhetvā samīpe ṭhapetvā tāsaṃ itthīnaṃ saññaṃ adāsi. Tā pañcasatāpi itthiyo ekekā ekekaṃ dārakaṃ gahetvā cundakārakānaṃ santikaṃ pesetvā karaṇḍake āharāpetvā [Pg.270] attanā attanā gahitadārake tattha nipajjāpetvā bahi lañchanaṃ katvā ṭhapayiṃsu.

Về sau, một thời gian sau, biên giới của vua bị nổi loạn. Vua nghĩ: “Padumavatī đang mang thai nặng,” nên đã để nàng ở lại trong thành và đi đến biên giới. Bấy giờ, những người phụ nữ kia đã đút lót cho người hầu của nàng và nói: “Hãy lấy đứa bé của nàng đi ngay khi vừa mới sinh, rồi bôi máu vào một khúc gỗ và đặt gần bên nàng.” Không lâu sau, Padumavatī cũng đã đến ngày sinh nở. Chỉ một mình hoàng tử Mahāpaduma đã thọ thai trong bụng mẹ. Bốn trăm chín mươi chín đứa bé còn lại, sau khi hoàng tử Mahāpaduma ra khỏi bụng mẹ, đã được sinh ra từ ẩm thấp vào lúc ngài nằm xuống. Bấy giờ, người hầu gái biết rằng: “Nàng vẫn chưa tỉnh lại,” liền bôi máu vào một khúc gỗ, đặt gần bên và ra hiệu cho những người phụ nữ kia. Năm trăm người phụ nữ ấy, mỗi người lấy một đứa bé, gửi đến chỗ những người thợ tiện, cho mang những chiếc hộp đến, rồi mỗi người tự đặt đứa bé mình đã lấy vào trong đó, niêm phong bên ngoài và cất giữ.


Padumavatīpi kho saññaṃ labhitvā taṃ upaṭṭhāyikaṃ ‘‘kiṃ vijātamhi, ammā’’ti pucchi. Sā taṃ santajjetvā ‘‘kuto tvaṃ dārakaṃ labhissasī’’ti vatvā ‘‘ayaṃ te kucchito nikkhantadārako’’ti lohitamakkhitaṃ dārughaṭikaṃ purato ṭhapesi. Sā taṃ disvā domanassappattā ‘‘sīghaṃ naṃ phāletvā apanehi, sace koci passeyya lajjitabbaṃ bhaveyyā’’ti āha. Sā tassā kathaṃ sutvā atthakāmā viya dārughaṭikaṃ phāletvā uddhane pakkhipi.

Về phần Padumavatī, sau khi tỉnh lại, nàng hỏi người hầu gái: “Này cô, ta đã sinh con chưa?” Người hầu gái ấy đe dọa nàng và nói: “Làm sao mà bà có được con chứ?” rồi nói: “Đây là đứa con từ trong bụng bà chui ra,” và đặt khúc gỗ dính máu trước mặt nàng. Nàng nhìn thấy khúc gỗ, lòng đầy phiền muộn và nói: “Hãy mau chóng chẻ nó ra và vứt đi, nếu có ai nhìn thấy thì thật đáng xấu hổ.” Người hầu gái ấy nghe lời nàng, giả vờ như muốn làm điều tốt, đã chẻ khúc gỗ ra và ném vào trong lò.


Rājāpi paccantato āgantvā nakkhattaṃ paṭimānento bahinagare khandhāvāraṃ bandhitvā nisīdi. Atha tā pañcasatā itthiyo rañño paccuggamanaṃ āgantvā āhaṃsu – ‘‘tvaṃ, mahārāja, na amhākaṃ saddahasi, amhehi vuttaṃ akāraṇaṃ viya hoti. Tvaṃ mahesiyā upaṭṭhāyikaṃ pakkosāpetvā paṭipuccha, dārughaṭikaṃ te devī vijātā’’ti. Rājā taṃ kāraṇaṃ na upaparikkhitvāva ‘‘amanussajātikā bhavissatī’’ti taṃ gehato nikkaḍḍhi. Tassā rājagehato saha nikkhamaneneva padumapupphāni antaradhāyiṃsu, sarīracchavipi vivaṇṇā ahosi. Sā ekikāva antaravīthiyā pāyāsi. Atha naṃ ekā vayappattā mahallikā itthī disvā dhītusinehaṃ uppādetvā ‘‘kahaṃ gacchasi ammā’’ti āha. Āgantukamhi, vasanaṭṭhānaṃ olokentī vicarāmīti. Idhāgaccha, ammāti vasanaṭṭhānaṃ datvā bhojanaṃ paṭiyādesi.

Về phần đức vua, sau khi từ biên giới trở về, trong khi chờ đợi ngày lễ hội, ngài đã cho đóng trại và ở lại bên ngoài thành. Bấy giờ, năm trăm người phụ nữ kia đã đến đón vua và nói: “Tâu đại vương, ngài không tin lời chúng con, lời chúng con nói ra như thể không có lý do. Ngài hãy cho gọi người hầu của hoàng hậu đến và tra hỏi, hoàng hậu của ngài đã sinh ra một khúc gỗ.” Đức vua không điều tra nguyên do, nghĩ rằng: “Nàng chắc hẳn không phải là người,” liền đuổi nàng ra khỏi cung. Ngay khi nàng vừa ra khỏi hoàng cung, những đóa hoa sen liền biến mất, sắc da của nàng cũng trở nên phai nhạt. Nàng một mình đi trên đường. Bấy giờ, một người phụ nữ lớn tuổi, đã có tuổi, nhìn thấy nàng, lòng nảy sinh tình thương như con gái và hỏi: “Này con, con đi đâu vậy?” – “Con là người mới đến, đang đi tìm chỗ ở.” – “Hãy đến đây, con ạ,” bà đã cho nàng chỗ ở và dọn thức ăn cho nàng.


Tassā imināva niyāmena tattha vasamānāya tā pañcasatā itthiyo ekacittā hutvā rājānaṃ āhaṃsu – ‘‘mahārāja, tumhesu yuddhaṃ gatesu amhehi gaṅgādevatāya ‘amhākaṃ deve vijitasaṅgāme āgate balikammaṃ katvā udakakīḷaṃ karissāmā’ti patthitaṃ atthi, etamatthaṃ, deva, jānāpemā’’ti. Rājā tāsaṃ vacanena tuṭṭho gaṅgāyaṃ udakakīḷaṃ kātuṃ agamāsi. Tāpi attanā attanā gahitaṃ karaṇḍakaṃ paṭicchannaṃ katvā ādāya nadiṃ gantvā tesaṃ karaṇḍakānaṃ paṭicchādanatthaṃ pārupitvā pārupitvā udake patitvā karaṇḍake vissajjesuṃ. Tepi kho karaṇḍakā sabbe saha gantvā heṭṭhāsote pasāritajālamhi laggiṃsu. Tato udakakīḷaṃ kīḷitvā rañño [Pg.271] uttiṇṇakāle jālaṃ ukkhipantā te karaṇḍake disvā rañño santikaṃ ānayiṃsu. Rājā karaṇḍake disvā ‘‘kiṃ, tātā, karaṇḍakesū’’ti āha. Na jānāma, devāti. So te karaṇḍake vivarāpetvā olokento paṭhamaṃ mahāpadumakumārassa karaṇḍakaṃ vivarāpesi. Tesaṃ pana sabbesampi karaṇḍakesu nipajjāpitadivaseyeva puññiddhiyā aṅguṭṭhato khīraṃ nibbatti. Sakko devarājā tassa rañño nikkaṅkhabhāvatthaṃ antokaraṇḍake akkharāni likhāpesi ‘‘ime kumārā padumavatiyā kucchimhi nibbattā bārāṇasirañño puttā, atha ne padumavatiyā sapattiyo pañcasatā itthiyo karaṇḍakesu pakkhipitvā udake khipiṃsu, rājā imaṃ kāraṇaṃ jānātū’’ti. Karaṇḍake vivaritamatte rājā akkharāni vācetvā dārake disvā mahāpadumakumāraṃ ukkhipitvā ‘‘vegena rathe yojetha, asse kappetha, ahaṃ ajja antonagaraṃ pavisitvā ekaccānaṃ mātugāmānaṃ piyaṃ karissāmī’’ti pāsādaṃ āruyha hatthigīvāya sahassabhaṇḍikaṃ ṭhapetvā bheriṃ carāpesi ‘‘yo padumavatiṃ passati, so imaṃ sahassaṃ gaṇhatū’’ti.

Khi bà đang sống ở nơi ấy theo cách thức này, năm trăm người phụ nữ kia đồng lòng với nhau và tâu với đức vua rằng: “Tâu Đại vương, trong khi ngài đi chinh chiến, chúng thần có lời thỉnh nguyện với vị thiên thần sông Gaṅgā rằng: ‘Khi đức vua của chúng tôi chiến thắng trở về, chúng tôi sẽ làm lễ cúng dường và sẽ vui đùa dưới nước.’ Tâu đức vua, chúng thần xin cho ngài biết về việc ấy.” Đức vua hài lòng với lời nói của họ, đã đi đến sông Gaṅgā để vui đùa dưới nước. Cả những người phụ nữ ấy, mỗi người tự mình lấy chiếc tráp đã được che giấu, mang đi đến bờ sông, rồi để che giấu những chiếc tráp ấy, họ trùm áo lại, nhảy xuống nước và thả trôi những chiếc tráp. Tất cả những chiếc tráp ấy cùng trôi đi và bị vướng vào tấm lưới đã được giăng ở hạ lưu. Sau đó, sau khi vui đùa dưới nước, vào lúc đức vua lên bờ, những người kéo lưới, khi thấy những chiếc tráp ấy, đã mang chúng đến trước đức vua. Đức vua thấy những chiếc tráp và hỏi: “Này các khanh, có gì trong những chiếc tráp vậy?” – “Tâu đức vua, chúng thần không biết.” Vị ấy cho mở những chiếc tráp ra xem, trước tiên cho mở chiếc tráp của hoàng tử Mahāpaduma. Và trong tất cả các chiếc tráp của họ, ngay trong ngày được đặt nằm xuống, do năng lực phước báu, sữa đã tuôn ra từ ngón tay cái. Vua trời Sakka, để cho đức vua kia không còn nghi ngờ, đã cho viết những dòng chữ bên trong chiếc tráp: “Những hoàng tử này là con của vua Bārāṇasī, được sinh ra trong bụng của hoàng hậu Padumavatī. Sau đó, năm trăm người phụ nữ là tình địch của Padumavatī đã đặt họ vào trong những chiếc tráp và ném xuống nước. Mong đức vua biết được nguyên do này.” Ngay khi những chiếc tráp được mở ra, đức vua đọc những dòng chữ, thấy các đứa trẻ, và bế hoàng tử Mahāpaduma lên, nói rằng: “Hãy nhanh chóng thắng xe, thắng ngựa. Hôm nay, sau khi vào trong thành, ta sẽ làm một việc vừa lòng cho một số phụ nữ.” Rồi ngài lên lầu đài, đặt một túi một ngàn (tiền) lên cổ voi và cho rao trống: “Ai thấy được Padumavatī, người đó hãy lấy một ngàn này.”


Taṃ kathaṃ sutvā padumavatī mātuyā saññaṃ adāsi – ‘‘hatthigīvato sahassaṃ gaṇha, ammā’’ti. Ahaṃ evarūpaṃ gaṇhituṃ na visahāmīti. Sā dutiyampi tatiyampi vutte, ‘‘kiṃ vatvā gaṇhāmi ammā’’ti āha. ‘‘Mama dhītā, padumavatiṃ deviṃ passatī’’ti vatvā gaṇhāhīti. Sā ‘‘yaṃ vā taṃ vā hotū’’ti gantvā sahassacaṅkoṭakaṃ gaṇhi. Atha naṃ manussā pucchiṃsu – ‘‘padumavatiṃ deviṃ passasi, ammā’’ti. ‘‘Ahaṃ na passāmi, dhītā kira me passatī’’ti āha. Te ‘‘kahaṃ pana sā, ammā’’ti vatvā tāya saddhiṃ gantvā padumavatiṃ sañjānitvā pādesu nipatiṃsu. Tasmiṃ kāle sā ‘‘padumavatī devī aya’’nti ñatvā ‘‘bhāriyaṃ vata itthiyā kammaṃ kataṃ, yā evaṃvidhassa rañño mahesī samānā evarūpe ṭhāne nirārakkhā vasī’’ti āha. Tepi rājapurisā padumavatiyā nivesanaṃ setasāṇīhi parikkhipāpetvā dvāre ārakkhaṃ ṭhapetvā rañño ārocesuṃ. Rājā suvaṇṇasivikaṃ pesesi. Sā ‘‘ahaṃ evaṃ na gamissāmi, mama vasanaṭṭhānato paṭṭhāya yāva rājagehaṃ etthantare varapotthakacittattharaṇe attharāpetvā upari suvaṇṇatārakavicittaṃ celavitānaṃ bandhāpetvā pasādhanatthāya [Pg.272] sabbālaṅkāresu pahitesu padasāva gamissāmi, evaṃ me nāgarā sampattiṃ passissantī’’ti āha. Rājā ‘‘padumavatiyā yathāruciṃ karothā’’ti āha. Tato padumavatī sabbapasādhanaṃ pasādhetvā ‘‘rājagehaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji. Athassā akkantaakkantaṭṭhāne varapotthakacittattharaṇāni bhinditvā padumapupphāni uṭṭhahiṃsu. Sā mahājanassa attano sampattiṃ dassetvā rājanivesanaṃ āruyha sabbe cittattharaṇe tassā mahallikāya posāvanikamūlaṃ katvā dāpesi.

Nghe lời ấy, Padumavatī ra hiệu cho mẹ: “Mẹ ơi, hãy lấy một ngàn từ cổ voi.” – “Ta không dám lấy vật như thế.” Khi bà được nói đến lần thứ hai, lần thứ ba, bà hỏi: “Mẹ ơi, con phải nói gì để lấy?” – “Hãy nói rằng: ‘Con gái của tôi thấy hoàng hậu Padumavatī,’ rồi hãy lấy.” Bà nghĩ: “Dù là gì đi nữa,” rồi đi đến lấy giỏ một ngàn. Bấy giờ, người ta hỏi bà: “Mẹ ơi, mẹ có thấy hoàng hậu Padumavatī không?” – Bà đáp: “Ta không thấy, nghe nói con gái ta thấy.” Họ nói: “Mẹ ơi, vậy cô ấy ở đâu?” rồi cùng đi với bà, nhận ra Padumavatī và phủ phục dưới chân bà. Lúc ấy, khi biết rằng: “Đây là hoàng hậu Padumavatī,” họ nói: “Thật là một nghiệp nặng đã được người phụ nữ này tạo ra, người mà là chánh cung hoàng hậu của một vị vua như thế, lại phải sống không người bảo vệ ở một nơi như thế này.” Những người của hoàng gia cũng cho vây quanh nhà của Padumavatī bằng những tấm màn trắng, đặt lính canh ở cửa, rồi báo cho đức vua. Đức vua cho gửi một chiếc kiệu vàng đến. Bà nói: “Tôi sẽ không đi như vậy. Từ nơi ở của tôi cho đến hoàng cung, trong khoảng đó, sau khi cho trải những tấm thảm vải được vẽ hình đẹp đẽ, bên trên cho giăng một tấm lọng vải được trang trí bằng những ngôi sao vàng, và sau khi tất cả đồ trang sức để trang điểm được gửi đến, tôi sẽ đi bộ. Như vậy, dân chúng trong thành sẽ thấy được sự huy hoàng của tôi.” Đức vua phán: “Hãy làm theo ý muốn của Padumavatī.” Sau đó, Padumavatī trang điểm với tất cả đồ trang sức và lên đường với ý nghĩ: “Ta sẽ đến hoàng cung.” Bấy giờ, ở mỗi nơi bà bước chân đến, những bông hoa sen đã vươn lên, xuyên qua những tấm thảm vải được vẽ hình đẹp đẽ. Bà cho đại chúng thấy sự huy hoàng của mình, rồi lên đến cung điện của vua, và cho tặng tất cả những tấm thảm được vẽ hình cho bà lão ấy, xem như là tiền công nuôi dưỡng.


Rājāpi kho tā pañcasatā itthiyo pakkosāpetvā ‘‘imāyo te devi dāsiyo katvā demī’’ti āha. Sādhu, mahārāja, etāsaṃ mayhaṃ dinnabhāvaṃ sakalanagare jānāpehīti. Rājā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘padumavatiyā dūbbhikā pañcasatā itthiyo etissā eva dāsiyo katvā dinnā’’ti. Sā ‘‘tāsaṃ sakalanagarena dāsibhāvo sallakkhito’’ti ñatvā ‘‘ahaṃ mama dāsiyo bhujissā kātuṃ labhāmi devā’’ti rājānaṃ pucchi. Tava icchā devīti. Evaṃ sante tameva bhericārikaṃ pakkosāpetvā ‘‘padumavatideviyā attano dāsiyo katvā dinnā pañcasatā itthiyo sabbāva bhujissā katāti puna bheriṃ carāpethā’’ti āha. Sā tāsaṃ bhujissabhāve kate ekūnāni pañcasattaputtāni tāsaṃyeva hatthe posanatthāya datvā sayaṃ mahāpadumakumāraṃyeva gaṇhi.

Đức vua cũng cho gọi năm trăm người phụ nữ ấy đến và nói: “Tâu hoàng hậu, ta ban những người này cho nàng, làm nữ tỳ của nàng.” – “Lành thay, tâu Đại vương. Xin ngài hãy cho toàn thể thành phố biết rằng họ đã được ban cho thần thiếp.” Đức vua cho rao trống trong thành: “Năm trăm người phụ nữ đã hãm hại Padumavatī đã được ban cho chính bà ấy làm nữ tỳ.” Khi biết rằng: “Thân phận nữ tỳ của họ đã được toàn thể thành phố ghi nhận,” bà hỏi đức vua: “Tâu đức vua, thần thiếp có được phép trả tự do cho các nữ tỳ của mình không?” – “Tùy theo ý muốn của hoàng hậu.” Khi được như vậy, bà cho gọi chính người rao trống ấy đến và nói: “Hãy rao trống một lần nữa rằng: ‘Hoàng hậu Padumavatī đã trả tự do cho tất cả năm trăm người phụ nữ đã được ban cho bà làm nữ tỳ.’” Sau khi họ được trả tự do, bà giao bốn trăm chín mươi chín người con vào tay chính họ để nuôi dưỡng, còn tự mình thì nhận lấy hoàng tử Mahāpaduma.


Atha aparabhāge tesaṃ kumārānaṃ kīḷanavaye sampatte rājā uyyāne nānāvidhaṃ kīḷanaṭṭhānaṃ kāresi. Te attano soḷasavassuddesikakāle sabbeva ekato hutvā uyyāne padumasañchannāya maṅgalapokkharaṇiyā kīḷantā navapadumāni pupphitāni purāṇapadumāni ca vaṇṭato patantāni disvā ‘‘imassa tāva anupādinnakassa evarūpā jarā pāpuṇāti, kimaṅgaṃ pana amhākaṃ sarīrassa. Idampi hi evaṃgatikameva bhavissatī’’ti ārammaṇaṃ gahetvā sabbeva paccekabodhiñāṇaṃ nibbattetvā uṭṭhāyuṭṭhāya padumakaṇṇikāsu pallaṅkena nisīdiṃsu.

Về sau, khi các vị vương tử ấy đến tuổi vui chơi, đức vua đã cho làm một nơi vui chơi có nhiều loại hình khác nhau ở trong ngự viên. Vào lúc được mười sáu tuổi, tất cả các vị ấy cùng nhau vui đùa trong hồ sen tốt lành được bao phủ bởi hoa sen ở trong ngự viên, đã nhìn thấy những đóa sen mới nở và những đóa sen cũ rụng khỏi cuống, rồi lấy đó làm đề mục suy xét rằng: “Sự già nua như thế này còn đến với đóa sen vô tri vô giác này, huống nữa là đối với thân thể của chúng ta. Thật vậy, thân này rồi cũng sẽ có cùng một trạng thái như thế.” Sau khi làm cho trí tuệ Độc Giác phát sanh, tất cả các vị ấy lần lượt đứng dậy và ngồi kiết-già trên những đài sen.


Atha tehi saddhiṃ āgatā rājapurisā bahugataṃ divasaṃ ñatvā ‘‘ayyaputtā tumhākaṃ velaṃ jānāthā’’ti āhaṃsu. Te tuṇhī ahesuṃ. Te [Pg.273] purisā gantvā rañño ārocesuṃ – ‘‘kumārā deva, padumakaṇṇikāsu nisinnā, amhesu kathentesupi vacībhedaṃ na karontī’’ti. Yathāruciyā tesaṃ nisīdituṃ dethāti. Te sabbarattiṃ gahitārakkhā padumakaṇṇikāsu nisinnaniyāmeneva aruṇaṃ uṭṭhāpesuṃ. Purisā punadivase upasaṅkamitvā ‘‘devā velaṃ jānāthā’’ti āhaṃsu. Na mayaṃ devā, paccekabuddhā nāma mayanti. Ayyā, tumhe bhāriyaṃ kathaṃ kathetha, paccekabuddhā nāma tumhādisā na honti, dvaṅgulakesamassudharā kāye paṭimukkaaṭṭhaparikkhārā hontīti. Te dakkhiṇahatthena sīsaṃ parāmasiṃsu. Tāvadeva gihiliṅgaṃ antaradhāyi, aṭṭha parikkhārā kāye paṭimukkāva ahesuṃ. Tato passantasseva mahājanassa ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu.

Bấy giờ, những người hầu cận của đức vua đi cùng với các vị ấy, biết rằng ngày đã trôi qua nhiều, nên đã thưa rằng: “Thưa các công tử, xin các ngài hãy biết thời gian.” Các vị ấy vẫn giữ im lặng. Những người hầu cận ấy đi đến tâu với đức vua rằng: “Tâu thiên tử, các vị vương tử đang ngồi trên những đài sen, dù chúng thần có thưa chuyện, các vị ấy cũng không nói lời nào.” (Đức vua phán rằng:) “Hãy để cho các vị ấy ngồi theo ý thích.” Các vị ấy được canh giữ suốt cả đêm, và đã làm cho rạng đông xuất hiện trong khi vẫn ngồi trên những đài sen. Vào ngày hôm sau, những người hầu cận đến gần và thưa rằng: “Thưa các thiên tử, xin các ngài hãy biết thời gian.” (Các vị ấy đáp:) “Chúng tôi không phải là thiên tử, chúng tôi là những vị Phật Độc Giác.” (Những người hầu cận nói:) “Thưa các ngài, các ngài nói lời hệ trọng. Những vị được gọi là Phật Độc Giác không giống như các ngài, các vị ấy có râu tóc dài hai ngón tay và mang tám vật dụng trên người.” Các vị ấy đưa tay phải xoa đầu. Ngay lúc ấy, tướng mạo tại gia biến mất, tám vật dụng hiện ra trên người các vị ấy. Sau đó, trong khi đại chúng đang nhìn, các vị ấy đã đi đến sườn núi Nandamūlaka bằng đường không.


Sāpi kho, padumavatī devī, ‘‘ahaṃ bahuputtā hutvā niputtā jātā’’ti hadayasokaṃ patvā teneva sokena kālaṃ katvā rājagahanagaradvāragāmake sahatthena kammaṃ katvā jīvanakaṭṭhāne nibbatti. Aparabhāge kulagharaṃ gantvā ekadivasaṃ sāmikassa khettaṃ yāguṃ haramānā tesaṃ attano puttānaṃ antare aṭṭha paccekabuddhe bhikkhācāravelāya ākāsena gacchante disvā sīghaṃ sīghaṃ gantvā sāmikassa ārocesi – ‘‘passa, ayya, paccekabuddhe, ete nimantetvā bhojessāmā’’ti. So āha – ‘‘samaṇasakuṇā nāmete aññatthāpi evaṃ caranti, na ete paccekabuddhā’’ti. Te tesaṃ kathentānaṃyeva avidūre ṭhāne otariṃsu. Sā itthī taṃdivasaṃ attano bhattakhajjabhojanaṃ tesaṃ datvā ‘‘svepi aṭṭha janā mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Sādhu, upāsike, tava sakkāro ettakova hotu, āsanāni ca aṭṭheva hontu, aññepi bahū paccekabuddhe disvā tava cittaṃ pasādeyyāsīti. Sā punadivase aṭṭha āsanāni paññāpetvā aṭṭhannaṃ sakkārasammānaṃ paṭiyādetvā nisīdi.

Còn hoàng hậu Padumavatī, bà đã rơi vào nỗi sầu muộn trong lòng rằng: “Ta có nhiều con mà lại trở thành người không con,” rồi mệnh chung với chính nỗi sầu muộn ấy và đã tái sanh vào một nơi sinh sống bằng nghề tự tay làm lụng ở một ngôi làng gần cổng thành Rājagaha. Về sau, sau khi về nhà chồng, một hôm trong khi đang mang cháo ra ruộng cho chồng, bà nhìn thấy tám vị Phật Độc Giác trong số những người con của mình đang đi trên không trung vào giờ khất thực, bà vội vã đi đến báo cho chồng rằng: “Này anh, hãy nhìn các vị Phật Độc Giác kìa, chúng ta hãy thỉnh mời các vị ấy và dâng cúng vật thực.” Người ấy nói: “Đó là những con chim sa-môn, họ cũng đi lang thang như vậy ở nơi khác, họ không phải là Phật Độc Giác đâu.” Trong khi hai người họ đang nói chuyện, các vị ấy đã hạ xuống một nơi không xa. Người phụ nữ ấy đã dâng cúng cơm và các món ăn của mình cho các vị ấy vào ngày hôm đó và thưa rằng: “Ngày mai, xin tám vị hãy nhận vật thực của con.” (Các vị ấy nói:) “Lành thay, này nữ thí chủ, sự cúng dường của cô chỉ nên chừng ấy thôi, và chỗ ngồi cũng chỉ nên là tám chỗ. Khi nhìn thấy nhiều vị Phật Độc Giác khác nữa, cô hãy làm cho tâm mình hoan hỷ.” Vào ngày hôm sau, bà đã cho trải tám chỗ ngồi, chuẩn bị vật thực cúng dường và sự tôn kính cho tám vị rồi ngồi chờ.


Nimantitapaccekabuddhā sesānaṃ saññaṃ adaṃsu – ‘‘mārisā, ajja aññattha agantvā sabbeva tumhākaṃ mātu saṅgahaṃ karothā’’ti. Te tesaṃ vacanaṃ sutvā sabbeva ekato ākāsena āgantvā mātu-gehadvāre pāturahesuṃ. Sāpi paṭhamaṃ laddhasaññatāya bahūpi disvā na kampittha, sabbepi te [Pg.274] gehaṃ pavesetvā āsanesu nisīdāpesi. Tesu paṭipāṭiyā nisīdantesu navamo aññāni aṭṭha āsanāni māpetvā sayaṃ dhurāsane nisīdi. Yāva āsanāni vaḍḍhanti, tāva gehaṃ vaḍḍhati. Evaṃ tesu sabbesupi nisinnesu sā itthī aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṭiyāditaṃ sakkāraṃ pañcasatānampi yāvadatthaṃ datvā aṭṭha nīluppalahatthake āharitvā nimantitapaccekabuddhānaṃyeva pādamūle ṭhapetvā āha – ‘‘mayhaṃ, bhante, nibbattanibbattaṭṭhāne sarīravaṇṇo imesaṃ nīluppalānaṃ antogabbhavaṇṇo viya hotū’’ti patthanaṃ akāsi. Paccekabuddhā mātu anumodanaṃ katvā gandhamādanaṃyeva agamaṃsu.

Các vị Phật Độc Giác được thỉnh mời đã ra hiệu cho các vị còn lại rằng: “Thưa các hiền hữu, hôm nay đừng đi nơi khác, tất cả hãy tế độ cho mẹ của các vị.” Các vị ấy nghe lời của các vị kia, tất cả cùng nhau đi đến bằng đường không và xuất hiện ở cửa nhà của người mẹ. Do đã được báo hiệu trước, bà cũng không hề nao núng khi nhìn thấy nhiều vị, bà đã mời tất cả các vị ấy vào nhà và thỉnh ngồi trên các chỗ ngồi. Khi các vị ấy đang lần lượt ngồi xuống, vị thứ chín đã hóa hiện thêm tám chỗ ngồi khác và tự mình ngồi vào chỗ đầu tiên. Chỗ ngồi tăng lên đến đâu, ngôi nhà cũng rộng ra đến đó. Như vậy, sau khi tất cả các vị ấy đã an tọa, người phụ nữ ấy đã dâng cúng vật thực đã chuẩn bị cho tám vị Phật Độc Giác đến cho cả năm trăm vị theo ý muốn, rồi mang đến tám bó hoa sen xanh, đặt dưới chân của chính những vị Phật Độc Giác đã được thỉnh mời và thưa rằng: “Bạch ngài, ở mỗi nơi con tái sanh, xin cho màu da của con được giống như màu sắc bên trong của những đóa sen xanh này.” Bà đã thực hiện lời nguyện ước. Các vị Phật Độc Giác đã tùy hỷ cho người mẹ rồi cùng đi đến núi Gandhamādana.


Sāpi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tato cutā devaloke nibbattitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule paṭisandhiṃ gaṇhi, nīluppalagabbhasamānavaṇṇatāya cassā uppalavaṇṇātveva nāmaṃ akaṃsu. Athassā vayappattakāle sakalajambudīparājāno ca seṭṭhino ca seṭṭhissa santikaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘dhītaraṃ amhākaṃ detū’’ti. Apahiṇanto nāma nāhosi. Tato seṭṭhi cintesi – ‘‘ahaṃ sabbesaṃ manaṃ gahetuṃ na sakkhissāmi, upāyaṃ panekaṃ karissāmī’’ti dhītaraṃ pakkosāpetvā ‘‘pabbajituṃ amma sakkhissasī’’ti āha. Tassā pacchimabhavikattā pituvacanaṃ sīse āsittasatapākatelaṃ viya ahosi, tasmā pitaraṃ ‘‘pabbajissāmi, tātā’’ti āha. So tassā sakkāraṃ katvā bhikkhuniupassayaṃ netvā pabbājesi. Tassā acirapabbajitāya eva uposathāgāre kālavāro pāpuṇi. Sā dīpaṃ jāletvā uposathāgāraṃ sammajjitvā dīpasikhāya nimittaṃ gaṇhitvā punappunaṃ olokayamānā tejokasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaphalena saddhiṃyeva ca iddhivikubbane ciṇṇavasī ahosi. Sā aparabhāge satthu yamakapāṭihāriyakaraṇadivase ‘‘ahaṃ, bhante, pāṭihāriyaṃ karissāmī’’ti sīhanādaṃ nadi. Satthā idaṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā jetavanavihāre nisinno paṭipāṭiyā bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento imaṃ theriṃ iddhimantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vị thí chủ nữ ấy cũng vậy, làm các việc thiện cho đến trọn đời, từ đó mệnh chung, sanh vào cõi trời, trong thời đức Phật này xuất hiện, đã thọ sanh trong gia đình trưởng giả ở thành Sāvatthī. Do có màu da giống như màu hoa sen xanh, người ta đã đặt tên cho nàng là Uppalavaṇṇā (Liên Hoa Sắc). Về sau, khi nàng đến tuổi trưởng thành, tất cả các vị vua và các trưởng giả ở khắp cõi Diêm-phù-đề đã phái người đến nhà vị trưởng giả (nói rằng): "Xin hãy gả con gái cho chúng tôi". Không có ai là không phái người đến. Khi ấy, vị trưởng giả suy nghĩ: "Ta sẽ không thể làm hài lòng tất cả mọi người được, vậy ta sẽ làm một phương cách", rồi cho gọi con gái đến và hỏi: "Này con, con có thể xuất gia được không?". Do là kiếp chót của nàng, lời nói của người cha giống như dầu thơm đã được chưng cất trăm lần rưới lên đầu, vì thế, nàng thưa với cha: "Thưa cha, con sẽ xuất gia". Vị ấy đã cúng dường trọng thể cho nàng, đưa đến tu viện tỳ-khưu-ni và cho xuất gia. Khi nàng vừa mới xuất gia không lâu, đã đến phiên nàng trực ở nhà Bố-tát. Nàng thắp đèn, quét dọn nhà Bố-tát, lấy tướng ở ngọn lửa đèn, nhìn đi nhìn lại nhiều lần, làm phát sanh thiền có đề mục biến xứ lửa, lấy chính thiền ấy làm nền tảng, đã đắc quả A-la-hán. Và cùng với quả A-la-hán, nàng đã thuần thục trong việc biến hóa thần thông. Về sau, vào ngày đức Thế Tôn thực hiện song thông, nàng đã rống tiếng rống sư tử rằng: "Bạch đức Thế Tôn, con sẽ thực hiện thần thông". Đức Thế Tôn nhân sự việc này làm nhân duyên phát khởi, đang ngự tại tu viện Jetavana, trong khi tuần tự đặt các vị tỳ-khưu-ni vào các địa vị, đã đặt vị trưởng lão ni này vào địa vị tối thượng trong hàng các vị có thần thông.


Paṭācārātherīvatthu

Câu chuyện về Trưởng lão ni Paṭācārā


238. Catutthe [Pg.275] vinayadharānaṃ yadidaṃ paṭācārāti paṭācārā therī vinayadharānaṃ aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā aparabhāge satthu dhammadesanaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaritvā kassapabuddhakāle kikissa kāsirañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsati vassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā bhikkhusaṅghassa pariveṇaṃ katvā puna devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ sampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhigehe paṭisandhiṃ gaṇhi.

238. Trong kinh thứ tư, bằng câu "yadidaṃ paṭācārā trong hàng các vị trì luật", (đức Phật) cho thấy rằng trưởng lão ni Paṭācārā là bậc tối thượng trong hàng các vị trì luật. Nghe nói rằng, vào thời đức Phật Padumuttara, vị ấy đã thọ sanh trong một gia đình ở thành Haṃsavatī, về sau, trong khi đang nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, đã thấy đức Thế Tôn đặt một vị tỳ-khưu-ni vào địa vị tối thượng trong hàng các vị trì luật, nên đã làm một hành động có năng lực và phát nguyện địa vị ấy. Vị ấy làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong các cõi trời và người, vào thời đức Phật Kassapa, đã thọ sanh trong cung của vua Kiki xứ Kāsi, là một trong bảy chị em, đã thực hành phạm hạnh trong hai mươi ngàn năm, đã xây dựng một tu viện cho chư Tăng, lại sanh vào cõi trời, hưởng thụ tài sản trong suốt một Phật-khoảng, và trong thời đức Phật này xuất hiện, đã thọ sanh trong gia đình trưởng giả ở thành Sāvatthī.


Sā aparabhāge vayappattā attano gehe ekena kammakārena saddhiṃ santhavaṃ katvā aparabhāge attano samānajātikaṃ kulaṃ gacchantī katasanthavassa purisassa saññaṃ adāsi – ‘‘na tvaṃ sve paṭṭhāya maṃ paṭihārasatenapi daṭṭhuṃ labhissasi, sace te kammaṃ atthi, idāni maṃ gaṇhitvā gacchāhī’’ti. So ‘‘evaṃ hotū’’ti anucchavikaṃ hatthasāraṃ gahetvā taṃ ādāya nagarato tīṇi cattāri yojanāni paṭikkamitvā ekasmiṃ gāmake vāsaṃ kappesi.

Về sau, khi đến tuổi trưởng thành, nàng đã có quan hệ thân mật với một người làm công trong nhà mình. Về sau, trong khi (cha mẹ) sắp gả nàng cho một gia đình môn đăng hộ đối, nàng đã ra hiệu cho người đàn ông mà nàng có quan hệ rằng: "Bắt đầu từ ngày mai, dù có trăm người gác cổng, chàng cũng sẽ không thể gặp được em. Nếu chàng có thể làm được việc gì, thì bây giờ hãy đưa em đi". Người ấy nói: "Được thôi", rồi lấy một ít tài sản tùy thân thích hợp, đưa nàng đi ra khỏi thành khoảng ba, bốn do-tuần và đã sống ở một ngôi làng nhỏ.


Atha aparabhāge tassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhe paripakke ‘‘idaṃ amhākaṃ anāthaṭṭhānaṃ, kulagehaṃ gacchāma sāmī’’ti āha. So ‘‘ajja gacchāma, sve gacchāmā’’ti gantuṃ asakkonto kālaṃ vītināmesi. Sā tassa kāraṇaṃ ñatvā ‘‘nāyaṃ bālo maṃ nessatī’’ti tasmiṃ bahi gate ‘‘ekikāva kulagehaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji. So āgantvā taṃ gehe apassanto paṭivissake pucchitvā ‘‘kulagehaṃ gatā’’ti sutvā ‘‘maṃ nissāya kuladhītā anāthā jātā’’ti padānupadikaṃ gantvā sampāpuṇi. Tassā antarāmaggeva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Tato ‘‘yassatthāya mayaṃ gaccheyyāma, so attho antarāmaggeva nipphanno, idāni gantvā kiṃ karissāmā’’ti paṭinivattiṃsu. Puna tassā kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

Về sau, một bào thai đã hình thành trong bụng nàng. Khi thai đã già, nàng nói: "Thưa chàng, nơi này không phải là nơi nương tựa của chúng ta, chúng ta hãy về nhà cha mẹ". Người ấy (nói): "Hôm nay chúng ta đi, ngày mai chúng ta đi", không thể đi được, đã để thời gian trôi qua. Nàng biết được lý do của người ấy, (nghĩ rằng): "Gã khờ này sẽ không đưa ta đi", nên trong khi người ấy đi ra ngoài, (nàng nghĩ): "Ta sẽ tự mình đi về nhà cha mẹ", rồi lên đường. Người ấy trở về, không thấy nàng ở nhà, hỏi hàng xóm, nghe nói rằng: "Đã về nhà cha mẹ", (bèn nghĩ): "Vì ta mà người thiếu nữ con nhà gia thế đã trở nên không nơi nương tựa", rồi đi theo dấu chân và đuổi kịp. Nàng đã sanh con ngay trên đường đi. Do đó, (họ nói): "Vì mục đích mà chúng ta đi, mục đích ấy đã được hoàn thành ngay trên đường đi, bây giờ đi nữa thì làm gì?", rồi họ đã quay trở lại. Lại nữa, một bào thai đã hình thành trong bụng nàng, (sự việc này) nên được hiểu rộng ra theo cách trước.


Antarāmagge [Pg.276] panassā gabbhavuṭṭhāne jātamatteyeva catūsu disāsu mahāmegho uṭṭhahi. Sā taṃ purisaṃ āha – ‘‘sāmi, avelāya catūsu disāsu megho uṭṭhito, attano vasanaṭṭhānaṃ kātuṃ vāyamāhī’’ti. So ‘‘evaṃ karissāmī’’ti daṇḍakehi kuṭikaṃ katvā ‘‘chadanatthāya tiṇaṃ āharissāmī’’ti ekasmiṃ mahāvammikapāde tiṇaṃ chindati. Atha naṃ vammike nipanno kaṇhasappo pāde ḍaṃsi, so tasmiṃyeva ṭhāne patito. Sāpi ‘‘idāni āgamissati, idāni āgamissatī’’ti sabbarattiṃ khepetvā ‘‘addhā maṃ so ‘anāthā esā’ti magge chaḍḍetvā gato bhavissatī’’ti āloke sañjāte padānusārena olokentī vammikapāde patitaṃ disvā ‘‘maṃ nissāya naṭṭho puriso’’ti paridevitvā daharadārakaṃ passenādāya mahallakaṃ aṅgulīhi gāhāpetvā maggena gacchantī antarāmagge ekaṃ uttānanadiṃ disvā ‘‘dvepi dārake ekappahāreneva ādāya gantuṃ na sakkhissāmī’’ti jeṭṭhakaṃ orimatīre ṭhapetvā daharaṃ paratīraṃ netvā pilotikacumbaṭake nipajjāpetvā puna nivattitvā ‘‘itaraṃ gahetvā gamissāmī’’ti nadiṃ otari.

Nhưng trên đường đi, ngay khi việc sanh con của nàng vừa xảy ra, một đám mây lớn đã nổi lên ở bốn phương. Nàng nói với người đàn ông ấy: "Thưa chàng, trái mùa mà mây đã nổi lên ở bốn phương, chàng hãy cố gắng làm một nơi trú ngụ cho chúng ta". Người ấy (nói): "Ta sẽ làm như vậy", rồi dùng các cành cây làm một cái lều, (nghĩ rằng): "Ta sẽ mang cỏ về để lợp", rồi đi cắt cỏ ở chân một gò mối lớn. Khi ấy, người ấy bị một con rắn hổ mang đang nằm trong gò mối cắn vào chân, và đã ngã xuống ngay tại chỗ đó. Nàng cũng vậy, đã trải qua cả đêm (nghĩ rằng): "Bây giờ chàng sẽ về, bây giờ chàng sẽ về", (rồi nghĩ): "Chắc chắn người ấy đã bỏ ta lại trên đường vì nghĩ 'nàng này không nơi nương tựa' rồi bỏ đi". Khi trời sáng, trong khi nhìn theo dấu chân, nàng đã thấy (chàng) ngã gục ở chân gò mối, và đã than khóc rằng: "Vì ta mà người đàn ông này đã chết". Nàng bế đứa con nhỏ bên hông, cho đứa con lớn nắm lấy ngón tay, trong khi đi trên đường, đã thấy một con sông cạn ở giữa đường, (nàng nghĩ): "Ta sẽ không thể đưa cả hai đứa con đi cùng một lúc", rồi đã để đứa con lớn ở bờ bên này, đưa đứa con nhỏ sang bờ bên kia, đặt nằm trên một miếng vải cũ, lại quay trở lại, (nghĩ rằng): "Ta sẽ đón đứa kia rồi đi", rồi lội xuống sông.


Athassā nadīmajjhaṃ pattakāle eko seno ‘‘maṃsapiṇḍo aya’’nti saññāya dārakaṃ vijjhituṃ āgacchati. Sā hatthaṃ pasāretvā senaṃ palāpesi. Tassā taṃ hatthavikāraṃ disvā mahallakadārako ‘‘maṃ pakkosatī’’ti saññāya nadiṃ otaritvā sote patito yathāsotaṃ agamāsi. Sopi seno tassā asampattāya eva taṃ daharadārakaṃ gaṇhitvā agamāsi. Sā balavasokābhibhūtā antarāmagge imaṃ vilāpagītaṃ gāyantī gacchati –

Bấy giờ, khi bà ấy đến giữa dòng sông, một con diều hâu với ý nghĩ rằng "đây là cục thịt" đã bay đến để quắp lấy đứa bé. Bà giơ tay ra và xua đuổi con diều hâu. Thấy cử chỉ tay ấy của bà, đứa con lớn với ý nghĩ rằng "mẹ gọi ta" đã lội xuống sông, bị ngã vào dòng nước và bị cuốn đi theo dòng. Con diều hâu kia cũng đã quắp lấy đứa con nhỏ ấy rồi bay đi ngay khi bà chưa đến kịp. Bà bị nỗi sầu muộn tột cùng xâm chiếm, vừa đi giữa đường vừa hát bài ai oán này:


‘‘Ubho puttā kālaṅkatā, panthe mayhaṃ patī mato’’ti.

"Cả hai con đã chết, trên đường chồng tôi cũng qua đời."


Sā evaṃ vilapamānāva sāvatthiṃ patvā kulasabhāgaṃ gantvāpi sokavaseneva attano gehaṃ vavatthapetuṃ asakkontī ‘‘imasmiṃ ṭhāne evaṃvidhaṃ nāma kulaṃ atthi, kataraṃ taṃ geha’’nti paṭipucchi. Tvaṃ taṃ kulaṃ paṭipucchitvā kiṃ karissasi? Tesaṃ vasanagehaṃ vātappahārena patitaṃ, tattheva te sabbepi jīvitakkhayaṃ pattā, atha ne khuddakamahallake ekacitakasmiṃyeva jhāpenti, passa esā dhūmavaṭṭi paññāyatīti. Sā taṃ kathaṃ sutvāva kiṃ [Pg.277] tumhe vadathā’’ti attano nivatthasāṭakaṃ sandhāretuṃ asakkontī jātaniyāmeneva bāhā paggayha kandamānā ñātīnaṃ citakaṭṭhānaṃ gantvā taṃ vilāpagītaṃ paripuṇṇaṃ katvā paridevamānā –

Bà cứ than khóc như vậy, khi đến thành Sāvatthī, dù đã đi đến khu vực của gia tộc mình, nhưng do quá sầu muộn, bà không thể xác định được nhà của mình, nên đã hỏi: 'Ở nơi này có một gia tộc như thế này, nhà của họ ở đâu?' (Người ta đáp:) 'Bà hỏi về gia tộc đó để làm gì? Ngôi nhà họ ở đã bị gió bão làm sập, tất cả họ đều đã chết ngay tại đó. Bây giờ, người ta đang thiêu cả người lớn lẫn trẻ nhỏ trên cùng một giàn thiêu. Hãy nhìn kìa, cột khói kia đang bốc lên.' Vừa nghe những lời đó, bà nói: 'Các người nói gì vậy?' rồi không thể giữ được tấm y đang mặc, trong tình trạng trần truồng như lúc mới sinh, bà giơ hai tay lên trời, vừa khóc vừa đi đến nơi giàn thiêu của thân quyến, làm cho bài ai oán ấy được trọn vẹn, bà than khóc rằng:


‘‘Ubho puttā kālaṅkatā, panthe mayhaṃ patī mato;

Mātā pitā ca bhātā ca, ekacitakasmiṃ ḍayhare’’ti. –

"Cả hai con đã chết, trên đường chồng tôi cũng qua đời; Mẹ, cha, và anh trai, đều bị thiêu trên một giàn thiêu."


Āha. Aññena janena sāṭakaṃ dinnampi phāletvā phāletvā chaḍḍeti. Atha naṃ diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne mahājano parivāretvā carati. Athassā ‘‘ayaṃ paṭācāraṃ paṭapariharaṇaṃ vinā caratī’’ti paṭācārāteva nāmaṃ akaṃsu. Yasmā cassā so naggabhāvena alajjīācāro pākaṭo ahosi, tasmā patito ācāro assāti paṭācārātveva nāmaṃ akaṃsu.

Bà nói. Dù được người khác cho y phục, bà cũng xé nát rồi vứt đi. Bấy giờ, ở bất cứ nơi nào bà xuất hiện, đám đông đều vây quanh. Do đó, người ta đặt tên cho bà là Paṭācārā, vì 'người này đi lại (carati) mà không có y phục (paṭa)'. Và bởi vì do tình trạng lõa thể của bà, hành vi vô liêm sỉ đã trở nên rõ ràng, nên người ta cũng đặt tên cho bà là Paṭācārā, vì 'hành vi (ācāro) của bà đã sa ngã (patito)'.


Sā ekadivasaṃ satthari mahājanassa dhammaṃ desente vihāraṃ pavisitvā parisapariyante aṭṭhāsi. Satthā mettāpharaṇena pharitvā ‘‘satiṃ paṭilabha, bhagini, satiṃ paṭilabha, bhaginī’’ti āha. Tassā satthu vacanaṃ sutvā balavahirottappaṃ āgataṃ, sā tattheva bhūmiyaṃ nisīdi. Avidūre ṭhito puriso uttarisāṭakaṃ khipitvā adāsi. Sā taṃ nivāsetvā dhammaṃ assosi. Satthā tassā cariyavasena imā dhammapade gāthā āha –

Một hôm, khi Đức Đạo Sư đang thuyết pháp cho đại chúng, bà đi vào tịnh xá và đứng ở rìa hội chúng. Đức Đạo Sư dùng tâm từ bi bao trùm lấy bà và nói: 'Này em gái, hãy phục hồi chánh niệm! Này em gái, hãy phục hồi chánh niệm!' Nghe lời của Đức Đạo Sư, tâm tàm quý mãnh liệt khởi lên nơi bà, và bà ngồi xuống ngay trên mặt đất. Một người đàn ông đứng gần đó đã ném tấm y choàng trên của mình cho bà. Bà mặc tấm y đó vào và lắng nghe pháp thoại. Đức Đạo Sư, tùy theo hạnh của bà, đã nói những câu kệ Pháp Cú này:


‘‘Na santi puttā tāṇāya, na pitā nāpi bandhavā;

Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā.

"Con cái không thể là nơi nương tựa, cha cũng không, bà con cũng không; Đối với người bị thần chết chinh phục, không có sự nương tựa nơi thân quyến.


‘‘Etamatthavasaṃ ñatvā, paṇḍito sīlasaṃvuto;

Nibbānagamanaṃ maggaṃ, khippameva visodhaye’’ti. (dha. pa. 288-289);

"Bậc trí tuệ, sau khi hiểu rõ ý nghĩa này, được thu thúc trong giới hạnh, nên nhanh chóng thanh lọc con đường dẫn đến Niết-bàn."


Sā gāthāpariyosāne yathāṭhitāva sotāpattiphale patiṭṭhāya satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā pabbajjaṃ yāci. Satthā ‘‘tassā bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbajā’’ti pabbajjaṃ sampaṭicchi. Sā pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ patvā buddhavacanaṃ gaṇhantī vinayapiṭake ciṇṇavasī ahosi. Aparabhāge satthā jetavane nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento paṭācāraṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi bài kệ kết thúc, ngay khi đang đứng đó, bà chứng đắc quả Tu-đà-hoàn, rồi đến đảnh lễ Đức Đạo Sư và xin được xuất gia. Đức Đạo Sư đã chấp thuận cho bà xuất gia, nói rằng: 'Hãy đến tu viện của các tỳ-khưu-ni và xuất gia.' Sau khi xuất gia, không bao lâu sau bà chứng đắc quả A-la-hán. Trong khi học hỏi lời Phật dạy, bà đã trở nên thuần thục trong Tạng Luật. Về sau, khi đang ngự tại Jetavana, trong lúc tuần tự bổ nhiệm các tỳ-khưu-ni vào các vị trí đặc biệt, Đức Đạo Sư đã đặt trưởng lão ni Paṭācārā vào vị trí tối thượng trong số những vị trì luật.


Dhammadinnātherīvatthu

Câu chuyện về Trưởng lão ni Dhammadinnā


239. Pañcame [Pg.278] dhammakathikānanti dhammakathikānaṃ bhikkhunīnaṃ dhammadinnā aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ parāyattaṭṭhāne nibbattitvā padumuttarassa bhagavato aggasāvakassa sujātattherassa adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbatti. Sabbaṃ heṭṭhā khemātheriyā abhinīhāravaseneva veditabbaṃ. Phussabuddhakāle panesā satthu vemātikānaṃ tiṇṇaṃ bhātikānaṃ dānādhikāre ṭhapitakammikassa gehe vasamānā ‘‘ekaṃ dehī’’ti vuttā dve adāsi. Evaṃ sabbaṃ aparihāpentī datvā dvenavutikappe atikkamma kassapabuddhakāle kikissa kāsirañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsati vassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā bhikkhusaṅghassa vasanapariveṇaṃ kāretvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā aparabhāge visākhaseṭṭhino gehaṃ gatā. Visākhaseṭṭhi nāma bimbisārassa sahāyako raññā saddhiṃ dasabalassa paṭhamadassanaṃ gantvā dhammaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhito, aparabhāge anāgāmiphalaṃ sacchākāsi.

239. Trong phẩm thứ năm, câu 'trong số những người thuyết pháp' (dhammakathikānaṃ) chỉ ra rằng Dhammadinnā là vị tối thượng trong số các tỳ-khưu-ni thuyết pháp. Tương truyền, vào thời Đức Phật Padumuttara, bà sanh làm người hầu ở thành Haṃsavatī. Bà đã làm công đức đặc biệt cho trưởng lão Sujāta, vị thượng thủ thinh văn của Đức Thế Tôn Padumuttara, và đã phát nguyện đạt được vị trí đó. Bà đã làm các việc thiện cho đến trọn đời và tái sanh vào cõi trời. Toàn bộ câu chuyện nên được hiểu theo như phần nguyện ước ban đầu của trưởng lão ni Khemā ở trên. Hơn nữa, vào thời Đức Phật Phussa, bà sống trong nhà của một người quản lý được bổ nhiệm trông coi việc cúng dường cho ba người em cùng cha khác mẹ của Đức Phật. Khi được yêu cầu 'hãy cho một', bà đã cho hai. Cứ như vậy, bà đã cho đi mà không hề giảm sút. Trải qua chín mươi hai kiếp, vào thời Đức Phật Kassapa, bà tái sanh trong nhà của vua Kiki xứ Kāsi, là một trong bảy chị em. Bà đã thực hành phạm hạnh trong hai mươi ngàn năm, cho xây dựng một khu nhà ở cho tăng đoàn. Sau khi luân hồi trong cõi trời và người trong một Phật kỳ, vào thời Đức Phật hiện tại, bà tái sanh trong một gia đình danh giá, và sau đó đã về nhà của trưởng giả Visākha. Trưởng giả Visākha là bạn của vua Bimbisāra. Ông đã cùng với vua đi yết kiến Đức Thập Lực lần đầu tiên, nghe pháp và chứng đắc quả Tu-đà-hoàn, sau đó ông đã chứng đắc quả A-na-hàm.


So taṃdivasaṃ gharaṃ gantvā sopānamatthake ṭhitāya dhammadinnāya hatthe pasārite hatthaṃ anālambitvāva pāsādaṃ abhiruhi. Bhuñjamānopi ‘‘imaṃ detha, imaṃ harathā’’ti na byāhari. Dhammadinnā kaṭacchuṃ gahetvā parivisamānā cintesi – ‘‘ayaṃ me hatthālambakaṃ dentiyāpi hatthaṃ na ālambi, bhuñjamānopi kiñci na katheti, ko nu kho mayhaṃ doso’’ti? Atha naṃ bhuttāviṃ ‘‘ko nu kho me, ayya, doso’’ti pucchi. Dhammadinne tuyhaṃ doso natthi, ahaṃ pana ajja paṭṭhāya santhavavasena tumhākaṃ santike nisīdituṃ vā ṭhātuṃ vā āharāpetvā khādituṃ vā bhuñjituṃ vā abhabbo. Tvaṃ sace icchasi, imasmiṃ gehe vasa. No ce icchasi, yattakena te dhanena attho, taṃ gaṇhitvā kulagharaṃ gacchāhīti. Ayyaputta, evaṃ sante ahaṃ tumhehi chaḍḍitakheḷaṃ vamitavamanaṃ sīsena ukkhipitvā na carissāmi, mayhaṃ pabbajjaṃ anujānāthāti. Visākho ‘‘sādhu, dhammadinne’’ti rañño ārocetvā dhammadinnaṃ suvaṇṇasivikāya bhikkhuniupassayaṃ pabbajjatthāya pesesi.

Vị ấy vào ngày đó, sau khi về nhà, khi bà Dhammadinnā đang đứng ở đầu cầu thang đưa tay ra, ông đã không nắm lấy tay mà đi thẳng lên lầu. Ngay cả khi đang dùng bữa, ông cũng không nói: “Hãy đưa món này, hãy mang món kia”. Bà Dhammadinnā tay cầm muỗng đang phục vụ, suy nghĩ rằng: “Vị này, dù ta đưa tay cho vịn, cũng không nắm lấy, ngay cả khi dùng bữa cũng không nói lời nào, ta có lỗi gì chăng?”. Bấy giờ, khi ông đã dùng bữa xong, bà hỏi: “Thưa ngài, con có lỗi gì chăng?”. “Này Dhammadinnā, nàng không có lỗi gì. Nhưng ta, kể từ hôm nay, không còn thích hợp để ngồi gần hay đứng gần nàng, hoặc để cho nàng mang đến đồ ăn thức uống do sự giao thiệp ái nhiễm. Nếu nàng muốn, hãy ở lại trong nhà này. Nếu không muốn, nàng cần bao nhiêu tài sản, hãy lấy bấy nhiêu rồi trở về nhà cha mẹ”. “Thưa phu quân, nếu đã như vậy, con sẽ không đội trên đầu nước bọt mà ngài đã nhổ đi, của cải mà ngài đã từ bỏ. Xin ngài cho phép con được xuất gia”. Ông Visākha nói: “Lành thay, Dhammadinnā”, rồi tâu lên vua, và dùng kiệu vàng đưa bà Dhammadinnā đến tu viện ni để xuất gia.


Sā [Pg.279] pabbajitvā cintesi – ‘‘ayaṃ tāva seṭṭhi gharamajjhe ṭhitova dukkhassantaṃ akāsi, pabbajjaṃ laddhakālato paṭṭhāya pana mayāpi dukkhassantaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti ācariyupajjhāyānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘ayye, mayhaṃ ākiṇṇaṭṭhāne cittaṃ na ramati, gāmakāvāsaṃ gacchāmī’’ti āha. Theriyo tassā mahākulā nikkhamma pabbajitabhāvena cittaṃ vāretuṃ asakkontiyo taṃ gahetvā gāmakāvāsaṃ agamaṃsu. Sā atīte madditasaṅkhāratāya nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Athassā etadahosi – ‘‘mayhaṃ kiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, idha vasitvā kiṃ karissāmi, rājagahameva gacchāmi, tatra maṃ nissāya bahu ñātisaṅgho puññāni karissatī’’ti theriyo gahetvā nagarameva paccāgatā.

Sau khi xuất gia, bà suy nghĩ: “Vị trưởng giả này, ngay khi còn ở giữa nhà, đã chấm dứt khổ đau. Còn ta, kể từ khi được xuất gia, cũng nên chấm dứt khổ đau”. Bà đến gặp các vị thầy tế độ và yết ma, nói rằng: “Thưa các Tôn giả, tâm con không an vui ở nơi ồn ào, con sẽ đi đến một ngôi làng nhỏ”. Các vị trưởng lão ni, vì bà xuất thân từ một gia đình cao quý nên không thể ngăn cản ý định của bà, đã cùng bà đi đến một ngôi làng nhỏ. Do đã tu tập các hành trong quá khứ, chẳng bao lâu bà đã chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ phân tích. Bấy giờ, bà khởi lên ý nghĩ này: “Phận sự của ta đã hoàn tất, ở lại đây làm gì? Ta sẽ trở về thành Rājagaha, ở đó, nhờ ta mà nhiều quyến thuộc sẽ làm các công đức”. Rồi bà cùng các vị trưởng lão ni trở về thành phố.


Visākho tassā āgatabhāvaṃ ñatvā ‘‘sīghaṃ āgatā ukkaṇṭhitā nu kho bhavissatī’’ti sāyanhasamaye tassā santikaṃ gantvā abhivādetvā ekamantaṃ nisinno ‘‘ukkaṇṭhitabhāvaṃ pucchituṃ ayutta’’nti pañcakkhandhādivasena pañhe pucchi, dhammadinnā khaggena uppalanālaṃ chindantī viya pucchitaṃ pucchitaṃ vissajjesi. Upāsako dhammadinnātheriyā ñāṇassa sūrabhāvaṃ ñatvā attano adhigataṭṭhāne paṭipāṭiyā tīsu maggesu sabbākārena pañhe pucchitvā uggahavasena arahattamaggepi pucchi. Dhammadinnātherīpi upāsakassa yāva anāgāmiphalāva visayabhāvaṃ ñatvā ‘‘idāni attano visayaṃ atikkamitvā dhāvatī’’ti taṃ nivattentī ‘‘accasarā, āvuso visākha, pañhe, nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetuṃ, nibbānogadhañhi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosānaṃ. Ākaṅkhamāno ca tvaṃ, āvuso visākha, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ puccheyyāsi. Yathā ca te bhagavā byākaroti, tathā naṃ dhāreyyāsī’’ti (ma. ni. 1.466) āha.

Ông Visākha biết tin bà đã trở về, nghĩ rằng: “Bà ấy trở về nhanh như vậy, có lẽ đã chán nản chăng?”. Vào buổi chiều, ông đến gặp bà, đảnh lễ rồi ngồi xuống một bên. Nghĩ rằng: “Hỏi về sự chán nản thì không thích hợp”, ông đã hỏi các câu hỏi về năm uẩn v.v... Bà Dhammadinnā, như dùng gươm cắt cọng sen, đã trả lời mọi câu hỏi được đưa ra. Vị cư sĩ, nhận thấy trí tuệ sắc bén của trưởng lão ni Dhammadinnā, đã hỏi các câu hỏi một cách tuần tự về ba đạo quả mà mình đã chứng đắc, và do đã từng học, ông cũng hỏi về A-la-hán đạo. Trưởng lão ni Dhammadinnā, biết rằng phạm vi của vị cư sĩ chỉ đến quả A-na-hàm, nghĩ rằng: “Nay ông ấy đang vượt quá phạm vi của mình”, nên đã ngăn ông lại và nói: “Này hiền hữu Visākha, câu hỏi đã đi quá xa, hiền hữu đã không thể nắm bắt được giới hạn của các câu hỏi. Này hiền hữu Visākha, phạm hạnh này hướng đến Niết-bàn, có Niết-bàn là đích đến, có Niết-bàn là cứu cánh. Này hiền hữu Visākha, nếu muốn, hiền hữu hãy đến yết kiến Thế Tôn và hỏi về ý nghĩa này. Thế Tôn trả lời cho hiền hữu thế nào, hiền hữu hãy ghi nhớ như vậy”.


Visākho satthu santikaṃ gantvā sabbaṃ pucchāvissajjananayaṃ kathesi. Satthā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘mama dhītāya atītānāgatapaccuppannesu khandhesu taṇhā natthī’’ti vatvā dhammapade imaṃ gāthamāha –

Ông Visākha đến yết kiến Bậc Đạo Sư và trình bày lại toàn bộ cuộc vấn đáp. Bậc Đạo Sư nghe lời ông, nói rằng: “Nữ tử của ta không còn tham ái đối với các uẩn trong quá khứ, tương lai và hiện tại”, rồi nói lên kệ ngôn này trong kinh Pháp Cú:


‘‘Yassa pure ca pacchā ca, majjhe ca natthi kiñcanaṃ;

Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 421);

“Người nào với quá khứ, tương lai, và hiện tại, không còn gì chướng ngại; không còn chướng ngại, không còn chấp thủ, người ấy, Ta gọi là Bà-la-môn”.


Tato [Pg.280] dhammadinnāya sādhukāraṃ datvā visākhaṃ upāsakaṃ etadavoca – ‘‘paṇḍitā, visākha, dhammadinnā bhikkhunī, mahāpaññā visākha, dhammadinnā bhikkhunī. Maṃ cepi tvaṃ, visākha, etamatthaṃ puccheyyāsi, ahampi taṃ evameva byākareyyaṃ, yathā taṃ dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ, eso cevetassa attho, evañca naṃ dhārehī’’ti. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Aparabhāge satthā jetavane nisinno paṭipāṭiyā bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento idameva cūḷavedallaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theriṃ imasmiṃ sāsane dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Sau đó, Ngài tán thán bà Dhammadinnā và nói với cư sĩ Visākha điều này: “Này Visākha, tỳ-kheo-ni Dhammadinnā là bậc hiền trí. Này Visākha, tỳ-kheo-ni Dhammadinnā có trí tuệ lớn. Này Visākha, nếu ông hỏi Ta về ý nghĩa này, Ta cũng sẽ trả lời như vậy, như tỳ-kheo-ni Dhammadinnā đã trả lời. Đó chính là ý nghĩa của nó, và ông hãy ghi nhớ như vậy”. Câu chuyện này đã khởi lên như vậy. Về sau, khi Bậc Đạo Sư đang ngự tại Jetavana, trong khi tuần tự đặt các tỳ-kheo-ni vào các vị trí đặc biệt, Ngài đã lấy chính kinh Cūḷavedalla này làm duyên khởi và đặt vị trưởng lão ni vào vị trí hàng đầu trong số các vị thuyết pháp trong giáo pháp này.


Nandātherīvatthu

Câu chuyện Trưởng lão ni Nandā


240. Chaṭṭhe jhāyīnaṃ yadidaṃ nandāti jhānābhiratānaṃ, nandā therī, aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā aparabhāge satthu dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ jhānābhiratānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā tato kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva mahāpajāpatigotamiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, nandātissā nāmaṃ akaṃsu. Rūpanandātipi vuccati. Sā aparabhāge uttamarūpabhāvena janapadakalyāṇī nāma jātā.

240. Trong kinh thứ sáu, với câu “trong số các vị ưa thích thiền định, đó là Nandā”, chỉ ra rằng Trưởng lão ni Nandā là bậc hàng đầu. Tương truyền, vào thời Đức Phật Padumuttara, bà đã tái sanh trong một gia đình quyền quý ở thành Haṃsavatī. Về sau, khi đang nghe pháp của Bậc Đạo Sư, thấy Ngài đặt một vị tỳ-kheo-ni vào vị trí hàng đầu trong số các vị ưa thích thiền định, bà đã làm một công đức thù thắng và phát nguyện đạt được vị trí đặc biệt đó. Bà ấy, từ đó, đã luân hồi trong cõi trời và người suốt một trăm ngàn kiếp. Ngay cả trước khi Bậc Đạo Sư của chúng ta ra đời, bà đã thọ sanh trong lòng của bà Mahāpajāpati Gotamī, và người ta đặt tên cho bà là Nandā. Bà cũng được gọi là Rūpanandā. Về sau, do có dung sắc tuyệt trần, bà được gọi là Janapadakalyāṇī.


Sā amhākaṃ dasabale sabbaññutaṃ patvā anupubbena kapilavatthuṃ āgantvā nandañca rāhulañca pabbājetvā pakkante suddhodanamahārājassa parinibbutakāle ‘‘mahāpajāpatigotamī ca rāhulamātā ca nikkhamitvā satthu santike pabbajitā’’ti ñatvā ‘‘imāsaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya mayhaṃ idha kiṃ kamma’’nti mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā pabbaji. Pabbajitadivasato paṭṭhāya ‘‘satthā rūpaṃ garahatī’’ti satthu upaṭṭhānaṃ na gacchati, ovādavāre sampatte aññaṃ pesetvā ovādaṃ āharāpeti. Satthā tassā rūpamadamattabhāvaṃ ñatvā ‘‘attano ovādaṃ attanāva āgantvā gaṇhantu, na bhikkhunīhi aññā pesetabbā’’ti āha. Tato rūpanandā aññaṃ maggaṃ apassantī akāmā ovādaṃ agamāsi.

Nàng ấy, sau khi biết rằng: “Bậc Thập Lực của chúng ta, sau khi chứng đắc Nhất thiết trí, tuần tự quang lâm đến thành Kapilavatthu, cho Nanda và Rāhula xuất gia, rồi khi Ngài đã ngự đi, vào lúc vua Suddhodana nhập Niết-bàn, thì bà Mahāpajāpatigotamī và mẹ của Rāhula đã xuất gia, đã tu ở nơi đức Thế Tôn”, bèn suy nghĩ: “Kể từ lúc các vị này xuất gia, ta còn có việc gì ở đây nữa?”, rồi đến nơi bà Mahāpajāpatī và xuất gia. Kể từ ngày xuất gia, vì nghĩ rằng: “Đức Thế Tôn chê bai sắc đẹp”, nên nàng không đến hầu hạ đức Thế Tôn. Khi đến phiên thọ nhận giáo huấn, nàng sai vị khác đi và cho mang lời giáo huấn về. Đức Thế Tôn biết được tình trạng nàng say đắm trong sắc đẹp của mình, bèn phán rằng: “Hãy tự mình đến nhận lời giáo huấn của mình, các tỳ-khưu-ni không được sai người khác đi”. Do đó, Rūpanandā không thấy con đường nào khác, đã miễn cưỡng đi đến nơi thọ nhận giáo huấn.


Satthā tassā caritavasena iddhiyā ekaṃ itthirūpaṃ nimminitvā tālavaṇṭaṃ gahetvā bījamānaṃ viya akāsi. Rūpanandā taṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ akāraṇeneva pamattā hutvā nāgacchāmi, evarūpāpi itthiyo satthu santike [Pg.281] vissatthā caranti. Mama rūpaṃ etāsaṃ rūpassa kalaṃ nāgghati soḷasiṃ, ajānitvāva ettakaṃ kālaṃ na āgatamhī’’ti tameva itthinimittaṃ gaṇhitvā olokentī aṭṭhāsi. Satthā tassā pubbahetusampannatāya ‘‘aṭṭhīnaṃ nagaraṃ kata’’nti (dha. pa. 150) dhammapade gāthaṃ vatvā –

Đức Thế Tôn, tùy theo hạnh của nàng, đã dùng thần thông hóa hiện ra một hình ảnh người nữ, làm như đang cầm quạt lá cọ và quạt. Rūpanandā thấy hình ảnh ấy, bèn suy nghĩ: “Ta đã dể duôi không có lý do mà không đến, những người nữ có dung sắc như thế này cũng đi lại thoải mái nơi đức Thế Tôn. Sắc đẹp của ta không bằng một phần mười sáu sắc đẹp của những người này, chỉ vì không biết mà bấy lâu nay ta đã không đến”. Nàng đã nắm lấy tướng người nữ ấy làm đối tượng và đứng nhìn. Đức Thế Tôn, do nàng có đầy đủ nhân duyên từ trước, đã thuyết kệ trong kinh Pháp Cú rằng: “Thành trì làm bằng xương...” (Pháp Cú 150), và –


‘‘Caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ, nisinno uda vā saya’’nti. (su. ni. 195) –

“Dù đi, hoặc đứng, hoặc ngồi, hay nằm” (Kinh Tập 195) –


Suttaṃ abhāsi. Sā tasmiṃyeva rūpe khayavayaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi. Imasmiṃ ṭhāne idaṃ vatthu heṭṭhā khemātheriyā vatthunā sadisamevāti na vitthāritaṃ. Tato paṭṭhāya, rūpanandā, jhānābhiratānaṃ antare dhurappattā ahosi. Satthā aparabhāge jetavane nisinno paṭipāṭiyā bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento nandātheriṃ jhāyīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

đã thuyết kinh ấy. Nàng, ngay trên hình ảnh người nữ ấy, đã thiết lập sự tiêu hoại và biến diệt, rồi chứng đắc quả A-la-hán. Câu chuyện này ở đây giống hệt như câu chuyện của trưởng lão ni Khemā ở phần trước, vì vậy không được kể chi tiết. Kể từ đó, Rūpanandā đã trở thành vị đứng đầu trong số các vị tỳ-khưu-ni ưa thích thiền định. Về sau, đức Thế Tôn khi đang ngự tại Jetavana, trong khi tuần tự đặt các tỳ-khưu-ni vào các địa vị đặc biệt, đã đặt trưởng lão ni Nandā vào địa vị tối thượng trong số các vị tỳ-khưu-ni chứng thiền.


Soṇātherīvatthu

Câu chuyện về trưởng lão ni Soṇā


241. Sattame āraddhavīriyānanti paggahitaparipuṇṇavīriyānaṃ soṇā aggāti dasseti. Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā aparabhāge dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ āraddhavīriyānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā aparabhāge gharāvāse vutthā bahū puttadhītaro labhitvā sabbepi visuṃ visuṃ gharāvāse patiṭṭhāpesi. Te tato paṭṭhāya ‘‘ayaṃ amhākaṃ kiṃ karissatī’’ti taṃ attano santikaṃ āgataṃ ‘‘mātā’’ti saññampi na kariṃsu. Bahuputtikasoṇā tesaṃ attani agāravabhāvaṃ ñatvā ‘‘gharāvāsena kiṃ karissāmī’’ti nikkhamitvā pabbaji. Atha naṃ bhikkhuniyo ‘‘ayaṃ vattaṃ na jānāti, ayuttaṃ karotī’’ti daṇḍakammaṃ karonti. Puttadhītaro taṃ daṇḍakammaṃ āharantiṃ disvā ‘‘ayaṃ yāvajjadivasā sikkhāmattampi na jānātī’’ti diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne uppaṇḍesuṃ. Sā tesaṃ vacanaṃ sutvā uppannasaṃvegā ‘‘attano gativisodhanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti nisinnaṭṭhānepi ṭhitaṭṭhānepi [Pg.282] dvattiṃsākāraṃ sajjhāyati. Sā yatheva pubbe bahuputtikasoṇattherīti paññāyittha, evaṃ pacchā āraddhavīriyasoṇattherīti pākaṭā jātā.

241. Trong câu chuyện thứ bảy, bằng câu “āraddhavīriyānaṃ”, bản văn chỉ ra rằng Soṇā là tối thượng trong số các vị có tinh tấn đã được khích lệ và viên mãn. Nghe nói, vị này vào thời đức Phật Padumuttara, đã tái sanh trong một gia đình ở thành Haṃsavatī. Về sau, khi đang nghe pháp, thấy đức Thế Tôn đặt một vị tỳ-khưu-ni vào địa vị tối thượng trong số các vị tinh cần, bà đã làm công đức đặc biệt và phát nguyện địa vị ấy. Vị ấy, sau khi luân hồi một trăm ngàn kiếp trong cõi trời và người, vào thời đức Phật hiện tại, đã tái sanh trong một gia đình ở thành Sāvatthī. Về sau, sống đời tại gia, bà có được nhiều con trai con gái, và đã cho tất cả họ lập gia đình riêng. Kể từ đó, những người con ấy nghĩ rằng: “Bà già này làm được gì cho chúng ta?”, nên khi bà đến gần họ, họ cũng không có ý niệm “đây là mẹ”. Bà Soṇā có nhiều con, biết được sự bất kính của họ đối với mình, bèn nghĩ rằng: “Ta còn làm gì với đời sống tại gia nữa?”, rồi từ bỏ và xuất gia. Khi ấy, các tỳ-khưu-ni nói rằng: “Vị này không biết bổn phận, làm điều không thích hợp”, và thi hành hình phạt. Các con trai con gái thấy bà bị thi hành hình phạt, đã chế nhạo ở bất cứ nơi nào họ thấy, rằng: “Cho đến hôm nay, bà này ngay cả học giới cũng không biết”. Bà nghe lời của họ, sanh lòng chấn động, nghĩ rằng: “Nên làm cho trong sạch cảnh giới của mình”, nên dù ở nơi ngồi hay nơi đứng, bà đều tụng đọc ba mươi hai thể trược. Giống như trước đây bà được biết đến là trưởng lão ni Soṇā có nhiều con, cũng vậy, về sau bà trở nên nổi tiếng là trưởng lão ni Soṇā tinh cần.


Athekadivasaṃ bhikkhuniyo vihāraṃ gacchantiyo ‘‘bhikkhunisaṅghassa udakaṃ tāpeyyāsi, soṇe’’ti vatvā agamaṃsu. Sāpi udakatāpanato puretarameva aggisālāya caṅkamitvā caṅkamitvā dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantī vipassanaṃ vaḍḍhesi. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsi –

Rồi một hôm, các tỳ-khưu-ni khi đi đến tịnh xá, đã nói rằng: “Này Soṇā, hãy đun nước cho tỳ-khưu-ni tăng”, rồi ra đi. Bà ấy cũng vậy, ngay cả trước khi đun nước, đã đi kinh hành qua lại trong nhà bếp, trong khi tụng đọc ba mươi hai thể trược, đã phát triển tuệ quán. Đức Thế Tôn, ngay khi đang ngự trong hương thất, đã thuyết bài kệ quang minh này:


‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ dhammamuttamaṃ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato dhammamuttama’’nti. (dha. pa. 115);

“Người nào sống một trăm năm, mà không thấy được pháp tối thượng; thì sống một ngày mà thấy được pháp tối thượng, còn tốt hơn.” (Pháp Cú 115);


Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘ahaṃ arahattaṃ pattā, āgantukajano ca anupadhāretvāva mayi avaññāya kiñci vatvā bahuṃ apuññampi pasaveyya, tasmā saṃlakkhaṇakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā udakabhājanaṃ uddhanaṃ āropetvā heṭṭhā aggiṃ na akāsi. Bhikkhuniyo āgantvā uddhanaṃ olokentiyo aggiṃ adisvā ‘‘imaṃ mahallikaṃ ‘bhikkhunisaṅghassa udakaṃ tāpehī’ti avocumha, ajjāpi uddhane aggimpi na karotī’’ti āhaṃsu. Ayye, kiṃ tumhākaṃ agginā, uṇhodakena nhāyitukāmā bhājanato udakaṃ gahetvā nhāyathāti? Tāpi ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti gantvā udake hatthaṃ otāretvā uṇhabhāvaṃ ñatvā ekakuṭaṃ āharitvā udakaṃ gaṇhanti, gahitagahitaṭṭhānaṃ paripūrati. Tadā sabbāva tassā arahatte ṭhitabhāvaṃ ñatvā daharatarā tāva pañcapatiṭṭhitena pādesu patitvā ‘‘mayaṃ, ayye, ettakaṃ kālaṃ tumhe anupadhāretvā viheṭhetvā viheṭhetvā kathayimha, khamatha no’’ti khamāpesuṃ. Vuddhatarāpi ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘khama, ayye’’ti khamāpesuṃ. Tato paṭṭhāya ‘‘mahallakakāle pabbajitvāpi āraddhavīriyabhāvena nacirasseva aggaphale patiṭṭhitā’’ti theriyā guṇo pākaṭo ahosi. Aparabhāge satthā jetavane nisīditvā bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento soṇattheriṃ āraddhavīriyānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vị ấy, vào lúc cuối bài kệ, đã đắc quả A-la-hán và suy nghĩ: “Ta đã đắc quả A-la-hán, và những người khách đến, do không xem xét kỹ, có thể khinh thường ta, nói điều gì đó và tạo ra nhiều điều bất thiện. Vì vậy, nên làm một việc để họ ghi nhận.” Vị ấy đặt nồi nước lên bếp nhưng không nhóm lửa bên dưới. Các vị tỳ-kheo-ni đến, nhìn vào bếp không thấy lửa, liền nói: “Chúng ta đã bảo bà lão này ‘hãy đun nước cho chúng tỳ-kheo-ni,’ mà đến giờ vẫn chưa nhóm lửa trên bếp.” (Trưởng lão ni Soṇā nói:) “Thưa các hiền tỷ, các vị cần lửa làm gì? Nếu muốn tắm nước nóng, hãy lấy nước từ trong nồi mà tắm.” Các vị ấy cũng nghĩ: “Chắc có lý do gì đây,” rồi đi đến, nhúng tay vào nước, biết là nước nóng, bèn mang một cái bình đến múc nước; chỗ nào vừa múc xong liền đầy trở lại. Bấy giờ, tất cả đều biết rằng vị ấy đã chứng quả A-la-hán. Trước hết, các vị tỳ-kheo-ni trẻ tuổi hơn gieo năm vóc sát đất dưới chân ngài và xin sám hối: “Thưa hiền tỷ, bấy lâu nay chúng con không xem xét kỹ, đã nói những lời quấy nhiễu ngài, xin hiền tỷ tha thứ cho chúng con.” Các vị lớn tuổi hơn cũng ngồi xổm xuống và xin sám hối: “Xin hiền tỷ tha thứ.” Từ đó, đức hạnh của vị trưởng lão ni được biết đến rộng rãi: “Dù xuất gia lúc tuổi già, nhưng nhờ tinh tấn nỗ lực, chẳng bao lâu đã an trú vào thánh quả cao nhất.” Về sau, khi đang ngự tại Jetavana, đức Thế Tôn tuần tự đặt các vị tỳ-kheo-ni vào các địa vị đặc biệt, Ngài đã đặt trưởng lão ni Soṇā vào địa vị tối thắng trong số những vị tinh cần nỗ lực.


Bakulātherīvatthu

Câu chuyện Trưởng lão ni Bakulā


242. Aṭṭhame [Pg.283] dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ bakulāti dibbacakkhukānaṃ, bakulā therī, aggāti dasseti. Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattitvā satthu dhammakathaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbattitvā aparabhāge satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Sā tato paṭṭhāya dibbacakkhumhi ciṇṇavasī ahosi. Aparabhāge satthā jetavane nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento imaṃ theriṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

242. Trong phẩm thứ tám, câu “Trong số những vị có thiên nhãn, đó là Bakulā” có nghĩa là: trong số các tỳ-kheo-ni có thiên nhãn, trưởng lão ni Bakulā là tối thắng. Tương truyền, vào thời đức Phật Padumuttara, vị này sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Khi đang nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, bà thấy Ngài đặt một vị tỳ-kheo-ni vào địa vị tối thắng trong số những vị có thiên nhãn. Bà đã làm một công đức thù thắng và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy đã luân hồi một trăm ngàn kiếp trong cõi trời và cõi người. Trong thời đức Phật hiện tại, bà sanh ra trong một gia đình danh giá ở Sāvatthī. Về sau, nghe pháp của đức Thế Tôn, bà có được đức tin, xuất gia và không bao lâu đã đắc quả A-la-hán. Từ đó, vị ấy trở nên thuần thục về thiên nhãn. Về sau, khi đang ngự tại Jetavana, đức Thế Tôn tuần tự đặt các vị tỳ-kheo-ni vào các địa vị đặc biệt, Ngài đã đặt vị trưởng lão ni này vào địa vị tối thắng trong số những vị có thiên nhãn.


Kuṇḍalakesātherīvatthu

Câu chuyện Trưởng lão ni Kuṇḍalakesā


243. Navame khippābhiññānanti khippābhiññānaṃ bhikkhunīnaṃ, bhaddā kuṇḍalakesā, aggāti dasseti. Ayampi hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattā satthu dhammakathaṃ sutvā satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ khippābhiññānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā kassapabuddhakāle kikissa kāsirañño gehe sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsati vassasahassāni dasa sīlāni samādāya komārikabrahmacariyaṃ carantī saṅghassa vasanapariveṇaṃ kāretvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare seṭṭhikule paṭisandhiṃ gaṇhi, bhaddātissā nāmaṃ akaṃsu.

243. Trong phẩm thứ chín, câu “Trong số những vị có tốc chứng thần thông” có nghĩa là: trong số các tỳ-kheo-ni có tốc chứng thần thông, Bhaddā Kuṇḍalakesā là tối thắng. Vị này cũng vậy, vào thời đức Phật Padumuttara, sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Khi nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, bà thấy Ngài đặt một vị tỳ-kheo-ni vào địa vị tối thắng trong số những vị có tốc chứng thần thông. Bà đã làm một công đức thù thắng và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy đã luân hồi một trăm ngàn kiếp trong cõi trời và cõi người. Vào thời đức Phật Kassapa, bà là một trong bảy chị em trong cung của vua Kiki xứ Kāsi. Trong hai mươi ngàn năm, bà đã thọ trì mười giới và thực hành phạm hạnh của thiếu nữ, đã cho xây dựng một khu nhà ở cho chư Tăng. Sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, vào thời đức Phật hiện tại, bà đã tái sanh vào một gia đình trưởng giả ở thành Rājagaha, và được đặt tên là Bhaddā.


Taṃdivasaṃyeva ca tasmiṃ nagare purohitaputto jāto. Tassa jātavelāya rājanivesanaṃ ādiṃ katvā sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsu. Purohito pātova rājakulaṃ gantvā rājānaṃ sukhaseyyaṃ pucchi. Rājā ‘‘kuto me, ācariya, sukhaseyyā, ajja sabbarattiṃ rājanivesane āvudhāni pajjalitāni disvā bhayappattā ahumhā’’ti āha. Mahārāja, tappaccayā mā cintayittha, na tumhākaṃyeva gehe āvudhāni pajjaliṃsu, sakalanagare evaṃ ahosīti. Kiṃ kāraṇā, ācariyāti? Amhākaṃ [Pg.284] gehe coranakkhattena dārako jāto, so sakalanagarassa sattu hutvā uppanno, tassetaṃ pubbanimittaṃ. Tumhākaṃ upaddavo natthi, sace pana icchatha, hārema nanti. Amhākaṃ pīḷāya asatiyā hāraṇakammaṃ natthīti. Purohito ‘‘mama putto attano nāmaṃ gahetvāva āgato’’ti sattukotevassa nāmaṃ akāsi. Seṭṭhigehepi bhaddā vaḍḍhati, purohitagehepi sattuko vaḍḍhati. So attano ādhāvanavidhāvanena kīḷituṃ samatthakālato paṭṭhāya attano vicaraṇaṭṭhāne yaṃ yaṃ passati, taṃ taṃ sabbaṃ āharitvā mātāpitūnaṃ gehaṃ pūreti. Pitā naṃ kāraṇasahassampi vatvā vāretuṃ nāsakkhi.

Cũng chính ngày hôm đó, trong thành ấy, con trai của vị quốc sư được sinh ra. Vào lúc cậu bé chào đời, vũ khí trong khắp thành, bắt đầu từ hoàng cung, đều phát sáng. Sáng sớm, vị quốc sư vào cung và hỏi thăm nhà vua có an giấc không. Vua đáp: “Thưa thầy, làm sao trẫm an giấc được? Đêm qua, thấy vũ khí trong hoàng cung phát sáng suốt đêm, chúng tôi đã rất sợ hãi.” “Tâu đại vương, xin đừng lo lắng vì chuyện đó. Vũ khí không chỉ phát sáng trong cung của ngài, mà khắp cả thành đều như vậy.” “Thưa thầy, vì lý do gì?” “Tâu bệ hạ, trong nhà của thần, một đứa bé đã được sinh ra dưới chòm sao trộm cướp. Nó sinh ra để trở thành kẻ thù của cả thành phố, và đây là điềm báo trước. Ngài sẽ không gặp nguy hiểm gì, nhưng nếu ngài muốn, chúng thần sẽ loại bỏ nó.” “Nếu không có gì nguy hại cho chúng ta, thì không cần phải loại bỏ.” Vị quốc sư nghĩ: “Con trai ta đã mang theo tên của mình mà đến,” và đặt tên cho cậu bé là Sattuka. Trong nhà vị trưởng giả, Bhaddā lớn lên; trong nhà vị quốc sư, Sattuka cũng lớn lên. Từ khi có thể chạy nhảy vui đùa, cậu bé đi lang thang khắp nơi, thấy vật gì cũng mang về làm đầy nhà cha mẹ. Người cha dù nói cả ngàn lý do cũng không thể ngăn cản được cậu.


Aparabhāge panassa vayappattassa sabbākārenāpi vāretuṃ asakkuṇeyyabhāvaṃ ñatvā dve nīlasāṭake datvā sandhicchedanaupakaraṇañca siṅghāṭakayantañca hatthe datvā ‘‘tvaṃ imināva kammena jīvāhī’’ti naṃ vissajjesi. So taṃdivasato paṭṭhāya siṅghāṭakayantaṃ khipitvā kulānaṃ pāsāde āruyha sandhiṃ chinditvā parakulesu nikkhittabhaṇḍaṃ attanā ṭhapitaṃ viya gahetvā gacchati. Sakalanagare tena aviluttagehaṃ nāma nāhosi. Ekadivasaṃ rājā rathena nagare vicaranto sārathiṃ pucchi – ‘‘kiṃ nu kho imasmiṃ nagare tasmiṃ tasmiṃ ghare chiddameva paññāyatī’’ti. Deva imasmiṃ nagare sattuko nāma coro bhittiṃ chinditvā kulānaṃ santakaṃ haratīti. Rājā nagaraguttikaṃ pakkosāpetvā ‘‘imasmiṃ kira nagare evarūpo nāma coro atthi, kasmā naṃ na gaṇhasī’’ti āha. Mayaṃ, deva, taṃ coraṃ sahoḍḍhaṃ passituṃ na sakkomāti. Sace ajja naṃ coraṃ gaṇhasi, jīvasi. Sace na gaṇhasi, rājāṇaṃ te karissāmīti. Evaṃ devāti nagaraguttiko sakalanagare manusse cāretvā taṃ bhittiṃ chinditvā parabhaṇḍaṃ avaharantaṃ sahoḍḍhameva gahetvā rañño dassesi. Rājā ‘‘imaṃ coraṃ dakkhiṇadvārena nīharitvā ghātethā’’ti āha. Nagaraguttiko rañño paṭissuṇitvā taṃ coraṃ catukke catukke pahārasahassena tāḷento gāhāpetvā dakkhiṇadvāraṃ gacchati.

Về sau, khi đứa con trai ấy đến tuổi trưởng thành, biết rằng không thể ngăn cản nó bằng mọi cách, (cha mẹ) bèn đưa cho hai tấm vải xanh, trao vào tay dụng cụ khoét vách và dụng cụ hình tam giác, rồi cho nó đi và nói: "Con hãy sống bằng nghề này". Kể từ ngày đó, nó ném dụng cụ hình tam giác, leo lên lầu của các gia đình, khoét vách, rồi lấy tài sản để trong nhà người khác như thể là của mình đặt đó rồi đi. Trong toàn thành, không có nhà nào là không bị nó trộm. Một hôm, đức vua đi xe ngựa dạo trong thành, hỏi người đánh xe: "Tại sao trong thành này, nhà này nhà kia lại chỉ thấy có lỗ hổng vậy?". (Người đánh xe thưa): "Tâu Đại vương, trong thành này có tên trộm tên là Sattuka, hắn khoét tường và lấy tài sản của các gia đình". Đức vua cho gọi người cai ngục và nói: "Nghe nói trong thành này có tên trộm như vậy, tại sao ngươi không bắt hắn?". (Người cai ngục thưa): "Tâu Đại vương, chúng thần không thể thấy tên trộm đó cùng với tang vật". (Đức vua phán): "Nếu hôm nay ngươi bắt được tên trộm đó, ngươi sẽ được sống. Nếu không bắt được, ta sẽ trừng phạt ngươi theo luật vua". Người cai ngục thưa: "Vâng, tâu Đại vương", rồi cho người đi tuần tra khắp thành, bắt được tên trộm đó đang khoét tường lấy tài sản của người khác cùng với tang vật, và trình lên vua. Đức vua phán: "Hãy dẫn tên trộm này ra cửa phía nam và hành quyết". Người cai ngục vâng lệnh vua, cho người dẫn tên trộm đi, vừa đi vừa đánh ngàn roi ở mỗi ngã tư, và đi về phía cửa nam.


Tasmiṃ [Pg.285] samaye ayaṃ bhaddā nāma seṭṭhidhītā mahājanassa kolāhalasaddena sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā olokentī taṃ sattukaṃ coraṃ tathā nīyamānaṃ disvā ubhohi hatthehi hadayaṃ sandhārentī gantvā sirisayane adhomukhā nipajji. Sā ca tassa kulassa ekadhītā, tenassā ñātakā appamattakampi mukhavikāraṃ sahituṃ na sakkonti. Atha naṃ mātā sayane nipannaṃ disvā ‘‘kiṃ karosi, ammā’’ti pucchi. Etaṃ vajjhaṃ katvā nīyamānaṃ coraṃ addasa, ammāti? Āma, ammāti. Etaṃ labhamānā jīvissāmi, alabhamānāya me maraṇamevāti. Te taṃ nānappakārenapi saññāpetuṃ asakkontā ‘‘maraṇā jīvitaṃ seyyo’’ti sallakkhesuṃ. Athassā pitā nagaraguttikassa santikaṃ gantvā sahassaṃ lañjaṃ datvā ‘‘mayhaṃ dhītā core paṭibaddhacittā, yena kenaci upāyena imaṃ muñcā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti seṭṭhissa paṭissuṇitvā coraṃ gahetvā yāva sūriyassa atthaṅgamanā ito cito ca papañcāpetvā sūriye atthaṅgate cārakato ekaṃ manussaṃ nīharāpetvā sattukassa bandhanaṃ mocetvā sattukaṃ seṭṭhigehaṃ pesetvā tena bandhanena itaraṃ bandhitvā dakkhiṇadvārena nīharitvā ghātesi. Seṭṭhidāsāpi sattukaṃ gahetvā seṭṭhino nivesanaṃ āgamaṃsu. Taṃ disvā seṭṭhi ‘‘dhītu manaṃ pūressāmī’’ti sattukaṃ gandhodakena nhāpetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ kāretvā pāsādaṃ pesesi. Bhaddāpi ‘‘paripuṇṇo me saṅkappo’’ti anekālaṅkārena alaṅkaritvā taṃ paricarati.

Vào lúc ấy, cô con gái của vị trưởng giả tên là Bhaddā, vì tiếng ồn ào của đám đông, bèn mở cửa sổ chấn song và nhìn ra, thấy tên trộm Sattuka ấy đang bị dẫn đi như vậy, nàng hai tay ôm ngực, đi đến giường quý và nằm úp mặt xuống. Nàng là con gái duy nhất của gia đình ấy, vì thế, thân quyến của nàng không thể chịu đựng được dù chỉ một chút biến sắc trên gương mặt nàng. Bấy giờ, người mẹ thấy nàng đang nằm trên giường, liền hỏi: "Con làm gì vậy, con gái?". (Bhaddā hỏi): "Mẹ có thấy tên trộm bị kết án tử hình đang bị dẫn đi kia không?". (Mẹ đáp): "Có, mẹ thấy". (Bhaddā nói): "Nếu được người ấy, con sẽ sống. Nếu không được, thà chết còn hơn". Họ không thể thuyết phục được nàng bằng nhiều cách, nên nghĩ rằng: "Sống vẫn hơn là chết". Bấy giờ, cha của nàng đến gặp người cai ngục, đưa một ngàn (đồng) tiền hối lộ và nói: "Con gái tôi đã đem lòng yêu tên trộm, xin ông hãy dùng cách nào đó mà thả hắn ra". Người ấy nhận lời với vị trưởng giả: "Được thôi", rồi bắt tên trộm, kéo dài thời gian đây đó cho đến khi mặt trời lặn. Khi mặt trời đã lặn, ông ta cho dẫn một người khác từ nhà giam ra, cởi trói cho Sattuka, đưa Sattuka đến nhà vị trưởng giả, dùng dây trói đó trói người kia lại, dẫn ra cửa phía nam và hành quyết. Các gia nhân của vị trưởng giả cũng đón Sattuka và về nhà. Thấy hắn, vị trưởng giả nghĩ rằng: "Ta sẽ làm cho con gái được toại lòng", bèn cho Sattuka tắm bằng nước thơm, cho trang điểm bằng mọi thứ trang sức, rồi đưa lên lầu. Nàng Bhaddā cũng nghĩ rằng: "Ước nguyện của ta đã được viên mãn", bèn trang điểm bằng nhiều thứ trang sức và hầu hạ người ấy.


Sattuko katipāhaṃ vītināmetvā cintesi – ‘‘imissā pasādhanabhaṇḍakaṃ mayhaṃ bhavissati, kenaci upāyena imaṃ ābharaṇaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti samīpe sukhena nisinnakāle bhaddaṃ āha – ‘‘mayhaṃ ekaṃ vacanaṃ vattabbaṃ atthī’’ti. Seṭṭhidhītā sahassalābhaṃ labhitvā viya tuṭṭhamānasā ‘‘vissatthaṃ vadehi, ayyā’’ti āha. Tvaṃ cintesi – ‘‘maṃ nissāya iminā jīvitaṃ laddha’’nti, ahaṃ pana gahitamattova corapapātapabbate adhivatthāya devatāya ‘‘sacāhaṃ jīvitaṃ labhissāmi, balikammaṃ te dassāmī’’ti āyāciṃ. Taṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddhaṃ[Pg.286], sīghaṃ balikammaṃ sajjāpehīti. Bhaddā, ‘‘ahaṃ tassa manaṃ pūressāmī’’ti balikammaṃ sajjāpetvā sabbaṃ pasādhanaṃ pasādhetvā ekayāne āruyha sāmikena saddhiṃ corapapātapabbataṃ gantvā ‘‘pabbatadevatāya balikammaṃ karissāmī’’ti abhiruhituṃ āraddhā. Sattuko cintesi – ‘‘sabbesu abhiruhantesu mama imissā ābharaṇaṃ gahetuṃ na okāso bhavissatī’’ti tameva balibhājanaṃ gāhāpetvā pabbataṃ abhiruhi.

Sattuka sau khi trải qua vài ngày, suy nghĩ: "Trang sức của nàng này sẽ là của ta, phải dùng cách nào đó để lấy món trang sức này". Khi đang ngồi thoải mái gần bên, hắn nói với Bhaddā: "Ta có một lời muốn nói". Con gái vị trưởng giả, lòng hoan hỷ như được ngàn lộc, nói: "Thưa chàng, xin cứ tự nhiên nói". (Sattuka nói): "Nàng nghĩ rằng: 'Nhờ ta mà người này được sống'. Còn ta, ngay khi vừa bị bắt, đã khấn với vị thần ngự trên núi Vách Đá Kẻ Trộm rằng: 'Nếu con được sống, con sẽ dâng lễ vật cúng tế cho ngài'. Nhờ vị thần ấy mà ta được sống. Hãy mau sửa soạn lễ vật cúng tế đi". Bhaddā, nghĩ rằng: "Ta sẽ làm cho chàng được toại lòng", bèn cho sửa soạn lễ vật cúng tế, trang điểm tất cả trang sức, lên một cỗ xe, cùng với chồng đi đến núi Vách Đá Kẻ Trộm, và bắt đầu leo lên (núi) với ý định: "Ta sẽ làm lễ cúng tế cho vị thần núi". Sattuka nghĩ: "Nếu tất cả mọi người cùng leo lên, ta sẽ không có cơ hội lấy trang sức của nàng này", nên bảo chính nàng mang vật đựng lễ vật, rồi leo lên núi.


So bhaddāya saddhiṃ kathento piyakathaṃ na katheti. Sā iṅgiteneva tassa adhippāyaṃ aññāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘bhadde, tava uttarisāṭakaṃ omuñcitvā kāyāruḷhaṃ te pasādhanaṃ ettha bhaṇḍikaṃ karohī’’ti. Sāmi mayhaṃ ko aparādhoti? Kiṃ panāhaṃ, bāle, balikammatthaṃ āgatoti saññaṃ karosi? Ahañhi imissā devatāya yakanaṃ ubbaṭṭhetvā dadeyyaṃ, balikammāpadesena pana tava ābharaṇaṃ gaṇhitukāmo hutvā āgatomhīti. Kassa pana, ayya, pasādhanaṃ, kassa ahanti? Mayaṃ evarūpaṃ na jānāma, aññaṃ tava santakaṃ, aññaṃ mama santakanti. Sādhu, ayya, ekaṃ pana me adhippāyaṃ pūretha, alaṅkataniyāmeneva me purato ca pacchato ca āliṅgituṃ dethāti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Sā tena sampaṭicchitabhāvaṃ ñatvā purato āliṅgitvā pacchato āliṅgantī viya hutvā pabbatapapāte pātesi. So patanto ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇo ahosi. Tāya kataṃ vicitrabhāvaṃ disvā pabbate adhivatthā devatā guṇakittanavasena imā gāthā āha –

Tên cướp ấy khi nói chuyện với nàng Bhaddā đã không nói lời thân ái. Nàng chỉ qua cử chỉ đã biết được ý định của hắn. Bấy giờ, hắn nói với nàng: "Này Bhaddā, hãy cởi tấm y choàng của nàng ra, rồi gói các món trang sức nàng đang đeo trên người vào đây." (Nàng hỏi:) "Thưa chúa công, tôi có lỗi gì?" (Hắn đáp:) "Này kẻ ngu kia, sao vậy? Nàng tưởng rằng ta đến đây để cúng tế hay sao? Thật vậy, ta sẽ không dâng lễ vật cúng dường cho vị thiên nhân này, nhưng ta đến đây lấy cớ cúng tế là vì muốn lấy đồ trang sức của nàng." (Nàng hỏi:) "Thưa chàng, vậy đồ trang sức là của ai, và em là của ai?" (Hắn đáp:) "Chúng ta không biết sự phân biệt như vậy, rằng của nàng là một phần, của ta là một phần khác." (Nàng nói:) "Thưa chàng, xin chàng vui lòng thực hiện một ước muốn này của em, xin hãy cho em được ôm chàng từ phía trước và từ phía sau trong khi vẫn còn trang điểm như thế này." Hắn đã đồng ý: "Tốt lắm." Nàng, biết được hắn đã đồng ý, sau khi ôm từ phía trước, đã làm như đang ôm từ phía sau rồi xô hắn rơi xuống vực núi. Hắn trong khi đang rơi xuống đã tan thành từng mảnh ngay trên không trung. Thấy được sự việc kỳ diệu do nàng thực hiện, vị thiên nhân ngự trên núi đã nói lên những câu kệ này để tán thán đức hạnh:


‘‘Na so sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, tattha tattha vicakkhaṇā.

“Không phải trong mọi trường hợp, người đàn ông đều là bậc trí tuệ; người phụ nữ cũng có thể là bậc trí tuệ, sáng suốt trong từng hoàn cảnh.


‘‘Na so sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, muhuttamapi cintaye’’ti. (apa. therī 2.3.31-32);

“Không phải trong mọi trường hợp, người đàn ông đều là bậc trí tuệ; người phụ nữ cũng có thể là bậc trí tuệ, có thể suy xét (thấu đáo) chỉ trong khoảnh khắc.”


Tato bhaddā cintesi – ‘‘na sakkā mayā iminā niyāmena puna gehaṃ gantuṃ, itova gantvā ekaṃ pabbajjaṃ pabbajissāmī’’ti, nigaṇṭhārāmaṃ gantvā nigaṇṭhe pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ te āhaṃsu – ‘‘kena niyāmena pabbajjā hotū’’ti? Yaṃ tumhākaṃ pabbajjāya uttamaṃ, tadeva karothāti. Te ‘‘sādhū’’ti tassā tālaṭṭhinā kese luñcitvā pabbājesuṃ. Kesā puna [Pg.287] vaḍḍhantā rāsirāsivasena kuṇḍalāvattā hutvā vaḍḍhiṃsu. Sā teneva kāraṇena kuṇḍalakesā nāma jātā. Sā attano pabbajitaṭṭhāne sabbasippaṃ uggaṇhitvā ‘‘etesaṃ ito uttari viseso natthī’’ti ñatvā gāmanigamarājadhāniyo vicarantī yattha yattha paṇḍitā atthi, tattha tattha gantvā tesaṃ jānanasippaṃ sabbameva uggaṇhāti. Athassā bahūsu ṭhānesu sikkhitabhāvena paṭivādaṃ dātuṃ samatthā na honti. Sā attanā saddhiṃ kathetuṃ samatthaṃ adisvā yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā pavisati, tassa dvāre vālukarāsiṃ katvā tattha jambusākhaṃ ṭhapeti. ‘‘Yo mama vādaṃ āropetuṃ sakkoti, so imaṃ sākhaṃ maddatū’’ti samīpe ṭhitānaṃ dārakānaṃ saññaṃ deti. Taṃ sattāhampi maddantā na honti. Atha naṃ gahetvā pakkamati.

Sau đó, nàng Bhaddā suy nghĩ: "Ta không thể nào quay về nhà theo cách này được nữa, từ đây ta sẽ đi và xuất gia theo một lối xuất gia nào đó." Nàng đi đến tu viện của các vị Nigantha và xin họ cho xuất gia. Bấy giờ, họ nói với nàng: "Nàng muốn xuất gia theo cách nào?" (Nàng đáp:) "Trong pháp xuất gia của quý vị, điều gì là cao thượng nhất, xin hãy thực hiện điều đó cho tôi." Họ nói: "Tốt lắm," rồi nhổ tóc của nàng bằng hạt thốt nốt và cho nàng xuất gia. Tóc khi mọc lại đã mọc lên thành từng cụm xoắn lại như những chiếc khuyên tai. Vì lý do đó, nàng được gọi là Kuṇḍalakesā. Nàng, sau khi học hết mọi kỹ năng tại nơi mình xuất gia, biết rằng: "Họ không có gì đặc biệt cao siêu hơn thế này để dạy," nên đã đi du hành qua các làng, thị trấn, và kinh thành. Nàng đi đến bất cứ nơi nào có các bậc hiền trí và học hỏi tất cả các kỹ năng hiểu biết của họ. Do nàng đã học ở nhiều nơi, không có ai có khả năng đưa ra phản luận với nàng. Nàng, không thấy ai có khả năng tranh luận cùng mình, khi đi vào một ngôi làng hay thị trấn nào, đã làm một đống cát ở cổng và đặt một cành trâm lên đó. Nàng ra hiệu cho những đứa trẻ đứng gần đó (và nói): "Ai có thể thiết lập luận điểm (để tranh luận) với ta, người đó hãy giẫm lên cành cây này." Suốt bảy ngày cũng không có ai giẫm lên cành cây ấy. Khi ấy, nàng lấy cành cây ấy và rời đi.


Tasmiṃ samaye amhākaṃ bhagavā loke nibbattitvā sāvatthiṃ upanissāya jetavane viharati. Kuṇḍalakesāpi kho anupubbena sāvatthiṃ patvā antonagaraṃ pavisamānā porāṇakaniyāmeneva vālukārāsimhi sākhaṃ ṭhapetvā dārakānaṃ saññaṃ datvā pāvisi. Tasmiṃ samaye dhammasenāpati bhikkhusaṅghe paviṭṭhe ekakova nagaraṃ pavisanto vālukāthūpe jambusākhaṃ disvā ‘‘kasmā ayaṃ ṭhapitā’’ti pucchi. Dārakā taṃ kāraṇaṃ aparihāpetvā kathesuṃ. Evaṃ sante imaṃ gahetvā maddatha, dārakāti. Tesu therassa vacanaṃ sutvā ekacce maddituṃ na visahiṃsu, ekacce taṃkhaṇeyeva madditvā cuṇṇavicuṇṇaṃ akaṃsu. Kuṇḍalakesā bhattakiccaṃ katvā nikkhamantī taṃ sākhaṃ madditaṃ disvā ‘‘kassetaṃ kamma’’nti pucchi. Athassā dhammasenāpatinā kārāpitabhāvaṃ kathayiṃsu. Sā ‘‘attano thāmaṃ ajānanto imaṃ sākhaṃ maddāpetuṃ no visahissati, addhā mahanto eso bhavissati. Ahampi pana khuddikā bhavantī na sobhissāmi, antogāmameva pavisitvā parisāya saññaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tathā akāsi. Asītikulasahassanivāse nagare sabhāgasabhāgavasena sabbeva sañjāniṃsūti veditabbaṃ.

Vào lúc ấy, Đức Thế Tôn của chúng ta, sau khi xuất hiện trên thế gian, đang ngự tại tu viện Jetavana, gần thành Sāvatthī. Nàng Kuṇḍalakesā cũng lần lượt đến thành Sāvatthī, và khi đang đi vào nội thành, nàng đã theo cách thức cũ đặt cành cây lên đống cát, ra hiệu cho bọn trẻ rồi đi vào. Vào lúc ấy, vị Tướng quân Chánh pháp (Trưởng lão Sāriputta), sau khi Tăng chúng đã vào thành, đang đi vào thành một mình, thấy cành trâm trên đống cát, đã hỏi: "Tại sao cành cây này được đặt ở đây?" Bọn trẻ đã kể lại lý do đó không thiếu sót. (Trưởng lão nói:) "Nếu vậy, các con hãy lấy cành cây này và giẫm lên nó." Trong số chúng, sau khi nghe lời của vị Trưởng lão, một số không dám giẫm lên, một số khác đã giẫm nát nó thành từng mảnh ngay lúc đó. Nàng Kuṇḍalakesā, sau khi dùng bữa xong, đang đi ra, thấy cành cây ấy đã bị giẫm nát, đã hỏi: "Đây là việc làm của ai?" Bấy giờ, họ kể lại cho nàng rằng việc đó là do vị Tướng quân Chánh pháp đã sai làm. Nàng suy nghĩ: "Một người không biết sức lực của mình sẽ không dám sai người giẫm lên cành cây này. Chắc chắn vị này phải là một bậc vĩ nhân. Còn ta, nếu là người nhỏ bé thì sẽ không vẻ vang, nên đi vào trong làng và ra hiệu cho hội chúng." Nghĩ vậy, nàng đã làm như thế. Nên hiểu rằng, trong thành phố nơi có tám mươi ngàn gia tộc cư ngụ, tất cả họ, dù tương đồng hay không, đều đã biết (về cuộc tranh luận).


Theropi bhattakiccaṃ katvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Athāyaṃ kuṇḍalakesā mahājanaparivutā therassa santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhatvā, ‘‘bhante, tumhehi sākhā maddāpitā’’ti pucchi. Āma, mayā maddāpitāti. Evaṃ sante tumhehi saddhiṃ amhākaṃ vādo hotu, bhanteti[Pg.288]. Hotu, bhaddeti. Kassa pucchā hotu, kassa vissajjananti? Pucchā nāma amhākaṃ pattā, tvaṃ pana tuyhaṃ jānanakaṃ pucchāti. Sā therena dinnaanumatiyā sabbameva attano jānanakaṃ vādaṃ pucchi, thero sabbaṃ vissajjesi. Sā sabbaṃ pucchitvā tuṇhī ahosi. Atha naṃ thero āha – ‘‘tayā bahuṃ pucchitaṃ, mayampi ekaṃ pañhaṃ pucchāmā’’ti. Pucchatha, bhanteti. Ekaṃ nāma kinti? Kuṇḍalakesā ‘‘na jānāmi, bhante’’ti āha. Tvaṃ ettakampi na jānāsi, aññaṃ kiṃ jānissasīti? Sā therassa pādesu patitvā ‘‘tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmi, bhante’’ti āha. Mama saraṇagamanakammaṃ natthi, sadevake loke aggapuggalo dhuravihāre vasati, taṃ saraṇaṃ gacchāhīti. Sā ‘‘evaṃ karissāmi, bhante’’ti sāyanhasamaye satthu dhammadesanāvelāya satthu santikaṃ gantvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassā madditasaṅkhārāya cariyāvasena dhammapade imaṃ gāthamāha –

Vị Trưởng lão cũng vậy, sau khi làm xong phận sự về vật thực, ngài ngồi dưới một gốc cây. Bấy giờ, du sĩ nữ Kuṇḍalakesā này, được đại chúng vây quanh, đi đến chỗ vị Trưởng lão, sau khi thăm hỏi xã giao, đứng một bên và hỏi: “Thưa ngài, có phải ngài đã cho người giẫm đạp lên cành cây không?” “Phải, do tôi đã cho người giẫm đạp.” “Thưa ngài, nếu vậy, mong rằng có một cuộc tranh luận giữa chúng tôi với ngài.” “Này hiền giả, mong rằng có cuộc tranh luận.” “Ai sẽ là người hỏi, ai sẽ là người trả lời?” “Việc hỏi là thuộc về chúng tôi, còn ngài, hãy hỏi điều gì ngài biết.” Nàng, được sự cho phép của vị Trưởng lão, đã hỏi tất cả những luận thuyết mà mình biết, và vị Trưởng lão đã trả lời tất cả. Nàng, sau khi hỏi tất cả, đã im lặng. Bấy giờ, vị Trưởng lão nói với nàng: “Cô đã hỏi nhiều rồi, chúng tôi cũng xin hỏi một câu.” “Thưa ngài, xin ngài cứ hỏi.” “Cái gì gọi là một?” Du sĩ nữ Kuṇḍalakesā thưa: “Thưa ngài, con không biết.” “Cô ngay cả điều này cũng không biết, thì làm sao biết được điều khác?” Nàng phủ phục dưới chân vị Trưởng lão và thưa: “Thưa ngài, con xin quy y ngài.” “Việc quy y ta không có, bậc tối thượng trong thế giới cùng với chư Thiên đang ngự tại ngôi tịnh xá chính, cô hãy đến quy y ngài.” Nàng thưa: “Thưa ngài, con sẽ làm như vậy.” Vào buổi chiều, trong thời thuyết pháp của đức Bổn Sư, nàng đến yết kiến đức Bổn Sư, đảnh lễ bằng năm điểm chạm đất rồi đứng một bên. Đức Bổn Sư, tùy theo hạnh nguyện của nàng, người đã quán xét các pháp hành, đã nói lên kệ ngôn này trong Kinh Pháp Cú.


‘‘Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitā;

Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. (dha. pa. 101);

“Dầu cho một ngàn câu kệ, nhưng gồm những lời vô nghĩa; tốt hơn là một câu kệ, mà nghe xong được tịnh lạc.”


Sā gāthāpariyosāne yathāṭhitāva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā pabbajjaṃ yāci. Satthā tassā pabbajjaṃ sampaṭicchi. Sā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbaji. Aparabhāge catuparisamajjhe kathā udapādi – ‘‘mahantā vatāyaṃ bhaddā kuṇḍalakesā, yā catuppadikagāthāvasāne arahattaṃ pattā’’ti. Satthā taṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theriṃ khippābhiññānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi kệ ngôn kết thúc, nàng ngay khi đang đứng đó, đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích và xin được xuất gia. Đức Bổn Sư đã chấp thuận cho nàng xuất gia. Nàng đến ni viện và xuất gia. Về sau, giữa bốn chúng, câu chuyện được khởi lên: “Thật vĩ đại thay, nàng Bhaddā Kuṇḍalakesā này, người đã đắc quả A-la-hán khi câu kệ bốn câu vừa kết thúc.” Đức Bổn Sư, nhân sự việc đó làm duyên khởi, đã đặt vị Trưởng lão ni vào địa vị tối thượng trong hàng những vị chứng đắc thắng trí nhanh chóng.


Bhaddākāpilānītherīvatthu

Câu chuyện Trưởng lão ni Bhaddā Kāpilānī


244. Dasame pubbenivāsanti pubbe nivutthakkhandhasantānaṃ anussarantīnaṃ bhaddā kāpilānī aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattitvā satthu dhammadesanaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ pubbenivāsaṃ anussarantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā anuppanne buddhe bārāṇasiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā attano sāmibhaginiyā saddhiṃ kalahaṃ karontī tāya paccekabuddhassa piṇḍapāte [Pg.289] dinne, ‘‘ayaṃ imassa piṇḍapātaṃ datvā attano vasaṃ vattetī’’ti paccekabuddhassa hatthato pattaṃ gaṇhitvā bhattaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Mahājano ‘‘bālā aya’’nti garahitvā, ‘‘yāya te saddhiṃ kalaho kato, tassā kiñci na karosi, paccekabuddho te kiṃ aparajjhatī’’ti āha. Sā tesaṃ vacanena lajjāyamānā puna pattaṃ gahetvā kalalaṃ hāretvā dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā catumadhurassa pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ‘‘yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto, evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesīti sabbaṃ mahākassapattherassa vatthumhi vuttanayeneva veditabbaṃ.

244. Trong phần thứ mười, câu “pubbenivāsaṃ” chỉ rằng: “Trong số các vị nhớ lại dòng tương tục của các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ, Bhaddā Kāpilānī là bậc tối thượng.” Tương truyền, vào thời đức Phật Padumuttara, bà sanh ra trong một gia đình ở thành Haṃsavatī, trong khi nghe pháp của đức Bổn Sư, bà thấy đức Bổn Sư đặt một vị Tỳ-khưu-ni vào địa vị tối thượng trong hàng những vị nhớ lại tiền kiếp, bà đã làm một công đức thù thắng và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Bà đã luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, và khi chưa có đức Phật xuất hiện, bà đã tái sanh trong một gia đình ở Bārāṇasī. Khi đang cãi nhau với em chồng, người em chồng ấy đã dâng vật thực đến một vị Phật Độc Giác. Bà nghĩ: “Cô này dâng vật thực cho vị này để thu phục ông ta về phía mình,” rồi lấy bát từ tay vị Phật Độc Giác, đổ vật thực đi, đổ đầy bùn và dâng lại. Dân chúng chê trách: “Người này thật ngu si,” và nói: “Người mà cô cãi nhau, cô không làm gì được, còn vị Phật Độc Giác đã có lỗi gì với cô?” Bị lời nói của họ làm cho xấu hổ, bà lại lấy bát, đổ bùn ra, rửa sạch, xoa bằng bột thơm, đổ đầy tứ vị ngọt, bên trên rưới bơ lỏng trong có màu như nhụy sen, rồi đặt vào tay vị Phật Độc Giác và phát nguyện: “Như vật thực này tỏa sáng, mong rằng thân con cũng sẽ tỏa sáng như vậy.” Tất cả nên được hiểu theo cách đã được nói trong câu chuyện về Trưởng lão Mahākassapa.


Mahākassapatthero pana dakkhiṇamaggaṃ gahetvā dasabalassa santikaṃ bahuputtakanigrodhamūlaṃ gato, ayaṃ bhaddā kāpilānī vāmamaggaṃ gaṇhitvā mātugāmassa pabbajjāya ananuññātabhāvena paribbājikārāmaṃ agamāsi. Yadā pana mahāpajāpatigotamī pabbajjañca upasampadañca labhi, tadā sā therī theriyā santike pabbajjañca upasampadañca labhitvā aparabhāge vipassanāya kammaṃ karontī arahattaṃ patvā pubbenivāsañāṇe ciṇṇavasī ahosi. Atha satthā jetavane nisīditvā bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantaresu ṭhapento imaṃ theriṃ pubbenivāsaṃ anussarantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Về phần Trưởng lão Mahākassapa, ngài đi theo con đường bên phải và đến yết kiến bậc Thập Lực tại gốc cây đa Bahuputtaka. Còn Bhaddā Kāpilānī này, bà đi theo con đường bên trái, và vì việc xuất gia cho nữ giới chưa được cho phép, bà đã đến một tu viện của các du sĩ nữ. Nhưng khi Mahāpajāpatigotamī được xuất gia và thọ cụ túc giới, bấy giờ bà đã được xuất gia và thọ cụ túc giới nơi vị Trưởng lão ni ấy. Về sau, khi thực hành thiền quán, bà đã đắc quả A-la-hán và trở nên thuần thục trong túc mạng minh. Bấy giờ, đức Bổn Sư, khi đang ngự tại Jetavana, trong lúc tuần tự đặt các vị Tỳ-khưu-ni vào các địa vị cao, đã đặt vị Trưởng lão ni này vào địa vị tối thượng trong hàng những vị nhớ lại tiền kiếp.


Bhaddākaccānātherīvatthu

Câu chuyện Trưởng lão ni Bhaddā Kaccānā


245. Ekādasame mahābhiññāppattānanti mahatiyo abhiññāyo pattānaṃ, bhaddā kaccānā, nāma aggāti dasseti. Ekassa hi buddhassa cattārova janā mahābhiññā honti, na avasesasāvakā. Avasesasāvakā hi kappasatasahassameva anussarituṃ sakkonti, na tato paraṃ. Mahābhiññāppattā pana kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ anussaranti. Amhākampi satthu sāsane dve aggasāvakā bākulatthero bhaddā kaccānāti ime cattāro ettakaṃ anussarituṃ sakkhiṃsu. Tasmā ayaṃ therī mahābhiññāppattānaṃ aggā nāma jātā. Bhaddā kaccānāti tassā nāmaṃ. Bhaddakañcanassa hi uttamasuvaṇṇassa viya tassā [Pg.290] sarīravaṇṇo ahosi, sā tasmā bhaddakañcanāti nāmaṃ labhi, sā pacchā kaccānātveva saṅkhaṃ gatā. Rāhulamātāyetaṃ adhivacanaṃ.

245. Trong kinh thứ mười một, (cụm từ) ‘trong số những vị chứng đắc đại thắng trí’ chỉ ra rằng: trong số những vị đã chứng đắc các thắng trí vĩ đại, vị có tên Bhaddā Kaccānā là bậc tối thượng. Thật vậy, đối với một vị Phật, chỉ có bốn người là có đại thắng trí, không phải các vị thinh văn còn lại. Các vị thinh văn còn lại chỉ có thể nhớ lại một trăm ngàn kiếp, không thể hơn thế nữa. Còn những vị đã chứng đắc đại thắng trí thì có thể nhớ lại vô số kiếp, nhiều hơn một trăm ngàn kiếp. Trong giáo pháp của Đức Bổn Sư chúng ta cũng vậy, hai vị Thượng thủ Thinh văn, trưởng lão Bākula, và Bhaddā Kaccānā, bốn vị này đã có thể nhớ lại chừng ấy. Do đó, vị trưởng lão ni này đã trở thành bậc tối thượng trong số những vị chứng đắc đại thắng trí. Tên của bà là Bhaddā Kaccānā. Thật vậy, màu da của bà giống như màu của vàng ròng, vàng thượng hạng, do đó bà có được tên là Bhaddakañcanā, sau này bà được gọi là Kaccānā. Đây là danh hiệu của mẹ ngài Rāhula.


Sā hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā aparabhāge satthu dhammakathaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ mahābhiññāppattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde suppabuddhasakkassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, bhaddā kaccānātissā nāmaṃ akaṃsu.

Thật vậy, vào thời Đức Phật Padumuttara, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình quý tộc ở thành Haṃsavatī. Về sau, trong khi đang nghe pháp thoại của Đức Bổn Sư, vị ấy đã thấy Đức Bổn Sư đặt một vị tỳ-khưu-ni vào vị trí tối thượng trong số những vị chứng đắc đại thắng trí, nên đã thực hiện một hành động công đức đặc biệt và phát nguyện đạt được vị trí ấy. Vị ấy, sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, vào thời Đức Phật của chúng ta xuất hiện, đã tái sanh trong gia đình của vua Thích-ca Suppabuddha, và họ đã đặt tên cho bà là Bhaddā Kaccānā.


Sā vayappattā bodhisattassa gehaṃ agamāsi. Sā aparabhāge rāhulakumāraṃ nāma puttaṃ vijāyi. Tassa jātadivaseva bodhisatto nikkhamitvā bodhimaṇḍe sabbaññutaṃ patvā lokānuggahaṃ karonto anupubbena kapilavatthuṃ āgamma ñātīnaṃ saṅgahaṃ akāsi. Aparabhāge parinibbute suddhodanamahārāje mahāpajāpatigotamī pañcahi mātugāmasatehi saddhiṃ satthu santike pabbaji. Rāhulamātāpi janapadakalyāṇīpi theriyā santikaṃ gantvā pabbaji. Sā pabbajitakālato paṭṭhāya bhaddakaccānattherītveva pākaṭā ahosi. Sā aparabhāge vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā abhiññāsu ciṇṇavasī ahosi, ekapallaṅkena nisinnā ekāvajjanena kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ anussarati. Tassā tasmiṃ guṇe pākaṭe jāte satthā jetavane nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento imaṃ theriṃ mahābhiññāppattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi đến tuổi trưởng thành, bà đã về nhà của vị Bồ-tát. Về sau, bà đã hạ sanh một người con trai tên là Rāhulakumāra. Ngay trong ngày ngài ấy đản sanh, vị Bồ-tát đã xuất gia, chứng đắc Nhất thiết trí tại cội Bồ-đề, và trong khi tế độ thế gian, đã tuần tự trở về thành Kapilavatthu và nhiếp độ hoàng thân. Về sau, khi vua Suddhodana nhập Niết-bàn, bà Mahāpajāpati Gotamī cùng với năm trăm vị mệnh phụ đã xuất gia nơi Đức Bổn Sư. Mẹ của Rāhula và cả Janapadakalyāṇī cũng đã đến nơi vị trưởng lão ni và xuất gia. Kể từ khi xuất gia, bà được biết đến với tên là trưởng lão ni Bhaddakaccānā. Về sau, bà đã phát triển tuệ quán, chứng đắc quả A-la-hán và trở nên thuần thục trong các thắng trí; ngồi trong một thế kiết-già, với một lần hướng tâm, bà có thể nhớ lại vô số kiếp, nhiều hơn một trăm ngàn kiếp. Khi phẩm hạnh ấy của bà trở nên nổi bật, Đức Bổn Sư, trong khi đang ngự tại Jetavana và tuần tự đặt các vị tỳ-khưu-ni vào các vị trí đặc biệt, đã đặt vị trưởng lão ni này vào vị trí tối thượng trong số những vị chứng đắc đại thắng trí.


Kisāgotamītherīvatthu

Câu chuyện về Trưởng lão ni Kisāgotamī


246. Dvādasame lūkhacīvaradharānanti tīhi lūkhehi samannāgataṃ paṃsukūlaṃ dhārentīnaṃ, kisāgotamī, aggāti dasseti. Gotamīti tassā nāmaṃ, thokaṃ kisadhātukattā pana kisāgotamīti vuccati. Ayampi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattitvā satthu dhammadesanaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu [Pg.291] saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ duggatakule nibbattitvā vayappattakāle ekaṃ kulaṃ agamāsi. Tattha naṃ ‘‘duggatakulassa dhītā’’ti paribhaviṃsu.

246. Trong kinh thứ mười hai, (cụm từ) ‘trong số những vị mặc y thô sơ’ chỉ ra rằng: trong số những vị tỳ-khưu-ni mặc y phấn tảo, loại y có ba đặc tính thô sơ, Kisāgotamī là bậc tối thượng. Tên của bà là Gotamī, nhưng vì có thân hình hơi gầy gò, bà được gọi là Kisāgotamī. Vị này cũng vậy, vào thời Đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình quý tộc ở thành Haṃsavatī, và trong khi đang nghe pháp thoại của Đức Bổn Sư, đã thấy Đức Bổn Sư đặt một vị tỳ-khưu-ni vào vị trí tối thượng trong số những vị mặc y thô sơ, nên đã thực hiện một hành động công đức đặc biệt và phát nguyện đạt được vị trí ấy. Vị ấy, sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, vào thời Đức Phật của chúng ta xuất hiện, đã sanh ra trong một gia đình nghèo khó ở Sāvatthī, và khi đến tuổi trưởng thành, đã về nhà chồng. Ở đó, người ta đã khinh miệt bà rằng: ‘con gái của một gia đình nghèo khó’.


Sā aparabhāge puttaṃ vijāyi, athassā sammānamakaṃsu. So panassā dārako ādhāvitvā paridhāvitvā kīḷanavaye ṭhito kālamakāsi, tassā soko udapādi. Sā ‘‘ahaṃ imasmiṃyeva gehe hatalābhasakkārā hutvā puttassa jātakālato paṭṭhāya sakkāraṃ pāpuṇiṃ, ime mayhaṃ puttaṃ bahi chaḍḍetumpi vāyameyyu’’nti puttaṃ aṅkenādāya ‘‘puttassa me bhesajjaṃ dethā’’ti gehadvārapaṭipāṭiyā vicarati. Diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne manussā ‘‘kattha te matakassa bhesajjaṃ diṭṭhapubba’’nti pāṇiṃ paharitvā parihāsaṃ karonti. Sā tesaṃ kathāya neva saññattiṃ gacchati. Atha naṃ eko paṇḍitapuriso disvā, ‘‘ayaṃ puttasokena cittavikkhepaṃ pattā bhavissati, etissā pana bhesajjaṃ na añño jānissati, dasabalova jānissatī’’ti cintetvā evamāha – ‘‘amma, tava puttassa bhesajjaṃ añño jānanto nāma natthi, sadevake pana loke aggapuggalo dasabalo dhuravihāre vasati, tassa santikaṃ gantvā pucchāhī’’ti. Sā ‘‘saccaṃ puriso kathetī’’ti puttamādāya tathāgatassa buddhāsane nisinnavelāya parisapariyante ṭhatvā ‘‘puttassa me bhesajjaṃ detha bhagavā’’ti āha.

Về sau, bà sanh một người con trai, và bấy giờ họ mới tỏ lòng kính trọng bà. Nhưng đứa con trai của bà, khi đến tuổi biết chạy nhảy, vui đùa, đã qua đời. Nỗi sầu muộn khởi lên trong bà. Bà nghĩ: ‘Ta ở trong chính ngôi nhà này, đã từng bị mất đi lợi lộc và sự kính trọng, kể từ khi con trai ta ra đời, ta mới nhận được sự kính trọng. Những người này có thể sẽ cố gắng vứt bỏ con trai ta ra ngoài,’ rồi ôm con vào lòng, bà đi từ nhà này sang nhà khác và nói: ‘Hãy cho thuốc cho con trai tôi.’ Ở mọi nơi bà đến, mọi người vỗ tay và chế nhạo: ‘Cô đã từng thấy thuốc cho người chết ở đâu chưa?’ Bà không hiểu được ý nghĩa lời nói của họ. Bấy giờ, một người đàn ông trí tuệ thấy bà và nghĩ: ‘Người phụ nữ này chắc đã mất trí vì sầu muộn cho con. Không ai khác biết thuốc cho bà ấy, chỉ có bậc Thập Lực mới biết,’ rồi nói như vầy: ‘Này mẹ, không có ai khác biết thuốc cho con của mẹ đâu. Nhưng bậc Thập Lực, là bậc tối thượng trong thế gian cùng với chư thiên, đang ngự tại ngôi tịnh xá chính. Hãy đến nơi ngài và hỏi.’ Bà nghĩ: ‘Người đàn ông này nói thật,’ rồi ôm lấy con, vào lúc Đức Như Lai đang ngự trên Phật tọa, bà đứng ở rìa hội chúng và thưa rằng: ‘Bạch Đức Thế Tôn, xin hãy cho thuốc cho con của con.’


Satthā tassā upanissayaṃ disvā ‘‘bhaddakaṃ te gotami kataṃ bhesajjatthāya idhāgacchantiyā, gaccha nagaraṃ pavisitvā koṭito paṭṭhāya sakalanagaraṃ caritvā yasmiṃ gehe koci matapubbo natthi, tato siddhatthakaṃ āharā’’ti āha. Sā ‘‘sādhu, bhante’’ti tuṭṭhamānasā antonagaraṃ pavisitvā paṭhamageheyeva ‘‘dasabalo mama puttassa bhesajjatthāya siddhatthakaṃ āharāpeti, siddhatthakaṃ me dethā’’ti āha. ‘‘Handa gotamī’’ti nīharitvā adaṃsu. Ahaṃ evaṃ gahetuṃ na sakkomi, imasmiṃ gehe koci matapubbo nāma natthīti? Kiṃ vadesi gotami, ko idha matake gaṇetuṃ sakkotīti? ‘‘Tena hi alaṃ nāhaṃ gaṇhissāmi, dasabalo maṃ yattha matapubbo natthi, tato naṃ gaṇhāpetī’’ti āha. Sā imināva niyāmena tatiyagharaṃ [Pg.292] gantvā cintesi – ‘‘sakalanagare ayameva niyāmo bhavissati, idaṃ hitānukampakena buddhena diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti saṃvegaṃ labhitvā tatova bahi nikkhamitvā āmakasusānaṃ gantvā puttaṃ hatthena gahetvā, ‘‘puttaka, ahaṃ imaṃ maraṇaṃ taveva uppannanti cintesiṃ, na panetaṃ taveva, mahājanasādhāraṇo esa dhammo’’ti vatvā puttaṃ āmakasusāne chaḍḍetvā imaṃ gāthamāha –

Bậc Đạo Sư thấy được duyên lành của bà, liền nói: “Này Gotamī, bà đã làm một việc tốt khi đến đây để tìm thuốc. Hãy đi vào thành, bắt đầu từ nhà đầu tiên, đi khắp thành phố, và từ ngôi nhà nào không có ai từng chết, hãy mang hạt cải về đây.” Bà ấy với tâm hoan hỷ nói: “Lành thay, bạch Thế Tôn,” rồi đi vào trong thành. Ngay tại nhà đầu tiên, bà nói: “Bậc Thập Lực bảo tôi mang hạt cải về để làm thuốc cho con trai tôi, xin hãy cho tôi hạt cải.” Họ nói: “Này Gotamī, hãy lấy đi,” rồi mang ra và đưa cho bà. (Bà nói): “Tôi không thể nhận như thế này. Trong nhà này, không có ai từng chết sao?” (Họ đáp): “Bà nói gì vậy, Gotamī? Ở đây, ai có thể đếm được người chết chứ?” (Bà nói): “Nếu vậy thì thôi, tôi sẽ không nhận. Bậc Thập Lực bảo tôi nhận hạt cải từ nhà nào không có người từng chết.” Bà ấy đi đến nhà thứ ba cũng theo cách thức ấy rồi suy nghĩ: “Trong khắp thành phố này, chắc cũng chỉ có quy luật này thôi. Điều này chắc đã được Đức Phật, bậc có lòng bi mẫn và mưu cầu lợi ích, thấy rõ.” Bà có được sự chấn động tâm linh, rồi từ đó đi ra ngoài, đến nghĩa địa, tay bế đứa con và nói: “Này con trai, mẹ đã nghĩ rằng cái chết này chỉ xảy đến với con. Nhưng nó không chỉ xảy đến với con, đây là pháp chung cho tất cả mọi người.” Nói xong, bà bỏ con lại trong nghĩa địa và nói lên kệ này:


‘‘Na gāmadhammo no nigamassa dhammo,Na cāpiyaṃ ekakulassa dhammo;

Sabbassa lokassa sadevakassa,Eseva dhammo yadidaṃ aniccatā’’ti. (apa. therī 2.3.82);

“Đây không phải là pháp riêng của một làng, cũng không phải pháp của một thị trấn, cũng không phải là pháp của một gia đình; đây chính là pháp của toàn thể thế gian cùng với chư thiên, đó chính là sự vô thường.”


Evañca pana vatvā satthu santikaṃ agamāsi. Atha naṃ satthā ‘‘laddho te, gotami, siddhatthako’’ti āha. Niṭṭhitaṃ, bhante, siddhatthakena kammaṃ, patiṭṭhaṃ pana me dethāti āha. Athassā satthā dhammapade imaṃ gāthamāha –

Nói như vậy rồi, bà đi đến chỗ Bậc Đạo Sư. Bấy giờ, Bậc Đạo Sư hỏi bà: “Này Gotamī, bà đã tìm được hạt cải chưa?” Bà thưa: “Bạch Thế Tôn, việc với hạt cải đã xong rồi. Xin Ngài hãy ban cho con một nơi nương tựa.” Bấy giờ, Bậc Đạo Sư nói với bà bài kệ này trong Kinh Pháp Cú:


‘‘Taṃ puttapasusammattaṃ, byāsattamanasaṃ naraṃ;

Suttaṃ gāmaṃ mahoghova, maccu ādāya gacchatī’’ti. (dha. pa. 287);

“Người say đắm trong con cái và gia súc, với tâm trí dính mắc, thần chết sẽ mang đi, như cơn lũ lớn cuốn trôi một ngôi làng đang ngủ say.”


Sā gāthāpariyosāne yathāṭhitāva sotāpattiphale patiṭṭhāya pabbajjaṃ yāci, satthā pabbajjaṃ anujāni. Sā tikkhattuṃ satthāraṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbajjañca upasampadañca labhitvā nacirasseva yonisomanasikāre kammaṃ karontī vipassanaṃ vaḍḍhesi. Athassā satthā imaṃ obhāsagāthamāha –

Khi bài kệ kết thúc, ngay khi đang đứng, bà an trú trong Tu-đà-hoàn quả và xin được xuất gia. Bậc Đạo Sư đã cho phép bà xuất gia. Bà đi quanh Bậc Đạo Sư ba vòng theo chiều bên phải, đảnh lễ, rồi đi đến trú xứ của các tỳ-kheo-ni, nhận được sự xuất gia và cụ túc giới. Không bao lâu sau, trong khi thực hành công phu với sự tác ý như lý, bà đã phát triển tuệ quán. Bấy giờ, Bậc Đạo Sư nói với bà bài kệ quang minh này:


‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ amataṃ padaṃ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato amataṃ pada’’nti. (dha. pa. 114);

“Sống một trăm năm mà không thấy được trạng thái bất tử, không bằng sống một ngày mà thấy được trạng thái bất tử.”


Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pattā parikkhāravalañje paramukkaṭṭhā hutvā tīhi lūkhehi samannāgataṃ cīvaraṃ pārupitvā vicari. Aparabhāge satthā jetavane nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento imaṃ theriṃ lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi bài kệ kết thúc, bà đã đắc quả A-la-hán. Bà trở nên xuất sắc nhất trong việc thọ dụng các vật dụng, bà đắp y được làm từ ba loại vải thô và đi lại. Về sau, khi Bậc Đạo Sư đang ngự tại Jetavana, trong khi tuần tự đặt các tỳ-kheo-ni vào các vị trí đặc biệt, Ngài đã đặt vị trưởng lão ni này vào vị trí hàng đầu trong số những vị mặc y thô.


Siṅgālakamātātherīvatthu

Câu chuyện về Trưởng lão ni Siṅgālakamātā


247. Terasame [Pg.293] saddhādhimuttānanti saddhālakkhaṇe abhiniviṭṭhānaṃ, siṅgālakamātā, aggāti dasseti. Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulaghare nibbattā satthu dhammakathaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare seṭṭhikule nibbattā samānajātikaṃ kulaṃ gantvā ekaṃ puttaṃ vijāyi, tassa siṅgālakakumāroti nāmaṃ akaṃsu. Sāpi teneva kāraṇena siṅgālakamātā nāma jātā. Sā ekadivasaṃ satthu dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā satthu santikaṃ gantvā pabbaji. Pabbajitakālato paṭṭhāya saddhindriyaṃ adhimattaṃ paṭilabhi. Sā dhammassavanatthāya vihāraṃ gantvā dasabalassa sarīrasampattiṃ olokayamānāva tiṭṭhati. Satthā tassā saddhālakkhaṇe abhiniviṭṭhabhāvaṃ ñatvā sappāyaṃ katvā pasādanīyameva dhammaṃ desesi. Sāpi therī saddhālakkhaṇameva dhuraṃ katvā arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ satthā aparabhāge jetavane nisīditvā bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento imaṃ theriṃ saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

247. Trong kinh thứ mười ba, câu “trong số những vị có tín tâm giải thoát” có nghĩa là trong số những vị có niềm tin kiên cố, Siṅgālakamātā là bậc nhất. Vị này, vào thời Đức Phật Padumuttara, đã sinh ra trong một gia đình ở Haṃsavatī. Khi đang nghe pháp thoại của Bậc Đạo Sư, bà thấy Ngài đặt một vị tỳ-kheo-ni vào vị trí hàng đầu trong số những vị có tín tâm giải thoát, bà đã làm các công đức và phát nguyện đạt được vị trí đó. Bà đã luân hồi trong cõi trời và người suốt một trăm ngàn kiếp. Vào thời Đức Phật của chúng ta, bà sinh ra trong một gia đình trưởng giả ở Rājagaha, kết hôn với một gia đình tương xứng và sinh được một người con trai. Họ đặt tên cho cậu bé là Siṅgālakakumāra. Vì lý do đó, bà được gọi là Siṅgālakamātā. Một hôm, bà nghe pháp thoại của Bậc Đạo Sư, có được niềm tin, đến chỗ Bậc Đạo Sư và xuất gia. Kể từ khi xuất gia, bà đã có được tín quyền vượt trội. Bà đến tu viện để nghe pháp và chỉ đứng nhìn ngắm thân tướng viên mãn của Bậc Thập Lực. Bậc Đạo Sư, biết được sự kiên cố của bà trong đặc tính của niềm tin, đã thuyết một bài pháp thích hợp và dễ phát sinh tín tâm. Vị trưởng lão ni ấy cũng lấy đặc tính của niềm tin làm đầu và đã đạt đến A-la-hán quả. Về sau, khi Bậc Đạo Sư đang ngự tại Jetavana, trong khi tuần tự đặt các tỳ-kheo-ni vào các vị trí đặc biệt, Ngài đã đặt vị trưởng lão ni này vào vị trí hàng đầu trong số những vị có tín tâm giải thoát.


Pañcamavaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Thứ Năm.


Terasasuttapaṭimaṇḍitāya theripāḷiyā vaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Therīpāḷi, được trang hoàng bởi mười ba kinh, đã hoàn tất.


14. Etadaggavaggo

14. Phẩm Etadagga


(14) 6. Chaṭṭhaetadaggavaggo

(14) 6. Phẩm Etadagga thứ sáu


Tapussabhallikavatthu

Câu chuyện về Tapussa và Bhallika


248. Upāsakapāḷiyā paṭhame paṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānanti sabbapaṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānaṃ tapusso ca bhalliko cāti ime dve vāṇijā aggāti dasseti. Ime kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā aparabhāge satthu dhammadesanaṃ suṇantā satthāraṃ dve upāsake paṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthayiṃsu. Te kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ [Pg.294] bodhisattassa sabbaññutaññāṇapattito puretarameva asitañjananagare kuṭumbiyagehe nibbattiṃsu. Jeṭṭhabhātiko tapusso nāma ahosi, kaniṭṭho bhalliko nāma.

248. Trong kinh đầu tiên của Phẩm Upāsaka, câu ‘paṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānaṃ’ (trong số những người quy y đầu tiên) chỉ ra rằng: ‘Trong số những người quy y trước hết, hai vị thương gia này là Tapussa và Bhallika là bậc tối thắng’. Nghe nói rằng, vào thời đức Phật Padumuttara, hai vị này sau khi thọ sanh trong một gia đình quý tộc ở thành Haṃsavatī, về sau trong khi đang nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, đã thấy Ngài đặt hai vị cận sự nam vào địa vị tối thắng trong số những người quy y đầu tiên. Thấy vậy, họ đã làm một hành động công đức phi thường và phát nguyện đạt được địa vị đặc biệt ấy. Hai vị ấy, sau khi luân hồi một trăm ngàn kiếp trong cõi trời và cõi người, đã sanh ra trong gia đình một trưởng giả tại thành Asitañjana, ngay cả trước khi vị Bồ-tát của chúng ta đạt đến Toàn giác trí. Người anh tên là Tapussa, người em tên là Bhallika.


Te aparena samayena gharāvāsaṃ vasantā kālena kālaṃ pañca sakaṭasatāni yojāpetvā vāṇijakammaṃ karontā caranti. Tasmiṃ samaye amhākaṃ bodhisatto sabbaññutaṃ patvā sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe viharitvā aṭṭhame sattāhe rājāyatanamūle nisīdi. Tasmiṃ samaye te vāṇijā pañcamattehi sakaṭasatehi taṃ ṭhānaṃ anuppattā ahesuṃ. Tesaṃ anantare attabhāve mātā tasmiṃ padese devatā hutvā nibbatti. Sā cintesi – ‘‘idāni buddhānaṃ āhāro laddhuṃ vaṭṭati. Na hi sakkā ito paraṃ nirāhārehi yāpetuṃ. Ime ca me puttā iminā maggena gacchanti, tehi ajja buddhānaṃ piṇḍapātaṃ dāpetuṃ vaṭṭatī’’ti pañcasu sakaṭasatesu yuttagoṇānaṃ gamanupacchedaṃ akāsi. Te ‘‘kiṃ nāmeta’’nti nānāvidhāni nimittāni olokenti. Atha tesaṃ kilamanabhāvaṃ ñatvā ekassa purisassa sarīre adhimuccitvā ‘‘kiṃ kāraṇā kilamatha? Tumhākaṃ añño yakkhāvaṭṭo vā bhūtāvaṭṭo vā nāgāvaṭṭo vā natthi, ahaṃ pana vo atītattabhāve mātā imasmiṃ ṭhāne bhummadevatā hutvā nibbattā. Esa dasabalo rājāyatanamūle nisinno, tassa paṭhamaṃ piṇḍapātaṃ dethā’’ti.

Vào một thời gian khác, trong khi sống đời tại gia, thỉnh thoảng hai vị ấy cho thắng năm trăm cỗ xe và đi lại làm việc buôn bán. Vào lúc ấy, vị Bồ-tát của chúng ta sau khi đạt đến Toàn giác trí, đã an trú bảy tuần lễ tại Bồ-đề đoàn, và vào tuần lễ thứ tám, Ngài ngự tại cội cây Rājāyatana. Vào lúc ấy, hai vị thương gia ấy cùng với khoảng năm trăm cỗ xe đã đến nơi đó. Người mẹ của họ trong kiếp sống ngay trước đó đã sanh làm một vị thiên nữ tại vùng ấy. Vị ấy suy nghĩ: ‘Bây giờ, thích hợp để đức Phật có được vật thực. Thật không thể sống mà không có vật thực từ nay về sau. Và những người con trai của ta đang đi trên con đường này, thích hợp để họ dâng vật thực khất thực lên đức Phật hôm nay’. (Nghĩ vậy), vị ấy đã làm cho những con bò được thắng vào năm trăm cỗ xe ngừng đi. Họ nhìn xem các điềm báo khác nhau, tự hỏi: ‘Việc này là gì vậy?’. Khi ấy, vị thiên nữ biết được sự mệt mỏi của họ, đã nhập vào thân của một người đàn ông và nói: ‘Vì lý do gì các ngươi mệt mỏi? Không có sự cản trở nào của dạ-xoa, của phi nhân, hay của rồng đối với các ngươi. Ta là mẹ của các ngươi trong một kiếp quá khứ, đã sanh làm một vị địa thần ở nơi này. Vị Thập Lực kia đang ngự tại cội cây Rājāyatana, hãy dâng vật thực khất thực đầu tiên lên Ngài’.


Te tassā kathaṃ sutvā tuṭṭhamānasā hutvā manthañca madhupiṇḍikañca suvaṇṇathālakena ādāya satthu santikaṃ gantvā ‘‘imaṃ bhojanaṃ paṭiggaṇhatha, bhante’’ti āhaṃsu. Satthā atītabuddhānaṃ āciṇṇaṃ olokesi, athassa cattāro mahārājāno selamaye patte upanāmesuṃ. Satthā ‘‘tesaṃ mahapphalaṃ hotū’’ti cattāropi patte ‘‘ekova patto hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe te vāṇijā tathāgatassa patte manthañca madhupiṇḍikañca patiṭṭhapetvā paribhuttakāle udakaṃ datvā bhattakiccapariyosāne satthāraṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha nesaṃ satthā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne dvepi janā dvevācike saraṇe patiṭṭhāya satthāraṃ abhivādetvā attano nagaraṃ gantukāmā[Pg.295], ‘‘bhante, amhākaṃ paricaraṇacetiyaṃ dethā’’ti vadiṃsu. Satthā dakkhiṇena hatthena sīsaṃ parāmasitvā dvinnampi janānaṃ aṭṭha kesadhātuyo adāsi. Te ubhopi janā kesadhātuyo suvaṇṇasamuggesu ṭhapetvā attano nagaraṃ netvā asitañjananagaradvāre jīvakesadhātuyā cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Uposathadivase cetiyato nīlasmiyo niggacchanti. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Satthā pana aparabhāge jetavane nisīditvā upāsake paṭipāṭiyā ṭhānantaresu ṭhapento ime dve jane paṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Sau khi nghe lời của vị ấy, hai vị thương gia với tâm hoan hỷ, lấy bánh bột và bánh mật trong khay vàng, đi đến gần bậc Đạo Sư và bạch rằng: ‘Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy thọ nhận vật thực này’. Bậc Đạo Sư nhìn xem thông lệ của chư Phật quá khứ, khi ấy Tứ Đại Thiên Vương đã dâng lên những chiếc bát bằng đá. Bậc Đạo Sư, với ý nghĩ ‘Mong rằng họ được quả lớn’, đã chú nguyện cả bốn chiếc bát rằng: ‘Mong rằng chỉ còn một chiếc bát’. Vào khoảnh khắc ấy, hai vị thương gia đặt bánh bột và bánh mật vào trong bát của đức Như Lai. Khi Ngài đã dùng xong, họ dâng nước, và vào lúc kết thúc việc thọ thực, họ đảnh lễ bậc Đạo Sư rồi ngồi xuống một bên. Khi ấy, bậc Đạo Sư đã thuyết pháp cho họ. Vào lúc kết thúc bài pháp, cả hai người sau khi an trú trong quy y nhị bảo, đã đảnh lễ bậc Đạo Sư và vì muốn trở về thành của mình, họ bạch rằng: ‘Bạch Thế Tôn, xin hãy ban cho chúng con một bảo tháp để phụng thờ’. Bậc Đạo Sư dùng tay phải xoa đầu và ban cho cả hai người tám sợi tóc xá-lợi. Cả hai người ấy đặt các sợi tóc xá-lợi vào trong những hộp bằng vàng, mang về thành của mình và xây dựng một bảo tháp cho xá-lợi tóc tại cổng thành Asitañjana. Vào những ngày trai giới, những tia sáng màu xanh dương phát ra từ bảo tháp. Câu chuyện này đã khởi lên như vậy. Về sau, trong khi ngự tại tu viện Jetavana, bậc Đạo Sư trong khi tuần tự đặt các vị cận sự nam vào các địa vị đặc biệt, đã đặt hai người này vào địa vị tối thắng trong số những người quy y đầu tiên.


Anāthapiṇḍikaseṭṭhivatthu

Câu chuyện về trưởng giả Anāthapiṇḍika


249. Dutiye dāyakānanti dānābhiratānaṃ sudatto, gahapati, anāthapiṇḍiko aggoti dasseti. So kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbatto satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ upāsakaṃ dāyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ sumanaseṭṭhissa gehe nibbatti, sudattotissa nāmaṃ akaṃsu.

249. Trong kinh thứ hai, câu ‘trong số các thí chủ’ chỉ ra rằng: ‘Trong số các thí chủ ưa thích bố thí, gia chủ Sudatta, tức Anāthapiṇḍika, là bậc tối thắng’. Nghe nói rằng, vào thời đức Phật Padumuttara, vị ấy sanh ra trong một gia đình quý tộc ở thành Haṃsavatī. Trong khi đang nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, vị ấy đã thấy Ngài đặt một vị cận sự nam vào địa vị tối thắng trong số các thí chủ. Thấy vậy, vị ấy đã làm một hành động công đức phi thường và phát nguyện đạt được địa vị đặc biệt ấy. Vị ấy, sau khi luân hồi một trăm ngàn kiếp trong cõi trời và cõi người, vào thời đức Phật này xuất hiện, đã sanh ra tại thành Sāvatthī trong nhà của trưởng giả Sumana. Họ đã đặt tên cho vị ấy là Sudatta.


So aparabhāge gharāvāse patiṭṭhito dāyako dānapati hutvā teneva guṇena patthaṭanāmadheyyo anāthapiṇḍiko nāma ahosi. So pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya rājagahe attano piyasahāyakassa seṭṭhino gehaṃ gantvā tattha buddhassa bhagavato uppannabhāvaṃ sutvā balavapaccūsakāle devatānubhāvena vivaṭena dvārena satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya dutiyadivase ca buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā sāvatthiṃ āgamanatthāya satthu paṭiññaṃ gahetvā antarāmagge pañcacattālīsayojanamagge satasahassaṃ satasahassaṃ datvā yojanikavihāre kāretvā jetavanaṃ koṭisanthārena santharitvā aṭṭhārasahi koṭīhi kiṇitvā aṭṭhārasahi koṭīhi vihāraṃ kāretvā vihāre niṭṭhite catunnaṃ parisānaṃ purebhattapacchābhattesu yadicchakaṃ dānaṃ dadanto aṭṭhārasahi koṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpesi. Vihāramaho navahi māsehi niṭṭhānaṃ agamāsi[Pg.296], ‘‘pañcahī’’ti apare. Temāse pana sabbācariyānaṃ vivādo natthi.

Về sau, vị ấy an trú trong đời sống tại gia, trở thành người thí chủ, người chủ của vật thí, và chỉ do đức hạnh ấy, vị ấy có danh xưng được lan truyền là Anāthapiṇḍika (Cấp Cô Độc). Vị ấy lấy hàng hóa bằng năm trăm cỗ xe đi đến nhà của vị trưởng giả là bạn thân của mình ở thành Rājagaha, tại đấy, sau khi nghe về sự xuất hiện của đức Phật, đức Thế Tôn, vào lúc rạng đông, nhờ oai lực của chư thiên, vị ấy đã đi qua cánh cổng được mở, đến đảnh lễ đức Đạo Sư, nghe pháp, rồi an trú trong Tu-đà-hoàn quả. Và vào ngày thứ hai, sau khi cúng dường đại thí đến Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu, vị ấy nhận lời hứa của đức Đạo Sư về việc sẽ ngự đến thành Sāvatthī. Trên quãng đường bốn mươi lăm do-tuần, vị ấy đã chi ra mỗi nơi một trăm ngàn, cho xây dựng các ngôi tịnh xá mỗi do-tuần, mua khu vườn Jeta với mười tám koṭi bằng cách trải các đồng tiền vàng cho đến khi phủ kín, cho xây dựng tịnh xá với mười tám koṭi. Khi tịnh xá được hoàn tất, trong khi cúng dường vật thí tùy theo ý muốn cho bốn chúng vào buổi sáng và buổi chiều, vị ấy đã hoàn tất lễ khánh thành tịnh xá với mười tám koṭi. Lễ khánh thành tịnh xá đã được hoàn tất trong chín tháng. Các vị khác nói là: "trong năm tháng". Tuy nhiên, về ba tháng thì không có sự tranh cãi của tất cả các vị thầy.


Evaṃ catupaṇṇāsakoṭidhanaṃ vissajjetvā niccakālaṃ gehe evarūpaṃ dānaṃ pavattesi. Devasikaṃ pañca salākabhattasatāni honti, pañca pakkhikabhattasatāni, pañca salākayāgusatāni, pañca pakkhikayāgusatāni, pañca dhurabhattasatāni, pañca āgantukabhattasatāni, pañca gamikabhattasatāni, pañca gilānabhattasatāni, pañca gilānupaṭṭhākabhattasatāni, pañca āsanasatāni gehe niccapaññattāneva hontīti. Atha naṃ aparabhāge satthā jetavane nisinno upāsake paṭipāṭiyā ṭhānantaresu ṭhapento dāyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Như vậy, sau khi chi ra tài sản năm mươi bốn koṭi, vị ấy đã cho diễn ra việc bố thí như thế này tại nhà một cách thường xuyên. Mỗi ngày có năm trăm phần cơm phiếu, năm trăm phần cơm mỗi nửa tháng, năm trăm phần cháo phiếu, năm trăm phần cháo mỗi nửa tháng, năm trăm phần cơm thường trực, năm trăm phần cơm cho khách, năm trăm phần cơm cho tỳ-khưu đi đường, năm trăm phần cơm cho tỳ-khưu bệnh, năm trăm phần cơm cho tỳ-khưu chăm sóc bệnh nhân. Năm trăm chỗ ngồi luôn được sắp đặt sẵn tại nhà. Về sau, khi ấy đức Đạo Sư, trong khi đang ngự tại tịnh xá Jetavana, khi đang đặt các vị nam cư sĩ vào các địa vị đặc biệt theo thứ tự, đã đặt vị trưởng giả này vào địa vị tối thắng trong số các thí chủ.


Cittagahapativatthu

Câu chuyện về gia chủ Citta


250. Tatiye dhammakathikānanti dhammakathikānaṃ upāsakānaṃ citto, gahapati, aggoti dasseti. So kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbatto aparabhāge dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ upāsakaṃ dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā kassapabuddhakāle migaluddakagehe nibbatto aparabhāge araññe kammaṃ kātuṃ samatthakāle ekadivasaṃ deve vassante migamāraṇatthāya sattiṃ ādāya araññaṃ gantvā migarūpāni olokento ekasmiṃ akatapabbhāre sasīsaṃ paṃsukūlaṃ pārupitvā pāsāṇaphalake nisinnaṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘eko ayyo samaṇadhammaṃ karonto nisinno bhavissatī’’ti saññaṃ uppādetvā vegena gharaṃ gantvā ekasmiṃ uddhane hiyyo ābhatamaṃsaṃ, ekasmiṃ bhattaṃ pacāpetvā piṇḍācārike dve bhikkhū disvā tesaṃ pattaṃ ādāya paññattāsane nisīdāpetvā bhikkhaṃ samādāpetvā, ‘‘ayye, parivisathā’’ti aññe āṇāpetvā taṃ bhattaṃ kuṭe pakkhipitvā paṇṇena mukhaṃ bandhitvā kuṭaṃ ādāya gacchanto antarāmagge nānāvidhāni pupphāni ocinitvā pattapuṭakena gahetvā therassa nisinnaṭṭhānaṃ gantvā kuṭaṃ otāretvā ekamante ṭhapetvā ‘‘mayhaṃ[Pg.297], bhante, saṅgahaṃ karothā’’ti vatvā therassa pattaṃ ādāya bhattassa pūretvā therassa hatthe patiṭṭhapetvā tehi missakapupphehi theraṃ pūjetvā ekamante ṭhito ‘‘yathāyaṃ rasapiṇḍapātena saddhiṃ pupphapūjā cittaṃ paritoseti, evaṃ nibbattanibbattaṭṭhāne me paṇṇākārasahassāni ceva āgacchantu pañcavaṇṇakusumavassañca vassatū’’ti āha.

250. Trong bài kinh thứ ba, bằng câu "dhammakathikānaṃ", (kinh) chỉ ra rằng: "Trong số các nam cư sĩ là những người thuyết pháp, gia chủ Citta là tối thắng". Nghe nói rằng, vào thời đức Phật Padumuttara, vị ấy sanh ra trong một gia đình ở thành Haṃsavatī. Về sau, trong khi đang nghe pháp thoại, sau khi thấy đức Đạo Sư đặt một vị nam cư sĩ vào địa vị tối thắng trong số những người thuyết pháp, vị ấy đã làm một hành động tạo nền tảng và phát nguyện địa vị đặc biệt ấy. Vị ấy sau khi luân hồi trong cõi trời và người một trăm ngàn đại kiếp, vào thời đức Phật Kassapa, đã sanh ra trong gia đình một người thợ săn. Về sau, khi có khả năng làm công việc trong rừng, một hôm, khi trời đang mưa, vị ấy sau khi lấy cây lao đi vào rừng để giết thú, trong khi đang tìm kiếm các con thú, đã thấy một vị tỳ-khưu đang ngồi trên một phiến đá trong một hang núi tự nhiên, đắp y phấn tảo trùm cả đầu. Vị ấy phát sanh ý nghĩ rằng: "Một vị tôn giả đang ngồi thực hành sa-môn pháp", rồi nhanh chóng về nhà, cho nấu thịt đã mang về hôm qua trên một bếp lò, và cơm trên một bếp lò khác. Sau khi thấy hai vị tỳ-khưu đang đi khất thực, vị ấy lấy bát của các vị ấy, mời ngồi trên chỗ đã soạn sẵn, dâng cúng vật thực, rồi ra lệnh cho những người khác rằng: "Thưa các ngài, hãy phục vụ (các vị tỳ-khưu)". Trong khi đi, sau khi cho cơm ấy vào một cái nồi, dùng lá cây bịt miệng nồi lại, rồi lấy cái nồi, trên đường đi, vị ấy hái nhiều loại hoa khác nhau, mang theo cùng với nồi cơm, đi đến chỗ ngồi của vị trưởng lão, đặt nồi xuống, để ở một nơi thích hợp. Sau khi nói rằng: "Bạch ngài, xin hãy tế độ cho con", vị ấy lấy bát của vị trưởng lão, đổ đầy cơm, rồi đặt vào tay vị trưởng lão. Sau khi cúng dường vị trưởng lão bằng những bông hoa hỗn hợp ấy, vị ấy đứng ở một nơi thích hợp và nói rằng: "Cũng như việc cúng dường hoa cùng với vật thực khất thực ngon lành này làm cho tâm con hoan hỷ, cũng vậy, mong rằng ở mỗi nơi con tái sanh, hàng ngàn lễ vật sẽ đến với con và mưa hoa năm màu sẽ rơi xuống."


Thero tassa upanissayaṃ disvā dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā adāsi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbatti, nibbattaṭṭhāne jaṇṇumattena odhinā dibbapupphavassaṃ vassi, sayañca aññāhi devatāhi adhikatarena rūpena samannāgato ahosi. So ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe macchikāsaṇḍanagare seṭṭhikule nibbatti, jātakālevassa sakalanagare jaṇṇumattena odhinā pañcavaṇṇakusumavassaṃ vassi. Athassa mātāpitaro ‘‘amhākaṃ putto attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgato, jātadivasevassa sakalanagaraṃ pañcavaṇṇehi pupphehi vicittaṃ jāta’’nti cittakumāroti nāmaṃ akaṃsu.

Vị trưởng lão, sau khi thấy được duyên lành của vị ấy, đã giảng và ban cho đề mục thiền 32 thể trược. Vị ấy sau khi làm các việc thiện cho đến trọn đời, đã sanh vào cõi trời. Ở nơi sanh ra, một trận mưa hoa trời đã rơi xuống, ngập đến đầu gối, và chính vị ấy cũng có được sắc tướng vượt trội hơn các vị trời khác. Vị trời ấy sau khi luân hồi trong cõi trời và người trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, vào thời đức Phật của chúng ta xuất hiện, đã sanh ra trong một gia đình trưởng giả ở thành Macchikāsaṇḍa, xứ Magadha. Ngay khi vị ấy vừa sanh ra, một trận mưa hoa năm màu đã rơi xuống khắp cả thành, ngập đến đầu gối. Khi ấy, cha mẹ của vị công tử ấy đã đặt tên là công tử Citta, (nghĩ) rằng: "Con trai của chúng ta đã tự mình mang theo tên của nó đến đây; ngay trong ngày nó sanh ra, cả thành phố đã trở nên rực rỡ (vicittaṃ) với những bông hoa năm màu".


So aparabhāge gharāvāse patiṭṭhito pitu accayena tasmiṃ nagare seṭṭhiṭṭhānaṃ pāpuṇi. Tasmiṃ samaye pañcavaggiyattherānaṃ abbhantaro mahānāmatthero nāma macchikāsaṇḍanagaraṃ agamāsi. Citto gahapati tassa iriyāpathe pasīditvā pattaṃ ādāya gehaṃ ānetvā piṇḍapātena patimānetvā katabhattakiccaṃ ambāṭakārāmaṃ nāma uyyānaṃ netvā tatthassa vasanaṭṭhānaṃ kāretvā nibaddhaṃ attano gehe piṇḍapātaṃ gahetvā vasanatthāya paṭiññaṃ gaṇhi. Theropi tassa upanissayaṃ disvā dhammaṃ desento saḷāyatanavibhattimeva desesi. Citto gahapati purimabhave madditasaṅkhāratāya nacirasseva anāgāmiphalaṃ sampāpuṇi. Athekadivasaṃ isidattatthero tattha gantvā viharanto seṭṭhissa nivesane bhattakiccapariyosāne āyasmatā therena pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena ajjhiṭṭho upāsakassa pañhaṃ vissajjetvā tena pubbe gihisahāyakabhāve ñāte ‘‘na idāni idha vatthabba’’nti yathāsukhaṃ pakkāmi. Punekadivasaṃ, seṭṭhi gahapati, mahānāmattheraṃ iddhipāṭihāriyakaraṇatthaṃ yāci[Pg.298]. Sopi tassa tejosamāpattipāṭihāriyaṃ dassetvā ‘‘idāni idha vasituṃ na yutta’’nti yathāsukhaṃ pakkāmi.

Về sau, vị ấy lập gia đình, sau khi người cha qua đời, đã đạt được địa vị trưởng giả trong thành phố ấy. Vào lúc ấy, một vị trưởng lão tên là Mahānāma, một trong nhóm năm vị trưởng lão, đã đến thành Macchikāsaṇḍa. Gia chủ Citta có lòng tịnh tín nơi oai nghi của vị ấy, đã nhận lấy bình bát, đưa về nhà, cúng dường vật thực, và sau khi vị trưởng lão thọ thực xong, đã đưa ngài đến khu vườn tên là Ambāṭakārāma. Tại đó, ông cho xây dựng nơi ở cho vị trưởng lão và đã thỉnh cầu ngài nhận vật thực thường xuyên tại nhà mình để ở lại. Vị trưởng lão cũng vậy, thấy được duyên lành của ông, khi thuyết pháp chỉ thuyết về Lục Nhập Phân Biệt. Gia chủ Citta, do trong kiếp trước đã có các hành được tu tập, không bao lâu đã chứng đắc quả Bất Lai. Rồi một hôm, trưởng lão Isidatta đến trú tại đó. Sau khi thọ thực xong tại nhà của vị trưởng giả, được trưởng lão Mahānāma, người không thể giải đáp câu hỏi, thỉnh mời, ngài đã giải đáp câu hỏi của vị nam cư sĩ. Khi biết được rằng trước kia hai người từng là bạn bè thời tại gia, ngài nghĩ rằng: "Nay không nên ở đây nữa," rồi ra đi tùy ý. Lại một hôm khác, trưởng giả gia chủ đã thỉnh cầu trưởng lão Mahānāma thực hiện thần thông. Vị ấy cũng vậy, sau khi biểu diễn thần thông biến hỏa thiền cho ông xem, đã nghĩ rằng: "Nay không thích hợp để ở đây nữa," rồi ra đi tùy ý.


Athekadivasaṃ dve aggasāvakā bhikkhusahassaparivārā ambāṭakārāmaṃ agamaṃsu. Seṭṭhi gahapati, tesaṃ mahāsakkāraṃ sajjesi. Sudhammatthero taṃ asahamāno seṭṭhiṃ tilasaṅgulikāvādena khuṃsetvā tena paṇāmito satthu santikaṃ gantvā ovādaṃ labhitvā dasabalassa ovāde ṭhito cittaṃ gahapatiṃ khamāpetvā tattheva ambāṭakārāme viharanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tadā upāsako cintesi – ‘‘ahaṃ dasabalaṃ adisvāva ciraṃ vītināmesiṃ, satthu santikaṃ gacchantena pana ayuttaṃ tucchahatthena gantu’’nti pañcahi sakaṭasatehi telamadhuphāṇitādīni ādāya ‘‘ye dasabalaṃ passitukāmā, te mayā saddhiṃ āgacchantū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā dvīhi purisasahassehi parivuto satthāraṃ passituṃ pakkāmi. Tiṃsayojane magge devatā paṇṇākāraṃ upaṭṭhapesuṃ. So satthu santikaṃ gantvā pañcapatiṭṭhitena satthāraṃ vandi, tasmiṃ khaṇe ākāsā pañcavaṇṇānaṃ pupphānaṃ vassaṃ vassi.

Rồi một hôm, hai vị Thượng thủ Thinh văn cùng với một ngàn vị tỳ-khưu đi theo làm thị tùng đã đến Ambāṭakārāma. Trưởng giả gia chủ đã chuẩn bị sự cúng dường trọng thể cho các vị ấy. Trưởng lão Sudhamma không thể chịu đựng được điều đó, đã mắng nhiếc vị trưởng giả bằng lời nói liên quan đến bánh mè, và bị ông ấy đuổi đi. Ngài đến nơi đức Bổn Sư, nhận được lời giáo huấn, an trú trong lời giáo huấn của bậc Thập Lực, rồi xin gia chủ Citta tha thứ. Trong khi trú tại chính Ambāṭakārāma ấy, ngài phát triển tuệ quán và đã chứng đắc quả A-la-hán. Khi ấy, vị nam cư sĩ suy nghĩ: "Ta đã trải qua một thời gian dài mà chưa được thấy bậc Thập Lực, nhưng khi đi đến nơi đức Bổn Sư, không thích hợp để đi tay không." Ông cho chất đầy năm trăm cỗ xe với dầu, mật, đường phèn, v.v., rồi cho loan trống trong thành rằng: "Những ai muốn yết kiến bậc Thập Lực, hãy đi cùng với ta." Được hai ngàn người vây quanh, ông lên đường để yết kiến đức Bổn Sư. Trên con đường dài ba mươi do-tuần, chư thiên đã dâng cúng lễ vật. Ông đến nơi đức Bổn Sư, đảnh lễ ngài theo thế năm điểm chạm đất. Trong khoảnh khắc ấy, một trận mưa hoa năm màu từ trên trời rơi xuống.


Satthā tassa ajjhāsayavasena saḷāyatanavibhattimeva kathesi. Tassa aḍḍhamāsamattaṃ dasabalassa dānaṃ dentassāpi sakanivesanato nītāni taṇḍulatelamadhuphāṇitādīni na khīyiṃsu. Rājagahavāsikehi pahitapaṇṇākārova alaṃ ahosi. So satthāraṃ passitvā attano nagaraṃ gacchanto sakaṭehi ābhataṃ sabbaṃ bhikkhusaṅghassa adāsi. Sakaṭesu tucchesu jātamattesveva devatā satta ratanāni pūrayiṃsu. Mahājanantare kathā udapādi ‘‘yāva sakkārasammānappatto vatāyaṃ citto gahapatī’’ti. Taṃ sutvā satthā dhammapade imaṃ gāthamāha –

Đức Bổn Sư, tùy theo khuynh hướng của ông, chỉ thuyết về Lục Nhập Phân Biệt. Dù ông đã cúng dường đến bậc Thập Lực trong khoảng nửa tháng, gạo, dầu, mật, đường phèn, v.v., được mang từ nhà của ông đã không cạn kiệt. Chỉ riêng lễ vật do dân chúng thành Rājagaha gửi đến cũng đã đủ. Sau khi yết kiến đức Bổn Sư, trong khi trở về thành phố của mình, ông đã cúng dường tất cả những gì được mang đến bằng xe cho Tăng chúng. Ngay khi những cỗ xe trở nên trống rỗng, chư thiên đã lấp đầy chúng bằng bảy loại báu vật. Giữa đám đông, câu chuyện được lan truyền: "Ôi, gia chủ Citta này thật được cung kính và tôn trọng biết bao!". Nghe điều đó, đức Bổn Sư đã nói kệ này trong kinh Pháp Cú:


‘‘Saddho sīlena sampanno, yaso bhogasamappito;

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. 303);

"Người có tín tâm, đầy đủ giới hạnh, có danh tiếng và tài sản; đi đến bất cứ nơi nào, đều được tôn kính ở chính nơi đó."


So tato paṭṭhāya ariyasāvakānaṃyeva upāsakānaṃ pañcahi satehi parivuto vicarati. Atha naṃ satthā aparabhāge upāsake paṭipāṭiyā [Pg.299] ṭhānantare ṭhapento cittasaṃyuttaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Kể từ đó, ông đi lại, được vây quanh bởi năm trăm nam cư sĩ là Thánh Thinh văn. Về sau, đức Bổn Sư, khi tuần tự đặt các nam cư sĩ vào các địa vị đặc biệt, đã lấy Tương Ưng Citta làm duyên khởi và đặt ông vào địa vị hàng đầu trong số những người thuyết pháp.


Hatthakaāḷavakavatthu

Câu chuyện về Hatthaka người xứ Āḷavaka


251. Catutthe catūhi saṅgahavatthūhīti catubbidhena saṅgahavatthunā parisaṃ saṅgaṇhantānaṃ hatthako āḷavako aggoti dasseti. Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulaghare nibbatto aparabhāge satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ catūhi saṅgahavatthūhi samannāgataṃ ekaṃ upāsakaṃ ṭhānantare ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde āḷaviraṭṭhe āḷavinagare āḷavakassa rañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, sve bhattacāṭiyā saddhiṃ āḷavakassa pesetabbo ahosi.

251. Trong câu chuyện thứ tư, qua câu "với bốn Tứ Nhiếp Pháp," bản văn chỉ ra rằng trong số những người nhiếp phục hội chúng bằng bốn loại Tứ Nhiếp Pháp, Hatthaka người xứ Āḷavaka là bậc hàng đầu. Vị này, được biết, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Về sau, trong khi nghe pháp thoại của đức Bổn Sư, ngài thấy đức Bổn Sư đặt một nam cư sĩ, người đầy đủ bốn Tứ Nhiếp Pháp, vào một địa vị đặc biệt, nên đã làm một công đức thù thắng và phát nguyện đạt được địa vị đặc biệt ấy. Vị ấy, sau khi luân hồi trong cõi trời và người suốt một trăm ngàn kiếp, vào thời đức Phật của chúng ta xuất hiện, đã tái sanh trong hoàng cung của vua xứ Āḷavī tại thành Āḷavī. Ngày mai, đáng lẽ ngài đã bị gửi đến cho dạ-xoa Āḷavaka cùng với một nồi cơm.


Tatrāyaṃ anupubbikathā – ekadivasaṃ kira āḷavako rājā migavatthāya araññaṃ gantvā ekaṃ migaṃ anubandhitvā ghātetvā chinditvā dhanukoṭiyaṃ lagetvā nivattetvā āgacchanto vātātapena kilantakāyo ekaṃ sandacchāyaṃ nigrodharukkhamūlaṃ pavisitvā nisīdi. Atha naṃ muhuttaṃ darathaṃ vinodetvā nikkhamantaṃ rukkhe adhivatthā devatā ‘‘tiṭṭha tiṭṭha, bhakkhosi me’’ti hatthe gaṇhi. So daḷhaṃ gahitattā aññaṃ upāyaṃ apassanto ‘‘devasikaṃ te ekekapurisena saddhiṃ cāṭibhattaṃ pesessāmī’’ti vatvā nagaraṃ gato. Tato paṭṭhāya bandhanāgārato ekekamanussena saddhiṃ cāṭibhattaṃ pesesi. Eteneva niyāmena bandhanāgāre manussesu khīṇesu ‘‘mahallakamanussesu gayhamānesu raṭṭhakhobho hotī’’ti te aggahetvā daharakumāre gaṇhituṃ ārabhiṃsu. Tato paṭṭhāya nagare dārakamātaro ca gabbhiniyo ca aññaṃ raṭṭhaṃ gacchanti.

Ở đây, đây là câu chuyện tuần tự – Tương truyền, vào một ngày nọ, đức vua Āḷavaka đi vào rừng để săn bắn, sau khi đuổi theo và giết chết một con nai, nhà vua đã chặt nó ra, treo lên đầu cây cung rồi quay trở về. Trong lúc đang đi về, do thân thể mệt mỏi vì gió và nắng, ngài đã đi vào và ngồi nghỉ dưới gốc của một cây đa có bóng mát. Bấy giờ, khi ngài vừa xua tan cơn mệt nhọc trong chốc lát và đang đi ra, một vị thiên ngự trên cây đã nắm lấy tay ngài và nói: “Hãy dừng lại, dừng lại, ngươi là món ăn của ta.” Do bị nắm giữ chặt chẽ, vị vua ấy không nhìn thấy phương cách nào khác nên đã nói rằng: “Mỗi ngày, tôi sẽ dâng cúng cho ngài một người cùng với một nồi cơm,” rồi đi về thành phố. Kể từ đó, nhà vua đã cho gửi đi một người từ trong nhà giam cùng với một nồi cơm. Cứ theo cách thức ấy, khi những người ở trong nhà giam đã hết, vì nghĩ rằng: “Nếu những người già cả bị bắt đi thì sẽ có sự náo động trong xứ sở,” nên họ đã không bắt những người ấy mà bắt đầu bắt giữ các bé trai. Kể từ đó, ở trong thành phố, các bà mẹ có con nhỏ và các phụ nữ mang thai đã đi sang xứ sở khác.


Tasmiṃ samaye satthā paccūsasamayante lokaṃ volokento āḷavakakumārassa tiṇṇaṃ maggaphalānaṃ upanissayaṃ disvā ‘‘ayaṃ kumāro kappasatasahassaṃ [Pg.300] patthitapatthano devalokā cavitvā āḷavakarañño gehe nibbatto, aññaṃ kumāraṃ alabhantā sve kumāraṃ cāṭibhattena saddhiṃ gahetvā gacchissantī’’ti cintetvā sāyanhasamaye aññātakavesena āḷavakassa yakkhassa bhavanadvāraṃ gantvā tassa dovārikaṃ gadrabhaṃ nāma yakkhaṃ bhavanaṃ pavisanatthāya yāci. So āha – ‘‘bhagavā tumhe pavisatha, mayhaṃ pana āḷavakassa anārocanaṃ nāma ayutta’’nti. So himavante yakkhasamāgamaṃ gatassa āḷavakassa santikaṃ agamāsi. Satthāpi taṃ bhavanaṃ pavisitvā āḷavakassa nisīdanapallaṅke nisīdi.

Vào lúc ấy, vào cuối canh năm, bậc Đạo Sư trong khi quán xét thế gian đã nhìn thấy duyên lành chứng đắc ba Đạo và ba Quả của hoàng tử Āḷavaka, và đã suy nghĩ rằng: “Vị hoàng tử này, người đã phát nguyện trong một trăm ngàn kiếp, sau khi mệnh chung từ cõi trời đã tái sanh vào nhà của vua Āḷavaka. Do không tìm được đứa bé nào khác, vào ngày mai họ sẽ bắt lấy hoàng tử cùng với nồi cơm và sẽ đi.” Sau khi suy nghĩ như vậy, vào buổi chiều, với hình tướng không ai nhận ra, ngài đã đi đến cổng lâu đài của dạ-xoa Āḷavaka và đã xin vị dạ-xoa gác cổng tên là Gadrabha cho phép đi vào lâu đài. Vị ấy đã nói rằng: “Bạch Thế Tôn, ngài hãy đi vào. Nhưng về phần con, việc không thông báo cho ngài Āḷavaka là điều không thích hợp.” Vị ấy đã đi đến chỗ của Āḷavaka, người đã đi đến cuộc hội họp của các vị dạ-xoa ở Hy-mã-lạp sơn. Bậc Đạo Sư cũng đã đi vào lâu đài ấy và đã ngự trên bảo tọa của Āḷavaka.


Tasmiṃ samaye sātāgirahemavatā āḷavakassa bhavanamatthakena yakkhasamāgamaṃ gacchantā attano gamane asampajjamāne ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjentā satthāraṃ āḷavakassa bhavane nisinnaṃ disvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā yakkhasamāgamaṃ gantvā āḷavakassa tuṭṭhiṃ pavedayiṃsu – ‘‘lābhā te, āvuso āḷavaka, yassa te sadevake loke aggapuggalo bhavane nisinno, gantvā satthu santike dhammaṃ suṇāhī’’ti. So tesaṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘ime ekassa muṇḍakasamaṇassa mama pallaṅke nisinnabhāvaṃ kathentī’’ti anattamano kodhābhibhūto hutvā ‘‘ajja mayhaṃ etena samaṇena saddhiṃ saṅgāmo bhavissati, tattha me sahāyā nāma hothā’’ti dakkhiṇapādaṃ ukkhipitvā saṭṭhiyojanamattaṃ pabbatakūṭaṃ akkami, taṃ bhijjitvā dvidhā ahosi. Ito paṭṭhāya āḷavakayuddhaṃ vitthāretabbaṃ. Āḷavako pana sabbarattiṃ tathāgatena saddhiṃ nānappakārena yujjhantopi kiñci kātuṃ asakkonto satthāraṃ upasaṅkamitvā aṭṭha pañhe pucchi, satthā vissajjesi. Desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Vitthāretvā kathetukāmena āḷavakasuttavaṇṇanā (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.246) oloketabbā.

Vào lúc ấy, các vị dạ-xoa Sātāgira và Hemavata trong khi đi đến cuộc hội họp của các vị dạ-xoa ngang qua không phận phía trên lâu đài của Āḷavaka, do việc đi lại của mình không được thành tựu, các vị ấy đã suy xét rằng: “Nguyên nhân là gì vậy nhỉ?” rồi đã nhìn thấy bậc Đạo Sư đang ngự trong lâu đài của Āḷavaka. Sau khi đi đến đảnh lễ bậc Đạo Sư, các vị ấy đã đi đến cuộc hội họp của các vị dạ-xoa và đã báo tin vui cho Āḷavaka rằng: “Thật là lợi ích cho ngài, thưa hiền hữu Āḷavaka, bậc Tối Thắng trong thế gian cùng với chư thiên đang ngự trong lâu đài của ngài. Hãy đi đến và lắng nghe Chánh Pháp nơi bậc Đạo Sư.” Vị ấy sau khi nghe lời nói của họ đã suy nghĩ rằng: “Những vị này nói về việc một vị sa-môn đầu trọc đang ngồi trên bảo tọa của ta.” Do bất mãn và bị sân hận xâm chiếm, vị ấy đã nói: “Hôm nay, sẽ có cuộc chiến giữa ta và vị sa-môn này. Trong cuộc chiến ấy, các ngươi hãy là đồng minh của ta.” rồi đã nhấc chân phải lên và dẫm xuống một đỉnh núi rộng khoảng sáu mươi do-tuần, đỉnh núi ấy đã bị vỡ ra làm hai. Kể từ đây, trận chiến với Āḷavaka cần được kể lại chi tiết. Tuy nhiên, Āḷavaka dù đã chiến đấu với đức Như Lai suốt cả đêm bằng nhiều cách thức khác nhau nhưng vẫn không thể làm được gì, nên đã đi đến gần bậc Đạo Sư và đã hỏi tám câu hỏi, bậc Đạo Sư đã giải đáp. Vào lúc cuối bài thuyết giảng, vị ấy đã an trú trong quả vị Nhập Lưu. Người muốn kể lại chi tiết nên xem phần giải thích kinh Āḷavaka.


Punadivase uṭṭhite aruṇe cāṭibhattāharaṇavelāya sakalanagare gahetabbayuttaṃ dārakaṃ adisvā rañño ārocesuṃ. Rājā āha – ‘‘gaṇhituṃ ayuttaṭṭhāne pana atthi, tātā’’ti. Āma, deva, ajja rājakule putto jātoti. Gacchatha, tātā, mayaṃ jīvantā puttaṃ labhissāma, cāṭibhattena naṃ [Pg.301] pesethāti. Te deviyā vikkandamānāya dārakaṃ gahetvā cāṭibhattena saddhiṃ āḷavakassa bhavanadvāraṃ gantvā ‘‘handa, ayya, tava bhāgaṃ paṭicchāhī’’ti āhaṃsu. Āḷavako tesaṃ kathaṃ sutvā ariyasāvakattā lajjamāno adhomukho nisīdi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘idāni te, āḷavaka, lajjanakiccaṃ natthi, dārakaṃ gahetvā mama hatthe ṭhapehī’’ti. Te rājapurisā āḷavakakumāraṃ āḷavakassa hatthe ṭhapesuṃ, āḷavako taṃ ādāya dasabalassa hatthe ṭhapesi, satthā paṭiggaṇhitvā puna āḷavakassa hatthe ṭhapesi, āḷavako taṃ gahetvā rājapurisānaṃ hatthe ṭhapesi. Itissa hatthato hatthaṃ gatattā ‘‘hatthako āḷavako’’tveva nāmaṃ akaṃsu.

Vào ngày hôm sau, khi rạng đông vừa ló dạng, vào lúc mang nồi cơm đến, do không nhìn thấy đứa bé nào thích hợp để bắt đi trong khắp thành phố, họ đã tâu lên đức vua. Đức vua đã nói: “Này các khanh, có đứa bé nào ở nơi không thích hợp để bắt đi không?” – “Thưa vâng, tâu Đại vương, hôm nay một hoàng tử đã được sanh ra trong hoàng tộc.” – “Này các khanh, hãy đi đi. Chúng ta nếu còn sống thì sẽ có được con trai. Hãy gửi nó đi cùng với nồi cơm.” Trong khi hoàng hậu đang than khóc, họ đã bắt lấy đứa bé và cùng với nồi cơm đi đến cổng lâu đài của Āḷavaka và đã nói rằng: “Này ngài, hãy nhận lấy phần của ngài.” Āḷavaka sau khi nghe lời nói của họ, do là một vị Thánh đệ tử nên cảm thấy hổ thẹn và đã ngồi cúi mặt xuống. Bấy giờ, bậc Đạo Sư đã nói với vị ấy rằng: “Này Āḷavaka, bây giờ ngươi không có việc gì phải hổ thẹn. Hãy bắt lấy đứa bé và đặt vào tay của ta.” Các quân lính của nhà vua ấy đã đặt hoàng tử Āḷavaka vào tay của Āḷavaka. Āḷavaka đã nhận lấy đứa bé ấy và đã đặt vào tay của bậc Thập Lực. Bậc Đạo Sư sau khi nhận lấy đã đặt lại vào tay của Āḷavaka. Āḷavaka đã bắt lấy đứa bé ấy và đã đặt vào tay của các quân lính nhà vua. Do việc đứa bé ấy đã được chuyền từ tay này sang tay khác như vậy, họ đã đặt tên cho vị ấy là “Hatthaka Āḷavaka.”


Atha naṃ te rājapurisā tuṭṭhamānasā ādāya rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā taṃ disvā ‘‘ajja cāṭibhattaṃ na sampaṭicchatī’’ti saññaṃ katvā ‘‘kasmā, tātā, evameva āgatatthā’’ti āha. Deva, rājakulassa tuṭṭhi ca vaḍḍhi ca, satthā āḷavakassa bhavane nisīditvā āḷavakaṃ dametvā upāsakatte patiṭṭhāpetvā kumāraṃ amhākaṃ dāpesīti. Satthāpi āḷavakaṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā āḷavinagarābhimukho pāyāsi. So nagaraṃ upasaṅkamanto lajjitvāva osakkati. Satthā naṃ oloketvā ‘‘lajjasi, āḷavakā’’ti pucchi. Āma, bhante, nagaravāsino maṃ nissāya mātimaraṇaṃ pitimaraṇaṃ puttadāramaraṇañca pāpuṇiṃsu. Te maṃ passitvā daṇḍehipi leḍḍūhipi paharissanti. Tasmā osakkāmi, bhanteti. ‘‘Āḷavaka, natthi te mayā saddhiṃ gacchantassa bhayaṃ, vissattho ehī’’ti vatvā nagarassa avidūre ṭhāne vanasaṇḍe aṭṭhāsi. Āḷavakarājāpi nāgare gahetvā satthu paccuggamanaṃ gato. Satthā sampattaparisāya dhammaṃ desesi, desanāvasāne caturāsīti pāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu. Te āḷavakassa tattheva vasanaṭṭhānaṃ katvā anusaṃvaccharaṃ balikammaṃ paṭṭhapesuṃ.

Bấy giờ, các quan thị vệ ấy với tâm hoan hỷ đã đem đứa bé ấy đến trước mặt đức vua. Đức vua trông thấy đứa bé ấy, đã có ý nghĩ rằng: “Hôm nay, nó không nhận phần ăn trong nồi,” rồi đã nói rằng: “Này các con, tại sao các con lại đến như thế này?” “Tâu Đại vương, có sự hoan hỷ và sự tăng trưởng cho hoàng tộc. Bậc Đạo Sư, sau khi ngự ngồi trong cung điện của dạ-xoa Āḷavaka, đã nhiếp phục dạ-xoa Āḷavaka, đã an lập trong quả vị cận sự nam, rồi đã cho đứa bé lại chúng thần.” Bậc Đạo Sư cũng đã bảo dạ-xoa Āḷavaka mang y bát rồi đã khởi hành hướng về thành Āḷavī. Vị ấy, trong khi đi đến gần thành phố, đã xấu hổ và lùi lại. Bậc Đạo Sư nhìn thấy vị ấy rồi đã hỏi rằng: “Này Āḷavaka, ngươi xấu hổ sao?” “Bạch ngài, vâng. Các thị dân, vì nương vào con, đã phải chịu cái chết của mẹ, cái chết của cha, và cái chết của vợ con. Họ, sau khi trông thấy con, sẽ đánh đập bằng gậy gộc và đất cục. Vì thế, con lùi lại, bạch ngài.” “Này Āḷavaka, không có sự nguy hiểm nào cho ngươi khi đi cùng với ta. Hãy đến đây, hãy yên tâm.” Sau khi nói vậy, ngài đã dừng lại ở một khu rừng tại một nơi không xa thành phố. Vua Āḷavaka cũng đã tập hợp các thị dân rồi đã đi ra nghênh đón bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư đã thuyết pháp cho hội chúng đã hiện diện. Vào lúc kết thúc bài pháp, tám mươi bốn ngàn sinh linh đã uống được thức uống bất tử. Họ đã làm một nơi cư ngụ cho dạ-xoa Āḷavaka ngay tại nơi ấy và đã thiết lập việc cúng dường hằng năm.


Āḷavakopi nāgare dhammikāya rakkhāya saṅgaṇhi. Sopi āḷavakakumāro vuḍḍhippatto satthu dhammadesanaṃ sutvā tīṇi maggaphalāni paṭivijjhi. So sabbakālaṃ ariyasāvakaupāsakānaṃ pañcahi satehi parivuto carati. Athekadivasaṃ tehi upāsakehi saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā suvinītaṃ parisaṃ disvā ‘‘mahatī [Pg.302] te, āḷavaka, parisā, kathaṃ taṃ saṅgaṇhāsī’’ti āha. Bhagavā dānena tussantaṃ dānena saṅgaṇhāmi, piyavacanena tussantaṃ piyavacanena saṅgaṇhāmi, uppannesu kiccesu tesaṃ nittharaṇena tussantaṃ uppannakiccanittharaṇena saṅgaṇhāmi, samānattaṭṭhānena tussantaṃ samānattatāya saṅgaṇhāmīti. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Atha satthā aparabhāge jetavane nisīditvā upāsake ṭhānantaresu ṭhapento hatthakaṃ āḷavakaṃ catūhi saṅgahavatthūhi parisaṃ saṅgaṇhantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Dạ-xoa Āḷavaka cũng đã nhiếp phục các thị dân bằng sự bảo hộ đúng theo Chánh pháp. Vị hoàng tử Āḷavaka ấy cũng vậy, sau khi trưởng thành, đã nghe bài thuyết pháp của bậc Đạo Sư rồi đã chứng ngộ ba Đạo và ba Quả. Vị ấy thường đi lại, được vây quanh bởi năm trăm vị cận sự nam là Thánh đệ tử. Rồi một hôm, vị ấy cùng với các vị cận sự nam ấy đã đi đến hầu bậc Đạo Sư, sau khi đảnh lễ, đã ngồi xuống một nơi hợp lẽ. Bậc Đạo Sư, sau khi thấy hội chúng được khéo huấn luyện, đã nói rằng: “Này Āḷavaka, hội chúng của ngươi thật đông đảo. Ngươi nhiếp phục họ bằng cách nào?” “Bạch Đức Thế Tôn, con nhiếp phục người hoan hỷ với sự bố thí bằng sự bố thí; con nhiếp phục người hoan hỷ với lời ái ngữ bằng lời ái ngữ; con nhiếp phục người hoan hỷ với việc giải quyết các công việc đã phát sanh cho họ bằng việc giải quyết các công việc đã phát sanh; con nhiếp phục người hoan hỷ với sự đồng sự bằng sự đồng sự.” Câu chuyện này đã phát sanh như thế. Về sau, bậc Đạo Sư, trong khi ngự tại tu viện Jetavana, lúc đang sắp đặt các vị cận sự nam vào các địa vị khác nhau, đã đặt Hatthaka Āḷavaka vào địa vị tối thượng trong số những người nhiếp phục hội chúng bằng bốn pháp nhiếp sự.


Mahānāmasakkavatthu

Câu chuyện về Thích-ca Mahānāma


252. Pañcame paṇītadāyakānanti paṇītarasadāyakānaṃ mahānāmo sakko aggoti dasseti. So kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbatto satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ upāsakaṃ paṇītarasadāyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthupure sakyarājakule nibbattitvā vayappatto dasabalassa paṭhamadassaneyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

252. Ở đoạn thứ năm, câu “trong số những người dâng cúng vật thực hảo hạng” chỉ ra rằng: “Trong số những người dâng cúng vật thực có hương vị hảo hạng, Thích-ca Mahānāma là tối thượng.” Tương truyền rằng, vị ấy vào thời của Đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Trong khi đang nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, vị ấy đã trông thấy bậc Đạo Sư đang đặt một vị cận sự nam vào địa vị tối thượng trong số những người dâng cúng vật thực có hương vị hảo hạng. Sau khi đã thực hiện hành động có năng lực, vị ấy đã phát nguyện về địa vị ấy. Vị ấy, sau khi đã luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, vào thời Đức Phật của chúng ta xuất hiện, đã sanh ra trong hoàng tộc Thích-ca ở thành Kapilavatthu. Sau khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy đã an trú trong quả vị Nhập Lưu ngay trong lần đầu tiên diện kiến bậc Thập Lực.


Athekasmiṃ samaye satthā verañjāyaṃ vassāvāsaṃ vasitvā anupubbena kapilavatthupuraṃ gantvā nigrodhārāme paṭivasati. Mahānāmo ‘‘satthā āgato’’ti sutvā satthu santikaṃ gantvā abhivādetvā ekamantaṃ nisinno satthāraṃ evamāha – ‘‘bhagavā sutametaṃ ‘bhikkhusaṅgho kira verañjāyaṃ bhikkhācārena kilamatī’ti, mama catumāsaṃ bhikkhusaṅghassa paṭijaggane paṭiññaṃ detha, ahaṃ bhikkhusaṅghassa sarīre ojaṃ pavesessāmī’’ti. Satthā adhivāsesi. So satthu adhivāsanaṃ viditvā punadivasato paṭṭhāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītarasabhojanacatumadhurādīhi paṭijaggitvā puna catumāsaṃ paṭiññaṃ gahetvā aṭṭha māse pūretvā puna catumāsaṃ paṭiññaṃ gahetvā sakalasaṃvaccharaṃ paṭijaggi. Satthā tato paraṃ paṭiññaṃ nādāsi. Mahānāmo pana tato paṭṭhāya aparāparaṃ sampattabhikkhusaṅghassa teneva niyāmena sakkāraṃ karoti. Tassa so guṇo sakalajambudīpe pākaṭo jāto. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Satthā [Pg.303] pana aparabhāge jetavane nisīditvā mahānāmaṃ sakkaṃ paṇītadāyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Rồi vào một thời điểm, bậc Đạo Sư, sau khi đã an cư mùa mưa ở Verañjā, đã tuần tự đi đến thành Kapilavatthu và đang trú ngụ tại tu viện Nigrodhārāma. Mahānāma, sau khi nghe rằng: “Bậc Đạo Sư đã đến,” đã đi đến hầu bậc Đạo Sư, sau khi đảnh lễ, đã ngồi xuống một nơi hợp lẽ và đã bạch với bậc Đạo Sư như sau: “Bạch Đức Thế Tôn, điều này đã được con nghe nói: ‘Tương truyền rằng Tăng chúng đã mệt nhọc vì việc khất thực ở Verañjā.’ Xin ngài hãy chấp thuận lời cam kết của con về việc chăm sóc Tăng chúng trong bốn tháng. Con sẽ làm cho dưỡng chất thấm vào thân thể của Tăng chúng.” Bậc Đạo Sư đã im lặng nhận lời. Vị ấy, sau khi biết được sự chấp thuận của bậc Đạo Sư, bắt đầu từ ngày hôm sau, đã chăm sóc Tăng chúng với Đức Phật dẫn đầu bằng các vật thực có hương vị hảo hạng, bốn loại mật ngọt, v.v... rồi lại nhận lời cam kết thêm bốn tháng, đã hoàn tất tám tháng, rồi lại nhận lời cam kết thêm bốn tháng, đã chăm sóc suốt cả năm. Sau đó, bậc Đạo Sư đã không chấp thuận lời cam kết nữa. Tuy nhiên, Mahānāma, kể từ đó, đã thực hiện việc cúng dường đến Tăng chúng đã đến từ nơi này nơi khác theo cùng một phương cách. Phẩm hạnh ấy của vị ấy đã trở nên nổi tiếng khắp toàn cõi Jambudīpa. Câu chuyện này đã phát sanh như thế. Về sau, bậc Đạo Sư, trong khi ngự tại tu viện Jetavana, đã đặt Thích-ca Mahānāma vào địa vị tối thượng trong số những người dâng cúng vật thực hảo hạng.


Uggagahapativatthu

Câu chuyện về gia chủ Ugga


253. Chaṭṭhe manāpadāyakānanti manāpaṃ cittarucitabhojanaṃ dāyakānaṃ uggo gahapati, vesāliko aggoti dasseti. So kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbatto aparabhāge satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ upāsakaṃ manāpadāyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ seṭṭhikule nibbatti. Tassa jātakāle nāmaṃ aniyāmitaṃ. Aparabhāge panassa attabhāvopi uggato ahosi samiddho, alaṅkatatoraṇaṃ viya ussitacittapaṭo viya ca ativirocittha. Guṇāpissa uggatā ahesuṃ. So imesaṃ dvinnampi uggatattā uggaseṭṭhitveva saṅkhaṃ gato. So panāyaṃ dasabalassa paṭhamadassaneyeva sotāpattiphale patiṭṭhāya aparabhāge tīṇipi maggaphalāni sacchākāsi. So attano mahallakakāle rahogato nisīditvā cintesi – ‘‘yaṃ yaṃ mayhaṃ piyaṃ manāpaṃ, taṃ tadeva dasabalassa dassāmi, idaṃ me satthu sammukhāpi sutaṃ ‘manāpadāyī labhate manāpa’’’nti. Athassa etadahosi – ‘‘api nu kho me cittaṃ jānitvā satthāpi nivesanadvāraṃ āgaccheyyā’’ti.

253. Ở kinh thứ sáu, câu manāpadāyakānaṃ (những người dâng cúng vật vừa ý) có nghĩa là: trong số những người dâng cúng vật thực vừa ý, hợp với khẩu vị, gia chủ Ugga ở Vesālī là bậc tối thắng. Chuyện kể rằng, vào thời đức Phật Padumuttara, vị ấy sanh vào một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Về sau, trong khi đang nghe đức Thế Tôn thuyết pháp, vị ấy thấy đức Thế Tôn đặt một vị cận sự nam vào địa vị tối thắng trong số những người dâng cúng vật vừa ý, nên đã làm các công đức cần thiết và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn đại kiếp, vào thời đức Phật hiện tại, đã sanh vào một gia đình trưởng giả ở Vesālī. Vào lúc sanh ra, tên của vị ấy chưa được đặt. Về sau, thân tướng của vị ấy trở nên cao lớn và sung mãn, rực rỡ như cổng chào được trang hoàng hay như tấm vải vẽ được treo lên. Các đức hạnh của vị ấy cũng trở nên cao tột. Do sự cao tột của cả hai phương diện này, vị ấy được biết đến với danh xưng là trưởng giả Ugga. Vị này ngay lần đầu tiên diện kiến bậc Thập Lực đã an trú vào quả Tu-đà-hoàn, và về sau đã chứng đắc cả ba đạo quả. Khi về già, vị ấy ngồi một mình ở nơi thanh vắng và suy nghĩ rằng: “Vật gì ta yêu thích, vừa ý, ta sẽ dâng cúng chính vật ấy lên bậc Thập Lực. Ta đã từng nghe chính kim khẩu đức Thế Tôn dạy rằng: ‘Người cho vật vừa ý, được quả báo vừa ý.’” Sau đó, vị ấy khởi lên ý nghĩ này: “Mong sao đức Thế Tôn biết được tâm ý của ta mà ngự đến cổng nhà ta.”


Satthāpi kho tassa cittaṃ ñatvā bhikkhusaṅghaparivuto nivesanadvāreyeva pāturahosi. So ‘‘satthā āgato’’ti sutvā ativiya ussāhajāto dasabalassa santikaṃ gantvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā satthu pattaṃ paṭiggahetvā gharaṃ pavesetvā paññattavarabuddhāsane satthāraṃ, avasesaāsanesu bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nānaggarasehi parivisitvā bhattakiccapariyosāne ekamantaṃ nisīditvā evamāha – ‘‘sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ ‘manāpadāyī labhate manāpa’’’nti. Yaṃ yaṃ, bhante, mayhaṃ manāpaṃ, taṃ taṃ mayā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dinnamevā’’ti satthāraṃ jānāpetvā tato paṭṭhāya yaṃ yaṃ tassa manāpaṃ, taṃ taṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa deti. Taṃ pana sabbaṃ pañcakanipāte [Pg.304] uggasutte vitthārato āgamissati. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Satthā aparabhāge jetavane viharanto taṃ upāsakaṃ manāpadāyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Đức Thế Tôn biết được tâm ý của vị ấy, cùng với Tăng đoàn, đã hiện ra ngay tại cổng nhà. Vị ấy nghe tin “Đức Thế Tôn đã đến,” vô cùng phấn khởi, liền đi đến chỗ bậc Thập Lực, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, nhận lấy bình bát của đức Thế Tôn, thỉnh Ngài vào nhà, mời đức Thế Tôn an tọa trên chỗ ngồi cao quý dành cho đức Phật đã được soạn sẵn, và mời Tăng đoàn an tọa trên các chỗ ngồi còn lại. Sau khi tự tay phục vụ các món ăn thượng vị cho Tăng đoàn có đức Phật dẫn đầu, khi việc thọ thực đã xong, vị ấy ngồi xuống một bên và bạch rằng: “Bạch ngài, con đã được nghe, được thọ trì từ chính kim khẩu của đức Thế Tôn rằng: ‘Người cho vật vừa ý, được quả báo vừa ý.’ Bạch ngài, vật gì đối với con là vừa ý, thì vật ấy con đã dâng cúng lên Tăng đoàn có đức Phật dẫn đầu.” Sau khi trình bày cho đức Thế Tôn biết như vậy, từ đó trở đi, vật gì ông vừa ý, ông đều dâng cúng vật ấy lên Tăng đoàn có đức Phật dẫn đầu. Toàn bộ câu chuyện này sẽ được trình bày chi tiết trong kinh Ugga, thuộc Phẩm Năm Pháp. Câu chuyện này đã khởi lên như vậy. Về sau, khi đang ngự tại tu viện Jetavana, đức Thế Tôn đã đặt vị cận sự nam ấy vào địa vị tối thắng trong số những người dâng cúng vật vừa ý.


Uggatagahapativatthu

Câu chuyện về gia chủ Uggata


254. Sattame saṅghupaṭṭhākānanti bhikkhusaṅghassa upaṭṭhākānaṃ hatthigāmako uggato gahapati, aggoti dasseti. Sopi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbatto aparabhāge satthu dhammadesanaṃ sutvā satthāraṃ ekaṃ upāsakaṃ saṅghupaṭṭhākānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde hatthigāme seṭṭhikule nibbatti, tassa uggatakumāroti nāmaṃ akaṃsu.

254. Ở kinh thứ bảy, câu saṅghupaṭṭhākānaṃ (những người hộ độ Tăng chúng) có nghĩa là: trong số những người hộ độ Tăng đoàn, gia chủ Uggata ở làng Hatthigāma là bậc tối thắng. Vị này cũng vào thời đức Phật Padumuttara, sanh vào một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Về sau, sau khi nghe đức Thế Tôn thuyết pháp, vị ấy thấy đức Thế Tôn đặt một vị cận sự nam vào địa vị tối thắng trong số những người hộ độ Tăng chúng, nên đã làm các công đức cần thiết và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn đại kiếp, vào thời đức Phật hiện tại, đã sanh vào một gia đình trưởng giả ở làng Hatthigāma, và được đặt tên là công tử Uggata.


So aparabhāge gharāvāse patiṭṭhito pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ pāpuṇi. Tena samayena satthā bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caranto hatthigāmaṃ patvā nāgavanuyyāne viharati. Tadā ayaṃ uggataseṭṭhi sattāhaṃ pānamadamatto hutvā nāṭakehi parivuto nāgavanuyyānaṃ gantvā paricārayamāno dasabalaṃ disvā balavahirottappaṃ paccupaṭṭhāpesi. Athassa satthāraṃ upasaṅkamantassa sabbo surāmado abbhatthaṃ agamāsi. So satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Athassa satthā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne tīṇi maggaphalāni paṭivijjhi. Tato paṭṭhāya nāṭakāni ‘‘tumhe yathāsukhaṃ gacchathā’’ti vissajjetvā dānābhirato hutvā bhikkhusaṅghassa dānameva deti. Devatā rattibhāgasamanantare āgantvā seṭṭhissa ārocenti – ‘‘gahapati, asuko bhikkhu tevijjo, asuko bhikkhu chaḷabhiñño, asuko sīlavā, asuko dussīlo’’ti. So tāsaṃ vacanaṃ sutvāpi guṇaṃ tāva yathābhūtato jānāti, deyyadhammaṃ pana samacitteneva deti. Satthu santike nisīditvāpi tameva guṇaṃ katheti. Aparabhāge satthā jetavane nisīditvā taṃ gahapatiṃ saṅghupaṭṭhākānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Về sau, khi đã lập gia đình, sau khi cha qua đời, vị ấy đã kế thừa địa vị trưởng giả. Vào thời điểm đó, đức Thế Tôn cùng với Tăng đoàn đang du hành, đã đến làng Hatthigāma và ngự tại khu vườn Nāgavana. Lúc bấy giờ, trưởng giả Uggata này đã say sưa rượu chè suốt bảy ngày, được các vũ công vây quanh, đi đến khu vườn Nāgavana để vui chơi. Khi nhìn thấy bậc Thập Lực, ông đã khởi lên lòng tàm quý mãnh liệt. Khi ông đến gần đức Thế Tôn, cơn say rượu hoàn toàn tan biến. Ông đảnh lễ đức Thế Tôn và ngồi xuống một bên. Bấy giờ, đức Thế Tôn thuyết pháp cho ông. Cuối bài pháp, ông đã chứng đắc ba đạo quả. Từ đó trở đi, ông cho các vũ công giải tán, nói rằng: “Các ngươi hãy đi tùy ý,” rồi trở nên hoan hỷ trong việc bố thí, và chỉ dâng cúng lên Tăng đoàn. Các vị chư thiên, ngay sau khi đêm xuống, đến và báo cho vị trưởng giả biết: “Thưa gia chủ, vị tỳ-khưu này là bậc tam minh, vị tỳ-khưu kia là bậc lục thông, vị này có giới hạnh, vị kia không có giới hạnh.” Dù nghe những lời ấy, ông vẫn trước hết tìm hiểu đức hạnh của các vị ấy một cách chân thật, nhưng khi dâng cúng vật thực thì ông vẫn giữ tâm bình đẳng. Ngay cả khi ngồi gần đức Thế Tôn, ông cũng chỉ kể về đức hạnh của các vị ấy. Về sau, khi đang ngồi tại tu viện Jetavana, đức Thế Tôn đã đặt vị gia chủ ấy vào địa vị tối thắng trong số những người hộ độ Tăng chúng.


Sūrambaṭṭhavatthu

Câu chuyện về Sūrambaṭṭha


255. Aṭṭhame [Pg.305] aveccappasannānanti avigacchanasabhāvena acalena pasādena samannāgatānaṃ sūrambaṭṭho aggoti dasseti. Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbatto satthu dhammakathaṃ sutvā satthāraṃ ekaṃ upāsakaṃ aveccappasannānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule nibbatti, sūrambaṭṭhotissa nāmaṃ akaṃsu.

255. Ở kinh thứ tám, câu aveccappasannānaṃ (những người có niềm tin bất động) có nghĩa là: trong số những người có niềm tin không lay chuyển, với bản chất thâm nhập, Sūrambaṭṭha là bậc tối thắng. Chuyện kể rằng, vị này vào thời đức Phật Padumuttara, sanh vào một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Sau khi nghe đức Thế Tôn thuyết pháp, vị ấy thấy đức Thế Tôn đặt một vị cận sự nam vào địa vị tối thắng trong số những người có niềm tin bất động, nên đã làm các công đức cần thiết và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn đại kiếp, vào thời đức Phật hiện tại, đã sanh vào một gia đình trưởng giả ở Sāvatthī, và được đặt tên là Sūrambaṭṭha.


So aparabhāge vayappatto gharāvāse patiṭṭhāya aññatitthiyānaṃ upaṭṭhāko hutvā carati. Atha satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento tassa sotāpattimaggahetuṃ disvā bhikkhācāravelāya nivesanadvāraṃ agamāsi. So dasabalaṃ disvā cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mahākule ceva jāto, loke ca abhiññāto, tenassa santikaṃ agamanaṃ nāma na yutta’’nti satthu santikaṃ gantvā pādesu vanditvā pattaṃ gahetvā gharaṃ pavesetvā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā bhikkhaṃ datvā bhattakiccapariyosāne ekamantaṃ nisīdi. Satthā tassa caritavasena dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthāpi taṃ dametvā vihārameva gato.

Về sau, khi đến tuổi trưởng thành, người ấy lập gia đình, trở thành người hộ độ cho các ngoại đạo. Bấy giờ, vào lúc rạng đông, khi quan sát thế gian, đức Đạo Sư thấy được nhân duyên đắc quả Tu-đà-hoàn của người ấy, nên vào lúc đi khất thực, Ngài đã đi đến cửa nhà của ông. Người ấy thấy đức Thập Lực, bèn suy nghĩ: “Sa-môn Gotama sanh trong dòng dõi cao quý, và nổi danh trong đời, vì thế, việc không đến gần vị ấy là không thích hợp.” (Nghĩ vậy rồi), ông đến gần đức Đạo Sư, đảnh lễ dưới chân Ngài, cầm lấy bình bát, mời vào nhà, thỉnh Ngài ngồi trên sàng tọa quý giá, dâng vật thực, và sau khi thọ thực xong, ông ngồi xuống một nơi hợp lẽ. Đức Đạo Sư tùy theo căn tánh của ông mà thuyết pháp. Cuối bài pháp, ông đắc quả Tu-đà-hoàn. Đức Đạo Sư sau khi đã giáo hóa ông, cũng trở về tinh xá.


Tato māro cintesi – ‘‘ayaṃ sūrambaṭṭho nāma amhākaṃ santako, satthā panassa ajja gehaṃ gato, kiṃ nu kho satthu dhammaṃ sutvā maggapātubhāvaṃ akaritthāti yāvassa mama visayā atikkantabhāvaṃ vā anatikkantabhāvaṃ vā jānāmī’’ti attano kāmarūpitāya dasabalassa sarikkhakaṃ rūpaṃ māpetvā cīvaraggahaṇampi pattaggahaṇampi buddhākappeneva katvā dvattiṃsalakkhaṇadharo hutvā sūrambaṭṭhassa gehadvāre aṭṭhāsi. Sūrambaṭṭhopi ‘‘puna dasabalo āgato’’ti sutvā ‘‘buddhānaṃ aniyyānikagamanaṃ nāma natthi, kena nu kho kāraṇena āgato’’ti vegena ‘‘dasabalo’’ti saññāya tassa santikaṃ gantvā abhivādetvā ekamantaṃ ṭhito, ‘‘bhante, tumhe idāneva imasmiṃ gehe bhattakiccaṃ katvā gatā, kiṃ nu kho kāraṇaṃ paṭicca puna āgatatthā’’ti āha. ‘‘Sūrambaṭṭha mayā dhammaṃ kathentena ekaṃ anupadhāretvā [Pg.306] kathitaṃ. Mayā hi pañcakkhandhā ‘sabbeva aniccā dukkhā anattā’ti kathitā, na panete sabbeva evarūpā. Ekacce hi khandhā niccā dhuvā sassatā atthī’’ti āha.

Sau đó, Ma vương suy nghĩ: “Người tên Sūrambaṭṭha này là của ta, nhưng hôm nay đức Đạo Sư đã đến nhà ông ta. Không biết sau khi nghe pháp của đức Đạo Sư, ông ta có chứng đắc đạo quả chăng? Ta phải biết cho được là ông ta đã vượt qua hay chưa vượt qua khỏi phạm vi của ta.” (Nghĩ vậy rồi), y theo ý muốn của mình, hóa hiện thành hình dáng giống như đức Thập Lực, cách cầm y, cách cầm bát cũng làm y như đức Phật, mang ba mươi hai tướng tốt, rồi đứng ở cửa nhà của Sūrambaṭṭha. Sūrambaṭṭha nghe tin “Đức Thập Lực lại đến”, bèn nghĩ: “Chư Phật không có việc đi lại mà không có mục đích xuất thế, không biết Ngài đến vì lý do gì?” rồi nhanh chóng đi đến gần vị ấy với ý nghĩ rằng đó là đức Thập Lực, đảnh lễ và đứng một bên, rồi thưa rằng: “Bạch đức Thế Tôn, Ngài vừa mới thọ thực xong ở nhà này rồi đi, duyên cớ gì mà Ngài lại quay lại?” (Ma vương) nói: “Này Sūrambaṭṭha, khi thuyết pháp, ta đã nói một điều mà không xem xét kỹ. Ta đã nói rằng ‘tất cả năm uẩn đều vô thường, khổ, vô ngã’, nhưng không phải tất cả chúng đều như vậy. Thật vậy, có một số uẩn là thường, hằng, bền vững.”


Tato sūrambaṭṭho cintesi – ‘‘ayaṃ kathā ativiya bhāriyā. Buddhānañhi anupadhāretvā kathanaṃ nāma natthi, dasabalassa māro kira paṭipakkho, addhā ayaṃ māro bhavissatī’’ti cintetvā – ‘‘mārosi tva’’nti āha. Ariyasāvakena kathitakathā tassa pharasuppahāro viya ahosi, tasmā sakabhāvena ṭhātuṃ asakkonto ‘‘āma, sūrambaṭṭha, ahaṃ māro’’ti āha. ‘‘Tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi āgantvā mama saddhaṃ cāletuṃ na sakkoti, mahāgotamo dasabalo mayhaṃ dhammaṃ desento ‘sabbe saṅkhārā aniccā’ti bodhetvā desesi, mā me gharadvāre tiṭṭhā’’ti accharaṃ pahari. Māro tassa vacanaṃ sutvā paṭippharitvā kathetuṃ asakkonto tattheva antaradhāyi. Sūrambaṭṭhopi sāyanhasamaye satthu santikaṃ gantvā mārena katakiriyaṃ kathetvā, ‘‘bhante, evaṃ māro mama saddhaṃ cāletuṃ vāyamitthā’’ti āha. Satthā etadeva kāraṇaṃ aṭṭhupattiṃ katvā imasmiṃ sāsane sūrambaṭṭhaṃ aveccappasannānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Sau đó, Sūrambaṭṭha suy nghĩ: “Lời nói này thật là nặng nề. Chư Phật không bao giờ nói điều gì mà không xem xét kỹ, và Ma vương là kẻ đối nghịch với đức Thập Lực. Chắc chắn người này phải là Ma vương.” Nghĩ vậy rồi, ông nói: “Ngươi có phải là Ma vương không?” Lời nói của bậc Thánh đệ tử đối với Ma vương giống như một nhát búa, vì thế, không thể giữ được hình dạng của mình, y nói: “Phải, Sūrambaṭṭha, ta là Ma vương.” (Sūrambaṭṭha nói): “Dù cho một trăm hay một ngàn Ma vương như ngươi đến cũng không thể làm lay chuyển đức tin của ta. Đức Thập Lực, bậc Đại Gotama, khi thuyết pháp cho ta, đã giảng dạy và làm cho ta hiểu rằng ‘tất cả các pháp hữu vi đều vô thường’. Đừng đứng ở cửa nhà ta.” (Nói rồi) ông búng ngón tay. Ma vương nghe lời nói của ông, không thể đứng vững và nói lời chống đối, liền biến mất ngay tại chỗ. Vào buổi chiều, Sūrambaṭṭha đến hầu đức Đạo Sư, kể lại sự việc do Ma vương làm, và thưa rằng: “Bạch đức Thế Tôn, Ma vương đã cố gắng làm lay chuyển đức tin của con như vậy.” Đức Đạo Sư nhân sự việc này làm duyên khởi, đã đặt Sūrambaṭṭha vào địa vị tối thắng trong số những người có niềm tin bất động trong giáo pháp này.


Jīvakavatthu

Câu chuyện về Jīvaka


256. Navame puggalappasannānanti puggaliyappasādena samannāgatānaṃ upāsakānaṃ jīvako komārabhacco aggoti dasseti. So hi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbatto. Satthu dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ upāsakaṃ puggalappasannānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare abhayarājakumāraṃ paṭicca sālavatiyā nāma rūpūpajīviniyā kucchimhi nibbatto. Rūpūpajīviniyo ca nāma vijātakāle sace putto hoti, chaḍḍenti. Sace dhītā, paṭijagganti. Iti sā taṃ dārakaṃ kattarasuppakena saṅkārakūṭe chaḍḍāpesi. Atha naṃ abhayo rājakumāro rājupaṭṭhānaṃ gacchanto taṃ disvā ‘‘kiṃ, bhaṇe, etaṃ kākehi samparikiṇṇa’’nti manusse pesetvā ‘‘dārako [Pg.307] devā’’ti. Jīvati, bhaṇeti, ‘‘jīvati, devā’’ti sutvā attano antepure posāpesi. Tassa jīvatīti kathitattā jīvakoti nāmaṃ akaṃsu, kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsu.

256. Trong kinh thứ chín, câu “trong số những người có niềm tin nơi cá nhân” cho thấy rằng trong số các nam cư sĩ có niềm tin nơi cá nhân, Jīvaka Komārabhacca là bậc tối thắng. Vị ấy, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình quyền quý ở thành Haṃsavatī. Khi đang nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, thấy Ngài đặt một nam cư sĩ vào địa vị tối thắng trong số những người có niềm tin nơi cá nhân, vị ấy đã làm công đức thù thắng và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy sau khi luân hồi trong cõi trời và người suốt một trăm ngàn kiếp, vào thời đức Phật này xuất hiện, đã sanh ra tại thành Rājagaha, trong bụng của một kỹ nữ tên là Sālavatī, do duyên với vương tử Abhaya. Những người sống bằng nghề bán sắc, khi sanh con, nếu là con trai thì họ vứt bỏ, nếu là con gái thì họ nuôi nấng. Vì vậy, bà ta đã sai người đem đứa bé trai ấy đặt trong một cái giỏ cũ rồi vứt ở đống rác. Bấy giờ, vương tử Abhaya khi đang trên đường vào chầu vua, thấy đứa bé ấy, bèn hỏi: “Này các khanh, cái gì đang bị quạ bu quanh kia?” rồi sai người đi xem. (Họ về thưa): “Tâu điện hạ, là một đứa bé.” (Vương tử hỏi): “Này các khanh, nó còn sống không?” Nghe họ thưa: “Tâu điện hạ, nó còn sống,” vương tử đã cho người đem về cung nuôi dưỡng. Vì được nói là “còn sống” (jīvati), nên người ta đặt tên cho cậu là Jīvaka; vì được vương tử (kumāra) nuôi dưỡng, nên người ta đặt tên là Komārabhacca.


So attano soḷasavassuddesikakāle takkasilaṃ gantvā vejjasippaṃ uggaṇhitvā bimbisārarañño santikā sakkāraṃ labhitvā caṇḍapajjotassa rañño rogaṃ phāsukaṃ akāsi. So tassa pañca taṇḍulasakaṭasatāni soḷasa kahāpaṇasahassāni dussasahassaparivāraṃ anagghaṃ siveyyakaṃ dussayugañca pesesi. Tasmiṃ samaye satthā rājagahaṃ upanissāya gijjhakūṭe pabbate viharati. Jīvako satthu ussannadhātuke kāye virecanaṃ datvā bhesajjaṃ karonto ‘‘cattāro paccayā mama santakāva hontū’’ti satthāraṃ attano vihāre vasāpetvā satthu bhesajjaṃ katvā taṃ dussayugaṃ upanetvā ‘‘idaṃ, bhante, tumheyeva paribhogaṃ karothā’’ti vatvā tena saddhiṃ laddhaṃ dussasahassaṃ bhikkhusaṅghassa adāsi. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana jīvakavatthu khandhake (mahāva. 326 ādayo) āgatameva. Satthā aparabhāge jetavane viharanto jīvakaṃ komārabhaccaṃ puggalappasannānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vị ấy (Jīvaka) vào lúc mười sáu tuổi đã đi đến Takkasilā, học nghề y, nhận được sự trọng vọng từ vua Bimbisāra, và đã chữa khỏi bệnh cho vua Caṇḍapajjota. Vị vua ấy đã gửi cho ông năm trăm cỗ xe gạo, mười sáu ngàn đồng kahāpaṇa, và một cặp vải Siveyyaka vô giá cùng với đoàn tùy tùng một ngàn tấm vải. Vào lúc ấy, đức Thế Tôn đang an trú tại núi Gijjhakūṭa, gần thành Rājagaha. Jīvaka đã dâng thuốc xổ cho thân thể của đức Thế Tôn vốn có các thể chất bị rối loạn, trong khi đang bào chế thuốc, đã thỉnh đức Thế Tôn an ngụ tại tu viện của mình, đã bào chế thuốc cho đức Thế Tôn, đã dâng cặp vải ấy và thưa rằng: “Bạch ngài, chính ngài hãy thọ dụng vật này.” Sau khi nói vậy, ông đã cúng dường một ngàn tấm vải nhận được cùng với cặp vải ấy đến Tăng chúng. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn chi tiết thì câu chuyện về Jīvaka đã được trình bày trong Khandhaka (Mahāvagga, 326 ff.). Về sau, trong khi đang an trú tại Jetavana, đức Thế Tôn đã đặt Jīvaka Komārabhacca vào vị trí hàng đầu trong số những người có lòng tịnh tín nơi cá nhân.


Nakulapitugahapativatthu

Câu chuyện về gia chủ Nakulapitā


257. Dasame vissāsakānanti vissāsikakathaṃ kathentānaṃ upāsakānaṃ antare, nakulapitā gahapati, aggoti dasseti. So kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ upāsakaṃ vissāsakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. So kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde bhaggaraṭṭhe susumāragirinagare seṭṭhikule nibbatti. Satthāpi bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno taṃ nagaraṃ patvā bhesakaḷāvane viharati. Athāyaṃ, nakulapitā gahapati, susumāragirivāsīhi saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā paṭhamadassaneneva so ca bhariyā cassa dasabalaṃ ‘‘ayaṃ amhākaṃ putto’’ti saññaṃ paṭṭhapetvā ubhopi [Pg.308] satthu pādesu nipatitvā, ‘‘tāta, tvaṃ ettakaṃ kālaṃ amhe chaḍḍetvā kahaṃ vicarasī’’ti āhaṃsu. Ayaṃ kira, nakulapitā gahapati, pubbe pañca jātisatāni dasabalassa pitā ahosi, pañca jātisatāni cūḷapitā, pañca jātisatāni mahāpitā, pañca jātisatāni mātulo, nakulamātāpi pañca jātisatāni mātā ahosi, pañca jātisatāni cūḷamātā, pañca jātisatāni mahāmātā, pañca jātisatāni pitucchā. Iti dīgharattaṃ anugatasinehattā dasabalaṃ disvāva ‘‘putto’’ti saññaṃ katvā saṇṭhātuṃ nāsakkhiṃsu. Satthā yāva tesaṃ cittaṃ saññattiṃ na gacchati, tāva ‘‘apethā’’ti nāvoca. Atha nesaṃ yathāmaneneva satiṃ paṭilabhitvā majjhattabhūtānaṃ āsayaṃ ñatvā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne ubhopi sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu.

257. Trong kinh thứ mười, câu “vissāsakānaṃ” chỉ rằng: “Gia chủ Nakulapitā là vị đứng đầu trong số các nam cư sĩ có lời nói thân tín.” Tương truyền rằng, vào thời đức Phật Padumuttara, vị ấy sanh ra trong một gia đình ở Haṃsavatī, trong khi đang nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, đã nhìn thấy đức Thế Tôn đặt một nam cư sĩ vào vị trí hàng đầu trong số những người thân tín, nên đã thực hiện hành động có năng lực và đã phát nguyện quả vị ấy. Vị ấy sau khi luân hồi trong các cõi trời và người suốt một trăm ngàn đại kiếp, vào thời đức Phật hiện tại, đã sanh ra trong gia đình của một vị trưởng giả ở thành phố Susumāragiri, xứ Bhagga. Đức Thế Tôn, cùng với đoàn Tăng chúng, trong khi đang du hành, đã đi đến thành phố ấy và an trú tại khu rừng Bhesakaḷā. Bấy giờ, gia chủ Nakulapitā này, cùng với các cư dân ở Susumāragiri, đã đi đến yết kiến đức Thế Tôn. Ngay từ cái nhìn đầu tiên, cả ông và vợ của ông đã khởi lên ý niệm đối với bậc Thập Lực rằng: “Vị này là con của chúng ta.” Rồi cả hai đã đảnh lễ dưới chân đức Thế Tôn và thưa rằng: “Này con, con đã bỏ chúng ta trong một thời gian lâu như vậy, đã đi đâu?” Tương truyền rằng, gia chủ Nakulapitā này, trong quá khứ đã là cha của bậc Thập Lực trong năm trăm đời, là chú trong năm trăm đời, là bác trong năm trăm đời, là cậu trong năm trăm đời. Nakulamātā cũng đã là mẹ trong năm trăm đời, là dì (em của mẹ) trong năm trăm đời, là bác (chị của mẹ) trong năm trăm đời, là cô trong năm trăm đời. Do đó, vì tình thương mến đã theo đuổi trong một thời gian dài, ngay khi nhìn thấy bậc Thập Lực, họ đã khởi lên ý niệm “con trai” và đã không thể tự chủ được. Đức Thế Tôn, chừng nào tâm của họ chưa đi đến sự nhận thức, đã không nói rằng: “Hãy lui ra.” Sau đó, khi họ đã lấy lại được chánh niệm như thường và trở nên bình thản, ngài đã biết được ý hướng của họ và đã thuyết Pháp. Vào cuối bài pháp thoại, cả hai đã an trú trong quả vị Nhập Lưu.


Satthā aparabhāge tesaṃ mahallakakāle puna taṃ nagaraṃ agamāsi. Te ‘‘satthā āgato’’ti sutvā satthu santikaṃ gantvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā svātanāya nimantetvā punadivase attano nivesane buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nānaggarasehi parivisitvā satthāraṃ katabhattakiccaṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho nakulapitā gahapati, bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yato me, bhante, nakulamātā gahapatānī, daharasseva daharā ānītā, nābhijānāmi nakulamātaraṃ gahapatāniṃ manasāpi aticaritā, kuto pana kāyena. Iccheyyāma mayaṃ, bhante, diṭṭhe ceva dhamme aññamaññaṃ passituṃ abhisamparāyañca aññamaññaṃ passitu’’nti. Nakulamātāpi kho, gahapatānī, bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yato ahaṃ, bhante, nakulapituno gahapatissa daharasseva daharā ānītā, nābhijānāmi nakulapitaraṃ gahapatiṃ manasāpi aticaritā, kuto pana kāyena. Iccheyyāma mayaṃ, bhante, diṭṭhe ceva dhamme aññamaññaṃ passituṃ abhisamparāyañca aññamaññaṃ passitu’’nti. Atha aparabhāge satthā jetavane nisīditvā upāsake paṭipāṭiyā ṭhānantaresu ṭhapento imaṃ imesaṃ dvinnampi kathaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā nakulapitaraṃ gahapatiṃ vissāsakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Về sau, khi họ đã già, đức Thế Tôn lại đi đến thành phố ấy. Họ nghe tin: “Đức Thế Tôn đã đến,” liền đi đến yết kiến đức Thế Tôn, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, và thỉnh mời cho ngày hôm sau. Vào ngày hôm sau, tại nhà của mình, họ đã phục vụ đoàn Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu với các món ăn ngon lạ, và sau khi đức Thế Tôn đã dùng bữa xong, họ đã đến gần và ngồi xuống một bên. Gia chủ Nakulapitā, đang ngồi một bên, đã bạch với đức Thế Tôn điều này: “Bạch ngài, từ khi nữ gia chủ Nakulamātā, lúc còn trẻ, được đưa về cho con, lúc cũng còn trẻ, con không hề biết mình đã từng có hành vi sai trái đối với nữ gia chủ Nakulamātā ngay cả trong tâm tưởng, huống nữa là bằng thân. Bạch ngài, chúng con mong muốn được nhìn thấy nhau trong chính đời này và cũng được nhìn thấy nhau trong đời sau.” Nữ gia chủ Nakulamātā cũng bạch với đức Thế Tôn điều này: “Bạch ngài, từ khi con, lúc còn trẻ, được đưa về cho gia chủ Nakulapitā, lúc cũng còn trẻ, con không hề biết mình đã từng có hành vi sai trái đối với gia chủ Nakulapitā ngay cả trong tâm tưởng, huống nữa là bằng thân. Bạch ngài, chúng con mong muốn được nhìn thấy nhau trong chính đời này và cũng được nhìn thấy nhau trong đời sau.” Về sau, đức Thế Tôn, trong khi đang ngự tại Jetavana và tuần tự đặt các nam cư sĩ vào các vị trí đặc biệt, đã lấy câu chuyện của hai vị này làm duyên khởi và đã đặt gia chủ Nakulapitā vào vị trí hàng đầu trong số những người thân tín.


Chaṭṭhavaggavaṇṇanā.

Giải Phẩm Thứ Sáu.


Dasasuttapaṭimaṇḍitāya upāsakapāḷiyā vaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về Pāli Cư Sĩ, được trang hoàng bởi mười bài kinh, đã hoàn tất.


14. Etadaggavaggo

Phẩm Etadagga


(14) 7. Sattamaetadaggavaggo

14. (14) 7. Phẩm thứ bảy


Sujātāvatthu

Câu chuyện về Sujātā


258. Upāsikāpāḷiyā [Pg.309] paṭhame paṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantīnanti sabbapaṭhamaṃ saraṇesu patiṭṭhitānaṃ upāsikānaṃ, sujātā nāma, seniyadhītā aggāti dasseti. Sāpi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattā aparabhāge satthu dhammakathaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ paṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikāraṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva uruvelāyaṃ senānigame seniyakuṭumbikassa gehe nibbattitvā vayappattā ekasmiṃ nigrodhamūle patthanaṃ akāsi – ‘‘sace samajātikaṃ kulagharaṃ gantvā paṭhamagabbhe puttaṃ labhissāmi, anusaṃvaccharaṃ balikammaṃ karissāmī’’ti. Tassā sā patthanā samijjhi.

258. Trong kinh đầu tiên của Phẩm Nữ Cư Sĩ, bằng câu 'trong số những người đi đến quy y đầu tiên', bản kinh chỉ ra rằng: 'Trong số các nữ cư sĩ an trú nơi quy y trước tất cả, Sujātā, con gái của trưởng giả Seniya, là tối thắng'. Vị ấy cũng vậy, vào thời đức Phật Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Về sau, trong khi nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, thấy Ngài đặt một nữ cư sĩ vào địa vị tối thắng trong số những người quy y đầu tiên, bà đã tạo phước nghiệp thù thắng và phát nguyện địa vị đặc biệt ấy. Vị ấy sau khi luân hồi một trăm ngàn kiếp trong cõi trời và cõi người, ngay cả trước khi đức Đạo Sư của chúng ta xuất hiện, đã sanh ra trong nhà của gia chủ Seniya ở làng Senāni, xứ Uruvelā. Khi đến tuổi trưởng thành, bà đã lập một lời nguyện tại gốc một cây đa rằng: 'Nếu con, sau khi về nhà chồng thuộc gia đình tương xứng, sanh được con trai trong lần mang thai đầu tiên, con sẽ cúng dường hằng năm'. Lời nguyện ấy của bà đã được thành tựu.


Sā mahāsattassa dukkarakārikaṃ karontassa chaṭṭhe vasse paripuṇṇe visākhapuṇṇamadivase ‘‘pātova balikammaṃ karissāmī’’ti rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya dhenuyo duhāpesi. Vacchakā dhenūnaṃ thanamūlaṃ na āgamaṃsu, thanamūle navabhājanamhi upanītamatte attanova dhammatāya khīradhārā patiṃsu. Taṃ acchariyaṃ disvā, sujātā, sahattheneva khīraṃ gaṇhitvā navabhājane pakkhipitvā sahattheneva aggiṃ katvā pacituṃ ārabhi. Tasmiṃ pāyāse paccamāne mahantamahantā bubbuḷā uṭṭhahitvā dakkhiṇāvattā hutvā sañcaranti, ekaphusitampi bahi na niggacchati. Mahābrahmā chattaṃ dhāresi, cattāro lokapālā khaggahatthā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu, sakko alātāni samānento aggiṃ jālesi. Devatā catūsu dīpesu ojaṃ saṃharitvā tattha pakkhipiṃsu. Sujātā, ekadivaseyeva imāni acchariyāni disvā puṇṇādāsiṃ āmantesi – ‘‘amma, puṇṇe ajja amhākaṃ devatā ativiya pasannā, mayā ettakaṃ kālaṃ evarūpaṃ acchariyaṃ nāma na diṭṭhapubbaṃ, vegena gantvā devaṭṭhānaṃ paṭijaggāhī’’ti. Sā ‘‘sādhu, ayye’’ti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā turitaturitā rukkhamūlaṃ agamāsi.

Khi năm thứ sáu của Đại Sĩ đang thực hành khổ hạnh đã viên mãn, vào ngày rằm tháng Visākha, nàng Sujātā với ý nghĩ 'Ta sẽ làm lễ cúng dường vào sáng sớm', đã thức dậy sớm vào lúc rạng đông và cho vắt sữa các con bò cái. Các con bê không đến gần vú của bò mẹ; ngay khi bình mới được đưa đến dưới vú, các dòng sữa tự nhiên chảy ra. Thấy điều kỳ diệu ấy, Sujātā đã tự tay lấy sữa, đổ vào một cái nồi mới, và tự tay nhóm lửa bắt đầu nấu. Khi món cháo sữa ấy đang được nấu, những bọt sữa rất lớn nổi lên, xoay tròn theo chiều bên phải, và không một giọt nào văng ra ngoài. Đại Phạm Thiên che lọng, Tứ Đại Thiên Vương tay cầm gươm báu đứng hộ vệ, vua Sakka quạt than làm cho lửa cháy lên. Chư thiên từ bốn châu đã thu hợp vật thực tinh túy và cho vào đó. Sujātā, thấy những điều kỳ diệu này chỉ trong một ngày, đã gọi người nữ tỳ tên Puṇṇā: 'Này mẹ Puṇṇā, hôm nay vị trời của chúng ta vô cùng hoan hỷ. Ta chưa từng thấy một điều kỳ diệu như vậy trong suốt thời gian qua. Hãy mau đi dọn dẹp nơi ở của vị trời'. Nàng ấy vâng lời 'Thưa bà, vâng ạ' và đã vội vã đi đến gốc cây.


Bodhisattopi [Pg.310] kho bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno pātova gantvā rukkhamūle nisīdi. Rukkhamūlaṃ sodhanatthāya gatā puṇṇā āgantvā sujātāya ārocesi – ‘‘devatā rukkhamūle nisinnā’’ti. Sujātā, ‘‘sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ karomī’’ti vatvā sabbapasādhanaṃ pasādhetvā satasahassagghanake suvaṇṇathāle pāyāsaṃ vaḍḍhetvā aparāya suvaṇṇapātiyā pidahitvā setavatthena sampaliveṭhetvā samantā gandhadāmamālādāmāni osāretvā ukkhipitvā gantvā mahāpurisaṃ disvā balavapītiṃ uppādetvā diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatoṇatā gantvā sīsato thālaṃ otāretvā vivaritvā saheva pātiyā pāyāsaṃ mahāpurisassa hatthe ṭhapetvā vanditvā ‘‘yathā mayhaṃ manoratho nipphanno, evaṃ tumhākampi nipphajjatū’’ti vatvā pakkāmi. Bodhisatto nerañjarāya nadiyā tīraṃ gantvā suvaṇṇathālaṃ tīre ṭhapetvā nhatvā paccuttaritvā ekūnapaṇṇāsa piṇḍe karonto pāyāsaṃ paribhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ nadiyā sampavāhetvā anukkamena bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññutaṃ patvā sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe atikkamitvā isipatane migadāye pavattitavaradhammacakko sujātāya puttassa yasadārakassa upanissayaṃ disvā gantvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi.

Vị Bồ-tát cũng vậy, đang chờ đến giờ đi khất thực, đã đi từ sáng sớm và ngồi dưới gốc cây. Puṇṇā, người đi để dọn dẹp gốc cây, đã trở về và báo cho Sujātā: 'Vị trời đang ngồi ở gốc cây'. Sujātā nói: 'Này cô kia, nếu cô nói thật, ta sẽ giải thoát cô khỏi thân phận nô tỳ'. Sau khi trang điểm với tất cả trang sức, bà múc cháo sữa vào một cái bát vàng trị giá một trăm ngàn, lấy một cái bát vàng khác đậy lại, dùng vải trắng bọc quanh, treo các vòng hoa và vòng hương thơm xung quanh, rồi đội lên đầu và đi đến. Thấy vị Đại Nhân, bà sanh tâm hỷ lạc mãnh liệt, và từ nơi nhìn thấy, bà đi đến với dáng vẻ hết sức khiêm cung, hạ cái bát từ trên đầu xuống, mở ra, và đặt cháo sữa cùng với cái bát vào tay của vị Đại Nhân. Sau khi đảnh lễ, bà nói: 'Như tâm nguyện của con đã thành tựu, mong rằng tâm nguyện của ngài cũng được thành tựu', rồi ra về. Bồ-tát đi đến bờ sông Nerañjarā, đặt cái bát vàng trên bờ, tắm xong và lên bờ, vo cháo sữa thành bốn mươi chín vắt và thọ dụng, rồi thả cái bát vàng trôi trên sông. Ngài tuần tự đi lên Bồ-đề đoàn, đạt đến Nhất thiết trí, trải qua bảy tuần lễ tại Bồ-đề đoàn, và sau khi đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng tại Isipatana, Migadāya, Ngài thấy được duyên lành của Yasa, con trai của Sujātā, nên đã đi đến và ngồi dưới một gốc cây nào đó.


Yasopi kulaputto rattibhāgasamanantare vivaṭaṃ itthāgāraṃ disvā sañjātasaṃvego ‘‘upaddutaṃ vata, bho, upasaṭṭhaṃ vata, bho’’ti vatvā nivesanato nikkhamitvāva bahinagare satthu santikaṃ gantvā dhammadesanaṃ sutvā tīṇi maggaphalāni paṭivijjhi. Athassa pitā padānupadikaṃ gantvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā yasassa pavattiṃ pucchi. Satthā yasaṃ kulaputtaṃ paṭicchādetvā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne so seṭṭhigahapati sotāpattiphale patiṭṭhāsi, yaso arahattaphalaṃ pāpuṇi. Taṃ bhagavā ‘‘ehi bhikkhū’’ti āha, tāvadevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi, iddhimayapattacīvaradharo ahosi. Pitāpissa satthāraṃ nimantesi. Satthā yasaṃ kulaputtaṃ pacchāsamaṇaṃ katvā tassa gharaṃ gantvā katabhattakicco dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne yasassa mātā, sujātā, purāṇadutiyikā ca sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Taṃdivasaṃ ayaṃ, sujātā, tevācikasaraṇe patiṭṭhāsi saddhiṃ suṇisāya. Ayamettha saṅkhepo[Pg.311], vitthārato panetaṃ vatthu khandhake (mahāva. 25-28) āgatameva. Satthā aparabhāge paṭipāṭiyā upāsikāyo ṭhānantaresu ṭhapento imaṃ upāsikaṃ paṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Thiện gia nam tử Yasa cũng vậy, ngay sau canh đêm, thấy cảnh tượng hỗn độn trong khuê phòng của các nữ tỳ, sanh lòng nhàm chán, thốt lên rằng: 'Ôi, thật phiền não! Ôi, thật ngột ngạt!'. Vừa ra khỏi nhà, ông đã đi đến gần đức Đạo Sư ở ngoại thành, nghe pháp thoại và chứng đắc ba Đạo và ba Quả. Khi ấy, cha của ông lần theo dấu chân đi đến, đảnh lễ đức Thế Tôn và hỏi về tung tích của Yasa. Đức Đạo Sư che khuất thiện gia nam tử Yasa và thuyết pháp. Cuối bài pháp, vị trưởng giả gia chủ ấy an trú trong Tu-đà-hoàn quả, còn Yasa đạt đến A-la-hán quả. Đức Thế Tôn gọi ông: 'Hãy đến đây, tỳ-khưu'. Ngay lập tức, tướng gia chủ của ông biến mất, ông trở thành người mang y bát do thần thông hóa hiện. Cha của ông cũng thỉnh mời đức Đạo Sư. Đức Đạo Sư cho thiện gia nam tử Yasa đi theo làm thị giả, đến nhà của ông ấy, sau khi thọ thực xong, đã thuyết pháp. Cuối bài pháp, mẹ của Yasa là Sujātā và người vợ cũ đã an trú trong Tu-đà-hoàn quả. Vào ngày hôm đó, bà Sujātā này cùng với con dâu đã an trú trong Tam quy. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về chi tiết, câu chuyện này đã được trình bày trong chương Khandhaka (Đại Phẩm, 25-28). Về sau, khi đức Đạo Sư tuần tự đặt các nữ cư sĩ vào các địa vị đặc biệt, Ngài đã đặt nữ cư sĩ này vào địa vị tối thắng trong số những người quy y đầu tiên.


Visākhāvatthu

Câu chuyện về Visākhā


259. Dutiye dāyikānanti dānābhiratānaṃ upāsikānaṃ, visākhā migāramātā, aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattā aparabhāge satthu dhammadesanaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ dāyikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā kassapabuddhakāle kikissa kāsirañño gehe sattannaṃ bhaginīnaṃ sabbakaniṭṭhā hutvā nibbatti. Tadā kira –

259. Trong bài kinh thứ hai, câu “dāyikānaṃ” (trong số các nữ thí chủ) cho thấy rằng: “Trong số các nữ cận sự ưa thích việc bố thí, Visākhā, mẹ của Migāra, là bậc tối thắng.” Được biết, vào thời đức Phật Padumuttara, vị này đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Về sau, trong khi đang nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, bà đã nhìn thấy đức Đạo Sư đặt một nữ cận sự vào địa vị tối thắng trong số các nữ thí chủ. Do đó, bà đã thực hiện một công đức phi thường và phát nguyện đạt được địa vị đặc biệt ấy. Vị này đã luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn đại kiếp. Vào thời đức Phật Kassapa, bà đã sanh ra trong cung điện của vua Kiki xứ Kāsī, trở thành người em út trong số bảy chị em. Vào lúc ấy, được biết rằng:


‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā;

Dhammā ceva sudhammā ca, saṅghadāsī ca sattamā’’ti.

“Nàng Samaṇī và Samaṇaguttā, nàng Bhikkhunī và Bhikkhudāyikā, nàng Dhammā và Sudhammā, và người thứ bảy là Saṅghadāsī.”


Imā satta bhaginiyo ahesuṃ. Tā etarahi –

Đó là bảy chị em. Bây giờ, các vị ấy là:


‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca gotamī;

Dhammadinnā mahāmāyā, visākhā ceva sattamī’’ti. –

“Nàng Khemā và Uppalavaṇṇā, nàng Paṭācārā và Gotamī, nàng Dhammadinnā, Mahāmāyā, và người thứ bảy là Visākhā.”


Evaṃnāmā hutvā nibbattā. Tatrāyaṃ saṅghadāsī ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde aṅgaraṭṭhe bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañcayaseṭṭhino aggamahesiyā sumanadeviyā nāma kucchismiṃ nibbatti, visākhātissā nāmaṃ akaṃsu. Tassā sattavassikakāle dasabalo selabrāhmaṇassa ca aññesañca bodhaneyyabandhavānaṃ upanissayasampattiṃ disvā mahābhikkhusaṅghaparivāro cārikaṃ caramāno tasmiṃ raṭṭhe taṃ nagaraṃ pāpuṇi.

Các vị ấy đã sanh ra với những tên như vậy. Trong số đó, nàng Saṅghadāsī này, sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, vào thời đức Phật của chúng ta xuất hiện, đã sanh ra trong bụng của bà Sumanādevī, chánh thất của trưởng giả Dhanañcaya, con trai của trưởng giả Meṇḍaka, tại thành Bhaddiya ở xứ Aṅga. Họ đã đặt tên cho cô là Visākhā. Khi cô được bảy tuổi, đức Thập Lực, thấy được sự đầy đủ về duyên lành của Bà-la-môn Sela và những người thân quyến khác có khả năng giác ngộ, đã cùng đại chúng Tỳ-khưu vây quanh du hành và đến thành phố ấy tại xứ ấy.


Tasmiñca samaye meṇḍako gahapati tasmiṃ nagare pañcannaṃ mahāpuññānaṃ jeṭṭhako hutvā seṭṭhiṭṭhānaṃ kāresi. Pañca mahāpuññā nāma meṇḍako seṭṭhi, candapadumā nāma tasseva aggamahesī, tassa ca putto dhanañcayo nāma, tassa bhariyā sumanadevī nāma, meṇḍakaseṭṭhissa dāso [Pg.312] puṇṇo nāmāti. Na kevalañca meṇḍakaseṭṭhiyeva, bimbisāramahārājassa pana āṇāpavattiṭṭhāne pañca amitabhogā nāma ahesuṃ jotiko jaṭilo meṇḍako puṇṇo kākavaliyoti. Tesu ayaṃ meṇḍakaseṭṭhi dasabalassa attano nagaraṃ sampattabhāvaṃ sutvā puttassa dhanañcayaseṭṭhino dhītaraṃ visākhādārikaṃ pakkositvā evamāha – ‘‘amma, tuyhampi maṅgalaṃ amhākampi maṅgalaṃ, tava paricārikāhi pañcadārikāsatehi saddhiṃ pañca rathasatāni āruyha pañcahi dāsisatehi parivutā dasabalassa paccuggamanaṃ karohī’’ti. Sā pitāmahassa vacanaṃ sutvā tathā akāsi. Kāraṇākāraṇesu pana kusalattā yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Athassā caritavasena satthā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Meṇḍakaseṭṭhipi kho satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha satthā tassapi caritavasena dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya satthāraṃ svātanāya nimantetvā punadivase attano nivesane paṇītena khādanīyena bhojanīyena buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā etenupāyena aḍḍhamāsaṃ mahādānaṃ adāsi. Satthā bhaddiyanagare yathābhirantaṃ viharitvā pakkāmi.

Vào lúc ấy, gia chủ Meṇḍaka là người đứng đầu trong số năm người có phước báu lớn tại thành phố đó và giữ chức vụ đại trưởng giả. Năm người có phước báu lớn là: trưởng giả Meṇḍaka, chánh thất của ông tên là Candapadumā, con trai ông tên là Dhanañcaya, vợ của Dhanañcaya tên là Sumanādevī, và người nô lệ của trưởng giả Meṇḍaka tên là Puṇṇa. Và không chỉ có trưởng giả Meṇḍaka, mà trong lãnh thổ của vua Bimbisāra còn có năm người có tài sản vô hạn là: Jotika, Jaṭila, Meṇḍaka, Puṇṇa, và Kākavaliya. Trong số đó, trưởng giả Meṇḍaka này, khi nghe tin đức Thập Lực đã đến thành phố của mình, đã gọi cháu gái của mình, cô bé Visākhā, và nói rằng: “Này cháu, đây là điều tốt lành cho cháu và cũng là điều tốt lành cho chúng ta. Cháu hãy cùng với năm trăm thị nữ của mình, lên năm trăm cỗ xe, được năm trăm nữ tỳ vây quanh, đi ra đón đức Thập Lực.” Nghe lời ông nội, cô đã làm như vậy. Do khéo léo trong việc biết điều gì nên làm và không nên làm, cô đã đi bằng xe đến nơi nào địa hình còn cho phép, sau đó xuống xe và đi bộ đến gần đức Đạo Sư, đảnh lễ rồi đứng sang một bên. Bấy giờ, đức Đạo Sư đã thuyết pháp cho cô tùy theo căn tánh của cô. Khi kết thúc bài pháp, cô cùng với năm trăm thị nữ đã chứng đắc quả vị Nhập Lưu. Trưởng giả Meṇḍaka cũng đã đến gần đức Đạo Sư, đảnh lễ rồi đứng sang một bên. Bấy giờ, đức Đạo Sư cũng đã thuyết pháp cho ông tùy theo căn tánh của ông. Khi kết thúc bài pháp, ông đã chứng đắc quả vị Nhập Lưu, rồi thỉnh mời đức Đạo Sư cho ngày hôm sau. Vào ngày hôm sau, tại nhà riêng của mình, ông đã cúng dường các món ăn cứng và mềm thượng vị đến chư Tăng với đức Phật là vị chủ tọa. Bằng cách này, ông đã thực hiện việc đại bố thí trong nửa tháng. Đức Đạo Sư, sau khi lưu lại ở thành Bhaddiya tùy theo ý thích, đã ra đi.


Ito paraṃ aññaṃ kathāmaggaṃ vissajjetvā visākhāya uppattikathāva kathetabbā. Sāvatthiyañhi kosalarājā bimbisārassa santikaṃ pesesi – ‘‘mama āṇāpavattiṭṭhāne amitabhogavindanakulaṃ nāma natthi, amhākaṃ amitabhogavindanakulaṃ pesetū’’ti. Rājā amaccehi saddhiṃ mantesi. Amaccā ‘‘mahākulaṃ pesetuṃ na sakkā, ekaṃ pana seṭṭhiputtaṃ pesessāmā’’ti meṇḍakaseṭṭhino puttaṃ dhanañcayaseṭṭhiṃ āyāciṃsu. Rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā taṃ pesesi. Atha naṃ kosalarājā sāvatthito sattayojanamatthake sāketanagare seṭṭhiṭṭhānaṃ datvā vāsesi.

Từ đây trở đi, gác lại những dòng câu chuyện khác, chỉ nên kể câu chuyện về sự xuất thân của Visākhā. Thật vậy, tại Sāvatthī, vua xứ Kosala đã gửi sứ giả đến vua Bimbisāra và nói rằng: “Trong lãnh thổ của ta, không có gia tộc nào được gọi là gia tộc có tài sản vô hạn. Xin hãy gửi cho chúng tôi một gia tộc có tài sản vô hạn.” Vua đã bàn bạc với các vị đại thần. Các vị đại thần thưa rằng: “Không thể gửi đi một gia tộc lớn, tuy nhiên, chúng ta sẽ gửi đi một người con trai của trưởng giả.” Rồi họ đã thỉnh cầu trưởng giả Dhanañcaya, con trai của trưởng giả Meṇḍaka. Vua nghe lời của họ và đã gửi vị ấy đi. Bấy giờ, vua xứ Kosala đã ban cho vị ấy chức vụ trưởng giả và cho an cư tại thành Sāketa, cách Sāvatthī bảy do-tuần.


Sāvatthiyañca migāraseṭṭhino putto puṇṇavaḍḍhanakumāro nāma vayappatto ahosi. Athassa pitā ‘‘putto me vayappatto, gharāvāsenassa ābandhanasamayo’’ti [Pg.313] ñatvā ‘‘amhākaṃ samānajātike kule dārikaṃ pariyesathā’’ti kāraṇākāraṇakusale purise pesesi. Te sāvatthiyaṃ attano rucitaṃ dārikaṃ adisvā sāketaṃ agamaṃsu. Taṃdivasañca, visākhā, attano samānavayehi pañcahi kumārikāsatehi parivāritā nakkhattakīḷanatthāya ekaṃ mahāgāmaṃ agamāsi. Tepi purisā antonagare caritvā attano rucitaṃ dārikaṃ adisvā bahinagaradvāre aṭṭhaṃsu. Tasmiṃ samaye devo vassituṃ ārabhi. Atha tā visākhāya saddhiṃ nikkhantā dārikā temanabhayena vegena sālaṃ pavisiṃsu. Te purisā tāsampi antare yathārucitaṃ dārikaṃ na passiṃsu. Tāsaṃ pana sabbapacchato, visākhā, devaṃ vassantampi agaṇetvā aturitagamanena temayamānāva sālaṃ pāvisi. Te purisā taṃ disvā cintayiṃsu – ‘‘rūpavatī tāva kaññā etaparamā bhaveyya, rūpaṃ panetaṃ ekaccāya kāritapattaṃ viya hoti, kathaṃ samuṭṭhāpetvā kathentā jānissāma madhuravacanā vā no vā’’ti. Tato naṃ āhaṃsu – ‘‘ativiya pariṇatavayā itthī viya yāsi, ammā’’ti. Kiṃ disvā kathetha, tātāti? Aññā tayā saddhiṃ kīḷanakumāriyo temanabhayena vegena āgantvā sālaṃ paviṭṭhā, tvaṃ pana mahallikā viya padavāraṃ atikkamma nāgacchasi, sāṭakassa temanabhāvampi na gaṇesi. Sace taṃ hatthī vā asso vā anubandheyya, kiṃ evamevaṃ kareyyāsīti? Tātā, sāṭakā nāma na dullabhā, sulabhā mayhaṃ kule sāṭakā. Vayappattā mātugāmā pana paṇiyabhaṇḍasadisā, hatthe vā pāde vā bhagge aṅgavikalaṃ mātugāmaṃ jigucchantā niṭṭhubhitvā gacchanti, tasmā saṇikaṃ āgatāmhīti.

Tại Sāvatthī, con trai của trưởng giả Migāra tên là công tử Puṇṇavaḍḍhana đã đến tuổi trưởng thành. Khi ấy, phụ thân của chàng, biết rằng: “Con trai ta đã đến tuổi trưởng thành, đây là thời điểm để ràng buộc nó với đời sống gia đình,” bèn sai những người đàn ông khéo léo trong việc phân biệt phải trái đi với lời dặn: “Hãy tìm một thiếu nữ trong một gia đình cùng đẳng cấp với chúng ta.” Họ không tìm thấy một thiếu nữ vừa ý tại Sāvatthī nên đã đi đến Sāketa. Và cũng vào ngày hôm ấy, Visākhā, được vây quanh bởi năm trăm thiếu nữ cùng trang lứa, đã đi đến một ngôi làng lớn để vui chơi trong ngày lễ hội. Những người đàn ông ấy, sau khi đi khắp nội thành mà không tìm thấy một thiếu nữ vừa ý, bèn đứng ở ngoài cổng thành. Vào lúc ấy, trời bắt đầu mưa. Bấy giờ, những thiếu nữ đi cùng Visākhā, vì sợ bị ướt, đã vội vã chạy vào một gian sảnh. Những người đàn ông ấy cũng không tìm thấy một thiếu nữ nào vừa ý trong số họ. Nhưng Visākhā, đi sau cùng, không màng đến trời đang mưa, đã bước vào gian sảnh với dáng đi thong thả, mặc cho mình bị ướt. Những người đàn ông ấy thấy nàng bèn suy nghĩ: “Một thiếu nữ xinh đẹp thì phải như thế này. Nhưng vẻ đẹp này ở một số người lại giống như được tô vẽ. Bằng cách bắt chuyện, chúng ta sẽ biết được nàng có giọng nói ngọt ngào hay không.” Rồi họ nói với nàng: “Này cô nương, cô đi đứng như một người đàn bà đã luống tuổi vậy.” (Nàng hỏi:) “Thưa các ngài, thấy điều gì mà các ngài lại nói vậy?” (Họ đáp:) “Những thiếu nữ vui chơi cùng cô, vì sợ bị ướt, đã vội vã chạy vào gian sảnh. Còn cô, như một bà lão, không bước nhanh, cũng chẳng màng đến y phục bị ướt. Nếu một con voi hay một con ngựa đuổi theo cô, cô cũng sẽ làm như vậy sao?” (Nàng đáp:) “Thưa các ngài, y phục thì không khó tìm; trong gia đình tôi, y phục rất dễ có. Nhưng những người nữ đã đến tuổi trưởng thành thì giống như món hàng để bán. Nếu tay hoặc chân bị gãy, người ta sẽ khinh miệt một người nữ có thân thể khiếm khuyết, họ sẽ phỉ nhổ rồi bỏ đi. Vì thế, tôi đã đi chậm rãi.”


Te cintayiṃsu – ‘‘imāya sadisā imasmiṃ jambudīpe itthī nāma natthi, yādisā rūpena, kathāyapi tādisāva. Kāraṇākāraṇaṃ ñatvā kathetī’’ti tassā upari mālāguḷaṃ khipiṃsu. Atha, visākhā, cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe apariggahitā, idāni pana pariggahitāmhī’’ti vinītenākārena bhūmiyaṃ nisīdi. Atha naṃ tattheva sāṇiyā parikkhipiṃsu. Sā paṭicchannabhāvaṃ ñatvā dāsigaṇaparivutā gehaṃ agamāsi. Tepi migāraseṭṭhino purisā tāya saddhiṃyeva dhanañcayaseṭṭhissa santikaṃ agamaṃsu. ‘‘Kataragāmavāsino[Pg.314], tātā, tumhe’’ti pucchitā ‘‘sāvatthinagare migāraseṭṭhino purisamhā’’ti vatvā ‘‘mayaṃ amhākaṃ seṭṭhinā tumhākaṃ gehe vayappattā dārikā atthīti sutvā pesitā’’ti. Sādhu, tātā, tumhākaṃ seṭṭhi kiñcāpi bhogena amhehi asadiso, jātiyā pana sadiso. Sabbākārasampanno nāma dullabho gacchatha tumhe seṭṭhissa amhehi sampaṭicchitabhāvaṃ ārocethāti.

Họ suy nghĩ: “Trong cõi Jambudīpa này, không có người nữ nào sánh bằng cô gái này. Sắc đẹp của nàng thế nào thì lời nói cũng tương xứng như vậy. Nàng nói năng hiểu biết phải trái.” Rồi họ ném một vòng hoa vàng lên người nàng. Khi ấy, Visākhā suy nghĩ: “Trước đây ta chưa được ai nhận, nhưng bây giờ ta đã được nhận rồi.” Nàng liền ngồi xuống đất với dáng vẻ khiêm cung. Bấy giờ, họ vây quanh nàng ngay tại đó bằng một tấm màn. Nàng, biết mình đã được che kín, liền trở về nhà trong đoàn nữ tỳ vây quanh. Những người của trưởng giả Migāra cũng đi cùng nàng đến nhà trưởng giả Dhanañcaya. Khi được hỏi: “Thưa các ngài, các ngài là người làng nào?”, họ đáp: “Chúng tôi là người của trưởng giả Migāra ở thành Sāvatthī,” rồi nói tiếp: “Chúng tôi được chủ nhân của chúng tôi phái đến, vì nghe rằng trong nhà ngài có một thiếu nữ đã đến tuổi trưởng thành.” (Trưởng giả Dhanañcaya nói:) “Tốt lắm, các ngài. Trưởng giả của các ngài tuy không bằng chúng tôi về tài sản, nhưng lại tương đương về dòng dõi. Một người hoàn hảo về mọi mặt thật khó tìm. Các ngài hãy đi đi và báo cho trưởng giả của các ngài biết rằng chúng tôi đã chấp thuận.”


Te tassa vacanaṃ sutvā sāvatthiṃ gantvā migāraseṭṭhissa tuṭṭhiṃ vaḍḍhiṃ ca pavedetvā ‘‘laddhā no sāmi sākete dhanañcayaseṭṭhissa gehe dārikā’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvā migāraseṭṭhi ‘‘mahākulagehe kira no dārikā laddhā’’ti tuṭṭhamānaso hutvā tāvadeva dhanañcayaseṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi ‘‘idāneva dārikaṃ ānayissāma, kattabbakiccaṃ karontū’’ti. Sopissa paṭisāsanaṃ pesesi – ‘‘nayidaṃ amhākaṃ bhāriyaṃ, seṭṭhi pana attano kattabbakiccaṃ karotū’’ti. So kosalarañño santikaṃ gantvā ārocesi – ‘‘deva, ekā me maṅgalakiriyā atthi, dāsassa te puṇṇavaḍḍhanassa dhanañcayaseṭṭhino dhītaraṃ visākhaṃ nāma dārikaṃ ānessāmi, sāketagamanaṃ me anujānāthā’’ti. Sādhu, mahāseṭṭhi, kiṃ pana amhehipi āgantabbanti? Deva tumhādisānaṃ gamanaṃ laddhuṃ sakkāti? Rājā mahākulassa saṅgahaṃ kātukāmo ‘‘hotu seṭṭhi, āgamissāmī’’ti sampaṭicchitvā migāraseṭṭhinā saddhiṃ sāketanagaraṃ agamāsi. Dhanañcayaseṭṭhi ‘‘migāraseṭṭhi kira kosalarājānaṃ gahetvā āgato’’ti sutvā paccuggamanaṃ katvā rājānaṃ gahetvā attano nivesanaṃ agamāsi. Tāvadeva rañño ca rājabalassa ca migāraseṭṭhino ca vasanaṭṭhānaṃ ceva mālāgandhabhattādīni ca sabbāni paṭiyādesi. ‘‘Idaṃ imassa laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ imassā’’ti sabbaṃ attanāva jānāti. Te te janā cintayiṃsu – ‘‘seṭṭhi amhākameva sakkāraṃ karotī’’ti.

Họ nghe lời ông, trở về Sāvatthī, báo tin vui và sự thịnh vượng cho trưởng giả Migāra rồi nói: “Thưa chủ nhân, chúng tôi đã tìm được một thiếu nữ ở Sāketa, trong nhà của trưởng giả Dhanañcaya.” Nghe vậy, trưởng giả Migāra lòng đầy hoan hỷ, nghĩ rằng: “Vậy là chúng ta đã tìm được một thiếu nữ trong một gia đình danh giá,” rồi lập tức gửi tin cho trưởng giả Dhanañcaya: “Chúng tôi sẽ đến đón thiếu nữ ngay bây giờ, xin ngài hãy chuẩn bị những việc cần làm.” Vị trưởng giả ấy cũng gửi thư phúc đáp: “Việc này không phải là gánh nặng cho chúng tôi. Xin trưởng giả hãy lo liệu phần việc của mình.” Vị trưởng giả ấy (Migāra) đến yết kiến vua Kosala và tâu rằng: “Tâu Đại vương, hạ thần có một việc hỷ sự. Hạ thần sẽ đi cưới cô gái tên Visākhā, con gái của trưởng giả Dhanañcaya, cho Puṇṇavaḍḍhana, người đầy tớ của Đại vương. Xin Đại vương cho phép hạ thần đi đến Sāketa.” (Vua nói:) “Tốt lắm, đại trưởng giả. Vậy trẫm có cần phải đi cùng không?” (Trưởng giả Migāra đáp:) “Tâu Đại vương, có được sự đồng hành của một người như Đại vương là điều có thể sao?” Nhà vua, vì muốn ban ân huệ cho một gia đình danh giá, đã chấp thuận: “Được rồi, trưởng giả, trẫm sẽ đi,” rồi cùng trưởng giả Migāra đi đến thành Sāketa. Trưởng giả Dhanañcaya, nghe tin: “Trưởng giả Migāra đã đến cùng với vua Kosala,” bèn ra nghênh đón, rồi đưa nhà vua về dinh thự của mình. Ngay lập tức, ông sắp đặt chỗ ở cho nhà vua, cho quân đội của vua, và cho trưởng giả Migāra, cùng tất cả mọi thứ như vòng hoa, hương liệu, và thực phẩm. Ông tự mình biết rõ mọi việc: “Vật này thì hợp với người này, vật kia thì hợp với người kia.” Mỗi người trong số họ đều nghĩ rằng: “Vị trưởng giả chỉ đặc biệt tôn trọng riêng chúng ta mà thôi.”


Athekadivasaṃ rājā dhanañcayaseṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi ‘‘na sakkā seṭṭhinā cirakālaṃ amhākaṃ bharaṇaposanaṃ kātuṃ, dārikāya gamanakālaṃ jānātū’’ti. Sopi rañño sāsanaṃ pesesi – ‘‘idāni vassakālo āgato, na sakkā catumāsaṃ vicarituṃ, tumhākaṃ balakāyassa yaṃ yaṃ laddhuṃ [Pg.315] vaṭṭati, sabbaṃ taṃ mama bhāro. Kevalaṃ devo mayā pesitakāle gacchatū’’ti. Tato paṭṭhāya sāketanagaraṃ niccanakkhattagāmo viya ahosi. Evaṃ tayo māsā atikkantā. Dhanañcayaseṭṭhino pana dhītāya mahālatāpasādhanaṃ na tāva niṭṭhaṃ gacchati. Athassa kammantādhiṭṭhāyakā āgantvā ārocayiṃsu – ‘‘sesaṃ asantaṃ nāma natthi, balakāyassa pana bhattapacanadārūni nappahontī’’ti. ‘‘Gacchatha, tātā, hatthisālā assasālā viyojetvā bhattaṃ pacathā’’ti. Evaṃ pacantānampi aḍḍhamāso atikkanto. Tato puna ārocayiṃsu – ‘‘dārūni sāmi nappahontī’’ti. ‘‘Tātā, imasmiṃ kāle dārūni laddhuṃ na sakkā, dussakoṭṭhāgāraṃ pana vivaritvā thūlasāṭake gahetvā vaṭṭiyo katvā telacāṭiyaṃ temetvā bhattaṃ pacathā’’ti. Iminā niyāmena pacantānaṃ cattāro māsā pūrayiṃsu.

Rồi một hôm, đức vua gởi tin cho trưởng giả Dhanañcaya rằng: “Này trưởng giả, không thể nào ông nuôi dưỡng chúng tôi lâu dài được, hãy cho biết thời điểm cô gái ra đi.” Vị trưởng giả cũng gởi tin cho đức vua rằng: “Bây giờ mùa mưa đã đến, không thể đi lại trong bốn tháng được. Bất cứ thứ gì cần thiết cho quân đội của ngài, tất cả đều là trách nhiệm của tôi. Chỉ xin đức vua hãy đi vào lúc do tôi gởi tin.” Kể từ đó, thành Sāketa trở nên như một ngôi làng có lễ hội thường xuyên. Cứ như thế, ba tháng đã trôi qua. Nhưng món trang sức Mahālatā của con gái trưởng giả Dhanañcaya vẫn chưa hoàn thành. Bấy giờ, những người giám sát công việc của ông đến thưa rằng: “Những thứ khác không có gì là không có, nhưng củi để nấu cơm cho quân đội thì không đủ.” “Này các con, hãy đi, dỡ chuồng voi, chuồng ngựa ra mà nấu cơm.” Dù nấu nướng như vậy, nửa tháng nữa lại trôi qua. Sau đó, họ lại thưa: “Thưa ông chủ, củi không đủ.” “Này các con, vào lúc này không thể kiếm được củi, hãy mở kho vải ra, lấy những tấm vải thô, làm thành bấc, nhúng vào vại dầu rồi nấu cơm.” Cứ nấu nướng theo cách này, bốn tháng đã trôi qua.


Tato dhanañcayaseṭṭhi dhītuyā mahālatāpasādhanassa niṭṭhitabhāvaṃ ñatvā ‘‘sve dārikaṃ pesessāmī’’ti dhītaraṃ samīpe nisīdāpetvā ‘‘amma patikule vasantiyā nāma imañcimañca ācāraṃ sikkhituṃ vaṭṭatī’’ti ovādaṃ adāsi. Ayaṃ migāraseṭṭhi anantaragabbhe nisinno dhanañcayaseṭṭhino ovādaṃ assosi. Sopi seṭṭhi dhītaraṃ evaṃ ovadi –

Sau đó, trưởng giả Dhanañcaya, biết rằng món trang sức Mahālatā của con gái đã hoàn thành, nghĩ rằng: “Ngày mai ta sẽ đưa con gái đi,” rồi cho con gái ngồi gần bên và ban lời khuyên rằng: “Này con gái yêu quý, một người phụ nữ sống ở nhà chồng nên học hỏi những hạnh kiểm này và này.” Trưởng giả Migāra này, đang ngồi trong phòng trong, đã nghe được lời khuyên của trưởng giả Dhanañcaya. Vị trưởng giả ấy cũng khuyên con gái mình như vầy:


‘‘Amma sasurakule vasantiyā nāma antoaggi bahi na nīharitabbo, bahiaggi anto na pavesetabbo, dadantasseva dātabbaṃ, adadantassa na dātabbaṃ, dadantassapi adadantassapi dātabbaṃ, sukhaṃ nisīditabbaṃ, sukhaṃ paribhuñjitabbaṃ, sukhaṃ nipajjitabbaṃ, aggi paricaritabbo, antodevatā namassitabbā’’ti.

“Này con gái yêu quý, một người phụ nữ sống trong nhà chồng, không nên đem lửa trong ra ngoài, không nên đem lửa ngoài vào trong, chỉ nên cho người cho mượn, không nên cho người không cho mượn, nên cho cả người cho mượn và người không cho mượn, nên ngồi một cách thoải mái, nên ăn một cách thoải mái, nên ngủ một cách thoải mái, nên chăm sóc ngọn lửa, nên kính lễ các vị trời trong nhà.”


Imaṃ dasavidhaṃ ovādaṃ datvā punadivase sabbā seniyo sannipātetvā rājasenāya majjhe aṭṭha kuṭumbike pāṭibhoge gahetvā ‘‘sace me dhītu gataṭṭhāne doso uppajjati, tumhehi sodhetabbo’’ti vatvā navakoṭiagghanakena mahālatāpasādhanena dhītaraṃ pasādhetvā nhānacuṇṇamūlaṃ catupaṇṇāsasakaṭasataṃ dhanaṃ datvā dhītāya saddhiṃ nibaddhaṃ gamanacāriniyo pañcasatā dāsiyo pañca ājaññarathasatāni sabbūpakārañca [Pg.316] sataṃ sataṃ datvā kosalarājānañca migāraseṭṭhiñca, vissajjetvā dhītu gamanavelāyaṃ vajādhiṭṭhāyake purise pakkosāpetvā, ‘‘tātā, mama dhītāya gataṭṭhāne khīrapānatthaṃ dhenūhi, yānayojanatthaṃ usabhehi ca attho hoti, tasmā mama dhītu gamanamagge vajadvāraṃ vivaritvā puthulato aṭṭha usabhāni gogaṇena pūretvā tigāvutamatthake asukā nāma kandarā atthi, aggagoyūthe taṃ ṭhānaṃ patte bherisaññāya vajadvāraṃ pidaheyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti seṭṭhissa vacanaṃ sampaṭicchitvā tathā akaṃsu. Vajadvāre vivaṭe uḷāruḷārāyeva gāviyo nikkhamiṃsu. Dvāre pidahite pana visākhāya puññabalena balavagāvo ca dammagāvo ca bahi laṅghitvā maggaṃ paṭipajjiṃsu. Atha, visākhā, sāvatthinagaradvāraṃ pattakāle cintesi – ‘‘paṭicchannayānasmiṃ nu kho nisīditvā pavisāmi, udāhu rathe ṭhatvā’’ti. Athassā etadahosi – ‘‘paṭicchannayānena me pavisantiyā mahālatāpasādhanassa viseso na paññāyissatī’’ti. Sā sakalanagarassa attānaṃ dassentī rathe ṭhatvā nagaraṃ pāvisi. Sāvatthivāsino visākhāya sampattiṃ disvā ‘‘esā kira, visākhā, nāma evarūpā, ayañca sampatti etissāva anucchavikā’’ti āhaṃsu. Iti sā mahāsampattiyā migāraseṭṭhino gehaṃ pāvisi. Āgatadivase cassā sakalanagaravāsino ‘‘amhākaṃ, dhanañcayaseṭṭhi, attano nagaraṃ sampattānaṃ mahāsakkāraṃ akāsī’’ti yathābalaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇiṃsu. Visākhā, pahitapahitaṃ paṇṇākāraṃ tasmiṃyeva nagare aññamaññesu kulesu sabbatthakameva dāpesi. Athassā rattibhāgasamanantare ekissā ājaññavaḷavāya gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Sā dāsīhi daṇḍadīpikā gāhāpetvā tattha gantvā vaḷavaṃ uṇhodakena nhāpetvā telena makkhāpetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsi.

Sau khi ban mười lời khuyên này, vào ngày hôm sau, ông cho triệu tập tất cả quân lính, và giữa quân đội của nhà vua, ông chọn tám vị gia chủ làm người bảo lãnh và nói rằng: “Nếu có lỗi lầm nào phát sinh ở nơi con gái tôi đến, các vị phải giải quyết.” Nói xong, ông trang điểm cho con gái bằng món trang sức Mahālatā trị giá chín mươi triệu, cho năm mươi bốn trăm xe của cải làm tiền mua bột thơm để tắm, cho năm trăm nữ tỳ luôn đi theo phục vụ con gái, năm trăm cỗ xe ngựa thuần chủng, và mỗi thứ đồ dùng khác một trăm món, rồi cho phép vua Kosala và trưởng giả Migāra ra về. Vào lúc con gái lên đường, ông cho gọi những người quản lý chuồng gia súc đến và nói: “Này các con, ở nơi con gái ta đến, sẽ cần đến bò cái để uống sữa và bò đực để kéo xe. Vì vậy, trên đường đi của con gái ta, hãy mở cổng chuồng, lấp đầy một khoảng rộng tám usabha bằng đàn bò, và ở trên đỉnh một khoảng ba gāvuta có một khe núi tên là như vậy; khi đàn bò đầu đàn đến nơi đó, hãy dùng hiệu lệnh trống lớn mà đóng cổng chuồng lại.” Họ vâng lời: “Xin vâng,” và đã làm theo lời của trưởng giả. Khi cổng chuồng được mở, những con bò cái to lớn nhất đã đi ra. Nhưng khi cổng được đóng lại, nhờ phước lực của Visākhā, những con bò đực khỏe mạnh và những con bò đã được thuần hóa đã nhảy ra ngoài và đi vào con đường. Bấy giờ, Visākhā, khi đến cổng thành Sāvatthi, đã suy nghĩ: “Ta nên vào thành ngồi trong cỗ xe có mái che, hay là đứng trên xe ngựa?” Rồi bà nghĩ thế này: “Nếu ta vào thành bằng cỗ xe có mái che, sự đặc biệt của món trang sức Mahālatā của ta sẽ không được thấy rõ.” Bà đứng trên xe ngựa, phô bày mình cho toàn thể dân thành thấy, rồi đi vào thành. Dân chúng Sāvatthi thấy sự giàu sang của Visākhā liền nói: “Đây quả là Visākhā, trông nàng như thế này, và sự giàu sang này thật xứng hợp với nàng.” Cứ như thế, bà đã đi vào nhà của trưởng giả Migāra với sự giàu sang to lớn. Vào ngày bà đến, toàn thể dân thành, nghĩ rằng: “Trưởng giả Dhanañcaya đã khoản đãi chúng ta rất trọng thể khi chúng ta đến thành của ông,” đã gởi quà tặng tùy theo khả năng của mình. Visākhā đã cho gởi tất cả những món quà được gởi đến cho các gia đình khác nhau trong chính thành phố đó. Rồi ngay sau khi đêm xuống, một trong những con ngựa cái thuần chủng của bà đã sinh con. Bà cho các nữ tỳ cầm đuốc, đi đến đó, tắm cho con ngựa con bằng nước ấm, xoa dầu cho nó, rồi trở về nơi ở của mình.


Migāraseṭṭhipi sattāhaṃ puttassa āvāhasakkāraṃ karonto dhuravihāre vasantampi tathāgataṃ amanasikatvā sattame divase sakalanivesanaṃ pūrento naggasamaṇake nisīdāpetvā ‘‘āgacchatu me dhītā, arahante vandatū’’ti visākhāya sāsanaṃ pahiṇi. Sā ‘‘arahantā’’ti vacanaṃ sutvā sotāpannā ariyasāvikā haṭṭhatuṭṭhā hutvā tesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ [Pg.317] gantvā te oloketvā ‘‘na evarūpā nāma arahantā honti, hirottappavivajjitānaṃ nāma santikaṃ kasmā maṃ sasuro pakkosāpetī’’ti ‘‘dhī, dhī’’ti garahitvā attano vasanaṭṭhānameva gatā. Naggasamaṇā taṃ disvā sabbe ekappahāreneva seṭṭhiṃ garahiṃsu – ‘‘kiṃ tvaṃ, gahapati, aññaṃ nālattha, samaṇassa gotamassa sāvikaṃ mahākāḷakaṇṇiṃ kasmā imaṃ gehaṃ pavesesi, vegena naṃ imasmā gehā nīharāhī’’ti. Tato seṭṭhi ‘‘na sakkā mayā imesaṃ vacanena imaṃ gehā nīharituṃ, mahākulassa dhītā aya’’nti cintetvā – ‘‘ācariyā daharā nāma jānitvā vā ajānitvā vā kareyyuṃ, tumhe tuṇhī hothā’’ti nagge uyyojetvā mahāpallaṅke nisīdāpetvā suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā visākhāya parivisiyamāno suvaṇṇapātiyaṃ appodakamadhupāyāsaṃ paribhuñji.

Trưởng giả Migāra cũng vậy, trong bảy ngày, khi đang cử hành lễ cưới cho con trai, đã không nghĩ đến đức Như Lai đang ngự tại ngôi chùa chính, vào ngày thứ bảy, khi đang thết đãi toàn thể người trong nhà, ông cho các vị sa-môn lõa thể ngồi xuống rồi gửi tin cho Visākhā rằng: “Con gái của ta hãy đến, hãy đảnh lễ các bậc A-la-hán.” Nàng là bậc thánh nữ đệ tử đã nhập lưu, khi nghe lời “các bậc A-la-hán” thì vui mừng hoan hỷ, đi đến chỗ ngồi của họ, nhìn họ rồi quở trách: “Những người như thế này không phải là bậc A-la-hán, tại sao cha chồng lại cho gọi ta đến gần những người đã từ bỏ tàm quý?” rồi nói: “Đáng khinh, đáng khinh!” và trở về lại chỗ ở của mình. Các vị sa-môn lõa thể thấy nàng, tất cả đồng loạt quở trách trưởng giả: “Này gia chủ, sao ông không tìm được người khác, tại sao lại đưa người nữ đệ tử của sa-môn Gotama, một kẻ đại xui xẻo, vào nhà này? Hãy mau chóng đuổi nó ra khỏi nhà này.” Bấy giờ, trưởng giả suy nghĩ: “Ta không thể vì lời của những người này mà đuổi cô ấy ra khỏi nhà, cô ấy là con gái của một gia tộc lớn,” rồi nói với các vị lõa thể: “Thưa các vị tôn sư, người trẻ tuổi có thể làm việc gì đó dù biết hay không biết, xin các vị hãy im lặng,” rồi cho họ đi, và ngồi xuống trên chiếc ghế dài sang trọng, lấy chiếc muỗng vàng, được Visākhā phục vụ, và dùng món cháo sữa ngọt không pha nước trong chiếc bát vàng.


Tasmiṃ samaye eko piṇḍacāriko thero piṇḍāya caranto seṭṭhissa gharadvāraṃ pāpuṇi. Visākhā, taṃ disvā ‘‘sasurassa ācikkhituṃ na yutta’’nti yathā so theraṃ passati, evaṃ apagantvā aṭṭhāsi. So pana bālo theraṃ disvāpi apassanto viya hutvā adhomukho pāyāsameva bhuñjati. Visākhā, ‘‘theraṃ disvāpi me sasuro saññaṃ na karotī’’ti ñatvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘aticchatha, bhante, mayhaṃ sasuro purāṇaṃ khādatī’’ti āha. So nigaṇṭhehi tāva kathitakāle adhivāsesi, ‘‘purāṇaṃ khādatī’’ti vuttakkhaṇeyeva pana hatthaṃ apanetvā ‘‘imaṃ pāyāsaṃ ito haratha, etañca imasmā gehā nīharatha. Ayañhi maṃ evarūpe maṅgalagehe asucikhādakaṃ nāma karotī’’ti āha. Tasmiṃ kho pana nivesane sabbepi dāsakammakarā visākhāya santakāva, ko naṃ hatthe vā pāde vā gaṇhissati, mukhena kathetuṃ samatthopi nāma natthi. Tato, visākhā, sasurassa kathaṃ sutvā āha – ‘‘tāta, na ettakena vacanena mayaṃ nikkhamāma, nāhaṃ tumhehi udakatitthato kumbhadāsikā viya ānītā. Dharamānakamātāpitūnaṃ dhītaro nāma na ettakeneva nikkhamanti, eteneva me kāraṇena pitā idhāgamanadivase aṭṭha kuṭumbike pakkosāpetvā ‘sace me dhītaraṃ upādāya doso uppajjati, sodheyyāthā’ti [Pg.318] vatvā tesaṃ hatthe ṭhapesi. Te pakkosāpetvā mayhaṃ dosādosaṃ sodhāpethā’’ti.

Vào lúc ấy, một vị trưởng lão khất thực, trong khi đi khất thực, đã đến cổng nhà của trưởng giả. Visākhā, thấy vị ấy, nghĩ rằng: “Không nên báo cho cha chồng,” rồi đứng tránh sang một bên để ông ấy có thể thấy vị trưởng lão. Nhưng kẻ ngu si ấy, dù thấy vị trưởng lão, vẫn làm như không thấy, cúi mặt xuống và chỉ ăn cháo sữa. Visākhā, biết rằng: “Dù thấy vị trưởng lão, cha chồng của ta vẫn không làm phước,” bèn đến gần vị trưởng lão và nói: “Bạch ngài, xin ngài đi nơi khác. Cha chồng của con đang ăn đồ cũ.” Ông ta đã chịu đựng được khi các vị Nigantha nói, nhưng ngay khi nghe câu “đang ăn đồ cũ,” ông liền gạt tay ra và nói: “Hãy mang món cháo này đi khỏi đây, và hãy đuổi cả cô ta ra khỏi nhà này. Thật vậy, cô ta đã gọi ta là kẻ ăn đồ bất tịnh trong một ngôi nhà đang làm lễ tốt lành như thế này.” Nhưng trong nhà ấy, tất cả tôi tớ và người làm công đều là của Visākhā, không có ai có thể nắm tay hay chân cô mà lôi đi, thậm chí không có ai dám mở miệng nói. Bấy giờ, Visākhā, nghe lời của cha chồng, liền nói: “Thưa cha, chúng con không ra đi chỉ vì một lời nói như vậy. Con không phải được các ngài mang về như một nữ tỳ gánh nước từ bến sông. Con gái của những bậc cha mẹ còn tại thế không ra đi chỉ vì một lời nói như vậy. Chính vì lý do này mà vào ngày con đến đây, cha của con đã cho mời tám vị gia chủ đến và nói: ‘Nếu có lỗi lầm nào phát sinh liên quan đến con gái của tôi, xin các vị hãy xét xử,’ rồi giao con cho họ. Xin hãy cho mời họ đến và để họ xét xử lỗi phải của con.”


Tato seṭṭhi ‘‘kalyāṇaṃ esā kathetī’’ti aṭṭha kuṭumbike pakkosāpetvā ‘‘ayaṃ dārikā sattame divase aparipuṇṇeyeva maṅgalagehe nisinnaṃ maṃ ‘asucikhādako’ti vadatī’’ti āha. Evaṃ kira, ammāti? ‘‘Tātā, mayhaṃ sasuro asuciṃ khāditukāmo bhavissati, ahaṃ pana evaṃ katvā na kathemi. Ekasmiṃ pana piṇḍapātikatthere gharadvāre ṭhite ayaṃ appodakamadhupāyāsaṃ bhuñjanto na taṃ manasi karoti, ahaṃ iminā kāraṇena ‘aticchatha, bhante, mayhaṃ sasuro imasmiṃ attabhāve puññaṃ na karoti, purāṇapuññaṃ khādatī’ti ettakaṃ kathayinti āha. Ayya, idha doso natthi, amhākaṃ dhītā kāraṇaṃ katheti, tvaṃ kasmā kujjhasīti? Ayyā, esa tāva doso mā hotu, ayaṃ pana dārikā āgatadivaseyeva mama putte saññaṃ akatvā attano icchitaṭṭhānaṃ agamāsīti. Evaṃ kira, ammāti? Tātā, nāhaṃ icchitaṭṭhānaṃ gacchāmi, imasmiṃ pana gehe ājānīyavaḷavāya vijātāya saññampi akatvā nisīdanaṃ nāma ayuttanti daṇḍadīpikā gāhāpetvā dāsīhi parivutā tattha gantvā vaḷavāya vijātaparihāraṃ kārāpesinti. Ayya, amhākaṃ dhītā tava gehe dāsīhipi akattabbakammaṃ akāsi, tvaṃ ettha kiṃ dosaṃ passasīti?

Bấy giờ, trưởng giả nghĩ: “Cô ấy nói phải,” bèn cho mời tám vị gia chủ đến và nói: “Cô gái này, vào ngày thứ bảy chưa trọn, đã gọi tôi, người đang ngồi trong nhà làm lễ, là ‘kẻ ăn đồ bất tịnh’.” (Họ hỏi:) “Thưa cô, có thật như vậy không?” (Nàng đáp:) “Thưa các cha, có lẽ cha chồng của con muốn ăn đồ bất tịnh, chứ con không nói như vậy. Nhưng khi một vị trưởng lão khất thực đang đứng ở cổng nhà, ông ấy đang dùng cháo sữa ngọt không pha nước mà không để ý đến vị ấy. Vì lý do này, con đã nói rằng: ‘Bạch ngài, xin ngài đi nơi khác. Cha chồng của con không tạo phước trong kiếp này, mà chỉ ăn phước cũ.’ Con chỉ nói có bấy nhiêu thôi.” (Họ nói:) “Thưa ngài trưởng giả, ở đây không có lỗi. Con gái của chúng tôi nói có lý do. Tại sao ngài lại tức giận?” (Trưởng giả nói:) “Thưa các ngài, lỗi ấy hãy tạm gác lại. Nhưng cô gái này, ngay trong ngày mới đến, đã không để ý đến con trai tôi mà đi đến nơi cô ta muốn.” (Họ hỏi:) “Thưa cô, có thật như vậy không?” (Nàng đáp:) “Thưa các cha, con không đi đến nơi con muốn. Nhưng trong nhà này, khi một con ngựa nòi sinh con, con nghĩ rằng không nên ngồi yên mà không để ý, nên đã cho người cầm đuốc, cùng các nữ tỳ đi đến đó và cho người chăm sóc con ngựa mẹ sau khi sinh.” (Họ nói:) “Thưa ngài trưởng giả, con gái của chúng tôi đã làm một việc mà ngay cả các nữ tỳ trong nhà ngài cũng không làm được. Ngài thấy có lỗi gì ở đây?”


Ayyā, esa tāva guṇo hotu, imissā pana pitā idhāgamanadivase ovādaṃ dento ‘‘antoaggi bahi na nīharitabbo’’ti āha, kiṃ pana sakkā amhehi ubhato paṭivissakagehānaṃ aggiṃ adatvā vasitunti? Evaṃ kira, ammāti? Tātā, na mayhaṃ pitā etaṃ aggiṃ upādāya kathesi, yā pana antonivesane sassuādīnaṃ rahassakathā uppajjati, sā dāsidāsānaṃ na kathetabbā. Evarūpā hi kathā vaḍḍhamānā kalahāya saṃvattati, idaṃ sandhāya mayhaṃ pitā kathesi, tātāti.

(Trưởng giả nói:) “Thưa các ngài, việc ấy hãy xem như là một đức tính tốt. Nhưng cha của cô ấy, vào ngày đến đây, khi đưa ra lời khuyên, đã nói: ‘Lửa trong nhà không được mang ra ngoài.’ Chẳng lẽ chúng tôi có thể sống mà không cho lửa những nhà hàng xóm ở hai bên sao?” (Họ hỏi:) “Thưa cô, có thật như vậy không?” (Nàng đáp:) “Thưa các cha, cha của con không nói về thứ lửa đó. Nhưng những chuyện riêng tư của mẹ chồng và những người khác phát sinh trong nhà thì không được kể cho tôi tớ nam nữ. Vì những chuyện như vậy, khi lan rộng ra, sẽ dẫn đến cãi vã. Cha của con đã nói điều này với ý đó, thưa các cha.”


Ayyā, etaṃ tāva evaṃ hotu, imissā pitā ‘‘bāhirato aggi na anto pavesetabbo’’ti āha, kiṃ sakkā amhehi antoaggimhi nibbute bāhirato aggiṃ anāharitunti? Evaṃ kira, ammāti? Tātā, mayhaṃ pitā etaṃ aggiṃ sandhāya na kathesi, yaṃ pana dosaṃ dāsakammakārehi kathitaṃ hoti, taṃ antomānusakānaṃ na kathetabbaṃ…pe….

Thưa các ngài, việc ấy cứ để như vậy đã. Cha của cô gái này đã nói: 'Không được đem lửa từ bên ngoài vào trong nhà.' Khi lửa trong nhà đã tắt, lẽ nào chúng tôi lại không thể không đem lửa từ bên ngoài vào được sao? Này con, có thật như vậy không? Thưa các cha, cha của con nói điều ấy không phải nhắm đến ngọn lửa này. Mà là, lỗi lầm nào được nói bởi các tôi tớ và người làm công thì không nên nói lại cho những người trong nhà nghe... v.v...


Yampi [Pg.319] tena ‘‘ye dadanti, tesaṃyeva dātabba’’nti vuttaṃ, taṃ ‘‘yācitakaṃ upakaraṇaṃ gahetvā ye paṭidadanti, tesaṃyeva dātabba’’nti sandhāya vuttaṃ.

Và điều mà cha con đã nói: 'Nên cho những người cho mượn lại', điều ấy được nói với ý nghĩa là: 'Đối với những người đã mượn vật dụng rồi trả lại, chỉ nên cho họ mượn mà thôi'.


‘‘Ye na dadantī’’ti idampi yācitakaṃ upakaraṇaṃ gahetvā ye na paṭidadanti, tesaṃ na dātabbanti sandhāya vuttaṃ.

Và điều này: 'Không nên cho những người không cho mượn lại', cũng được nói với ý nghĩa là: 'Đối với những người đã mượn vật dụng rồi không trả lại, không nên cho họ mượn'.


‘‘Dadantassapi adadantassapi dātabba’’nti, idaṃ pana duggatesu ñātimittesu sampattesu paṭidātuṃ sakkontu vā mā vā, dātumeva vaṭṭatīti sandhāya vuttaṃ.

Còn điều này: 'Nên cho cả người cho mượn lại và người không cho mượn lại', được nói với ý nghĩa là: 'Khi bà con thân hữu nghèo khó đến, dù họ có thể trả lại hay không, cũng nên cho'.


‘‘Sukhaṃ nisīditabba’’nti idampi sassusasure disvā uṭṭhātabbaṭṭhāne nisīdituṃ na vaṭṭatīti sandhāya vuttaṃ.

Và điều này: 'Nên ngồi một cách thoải mái', cũng được nói với ý nghĩa là: 'Khi thấy cha mẹ chồng, không nên ngồi ở nơi mà đáng lẽ phải đứng dậy'.


‘‘Sukhaṃ bhuñjitabba’’nti idaṃ pana sassusasurasāmikehi puretaraṃ abhuñjitvā te parivisitvā sabbehi laddhāladdhaṃ ñatvā pacchā sayaṃ bhuñjituṃ vaṭṭatīti sandhāya vuttaṃ.

Còn điều này: 'Nên ăn một cách thoải mái', được nói với ý nghĩa là: 'Không nên ăn trước cha mẹ chồng và chồng, sau khi đã phục vụ họ và biết được tất cả họ đã nhận được gì hay chưa, sau đó mình mới nên ăn'.


‘‘Sukhaṃ nipajjitabba’’nti idampi sassusasurasāmikehi puretarameva sayanaṃ āruyha na nipajjitabbaṃ, tesaṃ kattabbayuttakaṃ vattapaṭivattaṃ katvā pacchā sayaṃ nipajjituṃ yuttanti idaṃ sandhāya vuttaṃ.

Và điều này: 'Nên nằm một cách thoải mái', cũng được nói với ý nghĩa là: 'Không nên lên giường nằm ngủ trước cha mẹ chồng và chồng; sau khi đã làm các phận sự lớn nhỏ cần phải làm cho họ, sau đó mình mới nên nằm ngủ'.


‘‘Aggi paricaritabbo’’ti idaṃ pana sassumpi sasurampi sāmikampi aggikkhandhaṃ viya uragarājānaṃ viya ca katvā passituṃ vaṭṭatīti idaṃ sandhāya vuttanti.

Còn điều này: 'Nên chăm sóc ngọn lửa', được nói với ý nghĩa là: 'Nên xem mẹ chồng, cha chồng, và chồng như một đống lửa lớn hay như một vị vua rắn'.


Ete tāva ettakā guṇā hontu, imissā pana pitā antodevatā namassāpeti, imassa ko atthoti? Evaṃ kira, ammāti? Āma, tātā, etampi hi me pitarā idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘āveṇikagharāvāsaṃ vasanakālato paṭṭhāya attano gharadvāraṃ sampattapabbajitaṃ disvā yaṃ ghare khādanīyaṃ bhojanīyaṃ atthi, tato pabbajitānaṃ datvāva khādituṃ vaṭṭatī’’ti. Atha naṃ te āhaṃsu – ‘‘tuyhaṃ pana mahāseṭṭhi pabbajite disvā adānameva ruccati maññeti. So aññaṃ paṭivacanaṃ apassanto adhomukho nisīdi’’.

Bao nhiêu đó đức hạnh là đủ rồi. Nhưng cha của cô gái này còn dạy 'nên đảnh lễ các vị trời trong nhà', điều này có nghĩa là gì? Này con, có thật như vậy không? Vâng, thưa các cha. Thật vậy, điều này cũng được cha con nói với ý nghĩa là: 'Kể từ khi bắt đầu sống đời sống gia đình riêng, khi thấy một vị xuất gia đến cửa nhà mình, nếu trong nhà có vật thực cứng hay vật thực mềm nào, thì nên cúng dường cho các vị xuất gia trước rồi mới ăn'. Bấy giờ, họ nói với ông ấy: 'Thưa đại trưởng giả, có lẽ ngài chỉ thích việc không cúng dường khi thấy các vị xuất gia'. Ông ấy không tìm được lời nào để đáp lại, bèn ngồi cúi mặt xuống.


Atha naṃ kuṭumbikā ‘‘kiṃ seṭṭhi aññopi amhākaṃ dhītu doso atthī’’ti pucchiṃsu. Natthi, ayyāti. Kasmā pana naṃ niddosaṃ akāraṇā gehato [Pg.320] nīharāpesīti? Tasmiṃ khaṇe, visākhā, āha – ‘‘paṭhamaṃ tāva mayhaṃ mama sasurassa vacanena gamanaṃ na yuttaṃ, mayhaṃ pana āgamanadivase mama dosādosaṃ sodhanatthāya mama pitā tumhākaṃ hatthe ṭhapetvā adāsi, idāni mayhaṃ gantuṃ sukha’’nti dāsidāse ‘‘yānādīni sajjāni karothā’’ti āṇāpesi. Atha naṃ seṭṭhi te kuṭumbike gahetvā, ‘‘amma, mayā ajānitvā kathitaṃ, khamāhi mayha’’nti āha. ‘‘Tātā, tumhākaṃ khamitabbaṃ tāva khamāmi, ahaṃ pana buddhasāsane aveccappasannassa kulassa dhītā, na mayaṃ vinā bhikkhusaṅghena vattāma. Sace mama ruciyā bhikkhusaṅghaṃ paṭijaggituṃ labhāmi, vasissāmī’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ yathāruciyā tava samaṇe paṭijaggāhī’’ti.

Bấy giờ, các gia chủ hỏi ông ấy: 'Thưa trưởng giả, con gái của chúng tôi còn có lỗi nào khác không?' 'Thưa các ngài, không có.' 'Vậy tại sao ngài lại vô cớ đuổi cô ấy, một người không có lỗi, ra khỏi nhà?' Vào lúc ấy, Visākhā nói: 'Trước hết, việc con ra đi theo lời của cha chồng là không hợp lẽ. Tuy nhiên, vào ngày con đến, cha con đã giao phó cho các ngài để xét xử lỗi và không lỗi của con. Bây giờ, con ra đi cũng được.' rồi ra lệnh cho các tôi tớ nam nữ: 'Hãy chuẩn bị xe cộ và các thứ khác.' Bấy giờ, vị trưởng giả cùng với các gia chủ ấy đến nói: 'Này con, ta đã nói vì không biết, xin con hãy tha thứ cho ta.' 'Thưa cha, điều gì đáng tha thứ cho các ngài thì con xin tha thứ. Nhưng con là con gái của một gia đình có niềm tin bất động vào Phật pháp, chúng con không thể sống mà không có Tăng chúng. Nếu con được phép chăm sóc Tăng chúng theo ý muốn của con, con sẽ ở lại.' 'Này con, con hãy chăm sóc các vị sa-môn của con theo ý muốn'.


Tato, visākhā, dasabalaṃ nimantāpetvā punadivase nivesanaṃ pūrentī buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpesi. Naggaparisāpi satthu migāraseṭṭhino gehaṃ gatabhāvaṃ sutvā tattha gantvā gehaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Visākhā, dakkhiṇodakaṃ datvā ‘‘sabbo sakkāro paṭiyādito, sasuro me āgantvā dasabalaṃ parivisatū’’ti sāsanaṃ pesesi. So nigaṇṭhānaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘mama dhītā sammāsambuddhaṃ parivisatū’’ti āha. Visākhā, nānaggarasehi dasabalaṃ parivisitvā niṭṭhite bhattakicce puna sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘sasuro me āgantvā dasabalassa dhammakathaṃ suṇātū’’ti. Atha naṃ ‘‘idāni agamanaṃ nāma ativiya akāraṇa’’nti dhammakathaṃ sotukamyatāya gacchantaṃ naggasamaṇā āhaṃsu – ‘‘samaṇassa gotamassa dhammaṃ suṇanto bahisāṇiyaṃ nisīditvā suṇāhī’’ti. Puretarameva ca gantvā sāṇiyā parikkhipiṃsu. Migāraseṭṭhi gantvā bahisāṇiyaṃ nisīdi. Tathāgato ‘‘tvaṃ bahisāṇiyaṃ vā nisīda, parakuṭṭe vā parasele vā paracakkavāḷe vā nisīda. Ahaṃ buddho nāma sakkomi taṃ mama saddaṃ sāvetu’’nti suvaṇṇavaṇṇaphalaṃ ambarukkhaṃ khandhe gahetvā cālento viya dhammakathaṃ kathesi, desanāpariyosāne seṭṭhi sotāpattiphale patiṭṭhāya sāṇiṃ ukkhipitvā satthu pāde pañcapatiṭṭhitena vanditvā satthu santikeyeva ca ‘‘tvaṃ, amma, ajja ādiṃ katvā mama mātā’’ti visākhaṃ attano mātuṭṭhāne ṭhapesi. Tato paṭṭhāya, visākhā migāramātā, nāma jātā.

Sau đó, Visākhā cho người đi thỉnh mời bậc Thập Lực, và vào ngày hôm sau, bà đã thỉnh mời Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu đến ngồi đầy nhà. Chúng lõa thể cũng nghe tin Đức Thế Tôn đã đến nhà của trưởng giả Migāra, chúng bèn đến đó, vây quanh ngôi nhà và ngồi xuống. Visākhā, sau khi dâng nước cúng dường, đã gửi lời nhắn: 'Tất cả sự cúng dường đã được chuẩn bị, xin cha chồng của con đến và phục vụ bậc Thập Lực.' Ông ấy nghe lời của các Nigantha, bèn nói: 'Con gái của ta hãy phục vụ bậc Chánh Đẳng Giác.' Visākhā, sau khi phục vụ bậc Thập Lực với các món ăn có nhiều hương vị tuyệt hảo, khi việc thọ thực đã xong, lại gửi lời nhắn: 'Xin cha chồng của con đến và nghe pháp thoại của bậc Thập Lực.' Bấy giờ, nghĩ rằng: 'Bây giờ mà không đi thì thật là vô lý', khi ông đang đi với lòng mong muốn nghe pháp thoại, các sa-môn lõa thể nói với ông: 'Khi nghe pháp của sa-môn Gotama, hãy ngồi bên ngoài bức màn mà nghe.' Và chúng đã đi trước để giăng màn che. Trưởng giả Migāra đến và ngồi bên ngoài bức màn. Đức Như Lai phán: 'Ngươi ngồi bên ngoài bức màn, hay bên kia bức tường, hay bên kia ngọn núi, hay bên kia cõi Ta-bà cũng vậy. Ta, một vị Phật, có thể làm cho ngươi nghe được tiếng của ta.' rồi Ngài thuyết pháp như thể đang nắm thân cây xoài có quả màu vàng óng mà rung lắc. Cuối bài pháp, vị trưởng giả chứng đắc quả Tu-đà-hoàn, vén bức màn lên, đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn bằng năm vóc sát đất, và ngay tại nơi Đức Thế Tôn, ông đã đặt Visākhā vào vị trí của mẹ mình, nói rằng: 'Này con, kể từ hôm nay, con là mẹ của ta.' Kể từ đó, Visākhā được gọi là Migāramātā (mẹ của Migāra).


Sā ekadivasaṃ nakkhattasamaye vattante ‘‘antonagare guṇo natthī’’ti dāsīhi parivutā satthu dhammakathaṃ sotuṃ gacchantī ‘‘buddhānaṃ santikaṃ uddhatavesena [Pg.321] gantuṃ ayutta’’nti mahālatāpasādhanaṃ omuñcitvā dāsiyā hatthe datvā satthāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, satthā dhammakathaṃ kathesi. Sā dhammadesanāpariyosāne dasabalaṃ vanditvā nagarābhimukhā pāyāsi. Sāpi dāsī attanā gahitapasādhanassa ṭhapitaṭṭhānaṃ asallakkhetvā gacchantī pasādhanatthāya paṭinivatti. Atha naṃ, visākhā, ‘‘kahaṃ pana te taṃ ṭhapita’’nti paṭipucchi. Gandhakuṭipariveṇe, ayyeti. Hotu je gantvā āhara, gandhakuṭipariveṇe ṭhapitakālato paṭṭhāya āharāpanaṃ nāma amhākaṃ ayuttaṃ. Tasmā taṃ vissajjetvā daṇḍakammaṃ karissāma. Tattha pana ṭhapite ayyānaṃ palibodho hotīti.

Vào một ngày kia, khi lễ hội tinh tú đang diễn ra, bà ấy nghĩ rằng: “Ở trong thành không có gì hay ho cả,” rồi cùng với các tỳ nữ đi đến nghe pháp thoại của đức Thế Tôn. Khi đang đi, bà nghĩ rằng: “Không thích hợp khi đi đến gần chư Phật với trang phục lộng lẫy,” rồi cởi bỏ bộ trang sức Mahālatā, trao vào tay người tỳ nữ, đi đến gần đức Thế Tôn, đảnh lễ rồi ngồi xuống một bên. Đức Thế Tôn đã thuyết pháp thoại. Vào lúc cuối bài pháp, bà đảnh lễ bậc Thập Lực rồi đi về hướng thành phố. Người tỳ nữ kia, do không nhớ nơi đã đặt bộ trang sức mà mình đã cầm, nên khi đang đi đã quay trở lại để lấy bộ trang sức. Bấy giờ, bà Visākhā hỏi cô ta: “Này cô, cô đã đặt nó ở đâu?” – “Thưa bà, ở khuôn viên hương phòng.” – “Này cô, hãy đi lấy về. Tuy nhiên, việc mang về vật đã được đặt ở khuôn viên hương phòng kể từ lúc ấy là không thích hợp đối với chúng ta. Vì thế, chúng ta sẽ từ bỏ nó và xem như là một hình phạt. Hơn nữa, khi đặt ở đó, sẽ gây phiền nhiễu cho các ngài.”


Punadivase satthā bhikkhusaṅghaparivāro visākhāya nivesanadvāraṃ sampāpuṇi. Nivesane ca nibaddhapaññattāni āsanāni. Visākhā, satthu pattaṃ gaṇhitvā satthāraṃ gehaṃ pavesetvā paññattāsanesuyeva nisīdāpetvā katabhattakicce satthari taṃ pasādhanaṃ āharitvā satthu pādamūle nikkhipitvā ‘‘idaṃ, bhante, tumhākaṃ dammī’’ti āha. Satthā ‘‘alaṅkāro nāma pabbajitānaṃ na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipi. Jānāmi, bhante, ahaṃ pana imaṃ agghāpetvā dhanaṃ gahetvā tumhākaṃ vasanagandhakuṭiṃ kāressāmīti. Tadā satthā adhivāsesi. Sāpi taṃ agghāpetvā navakoṭidhanaṃ gahetvā gabbhasahassapaṭimaṇḍite pubbārāmavihāre tathāgatassa vasanagandhakuṭiṃ kāresi. Visākhāya pana nivesanaṃ pubbaṇhasamaye kāsāvapajjotaṃ isivātapaṭivātameva hoti anāthapiṇḍikassa gehaṃ viya. Tassāpi gehe sabbabhattāni paṭiyattāneva ahesuṃ. Sā pubbaṇhasamaye bhikkhusaṅghassa āmisasaṅgahaṃ katvā pacchābhatte bhesajjāni ceva aṭṭhavidhapānāni ca gaṇhāpetvā vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghassa datvā pacchā satthu dhammadesanaṃ sutvā āgacchati. Satthā aparabhāge upāsikāyo paṭipāṭiyā ṭhānantaresu ṭhapento visākhaṃ migāramātaraṃ dāyikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vào ngày hôm sau, đức Thế Tôn cùng với tăng chúng đến cửa nhà của bà Visākhā. Và trong nhà, các chỗ ngồi đã được dọn sẵn thường xuyên. Bà Visākhā nhận lấy bát của đức Thế Tôn, mời đức Thế Tôn vào nhà, mời ngài ngồi xuống đúng nơi các chỗ ngồi đã được dọn sẵn. Khi đức Thế Tôn đã dùng bữa xong, bà mang bộ trang sức ấy đến, đặt dưới chân đức Thế Tôn và nói: “Bạch ngài, con xin dâng vật này đến các ngài.” Đức Thế Tôn đã từ chối: “Vật trang sức thì không thích hợp cho người xuất gia.” – “Bạch ngài, con biết điều đó. Nhưng con sẽ cho định giá vật này, lấy tiền rồi sẽ cho xây dựng hương phòng cho các ngài ở.” Bấy giờ, đức Thế Tôn đã im lặng nhận lời. Bà ấy cũng cho định giá vật ấy, lấy được chín koṭi tiền, rồi cho xây dựng hương phòng cho đức Như Lai ở tại tu viện Pubbārāma, nơi được trang hoàng với một ngàn phòng ốc. Hơn nữa, vào buổi sáng, nhà của bà Visākhā rực sáng với màu y cà-sa, và chỉ có gió từ y của các vị ẩn sĩ thổi tới thổi lui, giống như nhà của ông Anāthapiṇḍika. Trong nhà của bà ấy, tất cả các món ăn cũng đều đã được chuẩn bị sẵn. Vào buổi sáng, sau khi đã cúng dường vật thực đến tăng chúng, vào buổi chiều, bà cho mang cả thuốc men và tám loại thức uống đi đến tu viện, dâng lên cho tăng chúng, sau đó nghe pháp thoại của đức Thế Tôn rồi trở về. Về sau, khi đức Thế Tôn tuần tự đặt các nữ cư sĩ vào các vị trí đặc biệt, ngài đã đặt bà Visākhā, mẹ của Migāra, vào vị trí hàng đầu trong số các nữ thí chủ.


Khujjuttarā-sāmāvatīvatthu

Câu chuyện về Khujjuttarā và Sāmāvatī


260-261. Tatiyacatutthesu bahussutānaṃ yadidaṃ, khujjuttarā, mettāvihārīnaṃ yadidaṃ, sāmāvatīti bahussutānaṃ upāsikānaṃ khujjuttarā, mettāvihārīnaṃ [Pg.322] sāmāvatī aggāti dasseti. Tā kira dvepi padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā aparabhāge ‘‘satthu dhammakathaṃ sossāmā’’ti vihāraṃ agamaṃsu. Tattha, khujjuttarā, satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ bahussutānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sāmāvatīpi ekaṃ upāsikaṃ mettāvihārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Tāsaṃ dvinnampi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbattitvā devamanussesu saṃsarantīnaṃyeva kappasatasahassaṃ atikkantaṃ.

260-261. Trong các kinh thứ ba và thứ tư, câu “Trong số những người đa văn, đó là Khujjuttarā; trong số những người trú trong tâm từ, đó là Sāmāvatī” cho thấy rằng: Trong số các nữ cư sĩ đa văn, Khujjuttarā là bậc nhất; trong số những người trú trong tâm từ, Sāmāvatī là bậc nhất. Tương truyền, cả hai vị ấy vào thời đức Phật Padumuttara đã tái sanh trong một gia đình ở thành Haṃsavatī. Về sau, họ đã đi đến tu viện với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ nghe pháp thoại của đức Thế Tôn.” Ở đó, Khujjuttarā, khi thấy đức Thế Tôn đặt một nữ cư sĩ vào vị trí hàng đầu trong số những người đa văn, đã làm các công đức vượt trội và phát nguyện đạt được vị trí đặc biệt ấy. Sāmāvatī cũng vậy, khi thấy một nữ cư sĩ được đặt vào vị trí hàng đầu trong số những người trú trong tâm từ, đã làm các công đức vượt trội và phát nguyện đạt được vị trí đặc biệt ấy. Cả hai vị ấy, sau khi làm các việc thiện cho đến trọn đời, đã tái sanh ở cõi trời, và một trăm ngàn kiếp đã trôi qua trong khi họ vẫn đang luân hồi trong cõi trời và cõi người.


Atha amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva allakapparaṭṭhe ahivātakarogo nāma udapādi. Ekekasmiṃ gehe ekappahāreneva dasapi vīsampi tiṃsampi janā maranti, tiroraṭṭhaṃ gatā pana jīvitaṃ labhanti. Taṃ ñatvā eko puriso attano puttadāraṃ ādāya ‘‘aññaṃ raṭṭhaṃ gamissāmī’’ti tato nikkhami. Athassa ghare gahitapātheyyaṃ antarāmagge kantāre anuttiṇṇeyeva parikkhayaṃ agamāsi. Tesaṃ sarīrabalaṃ parihāyi, sakiṃ mātā puttaṃ ukkhipati, sakiṃ pitā. Athassa pitā cintesi – ‘‘amhākaṃ sarīrabalaṃ parihīnaṃ, puttaṃ ukkhipitvā gacchantā kantāraṃ nittharituṃ na sakkhissāmā’’ti. So tassa mātaraṃ ajānāpetvāva udakakiccena ohīno viya puttaṃ magge nisīdāpetvā ekakova maggaṃ paṭipajji. ‘‘Athassa bhariyā āgamanaṃ olokayamānā ṭhitā hatthe puttaṃ adisvā viravamānā gantvā kahaṃ me sāmi putto’’ti āha. Ko te puttena attho? Jīvamānā puttaṃ labhissāmāti. Sā ‘‘atisāhasiko vatāyaṃ puriso’’ti vatvā ‘‘gaccha tvaṃ, nāhaṃ tādisena saddhiṃ gamissāmī’’ti āha. So ‘‘anupadhāretvā me bhadde kataṃ, khametaṃ mayha’’nti vatvā puttaṃ ādāyāgato.

Bấy giờ, ngay cả trước khi đức Thế Tôn của chúng ta xuất hiện, một căn bệnh tên là ahivātakaroga đã phát sinh ở xứ Allakappa. Trong mỗi nhà, mười, hai mươi, hoặc ba mươi người chết cùng một lúc; nhưng những người đi đến xứ khác thì được sống. Biết được điều đó, một người đàn ông đã mang theo vợ con của mình rồi rời khỏi nơi đó với ý nghĩ: “Ta sẽ đi đến xứ khác.” Rồi lương thực mà ông ta đã mang theo từ nhà đã cạn kiệt giữa đường, khi vẫn chưa vượt qua được vùng hoang địa. Sức lực của họ suy giảm. Có lúc người mẹ bế con, có lúc người cha bế. Bấy giờ, người cha của đứa bé nghĩ rằng: “Sức lực của chúng ta đã suy giảm, vừa bế con vừa đi, chúng ta sẽ không thể vượt qua được vùng hoang địa.” Ông ta, không cho người mẹ của đứa bé biết, đã giả vờ tụt lại phía sau để lo việc nước non, rồi đặt đứa con ngồi xuống trên đường và một mình đi tiếp. Bấy giờ, người vợ của ông ta, trong khi đứng trông ngóng ông ta trở lại, không thấy đứa con trong tay ông, đã vừa đi vừa than khóc và nói: “Chồng ơi, con của tôi đâu rồi?” – “Cô cần con để làm gì? Nếu còn sống, chúng ta sẽ có con.” Bà ấy nói: “Người đàn ông này thật là tàn nhẫn,” rồi nói: “Ông đi đi, tôi sẽ không đi cùng với người như vậy.” Ông ta nói: “Này em, anh đã làm mà không suy xét kỹ. Xin hãy tha thứ cho anh,” rồi quay lại mang đứa con đi.


Te taṃ kantāraṃ samatikkamitvā sāyaṃ ekaṃ gopālakakulaṃ sampāpuṇiṃsu. Taṃ divasañca gopālakakulavāsino nirudakapāyāsaṃ paciṃsu. Te te disvā ‘‘ime ativiya chātakā’’ti pāyāsassa mahābhājanaṃ pūretvā uḷuṅkapūraṃ sappiṃ āsiñcitvā adaṃsu. Tesu taṃ pāyāsaṃ bhuñjantesu sā itthī pamāṇeneva bhuñji, puriso pana pamāṇātikkantaṃ bhuñjitvā [Pg.323] jīrāpetuṃ asakkonto rattibhāgasamanantare kālamakāsi. So kālaṃ karonto tesu sālayabhāvena gopālakānaṃ gehe sunakhiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Sunakhī nacirasseva vijātā. Gopālako taṃ kukkuraṃ sassirikaṃ disvā piṇḍena palobhetvā attani uppannasinehaṃ gahetvā saddhimeva carati.

Hai vợ chồng ấy, sau khi vượt qua vùng hoang địa, vào buổi chiều đã đến một gia đình chăn bò. Và vào ngày ấy, những người sống trong gia đình chăn bò đã nấu món cháo sữa đặc không pha nước. Những người chăn bò ấy thấy hai vợ chồng, nghĩ rằng: “Hai người này đói lắm,” nên đã đổ đầy một cái bát lớn cháo sữa, rót vào một muỗng đầy bơ lỏng rồi đem cho. Trong lúc hai người ấy ăn món cháo sữa đó, người phụ nữ chỉ ăn vừa phải, còn người đàn ông thì ăn quá mức, không thể tiêu hóa được, nên đã chết ngay sau nửa đêm. Khi chết, do có lòng quyến luyến với những người chăn bò ấy, ông ta đã tái sanh vào trong bụng của một con chó cái trong nhà của họ. Không lâu sau, con chó cái đã sanh con. Người chăn bò thấy con chó con đó xinh đẹp, bèn dùng cơm vắt để dụ dỗ, làm cho nó nảy sanh tình thương mến đối với mình và thường đi cùng với nó.


Athekadivasaṃ eko paccekabuddho bhikkhācāravelāya gopālakassa gharadvāraṃ sampatto. Sopi taṃ disvā bhikkhaṃ datvā attānaṃ nissāya vasanatthāya paṭiññaṃ gaṇhi. Paccekabuddho gopālakakulassa avidūre ṭhāne ekasmiṃ vanasaṇḍe vāsaṃ upagato. Gopālako tassa santikaṃ gacchanto taṃ kukkuraṃ gahetvāva gacchati, antarāmagge ca vāḷamigaṭṭhāne vāḷamigānaṃ palāyanatthaṃ rukkhe vā pāsāṇe vā pahāraṃ deti, sopi kukkuro tassa karaṇavidhānaṃ vavatthapeti. Athekadivasaṃ so gopālako paccekabuddhassa santike nisīditvā, ‘‘bhante, amhākaṃ sabbakālaṃ āgamanaṃ nāma na hoti. Ayaṃ pana kukkuro cheko, imassa āgatasaññāya amhākaṃ gehadvāraṃ āgaccheyyāthā’’ti āha. So ekadivasaṃ ‘‘paccekabuddhaṃ gaṇhitvā ehī’’ti kukkuraṃ pesesi. Kukkuro tassa vacanaṃ sutvā bhikkhācāravelāya gantvā paccekabuddhassa pādamūle urena nipajji. Paccekabuddho ‘‘ayaṃ mama santikaṃ āgato’’ti ñatvā pattacīvaraṃ ādāya maggaṃ paṭipajji. So tassa vīmaṃsanatthāya ukkamitvā aññaṃ maggaṃ gaṇhi, kukkuro purato ṭhatvā gopālakamaggaṃ paṭipannakāle apasakki. Yasmiṃ ca yasmiṃ ca ṭhāne vāḷamigānaṃ palāyanatthaṃ gopālako rukkhaṃ vā pāsāṇaṃ vā pahari, taṃ taṃ ṭhānaṃ patvā kukkuro mahāviravaṃ viravi. Tassa saddena vāḷamigā palāyanti. Paccekabuddhopi bhattakiccavelāya mahantaṃ siniddhapiṇḍaṃ tassa deti. Sopi piṇḍalābhena paccekabuddhe uttaritaraṃ sinehaṃ karoti.

Rồi một hôm, vào giờ khất thực, một vị Phật Độc Giác đã đến cửa nhà của người chăn bò. Người chăn bò ấy thấy vị ấy, bèn dâng vật thực và thỉnh vị ấy ở lại nương tựa nơi mình. Vị Phật Độc Giác đã đến ở trong một khu rừng nhỏ, tại một nơi không xa gia đình người chăn bò. Khi người chăn bò đi đến chỗ vị ấy, thường dắt con chó đó đi cùng, và trên đường đi, ở những nơi có thú dữ, để đuổi chúng đi, ông ta đập vào cây hoặc vào đá. Con chó ấy cũng ghi nhớ cách làm của ông chủ. Rồi một hôm, người chăn bò ấy ngồi gần vị Phật Độc Giác và thưa rằng: “Bạch ngài, chúng con không phải lúc nào cũng đến được. Con chó này thì lanh lợi, xin ngài cứ theo dấu hiệu nó đến mà đến cửa nhà của chúng con.” Một hôm, ông ta sai con chó đi, nói rằng: “Hãy đi mời vị Phật Độc Giác đến đây.” Con chó nghe lời ông chủ, vào giờ khất thực, nó đi đến, nằm phục xuống bằng ngực dưới chân vị Phật Độc Giác. Vị Phật Độc Giác biết rằng: “Nó đến chỗ ta,” bèn lấy y bát và lên đường. Vị ấy, để thử nó, bèn đi ra và đi theo một con đường khác. Con chó đứng chặn ở phía trước, và chỉ khi vị ấy đi vào con đường dẫn đến nhà người chăn bò, nó mới lui ra. Và ở những nơi nào người chăn bò đã từng đập vào cây hoặc đá để đuổi thú dữ, khi đến những nơi đó, con chó sủa lên những tiếng rất lớn. Do tiếng sủa của nó, các loài thú dữ đều bỏ chạy. Vị Phật Độc Giác cũng vậy, vào lúc thọ thực, ngài cho nó một vắt cơm lớn có chất béo. Con chó ấy cũng do được cơm vắt nên càng thêm yêu mến vị Phật Độc Giác hơn nữa.


Gopālako temāsaṃ vutthassa paccekabuddhassa ticīvarappahonakaṃ sāṭakaṃ datvā, ‘‘bhante, sace vo ruccati, idheva vasatha. No ce ruccati, yathāsukhaṃ gacchathā’’ti āha. Paccekabuddho gamanākāraṃ dasseti. So gopālako paccekabuddhaṃ anugantvā nivattati. Kukkuro paccekabuddhassa aññattha gamanabhāvaṃ ñatvā atisinehena uppannabalavasoko hadayaphālanaṃ patvā kālaṃ katvā tāvatiṃsapure nibbatti. Athassa paccekabuddhena [Pg.324] saddhiṃ gamanakāle uccāsaddaṃ katvā vāḷamigānaṃ palāpitabhāvena devatāhi saddhiṃ kathentassa saddo sakaladevapuraṃ chādetvā aṭṭhāsi. So teneva nāmadheyyaṃ labhitvā ghosakadevaputto nāma jāto. Athassa tasmiṃ sampattiṃ anubhavantassa manussapathe kosambinagare udeno nāma rājā rajjaṃ paṭipajji. Tassa vatthu majjhimapaṇṇāsake bodhirājakumārasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.324 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ.

Người chăn bò dâng tấm vải đủ để may ba y cho vị Phật Độc Giác đã an cư ba tháng, và thưa rằng: “Bạch ngài, nếu ngài hài lòng, xin hãy ở lại đây. Nếu không hài lòng, xin ngài hãy đi tùy ý.” Vị Phật Độc Giác biểu lộ ý muốn ra đi. Người chăn bò ấy đi tiễn vị Phật Độc Giác một đoạn rồi quay trở về. Con chó biết rằng vị Phật Độc Giác sẽ đi nơi khác, do quá thương mến, nỗi sầu muộn mãnh liệt khởi lên khiến tim nó vỡ ra, nó chết và sanh về cõi trời Ba Mươi Ba. Rồi vị thiên tử ấy, do trong lúc đi cùng với vị Phật Độc Giác đã sủa lớn tiếng làm cho các loài thú dữ bỏ chạy, nên khi nói chuyện cùng với các vị trời, tiếng nói của vị ấy đã vang khắp toàn cõi trời. Do duyên ấy, vị ấy được đặt tên và trở thành vị thiên tử tên là Ghosaka. Rồi trong khi vị ấy đang hưởng phước báu ở đó, ở cõi người, tại thành Kosambī, một vị vua tên là Udena đã lên ngôi trị vì. Câu chuyện về vị vua ấy nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong phần chú giải kinh Bodhirājakumāra thuộc Trung Bộ Năm Mươi.


Tasmiṃ pana rajjaṃ kārayamāne ghosakadevaputto cavitvā kosambiyaṃ ekissā rūpūpajīviniyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā dasamāsaccayena vijāyitvā puttabhāvaṃ ñatvā saṅkārakūṭe chaḍḍāpesi. Tasmiṃ khaṇe kosambiseṭṭhino kammantiko pātova seṭṭhigharaṃ gacchanto ‘‘kiṃ nu kho imaṃ kākehi samparikiṇṇa’’nti gantvā dārakaṃ disvā ‘‘mahāpuññavā esa dārako bhavissatī’’ti ekassa purisassa hatthe gehaṃ pesetvā seṭṭhigharaṃ agamāsi. Seṭṭhipi rājūpaṭṭhānavelāya rājakulaṃ gacchanto antarāmagge purohitaṃ disvā ‘‘ajja kiṃ nakkhatta’’nti pucchi. So tattheva ṭhito gaṇetvā ‘‘asukaṃ nāma nakkhattaṃ, ajja iminā nakkhattena jātadārako imasmiṃ nagare seṭṭhiṭṭhānaṃ labhissatī’’ti āha. So tassa kathaṃ sutvā vegena gharaṃ pesesi – ‘‘imassa purohitassa dve kathā nāma natthi, gharaṇī ca me garugabbhā, jānātha tāva naṃ vijātā vā no vā’’ti. Te gantvā jānitvā, ‘‘ayya, na tāva vijātā’’ti āhaṃsu. Tena hi gacchatha, imasmiṃ nagare ajja jātadārakaṃ pariyesathāti. Te pariyesantā tassa seṭṭhino kammantikassa gehe taṃ dārakaṃ disvā seṭṭhino ārocayiṃsu. Tena hi gacchatha bhaṇe, taṃ kammantikaṃ pakkosathāti. Te taṃ pakkosiṃsu. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘gehe kira te dārako atthī’’ti pucchi. ‘‘Āma, ayyā’’ti. ‘‘Taṃ dārakaṃ amhākaṃ dehī’’ti. ‘‘Na demi, ayyā’’ti. ‘‘Handa sahassaṃ gaṇhitvā dehī’’ti. So ‘‘ayaṃ jīveyya vā mareyya vā, dujjānamida’’nti sahassaṃ gaṇhitvā adāsi.

Lại nữa, trong khi đức vua ấy đang trị vì, thiên tử Ghosaka sau khi mạng chung đã tái sanh vào bụng của một kỹ nữ ở Kosambī. Sau mười tháng, người kỹ nữ ấy sanh con, biết đó là con trai, bèn sai người vứt bỏ đứa bé trên đống rác. Vào lúc ấy, một người làm công của trưởng giả ở Kosambī, trong khi đi đến nhà của trưởng giả vào lúc sáng sớm, bèn nghĩ: "Cái gì mà bị bầy quạ bu quanh thế này?", rồi đi đến, thấy đứa bé, nghĩ rằng: "Đứa bé này sẽ là người có phước lớn", bèn trao cho một người đàn ông mang về nhà mình, rồi đi đến nhà của trưởng giả. Vị trưởng giả cũng vậy, vào lúc đi chầu vua, trong khi đi đến hoàng cung, thấy vị purohita ở giữa đường, bèn hỏi: "Hôm nay là sao gì?". Vị ấy đứng ngay tại đó, tính toán rồi nói: "Hôm nay là sao tên là..., đứa bé nào sanh ra vào ngày hôm nay dưới chòm sao này sẽ đắc được địa vị trưởng giả trong thành này". Vị trưởng giả ấy nghe lời nói của vị tế sư, vội vàng sai người về nhà truyền tin: "Vị purohita này không bao giờ nói hai lời, mà vợ ta lại đang mang thai nặng. Các ngươi hãy đi xem thử bà ấy đã sanh hay chưa". Họ đi xem rồi về thưa: "Thưa ngài, bà ấy vẫn chưa sanh". (Trưởng giả nói): "Vậy thì các ngươi hãy đi tìm một đứa bé sanh ra trong thành này vào ngày hôm nay". Trong khi tìm kiếm, họ thấy đứa bé ấy ở nhà của người làm công cho vị trưởng giả, bèn báo cho trưởng giả biết. (Trưởng giả nói): "Này các ngươi, vậy thì hãy đi gọi người làm công ấy đến". Họ đã gọi người ấy đến. Bấy giờ, trưởng giả hỏi người ấy: "Có thật là có một đứa bé ở nhà ngươi không?". "Thưa ngài, vâng ạ". "Hãy đưa đứa bé ấy cho chúng ta". "Thưa ngài, tôi không đưa". "Này, hãy nhận lấy một ngàn rồi đưa đây". Người ấy nghĩ rằng: "Đứa bé này sống hay chết, điều này thật khó biết", bèn nhận lấy một ngàn và giao đứa bé.


Tato seṭṭhi cintesi – ‘‘sace me bhariyā dhītaraṃ vijāyissati, imameva puttaṃ karissāmi. Sace puttaṃ vijāyissati, māressāmī’’ti. Cintetvā gehe posesi. Athassa bhariyā katipāhaccayena puttaṃ vijāyi. Tato seṭṭhi ‘‘evaṃ taṃ gāvo madditvā māressantī’’ti cintetvā ‘‘imaṃ [Pg.325] dārakaṃ vajadvāre nipajjāpethā’’ti āha. Taṃ tattha nipajjāpesuṃ. Atha naṃ yūthapati usabho paṭhamaṃ nikkhamanto disvā ‘‘evaṃ taṃ aññe na maddissantī’’ti catunnaṃ pādānaṃ antare katvā aṭṭhāsi. Atha naṃ gopālakā disvā ‘‘mahāpuñño esa dārako bhavissati, yassa tiracchānagatāpi guṇaṃ jānanti, paṭijaggissāma na’’nti attano gehaṃ nayiṃsu.

Sau đó, vị trưởng giả suy nghĩ: "Nếu vợ ta sanh con gái, ta sẽ nhận đứa bé này làm con trai. Nếu sanh con trai, ta sẽ giết nó". Suy nghĩ xong, ông cho nuôi đứa bé trong nhà. Bấy giờ, sau vài ngày, vợ của ông sanh được một người con trai. Khi ấy, vị trưởng giả nghĩ rằng: "Làm thế này, đàn bò sẽ giày đạp và giết chết nó", bèn ra lệnh: "Hãy đặt đứa bé này nằm ở cổng chuồng bò". Họ đã đặt đứa bé nằm ở đó. Bấy giờ, con bò đực đầu đàn, khi đi ra trước tiên, thấy đứa bé, bèn nghĩ: "Làm thế này, những con khác sẽ không giày đạp nó", rồi đứng dạng bốn chân ra che cho đứa bé. Khi ấy, những người chăn bò thấy đứa bé, bèn nghĩ: "Đứa bé này ắt hẳn có phước lớn, đến loài súc sanh cũng biết được đức hạnh của nó, chúng ta hãy nuôi nấng nó", rồi đem đứa bé về nhà của mình.


Sopi seṭṭhi tassa matabhāvaṃ anuvijjanto ‘‘gopālakehi nīto’’ti sutvā puna sahassaṃ datvā āṇāpetvā āmakasusāne chaḍḍāpesi. Tasmiṃ ca kāle seṭṭhissa ghare ajapālako susānaṃ nissāya ajikā cāreti. Athekā dhenu ajikā dārakassa puññena maggā okkamma gantvā dārakassa khīraṃ datvā gatā. Tato nivattamānāpi tatheva gantvā khīramadāsi. Ajapālako cintesi – ‘‘ayaṃ ajikā pātopi imasmā ṭhānā okkamitvā gatā, kiṃ nu kho eta’’nti gantvā olokento taṃ dārakaṃ disvā ‘‘mahāpuñño esa dārako, tiracchānagatāpissa guṇaṃ jānanti, paṭijaggissāmi na’’nti gahetvā gehaṃ gato.

Vị trưởng giả ấy cũng vậy, khi cho người đi dò la xem đứa bé đã chết chưa, nghe tin "đã bị những người chăn bò đem đi", ông lại cho một ngàn, ra lệnh rồi sai người vứt đứa bé ở nghĩa địa. Vào lúc ấy, một người chăn dê trong nhà của trưởng giả đang chăn bầy dê cái ở gần nghĩa địa. Bấy giờ, một con dê cái đang cho con bú, do phước báu của đứa bé, đã đi lạc khỏi đường, đến cho đứa bé bú sữa rồi bỏ đi. Khi từ đó trở về, nó cũng đi đến như vậy và cho bú sữa. Người chăn dê suy nghĩ: "Con dê cái này, cả buổi sáng cũng đã đi lạc khỏi nơi này, chuyện này là sao vậy?", rồi đi đến xem, thấy đứa bé, bèn nghĩ: "Đứa bé này có phước lớn, đến loài súc sanh cũng biết được đức hạnh của nó, ta sẽ nuôi nấng nó", rồi bế đứa bé về nhà.


Punadivase seṭṭhi ‘‘mato nu kho dārako, na mato’’ti olokāpento ajapālakena gahitabhāvaṃ ñatvā sahassaṃ datvā āṇāpetvā ‘‘sve imaṃ nagaraṃ eko satthavāhaputto pavisissati, imaṃ dārakaṃ netvā cakkamagge ṭhapetha, evaṃ taṃ sakaṭacakkaṃ chindantaṃ gamissatī’’ti āha. Taṃ tattha nikkhittaṃ satthavāhaputtassa purimasakaṭe goṇā disvā cattāro pāde thambhe viya otāretvā aṭṭhaṃsu. Satthavāho ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti tesaṃ ṭhitakāraṇaṃ olokento dārakaṃ disvā ‘‘mahāpuñño dārako, patijaggituṃ vaṭṭatī’’ti gaṇhitvā agamāsi.

Vào ngày hôm sau, vị trưởng giả cho người đi xem: "Đứa bé đã chết hay chưa?", biết được sự việc đã bị người chăn dê đem đi, ông cho một ngàn rồi ra lệnh: "Ngày mai, sẽ có một người con của thương gia chủ đoàn xe vào thành này, hãy đem đứa bé này đặt trên đường xe chạy, làm như vậy, bánh xe sẽ cán qua nó mà đi". Khi đứa bé được đặt ở đó, những con bò kéo chiếc xe đi đầu của người con của thương gia chủ đoàn xe thấy đứa bé, bèn dừng lại, cắm bốn chân xuống như những cây cột. Người chủ đoàn xe nghĩ: "Chuyện này là sao vậy?", trong khi tìm hiểu lý do chúng dừng lại, ông thấy đứa bé, bèn nghĩ: "Đứa bé này có phước lớn, đáng được nuôi nấng", rồi bế đứa bé lên và đi.


Seṭṭhipi tassa cakkapathe matabhāvaṃ vā amatabhāvaṃ vā olokāpento satthavāhena gahitabhāvaṃ ñatvā tassapi sahassaṃ datvā āṇāpetvā nagarato avidūre ṭhāne papāte pātāpesi. So tattha papatanto naḷakārānaṃ kammakaraṇaṭṭhāne ekasālāya patito. Sā tassa puññānubhāvena satavihatakappāsapicusamphassasadisā ahosi. Atha naṃ naḷakārajeṭṭhako ‘‘puññavā esa dārako, paṭijaggituṃ vaṭṭatī’’ti [Pg.326] gaṇhitvā gehaṃ gato. Seṭṭhi dārakassa papātato patitaṭṭhāne matabhāvaṃ vā amatabhāvaṃ vā pariyesāpento naḷakārajeṭṭhakena gahitabhāvaṃ ñatvā tassapi sahassaṃ datvā āṇāpesi.

Vị trưởng giả cũng vậy, khi cho người đi xem đứa bé đã chết hay chưa trên đường xe chạy, biết được sự việc đã bị người chủ đoàn xe đem đi, ông cũng cho người ấy một ngàn rồi ra lệnh, sai người ném đứa bé xuống một vách đá ở một nơi không xa thành phố. Khi đang rơi xuống đó, đứa bé đã rơi vào một cái chòi ở nơi làm việc của những người thợ làm sọt. Do oai lực phước báu của đứa bé, cái chòi ấy trở nên có sự xúc chạm giống như một khối bông gòn đã được đánh tơi một trăm lần. Bấy giờ, người đứng đầu những người thợ làm sọt nghĩ rằng: "Đứa bé này có phước, đáng được nuôi nấng", bèn bế đứa bé về nhà. Vị trưởng giả cho người đi tìm xem đứa bé đã chết hay chưa ở nơi nó bị rơi từ vách đá xuống, biết được sự việc đã bị người đứng đầu những người thợ làm sọt đem đi, ông cũng cho người ấy một ngàn rồi ra lệnh.


Aparabhāge seṭṭhissa sakaputtopi sopi ubho vayappattā ahesuṃ. Seṭṭhi puna ghosakadārakassa māraṇupāyaṃ cintento attano kumbhakārassa gehaṃ gantvā ‘‘ambho mayhaṃ gehe evarūpo eko avajātadārako atthi, taṃ dārakaṃ yaṃkiñci katvā māretuṃ vaṭṭati rahassenā’’ti āha. So ubhopi kaṇṇe pidahitvā ‘‘evarūpaṃ nāma bhāriyaṃ kathaṃ kathetuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. Tato seṭṭhi ‘‘ayaṃ mudhā na karissatī’’ti cintetvā – ‘‘handa, bho, sahassaṃ gaṇhitvā etaṃ kammaṃ nipphādehī’’ti āha. Lañjaṃ nāma abhinnaṃ bhindati, tasmā so sahassaṃ labhitvā sampaṭicchitvā ‘‘ahaṃ, ayya, asukadivase nāma āvāpaṃ ālimpessāmi, tadā taṃ dārakaṃ asukavelāya nāma pesehī’’ti āha. Seṭṭhipi kho tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā tato paṭṭhāya divase gaṇento kumbhakārena vuttadivasassa sampattabhāvaṃ ñatvā ghosakakumāraṃ pakkosāpetvā ‘‘amhākaṃ, tāta, asukadivase nāma bahūhi bhājanehi attho, tvaṃ amhākaṃ kumbhakārassa santikaṃ gantvā ‘pitarā kira me tumhākaṃ ekaṃ kathitaṃ atthi, taṃ ajja nipphādehī’ti vadehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā nikkhami.

Về sau, cả con ruột của vị trưởng giả và cậu con nuôi ấy đều đến tuổi trưởng thành. Vị trưởng giả lại suy nghĩ phương cách giết cậu bé Ghosaka, đi đến nhà người thợ gốm của mình rồi nói: “Này ông, trong nhà tôi có một đứa con hạ tiện như thế này, nên làm cách nào đó để giết đứa bé ấy một cách bí mật.” Người ấy bịt cả hai tai lại rồi nói: “Không nên nói lời nặng nề như thế này.” Sau đó, vị trưởng giả nghĩ rằng: “Người này sẽ không làm không công đâu,” rồi nói: “Này ông, hãy nhận lấy một ngàn và hoàn thành công việc này.” Cái gọi là của hối lộ làm chia rẽ người chưa bị chia rẽ, do đó người ấy nhận được một ngàn, chấp nhận rồi nói: “Thưa ngài, vào ngày kia tôi sẽ nung lò gốm, khi đó ngài hãy gởi cậu bé ấy đến vào giờ kia.” Vị trưởng giả cũng chấp nhận lời của người ấy, kể từ đó, ông ta đếm ngày, biết được ngày đã được người thợ gốm nói đã đến, cho gọi cậu bé Ghosaka đến rồi nói: “Này con, vào ngày kia chúng ta cần nhiều đồ gốm, con hãy đi đến chỗ người thợ gốm của chúng ta rồi nói: ‘Cha ta nghe nói có dặn dò các ông một việc, hôm nay hãy hoàn thành việc đó.’” Cậu bé ấy chấp nhận lời của ông ta: “Vâng ạ,” rồi ra đi.


Atha naṃ antarāmagge seṭṭhissa sakaputto guḷakīḷaṃ kīḷanto disvā vegena gantvā ‘‘ahaṃ bhātika dārakehi saddhiṃ kīḷanto ettakaṃ nāma jito, taṃ me paṭijinitvā dehī’’ti āha. So ‘‘mayhaṃ idāni okāso natthi, pitā maṃ accāyikakammena kumbhakārassa santikaṃ pahiṇī’’ti āha. Itaro ‘‘ahaṃ bhātika tattha gamissāmi, tvaṃ imehi saddhiṃ kīḷitvā mayhaṃ lakkhaṃ paccāharitvā dehī’’ti āha. ‘‘Tena hi gacchā’’ti attano kathitasāsanaṃ tassa kathetvā dārakehi saddhiṃ kīḷi. Sopi kumāro kumbhakārassa santikaṃ gantvā taṃ sāsanaṃ ārocesi. So ‘‘sādhu, tāta, nipphādessāmī’’ti taṃ kumāraṃ gabbhaṃ pavesetvā tikhiṇāya vāsiyā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā cāṭiyaṃ pakkhipitvā cāṭimukhaṃ pidahitvā [Pg.327] bhājanantare ṭhapetvā āvāpaṃ ālimpesi. Ghosakakumāro bahū jinitvā kaniṭṭhassa āgamanaṃ olokento nisīdi. So taṃ cirāyamānaṃ ñatvā ‘‘kiṃ nu kho cirāyatī’’ti kumbhakāragehasabhāgaṃ gantvā katthaci adisvā ‘‘gehaṃ gato bhavissatī’’ti nivattitvā gehaṃ agamāsi.

Khi ấy, giữa đường, người con ruột của vị trưởng giả đang chơi bắn bi trông thấy cậu, liền chạy nhanh đến nói: “Anh ơi, em đang chơi với mấy đứa trẻ thì bị thua chừng này, anh hãy thắng lại giúp em rồi trả cho em.” Cậu bé ấy nói: “Bây giờ anh không có thời gian, cha gởi anh đến chỗ người thợ gốm có việc gấp.” Người kia nói: “Anh ơi, để em đi đến đó cho, anh hãy chơi với bọn này rồi lấy lại phần thua giúp em.” “Vậy thì em đi đi,” cậu nói lại lời dặn của mình cho người em rồi chơi với bọn trẻ. Cậu bé kia cũng đi đến chỗ người thợ gốm và báo lại lời nhắn. Người ấy nói: “Được rồi, cậu bé, ta sẽ hoàn thành,” rồi đưa cậu bé ấy vào trong phòng, dùng chiếc rìu bén chặt ra từng mảnh, bỏ vào trong một cái chum lớn, đậy miệng chum lại, đặt vào giữa những cái bình gốm khác rồi nung lò. Cậu bé Ghosaka thắng được nhiều, ngồi chờ người em trở về. Cậu bé ấy biết người em đi lâu, nghĩ rằng: “Sao lại lâu thế nhỉ?” rồi đi đến khu nhà của người thợ gốm, không thấy đâu cả, nghĩ rằng: “Chắc là đã về nhà rồi,” rồi quay về nhà.


Seṭṭhi naṃ dūratova āgacchantaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇaṃ bhavissati, mayā esa māraṇatthāya kumbhakārassa santikaṃ pahito, so dāni puna idhevāgacchatī’’ti āgacchantaṃyeva naṃ ‘‘kiṃ, tāta, kumbhakārassa santikaṃ na gatosī’’ti āha. ‘‘Āma, tāta, na gatomhī’’ti. ‘‘Kasmā, tātā’’ti? So attano nivattakāraṇañca kaniṭṭhabhātikassa tattha gatakāraṇañca ārocesi. Seṭṭhi tassa vacanassa sutakālato paṭṭhāya mahāpathaviyā ajjhotthaṭo viya hutvā ‘‘kiṃ nāmetaṃ tvaṃ vadasī’’ti vipphandacitto vegena kumbhakārassa santikaṃ gantvā aññesaṃ santike akathanīyabhāvena ‘‘pekkha, bho, pekkha, bho’’ti āha. ‘‘Kiṃ pekkhāpesi tvaṃ’’? Niṭṭhitaṃ etaṃ kammanti. So tatova nivattitvā gehaṃ agamāsi. Tato paṭṭhāya cassa cetasikarogo uppajji.

Vị trưởng giả thấy cậu bé ấy đang đi đến từ xa, (nghĩ rằng): “Có chuyện gì thế nhỉ? Ta đã gởi nó đến chỗ người thợ gốm để giết, bây giờ nó lại quay về đây,” rồi ngay khi cậu bé ấy đang đến, ông ta hỏi: “Này con, con không đến chỗ người thợ gốm sao?” “Thưa cha, vâng, con không đi ạ.” “Tại sao vậy, con?” Cậu bé kể lại lý do mình quay về và lý do người em đi đến đó. Vị trưởng giả, kể từ lúc nghe lời nói ấy, trở nên như bị cả đại địa đè lên, với tâm trí run rẩy, nói: “Con đang nói cái gì vậy?” rồi vội vã đi đến chỗ người thợ gốm, vì không thể nói trước mặt những người khác, ông ta nói: “Này ông, chờ đã, chờ đã!” (Người thợ gốm nói): “Ngài bảo chờ cái gì? Việc đó đã xong rồi.” Ông ta từ đó quay về nhà. Kể từ đó, một chứng tâm bệnh phát sinh nơi ông ta.


So tasmiṃ kāle tena saddhiṃ abhuñjitvā āsaṃ bhinditvā ‘‘yena kenaci upāyena mama puttassa sattuno antarameva passituṃ vaṭṭatī’’ti ekaṃ paṇṇaṃ likhitvā ghosakakumāraṃ pakkositvā ‘‘tvaṃ imaṃ paṇṇaṃ ādāya asukagāme nāma amhākaṃ kammantiko atthi, tassa santikaṃ gantvā imaṃ paṇṇaṃ datvā ‘imasmiṃ kira paṇṇe sāsanaṃ sīghaṃ karohī’ti vada. Antarāmagge amhākaṃ sahāyako gāmakaseṭṭhi nāma eko seṭṭhi atthi, tassa gharaṃ gantvā bhattaṃ bhuñjitvā gaccheyyāsī’’ti ca mukhasāsanaṃ adāsi. So seṭṭhiṃ vanditvā paṇṇaṃ gahetvā nikkhanto antarāmagge gāmakaseṭṭhissa vasanaṭṭhānaṃ gantvā tassa gehaṃ pucchitvā taṃ bahidvārakoṭṭhake nisīditvā massuparikammaṃ karontaṃ vanditvā aṭṭhāsi. ‘‘Kuto āgacchasi, tātā’’ti ca vutte ‘‘kosambiseṭṭhino puttomhi, tātā’’ti āha. So ‘‘amhākaṃ sahāyaseṭṭhino putto’’ti haṭṭhatuṭṭho ahosi.

Vào lúc đó, ông ta không ăn cùng với cậu bé ấy, từ bỏ hy vọng, (nghĩ rằng): “Bằng cách nào đó, ta phải tìm ra cơ hội (để hại) kẻ thù của con trai ta,” rồi viết một lá thư, gọi cậu bé Ghosaka đến và nói: “Con hãy cầm lá thư này, ở làng kia có người quản lý công việc của chúng ta, hãy đến chỗ người ấy, trao lá thư này rồi nói: ‘Hãy nhanh chóng thực hiện lời nhắn trong lá thư này.’ Giữa đường có một vị trưởng giả tên là Gāmakaseṭṭhi, là bạn của chúng ta, con hãy đến nhà ông ấy, ăn cơm rồi hãy đi,” ông ta cũng đưa ra lời dặn dò tử tế. Cậu bé ấy đảnh lễ vị trưởng giả, cầm lấy lá thư rồi ra đi, giữa đường, đi đến nơi ở của vị trưởng giả làng, hỏi nhà của ông ấy, (thấy) ông ấy đang ngồi ở ngoài cổng vòm sửa sang râu, cậu đảnh lễ rồi đứng lại. Khi được hỏi: “Này cậu bé, cậu từ đâu đến?” cậu nói: “Thưa ngài, con là con trai của trưởng giả ở Kosambī.” Ông ấy vui mừng hoan hỷ (nghĩ rằng): “Là con trai của người bạn trưởng giả của chúng ta.”


Tasmiṃ [Pg.328] ca khaṇe tassa seṭṭhino dhītāya ekā dāsī seṭṭhidhītu pupphāni āharituṃ gacchati. Atha naṃ seṭṭhi āha – ‘‘tvaṃ, amma, etaṃ kammaṃ ṭhapetvā ghosakakumārassa pāde dhovitvā sayanaṃ attharitvā dehī’’ti. Sā tathā katvā āpaṇaṃ gantvā seṭṭhidhītu pupphāni āhari. Seṭṭhidhītā taṃ disvā ‘‘tvaṃ ajja ciraṃ bahi papañcesī’’ti tassā kujjhitvā ‘‘kiṃ te ettakaṃ kālaṃ ettha kata’’nti āha. ‘‘Mā kathesi, ayye, mayā evarūpo nadiṭṭhapubbo, tuyhaṃ kira pitu sahāyakaseṭṭhino putto eko, na sakkā tassa rūpasampattiṃ kathetuṃ. Seṭṭhi maṃ pupphānaṃ atthāya gacchantiṃ ‘tassa kumārassa pāde dhovitvā sayanaṃ attharitvā dehī’ti āha, tenāhaṃ bahi ciraṃ papañcesi’’nti. Sāpi kho seṭṭhidhītā tassa kumārassa catutthe attabhāve gharasāminī ahosi, tasmā tassā vacanassa sutakālato paṭṭhāya neva attano ṭhitabhāvaṃ, na nisinnabhāvaṃ aññāsi. Sā tameva dāsiṃ gahetvā tassa nipannaṭṭhānaṃ gantvā taṃ niddāyamānaṃ oloketvā dussante paṇṇaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho etaṃ paṇṇa’’nti kumāraṃ anuṭṭhāpetvāva paṇṇaṃ gahetvā vācetvā ‘‘ayaṃ attano maraṇapaṇṇaṃ sayameva gahetvā āgacchatī’’ti taṃ paṇṇaṃ phāletvā tasmiṃ appabuddheyeva ‘‘mayā tava santikaṃ putto pesito, sahāyakassa me gāmakaseṭṭhissa vayappattā dārikā atthi, tvaṃ sīghaṃ amhākaṃ āṇāpavattiṭṭhāne uppādaṃ dhanaṃ gaṇhitvā sabbasatena mama puttassa gāmakaseṭṭhino dhītaraṃ gahetvā maṅgalaṃ karohi. Maṅgale ca niṭṭhite ‘iminā me vidhānena kata’nti mayhaṃ sāsanaṃ pesehi. Ahaṃ tava idha kattabbaṃ jānissāmī’’ti paṇṇaṃ likhitvā tameva lañchanaṃ datvā paṭhamaṃ baddhaniyāmeneva dussante bandhi.

Vào lúc ấy, một người nữ tỳ của con gái vị trưởng giả ấy đi để mang hoa về cho tiểu thư. Khi ấy, vị trưởng giả nói với cô ấy: “Này con, con hãy gác lại việc này, hãy rửa chân cho công tử Ghosaka, dọn giường rồi trao cho.” Cô ấy làm như vậy, đi đến chợ, mang hoa về cho con gái trưởng giả. Con gái trưởng giả thấy cô ấy, nổi giận và nói: “Hôm nay ngươi đã la cà bên ngoài quá lâu. Ngươi đã làm gì ở bên ngoài lâu như vậy?” Cô nữ tỳ đáp: “Thưa tiểu thư, xin đừng nói vậy. Tôi chưa từng thấy người nào như thế này. Nghe nói có một người con trai của vị trưởng giả bạn hữu của cha tiểu thư, không thể nào tả hết được vẻ đẹp của vị ấy. Khi tôi đang đi hái hoa, vị trưởng giả đã bảo tôi: ‘Hãy rửa chân cho vị công tử ấy, dọn giường rồi trao cho.’ Vì thế mà tôi đã ở bên ngoài lâu.” Vị con gái trưởng giả ấy, trong kiếp thứ tư, đã từng là vợ của vị công tử ấy, vì vậy, kể từ lúc nghe lời nói của cô nữ tỳ, cô không còn biết mình đang đứng hay đang ngồi. Cô ấy dẫn theo chính người nữ tỳ ấy, đi đến chỗ vị công tử đang nằm, nhìn vị ấy đang ngủ, thấy bức thư ở vạt áo, cô nghĩ: “Bức thư này là gì vậy nhỉ?” rồi không đánh thức vị công tử, lấy bức thư ra đọc và nói: “Người này tự mình mang theo bức thư báo tử của chính mình mà đến.” Cô xé bức thư ấy đi, và trong khi vị ấy vẫn chưa tỉnh giấc, cô viết một bức thư khác: “Ta đã phái con trai đến chỗ ông. Người bạn của ta, vị trưởng giả ở làng, có một người con gái đã đến tuổi cập kê. Ông hãy mau chóng lấy tài sản phát sinh trong vùng quyền hạn của chúng ta, và với một trăm món lễ vật mỗi loại, hãy cưới con gái của vị trưởng giả làng cho con trai ta và cử hành hôn lễ. Và khi hôn lễ hoàn tất, hãy gửi tin cho ta rằng: ‘Hôn lễ đã được cử hành theo cách này.’ Ta sẽ biết việc cần làm ở đây cho ông.” Cô viết bức thư, đóng dấu y như cũ, rồi buộc vào vạt áo theo cách buộc ban đầu.


Sopi kho kumāro taṃdivasaṃ tattha vasitvā punadivase seṭṭhiṃ āpucchitvā kammantikassa gāmaṃ gantvā paṇṇaṃ adāsi. Kammantiko paṇṇaṃ vācetvā gāmike sannipātetvā ‘‘tumheva maṃ na gaṇetha, mama sāmī attano jeṭṭhaputtassa sabbasatena dārikaṃ ānetuṃ mayhaṃ santikaṃ pesesi, vegena imasmiṃ ṭhāne uppādaṃ sampiṇḍethā’’ti sabbaṃ maṅgalasakkāraṃ sajjetvā gāmakaseṭṭhissa sāsanaṃ pesetvā sampaṭicchāpetvā sabbasatena maṅgalakiriyaṃ niṭṭhāpetvā kosambiseṭṭhissa paṇṇaṃ pahiṇi ‘‘mayā tumhehi pahitapaṇṇe sāsanaṃ sutvā idañcidañca kata’’nti.

Vị công tử ấy ở lại đó ngày hôm ấy, ngày hôm sau, sau khi xin phép vị trưởng giả, chàng đi đến làng của người quản lý và trao bức thư. Người quản lý đọc bức thư, triệu tập dân làng lại và nói: “Các vị đừng coi thường tôi, chủ nhân của tôi đã gửi tin đến cho tôi để cưới vợ cho con trai trưởng của ngài với một trăm món lễ vật mỗi loại. Hãy nhanh chóng gom góp tài sản phát sinh ở nơi này.” Sau khi chuẩn bị tất cả lễ vật cho hôn lễ, gửi tin đến cho vị trưởng giả làng và được chấp thuận, ông ta hoàn tất việc hôn lễ với một trăm món lễ vật mỗi loại, rồi gửi thư cho vị trưởng giả ở Kosambī rằng: “Tôi đã nghe tin trong bức thư ngài gửi và đã làm những việc này việc này.”


Seṭṭhi [Pg.329] taṃ sāsanaṃ sutvā aggidaḍḍho viya ‘‘idāni naṭṭhomhī’’ti cintanavasena lohitapakkhandikarogaṃ patvā ‘‘yena kenaci taṃ upāyena pakkositvā mama santakassa assāmikaṃ karissāmī’’ti ‘‘maṅgalassa niṭṭhitakālato paṭṭhāya kasmā mayhaṃ putto bahi hoti, sīghaṃ āgacchatū’’ti sāsanaṃ pesesi. Sāsanaṃ sutvā kumāre gantuṃ āraddhe seṭṭhidhītā cintesi – ‘‘ayaṃ bālo maṃ nissāya imaṃ sampattiṃ alatthanti na jānāti, yaṃkiñci katvā imassa gamanapaṭibāhanupāyo kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Tato naṃ āha – ‘‘kumāra, mā ativegena gacchāhi, kulagāmaṃ gacchantena nāma attano parivacchaṃ katvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti.

Vị trưởng giả nghe tin ấy, như bị lửa thiêu, do suy nghĩ “Bây giờ ta đã bị hủy hoại rồi” mà mắc phải chứng bệnh thổ huyết. Ông nghĩ: “Bằng cách nào đó, ta sẽ gọi nó về và sẽ làm cho nó không còn là chủ nhân của tài sản của ta.” rồi gửi tin đi: “Kể từ khi hôn lễ hoàn tất, tại sao con trai ta lại ở bên ngoài? Hãy mau trở về.” Khi nghe tin và vị công tử chuẩn bị lên đường, con gái vị trưởng giả suy nghĩ: “Gã khờ này không biết rằng nhờ có ta mà y mới có được tài sản này. Phải làm cách nào đó để ngăn cản việc y ra đi.” Sau đó, cô nói với chàng: “Chàng công tử, đừng đi vội vàng quá. Người đi về quê nhà thì nên chuẩn bị đoàn tùy tùng của mình rồi hãy đi.”


Kosambakaseṭṭhipi tassa cirāyanabhāvaṃ ñatvā puna sāsanaṃ pahiṇi ‘‘kasmā me putto cirāyati, ahaṃ lohitapakkhandikarogaṃ patto, jīvantameva maṃ āgantvā daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti. Tasmiṃ kāle seṭṭhidhītā tassa ārocesi – ‘‘na eso tava pitā, tvaṃ pana ‘pitā’ti saññaṃ karosi. Esa tava māraṇatthāya kammantikassa paṇṇaṃ pahiṇi, ahaṃ taṃ paṇṇaṃ apanetvā aññaṃ sāsanaṃ likhitvā tava etaṃ sampattiṃ uppādayiṃ. Esa taṃ ‘aputtaṃ karissāmī’ti pakkosati, etassa kālakiriyaṃ āgamehī’’ti. Athassa dharamānakasseva kālakatabhāvaṃ sutvā kosambinagaraṃ agamāsi. Seṭṭhidhītāpi tassa bahiyeva saññaṃ adāsi ‘‘tvaṃ pavisanto sakalagehe tava ārakkhaṃ ṭhapentova pavisāhī’’ti. Sayampi seṭṭhiputtena saddhimeva pavisitvā ubho hatthe ukkhipitvā rodantī viya hutvā andhakāraṭṭhāne nipannakassa seṭṭhissa santikaṃ gantvā sīseneva hadayaṃ pahari. So dubbalatāya teneva pahārena kālamakāsi.

Vị trưởng giả ở Kosambī, biết được sự chậm trễ của chàng, lại gửi tin đi: “Tại sao con trai ta lại chậm trễ? Ta đang mắc bệnh thổ huyết. Nó nên đến gặp ta khi ta vẫn còn sống.” Vào lúc đó, con gái vị trưởng giả nói với chàng: “Ông ấy không phải là cha của chàng, nhưng chàng thì lại xem ông ta là cha. Ông ta đã gửi thư cho người quản lý để giết chàng. Tôi đã bỏ bức thư đó đi, viết một bức thư khác và tạo ra tài sản này cho chàng. Ông ta gọi chàng về để từ con. Hãy chờ cho đến khi ông ta chết.” Khi ấy, không đi khi ông ta còn sống, nhưng nghe tin ông ta đã suy yếu, chàng đã đi đến thành Kosambī. Con gái vị trưởng giả cũng ra hiệu cho chàng từ bên ngoài: “Khi chàng vào, hãy bố trí người canh gác của chàng khắp nhà rồi hãy vào.” Chính cô cũng cùng vào với con trai trưởng giả, giơ cả hai tay lên, làm như đang khóc, đi đến gần vị trưởng giả đang nằm trong một nơi tối tăm, rồi dùng đầu húc vào ngực ông ta. Do suy yếu, ông ta đã chết chỉ vì cú húc đó.


Kumāropi pitu sarīrakiccaṃ katvā ‘‘tumhe mahāseṭṭhissa maṃ sakaputtoti vadathā’’ti pādamūlikānaṃ lañjaṃ adāsi. Tato sattame divase rājā ‘‘seṭṭhiṭṭhānārahaṃ ekaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘seṭṭhissa saputtakaniputtakabhāvaṃ jānāthā’’ti pesesi. Seṭṭhipādamūlikā rañño seṭṭhissa saputtabhāvaṃ kathayiṃsu. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa [Pg.330] seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. So ghosakaseṭṭhi nāma jāto. Atha naṃ bhariyā āha – ‘‘ayyaputta, tvampi avajāto, ahampi duggatakule nibbattā. Pubbe katakusalavasena pana evarūpaṃ sampattiṃ alabhimha, adhunāpi kusalaṃ karissāmā’’ti. So ‘‘sādhu bhadde’’ti sampaṭicchitvā devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā dānaṃ paṭṭhapesi.

Vị công tử cũng lo xong hậu sự cho cha, rồi đút lót cho những người hầu cận rằng: “Các người hãy nói ta là con trai của vị đại trưởng giả”. Sau đó, vào ngày thứ bảy, đức vua nghĩ: “Nên tìm một người xứng đáng với địa vị trưởng giả”, rồi sai người đi: “Hãy tìm hiểu xem vị trưởng giả có con hay không có con”. Những người hầu cận của trưởng giả tâu với vua rằng vị trưởng giả có con trai. Đức vua chấp thuận: “Lành thay”, rồi ban địa vị trưởng giả cho vị ấy. Vị ấy được biết đến với tên là trưởng giả Ghosaka. Bấy giờ, người vợ nói với chàng: “Thưa công tử, chàng cũng là người con không xứng đáng, và em cũng sinh ra trong một gia đình nghèo khó. Nhưng nhờ phước báu đã làm trong kiếp trước mà chúng ta có được tài sản như thế này, bây giờ chúng ta cũng nên làm việc thiện”. Chàng chấp thuận: “Lành thay, nàng hiền”, rồi mỗi ngày chi ra một ngàn để thiết lập việc bố thí.


Tasmiṃ samaye tāsaṃ dvinnaṃ janānaṃ khujjuttarā devalokato cavitvā ghosakaseṭṭhissa gehe dhātiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā jātakāle khujjā ahosīti khujjuttarātevassā nāmaṃ akaṃsu. Sāmāvatīpi devalokato cavitvā bhaddavatiyaraṭṭhe bhaddiyanagare bhaddavatiyaseṭṭhissa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, sāmātissā nāmaṃ akaṃsu. Aparabhāge tasmiṃ nagare chātakabhayaṃ uppajji, manussā chātakabhayabhītā yena vā tena vā gacchanti. Tadā ayaṃ bhaddavatiyaseṭṭhi bhariyāya saddhiṃ mantesi – ‘‘bhadde imasmiṃ chātakabhayassa anto na paññāyati, kosambinagare amhākaṃ sahāyakassa ghosakaseṭṭhissa santikaṃ gacchāma, na so amhe disvā pamajjissatī’’ti. Tassa kira so seṭṭhi adiṭṭhasahāyako ahosi, tasmā evamāha. So sesajanaṃ nivattāpetvā bhariyañca dhītarañca gaṇhitvā kosambinagarassa maggaṃ paṭipajji. Te tayopi antarāmagge mahādukkhaṃ anubhavantā anupubbena kosambiṃ patvā ekāya sālāya nivāsaṃ akaṃsu.

Vào lúc ấy, trong hai người họ, Khujjuttarā từ cõi trời mệnh chung, tái sanh vào bụng của một người vú nuôi trong nhà của trưởng giả Ghosaka. Vì lúc sinh ra, cô bị gù lưng, nên người ta đặt tên cho cô là Khujjuttarā. Sāmāvatī cũng từ cõi trời mệnh chung, tái sanh vào nhà của trưởng giả Bhaddavatiya ở thành Bhaddiya, xứ Bhaddavatiya, và người ta đặt tên cho cô là Sāmāvatī. Về sau, ở thành phố ấy xảy ra nạn đói, dân chúng vì sợ nạn đói nên đi tứ tán khắp nơi. Bấy giờ, vị trưởng giả Bhaddavatiya này bàn với vợ: “Nàng hiền, nạn đói này không thấy hồi kết, chúng ta hãy đến chỗ người bạn của chúng ta là trưởng giả Ghosaka ở thành Kosambī, ông ấy thấy chúng ta sẽ không thờ ơ đâu”. Nghe nói, vị trưởng giả kia là người bạn chưa từng gặp mặt của ông, vì thế ông đã nói như vậy. Ông cho những người còn lại quay về, rồi cùng vợ và con gái lên đường đến thành Kosambī. Cả ba người họ trên đường đi đã chịu nhiều khổ cực, lần hồi đến được Kosambī và trú ngụ tại một nhà nghỉ công cộng.


Ghosakaseṭṭhipi kho attano gharadvāre kapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ mahādānaṃ dāpesi. Athāyaṃ bhaddavatiyaseṭṭhi cintesi – ‘‘na sakkā amhehi imināva kapaṇavesena sahāyakassa attānaṃ dassetuṃ, sarīre pākatike jāte sunivatthā supārutā seṭṭhiṃ passissāmā’’ti. Te ubhopi dhītaraṃ ghosakaseṭṭhissa dānaggaṃ pahiṇiṃsu. Sā attano bhattaṃ āharaṇatthāya bhājanaṃ gahetvā dānaggaṃ gantvā ekasmiṃ okāse lajjamānarūpā aṭṭhāsi. Taṃ disvā dānakammiko cintesi – ‘‘sesajanā sammukhasammukhaṭṭhāne kevaṭṭā macchavilope viya mahāsaddaṃ katvā gaṇhitvā gacchanti, ayaṃ pana dārikā kuladhītā bhavissati, upadhisampadāpissā atthī’’ti.

Trưởng giả Ghosaka cũng cho thiết lập một cuộc đại bố thí tại cổng nhà mình cho những người nghèo khổ, khách lữ hành, và những người ăn xin. Bấy giờ, vị trưởng giả Bhaddavatiya này suy nghĩ: “Chúng ta không thể ra mắt người bạn của mình trong bộ dạng nghèo khổ này được. Khi thân thể trở lại bình thường, ăn mặc tươm tất, chúng ta sẽ đến gặp vị trưởng giả”. Cả hai vợ chồng bèn sai con gái đến nhà bố thí của trưởng giả Ghosaka. Cô bé cầm một cái bát để lấy phần cơm của mình, đi đến nhà bố thí rồi đứng ở một góc với vẻ e thẹn. Người phụ trách việc bố thí thấy cô bé liền nghĩ: “Những người khác thì cứ đứng đối diện nhau, la hét ầm ĩ như dân chài tranh cướp cá rồi lấy phần của mình mà đi. Còn cô bé này chắc là con nhà gia giáo, tướng mạo của cô cũng đoan trang”.


Tato [Pg.331] naṃ āha – ‘‘tvaṃ, amma, kasmā sesajano viya gaṇhitvā na gacchasī’’ti? Tāta, evarūpaṃ sambādhaṭṭhānaṃ kinti katvā pavisāmīti. Amma, kati pana janā tumheti? Tayo janā, tātāti. So tayo bhattapiṇḍe adāsi. Sā taṃ bhattaṃ mātāpitūnaṃ adāsi, pitā dīgharattaṃ chātakattā atirekaṃ bhuñjitvā kālamakāsi. Sā punadivase gantvā dveyeva bhattapiṇḍe gaṇhi. Taṃdivasaṃ seṭṭhibhariyā bhattena ca kilantatāya seṭṭhino ca maraṇasokena rattibhāgasamanantare kālamakāsi. Sā punadivase seṭṭhidhītā ekameva bhattapiṇḍaṃ gaṇhi. Dānakammiko tassā kiriyaṃ upadhāretvā, ‘‘amma, tayā paṭhamadivase tayo piṇḍā gahitā, punadivase dve, ajja ekameva gaṇhasi. Kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchi. Sā taṃ kāraṇaṃ kathesi. Kataragāmavāsino pana, amma, tumheti. Sā tampi kāraṇaṃ nippadesato kathesi. ‘‘Amma, evaṃ sante tvaṃ amhākaṃ seṭṭhidhītā nāma ahosi, mayhañca aññā dārikā natthi, tvaṃ ito paṭṭhāya mama dhītā, ammā’’ti taṃ dhītaraṃ katvā gaṇhi.

Sau đó, ông ta nói với cô bé: “Này con, tại sao con không lấy phần rồi đi như những người khác?”. “Thưa cha, làm sao con có thể chen vào một nơi đông đúc như vậy?”. “Này con, nhà con có bao nhiêu người?”. “Thưa cha, có ba người ạ”. Ông ta bèn đưa cho ba phần cơm. Cô bé mang cơm về cho cha mẹ. Người cha vì đã đói lâu ngày nên ăn quá nhiều rồi qua đời. Ngày hôm sau, cô bé đến và chỉ lấy hai phần cơm. Ngày hôm đó, người vợ của trưởng giả vì mệt mỏi do thức ăn và vì đau buồn trước cái chết của chồng, cũng đã qua đời ngay sau khi đêm xuống. Ngày hôm sau, cô con gái của trưởng giả chỉ lấy một phần cơm. Người phụ trách việc bố thí để ý hành động của cô bé, bèn hỏi: “Này con, ngày đầu tiên con lấy ba phần, ngày hôm sau lấy hai phần, hôm nay lại chỉ lấy một phần. Lý do là gì vậy?”. Cô bé kể lại sự tình. “Này con, các con là người làng nào?”. Cô bé cũng kể lại chuyện đó một cách chi tiết. “Này con, nếu vậy thì con chính là con gái của trưởng giả chúng ta. Ta cũng không có người con gái nào khác, từ nay con là con gái của ta, con nhé”, rồi ông nhận cô làm con gái.


Sā uṭṭhāya samuṭṭhāya dānagge mahāsaddaṃ sutvā ‘‘kasmā ayaṃ, tāta, uccāsaddamahāsaddo’’ti āha. Amma, mahājanassa antare nāma appasaddaṃ kātuṃ na sakkāti. Ahamettha upāyaṃ jānāmi, tātāti. Kiṃ kātuṃ vaṭṭati, ammāti? Samantā vatiṃ katvā dve dvārāni yojetvā anto bhājanāni ṭhapāpetvā ekena dvārena pavisitvā bhattaṃ gaṇhitvā ekena dvārena nikkhamanaṃ karotha, tātāti. Sādhu, ammāti punadivasato paṭṭhāya tathā kāresi. Tato paṭṭhāya dānaggaṃ padumassaraṃ viya sannisinnasaddaṃ ahosi.

Cô bé, sau khi đã ổn định, nghe thấy tiếng ồn ào lớn ở nhà bố thí liền hỏi: “Thưa cha, tại sao lại có tiếng ồn ào lớn như vậy?”. “Này con, giữa đám đông như vậy, không thể nào làm cho tiếng ồn nhỏ lại được”. “Thưa cha, con biết cách giải quyết việc này”. “Phải làm sao đây, con?”. “Thưa cha, hãy dựng một hàng rào xung quanh, làm hai cổng, đặt các bát đựng thức ăn ở bên trong, cho người ta vào bằng một cổng, lấy thức ăn rồi ra bằng cổng kia”. “Hay lắm, con!”, và từ ngày hôm sau, ông đã cho làm y như vậy. Kể từ đó, nhà bố thí trở nên yên tĩnh như một hồ sen.


Tato ghosakaseṭṭhi pubbe dānaggasmiṃ uccāsaddamahāsaddaṃ sutvā tadā taṃ asuṇanto dānakammikaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘tvaṃ ajja dānaṃ na dāpesī’’ti. Dinnaṃ, ayyāti. Atha kasmā pubbe viya dānagge saddo na suyyatīti? Āma, ayya, ekā me dhītā atthi, ahaṃ tāya kathitaupāye ṭhatvā dānaggaṃ nissaddamakāsinti. Tava dhītā nāma natthi, kuto te dhītā laddhāti? So vañcetuṃ asakkuṇeyyabhāvena seṭṭhissa sabbaṃ dhītu āgamanavidhānaṃ kathesi. Kasmā pana bho tvaṃ evarūpaṃ bhāriyaṃ kammamakāsi? Tvaṃ ettakaṃ addhānaṃ mama dhītaraṃ attano santike vasamānaṃ nārocesi[Pg.332], vegena taṃ amhākaṃ gehaṃ āṇāpehīti. So tassa vacanaṃ sutvā akāmako āṇāpesi. Tato paṭṭhāya seṭṭhi taṃ dhītuṭṭhāne ṭhapetvā ‘‘dhītu sakkāraṃ karomī’’ti attano samānajātikehi kulehi dhītu samānavayāni pañca kumārikasatāni tassā parivāramakāsi.

Bấy giờ, trưởng giả Ghosaka, trước kia từng nghe tiếng ồn ào, huyên náo tại nhà bố thí, lúc ấy không nghe thấy tiếng động đó nữa, bèn cho gọi người quản lý việc bố thí đến và hỏi: “Hôm nay ngươi không cho bố thí sao?” – “Thưa ngài, đã cho rồi ạ.” – “Vậy tại sao trong nhà bố thí lại không nghe thấy tiếng động như trước kia?” – “Vâng, thưa ngài. Con có một người con gái. Con đã làm theo cách thức do cô ấy chỉ bảo nên đã làm cho nhà bố thí không còn tiếng ồn nữa.” – “Ngươi làm gì có con gái. Ngươi có con gái từ đâu ra?” Người ấy vì không thể lừa dối được nên đã kể lại cho trưởng giả toàn bộ sự việc về việc cô con gái đã đến như thế nào. “Này, tại sao ngươi lại làm một việc nặng nề như vậy? Suốt một thời gian dài như vậy, con gái ta sống ở chỗ ngươi mà ngươi không cho ta biết? Hãy mau chóng đưa cô ấy đến nhà chúng ta.” Người ấy nghe lời ông, dù không muốn, cũng phải cho người đưa đi. Kể từ đó, trưởng giả đặt cô gái vào vị trí con gái của mình, và nghĩ rằng: “Ta sẽ làm lễ tôn vinh cho con gái,” ông đã cho năm trăm thiếu nữ cùng dòng dõi, cùng tuổi tác với con gái mình từ các gia đình cùng giai cấp với mình làm người hầu cận cho cô.


Athekadivasaṃ udeno rājā nagare anusañcaranto taṃ sāmāvatiṃ tāhi kumārīhi parivāritaṃ kīḷamānaṃ disvā ‘‘kassāyaṃ dārikā’’ti pucchitvā ‘‘ghosakaseṭṭhissa dhītā’’ti sutvā sassāmikaassāmikabhāvaṃ pucchi. Tato assāmikabhāve kathite ‘‘gacchatha seṭṭhino kathetha ‘tumhākaṃ dhītaraṃ rājā icchatī’’’ti. Taṃ sutvā seṭṭhi ‘‘amhākaṃ aññā dārikā natthi, ekadhītikaṃ sapattivāse dātuṃ na sakkomā’’ti. Rājā taṃ kathaṃ sutvā seṭṭhiṃ ca seṭṭhibhariyañca bahi katvā sakalagehaṃ lañchāpesi. Sāmāvatī bahi kīḷitvā āgacchantī mātāpitaro bahi nisinnake disvā ‘‘ammatātā, kasmā idha nisinnatthā’’ti? Te taṃ kāraṇaṃ kathayiṃsu. Ammatātā, kasmā tumhe imaṃ paṭivacanaṃ na jānātha ‘‘mama dhītā sapattivāse vasantī ekikā vasituṃ na sakkhissati, sacassā parivārā pañcasatā kumāriyo vasāpetha, evaṃ vasissatī’’ti. Idāni evaṃ kathāpetha, tātāti. ‘‘Sādhu, amma, mayaṃ tava cittaṃ na jānimhā’’ti vatvā te tathā kathayiṃsu. Rājā uttaritaraṃ pasīditvā ‘‘sahassampi hotu, sabbā ānethā’’ti āha. Atha naṃ bhaddakena nakkhattamuhuttakena pañcamātugāmasataparivāraṃ rājagehaṃ nayiṃsu. Rājā tā pañcasatāpi tassāyeva parivāraṃ katvā abhisekaṃ katvā visuṃ ekasmiṃ pāsāde vasāpesi.

Rồi một hôm, vua Udena đang đi dạo trong thành, thấy nàng Sāmāvatī đang vui chơi, được các thiếu nữ kia vây quanh, bèn hỏi: “Cô gái này là con của ai?” Nghe rằng: “Là con gái của trưởng giả Ghosaka,” vua hỏi về tình trạng có chồng hay chưa có chồng. Sau đó, khi được cho biết là chưa có chồng, vua phán: “Hãy đi nói với trưởng giả rằng: ‘Đức vua muốn lấy con gái của các vị.’” Nghe vậy, trưởng giả tâu: “Chúng tôi không có người con gái nào khác, không thể gả đứa con gái duy nhất vào nơi có nhiều đối thủ.” Vua nghe lời đó, liền đuổi cả trưởng giả và vợ trưởng giả ra ngoài và cho niêm phong toàn bộ ngôi nhà. Sāmāvatī đi chơi bên ngoài về, thấy cha mẹ đang ngồi ở ngoài, bèn hỏi: “Thưa cha mẹ, tại sao cha mẹ lại ngồi ở đây?” Họ kể lại nguyên do. (Nàng nói): “Thưa cha mẹ, tại sao cha mẹ không biết câu trả lời này: ‘Con gái của con, khi sống ở nơi có nhiều đối thủ, sẽ không thể sống một mình được. Nếu cho năm trăm thiếu nữ làm người hầu cận cùng sống với nó, thì như vậy nó sẽ sống được.’ Bây giờ, cha mẹ hãy tâu lên như vậy.” Họ nói: “Hay lắm, con gái. Chúng ta đã không biết ý của con,” rồi họ tâu lên như vậy. Vua lại càng hài lòng hơn, phán rằng: “Dù là một ngàn cũng được, hãy mang tất cả đến đây.” Sau đó, vào một ngày giờ tốt, họ đưa nàng cùng với năm trăm thị nữ vào hoàng cung. Vua cũng cho năm trăm thiếu nữ ấy làm người hầu cận của riêng nàng, làm lễ tấn phong, và cho ở riêng trong một cung điện.


Tena ca samayena kosambiyaṃ ghosakaseṭṭhi kukkuṭaseṭṭhi pavārikaseṭṭhīti tayo janā aññamaññaṃ sahāyakā honti. Te tayopi janā pañcasate tāpase paṭijagganti. Tāpasāpi cattāro māse tesaṃ santike vasitvā aṭṭha māse himavante vasanti. Athekadivasaṃ te tāpasā himavantato āgacchantā mahākantāre tasitā kilantā ekaṃ mahantaṃ vaṭarukkhaṃ patvā tattha adhivatthāya devatāya santikā saṅgahaṃ paccāsīsantā nisīdiṃsu. Devatā sabbālaṅkāravibhūsitaṃ hatthaṃ pasāretvā [Pg.333] tesaṃ pānīyapānakādīni datvā kilamathaṃ paṭivinodesi. Te devatāya ānubhāvena vimhitā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho devate kammaṃ katvā tayā ayaṃ sampatti laddhā’’ti? Devatā āha – loke buddho nāma bhagavā uppanno, so etarahi sāvatthiyaṃ viharati. Anāthapiṇḍiko gahapati taṃ upaṭṭhāti. So uposathadivasesu attano bhatakānaṃ pakatibhattavetanameva datvā uposathaṃ kārāpesi. Athāhaṃ ekadivasaṃ majjhanhike pātarāsatthāya āgato kañci bhatakaṃ kammaṃ karontaṃ adisvā ‘‘ajja manussā kasmā kammaṃ na karontī’’ti pucchiṃ. Tassa me etamatthaṃ ārocesuṃ. Athāhaṃ etadavocaṃ – ‘‘idāni upaḍḍhadivaso gato, sakkā nu kho upaḍḍhauposathaṃ kātu’’nti. Tato seṭṭhissa paṭivedetvā ‘‘sakkā kātu’’nti āha. Svāhaṃ upaḍḍhadivasaṃ uposathaṃ samādiyitvā tadaheva kālaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhinti.

Và vào thời ấy, tại Kosambī, có ba người là trưởng giả Ghosaka, trưởng giả Kukkuṭa, và trưởng giả Pāvārika là bạn bè của nhau. Cả ba người họ cùng hộ độ năm trăm vị đạo sĩ. Các vị đạo sĩ cũng ở lại chỗ họ bốn tháng, và ở tại Hy-mã-lạp-sơn tám tháng. Rồi một hôm, các vị đạo sĩ ấy đang trên đường từ Hy-mã-lạp-sơn trở về, bị khát nước và mệt mỏi trong một vùng hoang địa rộng lớn, họ đến một cây đa lớn, và ngồi xuống, mong đợi sự giúp đỡ từ vị thiên nhân ngự tại đó. Vị thiên nhân duỗi cánh tay được trang hoàng bằng mọi thứ trang sức, trao cho họ nước uống và các loại thức uống khác, làm cho họ hết mệt mỏi. Họ kinh ngạc trước oai lực của vị thiên nhân và hỏi: “Thưa thiên nhân, ngài đã làm nghiệp gì mà được tài sản này?” Vị thiên nhân nói: “Trên đời, một vị Thế Tôn tên là Phật đã xuất hiện. Hiện nay, ngài đang trú tại Sāvatthī. Gia chủ Anāthapiṇḍika đang hộ độ ngài. Vào những ngày trai giới, ông ấy chỉ cho những người làm công của mình phần lương thực và tiền công như thường lệ và yêu cầu họ giữ trai giới. Rồi một hôm, vào giữa trưa, tôi đến để ăn sáng, không thấy người làm công nào đang làm việc, tôi hỏi: ‘Tại sao hôm nay mọi người không làm việc?’ Họ đã cho tôi biết sự việc này. Bấy giờ tôi nói điều này: ‘Bây giờ đã qua nửa ngày rồi, liệu có thể giữ nửa ngày trai giới được không?’ Sau đó, sau khi trình báo với trưởng giả, ông ấy nói: ‘Có thể giữ được.’ Tôi đã thọ trì trai giới trong nửa ngày đó, và ngay trong ngày hôm ấy đã qua đời, và đã được tài sản này.”


Atha te tāpasā ‘‘buddho kira uppanno’’ti sañjātapītipāmojjā tato sāvatthiṃ gantukāmā hutvāpi ‘‘bahūpakārā no upaṭṭhākaseṭṭhino, tesampi imamatthaṃ ārocessāmā’’ti kosambiṃ gantvā seṭṭhīhi katasakkārabahumānā ‘‘tadaheva mayaṃ gacchāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ, bhante, turitattha, nanu tumhe pubbe cattāro pañca māse vasitvā gacchathā’’ti vuttā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. ‘‘Tena hi, bhante, saheva gacchāmā’’ti ca vutte – ‘‘gacchāma mayaṃ, tumhe saṇikaṃ āgacchathā’’ti sāvatthiṃ gantvā bhagavato santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

Bấy giờ, các vị đạo sĩ ấy, khi nghe rằng: “Đức Phật đã xuất hiện rồi,” lòng tràn đầy hỷ lạc, dù muốn đi đến Sāvatthī từ nơi đó, nhưng nghĩ rằng: “Các vị trưởng giả thí chủ đã giúp đỡ chúng ta rất nhiều, chúng ta cũng nên cho họ biết sự việc này,” nên họ đã đi đến Kosambī. Được các vị trưởng giả cúng dường và tỏ lòng kính trọng, họ nói: “Chúng tôi sẽ đi ngay trong hôm nay.” Khi được hỏi: “Thưa các ngài, tại sao lại vội vã như vậy? Chẳng phải trước kia các ngài thường ở lại bốn, năm tháng rồi mới đi sao?” họ đã kể lại sự việc đó. Và khi các trưởng giả nói: “Vậy thì, thưa các ngài, chúng ta hãy cùng đi,” các đạo sĩ đáp: “Chúng tôi đi trước, các vị hãy đến từ từ.” Rồi họ đã đi đến Sāvatthī, xuất gia dưới sự chỉ dạy của Thế Tôn và chứng đắc quả A-la-hán.


Tepi seṭṭhino pacchā pañcasatapañcasatasakaṭaparivārā sāvatthiṃ gantvā jetavanato avidūre ṭhāne khandhāvāraṃ bandhitvā satthu santikaṃ gantvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tesaṃ cariyāvasena dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne tayopi sotāpattiphale patiṭṭhāya svātanāya nimantetvā punadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā teneva niyāmena ajjatanāya svātanāyāti nimantetvā addhamāsaṃ khandhāvārabhattaṃ nāma datvā satthāraṃ attano nagaraṃ āgamanatthāya yāciṃsu. Satthā ‘‘suññāgāre tathāgatā abhiramantī’’ti kathesi. Te ‘‘aññātaṃ, bhante’’ti vatvā ‘‘tumhe amhehi pahitasāsanena āgaccheyyāthā’’ti vatvā [Pg.334] satthāraṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā attano nagarameva āgantvā tayopi janā sake sake uyyāne vihāre kārāpesuṃ. Ghosakaseṭṭhinā kārito ghositārāmo nāma jāto, kukkuṭaseṭṭhinā kārito kukkuṭārāmo nāma jāto, pāvārikaseṭṭhinā kāritaṃ pāvārikambavanaṃ nāma jātaṃ. Te vihāre kārāpetvā satthu dūtaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ saṅgahaṃ kātuṃ imaṃ nagaraṃ āgacchatū’’ti. Satthā ‘‘kosambiṃ gamissāmī’’ti mahābhikkhusaṅghaparivāro cārikaṃ nikkhamanto antarāmagge māgaṇḍiyabrāhmaṇassa arahattūpanissayaṃ disvā gamanaṃ vicchinditvā kururaṭṭhe kammāsadammaṃ nāma nigamaṃ agamāsi.

Về sau, ba vị trưởng giả ấy, mỗi vị có đoàn tùy tùng năm trăm cỗ xe, đi đến Sāvatthī, dựng trại ở một nơi không xa tu viện Jetavana. Rồi họ đến đảnh lễ Đức Thế Tôn bằng năm điểm chạm đất và ngồi xuống một bên. Đức Thế Tôn thuyết pháp cho họ tùy theo căn tánh. Cuối bài pháp, cả ba vị đều chứng quả Tu-đà-hoàn. Họ thỉnh mời (Đức Phật và Tăng chúng) cho ngày hôm sau, và vào ngày hôm sau, họ đã cúng dường đại thí đến chư Tăng với Đức Phật là vị chủ tọa. Rồi cũng theo cách thức ấy, họ lại thỉnh mời cho ngày hôm nay và ngày mai, và cứ như thế, họ đã cúng dường vật thực tại trại trong suốt nửa tháng. Họ thỉnh cầu Đức Thế Tôn quang lâm đến thành phố của họ. Đức Thế Tôn nói: “Các đấng Như Lai ưa thích nơi thanh vắng.” Họ thưa: “Bạch Thế Tôn, chúng con đã hiểu,” rồi nói thêm: “Xin các Ngài hãy đến khi nhận được tin do chúng con phái đi.” Sau khi đảnh lễ Đức Thế Tôn và đi nhiễu quanh Ngài ba vòng, họ trở về thành phố của mình. Cả ba vị trưởng giả cho xây dựng các tu viện trong khu vườn riêng của mỗi người. Tu viện do trưởng giả Ghosaka xây dựng được gọi là Ghositārāma, tu viện do trưởng giả Kukkuṭa xây dựng được gọi là Kukkuṭārāma, và tu viện do trưởng giả Pāvārika xây dựng được gọi là Pāvārikambavana. Sau khi xây xong các tu viện, họ phái sứ giả đến thỉnh Đức Thế Tôn: “Xin Đức Thế Tôn hãy quang lâm đến thành phố này để tế độ chúng con.” Đức Thế Tôn, với ý định “Ta sẽ đi đến Kosambī,” cùng với đại chúng Tỳ-khưu lên đường du hành. Trên đường đi, Ngài thấy được duyên lành chứng quả A-la-hán của bà-la-môn Māgaṇḍiya, nên đã tạm dừng cuộc hành trình và đi đến một thị trấn tên là Kammāsadamma ở xứ Kuru.


Tasmiṃ samaye māgaṇḍiyo sabbarattiṃ bahigāme aggiṃ juhitvā pātova antogāmaṃ pavisati. Satthāpi punadivase antogāmaṃ piṇḍāya pavisanto paṭipathe māgaṇḍiyabrāhmaṇassa attānaṃ dassesi. So dasabalaṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ ettakaṃ kālaṃ mama dhītu rūpasampattiyā sadisaṃ dārakaṃ pariyesanto carāmi, rūpasampattiyā ca satipi evarūpaṃ gahitapabbajjameva patthesiṃ. Ayaṃ kho pana pabbajito abhirūpo dassanīyo mama dhītuyeva anucchaviko’’ti vegena gehaṃ agamāsi. Tassa kira brāhmaṇassa pubbe eko pabbajitavaṃso atthi, tenassa pabbajitameva disvā cittaṃ namati. So brāhmaṇiṃ āmantesi – ‘‘bhadde mayā evarūpo pabbajito nāma nadiṭṭhapubbo suvaṇṇavaṇṇo brahmavaṇṇo mama dhītuyeva anucchaviko, sīghaṃ me dhītaraṃ alaṅkarohī’’ti. Brāhmaṇiyā dhītaraṃ alaṅkarontiyāva satthā attano ṭhitaṭṭhāne padacetiyāni dassetvā antonagaraṃ pāvisi.

Vào lúc ấy, Māgaṇḍiya suốt đêm cúng dường lửa ở ngoài làng, và sáng sớm mới vào trong làng. Vào ngày hôm sau, khi Đức Thế Tôn vào làng để khất thực, Ngài đã hiện thân cho bà-la-môn Māgaṇḍiya thấy trên đường. Vị ấy thấy Đức Thập Lực và suy nghĩ: “Bấy lâu nay ta đi tìm một chàng trai xứng với vẻ đẹp của con gái ta, và dù có người đẹp, ta vẫn mong muốn một người đã xuất gia như thế này. Vị sa-môn này thật khôi ngô, tuấn tú, chỉ xứng với con gái ta mà thôi.” Nghĩ vậy, ông vội vã về nhà. Tương truyền rằng, trước kia trong dòng dõi của vị bà-la-môn này có người xuất gia, vì thế tâm ông có khuynh hướng hướng về người xuất gia khi thấy một vị như vậy. Ông gọi bà vợ: “Này bà, ta chưa từng thấy vị sa-môn nào như thế này, thân sắc vàng ròng, thân sắc phạm thiên, chỉ xứng với con gái ta mà thôi. Hãy mau trang điểm cho con gái ta.” Trong khi bà vợ đang trang điểm cho con gái, Đức Thế Tôn đã để lại dấu chân tại nơi Ngài đứng rồi đi vào trong thành.


Atha brāhmaṇo brāhmaṇiyā saddhiṃ dhītaraṃ gahetvā taṃ ṭhānaṃ āgacchanto antogāmaṃ paviṭṭhakāle āgatattā ito cito ca olokento dasabalaṃ adisvā brāhmaṇiṃ paribhāsati – ‘‘tava kāraṇaṃ bhaddakaṃ nāma natthi, tayi papañcaṃ karontiyāva so pabbajito nikkhamitvā gato’’ti. Brāhmaṇa, gato tāva hotu, kataradisābhāgena gatoti? Iminā disābhāgenāti satthu gataṭṭhānaṃ olokentova padacetiyāni disvā ‘‘bhadde imāni tassa purisassa padāni, ito gato bhavissatī’’ti āha. Atha, brāhmaṇī, satthu padacetiyaṃ disvā cintesi [Pg.335] – ‘‘bālo vatāyaṃ brāhmaṇo attano ganthamattassāpi atthaṃ na jānātī’’ti tena saddhiṃ parihāsaṃ karontī āha – ‘‘yāva bālo cāsi, brāhmaṇa, evarūpassa nāma purisassa dhītaraṃ dassāmīti vadasi. Rāgena hi rattassa dosena duṭṭhassa mohena mūḷhassa purisassa padaṃ nāma evarūpaṃ na hoti. Loke pana vivaṭacchadassa sabbaññubuddhassa etaṃ padaṃ’’ passa, brāhmaṇa –

Sau đó, vị bà-la-môn cùng vợ dắt con gái đến nơi ấy. Vì họ đến vào lúc (Đức Phật) đã vào làng, nên nhìn qua nhìn lại không thấy Đức Thập Lực, ông liền mắng bà vợ: “Chẳng có gì tốt lành do bà cả! Trong lúc bà còn đang lề mề, vị sa-môn ấy đã bỏ đi rồi.” (Bà vợ hỏi:) "Này ông bà-la-môn, cứ cho là ngài đã đi, nhưng ngài đi về hướng nào?" (Ông đáp:) "Hướng này," và khi nhìn về hướng Đức Thế Tôn đã đi, ông thấy các dấu chân và nói: “Này bà, đây là dấu chân của người ấy. Chắc hẳn ngài đã đi lối này.” Bấy giờ, bà vợ thấy dấu chân của Đức Thế Tôn và suy nghĩ: “Bà-la-môn này thật ngu si, ngay cả ý nghĩa kinh sách của mình cũng không biết.” Muốn chế giễu ông, bà nói: “Ông thật là ngu si, này ông bà-la-môn, khi nói rằng sẽ gả con gái cho một người như vậy. Quả thật, dấu chân của người bị tham ái chi phối, bị sân hận làm hư hoại, bị si mê làm cho mê muội thì không thể như thế này được. Này ông bà-la-môn, hãy xem, đây là dấu chân của bậc Toàn Giác, đấng đã vén mở màn che trong thế gian.”


‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave,Duṭṭhassa hoti avakaḍḍhitaṃ padaṃ;

Mūḷhassa hoti sahasānupīḷitaṃ,Vivaṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti.

“Quả thật, dấu chân của người tham ái thì nhón gót, dấu chân của người sân hận thì lết đi, dấu chân của người si mê thì ấn mạnh xuống, còn đây là dấu chân của bậc đã vén mở màn che.”


So brāhmaṇiyā ettakaṃ kathentiyāpi asutvā ‘‘tvaṃ nāma caṇḍā mukharā’’ti āha. Tesaṃ dvinnampi aññamaññaṃ vivādaṃ karontānaṃyeva satthā piṇḍāya caritvā saddhiṃ bhikkhusaṅghena katabhattakicco brāhmaṇassa dassanūpacāreneva nikkhami. Brāhmaṇo satthāraṃ dūratova āgacchantaṃ disvā brāhmaṇiṃ apasādetvā ‘‘ayaṃ so puriso’’ti haṭṭhapahaṭṭho dasabalassa purato ṭhatvā ‘‘bho pabbajita, ahaṃ pātova paṭṭhāya taṃ pariyesanto carāmi, imasmiṃ jambudīpe mama dhītāya samānarūpā itthī nāma natthi, purisopi tayā saddhiṃ samānarūpo nāma natthi, mama dhītaraṃ tuyhaṃ posanatthāya dammi, gaṇhāhi na’’nti āha. Atha naṃ satthā ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, kāmaggavāsiniyo uttamarūpadharā nānāvaṇṇaṃ kathaṃ kathentiyo mama palobhanatthameva āgantvā santike ṭhitā devadhītāpi na icchiṃ, kimaṅgaṃ pana imaṃ gaṇhissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

Dù bà vợ nói như vậy, ông vẫn không nghe và nói: “Bà thật là dữ dằn, lắm lời.” Trong khi cả hai người đang tranh cãi với nhau, Đức Thế Tôn sau khi đi khất thực và thọ trai xong cùng với Tăng chúng, đã đi ra ngay trong tầm mắt của vị bà-la-môn. Vị bà-la-môn thấy Đức Thế Tôn từ xa đi đến, liền gạt bà vợ ra và nói: “Người ấy đây rồi!” Với tâm trạng vô cùng hoan hỷ, ông đứng trước mặt Đức Thập Lực và thưa: “Thưa ngài sa-môn, tôi đã đi tìm ngài từ sáng sớm. Ở cõi Diêm-phù-đề này, không có người phụ nữ nào có dung sắc sánh bằng con gái tôi, và cũng không có người đàn ông nào có dung sắc sánh bằng ngài. Tôi xin gả con gái tôi cho ngài để hầu hạ, xin ngài hãy nhận lấy.” Bấy giờ, Đức Thế Tôn nói với ông: “Này bà-la-môn, Ta còn không mong muốn cả những thiên nữ ở cõi trời Dục giới, những vị có dung sắc tuyệt trần, nói lời tán thán đủ điều, đến gần bên Ta chỉ để quyến rũ. Huống chi là Ta lại nhận lấy người này?” Nói xong, Ngài đọc bài kệ này:


‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca,Nāhosi chando api methunasmiṃ;

Kiṃmevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ,Pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti. (su. ni. 841);

“Sau khi đã thấy (các ma nữ) Taṇhā, Arati và Ragā, Ta không còn một chút ham muốn nào trong việc dâm dục. Huống chi là thân này, đầy những thứ bất tịnh như phân và nước tiểu? Ta còn chẳng muốn dùng chân để chạm vào.”


Māgaṇḍiyā cintesi – ‘‘anatthikena nāma ‘ala’nti vattumeva vaṭṭati. Ayaṃ pana mama sarīraṃ muttakarīsapuṇṇaṃ nāma katvā ‘pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’ti [Pg.336] avoca, ekaṃ issariyaṭṭhānaṃ labhantī antaramevassa passissāmī’’ti āghātaṃ bandhi. Satthā taṃ amanasikatvā cariyavasena brāhmaṇassa dhammadesanaṃ ārabhi. Desanāpariyosāne ubhopi jāyampatikā anāgāmiphale patiṭṭhāya ‘‘idāni amhākaṃ gharāvāsena attho natthī’’ti dhītaraṃ māgaṇḍiyaṃ cūḷapitaraṃ sampaṭicchāpetvā ubhopi pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atha rājā udeno cūḷamāgaṇḍiyena saddhiṃ vohāraṃ katvā māgaṇḍiyadārikaṃ rājānubhāvena gehaṃ ānetvā abhisekaṃ katvā tassā pañcamātugāmasataparivārāya vasanaṭṭhānaṃ visuṃ pāsādaṃ adāsi.

Nàng Māgaṇḍiyā suy nghĩ: “Đối với người không có nhu cầu thì chỉ nên nói rằng: ‘Không cần.’ Còn vị này lại xem thân thể của ta như là vật chứa đầy phẩn và nước tiểu rồi nói rằng: ‘Ta không muốn dùng chân để chạm đến nó.’ Khi nào ta có được địa vị quyền thế, ta sẽ tìm ra cơ hội để đối phó với ông ta.” Nghĩ vậy, nàng đã ôm lòng oán hận. Đức Thế Tôn không để tâm đến việc ấy, tùy theo căn cơ của vị Bà-la-môn mà bắt đầu thuyết pháp. Vào lúc cuối thời pháp, cả hai vợ chồng đã an trú vào quả vị Bất Lai rồi nói rằng: “Bây giờ, chúng tôi không còn lợi ích gì với đời sống tại gia nữa.” Sau khi giao phó người con gái Māgaṇḍiyā cho người em trai của chồng, cả hai vị đã xuất gia và đã chứng đắc quả vị A-la-hán. Về sau, đức vua Udena sau khi bàn bạc với người chú của Māgaṇḍiyā đã dùng vương lực đưa thiếu nữ Māgaṇḍiyā về cung, làm lễ tấn phong, và đã ban cho nàng một cung điện riêng biệt làm nơi ở cùng với đoàn tùy tùng gồm năm trăm thị nữ.


Satthāpi kho anupubbena cārikaṃ caramāno kosambinagaraṃ sampāpuṇi. Seṭṭhino satthu āgamanaṃ sutvā paccuggamanaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ekamantaṃ nisinnā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘ime, bhante, tayo vihārā tumhe uddissa katā, paṭiggaṇhatha, bhante, vihāre cātuddisassa saṅghassa saṅgahatthāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā vihāre. Tepi seṭṭhino satthāraṃ svātanāya nimantetvā abhivādetvā gharaṃ agamaṃsu.

Và rồi, Đức Thế Tôn tuần tự du hành và đã đi đến thành Kosambī. Các vị trưởng giả nghe tin Đức Thế Tôn quang lâm, đã đi ra nghênh đón, đã đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, ngồi xuống một nơi hợp lẽ, rồi đã bạch với Đức Thế Tôn điều này: “Bạch ngài, ba ngôi tịnh xá này đã được xây dựng với mục đích dâng đến các ngài. Bạch ngài, xin ngài hãy thọ nhận các ngôi tịnh xá vì lợi ích nâng đỡ cho chư Tăng bốn phương.” Đức Thế Tôn đã thọ nhận các ngôi tịnh xá. Các vị trưởng giả ấy cũng đã thỉnh mời Đức Thế Tôn cho ngày hôm sau, đã đảnh lễ rồi trở về nhà.


Māgaṇḍiyāpi kho satthu āgatabhāvaṃ sutvā chinnabhinnake dhutte pakkosāpetvā tesaṃ lañjaṃ datvā ‘‘tumhe samaṇaṃ gotamaṃ iminā iminā ca niyāmena akkosathā’’ti vatvā uyyojesi. Te satthu antogāmaṃ pavisanavelāya saparivāraṃ satthāraṃ nānāvidhehi akkosehi akkosiṃsu. Āyasmā ānando satthāraṃ āha – ‘‘bhante, evarūpe akkosanaṭṭhāne na vasissāma, aññaṃ nagaraṃ gacchāmā’’ti. Satthā, ‘‘ānanda, tathāgatā nāma aṭṭhahi lokadhammehi na kampanti, ayampi saddo sattāhaṃ nātikkamissati, akkosakānaṃyeva upari patissati, tvaṃ mā vitakkayitthā’’ti. Tepi tayo nagaraseṭṭhino mahāsakkārena bhagavantaṃ pavesetvā mahādānaṃ adaṃsu. Tesaṃ aparāparaṃ dānaṃ dadantānaṃyeva māso atikkami, atha nesaṃ etadahosi – ‘‘buddhā nāma sabbalokaṃ anukampamānā uppajjanti, aññesampi okāsaṃ dassāmā’’ti. Tato te kosambinagaravāsinopi janassa okāsaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya nāgarāpi vīthisabhāgena gaṇasabhāgena mahādānaṃ denti.

Và rồi, nàng Māgaṇḍiyā nghe tin Đức Thế Tôn đã đến, cho gọi những kẻ du đãng vô lại, cho chúng tiền hối lộ, rồi nói rằng: “Các ngươi hãy mắng nhiếc Sa-môn Gotama bằng cách này và cách này,” rồi sai chúng đi. Vào lúc Đức Thế Tôn đi vào trong làng, chúng đã mắng nhiếc Đức Thế Tôn cùng với đoàn tùy tùng bằng nhiều lời chửi rủa khác nhau. Tôn giả Ānanda bạch với Đức Thế Tôn: “Bạch ngài, chúng ta sẽ không ở lại nơi có sự mắng nhiếc như thế này, chúng ta hãy đi đến thành phố khác.” Đức Thế Tôn dạy: “Này Ānanda, các đấng Như Lai không hề dao động bởi tám pháp thế gian. Tiếng mắng nhiếc này cũng sẽ không kéo dài quá bảy ngày, nó sẽ rơi lại trên đầu của chính những kẻ mắng nhiếc. Ngươi chớ có lo nghĩ.” Ba vị trưởng giả của thành phố ấy cũng đã cung thỉnh Đức Thế Tôn với sự tôn kính trọng thể và đã dâng cúng vật thực lớn. Trong khi họ liên tục dâng cúng vật thực như vậy, một tháng đã trôi qua. Bấy giờ, họ khởi lên ý nghĩ này: “Các đấng Chánh Đẳng Giác xuất hiện là vì lòng bi mẫn đối với toàn thể thế gian, chúng ta sẽ tạo cơ hội cho những người khác nữa.” Từ đó, họ đã tạo cơ hội cho cả những người dân ở thành Kosambī. Kể từ đó, dân chúng trong thành cũng đã dâng cúng vật thực lớn theo từng khu phố và theo từng nhóm.


Athekadivasaṃ [Pg.337] satthā bhikkhusaṅghaparivuto mālākārakajeṭṭhakassa gehe nisīdi. Tasmiṃ khaṇe sāmāvatiyā upaṭṭhāyikā khujjuttarā aṭṭha kahāpaṇe ādāya mālatthāya taṃ gehaṃ agamāsi. Mālākārajeṭṭhako taṃ disvā, ‘‘amma uttare, ajja tuyhaṃ pupphāni dātuṃ khaṇo natthi, ahaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisāmi. Tvampi parivesanāya sahāyikā hohi, evaṃ ito paresaṃ veyyāvaccakaraṇato muccissatī’’ti āha. Tato khujjuttarā attanā laddhaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā buddhānaṃ bhattagge veyyāvaccaṃ akāsi. Sā satthārā upanisinnakathāvasena kathitaṃ dhammaṃ sabbameva uggaṇhi. Anumodanaṃ pana sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

Rồi một hôm, Đức Thế Tôn được chư Tăng vây quanh, đã ngự tại nhà của người trưởng thợ kết hoa. Vào lúc ấy, nữ tỳ Khujjuttarā của bà Sāmāvatī đã lấy tám đồng kahāpaṇa và đi đến nhà ấy để mua hoa. Người trưởng thợ kết hoa thấy cô, liền nói: “Này cô Uttarā, hôm nay không có thời gian để đưa hoa cho cô, tôi đang phục vụ chư Tăng với Đức Phật là vị dẫn đầu. Cô cũng hãy làm người phụ giúp trong việc phục vụ này. Như vậy, từ đây về sau cô sẽ được giải thoát khỏi việc phải hầu hạ người khác.” Từ đó, Khujjuttarā sau khi dùng phần vật thực mình nhận được, đã làm công việc phục vụ Đức Phật và chư Tăng tại trai đường. Cô đã học thuộc tất cả Pháp được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo cách thức thuyết pháp cho những người ngồi gần. Và sau khi nghe phần tùy hỷ công đức, cô đã an trú vào quả vị Nhập Lưu.


Sā aññesu divasesu cattārova kahāpaṇe datvā pupphāni gahetvā gacchati, tasmiṃ pana divase diṭṭhasaccabhāvena parasantake cittaṃ anuppādetvā sabbeva aṭṭha kahāpaṇe datvā pacchiṃ pūretvā pupphāni ādāya sāmāvatiyā santikaṃ agamāsi. Atha naṃ sā pucchi – ‘‘amma uttare, tvaṃ aññesu divasesu na bahūni pupphāni āharasi, ajja pana bahukāni, kiṃ no rājā uttaritaraṃ pasanno’’ti? Sā musāvāde abhabbatāya atīte attanā kataṃ aniguhitvā sabbaṃ kathesi. ‘‘Atha kasmā ajja bahūni pupphāni āharasī’’ti vuttā ca evamāha – ‘‘ahaṃ ajja dasabalassa dhammaṃ sutvā amataṃ sacchākāsiṃ, tasmā tumhe na vañcemī’’ti. Taṃ sutvā, ‘‘amma uttare, tayā laddhaṃ amatadhammaṃ amhākampi dehī’’ti sabbāva hatthaṃ pasārayiṃsu. Ayye, evaṃ dātuṃ na sakkā, ahaṃ pana satthārā kathitaniyāmena tumhākaṃ dhammaṃ desessāmi, tumhe attano hetumhi sati taṃ dhammaṃ labhissathāti. Tena hi, amma uttare, kathehīti. ‘‘Evaṃ kathetuṃ na sakkā, mayhaṃ uccaṃ āsanaṃ paññāpetvā tumhe nīcāsanesu nisīdathā’’ti āha. Tā pañcasatāpi itthiyo khujjuttarāya uccāsanaṃ datvā sayaṃ nīcāsanāni gahetvā nisīdiṃsu. Khujjuttarāpi sekkhapaṭisambhidāsu ṭhatvā tāsaṃ dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne sāmāvatiṃ jeṭṭhikaṃ katvā sabbāva sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Tato paṭṭhāya khujjuttaraṃ veyyāvaccakaraṇato apanetvā ‘‘tvaṃ satthu dhammakathaṃ sutvā āharitvā amhe sāvehī’’ti āhaṃsu. Khujjuttarāpi tato paṭṭhāya tathā akāsi.

Vào những ngày khác, cô chỉ đưa bốn đồng kahāpaṇa rồi lấy hoa và ra đi. Nhưng vào ngày hôm ấy, do đã thấy được chân lý, cô không khởi tâm tham tài sản của người khác, đã đưa tất cả tám đồng kahāpaṇa, lấy hoa cho đầy giỏ rồi mang đến chỗ của bà Sāmāvatī. Bấy giờ, bà ấy hỏi cô: “Này cô Uttarā, vào những ngày khác cô không mang về nhiều hoa, nhưng hôm nay lại rất nhiều. Phải chăng đức vua đã hài lòng với chúng ta hơn trước?” Do không còn có thể nói dối, cô đã không che giấu việc mình đã làm trong quá khứ và đã kể lại tất cả. Khi được hỏi: “Vậy tại sao hôm nay cô lại mang về nhiều hoa?” cô đã nói như sau: “Hôm nay, con đã nghe Pháp của bậc Thập Lực và đã chứng ngộ được pháp bất tử, vì thế con không lừa dối các vị nữa.” Nghe vậy, tất cả các bà đều đưa tay ra và nói: “Này cô Uttarā, hãy cho chúng tôi pháp bất tử mà cô đã chứng được.” “Thưa các mệnh phụ, không thể cho như vậy được. Nhưng con sẽ thuyết lại Pháp cho các vị theo cách thức mà Đức Thế Tôn đã giảng dạy. Nếu các vị có đủ nhân duyên của mình, các vị sẽ chứng được pháp ấy.” “Vậy thì, này cô Uttarā, hãy thuyết đi.” “Không thể thuyết như thế này được. Hãy chuẩn bị cho con một chỗ ngồi cao, còn các vị hãy ngồi ở những chỗ thấp hơn.” Năm trăm vị phu nhân ấy đã dành cho Khujjuttarā một chỗ ngồi cao, còn tự mình thì lấy những chỗ ngồi thấp và ngồi xuống. Khujjuttarā cũng đã an trú vào các tuệ phân tích của bậc hữu học và đã thuyết Pháp cho họ. Vào lúc cuối thời pháp, tất cả các bà, với Sāmāvatī là người đứng đầu, đã an trú vào quả vị Nhập Lưu. Kể từ đó, họ đã miễn cho Khujjuttarā khỏi công việc hầu hạ và nói rằng: “Cô hãy nghe Pháp thoại của Đức Thế Tôn, mang về và đọc lại cho chúng tôi nghe.” Khujjuttarā cũng đã làm như vậy kể từ đó.


Kasmā [Pg.338] panesā dāsī hutvā nibbattāti? Sā kira kassapadasabalassa sāsane ekāya sāmaṇeriyā attano veyyāvaccaṃ kāresi. Tena kammena pañca jātisatāni paresaṃ dāsīyeva hutvā nibbatti. Kasmā pana khujjā ahosīti? Anuppanne kira buddhe ayaṃ bārāṇasirañño gehe vasantī ekaṃ rājakulūpakaṃ paccekabuddhaṃ khujjadhātukaṃ disvā attanā sahavāsīnaṃ mātugāmānaṃ purato parihāsaṃ karontī khujjākārena vicari. Tasmā khujjā hutvā nibbatti. Kiṃ pana katvā sā paññavantī jātāti? Anuppanne buddhe ayaṃ bārāṇasirañño gehe vasantī aṭṭha paccekabuddhe rājagehato uṇhapāyāsassa pūrite patte gahetvā gacchante disvā ‘‘ettha ṭhapetvā gacchatha, bhante’’ti aṭṭha suvaṇṇakaṭake omuñcitvā adāsi. Tassa kammassa nissandena paññavantī hutvā nibbatti.

Tại sao nàng này lại sanh làm nữ tỳ? Tương truyền, trong giáo pháp của đức Phật Kassapa, nàng đã bắt một vị sa-di-ni làm công việc hầu hạ cho mình. Do nghiệp đó, nàng đã sanh làm nữ tỳ cho người khác trong suốt năm trăm kiếp. Lại nữa, tại sao nàng bị gù? Tương truyền, khi chưa có đức Phật xuất hiện, nàng này sống trong cung vua Bārāṇasī, thấy một vị Phật Độc Giác có lưng gù thường đến hoàng cung, bèn bắt chước dáng đi gù lưng để chế nhạo trước mặt các phụ nữ sống cùng. Vì vậy, nàng sanh ra bị gù. Lại nữa, do làm gì mà nàng sanh ra có trí tuệ? Khi chưa có đức Phật xuất hiện, nàng này sống trong cung vua Bārāṇasī, thấy tám vị Phật Độc Giác đi ra từ hoàng cung, tay bưng bát đầy cháo sữa nóng, bèn nói: "Bạch quý ngài, xin hãy đặt bát xuống đây rồi hãy đi," rồi cởi tám chiếc vòng vàng cúng dường. Do quả báo của nghiệp đó, nàng sanh ra có trí tuệ.


Atha kho tā sāmāvatiyā parivārā pañcasatā itthiyo paṭividdhasaccāpi samānā rañño assaddhabhāvena kālena kālaṃ satthu santikaṃ gantvā buddhadassanaṃ na labhanti. Tasmā dasabale antaravīthiṃ paṭipanne vātapānesu nappahontesu attano attano gabbhesu chiddaṃ katvā tehi olokenti. Athekadivasaṃ māgaṇḍiyā attano pāsādatalato nikkhamitvā caṅkamamānā tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhacchiddaṃ disvā ‘‘kimida’’nti pucchi. Tāhi tassā satthari baddhāghātataṃ ajānantīhi – ‘‘satthā imaṃ nagaraṃ āgato, mayaṃ ettha ṭhatvā satthāraṃ passāma ceva pūjema cā’’ti vutte ‘‘idānissa kattabbaṃ jānissāmi, imāpi tassa upaṭṭhāyikā, imāsampi kattabbaṃ jānissāmī’’ti cintetvā gantvā raññā saddhiṃ rahogatakāle, ‘‘mahārāja, sāmāvatimissakānaṃ bahiddhā patthanā atthi, katipāheneva te jīvitaṃ māressanti, sāmāvatī, saparivārā tumhesu sinehaṃ vā pemaṃ vā na karoti, samaṇaṃ pana gotamaṃ antaravīthiyā gacchantaṃ disvā vātapānesu appahontesu tāni khaṇḍitvāpi okāsaṃ katvā olokentī’’ti āha. Rājā ‘‘na tā evarūpaṃ karissantī’’ti na saddahati. Puna vuttepi na saddahatiyeva. Atha naṃ tikkhattuṃ vuttepi assaddahantaṃ ‘‘sace me vacanaṃ na saddahasi, tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā upadhārehi, mahārājā’’ti āha. Rājā gantvā gabbhesu chiddaṃ disvā ‘‘idaṃ ki’’nti pucchitvā tasmiṃ atthe ārocite tāsaṃ akkujjhitvā kiñci [Pg.339] avatvā chiddāni pidahāpesi. Rājā tato paṭṭhāya tāsaṃ pāsāde uddhacchiddakajālavātapānāni kāresi.

Bấy giờ, năm trăm người nữ tùy tùng của bà Sāmāvatī, dù đã chứng ngộ chân lý, nhưng do nhà vua không có đức tin, nên họ không thể thường xuyên đến yết kiến đức Bậc Đạo Sư để chiêm ngưỡng Ngài. Vì vậy, khi đức Thập Lực đi vào giữa đường phố, vì các cửa sổ không đủ, họ đã khoét lỗ trên vách phòng riêng của mình để nhìn qua đó. Một hôm, bà Māgaṇḍiyā đi ra từ lầu của mình, đang đi kinh hành, đến nơi ở của họ, thấy những lỗ hổng trên vách phòng và hỏi: "Đây là gì?" Họ không biết bà có lòng oán hận đối với đức Bậc Đạo Sư, nên đã nói: "Khi đức Bậc Đạo Sư đến thành này, chúng tôi đứng đây để vừa chiêm ngưỡng vừa đảnh lễ Ngài." Nghe vậy, bà nghĩ: "Bây giờ ta sẽ biết phải làm gì với ông ta. Cả những người này cũng là đệ tử của ông ta, ta cũng sẽ biết phải làm gì với họ." Rồi bà đi đến, vào lúc ở riêng với vua, bà tâu: "Tâu Đại vương, những người của bà Sāmāvatī có ý muốn bên ngoài, chỉ trong vài ngày nữa họ sẽ giết ngài. Bà Sāmāvatī và tùy tùng không có tình thương hay lòng yêu mến gì đối với ngài. Trái lại, khi thấy Sa-môn Gotama đi trên đường, vì cửa sổ không đủ, họ còn khoét vách để tạo chỗ nhìn." Vua không tin, nghĩ rằng: "Họ sẽ không làm việc như vậy." Dù được nói lại, vua vẫn không tin. Khi vua vẫn không tin dù đã được nói đến ba lần, bà tâu: "Tâu Đại vương, nếu ngài không tin lời thần thiếp, xin hãy đến nơi ở của họ mà xem xét." Vua đi đến, thấy những lỗ hổng trên vách phòng, hỏi: "Đây là gì?" Khi được trình bày sự việc, vua không nổi giận với họ, không nói gì, và cho lấp các lỗ hổng lại. Kể từ đó, vua cho làm các cửa sổ có lưới ở phía trên trong cung điện của họ.


Sā tena kāraṇena rājānaṃ kopetuṃ asakkontī, ‘‘deva, etāsaṃ tumhesu pemaṃ atthi vā natthi vāti jānissāma, aṭṭha kukkuṭe pesetvā tumhākaṃ atthāya pacāpethā’’ti āha. Rājā tassā vacanaṃ sutvā ‘‘ime pacitvā pesetū’’ti sāmāvatiyā aṭṭha kukkuṭe pahiṇi. Sotāpannā ariyasāvikā jīvamāne kukkuṭe kiṃ pacissati, alanti vatvā pana hatthenapi phusituṃ na icchi. Māgaṇḍiyā ‘‘hotu, mahārāja, eteyeva ca kukkuṭe samaṇassa gotamassa pacanatthāya pesehī’’ti. Rājā tathā akāsi. Māgaṇḍiyā antarāmaggeyeva kukkuṭe mārāpetvā ‘‘ime kukkuṭe pacāpetvā samaṇassa gotamassa detū’’ti pahiṇi. Sā tesaṃ matabhāvena dasabalañca uddissa pahitabhāvena pacitvā dasabalassa pesesi. Māgaṇḍiyā ‘‘passa, mahārājā’’ti vatvā ettakenapi rājānaṃ kopetuṃ nāsakkhi.

Bà ấy vì lý do đó không thể làm cho vua nổi giận, bèn tâu: "Tâu bệ hạ, chúng ta hãy xem thử họ có lòng yêu mến ngài hay không. Hãy gửi tám con gà và bảo họ nấu vì lợi ích của ngài." Vua nghe lời bà, nói: "Hãy bảo họ nấu những con gà này rồi gửi đến," và sai người mang tám con gà đến cho bà Sāmāvatī. Một vị nữ Thánh đệ tử đã nhập lưu, làm sao có thể nấu những con gà còn sống? Bà nói: "Thôi đi," và còn không muốn dùng tay chạm vào chúng. Bà Māgaṇḍiyā tâu: "Thôi được, tâu Đại vương, vậy hãy gửi chính những con gà này để nấu cho Sa-môn Gotama." Vua đã làm như vậy. Bà Māgaṇḍiyā cho người giết những con gà ngay trên đường đi và gửi đi với lời nhắn: "Hãy bảo họ nấu những con gà này và dâng lên Sa-môn Gotama." Bà Sāmāvatī, vì chúng đã chết và vì chúng được gửi đến với mục đích dâng lên đức Thập Lực, đã nấu chúng và gửi đến cho đức Thập Lực. Bà Māgaṇḍiyā nói: "Tâu Đại vương, hãy xem kìa," nhưng ngay cả với việc đó, bà cũng không thể làm cho vua nổi giận.


Ayaṃ pana udeno tāsu ekekissā vasanaṭṭhāne satta satta divasāni vasi. Athāyaṃ māgaṇḍiyā ekaṃ kaṇhasappapotakaṃ veḷupabbe pakkhipāpetvā attano vasanaṭṭhāne ṭhapesi. Rañño ca yattha katthaci gacchantassa hatthikantavīṇaṃ ādāyayeva gamanaṃ āciṇṇaṃ, māgaṇḍiyā rañño attano santikaṃ āgamanakāle taṃ sappapotakaṃ antovīṇāya pakkhipitvā chiddaṃ pidahāpesi. Atha naṃ sāmāvatiyā santikaṃ gamanakāle, ‘‘mahārāja, sāmāvatī nāma samaṇassa gotamassa pakkhā, tumhe na gaṇeti. Yaṃ kiñci katvā tumhākaṃ dosameva cinteti, appamattā hothā’’ti āha. Rājā sāmāvatiyā vasanaṭṭhāne sattāhaṃ vītināmetvā puna sattāhe māgaṇḍiyāya nivesanaṃ agamāsi. Sā tasmiṃ āgacchanteyeva ‘‘kacci te, mahārāja, sāmāvatī otāraṃ na gavesatī’’ti kathentī viya rañño hatthato vīṇaṃ gahetvā cāletvā ‘‘kiṃ nu kho, mahārāja, ettha abbhantare vicaratī’’ti vatvā sappassa nikkhamanokāsaṃ katvā ‘‘abbhumme anto sappo’’ti vīṇaṃ chaḍḍetvā palāyi. Tasmiṃ kāle rājā padittaṃ veṇuvanaṃ viya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya ca dosena taṭataṭāyanto ‘‘vegena [Pg.340] saparivāraṃ sāmāvatiṃ pakkosathā’’ti āha. Rājapurisā gantvā pakkosiṃsu.

Vua Udena này ở tại nơi ở của mỗi bà hoàng hậu trong bảy ngày. Bấy giờ, bà Māgaṇḍiyā cho người bỏ một con rắn hổ mang con vào trong một đốt tre và đặt nó ở nơi ở của mình. Vua có thói quen đi bất cứ đâu cũng đều mang theo cây đàn hatthikanta. Vào lúc vua đến chỗ mình, bà Māgaṇḍiyā cho người bỏ con rắn con đó vào trong cây đàn và bịt lỗ lại. Rồi vào lúc vua đi đến chỗ bà Sāmāvatī, bà tâu: "Tâu Đại vương, người tên Sāmāvatī là phe cánh của Sa-môn Gotama, không coi ngài ra gì. Nàng ta làm bất cứ điều gì cũng chỉ nghĩ đến lỗi lầm của ngài. Xin hãy cẩn trọng." Vua ở nơi của bà Sāmāvatī bảy ngày, rồi sau bảy ngày lại đến nơi ở của bà Māgaṇḍiyā. Ngay khi vua vừa đến, bà ta làm như đang nói: "Tâu Đại vương, Sāmāvatī có tìm cách hãm hại ngài không?", rồi lấy cây đàn từ tay vua, lắc nó và nói: "Tâu Đại vương, có con gì đang di chuyển bên trong này chăng?" Nói xong, bà tạo cơ hội cho con rắn bò ra, rồi la lên: "Trời ơi! Bên trong có rắn!", rồi vứt cây đàn và bỏ chạy. Lúc đó, vua nổi giận đùng đùng như rừng tre đang cháy, như lò muối được bỏ vào, và ra lệnh: "Hãy mau gọi Sāmāvatī cùng tùy tùng đến đây!" Quân lính của vua đi gọi họ đến.


Sā rañño kuddhabhāvaṃ ñatvā sesamātugāmānaṃ saññamadāsi. ‘‘Rājā tumhe ghātetukāmo pakkosati, ajja divasaṃ odissakena mettāpharaṇena rājānaṃ pharathā’’ti āha. Rājā tā itthiyo pakkosāpetvā sabbāva paṭipāṭiyā ṭhapetvā mahādhanuṃ ādāya visapītakaṇḍaṃ sannayhitvā dhanuṃ pūretvā aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe sabbāva tā sāmāvatippamukhā itthiyo odhiso mettaṃ phariṃsu. Rājā kaṇḍaṃ neva khipituṃ na apanetuṃ sakkoti, gattehi sedā muccanti, sarīraṃ vedhati, mukhato kheḷo patati, gahetabbagahaṇaṃ na passati. Atha naṃ sāmāvatī ‘‘kiṃ, mahārāja, kilamasī’’ti āha. Āma, devi, kilamāmi, avassayo me hohīti. Sādhu, mahārāja, kaṇḍaṃ mahāpathavimukhaṃ karohīti. Rājā tathā akāsi. Sā ‘‘rañño hatthato kaṇḍaṃ muccatū’’ti adhiṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe kaṇḍaṃ mucci. Rājā taṃkhaṇaṃyeva udake nimujjitvā āgamma allakeso allavattho sāmāvatiyā pādesu patitvā ‘‘khama, devi, mayhaṃ, bhedakānaṃ me vacanena anupadhāretvā etaṃ kata’’nti āha. Khamāmi, devāti. ‘‘Sādhu, devi, evaṃ tayā mayhaṃ khamitaṃ nāma hoti. Ito paṭṭhāya tumhākaṃ yathāruciyā dasabalassa dānaṃ detha, pacchābhattaṃ vihāraṃ gantvā dhammakathaṃ suṇātha, ajja vo paṭṭhāya parihāraṃ dammīti. Tena hi, deva, ajja paṭṭhāya ekaṃ bhikkhuṃ yācitvā ānetha, yo no dhammaṃ vācessatīti. Rājā satthu santikaṃ gantvā yācanto ānandattheraṃ labhi. Tato paṭṭhāya tā pañcasatā itthiyo theraṃ pakkosāpetvā sakkārasammānaṃ katvā katabhattakiccassa therassa santike dhammaṃ pariyāpuṇanti.

Bà biết được sự tức giận của đức vua, nên đã ra hiệu cho các phụ nữ còn lại. Bà nói: “Đức vua muốn giết các vị nên mới cho gọi, hôm nay các vị hãy rải tâm từ có đối tượng đến đức vua.” Đức vua cho gọi các phụ nữ ấy đến, cho tất cả đứng theo thứ tự, rồi lấy cây cung lớn, lắp mũi tên tẩm độc, giương cung lên và đứng đó. Vào khoảnh khắc ấy, tất cả các phụ nữ do bà Sāmāvatī dẫn đầu đều rải tâm từ có đối tượng. Đức vua không thể bắn mũi tên đi mà cũng không thể hạ xuống được, mồ hôi tuôn ra từ thân thể, thân mình run rẩy, nước bọt chảy ra từ miệng, không thấy được cái cần nắm giữ. Bấy giờ, bà Sāmāvatī hỏi vua: “Tâu đại vương, sao ngài lại mệt mỏi thế?” – “Thưa hoàng hậu, phải, ta mệt mỏi, xin hãy là nơi nương tựa cho ta.” – “Tốt lắm, tâu đại vương, xin hãy hướng mũi tên xuống đất.” Đức vua đã làm như vậy. Bà đã chú nguyện: “Mong rằng mũi tên sẽ rời khỏi tay đức vua.” Vào khoảnh khắc ấy, mũi tên đã rời ra. Đức vua ngay lập tức lặn xuống nước, đi lên, tóc ướt, y phục ướt, rồi phủ phục dưới chân bà Sāmāvatī và nói: “Xin hoàng hậu hãy tha thứ cho trẫm, vì trẫm đã nghe lời của những kẻ ly gián mà không suy xét nên đã làm việc này.” – “Thần thiếp xin tha thứ, tâu bệ hạ.” – “Tốt lắm, hoàng hậu, như vậy là nàng đã tha thứ cho ta. Từ nay trở đi, các vị hãy tùy thích cúng dường đến bậc Thập Lực, sau bữa ăn hãy đến tu viện nghe pháp thoại, từ hôm nay ta sẽ cho người bảo vệ các vị.” – “Nếu vậy, tâu bệ hạ, từ hôm nay xin ngài hãy thỉnh một vị tỳ-khưu đến, vị ấy sẽ giảng pháp cho chúng thần thiếp.” Đức vua đến gặp đức Thế Tôn, khi thỉnh cầu thì được trưởng lão Ānanda. Từ đó trở đi, năm trăm vị phụ nữ ấy cho mời trưởng lão đến, sau khi cúng dường và tỏ lòng tôn kính, họ đã học hỏi giáo pháp nơi trưởng lão sau khi ngài đã thọ thực xong.


Tā ekadivasaṃ therassa anumodanāya pasannā therassa pañca uttarāsaṅgasatāni adaṃsu. Thero kira pubbe tunnavāyakāle ekassa paccekabuddhassa ekāya sūciyā saddhiṃ hatthatalamattaṃ coḷakhaṇḍaṃ adāsi. So sūciyā phalena imasmiṃ attabhāve mahāpañño ahosi, coḷakhaṇḍassa phalena imināva niyāmena pañcasatakkhattuṃ dussāni paṭilabhi.

Một hôm, các bà hoan hỷ với lời tùy hỷ của trưởng lão nên đã cúng dường đến trưởng lão năm trăm tấm y vai trái. Tương truyền rằng, trong một tiền kiếp, khi còn là thợ may, trưởng lão đã cúng dường một vị Phật Độc Giác một mảnh vải bằng bàn tay cùng với một cây kim. Do quả báo của việc cúng dường cây kim, trong kiếp sống này ngài đã trở thành người có trí tuệ lớn; do quả báo của việc cúng dường mảnh vải, ngài đã nhận được y phục năm trăm lần theo cách thức này.


Tato [Pg.341] māgaṇḍiyā aññaṃ kātabbaṃ apassantī ‘‘uyyānaṃ gacchāma, mahārājā’’ti āha. Sādhu, devīti. Sā rañño sampaṭicchitabhāvaṃ ñatvā cūḷapitaraṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘amhākaṃ uyyānaṃ gatakāle sāmāvatiyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā sāmāvatiṃ saparivāraṃ antokaritvā ‘rañño āṇā’ti vatvā dvāraṃ pidahitvā palālena paliveṭhetvā gehe aggiṃ dethā’’ti. Māgaṇḍiyo tassā vacanaṃ sutvā tathā akāsi. Tasmiṃ divase sabbāpi tā itthiyo pubbe katassa upapīḷakakammassānubhāvena samāpattiṃ appetuṃ nāsakkhiṃsu, ekappahāreneva bhusamuṭṭhi viya jhāyiṃsu. Tāsaṃ ārakkhapurisā rañño santikaṃ gantvā, ‘‘deva, idaṃ nāma kariṃsū’’ti ācikkhiṃsu.

Sau đó, Māgaṇḍiyā không thấy có việc gì khác để làm nên đã nói: “Tâu đại vương, chúng ta hãy đi đến vườn ngự uyển.” Đức vua nói: “Tốt lắm, hoàng hậu.” Bà biết được đức vua đã chấp thuận, nên cho gọi người cậu đến và nói: “Khi chúng ta đi đến vườn ngự uyển, hãy đến nơi ở của Sāmāvatī, nhốt Sāmāvatī cùng với đoàn tùy tùng vào bên trong, rồi nói ‘Đây là lệnh của đức vua,’ sau đó đóng cửa lại, quấn rơm xung quanh và châm lửa đốt nhà.” Māgaṇḍiya nghe lời của bà và đã làm như vậy. Vào ngày hôm đó, do oai lực của nghiệp bức bách đã tạo trong quá khứ, tất cả các phụ nữ ấy đã không thể nhập định, và họ đã bị thiêu cháy cùng một lúc như một nắm trấu. Những người lính canh của họ đã đến gặp đức vua và tâu rằng: “Tâu bệ hạ, họ đã làm việc này.”


Rājā ‘‘kena kata’’nti pariyesanto māgaṇḍiyāya kāritabhāvaṃ ñatvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘bhadde, bhaddakaṃ tayā kammaṃ kataṃ mayā kātabbaṃ karontiyā, ‘‘uṭṭhāya samuṭṭhāya mayhaṃ vadhāya parisakkamānā ghātitā, pasannosmi, tuyhaṃ sampattiṃ dassāmīti tava ñātake pakkosāpehī’’ti āha. Sā rañño kathaṃ sutvā aññātakepi ñātake katvā pakkosāpesi. Rājā sabbesaṃ sannipatitabhāvaṃ ñatvā rājaṅgaṇe galappamāṇesu āvāṭesu nikhanitvā upari ṭhitāni sīsāni bhindāpento mahantehi ayanaṅgalehi kasāpesi. Māgaṇḍiyampi khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindāpetvā pūvapacanakaṭāhe pacāpesi.

Đức vua khi điều tra “Việc này do ai làm?” thì biết được là do Māgaṇḍiyā chủ mưu, nên đã cho gọi bà đến và nói: “Này nàng, nàng đã làm một việc tốt, đã làm việc mà ta phải làm. ‘Những người phụ nữ đã cố gắng hết sức để giết ta đã bị giết rồi.’ Ta rất hài lòng, ta sẽ ban thưởng cho nàng, hãy cho gọi quyến thuộc của nàng đến.” Bà nghe lời đức vua, đã cho gọi cả những người không phải là quyến thuộc, xem họ như là quyến thuộc. Đức vua biết được tất cả đã tập hợp, nên đã cho chôn họ trong những cái hố sâu đến cổ ở sân chầu, rồi cho dùng những lưỡi cày bằng sắt lớn để cày, làm vỡ những cái đầu đang ở bên trên. Còn Māgaṇḍiyā, vua cho cắt ra từng mảnh rồi cho chiên trong chảo dầu.


Kiṃ pana sāmāvatiyā saparivārāya agginā jhāpanakammanti? Sā kira anuppanne buddhe teheva pañcahi mātugāmasatehi saddhiṃ gaṅgāyaṃ kīḷitvā bahititthe ṭhitā sīte jāte avidūraṭṭhāne paccekabuddhassa paṇṇasālaṃ disvā anto asodhetvāva bahi aggiṃ datvā visibbesuṃ. Antopaṇṇasālāya paccekabuddho nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinno. Tā jālāsu pacchinnāsu paccekabuddhaṃ disvā ‘‘kiṃ amhehi kataṃ, ayaṃ paccekabuddho rañño kulūpako, imaṃ disvā rājā amhākaṃ kujjhissati, idāni naṃ sujjhāpitaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti aññānipi dārūni pakkhipitvā aggiṃ adaṃsu. Puna jālāya pacchinnāya paccekabuddho samāpattito vuṭṭhāya tāsaṃ passantīnaṃyeva cīvarāni papphoṭetvā vehāsaṃ uppatitvā gato. Tena kammena [Pg.342] niraye paccitvā pakkāvasesena imaṃ byasanaṃ pāpuṇiṃsu. Catuparisamajjhe pana kathā udapādi – ‘‘bahussutā vata khujjuttarā, mātugāmaattabhāve ṭhatvā pañcannaṃ mātugāmasatānaṃ dhammaṃ kathetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesi. Sāmāvatīpi raññā attano appitaṃ kaṇḍaṃ mettāpharaṇena pharitvā paṭibāhī’’ti tassāpi mahājano guṇaṃ kathesi. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Atha satthā aparabhāge jetavane nisinno tadeva kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā khujjuttaraṃ bahussutānaṃ, sāmāvatiṃ mettāvihārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vậy, nghiệp gì đã khiến cho hoàng hậu Sāmāvatī cùng với đoàn tùy tùng bị lửa thiêu? Tương truyền rằng, vào thời không có đức Phật xuất hiện, bà cùng với năm trăm người phụ nữ ấy sau khi vui đùa trên sông Hằng, đã đứng trên bờ. Khi trời trở lạnh, họ thấy một túp lều lá của một vị Phật Độc Giác ở một nơi không xa, và không dọn dẹp bên trong, họ đã đốt lửa bên ngoài để sưởi ấm. Bên trong túp lều lá, vị Phật Độc Giác đang ngồi nhập diệt tận định. Khi ngọn lửa tàn, họ nhìn thấy vị Phật Độc Giác và nói: ‘Chúng ta đã làm gì thế này? Vị Phật Độc Giác này là người thân cận với nhà vua, nếu nhà vua thấy ngài, ngài sẽ nổi giận với chúng ta. Bây giờ, chúng ta nên hỏa táng ngài cho tươm tất.’ Nói rồi, họ chất thêm củi khác vào và châm lửa. Khi ngọn lửa lại tàn, vị Phật Độc Giác xuất khỏi thiền định, ngay trong lúc họ đang nhìn, ngài giũ y, bay lên không trung và đi mất. Do nghiệp ấy, sau khi bị đọa trong địa ngục, với quả báo còn sót lại, họ đã gặp phải tai họa này. Bấy giờ, giữa bốn chúng, một câu chuyện được khởi lên: ‘Thật vậy, Khujjuttarā là bậc đa văn, dù mang thân nữ nhân, bà đã thuyết pháp cho năm trăm người phụ nữ và an lập họ trong quả vị Tu-đà-hoàn. Hoàng hậu Sāmāvatī cũng đã dùng tâm từ biến mãn để ngăn chặn mũi tên do nhà vua bắn vào mình.’ Đại chúng cũng tán thán công đức của bà. Câu chuyện này đã khởi lên như vậy. Về sau, khi đang ngự tại tu viện Jetavana, bậc Đạo Sư đã nhân sự việc ấy làm duyên khởi, đặt Khujjuttarā vào địa vị tối thắng trong hàng nữ cư sĩ đa văn, và Sāmāvatī vào địa vị tối thắng trong hàng nữ cư sĩ an trú trong tâm từ.


Uttarānandamātāvatthu

Câu chuyện về Uttarā, mẹ của Nanda


262. Pañcame jhāyīnanti jhānābhiratānaṃ upāsikānaṃ, uttarā nandamātā, aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattā satthu dhammakathaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ jhānābhiratānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare sumanaseṭṭhiṃ nissāya vasantassa puṇṇasīhassa nāma bhariyāya kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, uttarātissā nāmaṃ akaṃsu.

262. Trong bài kinh thứ năm, với câu ‘jhāyīnaṃ,’ đức Phật chỉ ra rằng: ‘Trong số các nữ cận sự ưa thích thiền định, Uttarā, mẹ của Nanda, là bậc tối thắng.’ Tương truyền rằng, vào thời đức Phật Padumuttara, bà sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Haṃsavatī. Khi đang nghe bậc Đạo Sư thuyết pháp, bà thấy Ngài đặt một nữ cận sự vào địa vị tối thắng trong hàng những người ưa thích thiền định. Thấy vậy, bà đã làm một công đức thù thắng và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Bà đã luân hồi trong cõi trời và người suốt một trăm ngàn kiếp. Trong thời đức Phật hiện tại, tại thành Rājagaha, bà đã tái sanh vào bụng của vợ một người tên là Puṇṇasīha, người sống nương tựa vào trưởng giả Sumana. Họ đặt tên cho bà là Uttarā.


Athekasmiṃ nakkhattamahadivase rājagahaseṭṭhi puṇṇaṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘tāta puṇṇa, nakkhattaṃ vā uposatho vā duggatassa kiṃ karissati, evaṃ santepi vadehi ‘kiṃ nakkhattaparibbayaṃ gahetvā nakkhattaṃ kīḷissasi, balavagoṇe ca phālañca naṅgalañca gahetvā kasissasī’’’ti. ‘‘Mama bhariyāya saddhiṃ mantetvā jānissāmi, ayyā’’ti taṃ kathaṃ bhariyāya ārocesi. ‘‘Seṭṭhi nāma ayyo issaro, tassa tayā saddhiṃ kathentassa kathā sobhati, tvaṃ pana attano kasikammaṃ mā vissajjesī’’ti āha. So tassā vacanaṃ sutvā kasibhaṇḍaṃ ādāya kasituṃ gato.

Vào một ngày đại lễ hội, vị trưởng giả thành Rājagaha cho gọi Puṇṇa đến và nói: ‘Này con Puṇṇa, lễ hội hay ngày trai giới thì có ích gì cho người nghèo? Dù vậy, hãy nói cho ta biết: Con muốn nhận tiền tiêu vặt để đi chơi lễ hội, hay muốn lấy bò khỏe, lưỡi cày và thân cày để đi cày ruộng?’ Puṇṇa thưa: ‘Thưa ngài, con sẽ về bàn với vợ con rồi sẽ biết ạ.’ Anh ta về kể lại câu chuyện ấy cho vợ nghe. Vợ anh nói: ‘Vị trưởng giả là bậc chủ nhân. Lời của ông ấy khi nói với chàng nghe thật hay. Nhưng chàng đừng từ bỏ công việc cày bừa của mình.’ Nghe lời vợ, anh ta lấy nông cụ và đi cày.


Taṃdivasañca sāriputtatthero nirodhasamāpattito vuṭṭhāya ‘‘kassa ajja mayā saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āvajjento imassa puṇṇassa upanissayaṃ disvā bhikkhācāravelāya pattacīvaramādāya puṇṇassa kasanaṭṭhānaṃ gacchanto avidūre attānaṃ dassesi. Puṇṇo theraṃ disvā kasiṃ ṭhapetvā [Pg.343] therassa santikaṃ gantvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Thero taṃ oloketvā udakasabhāgaṃ pucchi. Tassa etadahosi – ‘‘ayyo mukhaṃ dhovitukāmo bhavissatī’’ti. Tato vegena gantvā dantakaṭṭhaṃ āharitvā kappiyaṃ katvā therassa adāsi. There dantakaṭṭhaṃ khādante pattena saddhiṃ dhammakaraṇaṃ nīharitvā udakassa pūretvā āhari. Thero mukhaṃ dhovitvā bhikkhācāramaggaṃ paṭipajji. Puṇṇo cintesi – ‘‘thero aññesu divasesu imaṃ maggaṃ na paṭipajjati, ajja pana mayhaṃ saṅgahatthāya paṭipanno bhavissati. Aho vata me bhariyā mamatthāya āharaṇakaṃ āhāraṃ therassa patte patiṭṭhapeyyā’’ti.

Cũng vào ngày hôm ấy, trưởng lão Sāriputta sau khi xuất khỏi diệt tận định, đã quán xét: ‘Hôm nay ta nên tế độ cho ai?’ và thấy được duyên lành của Puṇṇa. Vào giờ đi khất thực, ngài mang y bát đến nơi Puṇṇa đang cày ruộng và hiện thân ở một nơi không xa. Puṇṇa thấy trưởng lão, liền dừng việc cày, đến gần ngài và đảnh lễ theo thế năm vóc sát đất. Trưởng lão nhìn anh và hỏi nơi có nước. Anh ta nghĩ rằng: ‘Chắc hẳn ngài muốn rửa mặt.’ Rồi anh vội vàng đi lấy một que tăm xỉa răng, làm cho nó hợp lệ và dâng lên trưởng lão. Trong khi trưởng lão nhai tăm, anh lấy túi lọc nước cùng với bình bát, múc đầy nước và mang đến. Trưởng lão rửa mặt xong, liền đi vào con đường khất thực. Puṇṇa suy nghĩ: ‘Những ngày khác, trưởng lão không đi con đường này. Chắc hẳn hôm nay ngài đến để tế độ cho ta. Ôi, thật tốt biết bao nếu vợ ta đặt phần thức ăn nàng mang đến cho ta vào trong bát của trưởng lão!’


Athassa bhariyā ‘‘ajja nakkhattadivaso’’ti pātova attano labhanakaniyāmena khādanīyabhojanīyaṃ saṃvidhāya gahetvā sāmikassa kasanaṭṭhānaṃ āgacchantī antarāmagge theraṃ disvā cintesi – ‘‘aññesu divasesu mayhaṃ theraṃ disvā deyyadhammo na hoti, deyyadhamme santepi mama ayyaṃ na passāmi, ajja pana dvinnampi sammukhībhāvo jāto. Mama sāmikassa puna sampādetvā āharissāmi, imaṃ tāva āhāraṃ therassa dassāmī’’ti tīhi cetanāhi sampayuttaṃ katvā taṃ bhojanaṃ sāriputtattherassa patte patiṭṭhapetvā ‘‘evaṃvidhā duggatajīvitā muccāmī’’ti āha. Theropi ‘‘tava ajjhāsayo pūratū’’ti tassānumodanaṃ katvā tato nivattitvā vihāraṃ agamāsi.

Bấy giờ, vợ của anh ta nghĩ: ‘Hôm nay là ngày lễ hội,’ nên từ sáng sớm, nàng đã chuẩn bị các món ăn cứng và mềm tùy theo khả năng của mình, rồi mang đến nơi chồng đang cày ruộng. Trên đường đi, nàng thấy trưởng lão và suy nghĩ: ‘Những ngày khác, khi con gặp trưởng lão thì không có vật thực để cúng dường; khi có vật thực thì lại không gặp được ngài. Nhưng hôm nay, cả hai duyên (người nhận và vật cúng) đều hội đủ. Con sẽ chuẩn bị lại phần khác cho chồng con sau. Trước hết, con xin dâng phần thức ăn này lên trưởng lão.’ Với tâm hợp cùng ba loại tác ý (trước, trong và sau khi cúng dường), nàng đặt phần vật thực ấy vào trong bát của trưởng lão Sāriputta và nói: ‘Nhờ phước báu này, mong con được thoát khỏi cuộc sống nghèo khổ như thế này.’ Trưởng lão cũng tùy hỷ với nàng: ‘Mong cho sở nguyện của con được thành tựu.’ Nói xong, ngài quay về và đi đến tu viện.


Sāpi puna attano gehaṃ gantvā sāmikassa āhāraṃ sampādetvā ādāya kasanaṭṭhānaṃ gantvā sāmikassa kujjhanabhāvato bhītā ‘‘sāmi, ajja ekadivasaṃ tava manaṃ sandhārehī’’ti āha. Kiṃ kāraṇāti? Ahaṃ ajja tāva āhāraṃ āharantī antarāmagge theraṃ disvā tava bhāgabhattaṃ therassa patte patiṭṭhapetvā puna gehaṃ gantvā āhāraṃ pacitvā ādāya āgatāmhīti. Manāpaṃ te, bhadde, kataṃ, mayāpi pātova therassa dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṃ. Ajja amhākaṃ suppabhātaṃ, sabbampi therassa amhākaṃ santakameva jātanti dvinnampi janānaṃ ekasadisameva cittaṃ ahosi. Atha puṇṇo āhārakiccaṃ katvā bhariyāya ūrumhi sīsaṃ katvā muhuttaṃ nipajji. Athassa niddā okkami. So thokaṃ niddāyitvā pabuddho kasitaṭṭhānaṃ [Pg.344] olokesi, olokitolokitaṭṭhānaṃ mahākosātakipupphehi samparikiṇṇaṃ viya ahosi. So bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, kinnāmetaṃ ajja idaṃ kasitaṭṭhānaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ hutvā khāyatī’’ti. Ayya, ajja te sakaladivasaṃ kilantatāya akkhīni maññe bhamantīti. Bhadde, mayhaṃ assaddahantī sayaṃ olokehīti. Tasmiṃ kāle sā oloketvā sabhāvaṃ ayya, kathesi, evametaṃ bhavissatīti.

Nàng lại trở về nhà, chuẩn bị thức ăn cho chồng, rồi mang đến nơi cày ruộng. Vì sợ chồng nổi giận, nàng nói: “Thưa chàng, hôm nay xin chàng hãy bình tâm trong một ngày.” (Chàng hỏi:) “Vì lý do gì?” (Nàng đáp:) “Hôm nay, khi con đang mang thức ăn đến cho chàng, giữa đường con gặp ngài trưởng lão, con đã đặt phần cơm của chàng vào bát của ngài. Sau đó, con lại trở về nhà nấu thức ăn rồi mang đến đây.” (Chàng nói:) “Này em, em đã làm một việc thật đáng hoan hỷ. Sáng sớm nay, anh cũng đã dâng tăm xỉa răng và nước rửa mặt cho ngài trưởng lão. Hôm nay quả là một ngày tốt lành cho chúng ta, tất cả những gì dâng cúng cho ngài trưởng lão đều trở thành của chúng ta.” Tâm của cả hai người đã trở nên hoàn toàn giống nhau. Sau đó, Puṇṇa dùng bữa xong, gối đầu lên đùi vợ và nằm nghỉ một lát. Rồi chàng chìm vào giấc ngủ. Chàng ngủ một lát rồi tỉnh dậy, nhìn ra thửa ruộng đang cày. Khắp nơi chàng nhìn đến đều như được bao phủ bởi những bông hoa mướp lớn. Chàng nói với vợ: “Này em, chuyện gì thế này? Hôm nay sao thửa ruộng này lại hiện ra màu vàng óng như vàng vậy?” (Nàng đáp:) “Thưa chàng, hôm nay chàng đã làm việc mệt mỏi cả ngày, con nghĩ chắc mắt chàng bị hoa rồi.” (Chàng nói:) “Này em, nếu không tin anh, em hãy tự mình nhìn xem.” Lúc ấy, nàng nhìn ra và nói: “Thưa chàng, chàng đã nói đúng sự thật, sự việc này chắc chắn là như vậy.”


Puṇṇo uṭṭhāya ekaṃ kaṭṭhiṃ gahetvā naṅgalasīse pahari, guḷapiṇḍo viya naṅgalasīse allīyitvā aṭṭhāsi. So bhariyaṃ pakkositvā āha – ‘‘bhadde, aññesaṃ vapitabījaṃ nāma tīhi vā catūhi vā māsehi phalaṃ deti, amhākaṃ pana ayyassa sāriputtattherassa antare ropitena saddhābījena ajjeva avassaṃ phalaṃ dinnaṃ. Imasmiṃ karīsamatte padese āmalakamattopi paṃsupiṇḍo asuvaṇṇo nāma natthī’’ti. Idāni kiṃ karissāma, ayyāti? ‘‘Bhadde, imaṃ ettakaṃ suvaṇṇaṃ thenetvā khādituṃ nāma na sakkā’’ti bhariyaṃ tasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā bhattassa pūretvā ābhataṃ pātiṃ suvaṇṇassa pūretvā gantvā rañño ārocāpesi – ‘‘eko manusso suvaṇṇapātiṃ gahetvā ṭhito’’ti. Rājā taṃ pakkosāpetvā ‘‘kahaṃ te, tāta, laddha’’nti pucchi. ‘‘Deva, mayhaṃ ekaṃ kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ suvaṇṇameva jātaṃ, pahiṇitvā āharāpethā’’ti āha. Tvaṃ kinnāmosīti? Puṇṇo nāma ahaṃ, devāti. Gacchatha, bhaṇe, sakaṭāni yojetvā puṇṇassa kasitaṭṭhānato suvaṇṇamāharathāti.

Puṇṇa đứng dậy, nhặt một cục đất, đập vào đầu lưỡi cày. Nó dính vào đầu lưỡi cày như một cục đường phèn. Chàng gọi vợ và nói: “Này em, hạt giống người khác gieo trồng phải ba bốn tháng mới cho quả, còn hạt giống đức tin của chúng ta gieo vào ngài trưởng lão Sāriputta thì ngay hôm nay chắc chắn đã cho quả. Trong thửa ruộng rộng bằng một karīsa này, không có một cục đất nào dù nhỏ bằng quả me mà không phải là vàng.” (Nàng hỏi:) “Thưa chàng, bây giờ chúng ta phải làm gì?” (Chàng đáp:) “Này em, chúng ta không thể lén lút lấy hết số vàng này mà tiêu xài được.” Nói rồi, chàng để vợ ở lại đó, đổ đầy vàng vào cái bát vốn dùng để đựng cơm mang đến, rồi đi đến tâu vua: “Có một người mang một bát vàng đang đứng đợi.” Vua cho gọi người ấy vào và hỏi: “Này con, con lấy vàng ở đâu vậy?” (Chàng đáp:) “Tâu Đại vương, cả thửa ruộng cày của con đều đã biến thành vàng. Xin ngài hãy cho người đến mang về.” (Vua hỏi:) “Ngươi tên là gì?” (Chàng đáp:) “Tâu Đại vương, con tên là Puṇṇa.” (Vua ra lệnh:) “Này các khanh, hãy đi, thắng xe lại và mang vàng từ thửa ruộng của Puṇṇa về đây.”


Sakaṭehi saddhiṃ gatarājapurisā ‘‘rañño puñña’’nti vatvā suvaṇṇapiṇḍe gaṇhanti, gahitagahitampi kasitaleḍḍuyeva hoti. Te gantvā rañño ārocesuṃ. Tena hi bhaṇe gantvā ‘‘puṇṇassa puñña’’nti vatvā gaṇhathāti. Gahitagahitaṃ suvaṇṇameva hoti. Te sabbampi taṃ suvaṇṇaṃ āharitvā rājaṅgaṇe rāsiṃ akaṃsu. Rāsi ubbedhena tālappamāṇo ahosi. Rājā vāṇije pakkosāpetvā ‘‘kassa gehe ettakaṃ suvaṇṇaṃ atthī’’ti pucchi. Natthi, deva, kassacīti. Ettakassa pana dhanassa sāmino kiṃ kātuṃ vaṭṭatīti? Dhanaseṭṭhiṃ nāma naṃ kātuṃ vaṭṭati, devāti? Tena hi puṇṇaṃ imasmiṃ nagare dhanaseṭṭhiṃ nāma karothāti sabbaṃ taṃ suvaṇṇaṃ tasseva datvā taṃdivasaṃyevassa seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. So seṭṭhi maṅgalaṃ [Pg.345] karonto sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Sattame divase dasabalassa bhattānumodanāya puṇṇaseṭṭhipi bhariyāpi dhītāpi sabbe sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu.

Các quan quân của vua đi cùng với xe, nói: “Đây là phước của vua,” rồi nhặt những cục vàng. Nhưng mỗi khi nhặt lên, chúng lại biến thành những cục đất cày. Họ trở về tâu lại với vua. (Vua phán:) “Vậy thì, này các khanh, hãy đi và nói: ‘Đây là phước của Puṇṇa,’ rồi hãy nhặt lấy.” Mỗi khi nhặt lên, chúng đều là vàng. Họ mang tất cả số vàng đó về và chất thành một đống ở sân vua. Đống vàng cao bằng một cây thốt nốt. Vua cho gọi các thương gia đến và hỏi: “Trong nhà ai có nhiều vàng đến thế này?” (Họ tâu:) “Tâu Đại vương, không có nhà ai cả.” (Vua hỏi:) “Vậy đối với người chủ của số tài sản này, nên làm gì?” (Họ tâu:) “Tâu Đại vương, nên phong cho người ấy làm trưởng giả tài phú (dhanaseṭṭhi).” (Vua phán:) “Vậy thì, hãy phong cho Puṇṇa làm trưởng giả tài phú trong thành này.” Nói rồi, vua trao tất cả số vàng đó cho chính ông và ngay trong ngày hôm đó đã ban cho ông chức vị trưởng giả. Vị trưởng giả ấy, trong khi làm lễ nhậm chức, đã cúng dường đại thí đến chư Tăng với Đức Phật là thượng thủ trong suốt bảy ngày. Vào ngày thứ bảy, sau khi Đức Thập Lực tùy hỷ công đức vật thực, cả trưởng giả Puṇṇa, vợ ông và con gái ông đều chứng đắc quả Tu-đà-hoàn.


Aparabhāge rājagahaseṭṭhi ‘‘puṇṇaseṭṭhino vayappattā dārikā atthī’’ti sutvā attano puttassa kāraṇā tassa gehaṃ pesesi. So tassa sāsanaṃ sutvā ‘‘nāhaṃ dhītaraṃ dassāmī’’ti paṭisāsanaṃ pesesi. Sumanaseṭṭhipi puna pesesi – ‘‘tvaṃ mama gehaṃ nissāya vasitvā idāni ekappahāreneva issaro hutvā mayhaṃ dārikaṃ na desī’’ti. Tato puṇṇaseṭṭhi āha – ‘‘imaṃ tāva tumhākaṃ seṭṭhi sabhāvameva kathesi, puriso nāma sabbakāle evaṃvidhoyevāti na sallakkhetabbo. Ahañhi idāni tādise purise dāse katvā gahetuṃ sakkomi, tuyhaṃ pana jātiṃ vā gottaṃ vā na kopemi. Apica kho mama dhītā sotāpannā ariyasāvikā devasikaṃ kahāpaṇagghanakehi pupphehi pūjaṃ karoti, tamahaṃ tumhādisassa micchādiṭṭhikassa gehaṃ na pesessāmī’’ti. Evaṃ puṇṇaseṭṭhissa paṭibāhakabhāvaṃ ñatvā rājagahaseṭṭhi puna sāsanaṃ pesesi – ‘‘porāṇakaṃ vissāsaṃ mā bhindatu, ahaṃ mayhaṃ suṇisāya devasikaṃ dvinnaṃ kahāpaṇānaṃ andhanakāni pupphāni sajjāpessāmī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā dhītaraṃ tassa gharaṃ pesesi.

Về sau, vị trưởng giả ở thành Rājagaha nghe tin: “Trưởng giả Puṇṇa có một người con gái đã đến tuổi cập kê,” bèn sai người đến nhà ông để hỏi cưới cho con trai mình. Ông Puṇṇa nghe lời nhắn, bèn gửi lại lời từ chối: “Tôi sẽ không gả con gái.” Trưởng giả Sumana lại sai người đến lần nữa: “Ngươi đã từng sống nương tựa vào nhà ta, nay vừa mới giàu lên trong chốc lát mà đã không chịu gả con gái cho ta.” Bấy giờ, trưởng giả Puṇṇa nói: “Điều này ngài trưởng giả chỉ nói lên bản chất của mình mà thôi. Không nên nghĩ rằng một người đàn ông lúc nào cũng như vậy. Thật vậy, bây giờ tôi có thể bắt những người như ngài làm nô lệ cho mình. Tuy nhiên, tôi không làm tổn hại đến dòng dõi hay gia tộc của ngài. Hơn nữa, con gái tôi là một nữ Thánh đệ tử đã chứng quả Tu-đà-hoàn, mỗi ngày đều dùng hoa trị giá một kahāpaṇa để cúng dường. Tôi sẽ không gả nó vào nhà một người có tà kiến như ngài.” Biết được sự từ chối của trưởng giả Puṇṇa, vị trưởng giả ở thành Rājagaha lại gửi lời nhắn: “Xin đừng phá vỡ mối thân tình xưa cũ. Tôi sẽ cho người chuẩn bị hoa trị giá hai kahāpaṇa mỗi ngày cho con dâu của tôi.” Ông Puṇṇa chấp thuận: “Lành thay,” rồi gả con gái về nhà vị trưởng giả ấy.


Athekadivasaṃ sā puṇṇaseṭṭhino dhītā uttarā attano sāmikaṃ evamāha – ‘‘ahaṃ attano kulagehe māsassa aṭṭha divasāni nibaddhaṃ uposathakammaṃ karomi, idānipi tumhesu sampaṭicchantesu uposathaṅgāni adhiṭṭhaheyya’’nti. So ‘‘na sakkā’’ti taṃ na sampaṭicchi. Sā taṃ saññāpetuṃ asakkontī tuṇhī ahosi. Puna antovasse ‘‘uposathikā bhavissāmī’’ti tadāpi okāsaṃ kārentī neva alattha. Sā antovasse aḍḍhatiyesu māsesu atikkantesu aḍḍhamāse avasiṭṭhe mātāpitūnaṃ sāsanaṃ pesesi – ‘‘ahaṃ tumhehi cārake pakkhittā ettake addhāne ekadivasampi uposathaṅgāni adhiṭṭhātuṃ na labhāmi, pañcadasa me kahāpaṇasahassāni pesethā’’ti. Te dhītu sāsanaṃ sutvā [Pg.346] ‘‘kiṃkāraṇā’’ti apucchitvāva pahiṇiṃsu. Uttarā te kahāpaṇe gaṇhitvā tasmiṃ nagare sirimā nāma gaṇikā atthi, taṃ pakkosāpetvā ‘‘amma sirime, ahaṃ imaṃ aḍḍhamāsaṃ uposathaṅgāni adhiṭṭhahissāmi, tvaṃ imāni pañcadasa kahāpaṇasahassāni gahetvā imaṃ aḍḍhamāsaṃ seṭṭhiputtaṃ paricarāhī’’ti. Sā ‘‘sādhu, ayye’’ti sampaṭicchi. Tato paṭṭhāya seṭṭhiputto ‘‘ahaṃ sirimāya saddhiṃ modissāmī’’ti uttarāya aḍḍhamāsaṃ uposathakammaṃ sampaṭicchi.

Một ngày nọ, nàng Uttarā, con gái của trưởng giả Puṇṇa, nói với chồng mình như vầy: “Con ở nhà cha mẹ con, mỗi tháng có tám ngày thường xuyên thực hành việc thọ Bát quan trai, bây giờ nếu chàng chấp thuận, con xin được thọ trì các chi phần của ngày trai giới.” Anh ta nói: “Không được” và đã không chấp thuận. Nàng không thể thuyết phục được anh ta nên đã im lặng. Lại nữa, trong mùa an cư, nàng nghĩ: “Ta sẽ là người thọ trai giới,” khi ấy nàng xin cơ hội nhưng cũng không được. Khi hai tháng rưỡi trong mùa an cư đã trôi qua, còn lại nửa tháng, nàng gửi tin cho cha mẹ: “Con đã bị cha mẹ bỏ vào ngục tù, trong suốt thời gian qua, con không có được một ngày nào để thọ trì các chi phần của ngày trai giới, xin cha mẹ hãy gửi cho con mười lăm ngàn đồng kahāpaṇa.” Họ nghe tin của con gái, không hỏi lý do gì, liền gửi đi. Uttarā nhận số tiền ấy, rồi cho gọi một kỹ nữ tên là Sirimā trong thành ấy đến và nói: “Này cô Sirimā, tôi sẽ thọ trì các chi phần của ngày trai giới trong nửa tháng này, cô hãy nhận mười lăm ngàn đồng kahāpaṇa này và phục vụ cho con trai trưởng giả trong nửa tháng này.” Cô ấy đáp: “Thưa lệnh bà, tốt lắm” và đã chấp thuận. Kể từ đó, con trai trưởng giả nghĩ: “Ta sẽ vui vẻ cùng với Sirimā,” nên đã chấp thuận cho Uttarā thực hành việc thọ trai giới trong nửa tháng.


Sā tena sampaṭicchitabhāvaṃ ñatvā divase divase pātova dāsigaṇaparivutā satthu sahatthā khādanīyabhojanīyaṃ saṃvidahitvā satthari bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gate uposathaṅgāni adhiṭṭhāya pāsādavaraṃ āruyha attano sīlāni āvajjamānā nisīdati. Evaṃ aḍḍhamāsaṃ vītināmetvā uposathaṃ vissajjanadivase pātova yāgukhajjakādīni saṃvidahantī vicarati. Tasmiṃ samaye seṭṭhiputto sirimāya saddhiṃ uparipāsādavaragato jālavātapānaṃ vivaritvā antaravatthuṃ olokento aṭṭhāsi. Uttarā, vātapānacchiddena uddhaṃ olokesi. Seṭṭhiputto uttaraṃ oloketvā ‘‘nerayikajātikā vatāyaṃ evaṃvidhaṃ nāma sampattiṃ pahāya ukkhalikamasimakkhitā hutvā nikkāraṇā dāsīnaṃ antare vicaratī’’ti sitaṃ akāsi. Uttarā, tassa pamādabhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bālo nāma attano sampatti sabbakālaṃ thāvarāti saññī bhavissatī’’ti sayampi sitaṃ akāsi. Tato sirimā ‘‘ayaṃ ceṭikā mayi ṭhitāya evaṃ mama sāmikena saddhiṃ sitaṃ karotī’’ti kupitā vegena otari. Uttarā, tassā āgamanākappeneva ‘‘ayaṃ bālā aḍḍhamāsamattaṃ imasmiṃ gehe vasitvā mayhamevetaṃ gehantisaññī jātā’’ti ñatvā taṅkhaṇaññeva mettājhānaṃ samāpajjitvā aṭṭhāsi. Sirimāpi dāsīnaṃ antarena āgantvā uḷuṅkaṃ gahetvā pūvapacanaṭṭhāne pakkuthitatelassa pūretvā uttarāya matthake āsiñci, mettājhānassa vipphārena uttarāya matthake āsittaṃ pakkuthitatelaṃ padumapatte āsittaudakaṃ viya vinivattitvā gataṃ.

Nàng biết được việc anh ta đã chấp thuận, nên mỗi ngày từ sáng sớm, được đoàn tỳ nữ vây quanh, nàng tự tay chuẩn bị vật thực cứng và mềm dâng lên bậc Đạo Sư. Sau khi bậc Đạo Sư đã làm xong Phật sự về vật thực và trở về tịnh xá, nàng thọ trì các chi phần của ngày trai giới, rồi lên lầu thượng, ngồi xuống quán xét về giới của mình. Trải qua nửa tháng như vậy, vào ngày xả trai, từ sáng sớm, nàng đi lại, chuẩn bị cháo, vật thực cứng, v.v. Vào lúc ấy, con trai trưởng giả cùng với Sirimā đã lên lầu thượng, mở cửa sổ có chấn song và đứng nhìn xuống sàn nhà bên trong. Uttarā nhìn lên qua khe cửa sổ. Con trai trưởng giả nhìn Uttarā rồi mỉm cười, nghĩ rằng: “Ôi, người này quả là hạng người địa ngục, từ bỏ tài sản như thế này, trở nên lấm lem bồ hóng từ nồi cơm, đi lại giữa đám tỳ nữ một cách vô cớ.” Uttarā biết được sự phóng dật của anh ta, nàng cũng mỉm cười, nghĩ rằng: “Kẻ ngu này hẳn có tưởng rằng tài sản của mình là thường hằng mọi lúc.” Sau đó, Sirimā nghĩ: “Con tỳ nữ này, có mặt ta ở đây mà lại mỉm cười cùng với chồng ta như vậy,” rồi nổi giận, nhanh chóng đi xuống. Uttarā, chỉ qua dáng vẻ đi đến của cô ta, biết rằng: “Kẻ ngu này ở trong nhà này chỉ độ nửa tháng mà đã khởi lên tưởng rằng ngôi nhà này là của mình.” Biết vậy, ngay khoảnh khắc ấy, nàng nhập tâm từ thiền và đứng yên. Sirimā cũng đi đến giữa đám tỳ nữ, lấy cái vá, múc đầy dầu đang sôi sùng sục ở chỗ chiên bánh, rồi tạt lên đầu của Uttarā. Do sự lan tỏa của tâm từ thiền, dầu đang sôi được tạt lên đầu của Uttarā đã lăn đi như nước được đổ trên lá sen.


Tasmiṃ khaṇe sirimāya samīpe ṭhitā dāsiyo taṃ oloketvā, ‘‘bho je, tvaṃ amhākaṃ ayyāya hatthato mūlaṃ gahetvā āgatā imasmiṃ [Pg.347] gehe vasamānā amhākaṃ ayyāya sadisā bhavituṃ vāyamasī’’ti sammukhaṭṭhāne taṃ paribhāsiṃsu. Tasmiṃ khaṇe sirimā attano āgantukabhāvaṃ aññāsi. Sā tatova gantvā uttarāya pādesu patitvā, ‘‘ayye, anupadhāretvā me kataṃ, khamatha mayha’’nti āha. Amma sirime, nāhaṃ tava imasmiṃ ṭhāne khamissāmi, ahaṃ sapitikā dhītā, dasabale khamanteyeva khamissāmīti.

Vào khoảnh khắc ấy, các tỳ nữ đứng gần Sirimā nhìn cô ta rồi mắng nhiếc ngay trước mặt: “Này cô kia, cô nhận tiền từ tay lệnh bà của chúng tôi mà đến đây, sống trong nhà này, mà lại cố gắng để được như lệnh bà của chúng tôi.” Vào khoảnh khắc ấy, Sirimā nhận ra thân phận khách của mình. Cô ta từ đó đi đến, gieo mình dưới chân Uttarā và nói: “Thưa lệnh bà, con đã làm việc này mà không suy xét, xin hãy tha thứ cho con.” (Uttarā đáp:) “Này cô Sirimā, tôi sẽ không tha thứ cho cô ở đây. Tôi là người con gái có cha, chỉ khi nào bậc Thập Lực (cha của tôi) tha thứ thì tôi mới tha thứ.”


Satthāpi kho bhikkhusaṅghaparivāro āgantvā uttarāya nivesane paññattāsane nisīdi. Sirimā gantvā satthu pādesu patitvā, ‘‘bhante, mayā ayyāya uttarāya antare eko doso kato, tumhesu khamantesu khamissāmīti vadati, khamatha mayhaṃ bhagavā’’ti. Khamāmi te sirimeti. Sā tasmiṃ kāle gantvā uttaraṃ khamāpesi. Taṃdivasañca sirimā dasabalassa bhattānumodanaṃ sutvā –

Bậc Đạo Sư, được Tăng chúng vây quanh, cũng đã đến và ngự trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn trong nhà của Uttarā. Sirimā đi đến, gieo mình dưới chân bậc Đạo Sư và nói: “Bạch Thế Tôn, con đã phạm một lỗi lầm đối với lệnh bà Uttarā. Bà ấy nói rằng: ‘Khi nào ngài tha thứ thì tôi sẽ tha thứ.’ Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy tha thứ cho con.” (Đức Phật phán:) “Này Sirimā, Ta tha thứ cho ngươi.” Vào lúc ấy, cô ta đi đến và xin Uttarā tha thứ. Và vào ngày hôm đó, Sirimā sau khi nghe lời tùy hỷ sau bữa ăn của bậc Thập Lực –


‘‘Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine;

Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādina’’nti. (dha. pa. 223) –

“Hãy thắng người sân hận bằng không sân hận, hãy thắng kẻ bất thiện bằng thiện lành; hãy thắng người keo kiệt bằng bố thí, hãy thắng kẻ nói dối bằng lời chân thật.”


Gāthāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhitā dasabalaṃ nimantetvā punadivase mahādānaṃ adāsi. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Aparabhāge pana satthā jetavane nisīditvā upāsikāyo ṭhānantaresu ṭhapento uttaraṃ nandamātaraṃ jhāyīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Khi kết thúc bài kệ, (Sirimā) đã an trú trong Tu-đà-hoàn quả, rồi thỉnh mời bậc Thập Lực, và vào ngày hôm sau, đã cúng dường đại thí. Câu chuyện này đã khởi lên như vậy. Về sau, bậc Đạo Sư, khi đang ngự tại tu viện Jetavana, trong khi đặt các nữ cận sự vào các địa vị đặc biệt, đã đặt Uttarā, mẹ của Nanda, vào địa vị tối thượng trong số những người nữ ưa thích thiền định.


Suppavāsāvatthu

Câu chuyện về Suppavāsā.


263. Chaṭṭhe paṇītadāyikānanti paṇītarasadāyikānaṃ upāsikānaṃ, suppavāsā koliyadhītā, aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattā satthu dhammadesanaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ paṇītadāyikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde koliyanagare khattiyakule nibbatti, suppavāsātissā nāmaṃ akaṃsu. Sā vayappattā ekassa sakyakumārassa gehaṃ gatā, paṭhamadassaneyeva satthu dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale [Pg.348] patiṭṭhāsi. Sā aparabhāge sīvaliṃ nāma dārakaṃ vijāyi. Tassa vatthu heṭṭhā vitthāritameva.

263. Trong phẩm thứ sáu, câu “paṇītadāyikānaṃ” (trong số những người dâng cúng vật phẩm thượng vị) chỉ rằng: “Nữ cư sĩ Suppavāsā, con gái của dòng họ Koliya, là người tối thắng.” Tương truyền, vào thời của đức Phật Padumuttara, bà đã sanh ra trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Trong khi đang lắng nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, bà đã nhìn thấy đức Thế Tôn đặt một nữ cư sĩ vào vị trí tối thắng trong số những người dâng cúng vật phẩm thượng vị. Thấy vậy, bà đã thực hiện hành động công đức đặc biệt và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, trong thời kỳ đức Phật hiện tại, bà đã sanh ra trong một gia đình Sát-đế-lỵ ở thành phố của dòng họ Koliya. Người ta đã đặt tên cho bà là Suppavāsā. Khi đến tuổi trưởng thành, bà đã về nhà của một vị hoàng tử dòng họ Sakya. Ngay trong lần đầu tiên diện kiến, sau khi nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, bà đã an trú vào quả vị Tu-đà-hoàn. Về sau, bà đã hạ sanh một người con trai tên là Sīvali. Câu chuyện về vị này đã được trình bày chi tiết ở phần dưới.


Sā ekasmiṃ samaye buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa nānaggarasapaṇītabhojanaṃ adāsi. Satthā katabhattakicco anumodanaṃ karonto suppavāsāya imaṃ dhammaṃ desesi ‘‘bhojanaṃ suppavāse dentī ariyasāvikā paṭiggāhakānaṃ pañca ṭhānāni deti. Āyuṃ deti, vaṇṇaṃ deti, sukhaṃ deti, balaṃ deti, paṭibhānaṃ deti. Āyuṃ kho pana datvā āyussa bhāginī hoti dibbassa vā mānusassa vā…pe… paṭibhānaṃ datvā paṭibhānassa bhāginī hoti dibbassa vā mānusassa vā’’ti. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Atha aparabhāge satthā jetavane nisīditvā upāsikāyo ṭhānantaresu ṭhapento suppavāsaṃ koliyadhītaraṃ paṇītadāyikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Vào một thời, bà đã dâng cúng các món ăn thượng vị với nhiều hương vị hảo hạng đến Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu. Sau khi thọ thực xong, trong lúc thuyết lời tuỳ hỷ, đức Thế Tôn đã giảng pháp này cho bà Suppavāsā: “Này Suppavāsā, vị nữ Thánh đệ tử khi dâng cúng vật thực là đã cho người nhận năm điều. Cho tuổi thọ, cho sắc đẹp, cho an lạc, cho sức mạnh, cho trí tuệ. Sau khi đã cho tuổi thọ, vị ấy sẽ được chia phần tuổi thọ, dù là của chư thiên hay của loài người... Sau khi đã cho trí tuệ, vị ấy sẽ được chia phần trí tuệ, dù là của chư thiên hay của loài người.” Câu chuyện này đã phát sanh như vậy. Về sau, trong khi đang ngự tại tu viện Jetavana, lúc đang đặt các nữ cư sĩ vào các địa vị đặc biệt, đức Thế Tôn đã đặt Suppavāsā, con gái của dòng họ Koliya, vào vị trí tối thắng trong số những người dâng cúng vật phẩm thượng vị.


Suppiyāvatthu

Câu chuyện về Suppiyā


264. Sattame gilānupaṭṭhākīnanti gilānupaṭṭhākīnaṃ upāsikānaṃ, suppiyā upāsikā, aggāti dasseti. Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattā aparabhāge satthu dhammadesanaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ gilānupaṭṭhākīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbatti, suppiyātissā nāmaṃ akaṃsu. Aparabhāge satthā bhikkhusaṅghaparivāro bārāṇasiṃ agamāsi. Sā tathāgatassa paṭhamadassaneyeva dhammaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

264. Trong phẩm thứ bảy, câu “gilānupaṭṭhākīnaṃ” (trong số những người chăm sóc bệnh nhân) chỉ rằng: “Nữ cư sĩ Suppiyā là người tối thắng.” Tương truyền, vào thời của đức Phật Padumuttara, bà đã sanh ra trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Về sau, trong khi đang lắng nghe pháp thoại của đức Thế Tôn, bà đã nhìn thấy đức Thế Tôn đặt một nữ cư sĩ vào vị trí tối thắng trong số những người chăm sóc bệnh nhân. Thấy vậy, bà đã thực hiện hành động công đức đặc biệt và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, trong thời kỳ đức Phật hiện tại, bà đã sanh ra trong một gia đình ở Bārāṇasī. Người ta đã đặt tên cho bà là Suppiyā. Về sau, đức Thế Tôn cùng với Tăng chúng đi đến Bārāṇasī. Ngay trong lần đầu tiên diện kiến đức Như Lai, sau khi nghe pháp, bà đã an trú vào quả vị Tu-đà-hoàn.


Athekadivasaṃ dhammassavanatthāya vihāraṃ gatā. Vihāracārikaṃ caramānā ekaṃ bhikkhuṃ gilānaṃ disvā abhivādetvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ayyassa kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. Rasaṃ laddhuṃ vaṭṭati, upāsiketi. ‘‘Hotu, bhante, ahaṃ pahiṇissāmī’’ti theraṃ abhivādetvā antonagaraṃ gantvā punadivase pavattamaṃsatthāya dāsiṃ antarāpaṇaṃ pesesi. Sā sakalanagare pavattamaṃsaṃ alabhitvā aladdhabhāvaṃ kathesi. Upāsikā cintesi – ‘‘ahaṃ ayyassa rasaṃ pahiṇissāmīti vatvā sace na pesessāmi[Pg.349], ayyo aññatopi alabhanto kilamissati, yaṃkiñci katvā pesetuṃ vaṭṭatī’’ti gabbhaṃ pavisitvā ūrumaṃsaṃ chinditvā dāsiyā adāsi ‘‘idaṃ maṃsaṃ gahetvā sambhārehi yojetvā rasaṃ katvā vihāraṃ netvā ayyassa dehi. So ce maṃ pucchati, gilānāti vadehī’’ti. Sā tathā akāsi.

Rồi một hôm, bà đi đến tu viện để nghe pháp. Trong khi đang đi dạo quanh tu viện, bà nhìn thấy một vị tỳ khưu bị bệnh, bèn đảnh lễ và thăm hỏi: “Bạch ngài, ngài cần dùng thứ gì ạ?” Vị ấy đáp: “Này nữ cư sĩ, tôi cần dùng món canh thịt.” Bà nói: “Bạch ngài, xin vâng ạ, con sẽ gởi đến.” Sau khi đảnh lễ vị trưởng lão, bà đi vào trong thành. Ngày hôm sau, bà sai người nữ tỳ đi ra chợ để tìm mua thịt có sẵn. Người nữ tỳ ấy đi khắp thành nhưng không tìm được thịt có sẵn, bèn trở về báo lại sự việc. Nữ cư sĩ suy nghĩ: “Ta đã hứa sẽ gởi món canh thịt đến cho ngài, nếu không gởi thì ngài sẽ không nhận được từ nơi nào khác và sẽ bị mệt mỏi. Phải làm bất cứ điều gì để gởi đi mới được.” Nghĩ vậy, bà vào phòng trong, cắt thịt đùi của mình rồi đưa cho người nữ tỳ và dặn: “Hãy lấy phần thịt này, thêm gia vị, nấu thành món canh rồi mang đến tu viện dâng lên ngài. Nếu ngài có hỏi ta, hãy thưa rằng ‘bà ấy bị bệnh’.” Người nữ tỳ đã làm theo như vậy.


Satthā taṃ kāraṇaṃ ñatvā punadivase bhikkhācāravelāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsikāya gehaṃ agamāsi. Sā tathāgatassa āgatabhāvaṃ sutvā sāmikaṃ āmantesi – ‘‘ayyaputta, ahaṃ satthu santikaṃ gantuṃ na sakkomi, gaccha tvaṃ satthāraṃ antogehaṃ pavesetvā nisīdāpehī’’ti. So tathā akāsi. Satthā ‘‘kahaṃ suppiyā’’ti pucchi. Gilānā, bhanteti. Pakkosatha, nanti. Atha te gantvā ‘‘satthā taṃ pakkosatī’’ti āhaṃsu. Sā cintesi – ‘‘sabbalokassa hitānukampako satthā na imaṃ kāraṇaṃ adisvā pakkosāpessatī’’ti sahasā mañcamhā vuṭṭhāsi. Athassā buddhānubhāvena taṃkhaṇaṃyeva vaṇo ruhitvā succhavi ahosi sesaṭṭhānato atirekataraṃ vippasannavaṇṇo. Tasmiṃ khaṇe upāsikā sitaṃ katvā dasabalaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā ‘‘imissā upāsikāya kiṃ aphāsuka’’nti pucchi. Sā attanā katakāraṇaṃ sabbaṃ kathesi. Satthā katabhattakicco vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā taṃ bhikkhuṃ anekapariyāyena vigarahitvā sikkhāpadaṃ (mahāva. 280) paññapesi. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Aparabhāge satthā jetavane nisinno upāsikāyo ṭhānantaresu ṭhapento suppiyaṃ upāsikaṃ gilānupaṭṭhākīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Đức Thế Tôn biết được sự việc ấy, vào ngày hôm sau, trong giờ đi khất thực, Ngài cùng với Tăng chúng đi đến nhà của nữ cư sĩ. Nghe tin đức Như Lai đã đến, bà nói với chồng: “Thưa phu quân, thiếp không thể đến yết kiến đức Thế Tôn được, chàng hãy đi thỉnh đức Thế Tôn vào nhà và mời Ngài an tọa.” Người chồng đã làm theo như vậy. Đức Thế Tôn hỏi: “Suppiyā ở đâu?” Người chồng thưa: “Bạch ngài, bà ấy bị bệnh.” Đức Thế Tôn bảo: “Hãy gọi cô ấy đến.” Bấy giờ, họ đi đến và nói: “Đức Thế Tôn cho gọi bà.” Bà suy nghĩ: “Đức Thế Tôn, bậc có lòng bi mẫn và mưu cầu hạnh phúc cho toàn thể thế gian, sẽ không cho gọi ta mà không có lý do.” Nghĩ vậy, bà vội vàng đứng dậy khỏi giường. Ngay lúc ấy, nhờ oai lực của đức Phật, vết thương của bà liền lành lặn, da dẻ trở nên mịn màng, sắc da còn tươi sáng hơn cả những phần còn lại. Trong khoảnh khắc ấy, nữ cư sĩ mỉm cười, đảnh lễ bậc Thập Lực theo thể năm vóc sát đất, rồi ngồi xuống một bên. Đức Thế Tôn hỏi: “Nữ cư sĩ này bị bệnh gì vậy?” Bà đã kể lại toàn bộ sự việc mình đã làm. Sau khi thọ thực xong, đức Thế Tôn đi về tu viện, cho triệu tập Tăng chúng, quở trách vị tỳ khưu kia bằng nhiều cách, rồi chế định học giới. Câu chuyện này đã phát sanh như vậy. Về sau, trong khi đang ngự tại tu viện Jetavana, lúc đang đặt các nữ cư sĩ vào các địa vị đặc biệt, đức Thế Tôn đã đặt nữ cư sĩ Suppiyā vào vị trí tối thắng trong số những người chăm sóc bệnh nhân.


Kātiyānīvatthu

Câu chuyện về Kātiyānī


265. Aṭṭhame aveccappasannānanti adhigatena acalappasādena samannāgatānaṃ upāsikānaṃ, kātiyānī, aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kulagehe nibbattā satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ aveccappasannānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā [Pg.350] imasmiṃ buddhuppāde kuraragharanagare nibbatti, kātiyānītissā nāmaṃ akaṃsu.

265. Trong kinh thứ tám, (câu) ‘aveccappasannānaṃ’ chỉ rằng: ‘Nữ cận sự Kātiyānī là tối thắng’ trong số các nữ cận sự đã thành tựu niềm tin bất động có được nhờ sự chứng đắc. Tương truyền, vào thời đức Phật Padumuttara, vị này đã sanh vào một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī. Khi thấy đức Đạo Sư đặt một nữ cận sự vào vị trí tối thắng trong số những người có niềm tin bất động, vị này đã thực hiện hành động tạo tác nền tảng và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị này, sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, đã sanh ra ở thành phố Kuraraghara trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện. Người ta đã đặt tên cho vị ấy là Kātiyānī.


Sā aparabhāge vayappattā kuraragharikāya, kāḷiyā sahāyikā, daḷhamittā ahosi. Yadā pana kuṭikaṇṇasoṇatthero ‘‘dasabalassa kathitaniyāmena mayhampi dhammaṃ kathehī’’ti mātarā yācito rattibhāge antonagare alaṅkatadhammāsane nisīditvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammadesanaṃ ārabhi, tadā ayaṃ kātiyānī upāsikā kāḷiyā saddhiṃ gantvā parisapariyante dhammaṃ suṇantī aṭṭhāsi. Tasmiṃ samaye pañcamattāni corasatāni antonagare divā katasaññāya koṭito paṭṭhāya ummaṅgaṃ khanitvā imissā kātiyāniyā gharaṃ sampāpuṇiṃsu. Tesaṃ corajeṭṭhako tehi saddhiṃ apavisitvā ‘‘kiṃ nu kho ayaṃ parisā sannipatitā’’ti vīmaṃsanatthāya soṇattherassa dhammakathanaṭṭhānaṃ gantvā parisapariyante tiṭṭhamāno imissā kātiyāniyā piṭṭhipasse aṭṭhāsi.

Về sau, khi đã trưởng thành, vị này trở thành bạn đồng hành, người bạn thân thiết của nữ cư sĩ Kāḷī ở Kuraraghara. Khi ấy, trưởng lão Kuṭikaṇṇa Soṇa, được mẹ yêu cầu rằng: ‘Xin hãy thuyết Pháp cho con theo phương pháp đã được đấng Thập Lực tuyên thuyết,’ vào ban đêm, ngài đã ngồi trên pháp tòa được trang hoàng ở nội thành, lấy mẹ làm nhân chứng thân cận, và bắt đầu thuyết Pháp. Lúc đó, nữ cận sự Kātiyānī này cùng với Kāḷī đi đến, đứng ở rìa hội chúng để nghe Pháp. Vào thời điểm ấy, khoảng năm trăm tên trộm, theo dấu hiệu đã định vào ban ngày, bắt đầu từ ngôi nhà ở góc, đào một đường hầm và đã đến được nhà của Kātiyānī này. Tên trùm sỏ của chúng không vào cùng với bọn chúng, mà để dò xét: ‘Hội chúng này tụ tập lại vì việc gì nhỉ?’, hắn đã đi đến nơi thuyết Pháp của trưởng lão Soṇa, và trong khi đứng ở rìa hội chúng, hắn đã đứng ở phía sau lưng của Kātiyānī này.


Tasmiṃ samaye, kātiyānī, dāsiṃ āmantesi – ‘‘gaccha je, gehaṃ pavisitvā dīpatelaṃ āhara, mayaṃ dīpe jāletvā dhammaṃ sossāmā’’ti. Sā gharaṃ gantvā ummaṅge core disvā dīpatelaṃ agaṇhitvāva āgantvā attano ayyāya ārocesi – ‘‘ayye, gehe corā ummaṅgaṃ khanantī’’ti. Taṃ sutvā corajeṭṭhako cintesi – ‘‘sacāyaṃ imissā kathaṃ gaṇhitvā gehaṃ gamissati, ettheva naṃ asinā dvedhā chindissāmi. Sace pana gahitanimitteneva dhammaṃ suṇissati, corehi gahitabhaṇḍakampi puna dāpessāmī’’ti. Kātiyānīpi kho dāsiyā kathaṃ sutvā, ‘‘amma, mā saddaṃ kari, corā nāma harantā attanā diṭṭhameva harissanti, ahaṃ pana ajja dullabhassavanaṃ suṇāmi, mā dhammassa antarāyaṃ karohī’’ti āha. Corajeṭṭhako tassā vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘iminā ajjhāsayena ṭhitāya nāma gehe bhaṇḍaṃ harantehi amhehi mahāpathavī pavisitabbā bhaveyyā’’ti. So tāvadeva gantvā corehi gahitabhaṇḍaṃ chaḍḍāpetvā corehi saddhiṃ āgantvā dhammaṃ suṇanto parisapariyante [Pg.351] aṭṭhāsi. Kātiyānīpi upāsikā therassa desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

Vào lúc ấy, Kātiyānī gọi người nữ tỳ: ‘Này cô, hãy đi vào nhà và mang dầu đèn ra đây, chúng ta sẽ thắp đèn lên và nghe Pháp.’ Người nữ tỳ ấy đi về nhà, thấy bọn trộm trong đường hầm, liền không lấy dầu đèn mà quay lại báo cho chủ nhân của mình: ‘Thưa bà chủ, ở nhà có bọn trộm đang đào đường hầm.’ Nghe vậy, tên trùm sỏ suy nghĩ: ‘Nếu bà này nghe lời của cô tớ gái này mà về nhà, ta sẽ chém bà ta làm hai đoạn bằng gươm ngay tại đây. Còn nếu bà ta cứ theo dấu hiệu đã nhận biết mà nghe Pháp, ta sẽ cho trả lại cả những tài sản đã bị bọn trộm lấy đi.’ Về phần Kātiyānī, sau khi nghe lời của người nữ tỳ, bà nói: ‘Này con, đừng làm ồn. Bọn trộm, khi lấy đồ, chúng chỉ lấy những gì chúng thấy mà thôi. Còn ta, hôm nay ta đang được nghe Pháp vốn khó được nghe, con đừng làm gián đoạn Pháp thoại.’ Tên trùm sỏ nghe lời của bà, liền suy nghĩ: ‘Với một người có tâm nguyện như thế này, việc chúng ta lấy tài sản trong nhà của bà ấy quả là một việc khiến chúng ta phải độn thổ.’ Ngay lập tức, hắn đi đến, bắt bọn trộm bỏ lại những tài sản đã lấy, rồi cùng bọn trộm quay lại, đứng ở rìa hội chúng để nghe Pháp. Nữ cận sự Kātiyānī, vào cuối buổi thuyết Pháp của vị trưởng lão, đã an trú vào quả Tu-đà-hoàn.


Atha aruṇe uggate corajeṭṭhako gantvā upāsikāya pādesu patitvā, ‘‘ayye, sabbesaṃyeva no khamāhī’’ti āha. Kiṃ pana tumhehi mayhaṃ katanti? So sabbaṃ attanā katadosaṃ ārocesi. Tena hi, tātā, khamāmi tumhākanti. Ayye, amhākaṃ evaṃ khamitaṃ nāma na hoti, tumhākaṃ pana puttattherassa santike sabbesaṃyeva no pabbajjaṃ dāpehīti. Sā sabbepi te gahetvā kuṭikaṇṇasoṇattherassa santike pabbājesi. Tepi kho corā therassa santike pabbajitā sabbeva arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. Aparabhāge satthā jetavane viharanto upāsikāyo ṭhānantaresu ṭhapento kātiyāniṃ upāsikaṃ aveccappasannānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Sau đó, khi rạng đông, tên trùm sỏ đến đảnh lễ dưới chân vị nữ cận sự và nói: ‘Thưa bà chủ, xin hãy tha thứ cho tất cả chúng tôi.’ (Bà hỏi:) ‘Nhưng các người đã làm gì tôi?’ Hắn liền kể lại tất cả lỗi lầm do mình gây ra. (Bà nói:) ‘Nếu vậy, này các con, ta tha thứ cho các con.’ (Hắn nói:) ‘Thưa bà chủ, việc tha thứ như vậy đối với chúng tôi vẫn chưa trọn vẹn. Xin bà hãy cho tất cả chúng tôi được xuất gia với vị trưởng lão là con trai của bà.’ Bà đã dẫn tất cả bọn họ đến xuất gia với trưởng lão Kuṭikaṇṇa Soṇa. Và những tên trộm ấy, sau khi xuất gia với vị trưởng lão, tất cả đều chứng đắc A-la-hán quả. Câu chuyện này đã khởi lên như vậy. Về sau, khi đức Đạo Sư đang ngự tại Jetavana, trong khi sắp đặt các nữ cận sự vào các địa vị đặc biệt, Ngài đã đặt nữ cận sự Kātiyānī vào vị trí tối thắng trong số những người có niềm tin bất động.


Nakulamātāvatthu

Câu chuyện về Mẹ của Nakula


266. Navame vissāsikānanti vissāsakathaṃ kathentīnaṃ upāsikānaṃ, nakulamātā gahapatānī, aggāti dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ heṭṭhā upāsakapāḷiyaṃ vuttameva. Kevalaṃ idha nakulamātaraṃ dhuraṃ katvā veditabbanti.

266. Trong kinh thứ chín, (câu) ‘vissāsikānaṃ’ chỉ rằng: ‘Nữ gia chủ, mẹ của Nakula, là tối thắng’ trong số các nữ cận sự có lời nói thân tín. Bất cứ điều gì cần nói ở đây, tất cả những điều đó đã được nói trong phần Pāli về nam cận sự ở dưới. Chỉ cần biết rằng ở đây, câu chuyện được kể với mẹ của Nakula làm nhân vật chính.


Kāḷīkuraragharikāvatthu

Câu chuyện về Kāḷī ở Kuraraghara


267. Dasame anussavappasannānanti anussaveneva uppannena pasādena samannāgatānaṃ upāsikānaṃ antare, kāḷī upāsikā, kuraragharikā aggāti dasseti. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatiyaṃ kuraragharanagare nibbattā satthu dhammakathaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ upāsikaṃ anussavappasannānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare kulagehe nibbatti, kāḷītissā nāmaṃ akaṃsu.

267. Trong kinh thứ mười, (câu) ‘anussavappasannānaṃ’ chỉ rằng: ‘Nữ cận sự Kāḷī ở Kuraraghara là tối thắng’ trong số các nữ cận sự đã thành tựu niềm tin phát sanh chỉ qua việc nghe lại. Tương truyền, vào thời đức Phật Padumuttara, vị này đã sanh vào một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī. Trong khi đang nghe Pháp thoại của đức Đạo Sư, vị này thấy Ngài đặt một nữ cận sự vào vị trí tối thắng trong số những người có niềm tin qua việc nghe lại, liền thực hiện hành động tạo tác nền tảng và phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị này, sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn kiếp, đã sanh vào một gia đình danh giá ở thành phố Kuraraghara trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện. Người ta đã đặt tên cho vị ấy là Kāḷī.


Sā [Pg.352] vayappattā kuraragharanagare kulagehaṃ gatā. Athassā saṃvāsena gabbho patiṭṭhahi. Sā paripuṇṇagabbhā ‘‘paresaṃ gehe gabbhavuṭṭhānaṃ nāma appatirūpa’’nti attano kulanagarameva āgantvā rattibhāgasamanantare attano pāsādassa upari ākāse ṭhitānaṃ sātāgirahemavatānaṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ kathentānaṃ kathaṃ sutvā anussavikappasādaṃ uppādetvā satthu adassaneneva sotāpattiphale patiṭṭhāsi, aparabhāge panassā gabbhavuṭṭhānaṃ ahosīti sabbaṃ vatthu heṭṭhā vitthāritameva. Aparabhāge pana satthā jetavane bhikkhusaṅghamajjhe nisīditvā upāsikāyo ṭhānantaresu ṭhapento imaṃ upāsikaṃ anussavappasannānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

Nàng ấy khi đến tuổi trưởng thành đã về nhà chồng ở thành Kuraraghara. Sau đó, do sống chung (với chồng) nên nàng đã mang thai. Khi thai đã đủ tháng, nàng nghĩ rằng: “Việc sinh nở ở nhà người khác là không thích hợp,” rồi trở về thành phố của gia đình mình. Ngay sau canh đêm, nàng nghe được lời của dạ-xoa Sātāgira và Hemavata đang đứng trên không trung phía trên lâu đài của mình, tán thán đức hạnh của Tam Bảo. Nghe xong, nàng phát sinh niềm tịnh tín do nghe lại, và dù chưa từng diện kiến đức Thế Tôn, nàng đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn. Về sau, nàng đã sinh nở. Toàn bộ câu chuyện này đã được trình bày chi tiết ở phần trước. Lại nữa, về sau, khi đức Thế Tôn đang ngự tại Jetavana, giữa hội chúng Tỳ-khưu, trong lúc sắp đặt các nữ cận sự vào các địa vị khác nhau, Ngài đã đặt nữ cận sự này vào địa vị tối thắng trong số những người có niềm tịnh tín do nghe lại.


Dasasuttaparimāṇāya upāsikāpāḷiyā vaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Pāli đoạn các nữ cận sự, có số lượng mười bài kinh, đã hoàn tất.


Ettāvatā ca manorathapūraṇiyā

Và đến đây, trong bộ Manorathapūraṇī,


Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

là bộ Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh,


Sabbāpi etadaggapāḷivaṇṇanā niṭṭhitā.

toàn bộ phần giải thích về Pāli đoạn Etadagga đã hoàn tất.


15. Aṭṭhānapāḷi

15. Pāli đoạn Aṭṭhāna (Những điều không thể xảy ra)


(15) 1. Aṭṭhānapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā

1. Giải thích phẩm thứ nhất của Pāli đoạn Aṭṭhāna


268. Aṭṭhānapāḷiyā aṭṭhānanti hetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Tassa hi diṭṭhisampanno itipi, dassanasampanno itipi, āgato imaṃ saddhammaṃ itipi, passati imaṃ saddhammaṃ itipi, sekkhena ñāṇena samannāgato itipi, sekkhāya vijjāya samannāgato itipi, dhammasotasamāpanno itipi, ariyo nibbedhikapañño itipi, amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati itipiti bahūni nāmāni honti. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekaṃ saṅkhārampi. Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi na upalabbhati. Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano. Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi. Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho. Catutthabhūmakasaṅkhārā [Pg.353] pana tejussadattā divasaṃsantatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ, diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na honti. Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo.

268. Trong Pāli đoạn Aṭṭhāna, (câu) aṭṭhānaṃ (không phải là trú xứ) có nghĩa là sự phủ định nhân (hetu). (Câu) anavakāso (không có cơ hội) có nghĩa là sự phủ định duyên (paccaya). Cả hai đều phủ định nguyên nhân (kāraṇa). Vì rằng nguyên nhân, do sự hiện hữu phụ thuộc vào nó, được gọi là trú xứ (ṭhāna) và cũng là cơ hội (avakāsa) cho kết quả của chính nó. Yaṃ có nghĩa là do nguyên nhân nào. Diṭṭhisampanno (người có đầy đủ chánh kiến) là bậc Thánh đệ tử Tu-đà-hoàn, người đã đầy đủ với kiến của đạo. Vị ấy quả thật có nhiều danh xưng như: diṭṭhisampanno (người có đầy đủ chánh kiến), dassanasampanno (người có đầy đủ tri kiến), āgato imaṃ saddhammaṃ (người đã đến với Chánh pháp này), passati imaṃ saddhammaṃ (người thấy Chánh pháp này), sekkhena ñāṇena samannāgato (người có đầy đủ trí của bậc hữu học), sekkhāya vijjāya samannāgato (người có đầy đủ minh của bậc hữu học), dhammasotasamāpanno (người đã nhập vào dòng pháp), ariyo nibbedhikapañño (bậc Thánh có trí tuệ thể nhập), amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati (người đứng chạm vào cửa bất tử). Kañci saṅkhāraṃ (bất kỳ hành nào) có nghĩa là bất kỳ một hành nào trong các pháp hữu vi thuộc bốn cõi. Niccato upagaccheyya (sẽ chấp thủ là thường) có nghĩa là sẽ chấp nhận là ‘thường’. Netaṃ ṭhānaṃ vijjati (trường hợp ấy không xảy ra) có nghĩa là nguyên nhân ấy không có, không tìm thấy. Yaṃ puthujjano (điều mà phàm nhân) có nghĩa là do nguyên nhân nào mà phàm nhân... Ṭhānametaṃ vijjati (trường hợp này có xảy ra) có nghĩa là nguyên nhân này có. Ý nghĩa là: Do thường kiến, vị ấy (phàm nhân) có thể chấp thủ một hành nào đó trong các pháp hữu vi thuộc ba cõi là thường. Còn các hành thuộc cõi thứ tư, do có oai lực mạnh mẽ, giống như quả cầu sắt nung nóng suốt ngày không phải là đối tượng cho loài ruồi, cũng không phải là đối tượng của tà kiến hay của các pháp bất thiện khác. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong các câu như kañci saṅkhāraṃ sukhato (bất kỳ hành nào là lạc) v.v... cũng cần được hiểu như vậy.


269. Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ekantasukhī attā hoti ārogo parammaraṇā’’ti (dī. ni. 1.76, 79; ma. ni. 3.21, 22) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhādhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiparittāsito viya cokkhabrāhmaṇo gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati.

269. (Câu) sukhato upagaccheyya (sẽ chấp thủ là lạc) được nói ra nhắm đến sự chấp thủ là lạc theo năng lực của ngã kiến, như trong câu: “Sau khi chết, tự ngã trở nên hoàn toàn an lạc, không bệnh tật.” Nhưng với tâm không tương ưng với tà kiến, bậc Thánh đệ tử, khi bị phiền não thiêu đốt, để làm dịu cơn phiền não, cũng chấp nhận một hành nào đó là lạc, giống như người bị voi điên làm cho kinh hãi, hay như vị Bà-la-môn ưa sạch sẽ (tiếp cận) phân.


270. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ ‘‘saṅkhāra’’nti avatvā kañci dhammanti vuttaṃ. Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena paricchedo veditabbo, puthujjanassa tebhūmakavasena. Sabbavāresu vā ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati. Yaṃ yaṃ hi puthujjano gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti. Puthujjano hi yaṃ yaṃ niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto taṃ gāhaṃ viniveṭheti. Iti imasmiṃ suttattaye puthujjanattaggāhaviniveṭhanaṃ nāma kathitaṃ.

270. Trong đoạn về tự ngã (attā), để bao gồm cả các khái niệm chế định như kasiṇa v.v..., thay vì nói “saṅkhāraṃ” (hành), đã nói là kañci dhammaṃ (bất kỳ pháp nào). Ở đây cũng vậy, sự phân định đối với bậc Thánh đệ tử cần được hiểu theo bốn cõi, và đối với phàm nhân là theo ba cõi. Hoặc trong tất cả các đoạn, sự phân định đối với bậc Thánh đệ tử cũng chỉ thích hợp theo ba cõi. Vì rằng, bất cứ điều gì phàm nhân chấp thủ, bậc Thánh đệ tử đều gỡ bỏ sự chấp thủ khỏi điều đó. Quả vậy, bất cứ điều gì phàm nhân chấp thủ là thường, lạc, ngã, thì bậc Thánh đệ tử, trong khi chấp nhận điều đó là vô thường, khổ, vô ngã, đã gỡ bỏ sự chấp thủ ấy. Như vậy, trong bài kinh này, việc gỡ bỏ sự chấp thủ về ngã của phàm nhân đã được nói đến.


271. Mātarantiādīsu janikāva mātā, janakova pitā, manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti, neva so taṃ jīvitā voropeyya. Athāpi naṃ evaṃ vadeyyuṃ ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti. Sīsamevassa chindeyyuṃ, na ca so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca balavadīpanatthametaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati. Mahābalo ca ariyasāvako, yo etāni kammāni na karotīti.

271. Trong các câu như mātaraṃ (mẹ) v.v..., mẹ được hiểu là người mẹ đã sinh ra, cha là người cha đã sinh ra, và A-la-hán là bậc lậu tận đã là người. Nhưng phải chăng bậc Thánh đệ tử có thể tước đoạt mạng sống của người khác? Điều này cũng không thể xảy ra. Ngay cả khi có người nói với một bậc Thánh đệ tử đã tái sanh trong kiếp khác và không biết mình là Thánh đệ tử rằng: “Hãy tước đoạt mạng sống của con kiến, con côn trùng này rồi nhận lấy vương vị Chuyển luân trong toàn bộ vũ trụ,” vị ấy cũng sẽ không tước đoạt mạng sống của nó. Hơn nữa, nếu họ nói với vị ấy rằng: “Nếu ngươi không giết nó, chúng ta sẽ chặt đầu ngươi,” thì họ có thể chặt đầu vị ấy, chứ vị ấy sẽ không giết nó. Tuy nhiên, điều này được nói ra để cho thấy trạng thái phàm nhân có lỗi lầm lớn và để làm rõ sức mạnh của bậc Thánh đệ tử. Đây là chủ ý ở đây: Trạng thái phàm nhân là có lỗi, vì rằng phàm nhân có thể làm cả những nghiệp vô gián như giết mẹ v.v... Còn bậc Thánh đệ tử thì có sức mạnh lớn, là người không làm những nghiệp ấy.


274. Paduṭṭhacittoti [Pg.354] vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya.

274. Paduṭṭhacitto (với tâm ác ý) có nghĩa là có tâm bị hư hoại bởi ý muốn giết hại. Lohitaṃ uppādeyya (làm cho máu chảy ra) có nghĩa là làm cho máu chảy ra trên thân thể đang sống của đức Phật, dù chỉ bằng lượng một con ruồi nhỏ có thể uống.


275. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāya ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttampi cetaṃ ‘‘pañcahupāli, ākārehi saṅgho bhijjati – kammena, uddesena, voharanto, anussāvanena, salākaggāhenā’’ti (pari. 458).

275. Saṅghaṃ bhindeyya (chia rẽ Tăng chúng) có nghĩa là chia rẽ Tăng chúng đang sống hòa hợp, trong cùng một giới trường, bằng năm nguyên nhân. Và điều này đã được nói: “Này Upāli, Tăng chúng bị chia rẽ bởi năm cách: bởi nghiệp sự, bởi sự đề cử, bởi sự giao tiếp, bởi sự thông báo, bởi việc lấy thẻ.”


Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti kathayanto, tāhi tāhi uppattīhi adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento. Anussāvanenāti ‘‘nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ na tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalā, kiṃ ahaṃ apāyato na bhāyāmī’’tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena.

Ở đây, ‘do nghiệp’ (kammena) có nghĩa là do một trong bốn loại nghiệp bắt đầu bằng nghiệp biểu quyết (apalokanakamma). ‘Do tụng đọc’ (uddesena) có nghĩa là do một trong năm cách tụng đọc Pātimokkha. ‘Do tuyên bố’ (voharantoti) có nghĩa là nói, trình bày mười tám sự việc gây chia rẽ như ‘phi pháp là pháp’ v.v… bằng những nguyên nhân này, nguyên nhân kia. ‘Do rỉ tai’ (anussāvanena) có nghĩa là sau khi nói lời chia rẽ bên tai bằng phương pháp như sau: ‘Chẳng phải quý vị biết rằng tôi đã xuất gia từ dòng dõi cao quý và là bậc đa văn hay sao? Một người như tôi mà lại chấp nhận phi pháp, phi luật, giáo pháp của Bậc Đạo Sư ư? Quý vị không nên khởi lên ý nghĩ như vậy. Sao? Đối với tôi, địa ngục Avīci có mát mẻ như rừng sen xanh không? Sao? Tôi không sợ hãi cảnh khổ ư?’ v.v… ‘Do việc nhận thẻ’ (salākaggāhena) có nghĩa là sau khi rỉ tai như vậy, làm cho tâm của họ vững mạnh, làm cho họ không còn thối chuyển, rồi nói: ‘Hãy nhận lấy thẻ này’.


Ettha ca kammeva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gahitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gahetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni honti, yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako. Tesaṃ āvibhāvatthaṃ –

Và ở đây, chỉ có nghiệp sự hoặc tụng đọc là tiêu chuẩn, còn việc tuyên bố, rỉ tai, và nhận thẻ là những giai đoạn đầu. Thật vậy, do vị tỳ khưu tuyên bố bằng cách trình bày mười tám sự việc để làm phát sinh sự ưa thích ở đó, sau khi rỉ tai, dù thẻ đã được nhận, Tăng chúng vẫn chưa bị chia rẽ. Nhưng khi nào bốn vị hoặc nhiều hơn nhận thẻ rồi thực hiện một nghiệp sự riêng hoặc một buổi tụng đọc riêng, khi ấy Tăng chúng được gọi là đã bị chia rẽ. Một người có đầy đủ chánh kiến mà lại chia rẽ Tăng chúng, trường hợp này không xảy ra. Cho đến đây, năm nghiệp vô gián bắt đầu bằng tội giết mẹ đã được trình bày, những nghiệp mà phàm nhân làm, chứ không phải bậc Thánh đệ tử. Để làm rõ chúng –


‘‘Kammato dvārato ceva, kappaṭṭhitiyato tathā;

Pākasādhāraṇādīhi, viññātabbo vinicchayo’’.

“Sự phân định cần được hiểu: Về phương diện nghiệp và về phương diện cửa, cũng như về phương diện tồn tại trong một kiếp, và về các phương diện như quả chung, v.v…”


Tattha [Pg.355] kammato tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti, tassa vipākaṃ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehipi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati. Yo pana sayaṃ manusso tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā, sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ, tiracchānabhūtoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti, tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti, bhāriyaṃ pana hoti, ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati. Manussajātikānaṃva pana vasena ayaṃ pañho kathito.

Trong đó, trước hết là về phương diện nghiệp – Ở đây, thật vậy, chỉ khi một người là người giết mẹ hoặc cha cũng là người, dù đã chuyển giới, thì nghiệp đó mới trở thành nghiệp vô gián. Người ấy, dù với ý nghĩ ‘ta sẽ ngăn chặn quả của nghiệp này’ mà lấp đầy toàn bộ cõi thế gian bằng những bảo tháp vàng lớn như đại bảo tháp, hay cúng dường đại thí đến Tăng chúng ngồi đầy khắp cõi thế gian, hay đi theo không rời gấu y Tăng-già-lê của Đức Phật, Thế Tôn, thì sau khi thân hoại, vẫn chắc chắn sanh vào địa ngục. Còn người nào tự mình là người mà giết mẹ hoặc cha là loài bàng sanh, hoặc tự mình là bàng sanh mà giết mẹ hoặc cha là người, hoặc tự mình là bàng sanh mà giết mẹ hoặc cha cũng là bàng sanh, thì nghiệp của người đó không phải là nghiệp vô gián, nhưng là nghiệp rất nặng, nó chỉ dừng lại ở mức gần như nghiệp vô gián. Vấn đề này được nói đến dựa trên trường hợp của những người thuộc loài người.


Tattha eḷakacatukkaṃ, saṅgāmacatukkaṃ, coracatukkañca kathetabbaṃ. Eḷakaṃ māressāmīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati. Eḷakābhisandhinā mātāpitiabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati, mātāpitiabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva. Esa nayo itarasmimpi catukkadvaye. Yathā ca mātāpitūsu, evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni. Manussaarahantameva ca māretvā ānantariyaṃ phusati, na yakkhabhūtaṃ. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghātako hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti. Sesaariyapuggale mārentassa ānantariyaṃ natthi, kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva.

Ở đây, cần nói đến bốn trường hợp về con cừu, bốn trường hợp về trận chiến, và bốn trường hợp về tên trộm. Thật vậy, dù với ý định ‘ta sẽ giết con cừu’, một người giết mẹ hoặc cha là người đang đứng ở chỗ con cừu, vẫn phạm tội vô gián. Người giết con cừu với ý định giết cừu hoặc với ý định giết cha mẹ thì không phạm tội vô gián; người giết cha mẹ với ý định giết cha mẹ thì chắc chắn phạm tội. Phương pháp này cũng áp dụng cho hai bộ bốn trường hợp còn lại. Và như đối với cha mẹ, những bộ bốn trường hợp này cũng cần được hiểu đối với bậc A-la-hán. Và chỉ khi giết một vị A-la-hán là người mới phạm tội vô gián, chứ không phải khi giết vị ấy là dạ xoa. Nhưng nghiệp đó rất nặng, tương tự như nghiệp vô gián. Và đối với một vị A-la-hán là người, dù bị tấn công bằng vũ khí hoặc bị cho thuốc độc khi còn là phàm nhân, nếu sau khi đắc quả A-la-hán, vị ấy chết vì nguyên nhân đó, thì người tấn công chắc chắn trở thành kẻ giết A-la-hán. Còn vật thí được cúng dường khi vị ấy là phàm nhân mà vị ấy thọ dụng sau khi đắc quả A-la-hán, thì vật thí đó được xem là đã cúng dường cho một phàm nhân. Đối với người giết các bậc Thánh khác, không có tội vô gián, nhưng nghiệp đó rất nặng, tương tự như nghiệp vô gián.


Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi, sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃ ṭhāne lohitaṃ samosarati. Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari, pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi. Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti. Jīvako pana tathāgatassa ruciyā [Pg.356] satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsukamakāsi. Tathā karontassa puññakammameva hoti.

Trong trường hợp làm chảy máu Phật, do thân của Như Lai không thể bị phá hoại, nên không có việc người khác cố gắng làm rách da và khiến máu chảy ra. Nhưng máu chỉ tụ lại ở một chỗ bên trong thân. Một mảnh đá vỡ ra từ tảng đá do Devadatta lăn xuống đã đập vào mu bàn chân của Như Lai; bàn chân chỉ bị tụ máu bên trong như thể bị rìu chặt. Người làm như vậy phạm tội vô gián. Còn Jīvaka, theo ý muốn của Như Lai, đã dùng dao nhỏ rạch da, lấy máu độc ra khỏi chỗ đó và làm cho Ngài được an ổn. Người làm như vậy chỉ tạo ra phước nghiệp.


Atha ye parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti, bodhiṃ chindanti, dhātumhi upakkamanti, tesaṃ kiṃ hotīti? Bhāriyaṃ kammaṃ hoti, ānantariyasadisaṃ. Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhayamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti, chindituṃ vaṭṭatiyeva. Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ. Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati. Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati, taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati. Bodhiatthañhi gehaṃ, na gehatthāya bodhi. Āsanagharepi eseva nayo. Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti, tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Bodhijagganatthaṃ ojāharaṇasākhaṃ vā pūtisākhaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva, sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti.

Vậy những ai, sau khi đức Như Lai đã nhập diệt, phá hoại bảo tháp, chặt cây bồ-đề, hoặc có ý đồ xấu đối với xá-lợi, thì tội của họ là gì? Nghiệp đó là nặng nề, tương đương với nghiệp vô gián. Tuy nhiên, được phép chặt cành cây bồ-đề nào làm hư hại đến bảo tháp hoặc pho tượng có chứa xá-lợi. Ngay cả khi những con chim đậu trên đó làm rơi phân xuống bảo tháp, thì cũng được phép chặt. Bởi vì xá-lợi bảo tháp thì cao quý hơn nhiều so với vật dụng bảo tháp. Cũng được phép chặt và loại bỏ rễ cây bồ-đề nào mọc lan ra làm nứt nền móng của bảo tháp. Nhưng cành cây bồ-đề nào làm hư hại đến nhà bồ-đề thì không được phép chặt để bảo vệ ngôi nhà. Vì ngôi nhà được xây dựng vì cây bồ-đề, chứ cây bồ-đề không phải vì ngôi nhà. Đối với nhà thờ pháp tọa cũng theo cách tương tự. Tuy nhiên, trong nhà thờ pháp tọa nào có tôn trí xá-lợi, thì được phép chặt cành cây bồ-đề để bảo vệ ngôi nhà đó. Để chăm sóc cây bồ-đề, được phép chặt cành hút nhựa hoặc cành mục nát; việc này cũng có phước báu giống như chăm sóc thân thể của đức Phật.


Saṅghabhedepi sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvanasalākaggāhassa kammaṃ vā karontassa uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca. Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti saññāya vā karontassa bhedova hoti, na ānantariyakammaṃ. Tathā navato ūnaparisāya. Sabbantimena paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati, tassa ānantariyakammaṃ hoti. Tassa anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjakammaṃ, dhammavādino pana anavajjā. Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ – ‘‘ekato, upāli, cattāro honti, ekato cattāro, navamo anussāveti, salākaṃ gāheti ‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthu sāsanaṃ, imaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’ti. Evaṃ kho, upāli, saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca. Navannaṃ vā, upāli, atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā’’ti (cūḷava. 351). Etesu ca pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ, sesāni kāyakammānīti evaṃ kammato viññātabbo vinicchayo.

Về việc phá hòa hợp Tăng, khi Tăng chúng trong giới trường chưa hội họp, một người tập hợp một nhóm riêng và thực hiện việc tuyên bố, thông báo, hoặc phát thẻ biểu quyết về các điều gây chia rẽ, hoặc thực hiện một yết-ma, hoặc đọc tụng giới bổn, thì vừa có sự chia rẽ, vừa có nghiệp vô gián. Tuy nhiên, nếu người ấy làm với tưởng rằng Tăng chúng hòa hợp, hoặc với tưởng rằng việc làm đó là hợp lệ, thì chỉ có sự chia rẽ, không có nghiệp vô gián. Tương tự như vậy đối với chúng Tăng dưới chín vị. Với giới hạn tối thiểu, người nào chia rẽ một Tăng chúng gồm chín vị, người đó phạm nghiệp vô gián. Những người theo phe phi pháp của người đó thì phạm nghiệp có tội lỗi lớn, còn những người theo phe chánh pháp thì vô tội. Về việc chia rẽ Tăng chúng chín vị, có kinh văn này: ‘Này Upāli, một bên có bốn vị, một bên có bốn vị, vị thứ chín tuyên bố, phát thẻ biểu quyết rằng: ‘Đây là Pháp, đây là Luật, đây là giáo huấn của Bậc Đạo Sư. Hãy chấp nhận điều này, hãy tán thành điều này.’ Này Upāli, như vậy vừa có sự rạn nứt trong Tăng, vừa có sự chia rẽ Tăng. Này Upāli, đối với chín vị hoặc hơn chín vị, vừa có sự rạn nứt trong Tăng, vừa có sự chia rẽ Tăng.’ Và trong năm nghiệp này, phá hòa hợp Tăng là khẩu nghiệp, các nghiệp còn lại là thân nghiệp. Như vậy, cần phải hiểu rõ sự phân định này theo phương diện nghiệp.


Dvāratoti [Pg.357] sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti. Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayappayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti, saṅghabhedo hatthamuddhāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo.

Theo phương diện môn, tất cả năm nghiệp này đều có thể phát sinh từ cả thân môn lẫn khẩu môn. Trong đó, bốn nghiệp đầu, dù phát sinh từ khẩu môn qua phương tiện ra lệnh hoặc dùng chú thuật, cũng chỉ hoàn thành qua thân môn. Nghiệp phá hòa hợp Tăng, đối với người thực hiện sự chia rẽ bằng cử chỉ tay, dù phát sinh từ thân môn, cũng chỉ hoàn thành qua khẩu môn. Như vậy, cần phải hiểu rõ sự phân định này theo phương diện môn.


Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo. Saṇṭhahante hi kappe vā kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati. Sacepi hi ‘sve kappo vinassissatī’’ti ajja saṅghabhedaṃ karoti, sveva muccati, ekadivasameva niraye paccati. Evaṃ karaṇaṃ pana natthi. Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti, na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo.

Theo phương diện tồn tại suốt kiếp, trong các nghiệp này, chỉ có nghiệp phá hòa hợp Tăng là tồn tại suốt kiếp. Bởi vì, người đã gây chia rẽ Tăng vào lúc kiếp đang thành hoặc giữa kiếp, chỉ được giải thoát khi kiếp hoại. Ngay cả khi, biết rằng ‘ngày mai kiếp sẽ hoại,’ mà hôm nay gây chia rẽ Tăng, thì ngày mai người ấy được giải thoát, chỉ chịu khổ trong địa ngục một ngày. Tuy nhiên, trường hợp làm như vậy không có. Bốn nghiệp còn lại chỉ là nghiệp vô gián, không phải là nghiệp tồn tại suốt kiếp. Như vậy, cần phải hiểu rõ sự phân định này theo phương diện tồn tại suốt kiếp.


Pākatoti yena ca pañcapetāni kammāni katāni honti, tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati, sesāni ‘‘ahosikammaṃ nāhosi kammavipāko’’ti evamādīsu saṅkhaṃ gacchanti. Saṅghabhedābhāve lohituppādo, tadabhāve arahantaghāto, tadabhāve sace pitā sīlavā hoti, mātā dussīlā, no vā tathā sīlavatī, pitughāto paṭisandhivasena vipaccati. Sace mātā sīlavatī, mātughāto. Dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati. Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti. Evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo.

Theo phương diện quả báo, đối với người đã tạo cả năm nghiệp này, chỉ có nghiệp phá hòa hợp Tăng cho quả tái sanh. Các nghiệp còn lại được xếp vào loại ‘nghiệp đã có nhưng quả nghiệp không có’. Khi không có nghiệp phá hòa hợp Tăng, thì nghiệp làm thân Phật chảy máu cho quả. Khi không có nghiệp đó, thì nghiệp giết A-la-hán cho quả. Khi không có nghiệp đó, nếu người cha có giới đức, còn người mẹ không có giới đức, hoặc không có giới đức bằng, thì nghiệp giết cha cho quả tái sanh. Nếu người mẹ có giới đức, thì nghiệp giết mẹ cho quả. Khi cả hai cha mẹ có giới đức hoặc không có giới đức ngang nhau, thì nghiệp giết mẹ cho quả tái sanh. Bởi vì người mẹ làm những việc khó làm và có nhiều ân đức đối với con cái. Như vậy, cần phải hiểu rõ sự phân định này theo phương diện quả báo.


Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni. Saṅghabhedo pana ‘‘na kho, upāli bhikkhunī, saṅghaṃ bhindati, na sikkhamānā, na sāmaṇero, na sāmaṇerī, na upāsako, na upāsikā saṅghaṃ bhindati. Bhikkhu kho, upāli, pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī’’ti (cūḷava. 351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti, na aññassa, tasmā asādhāraṇo. Ādisaddena sabbepete dukkhavedanāya sahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo.

Theo phương diện phổ thông và các phương diện khác, bốn nghiệp đầu tiên là phổ thông cho tất cả mọi người, cả tại gia lẫn xuất gia. Còn nghiệp phá hòa hợp Tăng, theo như lời dạy: ‘Này Upāli, tỳ-kheo-ni không phá hòa hợp Tăng, thức-xoa-ma-na không phá, sa-di không phá, sa-di-ni không phá, cận sự nam không phá, cận sự nữ không phá hòa hợp Tăng. Này Upāli, chỉ có tỳ-kheo, là người có thân tướng bình thường, cùng chung sống, cùng trong một giới trường, mới phá hòa hợp Tăng,’ nên chỉ xảy ra đối với tỳ-kheo đã được mô tả, không xảy ra với người khác, do đó nó không phổ thông. Với từ ‘v.v.’ (ādi), tất cả các nghiệp này đều đi kèm với khổ thọ và tương ưng với sân và si. Như vậy, cần phải hiểu rõ sự phân định này theo phương diện phổ thông và các phương diện khác.


276. Aññaṃ [Pg.358] satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthu kiccaṃ kātuṃ asamattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho.

276. Cụm từ ‘một bậc đạo sư khác’ có nghĩa là: không có trường hợp nào một người, ngay cả trong một kiếp sống khác, lại có thể chấp nhận một vị giáo chủ ngoại đạo khác làm ‘bậc đạo sư của ta,’ sau khi đã nghĩ rằng ‘bậc đạo sư này của ta không có khả năng làm phận sự của một bậc đạo sư.’


277. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni jātikhettaṃ, āṇākhettaṃ visayakhettanti. Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchismiṃ okkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhāravossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma. Āṭānāṭiyaparittamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā pavattati. Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ, yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ, ñeyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi.

277. “Trong một thế giới” nghĩa là trong mười ngàn thế giới. Có ba lĩnh vực: lĩnh vực sinh, lĩnh vực quyền năng, và lĩnh vực đối tượng. Trong đó, lĩnh vực sinh là mười ngàn thế giới. Mười ngàn thế giới ấy rung chuyển vào lúc Như Lai nhập thai, đản sanh, thành đạo, chuyển pháp luân, xả bỏ thọ hành, và nhập Niết-bàn. Lĩnh vực quyền năng là một trăm ngàn ức thế giới. Quyền năng của các bài kinh hộ trì như Āṭānāṭiya, Moraparitta, Dhajaggaparitta, Ratanaparitta... có hiệu lực trong phạm vi này. Còn lĩnh vực đối tượng thì không có giới hạn. Vì đối với các đức Phật, theo như lời dạy: “Trí tuệ có bao nhiêu, đối tượng được biết có bấy nhiêu; đối tượng được biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu; đối tượng được biết có trí tuệ làm giới hạn, trí tuệ có đối tượng được biết làm giới hạn”, nên không có gì gọi là không phải đối tượng (của trí tuệ).


Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. Tīṇi hi piṭakāni – vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ. Tisso saṅgītiyo – mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtattherassa saṅgīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi.

Trong ba lĩnh vực này, ngoại trừ thế giới này, không có kinh nào nói rằng các đức Phật sanh khởi ở thế giới khác, nhưng có kinh nói rằng các Ngài không sanh khởi (ở thế giới khác). Có ba tạng: Tạng Luật, Tạng Kinh, Tạng Vi Diệu Pháp. Có ba lần kết tập: lần kết tập của trưởng lão Mahākassapa, lần kết tập của trưởng lão Yasa, lần kết tập của trưởng lão Moggaliputtatissa. Trong lời Phật dạy là Tam Tạng đã được đưa vào ba lần kết tập này, không có kinh nào nói rằng các đức Phật sanh khởi ở nơi khác ngoài thế giới này, nhưng có kinh nói rằng các Ngài không sanh khởi (ở nơi khác).


Apubbaṃ acarimanti apure apacchā, ekato na uppajjanti. Pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha bodhipallaṅke ‘‘bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmī’’ti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhikkhaṇe dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato, etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Parinibbānato paṭṭhāya yāva sāsapamattāpi dhātu tiṭṭhati, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.

“Không trước, không sau” nghĩa là không trước, không sau, không sanh khởi cùng một lúc. Điều này có nghĩa là các Ngài sanh khởi trước hoặc sau. Trong đó, kể từ lúc ngồi trên bồ-đoàn với quyết tâm “Ta sẽ không đứng dậy nếu chưa chứng đắc Bồ-đề” cho đến khi thọ sanh trong lòng mẹ, khoảng thời gian đó không nên được hiểu là “trước”. Vì đối với Bồ-tát, việc xác định lĩnh vực (Phật địa) đã được thực hiện ngay tại khoảnh khắc thọ sanh qua sự rung chuyển của mười ngàn thế giới. Trong khoảng thời gian này, sự xuất hiện của một vị Phật khác bị ngăn chặn. Kể từ lúc nhập Niết-bàn cho đến khi xá-lợi dù chỉ nhỏ bằng hạt cải vẫn còn tồn tại, khoảng thời gian đó không nên được hiểu là “sau”. Vì khi xá-lợi còn tồn tại, các đức Phật được xem là vẫn còn tồn tại. Do đó, trong khoảng thời gian này, sự xuất hiện của một vị Phật khác bị ngăn chặn. Nhưng khi xá-lợi đã nhập Niết-bàn (biến mất), sự xuất hiện của một vị Phật khác không bị ngăn chặn.


Kasmā [Pg.359] pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti? Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.172). Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, anacchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷārā na honti, bhikkhūpi bahutāya anacchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ. Tasmā na uppajjanti.

Vì sao các Ngài không sanh khởi không trước, không sau? Vì sẽ không còn là điều kỳ diệu. Vì các đức Phật là những con người kỳ diệu. Như Ngài đã dạy: “Này các Tỳ-khưu, có một người khi sanh ra ở đời, sanh ra là một con người kỳ diệu. Người đó là ai? Đó là Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác.” Và nếu hai, hoặc bốn, hoặc tám, hoặc mười sáu vị cùng sanh khởi một lúc, các Ngài sẽ không còn kỳ diệu nữa. Vì trong một ngôi chùa, lợi lộc và cúng dường đối với hai bảo tháp cũng không được dồi dào, các Tỳ-khưu cũng vậy, vì số lượng đông nên không còn được xem là kỳ diệu, các đức Phật cũng sẽ như vậy. Do đó, các Ngài không sanh khởi (cùng lúc).


Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādikaṃ dhammaṃ eko deseti, aññena uppajjitvāpi sova dhammo desetabbo siyā. Tato anacchariyo siyā. Ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyāva hoti.

Và vì không có sự khác biệt trong lời giảng dạy. Vì pháp mà một vị Phật giảng dạy, như Tứ Niệm Xứ, v.v., thì một vị Phật khác khi xuất hiện cũng sẽ phải giảng dạy chính pháp ấy. Do đó, điều đó sẽ không còn kỳ diệu. Nhưng khi chỉ có một vị giảng pháp, thì lời giảng dạy ấy cũng là điều kỳ diệu.


Vivādabhāvato ca. Bahūsu ca buddhesu uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā’’ti vivadeyyuṃ, tasmāpi evaṃ na uppajjanti.

Và vì sẽ có sự tranh cãi. Và khi nhiều vị Phật xuất hiện, (các đệ tử) sẽ tranh cãi giống như đệ tử của nhiều vị thầy: “Phật của chúng tôi khả kính hơn”, “Phật của chúng tôi có giọng nói ngọt ngào hơn, có nhiều lợi lộc, có nhiều phước báu hơn”, vì lý do đó, các Ngài cũng không sanh khởi như vậy.


Apicetaṃ kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi tattha (mi. pa. 5.1.1) –

Hơn nữa, lý do này đã được trưởng lão Nāgasena giải thích chi tiết khi được vua Milinda hỏi. Vì đã được nói ở đó rằng:


‘‘Bhante, nāgasena, bhāsitampi hetaṃ bhagavatā – ‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Desentā ca, bhante nāgasena, sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ eko uddeso ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe na uppajjanti. Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto, yadi dutiyopi buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya. Ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca [Pg.360] sukhaṃ anusāseyyuṃ. Tattha me kāraṇaṃ desehi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyanti’’.

“Bạch Đại đức Nāgasena, điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ-khưu, đây là điều không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng trong một thế giới lại có hai bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác sanh khởi không trước, không sau. Trường hợp đó không thể có.’ Bạch Đại đức Nāgasena, khi giảng dạy, tất cả các đức Như Lai đều giảng dạy ba mươi bảy phẩm trợ đạo; khi thuyết giảng, các Ngài thuyết giảng về Tứ Diệu Đế; khi huấn luyện, các Ngài huấn luyện trong ba học giới; khi giáo huấn, các Ngài giáo huấn về sự thực hành không dể duôi. Bạch Đại đức Nāgasena, nếu tất cả các đức Như Lai đều có cùng một đề mục, cùng một lời giảng, cùng một sự huấn luyện, cùng một lời giáo huấn, thì vì lý do gì mà hai vị Như Lai không sanh khởi trong cùng một khoảnh khắc? Chỉ với sự xuất hiện của một vị Phật, thế giới này đã trở nên rực rỡ. Nếu có vị Phật thứ hai, thì với ánh quang của cả hai, thế giới này sẽ còn rực rỡ hơn nữa. Và khi giáo huấn, hai vị Như Lai sẽ giáo huấn một cách dễ dàng; khi khuyên răn, các Ngài sẽ khuyên răn một cách dễ dàng. Xin Đại đức hãy giải thích cho con lý do về điều đó, để con có thể hết nghi ngờ.”


‘‘Ayaṃ, mahārāja, dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti. Yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya.

“Tâu Đại vương, mười ngàn thế giới này chỉ có thể chứa đựng một vị Phật, chỉ có thể chịu đựng được đức hạnh của một vị Như Lai mà thôi. Nếu một vị Phật thứ hai xuất hiện, mười ngàn thế giới này sẽ không thể chịu đựng nổi; nó sẽ rung lên, chấn động, nghiêng đi, chúi xuống, xiêu vẹo, tan rã, bị thổi bay, bị hủy diệt, không thể đứng vững được.


‘‘Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya. Ekasmiṃ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhiruheyya. Api nu sā, mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya, osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya.

“Ví như, tâu Đại vương, có chiếc thuyền chỉ có thể chở được một người. Khi một người đã lên thuyền, chiếc thuyền ấy sẽ nổi thăng bằng trên mặt nước. Bấy giờ, có người thứ hai đi đến, giống hệt như vậy về tuổi thọ, dung sắc, vóc dáng, kích thước, gầy mập, và tất cả các bộ phận lớn nhỏ của thân thể, người ấy cũng lên chiếc thuyền đó. Tâu Đại vương, liệu chiếc thuyền ấy có thể chở được cả hai người chăng? – Thưa không, bạch ngài, nó sẽ chao đảo, rung lắc, nghiêng ngả, chúi xuống, lật nhào, tan rã, vỡ tung, hủy hoại, không thể đứng vững, và sẽ chìm xuống nước. Cũng thế ấy, tâu Đại vương, thế giới một vạn cõi này chỉ có thể dung chứa một vị Phật, chỉ có thể mang nổi công đức của một vị Như Lai. Nếu vị Phật thứ hai xuất hiện, thế giới một vạn cõi này sẽ không thể dung chứa nổi, sẽ chao đảo... cho đến... không thể đứng vững.”


‘‘Yathā vā pana, mahārāja, puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāva kaṇṭhamabhipūrayitvā. So dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya. Api nu kho so, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante, sakiṃbhuttova mareyyāti. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī…pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.

“Hoặc ví như, tâu Đại vương, có người ăn thức ăn thỏa thích cho đến khi đầy tới cổ. Người ấy đã no nê, mãn nguyện, đầy đủ, không còn chỗ chứa, mệt mỏi, cứng đờ như cây gậy không thể uốn cong, rồi lại ăn thêm một lượng thức ăn bằng như thế nữa. Tâu Đại vương, liệu người ấy có được an lạc chăng? – Thưa không, bạch ngài, chỉ ăn một lần như thế là đã chết rồi. Cũng thế ấy, tâu Đại vương, thế giới một vạn cõi này chỉ có thể dung chứa một vị Phật... cho đến... không thể đứng vững.”


‘‘Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavi calatīti? Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā. Ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, api nu taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemīpi tassa opateyyuṃ, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhanteti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calatīti.

“Bạch ngài Nāgasena, có phải trái đất rung chuyển vì gánh nặng của Chánh pháp quá lớn chăng? – Ở đây, tâu Đại vương, giả sử có hai cỗ xe chứa đầy châu báu đến tận miệng. Nếu người ta lấy châu báu từ một cỗ xe đổ sang cỗ xe kia, tâu Đại vương, liệu cỗ xe ấy có thể chứa nổi châu báu của cả hai cỗ xe chăng? – Thưa không, bạch ngài, cái moay-ơ của nó sẽ vỡ, các nan hoa của nó sẽ gãy, vành xe của nó sẽ rớt ra, và cái trục chính của nó cũng sẽ gãy. – Tâu Đại vương, có phải cỗ xe bị gãy vỡ vì gánh nặng châu báu quá lớn chăng? – Thưa vâng, bạch ngài. – Cũng thế ấy, tâu Đại vương, trái đất rung chuyển vì gánh nặng của Chánh pháp quá lớn.”


‘‘Api [Pg.361] ca, mahārāja, imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ. Aññampi tattha abhirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, parisāya vivādo uppajjeyya, ‘tumhākaṃ buddho, amhākaṃ buddho’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjati, ‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’ti ubhatopakkhajātā honti. Evameva kho, mahārāja, yadi dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, parisāya vivādo uppajjeyya, ‘tumhākaṃ buddho, amhākaṃ buddho’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Idaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti.

“Hơn nữa, tâu Đại vương, lý do này được đưa ra để làm sáng tỏ Phật lực. Xin hãy lắng nghe một lý do thích hợp khác, vì sao hai vị Chánh Đẳng Chánh Giác không xuất hiện trong cùng một thời điểm. Tâu Đại vương, nếu hai vị Chánh Đẳng Chánh Giác xuất hiện trong cùng một thời điểm, sự tranh cãi sẽ khởi lên trong hội chúng: ‘Vị này là Phật của các ông, vị kia là Phật của chúng tôi,’ và họ sẽ chia thành hai phe. Ví như, tâu Đại vương, khi có hai vị đại thần quyền lực, sự tranh cãi khởi lên trong đoàn tùy tùng của họ: ‘Vị này là quan của các ông, vị kia là quan của chúng tôi,’ và họ chia thành hai phe. Cũng thế ấy, tâu Đại vương, nếu hai vị Chánh Đẳng Chánh Giác xuất hiện trong cùng một thời điểm, sự tranh cãi sẽ khởi lên trong hội chúng: ‘Vị này là Phật của các ông, vị kia là Phật của chúng tôi,’ và họ sẽ chia thành hai phe. Xin hãy lắng nghe lý do đầu tiên này, vì sao hai vị Chánh Đẳng Chánh Giác không xuất hiện trong cùng một thời điểm.”


‘‘Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, aggo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Jeṭṭho buddhoti…pe… seṭṭho buddhoti. Visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti, asamasamo buddhoti, appaṭisamo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Imampi kho tvaṃ, mahārāja, kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti.

“Hơn nữa, tâu Đại vương, xin hãy lắng nghe lý do cao hơn nữa, vì sao hai vị Chánh Đẳng Chánh Giác không xuất hiện trong cùng một thời điểm. Tâu Đại vương, nếu hai vị Chánh Đẳng Chánh Giác xuất hiện trong cùng một thời điểm, thì lời nói rằng ‘Đức Phật là bậc Tối Thượng’ sẽ trở thành sai lầm. Lời nói rằng ‘Đức Phật là bậc Tối Trưởng’... cho đến... ‘Đức Phật là bậc Tối Thắng,’ ‘Đức Phật là bậc Đặc Thù,’ ‘Đức Phật là bậc Vô Thượng,’ ‘Đức Phật là bậc Cao Cả,’ ‘Đức Phật là bậc Vô Song,’ ‘Đức Phật là bậc Vô Song Đẳng,’ ‘Đức Phật là bậc Bất Đồng,’ ‘Đức Phật là bậc Bất Đối Kháng,’ ‘Đức Phật là bậc Vô Đối Thủ,’ những lời nói ấy sẽ trở thành sai lầm. Tâu Đại vương, xin Ngài hãy chấp nhận lý do này một cách đúng đắn, vì sao hai vị Chánh Đẳng Chánh Giác không xuất hiện trong cùng một thời điểm.”


‘‘Apica, mahārāja, buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakatikā esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā? Kāraṇamahantattā sabbaññubuddhaguṇānaṃ. Aññampi, mahārāja, yaṃ mahantaṃ hoti, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirāja mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Brahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva. Yattha te uppajjanti, tattha aññesaṃ okāso na hoti. Tasmā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva loke uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehī’’ti.

“Hơn nữa, tâu Đại vương, đó là bản chất tự nhiên của các đấng Thế Tôn, các vị Phật, rằng chỉ có một vị Phật duy nhất xuất hiện trong thế gian. Tại sao vậy? Vì sự vĩ đại của các nguyên nhân tạo nên các công đức của một vị Phật Toàn Giác. Tâu Đại vương, bất cứ điều gì vĩ đại, điều đó chỉ có một. Tâu Đại vương, đất là vĩ đại, nó chỉ có một. Biển cả là vĩ đại, nó chỉ có một. Núi vua Sineru là vĩ đại, nó chỉ có một. Hư không là vĩ đại, nó chỉ có một. Đế Thích là vĩ đại, ngài chỉ có một. Phạm thiên là vĩ đại, ngài chỉ có một. Đấng Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác là vĩ đại, Ngài chỉ có một. Nơi nào các Ngài xuất hiện, nơi đó không có chỗ cho những vị khác. Do đó, chỉ có một đấng Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác duy nhất xuất hiện trong thế gian. – Bạch ngài Nāgasena, câu hỏi đã được giải đáp rất hay qua các ví dụ và lý lẽ.”


Ekissā [Pg.362] lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe. Heṭṭhā imināva padena dasa cakkavāḷasahassāni gahitāni, tānipi ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti. Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti, uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu na uppajjantīti vāritameva hoti.

“Trong một thế giới (ekissā lokadhātuyā) có nghĩa là trong một thế giới luân hồi (cakkavāḷe). Dưới đây, với chính thuật ngữ này, mười ngàn thế giới luân hồi được bao hàm, và chúng cũng có thể được giới hạn bởi chỉ một thế giới luân hồi. Thật vậy, khi các vị Phật xuất hiện, các Ngài chỉ xuất hiện trong thế giới luân hồi này. Khi nơi xuất hiện đã bị ngăn chặn, các Ngài không xuất hiện ở các thế giới luân hồi khác ngoài thế giới này, do đó nó đã bị ngăn chặn.”


Paṭhamavaggavaṇṇanā.

Phần giải thích phẩm thứ nhất.


15. Aṭṭhānapāḷi

15. Kinh về những điều không thể xảy ra


(15) 2. Aṭṭhānapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā

(15) 2. Phần giải thích phẩm thứ hai của Kinh về những điều không thể xảy ra


278. Apubbaṃ acarimanti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṃ, tasseva antaradhānato pacchā carimaṃ. Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṃ hoti cakkavattino kālakiriyāya vā pabbajjāya vā. Antaradhāyamānañca pana taṃ kālakiriyato vā pabbajjato vā sattame divase antaradhāyati, tato paraṃ cakkavattino pātubhāvo avārito.

278. Ở đây, trong câu "không trước, không sau", "trước" (pubbaṃ) là thời gian trước khi bánh xe báu xuất hiện, "sau" (carimaṃ) là thời gian sau khi chính bánh xe báu ấy biến mất. Ở đây, sự biến mất của bánh xe báu xảy ra theo hai cách: do vị Chuyển luân vương băng hà hoặc do vị ấy xuất gia. Hơn nữa, khi đang biến mất, bánh xe báu ấy biến mất vào ngày thứ bảy kể từ khi vị vua băng hà hoặc xuất gia. Sau đó, sự xuất hiện của một vị Chuyển luân vương (khác) không bị ngăn cản.


Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino na uppajjantīti? Vivādupacchedato, acchariyabhāvato, cakkaratanassa mahānubhāvato ca. Dvīsu hi uppajjantesu ‘‘amhākaṃ rājā mahanto, amhākaṃ rājā mahanto’’ti vivādo uppajjeyya, ‘‘ekasmiṃ dīpe cakkavattī, ekasmiṃ dīpe cakkavattī’’ti ca anacchariyo bhaveyya. Yo cāyaṃ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo, sopi parihāyetha. Iti vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti.

Tại sao trong một thế giới không có hai vị Chuyển luân vương cùng xuất hiện? Do để chấm dứt tranh cãi, do tính chất phi thường, và do đại oai lực của bánh xe báu. Thật vậy, nếu hai vị vua xuất hiện, tranh cãi sẽ nảy sinh rằng: "Vua của chúng ta vĩ đại, vua của chúng ta vĩ đại". Và việc "có một Chuyển luân vương ở châu này, một Chuyển luân vương ở châu kia" sẽ không còn là điều phi thường nữa. Hơn nữa, đại oai lực của bánh xe báu, có khả năng ban quyền thống trị trên bốn đại châu cùng với hai ngàn hòn đảo nhỏ tùy tùng, cũng sẽ bị suy giảm. Vì vậy, do để chấm dứt tranh cãi, do tính chất phi thường, và do đại oai lực của bánh xe báu, nên không có hai vị Chuyển luân vương cùng xuất hiện trong một thế giới.


279. Yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokanittharaṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati.

279. Ở đây, trong câu "việc một người nữ có thể là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác", hãy tạm gác lại Phật quả, là trạng thái có khả năng cứu độ thế gian sau khi đã thành tựu các phẩm hạnh của bậc Toàn Giác, ngay cả việc phát nguyện (thành Phật) cũng không thể thành tựu đối với người nữ.


‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭha dhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –

"Thân người, đủ nam tính, có nhân duyên, gặp bậc Đạo Sư; xuất gia, đủ phẩm hạnh, có sự tích lũy công đức, và ý chí. Do hội đủ tám pháp này, lời phát nguyện được thành tựu."


Imāni [Pg.363] hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūrova puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho, na itthī.

Thật vậy, đây là những nguyên nhân để thành tựu lời phát nguyện. Vì vậy, đối với người nữ không có khả năng thành tựu ngay cả lời phát nguyện, làm sao có thể có Phật quả? Do đó, đã được nói rằng: "Này các Tỳ khưu, đây là điều không thể, là điều không có cơ hội, tức là việc một người nữ có thể là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác". Chỉ có sự tích lũy công đức trọn vẹn về mọi phương diện mới tạo ra một thân thể trọn vẹn về mọi phương diện. Vì vậy, chỉ có người nam mới là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, chứ không phải người nữ.


280. Rājā assa cakkavattītiādīsupi yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhatādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūranti, itthiratanābhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati, sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti. Tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī’’ti vuttaṃ.

280. Trong các trường hợp như "có thể là vua Chuyển luân" cũng vậy, bởi vì người nữ do không có các tướng như mã âm tàng nên các tướng (đại nhân) không được viên mãn; do không có nữ báu nên không thể thành tựu việc sở hữu bảy báu; và thân thể không thể vượt trội hơn tất cả mọi người. Do đó, đã được nói rằng: "Này các Tỳ khưu, đây là điều không thể, là điều không có cơ hội, tức là việc một người nữ có thể là vua Chuyển luân".


281. Yasmā ca sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā cassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni.

281. Và bởi vì ba địa vị như địa vị của Đế Thích là cao quý, còn thân nữ là thấp kém, do đó các địa vị như địa vị của Đế Thích cũng bị ngăn cản đối với người nữ.


Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi. Tasmā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kāreyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’tipi na vattabbaṃ siyāti. No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Brahmattanti hi mahābrahmattaṃ adhippetaṃ. Itthī ca idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjati, na mahābrahmānaṃ. Puriso pana tattha nuppajjatīti na vattabbo. Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno, na itthisaṇṭhānā. Tasmā suvuttamevetaṃ.

(Hỏi:) Chẳng phải là cũng như thân nữ, thân nam cũng không có ở cõi Phạm thiên sao? Do đó, không nên nói rằng: "Việc một người nam có thể làm Phạm thiên, điều này có thể xảy ra". (Đáp:) Không phải là không nên nói. Tại sao? Vì người nam ở đây có thể tái sanh ở đó. Thật vậy, "làm Phạm thiên" ở đây có nghĩa là làm Đại Phạm thiên. Một người nữ ở đây, sau khi tu tập thiền định và qua đời, có thể tái sanh làm bạn đồng hành của các Phạm Chúng Thiên, chứ không phải của các Đại Phạm thiên. Nhưng không thể nói rằng người nam không thể tái sanh ở đó. Hơn nữa, mặc dù ở cõi này không có cả hai giới tính, các vị Phạm thiên đều có hình tướng nam, không có hình tướng nữ. Do đó, lời nói này đã được khéo nói.


284. Kāyaduccaritassātiādīsu yathā nimbabījakosātakibījādīni madhuraṃ phalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuraṃ vipākaṃ na nibbattenti, amadhurameva nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti, na asātaṃ kaṭukaṃ. Evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti, na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ –

284. Trong các trường hợp như "của thân ác hạnh", cũng như hạt cây sầu đâu, hạt mướp đắng v.v... không tạo ra quả ngọt, mà chỉ tạo ra quả không vừa ý, không ngọt ngào; cũng vậy, thân ác hạnh v.v... không tạo ra quả báo ngọt ngào, mà chỉ tạo ra quả báo không ngọt ngào. Và cũng như hạt mía, hạt lúa v.v... tạo ra quả ngọt, có vị ngon, chứ không phải quả không vừa ý, đắng cay; cũng vậy, thân thiện hạnh v.v... chỉ tạo ra quả báo ngọt ngào, chứ không phải không ngọt ngào. Và điều này cũng đã được nói:


‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);

"Gieo hạt giống nào, gặt quả ấy. Người làm lành được quả lành, kẻ làm ác gặp quả ác."


Tasmā [Pg.364] ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyaduccaritassā’’tiādi vuttaṃ.

Do đó, đã được nói rằng: "Này các Tỳ khưu, đây là điều không thể, là điều không có cơ hội, rằng đối với thân ác hạnh..." v.v...


290-295. Kāyaduccaritasamaṅgītiādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā – āyūhanasamaṅgitā, cetanāsamaṅgitā, kammasamaṅgitā, vipākasamaṅgitā, upaṭṭhānasamaṅgitāti. Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe āyūhanasamaṅgitāti vuccati. Tathā cetanāsamaṅgitā. Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva sabbepi sattā pubbe upacitacetanāya samaṅgitāya cetanāsamaṅginoti vuccanti. Esā cetanāsamaṅgitā. Yāva arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṃ vipākārahaṃ kammaṃ sandhāya ‘‘kammasamaṅgino’’ti vuccanti. Esā kammasamaṅgitā. Vipākasamaṅgitā vipākakkhaṇeyeva veditabbā. Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva tesaṃ tato tato cavitvā niraye uppajjamānānaṃ aggijālālohakumbhiādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo, gabbhaseyyakattaṃ āpajjamānānaṃ mātukucchi, devesu uppajjamānānaṃ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokoti evaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhāti. Iti nesaṃ iminā upapattinimittaupaṭṭhānena aparimuttatā upaṭṭhānasamaṅgitā nāma. Sā calati, sesā niccalā. Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti, devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti, manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti, tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva.

290-295. Trong các (câu) bắt đầu bằng kāyaduccaritasamaṅgī, (trong từ) samaṅgī, sự tương hợp (samaṅgitā) có năm loại: tương hợp do nỗ lực tạo nghiệp (āyūhanasamaṅgitā), tương hợp do tư tâm sở (cetanāsamaṅgitā), tương hợp do nghiệp (kammasamaṅgitā), tương hợp do quả dị thục (vipākasamaṅgitā), và tương hợp do sự hiện khởi (của tướng) (upaṭṭhānasamaṅgitā). Trong đó, vào sát-na nỗ lực tạo nghiệp thiện và bất thiện, được gọi là tương hợp do nỗ lực tạo nghiệp. Tương tự là tương hợp do tư tâm sở. Hơn nữa, trong khi chúng sanh chưa chứng đắc A-la-hán quả, trong khi ấy tất cả chúng sanh được gọi là cetanāsamaṅgī (người có tư tâm sở) do sự tương hợp với tư tâm sở đã được tích lũy từ trước. Đây là tương hợp do tư tâm sở. Trong khi chưa chứng đắc A-la-hán quả, trong khi ấy tất cả chúng sanh, liên quan đến nghiệp có khả năng cho quả đã được tích lũy từ trước, được gọi là kammasamaṅgī (người có nghiệp). Đây là tương hợp do nghiệp. Tương hợp do quả dị thục chỉ nên được hiểu vào sát-na của quả. Hơn nữa, trong khi chúng sanh chưa chứng đắc A-la-hán quả, trong khi ấy, đối với những chúng sanh ấy, sau khi chết từ cảnh giới này hay cảnh giới khác, đối với những người sắp sanh vào địa ngục, địa ngục hiện khởi với các tướng trạng như ngọn lửa, vạc đồng sôi, v.v.; đối với những người sắp vào thai mẹ, bụng mẹ (hiện khởi); đối với những người sắp sanh vào cõi trời, cõi trời hiện khởi với các tướng trạng như cây như ý, cung điện, v.v. Như vậy, tướng tái sanh (upapattinimitta) hiện khởi. Do đó, sự không thoát khỏi sự hiện khởi của tướng tái sanh này của họ được gọi là tương hợp do sự hiện khởi. Loại đó thì biến động, các loại còn lại thì bất động. Thật vậy, ngay cả khi địa ngục đã hiện khởi, cõi trời vẫn có thể hiện khởi; ngay cả khi cõi trời đã hiện khởi, địa ngục vẫn có thể hiện khởi; ngay cả khi cõi người đã hiện khởi, bàng sanh giới vẫn có thể hiện khởi; và ngay cả khi bàng sanh giới đã hiện khởi, cõi người vẫn có thể hiện khởi.


Tatridaṃ vatthu – soṇagiripāde kira acelavihāre soṇatthero nāma eko dhammakathiko. Tassa pitā sunakhavājiko nāma ahosi, thero taṃ paṭibāhantopi saṃvare ṭhapetuṃ asakkonto ‘‘mā nassi varāko’’ti mahallakakāle akāmakaṃ naṃ pabbājesi. Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāsi. Soṇagiripādato mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṃ. So mahābhayabhīto ‘‘vārehi, tāta soṇa, vārehi, tāta soṇā’’ti āha. Kiṃ mahātherāti? Na passasi, tātāti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Soṇatthero ‘‘kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati[Pg.365], patiṭṭhāssa bhavissāmī’’ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu talasantharaṇapūjaṃ āsanapūjañca kāretvā pitaraṃ mañcakena cetiyaṅgaṇaṃ haritvā mañce nisīdāpetvā ‘‘ayaṃ, mahāthera, pūjā tumhākaṃ atthāya katā, ‘ayaṃ me bhagavā duggatapaṇṇākāro’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā cittaṃ pasādehī’’ti āha. Sā mahāthero pūjaṃ disvā tathā karonto cittaṃ pasādesi. Tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi. Nandanavana-cittalatāvana-missakavana-phārusakavana-vimānāni ceva devanāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṃ. So ‘‘apetha, soṇa, apetha, soṇā’’ti theraṃ āha. Kimidaṃ, mahātherāti? Etā te mātaro āgacchantīti. Thero ‘‘saggo upaṭṭhito mahātherassā’’ti cintesi. Evaṃ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā. Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākamma-samaṅgitāvasena ‘‘kāyaduccaritasamaṅgī’’tiādi vuttaṃ.

Về điều này, có câu chuyện như sau: Tương truyền, tại tu viện Acela dưới chân núi Soṇa, có một vị pháp sư tên là trưởng lão Soṇa. Thân phụ của ngài là một người thợ săn chó. Vị trưởng lão, dù đã ngăn cản ông, nhưng không thể làm cho ông an trú trong sự thu thúc, nên đã nghĩ rằng: "Mong người đáng thương này đừng bị hư mất," rồi cho ông xuất gia khi về già dù ông không muốn. Khi ông nằm trên giường bệnh, địa ngục đã hiện khởi. Những con chó lớn từ chân núi Soṇa đến và vây quanh như muốn ăn thịt. Ông vô cùng sợ hãi và nói: "Ngăn chúng lại, con Soṇa ơi, ngăn chúng lại, con Soṇa ơi!" (Trưởng lão Soṇa hỏi:) "Việc gì vậy, đại trưởng lão?" (Ông đáp:) "Con không thấy sao, con ơi?" rồi kể lại sự việc ấy. Trưởng lão Soṇa nghĩ: "Làm sao thân phụ của một người như ta lại có thể sanh vào địa ngục được? Ta sẽ là nơi nương tựa cho ông." Ngài cho các vị sa-di đem nhiều loại hoa đến, rồi cho thực hiện việc cúng dường bằng cách trải hoa trên mặt đất và cúng dường chỗ ngồi tại sân bảo tháp và sân cây bồ-đề. (Ngài) đưa thân phụ đến sân bảo tháp bằng giường nhỏ và cho ông ngồi trên giường, rồi nói: "Thưa đại trưởng lão, sự cúng dường này được thực hiện vì lợi ích của ngài. Xin ngài hãy nói: 'Bạch Thế Tôn, đây là lễ vật của người nghèo khó dâng lên Ngài', rồi đảnh lễ Thế Tôn và làm cho tâm ý trong sạch." Vị đại trưởng lão ấy thấy sự cúng dường, làm theo như vậy và làm cho tâm ý trong sạch. Ngay lúc đó, cõi trời hiện khởi với ông. Vườn Nandana, vườn Cittalatā, vườn Missaka, vườn Phārusaka, các cung điện và các vũ nữ chư thiên dường như đang đứng vây quanh. Ông nói với vị trưởng lão: "Tránh ra, Soṇa, tránh ra, Soṇa!" (Trưởng lão hỏi:) "Việc gì đây, thưa đại trưởng lão?" (Ông đáp:) "Các bà mẹ của con đang đến kia kìa." Vị trưởng lão nghĩ: "Thiên giới đã hiện khởi với đại trưởng lão." Như vậy, nên hiểu rằng tương hợp do sự hiện khởi là biến động. Trong các loại tương hợp này, ở đây (trong kinh), (các từ) bắt đầu bằng kāyaduccaritasamaṅgī được nói theo nghĩa tương hợp do nỗ lực tạo nghiệp, tương hợp do tư tâm sở, và tương hợp do nghiệp.


Tattha eke ācariyā ‘‘yasmiṃ khaṇe kammaṃ āyūhati, tasmiṃyeva khaṇe tassa saggo vārito’’ti vadanti. Apare pana ‘‘āyūhitakammaṃ nāma vipākavāraṃ labhantampi atthi alabhantampi. Tattha yadā kammaṃ vipākavāraṃ labhati, tasmiṃyeva kāle tassa saggo vārito’’ti vadanti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

Về điều đó, một số vị đạo sư nói rằng: "Vào chính sát-na mà người ấy nỗ lực tạo nghiệp, vào chính sát-na ấy, thiên giới bị ngăn cản đối với người ấy." Nhưng các vị khác nói rằng: "Nghiệp đã được nỗ lực tạo ra có khi có được cơ hội cho quả, có khi không. Trong đó, khi nghiệp có được cơ hội cho quả, vào chính thời điểm ấy, thiên giới bị ngăn cản đối với người ấy." Phần còn lại ở mọi nơi đều có nghĩa rõ ràng.


Aṭṭhānapāḷivaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kinh Aṭṭhāna đã hoàn tất.


16. Ekadhammapāḷi

16. Kinh Một Pháp


(16) 1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā

(16) 1. Giải thích Phẩm Thứ Nhất của Kinh Một Pháp


296. Ekadhammapāḷiyaṃ ekadhammoti ekasabhāvo. Ekantanibbidāyāti ekantena vaṭṭe nibbindanatthāya ukkaṇṭhanatthāya. Virāgāyāti vaṭṭe virajjanatthāya, rāgādīnaṃ vā kilesānaṃ virajjanāya vigamāya. Nirodhāyāti rāgādīnaṃ nirodhāya appavattikaraṇatthāya, vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāya. Upasamāyāti kilesavūpasamanatthāya, abhiññāyāti aniccādivasena lakkhaṇattayaṃ āropetvā abhijānanatthāya. Sambodhāyāti catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāya, ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti [Pg.366] (mahāni. 191; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddeso 121) evaṃ vuttassa vā catumaggañāṇassa paṭivijjhanatthāya. Nibbānāyāti appaccayanibbānassa sacchikaraṇatthāya.

296. Trong kinh Một Pháp, ekadhammo (một pháp) là một thể tánh. Ekantanibbidāya (để nhất hướng nhàm chán) có nghĩa là để nhàm chán, để chán ghét vòng luân hồi một cách dứt khoát. Virāgāya (để ly tham) có nghĩa là để dứt bỏ sự tham ái trong vòng luân hồi, hoặc để phai nhạt, để từ bỏ các phiền não như tham, v.v. Nirodhāya (để đoạn diệt) có nghĩa là để đoạn diệt các phiền não như tham, v.v., để làm cho chúng không khởi lên nữa, hoặc để đoạn diệt chính vòng luân hồi. Upasamāya (để an tịnh) có nghĩa là để làm lắng dịu các phiền não. Abhiññāya (để thắng tri) có nghĩa là để biết rõ sau khi áp đặt ba tướng theo cách vô thường, v.v. Sambodhāya (để giác ngộ) có nghĩa là để liễu tri bốn chân lý, hoặc để thâm nhập trí tuệ của bốn đạo quả đã được nói đến như sau: "Trí tuệ trong bốn đạo được gọi là giác ngộ (bodhi)". Nibbānāya (để đạt Niết-bàn) có nghĩa là để chứng ngộ Niết-bàn vô điều kiện.


Iti bhagavā imehi sattahi padehi buddhānussatikammaṭṭhānassa vaṇṇaṃ kathesi. Kasmā? Mahājanassa ussāhajananatthaṃ visakaṇṭakavāṇijo viya attano paṇiyassa. Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati. So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhatha, visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā ‘‘visaṃ nāma kakkhaḷaṃ ghoraṃ. Yo naṃ khādati, so marati. Kaṇṭakampi vijjhitvā māreti, ubhopete kakkhaḷā. Ko ettha ānisaṃso’’ti gehadvārāni thakesuṃ, dārake ca palāpesuṃ. Taṃ disvā vāṇijo ‘avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gāhāpemī’’ti ‘‘atimadhuraṃ gaṇhatha, atisāduṃ gaṇhatha, guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhi vāpi labbhatī’’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā tuṭṭhapahaṭṭhā vaggavaggā gantvā bahumpi mūlaṃ datvā aggahesuṃ.

Như vậy, đức Thế Tôn đã nói lên lời tán thán về đề mục niệm Phật bằng bảy thuật ngữ này. Vì sao? Để làm phát sinh sự nỗ lực cho đại chúng, giống như người buôn ‘gai độc’ đối với món hàng của mình. Người buôn ‘gai độc’ được gọi là người buôn đường phèn. Tương truyền, người ấy chất đường phèn, đường mật, đường cát, v.v... lên xe rồi đi đến một ngôi làng biên địa và rao lên rằng: “Hãy lấy gai độc, hãy lấy gai độc đi.” Nghe vậy, dân làng nghĩ rằng: “Chất độc thì thật là cứng rắn, ghê gớm. Ai ăn phải nó, người ấy sẽ chết. Gai cũng đâm vào và làm cho chết, cả hai thứ này đều cứng rắn. Ở đây có lợi ích gì chứ?” rồi họ đóng cửa nhà lại và xua trẻ con chạy đi. Thấy vậy, người buôn hàng nghĩ: “Dân làng này không khéo léo trong việc giao dịch, thôi thì ta sẽ dùng phương tiện để khiến họ mua.” rồi rao lên rằng: “Hãy lấy vật rất ngọt, hãy lấy vật rất ngon, đường phèn, đường mật, đường cát được bán với giá rẻ, cũng có thể mua được bằng đồng māsaka giả, đồng kahāpaṇa giả, v.v...” Nghe vậy, dân làng vui mừng phấn khởi, đi từng nhóm từng nhóm đến, trả giá cao mà mua lấy.


Tattha visakaṇṭakavāṇijassa ‘‘visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’’ti ugghosanaṃ viya bhagavato buddhānussatikammaṭṭhānakathanaṃ, visakaṇṭake vaṇṇaṃ kathetvā tassa gahaṇatthāya mahājanassa ussāhakaraṇaṃ viya imehi sattahi padehi buddhānussatikammaṭṭhānassa vaṇṇabhaṇanena tassa mahājanassa ussāhakaraṇaṃ.

Ở đây, việc đức Thế Tôn thuyết giảng đề mục niệm Phật cũng giống như lời rao “Hãy lấy gai độc đi” của người buôn ‘gai độc’; và việc làm phát sinh sự nỗ lực cho đại chúng bằng cách nói lên lời tán thán về đề mục niệm Phật qua bảy thuật ngữ này cũng giống như việc làm phát sinh sự nỗ lực cho đại chúng để họ mua lấy ‘gai độc’ sau khi đã nói lên lời tán thán về nó.


Katamo ekadhammoti kathetukamyatāpucchā. Buddhānussatīti buddhaṃ ārabbha uppannā anussati, buddhaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Taṃ panetaṃ buddhānussatikammaṭṭhānaṃ duvidhaṃ hoti cittasampahaṃsanatthañceva vipassanatthañca. Kathaṃ? Yadā hi asubhārammaṇesu aññataraṃ bhāventassa bhikkhuno cittuppādo upahaññati ukkaṇṭhati nirassādo hoti, vīthiṃ nappaṭipajjati, kūṭagoṇo viya ito cito ca vidhāvati. Tasmiṃ khaṇe esa mūlakammaṭṭhānaṃ pahāya ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā nayena tathāgatassa lokiyalokuttaraguṇe anussarati. Tassevaṃ buddhaṃ anussarantassa cittuppādo pasīdati, vinīvaraṇo hoti[Pg.367]. So taṃ cittaṃ evaṃ dametvā puna mūlakammaṭṭhānaṃyeva manasi karoti. Kathaṃ? Yathā nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna taṃ chindeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. So evaṃ buddhānussativasena cittaṃ paridametvā puna mūlakammaṭṭhānaṃ manasikaronto asubhārammaṇaṃ paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā jhānaṅgāni sammasitvā ariyabhūmiṃ okkamati. Evaṃ tāva cittasampahaṃsanatthaṃ hoti.

Câu hỏi “Pháp nào là một?” là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Niệm Phật là sự tùy niệm phát sinh lấy đức Phật làm đối tượng; đây là danh từ đồng nghĩa của niệm có các đức tính của đức Phật làm đối tượng. Vả lại, đề mục niệm Phật này có hai loại: nhằm mục đích làm cho tâm phấn khởi và nhằm mục đích tuệ quán. Như thế nào? Ví như khi tâm của vị tỳ khưu đang tu tập một trong các đối tượng bất tịnh bị tổn não, chán nản, không có hứng thú, không đi vào lộ trình, chạy nhảy lung tung đây đó như con bò mộng hung hãn. Vào khoảnh khắc ấy, vị này từ bỏ đề mục chính, tùy niệm các đức tính thế gian và siêu thế của đức Như Lai theo phương pháp “Itipi so bhagavā...” (v.v...). Khi vị ấy tùy niệm về đức Phật như vậy, tâm trở nên trong sáng, không còn các triền cái. Vị ấy sau khi điều phục tâm như vậy, lại tác ý đến đề mục chính. Như thế nào? Ví như một người đàn ông khỏe mạnh, trong khi đốn một cây đại thọ để làm nóc nhọn cho ngôi nhà có mái đầu hồi, chỉ mới chặt cành lá mà lưỡi búa đã bị mẻ, dù không thể đốn được cây đại thọ, nhưng không từ bỏ công việc, đi đến lò rèn, cho làm một chiếc búa sắc bén, rồi lại đốn cây ấy. Sự thành tựu này nên được hiểu như vậy. Vị ấy, sau khi đã điều phục tâm bằng năng lực của niệm Phật như vậy, lại tác ý đến đề mục chính, làm phát sinh sơ thiền với đối tượng bất tịnh, rồi sau khi thẩm xét các thiền chi, vị ấy đi vào thánh địa. Như vậy, trước hết là nhằm mục đích làm cho tâm phấn khởi.


Yadā panesa buddhānussatiṃ anussaritvā ‘‘ko ayaṃ itipi so bhagavātiādinā nayena anussari, itthi nu kho puriso nu kho devamanussamārabrahmānaṃ aññataro nu kho’’ti pariggaṇhanto ‘‘na añño koci, satisampayuttaṃ pana cittameva anussarī’’ti disvā ‘‘taṃ kho panetaṃ cittaṃ khandhato viññāṇakkhandho hoti, tena sampayuttā vedanā vedanākkhandho, tena sampayuttā saññā saññākkhandho, sahajātā phassādayo saṅkhārakkhandhoti ime cattāro arūpakkhandhā hontī’’ti arūpañca vavatthapetvā tassa nissayaṃ pariyesanto hadayavatthuṃ disvā tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni, tāni upādāya pavattāni sesaupādārūpāni ca pariggahetvā ‘‘sabbampetaṃ rūpaṃ rūpakkhandho’’ti vavatthapetvā ‘‘idañca rūpaṃ purimañca arūpa’’nti saṅkhepato rūpārūpaṃ, pabhedato pañcakkhandhe puna ‘‘saṅkhepato pañcapete khandhā dukkhasacca’’nti dukkhasaccaṃ vavatthapetvā ‘‘tassa pabhāvikā taṇhā samudayasaccaṃ, tassā nirodho nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasacca’’nti evaṃ pubbabhāge cattāri ca saccāni vavatthapetvā paṭipāṭiyā ariyabhūmiṃ okkamati. Tadāssa imaṃ kammaṭṭhānaṃ vipassanatthaṃ nāma hoti. Ayaṃ khotiādi appanāvāro vuttanayeneva veditabbo.

Lại nữa, khi vị này sau khi tùy niệm về niệm Phật, trong khi xác định rằng: “Ai là người đã tùy niệm theo phương pháp ‘Itipi so bhagavā...’? Có phải là nữ nhân chăng? Có phải là nam nhân chăng? Có phải là một trong số chư thiên, nhân loại, ma vương, phạm thiên chăng?” rồi thấy rằng: “Không phải là ai khác, mà chính là tâm tương ưng với niệm đã tùy niệm,” rồi sau khi xác định phần vô sắc rằng: “Vả lại, tâm này, xét về phương diện uẩn, là thức uẩn; thọ tương ưng với nó là thọ uẩn; tưởng tương ưng với nó là tưởng uẩn; xúc, v.v... đồng sinh là hành uẩn. Bốn uẩn này là các vô sắc uẩn,” rồi trong khi tìm kiếm nền tảng của nó, thấy được sắc ý vật, rồi sau khi nắm bắt bốn đại chủng là nền tảng của sắc ý vật ấy, và các sắc y sinh còn lại phát sinh nương vào bốn đại chủng ấy, vị ấy xác định rằng: “Tất cả sắc này là sắc uẩn,” rồi xác định danh sắc một cách tóm tắt rằng: “Đây là sắc, và phần trước là danh,” và năm uẩn theo cách phân chia, rồi lại xác định đế khổ một cách tóm tắt rằng: “Năm uẩn này là khổ đế,” rồi sau khi xác định bốn chân lý trong giai đoạn đầu như sau: “Ái dục tạo ra khổ đế ấy là tập đế, sự diệt của ái dục ấy là diệt đế, con đường biết rõ sự diệt ấy là đạo đế,” vị ấy tuần tự đi vào thánh địa. Khi ấy, đối với vị ấy, đề mục này được gọi là nhằm mục đích tuệ quán. Phần về an chỉ định bắt đầu bằng “Ayaṃ kho...” nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến.


297. Dhammānussatiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho – dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati, svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati, suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ [Pg.368] adhivacanaṃ. Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati, akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati, muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati, devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati, assāsapassāsanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Maraṇaṃ ārabbha uppannā sati maraṇassati, jīvitindriyupacchedārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Kesādibhedaṃ rūpakāyaṃ gatā, kāye vā gatāti kāyagatā, kāyagatā ca sā sati cāti kāyagatāsatīti vattabbe rassaṃ akatvā kāyagatāsatīti vuttā. Kesādikāyakoṭṭhāsanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati upasamānussati, sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Duvidho vā upasamo accantūpasamo ca khayūpasamo ca. Tattha accantūpasamo nāma nibbānaṃ, khayūpasamo nāma maggo. Evametaṃ duvidhampi upasamaṃ anussarantassa uppannā sati upasamānussatīti ayamettha attho. Iti imesu dasasu kammaṭṭhānesu ānāpānassati maraṇassati kāyagatāsatīti imāni tīṇi vipassanatthāneva honti, sesāni satta cittasampahaṃsanatthānipi hontīti.

297. Ở trong các đề mục như tùy niệm Pháp v.v... cũng có cùng phương pháp này. Đây là ý nghĩa của từ ngữ ở đây: Sự tùy niệm sanh khởi do hướng đến Pháp được gọi là tùy niệm Pháp (dhammānussati); đây là tên gọi của niệm có các đức của Pháp như được khéo thuyết giảng v.v... làm đối tượng. Sự tùy niệm sanh khởi do hướng đến Tăng được gọi là tùy niệm Tăng (saṅghānussati); đây là tên gọi của niệm có các đức của Tăng như diệu hạnh v.v... làm đối tượng. Sự tùy niệm sanh khởi do hướng đến giới được gọi là tùy niệm giới (sīlānussati); đây là tên gọi của niệm có các đức của giới như không bị sứt mẻ v.v... làm đối tượng. Sự tùy niệm sanh khởi do hướng đến sự xả thí được gọi là tùy niệm xả thí (cāgānussati); đây là tên gọi của niệm có các đức của sự xả thí như tánh xả thí rộng rãi v.v... làm đối tượng. Sự tùy niệm sanh khởi do hướng đến chư thiên được gọi là tùy niệm chư thiên (devatānussati); đây là tên gọi của niệm có các đức của tự thân như tín v.v... làm đối tượng, sau khi đã đặt các vị trời vào vị trí chứng nhân. Niệm sanh khởi do hướng đến hơi thở vô-thở ra được gọi là niệm hơi thở (ānāpānassati); đây là tên gọi của niệm có tướng hơi thở vô-thở ra làm đối tượng. Niệm sanh khởi do hướng đến sự chết được gọi là niệm sự chết (maraṇassati); đây là tên gọi của niệm có sự đoạn tuyệt của mạng quyền làm đối tượng. Đi đến thân sắc có các loại như tóc v.v..., hoặc đi trong thân, nên gọi là kāyagatā (niệm đi trong thân); khi đáng lẽ phải nói là kāyagatasati, là niệm ấy đi trong thân, nhưng đã không rút ngắn âm mà nói là kāyagatāsati. Đây là tên gọi của niệm có tướng là các phần của thân như tóc v.v... làm đối tượng. Sự tùy niệm sanh khởi do hướng đến sự tịch tịnh được gọi là tùy niệm sự tịch tịnh (upasamānussati); đây là tên gọi của niệm có sự tịch tịnh mọi khổ đau làm đối tượng. Hoặc sự tịch tịnh có hai loại: sự tịch tịnh hoàn toàn và sự tịch tịnh do đoạn tận. Trong ấy, sự tịch tịnh hoàn toàn tên là Níp-bàn, sự tịch tịnh do đoạn tận tên là đạo. Như vậy, niệm sanh khởi nơi người tùy niệm sự tịch tịnh cả hai loại này được gọi là tùy niệm sự tịch tịnh, đây là ý nghĩa ở đây. Như vậy, trong mười đề mục thiền này, ba đề mục này là niệm hơi thở, niệm sự chết, niệm thân hành chỉ có mục đích là minh sát; bảy đề mục còn lại cũng có mục đích làm cho tâm phấn khởi.


Paṭhamavaggavaṇṇanā.

Chú giải phẩm thứ nhất.


16. Ekadhammapāḷi

16. Kinh Một Pháp


(16) 2. Ekadhammapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā

(16) 2. Chú giải Kinh Một Pháp – Phẩm thứ hai


298. Dutiye micchādiṭṭhīti dvāsaṭṭhividhāyapi micchādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Micchādiṭṭhikassāti tāya diṭṭhiyā samannāgatassa.

298. Trong phẩm thứ hai, (từ) tà kiến là tên gọi của tà kiến dù có sáu mươi hai loại. (Từ) người có tà kiến có nghĩa là người có đầy đủ tà kiến ấy.


299. Sammādiṭṭhīti pañcavidhāyapi sammādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sammādiṭṭhikassāti tāya diṭṭhiyā samannāgatassa.

299. (Từ) chánh kiến là tên gọi của chánh kiến dù có năm loại. (Từ) người có chánh kiến có nghĩa là người có đầy đủ chánh kiến ấy.


302. Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro.

302. Tác ý phi như lý có nghĩa là tác ý không đúng phương pháp.


303. Yoniso [Pg.369] manasikāroti upāyamanasikāro. Tattha ayoniso manasikaroto pubbe anuppannā micchādiṭṭhi uppajjati, uppannā pana yāva niyāmokkamanā pavaḍḍhati. Niyāme okkante vaḍḍhitā nāma hoti. Yoniso manasikaroto pubbe anuppannā sammādiṭṭhi uppajjati, uppannā pana yāva arahattamaggā pavaḍḍhati. Arahattaphale patte vaḍḍhitā nāma hoti.

303. Tác ý như lý có nghĩa là tác ý đúng phương pháp. Trong đó, đối với người tác ý phi như lý, tà kiến chưa sanh sẽ sanh khởi; còn (tà kiến) đã sanh thì tăng trưởng cho đến khi đi vào định tà. Khi đã đi vào định tà thì được gọi là đã tăng trưởng. Đối với người tác ý như lý, chánh kiến chưa sanh sẽ sanh khởi; còn (chánh kiến) đã sanh thì tăng trưởng cho đến A-la-hán đạo. Khi đã đạt đến A-la-hán quả thì được gọi là đã tăng trưởng.


304. Micchādiṭṭhiyā, bhikkhave, samannāgatā sattāti ettha ekaccā micchādiṭṭhi saggāvaraṇā ceva hoti maggāvaraṇā ca, ekaccā maggāvaraṇāva, na saggāvaraṇā, ekaccā neva saggāvaraṇā na maggāvaraṇā. Tattha ahetukadiṭṭhi, akiriyadiṭṭhi, natthikadiṭṭhīti ayaṃ tividhā saggāvaraṇā ceva hoti maggāvaraṇā ca. Dasavatthukā antaggāhikā micchādiṭṭhi maggāvaraṇāva hoti na saggāvaraṇā. Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi neva saggāvaraṇā na maggāvaraṇā. Idaṃ pana vidhānaṃ paṭikkhipitvā imasmiṃ sutte ‘‘micchādiṭṭhiyā, bhikkhave, samannāgatā’’ti vacanato antamaso vīsativatthukaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ upādāya diṭṭhi nāma saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthi, ekantaṃ nirayasmiṃyeva nimujjāpetīti vuttaṃ. Yathā hi muggamāsappamāṇāpi pāsāṇasakkharā udake pakkhittā uppilavamānā nāma natthi, ekantaṃ heṭṭhāva pavisati, evamevaṃ antamaso sakkāyadiṭṭhipi saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthi, ekantaṃ apāyesuyeva nimujjāpetīti.

304. Ở đây, trong câu ‘Này các Tỳ khưu, chúng sanh có đầy đủ tà kiến,’ có loại tà kiến vừa ngăn cản cõi trời vừa ngăn cản đạo; có loại chỉ ngăn cản đạo, không ngăn cản cõi trời; có loại không ngăn cản cõi trời cũng không ngăn cản đạo. Trong đó, ba loại này là vô nhân kiến, vô tác kiến, và vô hữu kiến thì vừa ngăn cản cõi trời vừa ngăn cản đạo. Tà kiến chấp một bên có mười sự vật chỉ ngăn cản đạo, không ngăn cản cõi trời. Thân kiến có hai mươi sự vật không ngăn cản cõi trời cũng không ngăn cản đạo. Tuy nhiên, sau khi bác bỏ sự phân loại này, trong bài kinh này, vì đã được nói rằng ‘Này các Tỳ khưu, (chúng sanh) có đầy đủ tà kiến,’ nên đã được nói rằng: Kể cả cho đến thân kiến có hai mươi sự vật, không có cái gọi là kiến nào có khả năng dẫn đến cõi trời, mà chắc chắn chỉ nhận chìm trong địa ngục. Ví như những viên đá, sỏi dù chỉ bằng hạt đậu xanh, hạt đậu đen khi được ném xuống nước thì không có chuyện nổi lên trên, mà chắc chắn chỉ chìm xuống dưới; cũng vậy, kể cả cho đến thân kiến cũng không có khả năng dẫn đến cõi trời, mà chắc chắn chỉ nhận chìm trong các cõi khổ.


305. Sammādiṭṭhiyā samannāgatāti ettha kammassakatasammādiṭṭhi, jhānasammādiṭṭhi, vipassanāsammādiṭṭhi, maggasammādiṭṭhi, phalasammādiṭṭhīti pañcavidhā sammādiṭṭhi. Tattha kammassakatasammādiṭṭhi sampattibhavaṃ ākaḍḍhati, jhānasammādiṭṭhi rūpārūpabhave paṭisandhiṃ deti, maggasammādiṭṭhi vaṭṭaṃ viddhaṃseti, phalasammādiṭṭhi bhavaṃ paṭibāhati. Vipassanāsammādiṭṭhi kiṃ karotīti? Sāpi paṭisandhiṃ nākaḍḍhati. Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha ‘‘sace vipassanāsammādiṭṭhi bhāvitā diṭṭheva dhamme arahattaṃ pāpetuṃ sakkoti, iccetaṃ kusalaṃ. Sace na sakkoti, satta bhave deti, āvuso’’ti. Evamayaṃ lokiyalokuttarā sammādiṭṭhi kathitā. Imasmiṃ panatthe lokikā bhavanipphādikāva veditabbā.

305. Ở đây, trong câu ‘có đầy đủ chánh kiến,’ chánh kiến có năm loại: chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp, chánh kiến thiền, chánh kiến minh sát, chánh kiến đạo, và chánh kiến quả. Trong đó, chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp kéo đến cõi hữu phúc; chánh kiến thiền cho sự tái sanh trong cõi sắc và vô sắc; chánh kiến đạo phá hủy vòng luân hồi; chánh kiến quả ngăn cản cõi hữu. Chánh kiến minh sát làm gì? Nó cũng không kéo đến sự tái sanh. Tuy nhiên, trưởng lão Tipiṭaka Cūḷābhaya đã nói: ‘Này chư hiền, nếu chánh kiến minh sát được tu tập có thể làm cho đạt đến A-la-hán ngay trong hiện tại, điều đó là tốt. Nếu không thể, nó sẽ cho bảy kiếp sống.’ Như vậy, chánh kiến hiệp thế và siêu thế này đã được nói đến. Tuy nhiên, trong ý nghĩa này, chỉ nên hiểu là chánh kiến hiệp thế tạo ra cõi hữu.


306. Yañceva [Pg.370] kāyakammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnanti ettha yathādiṭṭhīti yā yā diṭṭhi, tassā tassā anurūpaṃ. Samattanti paripuṇṇaṃ. Samādinnanti gahitaṃ. Tadetaṃ yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ, diṭṭhisahajātaṃ kāyakammaṃ, diṭṭhānulomikaṃ kāyakammanti tividhaṃ hoti. Tattha ‘‘pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācāraṃ carato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti yaṃ evaṃladdhikassa sato pāṇātipāta-adinnādāna-micchācārasaṅkhātaṃ kāyakammaṃ, idaṃ yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ nāma. ‘‘Pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācāraṃ carato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti imāya pana laddhiyā iminā dassanena sahajātaṃ kāyakammaṃ diṭṭhisahajātaṃ kāyakammaṃ nāma. Tadeva pana samattaṃ samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ diṭṭhānulomikaṃ kāyakammaṃ nāma. Vacīkammādīsupi eseva nayo. Yathā panettha ‘‘pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācāraṃ carato natthi tatonidānaṃ pāpa’’nti yojanā katā, evaṃ vacīkammamanokammesu ‘‘musā bhaṇato, pisuṇaṃ kathentassa, pharusaṃ kathentassa, samphaṃ palapantassa, abhijjhāluno, byāpannacittassa, micchādiṭṭhikassa ca sato natthi tatonidānaṃ pāpa’’nti yojanā kātabbā.

306. Ở đây, trong câu: Yañceva kāyakammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ (Và bất cứ thân nghiệp nào được thực hiện và đảm nhận theo tà kiến). Yathādiṭṭhi (theo tà kiến) là: Tương ứng với bất cứ tà kiến nào. Samattaṃ (được thực hiện) là: Được trọn vẹn. Samādinnaṃ (được đảm nhận) là: Được chấp giữ. Thân nghiệp ấy có ba loại là: yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ (thân nghiệp được an trú trong tà kiến), diṭṭhisahajātaṃ kāyakammaṃ (thân nghiệp đồng sanh với tà kiến), và diṭṭhānulomikaṃ kāyakammaṃ (thân nghiệp thuận theo tà kiến). Trong ấy, thân nghiệp được gọi là sát sanh, trộm cắp, tà dâm của người có chủ thuyết như vầy: ‘Không có tội lỗi do nhân sát sanh, trộm cắp, tà dâm; không có sự đến của tội lỗi,’ đây được gọi là yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ (thân nghiệp được an trú trong tà kiến). Còn thân nghiệp đồng sanh với chủ thuyết này, với tri kiến này: ‘Không có tội lỗi do nhân sát sanh, trộm cắp, tà dâm; không có sự đến của tội lỗi,’ đây được gọi là diṭṭhisahajātaṃ kāyakammaṃ (thân nghiệp đồng sanh với tà kiến). Chính thân nghiệp ấy được thực hiện, được đảm nhận, được chấp giữ, được nắm giữ sai lạc, được gọi là diṭṭhānulomikaṃ kāyakammaṃ (thân nghiệp thuận theo tà kiến). Đối với khẩu nghiệp v.v... cũng cùng một phương pháp. Giống như ở đây, sự liên kết đã được thực hiện: ‘Không có tội lỗi do nhân sát sanh, trộm cắp, tà dâm,’ cũng vậy, đối với khẩu nghiệp và ý nghiệp, sự liên kết cần được thực hiện là: ‘Không có tội lỗi do nhân nói dối, nói lời đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời vô ích, có lòng tham lam, có tâm sân hận, và có tà kiến.’


Yā ca cetanātiādīsu diṭṭhisahajātāva cetanā cetanā nāma, diṭṭhisahajātāva patthanā patthanā nāma, cetanāpatthanānaṃ vasena cittaṭṭhapanā paṇidhi nāma, tehi pana cetanādīhi sampayuttā phassādayo saṅkhārā nāma. Diṭṭhi hissa, bhikkhave, pāpikāti yasmā tassa puggalassa diṭṭhi pāpikā lāmikā. Nikkhittanti ropitaṃ. Upādiyatīti gaṇhāti. Kaṭukattāyāti idaṃ purimasseva vevacanaṃ.

Trong câu Yā ca cetanā (Và bất cứ tư tâm nào) v.v..., chính tư tâm đồng sanh với tà kiến được gọi là cetanā (tư tâm). Chính sự mong mỏi đồng sanh với tà kiến được gọi là patthanā (sự mong mỏi). Sự an trú tâm theo năng lực của tư tâm và sự mong mỏi được gọi là paṇidhi (sự ước nguyện). Còn xúc v.v... tương ưng với tư tâm ấy v.v... được gọi là saṅkhārā (các hành). Diṭṭhi hissa, bhikkhave, pāpikā (Này các Tỳ khưu, tri kiến của người ấy là ác độc) là: Bởi vì tri kiến của người ấy là ác độc, là thấp hèn. Nikkhittaṃ (được gieo trồng) là: Được gieo trồng. Upādiyati (chấp nhận) là: Chấp giữ. Kaṭukattāya (vì là vị đắng) là từ đồng nghĩa với từ đứng trước.


‘‘Vaṇṇagandharasūpeto, amboyaṃ ahuvā pure;

Tameva pūjaṃ labhamāno, kenambo kaṭukapphalo.

“Cây xoài này trước kia, có đủ màu sắc, hương thơm, vị ngọt; Vẫn nhận được sự cúng dường như thế, vì sao cây xoài lại có quả đắng?”


‘‘Pucimandaparivāro, ambo te dadhivāhana;

Mūlaṃ mūlena saṃsaṭṭhaṃ, sākhā sākhā nisevare;

Asātasannivāsena, tenambo kaṭukapphalo’’ti. (jā. 1.2.71-72) –

“Thưa ngài Dadhivāhana, cây xoài của ngài được bao quanh bởi cây sầu đâu; Rễ quyện vào rễ, cành nương tựa vào cành; Do sự chung đụng không vừa ý ấy, nên cây xoài có quả đắng.” (jā. 1.2.71-72) –


Āgataṭṭhāne [Pg.371] viya hi idhāpi kaṭukanti tittakaṃ veditabbaṃ. Asātattāyāti amadhurattāya.

Thật vậy, giống như ở nơi đã được dẫn đến, ở đây cũng vậy, kaṭukaṃ (vị đắng) nên được hiểu là vị đắng (tittakaṃ). Asātattāya (vì là không vừa ý) là: Vì là không ngọt.


Imasmi pana bījūpamasutte ‘‘diṭṭhīti niyatamicchādiṭṭhi gahitā’’ti porāṇakattherā āhaṃsu. Taṃ pana paṭikkhipitvā ‘‘sabbānipi dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni gahitānī’’ti vuttaṃ. Anantarasutte ‘‘pāṇātipātā viramantassa, adinnādānā viramantassa, micchācārā viramantassa natthi tatonidānaṃ puñña’’ntiādinā nayena yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammādīni yojetvā veditabbāni. Idha pana sammādiṭṭhisahajātā cittaṭṭhapanāva patthanāti veditabbā. Sammādiṭṭhi panettha lokiyalokuttarā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

Còn trong bài kinh Bījūpamasutta này, các vị trưởng lão xưa đã nói rằng: ‘Với từ diṭṭhi (tà kiến), tà kiến cố định (niyatamicchādiṭṭhi) đã được đề cập.’ Tuy nhiên, sau khi bác bỏ điều đó, đã được nói rằng: ‘Tất cả sáu mươi hai loại tà kiến đều đã được đề cập.’ Trong bài kinh kế tiếp, các thân nghiệp v.v... được an trú trong tà kiến nên được hiểu bằng cách liên kết theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Đối với người từ bỏ sát sanh, từ bỏ trộm cắp, từ bỏ tà dâm, không có phước báu do nhân ấy.’ Còn ở đây, chính sự an trú tâm đồng sanh với chánh kiến nên được hiểu là patthanā (sự mong mỏi). Ở đây, chánh kiến được nói đến là chánh kiến hiệp thế và siêu thế. Phần còn lại, ở mọi nơi, ý nghĩa đều rõ ràng.


Dutiyavaggavaṇṇanā.

Chú giải phẩm thứ hai.


16. Ekadhammapāḷi

16. Kinh Một Pháp


(16) 3. Ekadhammapāḷi-tatiyavaggavaṇṇanā

(16) 3. Chú giải phẩm thứ ba, Kinh Một Pháp


308. Tatiyassa paṭhame micchādiṭṭhikoti ayāthāvadiṭṭhiko. Viparītadassanoti tāyeva micchādiṭṭhiyā viparītadassano. Saddhammā vuṭṭhāpetvāti dasakusalakammapathadhammato vuṭṭhāpetvā. Asaddhamme patiṭṭhāpetīti dasaakusalakammapathasaṅkhāte asaddhamme patiṭṭhāpeti. Ekapuggaloti cettha chahi satthārehi saddhiṃ devadatto ca aññe ca evarūpā veditabbā.

308. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm thứ ba, micchādiṭṭhiko (người có tà kiến) là người có tri kiến không như thật. Viparītadassano (người có tri kiến sai lạc) là người có tri kiến sai lạc do chính tà kiến ấy. Saddhammā vuṭṭhāpetvā (sau khi làm cho từ bỏ Chánh pháp) là: Sau khi làm cho từ bỏ pháp là mười thiện nghiệp đạo. Asaddhamme patiṭṭhāpeti (thiết lập trong phi Chánh pháp) là: Thiết lập trong phi Chánh pháp được gọi là mười bất thiện nghiệp đạo. Và ở đây, ekapuggalo (một người) nên được hiểu là Devadatta cùng với sáu vị đạo sư và những người khác tương tự như vậy.


309. Dutiye sammādiṭṭhikoti yāthāvadiṭṭhiko. Aviparītadassanoti tāyeva sammādiṭṭhiyā aviparītadassano. Asaddhammāti dasaakusalakammapathato. Saddhammeti dasakusalakammapathasaṅkhāte saddhamme. Ekapuggaloti cettha anuppanne buddhe cakkavattī rājā sabbaññubodhisattoti evamādayo labbhanti, uppanne buddhe buddho ceva buddhasāvakā ca.

309. Trong bài kinh thứ hai, sammādiṭṭhiko (người có chánh kiến) là người có tri kiến như thật. Aviparītadassano (người có tri kiến không sai lạc) là người có tri kiến không sai lạc do chính chánh kiến ấy. Asaddhammā (từ phi Chánh pháp) là: Từ mười bất thiện nghiệp đạo. Saddhamme (trong Chánh pháp) là: Trong Chánh pháp được gọi là mười thiện nghiệp đạo. Và ở đây, ekapuggalo (một người), khi Đức Phật chưa xuất hiện, có thể là vua Chuyển luân, vị Bồ tát Toàn giác, v.v...; khi Đức Phật đã xuất hiện, có thể là chính Đức Phật và các vị thinh văn của Đức Phật.


310. Tatiye micchādiṭṭhiparamānīti micchādiṭṭhi paramā etesanti micchādiṭṭhiparamāni. Pañca hi ānantariyakammāni mahāsāvajjāni nāma, tehipi micchādiṭṭhiyeva mahāsāvajjatarāti adhippāyo. Kasmā? Tesañhi paricchedo atthi. Cattāri hi ānantariyakammāni niraye nibbattāpentīti vuttāni[Pg.372]. Saṅghabhedakammampi niraye kappaṭṭhitikameva hoti. Evametesaṃ paricchedo atthi, koṭi paññāyati. Niyatamicchādiṭṭhiyā pana paricchedo natthi. Sā hi vaṭṭassa mūlaṃ, tāya samannāgatassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi. Ye tassa sotabbaṃ maññanti, tepi vippaṭipādeti. Tāya ca samannāgatassa neva saggo atthi na maggo. Kappavināse mahājane brahmaloke nibbattepi niyatamicchādiṭṭhiko tattha anibbattitvā piṭṭhicakkavāḷe nibbattati. Kiṃ pana piṭṭhicakkavāḷaṃ na jhāyatīti? Jhāyati, tasmiṃ jhāyamānepi esa ākāse ekasmiṃ okāse paccatiyevāti vadanti.

310. Trong bài kinh thứ ba, micchādiṭṭhiparamāni (tà kiến là tối thượng) là: Tà kiến là tối thượng đối với các tội lỗi này, nên gọi là micchādiṭṭhiparamāni. Thật vậy, năm nghiệp vô gián được gọi là có tội lỗi lớn, nhưng tà kiến còn có tội lỗi lớn hơn cả những nghiệp ấy, đó là chủ ý. Vì sao? Vì những nghiệp ấy có giới hạn. Thật vậy, bốn nghiệp vô gián được nói là làm cho tái sanh trong địa ngục. Nghiệp chia rẽ Tăng chúng cũng chỉ tồn tại trong địa ngục suốt một kiếp. Như vậy, những nghiệp ấy có giới hạn, có thể thấy được điểm kết thúc. Nhưng tà kiến cố định thì không có giới hạn. Thật vậy, nó là gốc rễ của vòng luân hồi; đối với người có tà kiến ấy, không có sự thoát ra khỏi các cõi hữu. Những ai cho rằng lời của người ấy đáng nghe, nó cũng làm cho họ bị sai lạc. Và đối với người có tà kiến ấy, không có cõi trời, cũng không có đạo quả. Khi kiếp hoại, dù cho đại chúng sanh vào cõi Phạm thiên, người có tà kiến cố định cũng không sanh vào đó mà sanh vào một thế giới bên ngoài (piṭṭhicakkavāḷa). Phải chăng thế giới bên ngoài ấy không bị thiêu rụi? Nó có bị thiêu rụi. Người ta nói rằng, ngay cả khi thế giới ấy đang bị thiêu rụi, người này vẫn bị hành hạ ở một nơi nào đó trong không gian.


311. Catutthe makkhalīti ‘‘mā khalī’’ti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmo titthakaro. Nadīmukheti dvinnaṃ nadīnaṃ samāgataṭṭhāne. Desanāmattamevetaṃ, dvinnaṃ kandarānaṃ, dvinnaṃ udakānaṃ, samuddassa ca, loṇiyā ca, samuddassa ca nadiyā cāti etesampi yassa kassaci samāgataṭṭhānaṃ, aññampi tathārūpaṃ udakaṃ. Khipanti kuminaṃ. Uḍḍeyyāti oḍḍeyya. Manussā hi naḷehi vā ucchūhi vā veḷūhi vā palāsantisalākāya vā ekaṃ dve tayo vā kumbhe gaṇhanappamāṇakuminaṃ katvā mukhavaṭṭiyā yottena bandhitvā nadīmukhaṃ netvā dvīsu passesu khāṇuke koṭṭetvā yottehi tattha bandhanti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tasmiñhi paviṭṭhassa khuddakassa macchassāpi mokkho natthi. Anayāyāti avaḍḍhiyā. Byāsanāyāti vināsāya. Makkhali moghapurisoti ayaṃ makkhali gosālo tucchapuriso. Manussakhippaṃ maññe loke uppannoti mahājanassa saggamokkhagamanamagge tattha gamananivāraṇatthaṃ manussakuminaṃ viya loke uppanno.

311. Trong kinh thứ tư, Makkhali là vị đạo sư ngoại đạo có được tên như vậy do dựa vào lời nói: “mā khalī” (đừng vấp ngã). Ở cửa sông là ở nơi hợp lưu của hai con sông. Đây chỉ là tên gọi của một địa phương, là nơi hợp lưu của hai hẻm núi, hai dòng nước, của biển và sông nước mặn, hoặc nơi hợp lưu của bất cứ dòng nước nào trong số đó, hoặc một vùng nước khác tương tự. Họ đặt cái đó. Họ nên giăng ra là nên giăng ra. Vì rằng, con người làm cái đó có kích thước đủ để bắt một, hai, hoặc ba kumbha bằng sậy, mía, tre, hoặc nan tre, buộc dây vào miệng đó, mang đến cửa sông, đóng cọc ở hai bên bờ rồi dùng dây buộc vào đó. Lời này được nói ra là nhắm đến điều đó. Vì rằng, ngay cả con cá nhỏ đã chui vào trong đó cũng không có lối thoát. Để không tiến bộ là để không tăng trưởng. Để tai họa là để hủy diệt. Makkhali, kẻ ngu si là Makkhali Gosāla này là kẻ trống rỗng. Ta nghĩ rằng một cái đó người đã sanh ra trong đời là (vị ấy) đã sanh ra trong đời giống như cái đó của con người để ngăn cản đường đi của đại chúng trên con đường đến cõi trời và giải thoát.


312. Pañcamādīsu durakkhāte, bhikkhave, dhammavinayeti durakkhātadhammavinayo nāma bāhirakasāsanaṃ. Tattha hi satthāpi asabbaññū hoti, dhammopi durakkhāto, gaṇopi duppaṭipanno. Yo ca samādapetīti yo ācariyapuggalo samādapeti. Yañca samādapetīti yaṃ antevāsikaṃ samādapeti. Yo ca samādapito tathattāya paṭipajjatīti yo antevāsiko ācariyena samādapito tassa vacanaṃ karonto [Pg.373] tathābhāvāya paṭipajjati. Bahuṃ apuññaṃ pasavantīti samādapako hi pāṇātipātādīsu jaṅghasataṃ samādapento tesaṃ sabbesampi akusalena samakameva akusalaṃ pāpuṇāti. Tenāha – ‘‘sabbe te bahuṃ apuññaṃ pasavantī’’ti.

312. Trong các kinh từ kinh thứ năm trở đi, câu Này các Tỳ khưu, trong giáo pháp và giới luật được thuyết giảng tồi tệ: Giáo pháp và giới luật được thuyết giảng tồi tệ gọi là giáo huấn của ngoại đạo. Vì rằng, trong đó, bậc đạo sư cũng không phải là bậc toàn tri, giáo pháp cũng được thuyết giảng tồi tệ, và chúng đệ tử cũng thực hành sai lạc. Và người nào khuyến khích là vị thầy nào khuyến khích. Và người nào được khuyến khích là vị đệ tử nào được khuyến khích. Và người được khuyến khích, thực hành theo đó là vị đệ tử nào được vị thầy khuyến khích, làm theo lời của vị ấy, thực hành để trở thành như vậy. Họ tạo ra nhiều điều phi công đức là vì rằng, người khuyến khích, khi khuyến khích nhiều chúng sanh trong việc sát sanh v.v..., cũng đạt được điều bất thiện tương đương với điều bất thiện của tất cả chúng sanh ấy. Vì thế, Ngài nói: “Tất cả họ đều tạo ra nhiều điều phi công đức”.


313. Svākkhāteti suṭṭhu akkhāte sudesite. Evarūpe hi dhammavinaye satthā ca sabbaññū hoti, dhammo ca svākkhāto, gaṇo ca suppaṭipanno. Sabbe te bahuṃ puññaṃ pasavantīti samādapako hi bhikkhū piṇḍāya paviṭṭhe disvā yāgubhattādīni samādapento sabbesampi dāyakānaṃ kusalena samakaṃ kusalaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ – ‘‘bahuṃ puññaṃ pasavantī’’ti.

313. Được khéo thuyết giảng là được thuyết giảng tốt đẹp, được chỉ dạy tốt đẹp. Vì rằng, trong giáo pháp và giới luật như vậy, bậc đạo sư là bậc toàn tri, giáo pháp được khéo thuyết giảng, và chúng đệ tử thực hành tốt đẹp. Tất cả họ đều tạo ra nhiều công đức là vì rằng, người khuyến khích, khi thấy các Tỳ khưu đi vào để khất thực, khuyến khích (người khác cúng dường) cháo, cơm v.v..., cũng đạt được điều thiện tương đương với điều thiện của tất cả các thí chủ. Vì thế, được nói rằng: “Họ tạo ra nhiều công đức”.


314. Dāyakena mattā jānitabbāti dāyakapuggalena pamāṇaṃ jānitabbaṃ, pamāṇena dātabbaṃ, pūretvā atirekaṃ na dātabbaṃ. Na dātabbanti hi avatvā pamāṇavasena thokaṃ dātabbanti vuttaṃ. Kasmā? Pūretvā atireke dinnepi hi atirekā manussasampatti vā dibbasampatti vā nibbānasampatti vā natthi. No paṭiggāhakenāti paṭiggāhakassa pana mattaṃ jānitvā paṭiggahaṇakiccaṃ nāma natthi. Kasmā? Tassa hi mattaṃ ñatvā pūretabbā mattapaṭiggahaṇamūlikā appicchapaṭipadā nāma natthi. Yattakaṃ pana labhati, tattakaṃ gahetabbaṃ. Atirekaggahaṇamūlaṃ hissa puttadārabharaṇaṃ bhavissati.

314. Thí chủ nên biết chừng mực là người thí chủ nên biết sự đo lường, nên cho theo chừng mực, sau khi làm cho đầy đủ thì không nên cho thêm phần dư. Vì rằng, không phải nói là “không nên cho”, mà được nói là “nên cho một ít theo chừng mực”. Tại sao? Vì rằng, dù cho thêm phần dư sau khi đã làm cho đầy đủ, cũng không có thêm tài sản của cõi người, tài sản của cõi trời, hay tài sản Niết-bàn (do giáo pháp được thuyết giảng tồi tệ). Còn người nhận thì không là đối với người nhận, không có việc gọi là phải biết chừng mực rồi mới nhận. Tại sao? Vì rằng, đối với người ấy, không có cái gọi là pháp hành thiểu dục có gốc rễ từ việc nhận có chừng mực, điều cần được hoàn thiện sau khi biết chừng mực. Tuy nhiên, nhận được bao nhiêu thì nên lấy bấy nhiêu. Vì rằng, việc nuôi dưỡng vợ con của người ấy sẽ có gốc rễ từ việc nhận dư thừa.


315. Paṭiggāhakena mattā jānitabbāti paṭiggāhakapuggalena pamāṇaṃ jānitabbaṃ. Kathaṃ? Tena hi dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo. Yadi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhitabbaṃ. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhitabbaṃ. Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇeneva gaṇhitabbaṃ. Evaṃ mattaṃ ñatvā paṭiggaṇhanto hi appicchapaṭipadaṃ pūreti. Anuppannassa lābho uppajjati, uppanno lābho thāvarova hoti. Appasannā pasīdanti, pasannāpi bhiyyo pasādamāpajjanti, mahājanassa cakkhubhūto hoti, sāsanaṃ ciraṭṭhitikaṃ karoti.

315. Người nhận nên biết chừng mực là người nhận nên biết sự đo lường. Như thế nào? Vì rằng, người ấy nên biết khả năng của thí chủ, nên biết khả năng của vật thí, nên biết sức lực của chính mình. Vì rằng, nếu vật thí nhiều, mà thí chủ muốn cho ít, thì nên nhận ít theo khả năng của thí chủ. Nếu vật thí ít, mà thí chủ muốn cho nhiều, thì nên nhận ít theo khả năng của vật thí. Nếu vật thí cũng nhiều, mà thí chủ cũng muốn cho nhiều, thì sau khi biết sức lực của mình, chỉ nên nhận theo chừng mực. Vì rằng, người nhận sau khi biết chừng mực như vậy sẽ làm viên mãn pháp hành thiểu dục. Lợi lộc chưa sanh của vị ấy sẽ sanh khởi, lợi lộc đã sanh sẽ được bền vững. Những người chưa có đức tin sẽ có đức tin, những người đã có đức tin cũng sẽ đạt đến đức tin sâu sắc hơn, vị ấy trở thành con mắt cho đại chúng, làm cho giáo pháp được trường tồn.


Tatrimāni [Pg.374] vatthūni – rohaṇajanapade kira kuṭimbiyavihāre eko daharo dubbhikkhasamaye tasmiṃ gāme ekassa kammakārassa gehe bhuñjanatthāya kaṭacchubhattaṃ gahetvā gamanatthāya ca kaṭacchubhattameva labhati. So ekadivasaṃ tasmiṃ gehe ekaṃ āgantukaṃ disvā ekameva kaṭacchubhattaṃ gaṇhi. Athassa ‘‘kena kāraṇenā’’ti vutte tamatthaṃ vatvā so kulaputto pasīditvā ‘‘amhākaṃ kulūpakabhadanto evarūpo nāmā’’ti rājadvāre mittāmaccānaṃ kathesi. Te sabbepi tassa appicchaguṇe pasannā ekadivaseneva saṭṭhi dhurabhattāni ṭhapesuṃ. Evaṃ appiccho anuppannalābhaṃ uppādeti.

Về điều đó, có những câu chuyện này: Tương truyền, ở xứ Rohaṇa, tại tu viện Kuṭimbiya, có một vị Tỳ khưu trẻ trong thời đói kém, tại nhà của một người làm công trong làng ấy, nhận được một muỗng cơm để ăn (tại chỗ) và cũng chỉ nhận được một muỗng cơm để mang đi. Một hôm, vị ấy thấy một vị khách Tăng trong nhà đó, nên chỉ nhận một muỗng cơm. Khi ấy, lúc được hỏi: “Vì lý do gì?”, sau khi vị ấy nói rõ sự việc, người con trai của gia đình đó có đức tin và nói với các bạn bè và quan chức ở cổng hoàng cung rằng: “Vị tôn giả thường đến nhà chúng tôi là một người như vậy”. Tất cả họ, có đức tin nơi đức hạnh thiểu dục của vị ấy, chỉ trong một ngày đã thiết lập sáu mươi suất vật thực cúng dường thường xuyên. Như vậy, người thiểu dục làm cho lợi lộc chưa sanh được sanh khởi.


Saddhātissamahārājāpi cūḷupaṭṭhākaṃ tissāmaccaṃ vīmaṃsitvā tena ekaṃ tittiraṃ pacāpetvā āharāpesi. Atha paribhogasamaye ‘‘aggaṃ datvā paribhuñjissāmī’’ti aṭṭhakasālapariveṇe mahātherassa bhaṇḍaggāhasāmaṇerassa tittiramaṃsaṃ dento tasmiṃ thokaṃyeva paṭiggaṇhante tassa appicchaguṇe pasīditvā ‘‘pasannosmi, tāta, aṭṭha te dhurabhattāni demī’’ti āha. Mahārāja, upajjhāyassa demīti. Aparānipi aṭṭha demīti. Tāni amhākaṃ ācariyassa demīti. Aparānipi aṭṭha dammīti. Tāni samānupajjhāyānaṃ dammīti. Aparānipi aṭṭha dammīti. Tāni bhikkhusaṅghassa dammīti. Aparānipi aṭṭha dammīti. Sāmaṇero adhivāsesi. Evamassa uppanno lābho thāvaro hoti.

Đại vương Saddhātissa, sau khi muốn thử thách vị đại thần Tissa là người thị giả nhỏ của mình, đã sai vị ấy nấu một con chim đa đa rồi cho mang đến. Kế đó, vào lúc thọ dụng, với ý nghĩ “Ta sẽ dâng cúng phần đầu rồi mới thọ dụng”, trong khi dâng cúng thịt chim đa đa cho vị sa-di giữ kho của vị đại trưởng lão tại pariveṇa Aṭṭhakasāla, khi vị sa-di ấy chỉ nhận một ít, nhà vua đã hoan hỷ về đức tính thiểu dục của vị ấy và nói rằng: “Này con, ta hoan hỷ. Ta xin cúng dường con tám phần vật thực thường xuyên”. (Vị sa-di thưa): “Tâu Đại vương, con xin dâng cúng cho thầy tế độ của con”. (Nhà vua nói): “Ta cúng dường thêm tám phần nữa”. (Vị sa-di thưa): “Con xin dâng cúng những phần ấy cho thầy giáo thọ của chúng con”. (Nhà vua nói): “Ta cúng dường thêm tám phần nữa”. (Vị sa-di thưa): “Con xin dâng cúng những phần ấy cho các vị có cùng thầy tế độ”. (Nhà vua nói): “Ta cúng dường thêm tám phần nữa”. (Vị sa-di thưa): “Con xin dâng cúng những phần ấy cho chư Tăng”. (Nhà vua nói): “Ta cúng dường thêm tám phần nữa”. Vị sa-di đã nhận lời. Như vậy, lợi lộc phát sanh đến vị ấy đã trở nên vững bền.


Appasannā pasīdantīti etthapi – dīghabrāhmaṇo kira brāhmaṇe bhojento pañca pañca bhattasarakāni datvā santappetuṃ nāsakkhi. Athekadivasaṃ ‘‘samaṇā kira nāma appicchā’’ti kathaṃ sutvā vīmaṃsanatthāya bhattaṃ gāhāpetvā bhikkhusaṅghassa bhattakiccakaraṇavelāya vihāraṃ gantvā tiṃsamatte bhikkhū bhojanasālāyaṃ bhuñjante disvā ekaṃ bhattasarakaṃ gahetvā saṅghattherassa santikaṃ agamāsi. Thero aṅguliṃ cāletvā thokameva aggahesi. Eteneva niyāmena ekaṃ bhattasarakaṃ sabbesaṃ sampāpuṇi. Tato brāhmaṇo ‘‘saccoyeva etesaṃ samaṇānaṃ guṇo’’ti appicchatāya pasanno sahassaṃ vissajjetvā tasmiṃyeva vihāre cetiyaṃ kāresi. Evaṃ appasannā pasīdanti.

Ở đây cũng vậy, trong câu “Người chưa hoan hỷ trở nên hoan hỷ”: Nghe nói, bà-la-môn Dīgha trong khi đãi ăn các bà-la-môn, sau khi cúng dường mỗi vị năm bát vật thực, đã không thể làm cho họ hài lòng. Rồi một hôm, sau khi nghe lời rằng “Nghe nói, các vị sa-môn là những người thiểu dục”, với mục đích thử nghiệm, ông đã cho lấy vật thực rồi đi đến tu viện vào lúc chư Tăng đang làm phận sự thọ thực. Sau khi thấy khoảng ba mươi vị tỳ-khưu đang thọ thực trong nhà ăn, ông đã cầm một bát vật thực nhỏ đi đến gần vị Tăng trưởng lão. Vị trưởng lão đã khua ngón tay và chỉ nhận một ít. Cùng một cách thức ấy, một bát vật thực nhỏ đã đủ cho tất cả các vị. Sau đó, vị bà-la-môn đã hoan hỷ về sự thiểu dục (của các vị) và nghĩ rằng: “Đức hạnh của các vị sa-môn này quả là thật”, rồi đã bỏ ra một ngàn (đồng tiền) và cho xây một bảo tháp ngay tại tu viện ấy. Như vậy, những người chưa hoan hỷ trở nên hoan hỷ.


Pasannā [Pg.375] bhiyyo pasīdantīti ettha vatthunā kiccaṃ natthi. Pasannānañhi appicchaṃ disvā pasādo bhiyyo vaḍḍhatiyeva.

Ở đây, trong câu “Người đã hoan hỷ lại càng hoan hỷ hơn”, không cần có câu chuyện (làm ví dụ). Quả thật, đối với những người đã hoan hỷ, sau khi thấy vị (tỳ-khưu) thiểu dục, sự hoan hỷ chắc chắn tăng trưởng hơn nữa.


Majjhantikatissattherasadise pana appicche disvā mahājano appiccho bhavituṃ maññatīti appiccho mahājanassa cakkhubhūto nāma hoti.

Lại nữa, sau khi thấy những vị thiểu dục giống như trưởng lão Majjhantikatissa, đại chúng nghĩ rằng nên trở thành người thiểu dục. Vì vậy, người thiểu dục được gọi là người có mắt của đại chúng.


‘‘Appicchatā, bhikkhave, saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattatī’’ti (a. ni. 1.116-129) vacanato pana appiccho sāsanaṃ ciraṭṭhitikaṃ karoti nāma.

Hơn nữa, vì đã được thuyết rằng: “Này các tỳ-khưu, sự thiểu dục đưa đến sự tồn tại, không nhầm lẫn, không biến mất của Chánh pháp”, nên người thiểu dục được gọi là làm cho giáo pháp được tồn tại lâu dài.


No dāyakenāti svākkhāte dhammavinaye pana dāyakassa pamāṇaṃ ñatvā dātabbakiccaṃ nāma natthi. Yattako deyyadhammo atthi, tattakaṃ avattharitvā dātuṃ vaṭṭati. Avattharitvā dinnakāraṇā hi esa manussasampattiṃ, dibbasampattiṃ, nibbānasampattiñca avattharitvā uttaruttari paṇītapaṇītameva labhati.

Về câu “Không phải do người thí chủ”: Tuy nhiên, trong Pháp và Luật đã được khéo thuyết giảng này, không có việc gọi là phải cho sau khi biết chừng mực của người thí chủ. Có bao nhiêu vật đáng thí, nên cho bấy nhiêu một cách bao trùm. Quả thật, do nguyên nhân đã cho một cách bao trùm, người thí chủ này đạt được nhân sản, thiên sản, và Niết-bàn sản một cách bao trùm, và càng lúc càng đạt được những điều cao quý hơn và cao quý hơn.


316. Yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharatīti pañcātapatappanamaruppapātapatanādiccānuparivattana-ukkuṭikappadhānādīni anuyuñjanto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati, tasseva bāhirasamaye samādinnassa tapacaraṇassa vipākena niraye uppajjitvā samparāyepi dukkhaṃ viharati.

316. Về câu “Người tinh tấn, vị ấy sống khổ”: Người thực hành những pháp tu như khổ hạnh năm nguồn nhiệt, gieo mình xuống từ vách đá, quay mặt theo mặt trời, ngồi chồm hổm, v.v... vị ấy sống khổ ngay trong hiện tại, và do kết quả của chính pháp khổ hạnh ấy đã được thực hành trong ngoại giáo, sau khi sanh vào địa ngục, vị ấy cũng sống khổ trong đời sau.


317. Yo kusīto, so dukkhaṃ viharatīti ayampi diṭṭhe dhamme ceva samparāye ca dukkhaṃ viharati. Kathaṃ? Yassa hi pabbajitakālato paṭṭhāya yoniso manasikāro natthi, buddhavacanaṃ na uggaṇhāti, ācariyupajjhāyavattaṃ na karoti, cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ na karoti. Janassa pana saddhādeyyaṃ apaccavekkhitaparibhogena paribhuñjitvā divasaṃ seyyasukhaṃ passasukhaṃ anuyuñjitvā pabuddhakāle tayo vitakke vitakketi. So katipāheneva bhikkhubhāvā cavati? Evaṃ diṭṭhadhamme ca dukkhaṃ viharati. Pabbajitvā pana samaṇadhammassa sammā akatattā ca –

317. Về câu “Người lười biếng, vị ấy sống khổ”: Vị này cũng sống khổ cả trong hiện tại và đời sau. Như thế nào? Quả thật, người nào kể từ khi xuất gia không có sự tác ý như lý, không học hỏi Phật ngôn, không làm bổn phận đối với thầy giáo thọ và thầy tế độ, không làm bổn phận ở sân tháp, sân bồ-đề; lại nữa, sau khi thọ dụng tín thí của dân chúng bằng cách thọ dụng không quán xét, suốt ngày chuyên tâm vào lạc thú của việc nằm, lạc thú của việc trở mình, và vào lúc thức giấc lại suy tầm ba loại tầm. Vị ấy chỉ sau vài ngày liền từ bỏ đời sống tỳ-khưu. Như vậy, vị ấy sống khổ trong hiện tại. Và sau khi đã xuất gia, do không thực hành chân chánh pháp của sa-môn –


‘‘Kuso yathā duggahito, hatthamevānukantati;

Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ, nirayāyupakaḍḍhatī’’ti. (dha. pa. 311) –

“Giống như cỏ kusa nắm không khéo, cắt vào chính tay; đời sống sa-môn hành trì không đúng cách, kéo (người ấy) xuống địa ngục”.


Apāyasmiṃyeva paṭisandhiṃ gaṇhati. Evaṃ samparāyepi dukkhaṃ viharati.

(Vị ấy) nhận lấy sự tái sanh chỉ trong cõi khổ. Như vậy, vị ấy cũng sống khổ trong đời sau.


318. Yo [Pg.376] kusīto, so sukhaṃ viharatīti kālena kālaṃ vuttappakāre tapacaraṇe kiñci kiñci tapacaraṇaṃ katvā kālena kālaṃ odātavatthavasano mālāgandhavilepanadharo madhurabhojanaṃ bhuñjanto mudukāsu seyyāsu sayanto diṭṭhe dhamme ceva sukhaṃ viharati samparāye ca. So hi tassa tapacaraṇassa gāḷhaṃ aggahitattā nātibahuṃ niraye dukkhaṃ anubhavati. Tasmā samparāye sukhaṃ viharati nāma.

318. Về câu “Người lười biếng, vị ấy sống sướng”: Vị ấy thỉnh thoảng thực hành một chút khổ hạnh trong các loại khổ hạnh đã nói, thỉnh thoảng mặc y phục trắng, mang vòng hoa, dùng hương liệu và vật thoa, ăn thức ăn ngon ngọt, nằm trên giường nệm êm ái, nên sống sung sướng cả trong hiện tại và đời sau. Quả thật, do không thực hành pháp khổ hạnh ấy một cách nghiêm ngặt, vị ấy không chịu đựng quá nhiều đau khổ trong địa ngục. Do đó, vị ấy được gọi là sống sung sướng trong đời sau.


319. Yo āraddhavīriyo, so sukhaṃ viharatīti āraddhavīriyo hi pabbajitakālato paṭṭhāya vattesu paripūrakārī hoti, buddhavacanaṃ uggaṇhāti, yoniso manasikāre kammaṃ karoti. Athassa vattapūraṇañceva uggahitabuddhavacanañca samaṇadhammakiriyañca āvajjentassa cittaṃ pasīdati. Evaṃ diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati. Diṭṭhadhamme pana arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto nibbattabhave khippābhiñño hotīti samparāyepi sukhaṃ viharati nāma.

319. Về câu “Người tinh tấn, vị ấy sống sướng”: Quả thật, người tinh tấn kể từ khi xuất gia là người thực hành viên mãn các bổn phận, học hỏi Phật ngôn, thực hành công việc tác ý như lý. Khi ấy, trong khi quán xét việc viên mãn các bổn phận, việc đã học hỏi Phật ngôn, và việc thực hành pháp của sa-môn, tâm của vị ấy trở nên trong sáng. Như vậy, vị ấy sống sung sướng ngay trong hiện tại. Lại nữa, nếu không thể đạt đến A-la-hán quả trong hiện tại, vị ấy trở thành người có thắng trí nhanh chóng trong các kiếp sanh về sau. Vì vậy, vị ấy được gọi là sống sung sướng cả trong đời sau.


320. Seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hotīti idaṃ suttaṃ aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ. Kataraaṭṭhuppattiyanti? Navakanipāte (a. ni. 9.12) sattuppādasutta aṭṭhuppattiyaṃ. Tathāgato hi taṃ atthaṃ kathento – ‘‘nava puggalā nirayato muttā, tiracchānayonito muttā, pettivisayato muttā’’ti kathesi. Athassa etadahosi – ‘‘sace kho pana me puttā imaṃ dhammadesanaṃ sutvā khīṇanirayamhā khīṇatiracchānayonikā khīṇapettivisayā khīṇāpāyaduggativinipātāti maññamānā uparimaggaphalatthāya vāyamituṃ na maññeyyuṃ, tesaṃ saṃvegaṃ janessāmī’’ti saṃvegajananatthaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave’’ti imaṃ suttamārabhi. Tattha appamattakoti thokamattako parittappamāṇo, antamaso kusaggenapi gahetvā upasiṅghiyamāno duggandhova hoti. Appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemīti appamattakampi kālaṃ bhave paṭisandhiṃ na vaṇṇayāmi. Idānissa upamaṃ dassento āha – antamaso accharāsaṅghātamattampīti. Sabbantimena paricchedena dve aṅguliyo ekato katvā paharaṇamattampi kālanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

320. Kinh này: "Này các Tỳ khưu, ví như dù chỉ một chút phân cũng có mùi hôi thối" được nói trong phần nhân duyên sanh khởi. Trong phần nhân duyên sanh khởi nào? Trong phần nhân duyên sanh khởi của kinh Sattuppāda, phẩm Chín Pháp (A. Ni. 9.12). Thật vậy, đức Như Lai khi thuyết giảng ý nghĩa ấy đã nói: "Chín hạng người đã thoát khỏi địa ngục, đã thoát khỏi loài bàng sanh, đã thoát khỏi cảnh giới ngạ quỷ." Khi ấy, ngài đã suy nghĩ như vầy: "Nếu như các con của ta, sau khi nghe bài pháp này, lại nghĩ rằng: 'Chúng ta đã đoạn tận địa ngục, đã đoạn tận loài bàng sanh, đã đoạn tận cảnh giới ngạ quỷ, đã đoạn tận khổ cảnh, ác thú, đọa xứ, sa đọa', rồi không nghĩ đến việc nỗ lực vì mục đích chứng đắc đạo quả cao hơn, (thì không tốt). Ta sẽ làm phát sanh sự xúc động cho họ." Vì mục đích làm phát sanh sự xúc động, ngài đã bắt đầu bài kinh này: "Này các Tỳ khưu, ví như...". Trong ấy, `appamattako` có nghĩa là một lượng nhỏ, một số lượng ít; tột cùng, dù chỉ lấy bằng ngọn cỏ kusa mà ngửi thì cũng chỉ có mùi hôi thối. Câu "Ta không tán thán sự hiện hữu dù chỉ một chút" có nghĩa là: Ta không tán thán sự tái sanh trong bất kỳ cảnh giới nào, dù chỉ trong một khoảnh khắc nhỏ nhoi. Bây giờ, để trình bày ví dụ cho điều này, ngài đã nói: "Tột cùng, dù chỉ trong khoảng thời gian một cái búng ngón tay." Được nói rằng: "Với sự phân định cuối cùng nhất, (đó là) khoảng thời gian chỉ bằng việc chập hai ngón tay lại và búng một cái." Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.


Tatiyavaggavaṇṇanā.

Chú giải Phẩm Thứ Ba.


16. Ekadhammapāḷi

16. Kinh Một Pháp


(16) 4. Ekadhammapāḷi-catutthavaggavaṇṇanā

(16) 4. Chú giải Phẩm Thứ Tư của Kinh Một Pháp


322. Catutthavaggassa [Pg.377] paṭhame jambudīpeti jambuyā paññāto pākaṭo dīpoti jambudīpo. Imassa kira dīpassa saññāṇabhūtā yojanasatubbedhā paṇṇāsayojanasākhā pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhā himavantapabbate jātā kappaṭṭhāyinī mahājambū nāma atthi, tāya ayaṃ dīpo jambudīpoti vuccati. Yathā ca imasmiṃ dīpe jamburukkho kappaṭṭhāyī, tathā aparagoyāne kadambarukkho, uttarakurūsu kapparukkho, pubbavidehe sirīsarukkho, asurānaṃ cittapāṭalirukkho, supaṇṇānaṃ simbalirukkho, devānaṃ pāricchattakoti imepi kappaṭṭhāyinova.

322. Trong bài kinh đầu tiên của phẩm thứ tư, `jambudīpe` (ở Diêm-phù-đề) có nghĩa là hòn đảo được biết đến, nổi tiếng nhờ cây jambu (trâm), nên gọi là Jambudīpa (Diêm-phù-đề). Tương truyền, có một cây đại jambu tên là Mahājambū, là biểu tượng của hòn đảo này, mọc trên dãy núi Himavanta, cao một trăm do-tuần, cành nhánh dài năm mươi do-tuần, chu vi thân cây mười lăm do-tuần, và tồn tại suốt một kiếp. Do cây ấy mà hòn đảo này được gọi là Jambudīpa. Và cũng như cây jambu trên hòn đảo này tồn tại suốt một kiếp, tương tự như vậy, cây kadamba ở Aparagoyāna (Tây Ngưu-hóa châu), cây kapparukkha ở Uttarakuru (Bắc Câu-lưu châu), cây sirīsa ở Pubbavideha (Đông Thắng-thần châu), cây cittapāṭali của các a-tu-la, cây simbali của các supaṇṇa (kim xí điểu), và cây pāricchattaka của chư thiên, những cây này cũng đều tồn tại suốt một kiếp.


‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pāricchattako;

Kadambo kapparukkho ca, sirīso bhavati sattamo’’ti.

"Cây Pāṭali, cây Simbali, cây Jambū, cây Pāricchattaka của chư thiên; cây Kadamba và cây Kappurukkha, cây Sirīsa là cây thứ bảy."


Ārāmarāmaṇeyyakanti pupphārāmaphalārāmānaṃ rāmaṇeyyakaṃ veḷuvana-jīvakambavana-jetavanapubbārāmasadisaṃ. Taṃ imasmiṃ jambudīpe appamattakaṃ parittakaṃ, na bahukanti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha vanarāmaṇeyyakanti nāgavanasālavanacampakavanādisadisaṃ vaṅkapabbatahimavantapabbatapadesādīsu araññavanaṃ veditabbaṃ. Bhūmirāmaṇeyyakanti jetavanavihāramagadhakkhettādisadisaṃ samaṃ bhūmiṭṭhānaṃ. Pokkharaṇirāmaṇeyyakanti jetavanapokkharaṇigaggarāpokkharaṇisadisānaṃ vaṭṭacaturassadīghavaṅkādisaṇṭhānānaṃ pokkharaṇīnaṃ sannivesanaṭṭhānaṃ. Ukkūlavikūlanti ukkūlañca vikūlañca. Tattha ukkūlaṃ unnataṭṭhānaṃ, vikūlaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadīnaṃ bhinnaṭṭhānaṃ taṃ duggamattā nadīvidugganti vuccati. Khāṇukaṇṭakaṭṭhānanti tatthajātakānañceva āhariyamānānañca khāṇukaṇṭakādīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānaṃ. Pabbatavisamanti girivisamaṃ. Ye odakāti ye ca udake jāyanti, teyeva bahutarā. Ito kira suvaṇṇabhūmi sattamattāni yojanasatāni hoti, ekena vātena gacchantī nāvā sattahi ahorattehi gacchati. Athekasmiṃ samaye evaṃ gacchantī nāvā sattāhampi nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭheneva gatā. Evaṃ odakānaṃ sattānaṃ bahubhāvo veditabbo.

`Ārāmarāmaṇeyyakaṃ` (vườn khả ái) là sự khả ái của các khu vườn hoa, vườn cây ăn trái, tương tự như Veluvana (Trúc Lâm), Jīvakambavana (vườn xoài của Jīvaka), Jetavana (Kỳ Viên), Pubbārāma (Đông Viên). Ý nghĩa là, ở Diêm-phù-đề này, những nơi như vậy rất ít, không nhiều. Đối với các thuật ngữ còn lại, phương pháp giải thích cũng tương tự. Ở đây, `vanarāmaṇeyyakaṃ` (rừng khả ái) nên được hiểu là khu rừng hoang dã ở những nơi như núi Vaṅka, sườn núi Himavanta, tương tự như rừng nāga, rừng sāla, rừng campaka, v.v. `Bhūmirāmaṇeyyakaṃ` (đất đai khả ái) là vùng đất bằng phẳng, tương tự như tịnh xá Jetavana, xứ Magadha, v.v. `Pokkharaṇirāmaṇeyyakaṃ` (hồ sen khả ái) là nơi có các hồ sen hình tròn, vuông, dài, cong, v.v., tương tự như hồ sen ở Jetavana, hồ Gaggarā. `Ukkūlavikūlaṃ` (chỗ cao và chỗ thấp) là cả chỗ cao và chỗ thấp. Trong đó, `ukkūlaṃ` là chỗ cao, `vikūlaṃ` là chỗ thấp. `Nadīviduggaṃ` (chỗ hiểm trở của sông) là nơi sông bị chia cắt; nơi đó được gọi là `nadīvidugga` vì khó đi qua. `Khāṇukaṇṭakaṭṭhānaṃ` (nơi có gốc cây và gai góc) là nơi có các gốc cây, gai góc, v.v., cả những thứ mọc ở đó và những thứ được mang đến. `Pabbatavisamaṃ` (núi non hiểm trở) là núi non không bằng phẳng. `Ye odakā` (những chúng sanh dưới nước) có nghĩa là những chúng sanh nào sanh trong nước, chính chúng thì nhiều hơn. Tương truyền, từ đây đến Suvaṇṇabhūmi (Miền Đất Vàng) là bảy trăm do-tuần, một chiếc thuyền đi theo một chiều gió sẽ mất bảy ngày bảy đêm. Rồi có một lần, một chiếc thuyền đi như vậy đã đi suốt bảy ngày trên lưng của một con cá nandiyāvaṭṭa (cá xoáy ốc). Như vậy, nên hiểu rằng số lượng chúng sanh dưới nước là rất nhiều.


Apica thalaṭṭhānassa parittabhāvena udakassa ca bahubhāvenāpi ayamattho veditabbo. Yathā hi mahātaḷāke ekova uppalagaccho [Pg.378] assa, tassa cattāri ca paṇṇāni, majjhe ca ekaṃ uppalamakulaṃ assa. Evamevaṃ cattāri paṇṇāni viya cattāro dīpā, majjhe uppalamakulaṃ viya sinerupabbato, sesaṃ udakaṃ viya udakaparikkhitto okāso. Tassa mahantabhāvo iddhimantānaṃ pākaṭo hoti. Tesañhi ākāsena gacchantānaṃ cattāro mahādīpā cattāri paṇṇāni viya upaṭṭhahanti, sinerupabbato majjhe uppalamakulaṃ viya, sesaṃ udakaṃ viya udakaparikkhitto okāso. Evaṃ mahante udake jātattā odakāva bahutarā veditabbā.

Hơn nữa, ý nghĩa này cũng nên được hiểu qua sự kiện rằng đất liền thì ít mà nước thì nhiều. Ví như trong một hồ lớn chỉ có một bụi sen, bụi sen ấy có bốn lá và ở giữa có một búp sen. Cũng vậy, bốn châu lục giống như bốn chiếc lá, núi Sineru ở giữa giống như búp sen, phần còn lại là không gian được bao quanh bởi nước, giống như nước. Sự rộng lớn của nó hiện rõ đối với những vị có thần thông. Thật vậy, đối với các vị ấy khi đi ngang qua bầu trời, bốn đại châu hiện ra như bốn chiếc lá sen, núi Sineru ở giữa hiện ra như một búp sen, và phần còn lại, không gian được bao quanh bởi nước, (hiện ra) như nước. Như vậy, do sanh ra trong vùng nước rộng lớn như thế, nên phải hiểu rằng các chúng sanh dưới nước thì nhiều hơn.


323. Dutiyādīsu aññatra manussehīti idha cattāro apāyā aññatra manussehīti adhippetā.

323. Trong các kinh thứ hai trở đi, câu `aññatra manussehi` (ngoại trừ loài người) ở đây được chủ ý nói đến bốn đường ác.


Majjhimesu janapadesūti ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa parena mahāsālā, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe’’ti (mahāva. 259) evaṃ paricchinne janapadeti attho. Ayañhi janapado mudiṅgasaṇṭhāno ujukena katthaci asītiyojano hoti, katthaci yojanasatiko, katthaci dviyojanasatiko, majjhena pana tiyojanasatiko, pariyantaparikkhepena navamattayojanasatiko hoti. Ettake ṭhāne buddhapaccekabuddhā mahāsāvakā buddhupaṭṭhākā buddhasāvakā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājāti ime sattā nibbattanti. Apica upādāyupādāyāpi majjhimapadeso labbhati. Sakalopi hi jambudīpo majjhimapadeso nāma, sesadīpā paccantimā janapadā. Tambapaṇṇidīpe anurādhapuraṃ majjhimapadeso nāma, seso paccantoti evaṃ nayo veditabbo.

Majjhimesu janapadesūti (ở các xứ trung tâm) có nghĩa là ở xứ sở được phân định như vầy: “Ở phương đông, có thị trấn tên là Gajaṅgala, bên ngoài thị trấn ấy có cây sāla lớn, vùng bên ngoài cây sāla ấy là các xứ biên địa, vùng bên trong là trung tâm. Ở phương đông nam, có con sông tên là Sallavatī, vùng bên ngoài con sông ấy là các xứ biên địa, vùng bên trong là trung tâm. Ở phương nam, có thị trấn tên là Setakaṇṇika, vùng bên ngoài thị trấn ấy là các xứ biên địa, vùng bên trong là trung tâm. Ở phương tây, có làng Bà-la-môn tên là Thūṇa, vùng bên ngoài làng ấy là các xứ biên địa, vùng bên trong là trung tâm. Ở phương bắc, có ngọn núi tên là Usīraddhaja, vùng bên ngoài ngọn núi ấy là các xứ biên địa, vùng bên trong là trung tâm.” (mahāva. 259). Thật vậy, xứ sở này có hình dạng như cái trống mudiṅga, theo đường thẳng có nơi rộng tám mươi do-tuần, có nơi một trăm do-tuần, có nơi hai trăm do-tuần, còn ở giữa thì ba trăm do-tuần, chu vi vòng quanh khoảng chín trăm do-tuần. Trong một nơi như thế, những chúng sanh này sanh ra: các vị Phật, Phật Độc Giác, đại thinh văn, vị hầu cận đức Phật, thinh văn của đức Phật, mẹ của đức Phật, cha của đức Phật, vua Chuyển luân. Hơn nữa, trung địa cũng có thể được hiểu theo cách tương đối. Thật vậy, toàn bộ cõi Diêm-phù-đề được gọi là trung địa, các châu còn lại là các xứ biên địa. Ở đảo Tambapaṇṇi, Anurādhapura được gọi là trung địa, phần còn lại là biên địa. Phương pháp này nên được hiểu như vậy.


324. Paññavanto ajaḷā aneḷamūgāti ettha kammassakatapaññā, jhānapaññā vipassanāpaññā, maggapaññā, phalapaññāti etāhi samannāgatā paññavanto [Pg.379] nāma, amūḷhā ajaḷā nāma. Yesaṃ eḷā mukhato na galati, te aneḷamūgā nāma, aneḷamukhā niddosamukhāti attho. Paṭibalāti samatthā, kāyabalena ceva ñāṇabalena ca samannāgatā. Atthamaññātunti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānituṃ. Duppaññāti appaññā nippaññā. Jaḷāti mandā momūhā.

324. Ở đây, trong câu Paññavanto ajaḷā aneḷamūgā, những người được trang bị trí tuệ về nghiệp là của riêng, trí tuệ thiền, trí tuệ minh sát, trí tuệ đạo, và trí tuệ quả được gọi là paññavanto (người có trí tuệ); những người không si mê được gọi là ajaḷā (không ngu đần). Những người mà nước bọt không chảy ra từ miệng, họ được gọi là aneḷamūgā, có nghĩa là miệng không có nước bọt, miệng không có lỗi. Paṭibalā là có khả năng, được trang bị cả thân lực và trí lực. Atthamaññātuṃ là để biết điều lợi và không lợi, nguyên nhân và không phải nguyên nhân. Duppaññā là ít trí tuệ, không có trí tuệ. Jaḷā là chậm lụt, si mê.


325. Ariyena paññācakkhunāti sahavipassanena maggena. Avijjāgatāti avijjandhakārena samannāgatā.

325. Ariyena paññācakkhunā (bằng tuệ nhãn bậc thánh) là bằng đạo cùng với minh sát. Avijjāgatā (bị vô minh bao trùm) là bị bóng tối vô minh bao phủ.


326. Ye labhanti tathāgataṃ dassanāyāti ye tathāgatassa guṇe jānitvā tathāgataṃ cakkhuviññāṇena passituṃ labhanti.

326. Ye labhanti tathāgataṃ dassanāya (những ai được thấy Như Lai) là những ai, sau khi biết được các ân đức của Như Lai, được thấy Như Lai bằng nhãn thức.


327. Tathāgatappaveditanti tathāgatena paveditaṃ pakāsetvā kathitaṃ. Savanāyāti sotaviññāṇena sotuṃ.

327. Tathāgatappaveditaṃ (được Như Lai tuyên thuyết) là được Như Lai tuyên thuyết, chỉ rõ và nói lên. Savanāya (để nghe) là để nghe bằng nhĩ thức.


328. Dhārentīti na pammussanti.

328. Dhārenti (ghi nhớ) là không quên lãng.


329. Dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhantīti paguṇāya pāḷiyā atthānatthaṃ upaparikkhanti.

329. Dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhanti (xét nghiệm ý nghĩa của các pháp đã ghi nhớ) là xét nghiệm điều có nghĩa và không có nghĩa của Pāli đã được học thuộc lòng.


330. Atthamaññāya dhammamaññāyāti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā. Dhammānudhammaṃ paṭipajjantīti anulomapaṭipadaṃ pūrenti.

330. Atthamaññāya dhammamaññāya (biết nghĩa, biết pháp) là sau khi biết Chú giải và Pāli. Dhammānudhammaṃ paṭipajjanti (thực hành pháp tùy pháp) là làm viên mãn con đường thực hành thuận thứ.


331. Saṃvejanīyesu ṭhānesūti saṃvegajanakesu kāraṇesu. Saṃvijjantīti saṃvegaṃ āpajjanti.

331. Saṃvejanīyesu ṭhānesu (ở những nơi đáng động tâm) là trong những nguyên nhân làm phát sanh sự động tâm. Saṃvijjanti (động tâm) là đạt đến sự động tâm.


332. Yoniso padahantīti upāyena padhānavīriyaṃ karonti.

332. Yoniso padahanti (tinh tấn một cách như lý) là thực hiện sự tinh tấn chính bằng phương pháp (đúng đắn).


333. Vavassaggārammaṇanti vavassaggo vuccati nibbānaṃ, taṃ ārammaṇaṃ karitvāti attho. Labhanti samādhinti maggasamādhiñca phalasamādhiñca pāpuṇanti.

333. Vavassaggārammaṇaṃ có nghĩa là lấy Nibbāna làm đối tượng, Nibbāna được gọi là vavassagga (sự xả ly). Labhanti samādhiṃ (đạt được định) là đạt đến đạo định và quả định.


334. Annaggarasaggānanti uttamannānañca uttamarasānañca. Uñchena kapālābhatena yāpentīti uñchācārena vanamūlaphalāphalena vā kapālena [Pg.380] ābhatabhattena vā yāpenti. Ettha ca yo kassacideva khādanīyassa bhojanīyassa atthāya citte uppanne taṃkhaṇaṃyeva na taṃ labhati, ayaṃ annaggarasaggānaṃ na lābhī nāma. Yassapi taṃkhaṇaṃyeva labhitvā olokentassa vaṇṇagandharasā amanāpā honti, ayampi annaggarasaggānaṃ na lābhī nāma. Yassa pana vaṇṇagandharasā paṭilabhanti, manāpā honti, ayaṃ annaggarasaggānaṃ lābhī nāma. So uttamakoṭiyā cakkavattī rājā, heṭṭhimakoṭiyā dhammāsoko veditabbo. Saṅkhepato hi yassa bhattassa ekapāti satasahassaṃ agghati, idaṃ annaggarasaggaṃ nāma. Yaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā manussā uttamapaṇītaṃ bhattaṃ denti, idaṃ kiṃ nāmāti? Idaṃ uñchena kapālābhatena yāpente upādāya annaggarasaggaṃ nāma vuccatīti.

334. Annaggarasaggānaṃ là của những món ăn thượng hạng và những vị ngon thượng hạng. Uñchena kapālābhatena yāpenti (sống bằng cách lượm lặt và vật thực trong bát) là sống bằng cách lượm lặt, hoặc bằng rễ cây và trái cây trong rừng, hoặc bằng vật thực hỗn tạp được mang đến trong mảnh sành. Và ở đây, người nào khi tâm khởi lên mong muốn một loại đồ ăn cứng hay đồ ăn mềm nào đó mà không có được ngay lập tức, người này được gọi là không có được món ăn và vị ngon thượng hạng. Người nào dù có được ngay lập tức, nhưng khi nhìn vào thì sắc, hương, vị không làm hài lòng, người này cũng được gọi là không có được món ăn và vị ngon thượng hạng. Còn người nào có được sắc, hương, vị làm hài lòng, người này được gọi là người có được món ăn và vị ngon thượng hạng. Ở mức cao nhất, người đó nên được hiểu là vua Chuyển luân; ở mức thấp nhất, nên được hiểu là vua Dhammāsoka. Tóm lại, vật thực mà một bát trị giá một trăm ngàn, đây được gọi là món ăn và vị ngon thượng hạng. Còn vật thực thượng hạng, ngon lành mà người ta cúng dường khi thấy Tăng chúng đi khất thực, cái này gọi là gì? Dựa vào những vị sống bằng cách lượm lặt và vật thực trong bát, vật thực này được gọi là món ăn và vị ngon thượng hạng.


335. Attharasassātiādīsu attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni, dhammaraso nāma cattāro maggā, vimuttiraso nāma amatanibbānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

335. Trong các câu bắt đầu bằng attharasassa, attharasa (vị của nghĩa) là bốn quả Sa-môn, dhammarasa (vị của pháp) là bốn đạo, vimuttirasa (vị của giải thoát) là Nibbāna bất tử. Phần còn lại ở mọi nơi đều có nghĩa rõ ràng.


Catutthavaggavaṇṇanā.

Chú giải phẩm thứ tư.


Jambudīpapeyyālo niṭṭhito.

Phần lược giảng về Diêm-phù-đề đã kết thúc.


17. Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā

17. Chú giải phẩm về các pháp làm phát sanh tịnh tín


366. Addhamidantiādīsu addhanti ekaṃsādhivacanametaṃ, addhā idaṃ lābhānaṃ, ekaṃso esa lābhānanti vuttaṃ hoti. Yadidaṃ āraññikattanti yo esa āraññikabhāvo. Idaṃ vuttaṃ hoti – āraññikabhāvo nāma lābhānaṃ ekaṃso avassabhāvitā na sakkā āraññikena lābhaṃ na labhitunti. Āraññiko hi bhikkhu ‘‘attano araññavāsassa anucchavikaṃ karissāmī’’ti pāpakaṃ nāma na karoti, athassa ‘‘āraññiko ayaṃ bhikkhū’’ti sañjātagāravo mahājano catupaccayena pūjaṃ karoti. Tena vuttaṃ – ‘‘addhamidaṃ, bhikkhave, lābhānaṃ yadidaṃ āraññikatta’’nti. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha pana bāhusaccanti bahussutabhāvo. Thāvareyyanti cirapabbajitattā thāvarappattabhāvo. Ākappasampadāti [Pg.381] cīvaraggahaṇādino ākappassa sampatti. Parivārasampadāti suciparivāratā. Kolaputtīti kulaputtabhāvo. Vaṇṇapokkharatāti sampannarūpatā. Kalyāṇavākkaraṇatāti vacanakiriyāya madhurabhāvo. Appābādhatāti ārogyasampatti. Arogo hi bhikkhu attano sarīrakalyāṇatāya vipassanādhure ca ganthadhure ca paripūrakārī hoti, tenassa lābho uppajjatīti.

366. Trong các từ bắt đầu bằng addhamidaṃ, addhaṃ là tên gọi của sự chắc chắn. Chắc chắn đây là một trong các lợi lộc, đây là một phần lợi lộc, được nói như vậy. Yadidaṃ āraññikattaṃ là trạng thái sống ở rừng ấy. Điều này được nói là: trạng thái sống ở rừng là một phần của các lợi lộc, là điều chắc chắn xảy ra, không thể nào người sống ở rừng lại không nhận được lợi lộc. Vì rằng, vị tỳ khưu sống ở rừng, với ý nghĩ “Ta sẽ làm điều thích hợp với việc sống trong rừng của mình”, không làm điều xấu ác. Khi ấy, đại chúng phát sinh lòng kính trọng rằng “Vị tỳ khưu này là người sống ở rừng” và cúng dường bằng bốn món vật dụng. Do đó, đã được nói: “Này các tỳ khưu, chắc chắn đây là một trong các lợi lộc, tức là hạnh sống ở rừng”. Trong các từ còn lại cũng theo phương pháp này. Ở đây, bāhusaccaṃ là trạng thái đa văn. Thāvareyyaṃ là trạng thái đạt đến sự vững chắc do đã xuất gia lâu. Ākappasampadā là sự thành tựu về oai nghi, như việc cầm y v.v... Parivārasampadā là có đoàn tùy tùng trong sạch. Kolaputti là trạng thái của thiện nam tử. Vaṇṇapokkharatā là có dung sắc thành tựu. Kalyāṇavākkaraṇatā là sự ngọt ngào trong lời nói. Appābādhatā là sự thành tựu về sức khỏe. Vì rằng, vị tỳ khưu không bệnh, do thân thể khỏe mạnh, là người thực hành viên mãn cả phận sự minh sát và phận sự học pháp, do đó, lợi lộc phát sinh cho vị ấy.


Soḷasa pasādakaradhammā niṭṭhitā.

Mười sáu pháp làm phát sinh tín tâm đã kết thúc.


18. Aparaaccharāsaṅghātavaggavaṇṇanā

18. Chú giải phẩm thứ hai, phẩm Búng ngón tay.


382. Accharāsaṅghātamattampīti idampi suttaṃ aggikkhandhūpamaaṭṭhuppattiyaṃyeva (a. ni. 7.72) vuttaṃ. Appanāppattāya hi mettāya vipāke kathāyeva natthi. Tassāyeva aṭṭhuppattiyā ayaṃ desanā āraddhāti veditabbā. Tattha paṭhamanti ‘‘gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, idaṃ paṭhamaṃ samāpajjatīti paṭhama’’nti vibhaṅge (vibha. 568) vuttatthameva. Jhānanti jhānaṃ nāma duvidhaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇūpanijjhānañcāti. Tattha ārammaṇūpanijjhānaṃ nāma aṭṭha samāpattiyo. Tā hi pathavīkasiṇādino ārammaṇassa upanijjhānato ārammaṇūpanijjhānanti vuccanti. Lakkhaṇūpanijjhānanti vipassanāmaggaphalāni. Vipassanā hi aniccādivasena saṅkhāralakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma, vipassanāya pana lakkhaṇūpanijjhānakiccaṃ maggena sijjhatīti maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ, phalaṃ suññataanimittaappaṇihita-lakkhaṇassa nibbānasseva upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānanti vuccati. Tattha imasmiṃ pana atthe ārammaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ. Ko pana vādo ye naṃ bahulīkarontīti ye naṃ paṭhamajjhānaṃ bahulī karonti, punappunaṃ karonti, tesu vattabbameva natthi. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

382. Kinh này, Accharāsaṅghātamattampi, cũng đã được thuyết chính trong phần duyên khởi của kinh Ví Dụ Khối Lửa. Vì rằng, không có lời nào (để nói hết) về quả của tâm từ đã đạt đến an chỉ định. Nên biết rằng bài pháp này đã được bắt đầu trong chính phần duyên khởi ấy. Ở đó, paṭhamaṃ có ý nghĩa đã được nói trong tạng Phân Tích là: “thứ nhất theo thứ tự đếm, nhập vào cái này trước tiên nên là thứ nhất”. Về jhānaṃ, thiền có hai loại: thiền chuyên chú vào đối tượng và thiền chuyên chú vào đặc tướng. Trong đó, thiền chuyên chú vào đối tượng là tám bậc thiền chứng. Vì rằng, chúng được gọi là thiền chuyên chú vào đối tượng do chuyên chú vào đối tượng như biến xứ đất v.v... Thiền chuyên chú vào đặc tướng là minh sát, đạo và quả. Vì rằng, minh sát được gọi là thiền chuyên chú vào đặc tướng do chuyên chú vào đặc tướng của các pháp hữu vi theo cách vô thường v.v...; nhưng phận sự chuyên chú vào đặc tướng của minh sát được thành tựu bởi đạo, nên đạo là thiền chuyên chú vào đặc tướng; quả được gọi là thiền chuyên chú vào đặc tướng do chuyên chú vào chính Níp-bàn có đặc tướng không, vô tướng, vô nguyện. Tuy nhiên, trong ý nghĩa này, thiền chuyên chú vào đối tượng được chủ trương. Ko pana vādo ye naṃ bahulīkaronti có nghĩa là: những vị nào thực hành nhiều, thực hành lặp đi lặp lại thiền thứ nhất ấy, đối với các vị ấy, không cần phải nói. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới.


383. Dutiyantiādīsupi ‘‘gaṇanānupubbatā dutiya’’ntiādinā (vibha. 579) nayena attho veditabbo.

383. Trong các từ bắt đầu bằng dutiyaṃ, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp bắt đầu bằng: “thứ hai theo thứ tự đếm” v.v...


386-387. Mettanti [Pg.382] sabbasattesu hitapharaṇaṃ. Cetovimuttinti cittavimuttiṃ. Idha appanāppattāva mettā adhippetā. Karuṇādīsupi eseva nayo. Ime pana cattāro brahmavihārā vaṭṭaṃ honti, vaṭṭapādā honti, vipassanāpādā honti, diṭṭhadhammasukhavihārā honti, abhiññāpādā vā nirodhapādā vā honti. Lokuttarā pana na honti. Kasmā? Sattārammaṇattāti.

Mettā là sự lan tỏa lợi ích đến tất cả chúng sinh. Cetovimuttiṃ là tâm giải thoát. Ở đây, tâm từ đã đạt đến an chỉ định được chủ trương. Trong các pháp bắt đầu bằng bi cũng theo phương pháp này. Bốn phạm trú này là vòng luân hồi, là nền tảng cho vòng luân hồi, là nền tảng cho minh sát, là trú trong an lạc hiện tại, hoặc là nền tảng cho thắng trí, hoặc là nền tảng cho diệt thọ tưởng định. Nhưng không phải là siêu thế. Tại sao? Vì có chúng sinh làm đối tượng.


390. Kāye kāyānupassīti ānāpānapabbaṃ, iriyāpathapabbaṃ, catusampajaññapabbaṃ, paṭikūlamanasikārapabbaṃ, dhātumanasikārapabbaṃ, navasivathikāpabbāni, ajjhattaparikammavasena cattāri nīlādikasiṇānīti imasmiṃ aṭṭhārasavidhe kāye tameva kāyaṃ paññāya anupassanto. Viharatīti iriyati vattati. Iminā imassa aṭṭhārasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvakassa bhikkhuno iriyāpatho kathito hoti. Ātāpīti tasseva vuttappakārassa satipaṭṭhānassa bhāvanakavīriyena vīriyavā. Sampajānoti aṭṭhārasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa pariggāhikapaññāya sammā pajānanto. Satimāti aṭṭhārasavidhena kāyānupassanāpariggāhikāya satiyā samannāgato. Vineyya loke abhijjhādomanassanti tasmiṃyeva kāyasaṅkhāte loke pañcakāmaguṇikataṇhañca paṭighasampayuttadomanassañca vinetvā vikkhambhetvā kāye kāyānupassī viharatīti vuttaṃ hoti. Ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānavasena suddharūpasammasanameva kathitanti veditabbaṃ.

390. Kāye kāyānupassī (quán thân trong thân) là quán xét chính thân ấy bằng trí tuệ trong thân có mười tám loại này: chương niệm hơi thở, chương oai nghi, chương tỉnh giác, chương quán niệm thể trược, chương quán niệm giới, chín chương quán tử thi, và bốn biến xứ xanh v.v... theo cách chuẩn bị nội phần. Viharati (trú) có nghĩa là đi đứng, hiện hữu. Bằng câu này, oai nghi của vị tỳ khưu tu tập niệm xứ quán thân theo mười tám cách này được nói đến. Ātāpī (nhiệt tâm) là có tinh tấn bằng sự tinh tấn tu tập niệm xứ đã được nói theo cách ấy. Sampajāno (tỉnh giác) là biết rõ đúng đắn bằng trí tuệ thâu nhiếp niệm xứ quán thân theo mười tám cách. Satimā (chánh niệm) là thành tựu niệm thâu nhiếp quán thân theo mười tám cách. Vineyya loke abhijjhādomanassaṃ (loại bỏ tham ưu ở đời) có nghĩa là: sau khi loại bỏ, chế ngự cả tham ái trong năm dục trưởng dưỡng và ưu tương ưng với sân trong chính thế gian được gọi là thân, vị ấy trú, quán thân trong thân, được nói như vậy. Bằng chừng ấy lời, nên biết rằng chỉ có sự quán xét sắc đơn thuần theo cách niệm xứ quán thân được nói đến.


Vedanāsu vedanānupassīti sukhādibhedāsu vedanāsu ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānāti. Dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ, sāmisaṃ vā sukhaṃ, nirāmisaṃ vā sukhaṃ, sāmisaṃ vā dukkhaṃ, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ, sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ, nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vediyamāno nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.380; vibha. 363; ma. ni. 1.113) evaṃ vuttaṃ navavidhaṃ vedanaṃ anupassanto. Ātāpītiādinā panettha navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānassa bhāvanāpariggāhikānaṃ vīriyapaññāsatīnaṃ vasena attho veditabbo. Lokoti cettha vedanā veditabbā.

"Vedanāsu vedanānupassī" (quán thọ trên các thọ) có nghĩa là: trên các thọ có sự phân loại như lạc thọ v.v..., vị ấy tùy quán chín loại thọ đã được nói đến như vầy: "Khi cảm giác một lạc thọ, vị ấy tuệ tri: 'Tôi cảm giác một lạc thọ.' (Khi cảm giác) một khổ thọ, một thọ không khổ không lạc, hoặc một lạc thọ thuộc vật chất, hoặc một lạc thọ không thuộc vật chất, hoặc một khổ thọ thuộc vật chất, hoặc một khổ thọ không thuộc vật chất, hoặc một thọ không khổ không lạc thuộc vật chất, hoặc khi cảm giác một thọ không khổ không lạc không thuộc vật chất, vị ấy tuệ tri: 'Tôi cảm giác một thọ không khổ không lạc không thuộc vật chất.'" Ở đây, ý nghĩa cần được hiểu theo năng lực của tinh tấn, trí tuệ, và chánh niệm, là những yếu tố bao gồm sự tu tập niệm xứ tùy quán thọ theo chín cách, bằng các từ "ātāpī" v.v... Và ở đây, "loko" (thế gian) nên được hiểu là thọ.


Cittadhammesupi [Pg.383] eseva nayo. Ettha pana citte cittānupassīti ‘‘sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.381; vibha. 365; ma. ni. 1.114) evaṃ vitthārite soḷasappabhede citte tameva cittaṃ pariggāhikāya anupassanāya anupassantoti attho. Dhammesu dhammānupassīti ‘‘pañca nīvaraṇāni, pañcupādānakkhandhā, cha ajjhattikabāhirāyatanāni, satta bojjhaṅgā, cattāri ariyasaccānī’’ti (dī. ni. 2.382-403; vibha. 367-373; ma. ni. 1.115-136) evaṃ koṭṭhāsavasena pañcadhā vuttesu dhammesu dhammapariggāhikāya anupassanāya te dhamme anupassantoti attho. Ettha pana vedanānupassanāsatipaṭṭhāne ca cittānupassanāsatipaṭṭhāne ca suddhaarūpasammasanameva kathitaṃ, dhammānupassanāsatipaṭṭhāne rūpārūpasammasanaṃ. Iti imāni cattāripi satipaṭṭhānāni lokiyalokuttaramissakāneva kathitānīti veditabbāni.

Đối với tâm và các pháp cũng theo phương pháp này. Ở đây, "citte cittānupassī" (quán tâm trên tâm) có nghĩa là: đối với tâm có mười sáu loại được trình bày chi tiết như "tâm có tham, vị ấy tuệ tri là tâm có tham", vị ấy tùy quán chính tâm ấy bằng sự tùy quán bao quát. "Dhammesu dhammānupassī" (quán pháp trên các pháp) có nghĩa là: đối với các pháp được nói đến theo năm phần, tức là "năm triền cái, năm thủ uẩn, sáu nội ngoại xứ, bảy giác chi, bốn thánh đế", vị ấy tùy quán các pháp ấy bằng sự tùy quán bao quát các pháp. Hơn nữa, ở đây, trong niệm xứ tùy quán thọ và niệm xứ tùy quán tâm, chỉ có sự quán xét thuần túy về danh pháp được nói đến; trong niệm xứ tùy quán pháp, sự quán xét về sắc và danh được nói đến. Như vậy, bốn niệm xứ này cần được hiểu là đã được nói đến như là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế.


394. Anuppannānanti anibbattānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ lobhādidhammānaṃ. Anuppādāyāti anibbattanatthāya. Chandaṃ janetīti kattukamyatākusalacchandaṃ uppādeti. Vāyamatīti payogaṃ parakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ karoti. Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati. Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti.

394. "Anuppannānaṃ" nghĩa là chưa sanh khởi. "Pāpakānaṃ" nghĩa là xấu ác. "Akusalānaṃ dhammānaṃ" nghĩa là các pháp tham v.v... sanh khởi từ sự không khéo léo. "Anuppādāya" nghĩa là để không sanh khởi. "Chandaṃ janeti" nghĩa là làm sanh khởi dục thiện, tức là ý muốn thực hành. "Vāyamati" nghĩa là nỗ lực, cố gắng. "Vīriyaṃ ārabhati" nghĩa là thực hiện tinh tấn thuộc thân và tâm. "Cittaṃ paggaṇhāti" nghĩa là nâng đỡ tâm bằng chính tinh tấn đồng sanh ấy. "Padahati" nghĩa là thực hiện tinh tấn nỗ lực.


Uppannānanti jātānaṃ nibbattānaṃ. Kusalānaṃ dhammānanti kosallasambhūtānaṃ alobhādidhammānaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Asammosāyāti anassanatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Paripūriyāti paripūraṇatthāya. Ayaṃ tāva catunnaṃ sammappadhānānaṃ ekapadiko atthuddhāro.

"Uppannānaṃ" nghĩa là đã sanh, đã khởi. "Kusalānaṃ dhammānaṃ" nghĩa là các pháp vô tham v.v... sanh khởi từ sự khéo léo. "Ṭhitiyā" nghĩa là để an trú. "Asammosāya" nghĩa là để không quên lãng. "Bhiyyobhāvāya" nghĩa là để được lặp đi lặp lại. "Vepullāya" nghĩa là để được quảng đại. "Bhāvanāya" nghĩa là để tăng trưởng. "Paripūriyā" nghĩa là để được viên mãn. Đây trước hết là sự giải thích ý nghĩa từng từ của bốn chánh cần.


Ayaṃ pana sammappadhānakathā nāma duvidhā lokiyā lokuttarā ca. Tattha lokiyā sabbapubbabhāge hoti, sā kassapasaṃyuttapariyāyena lokiyamaggakkhaṇeyeva veditabbā. Vuttañhi tattha –

Lại nữa, bài thuyết về chánh cần này có hai loại: hiệp thế và siêu thế. Trong đó, loại hiệp thế có ở trong tất cả các giai đoạn chuẩn bị, và nó cần được hiểu chỉ trong sát-na đạo hiệp thế theo bài kinh trong Tương Ưng Ca-diếp. Thật vậy, ở đó đã nói rằng:


‘‘Cattārome, āvuso, sammappadhānā. Katame cattāro? Idhāvuso, bhikkhu ‘anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti, ‘uppannā me [Pg.384] pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti, ‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti, ‘uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karotī’’ti (saṃ. ni. 2.145).

"Này chư hiền, có bốn chánh cần này. Bốn là gì? Này chư hiền, ở đây, vị tỳ khưu nỗ lực với ý nghĩ rằng: 'Mong rằng các pháp ác bất thiện chưa sanh nơi ta, khi sanh khởi, sẽ không dẫn đến bất lợi.' Vị ấy nỗ lực với ý nghĩ rằng: 'Mong rằng các pháp ác bất thiện đã sanh nơi ta, khi chưa được đoạn trừ, sẽ không dẫn đến bất lợi.' Vị ấy nỗ lực với ý nghĩ rằng: 'Mong rằng các pháp thiện chưa sanh nơi ta, khi không sanh khởi, sẽ không dẫn đến bất lợi.' Vị ấy nỗ lực với ý nghĩ rằng: 'Mong rằng các pháp thiện đã sanh nơi ta, khi diệt đi, sẽ không dẫn đến bất lợi.'"


Ettha ca pāpakā akusalāti lobhādayo veditabbā. Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca. Uppannā kusalā nāma samathavipassanāva. Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako nāma natthi. So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati. Purimasmimpi vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ, taṃ pana na yuttaṃ. Evaṃ lokiyā sammappadhānakathā sabbapubbabhāge kassapasaṃyuttapariyāyena veditabbā. Lokuttaramaggakkhaṇe panetaṃ ekameva vīriyaṃ catukiccasādhanavasena cattāri nāmāni labhati.

Và ở đây, "pāpakā akusalā" (ác bất thiện) cần được hiểu là tham v.v... "Anuppannā kusalā dhammā" (các pháp thiện chưa sanh) là cả chỉ và quán, và đạo. "Uppannā kusalā" (các pháp thiện đã sanh) chỉ là chỉ và quán. Còn đạo, sau khi sanh khởi một lần rồi diệt, không có cái gọi là dẫn đến bất lợi. Vì nó diệt đi sau khi đã tạo duyên cho quả. Hoặc có người nói rằng trong câu trước đó cũng chỉ nên lấy chỉ và quán, nhưng điều đó không hợp lý. Như vậy, bài thuyết về chánh cần hiệp thế trong tất cả các giai đoạn chuẩn bị cần được hiểu theo bài kinh trong Tương Ưng Ca-diếp. Nhưng trong sát-na đạo siêu thế, chính tinh tấn duy nhất này, do năng lực hoàn thành bốn nhiệm vụ, nhận được bốn tên gọi.


Tattha anuppannānaṃ pāpakānanti ettha ‘‘anuppanno ceva kāmacchando’’tiādīsu vuttanayena attho veditabbo. Uppannānaṃ pāpakānanti ettha catubbidhaṃ uppannaṃ vattamānuppannaṃ, bhutvāvigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, bhūmiladdhuppannanti. Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino, idaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma, kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhutvā vigataṃ nāma. Tadubhayampi bhutvāvigatuppannanti saṅkhaṃ gacchati. Kusalākusalakammaṃ aññakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti vuccati, idaṃ okāsakatuppannaṃ nāma. Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāma, te atītādibhedā honti. Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Atītakkhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti, anāgatakkhandhesu anusayitāpi appahīnāva honti, paccuppannakkhandhesu anusayitāpi appahīnāva honti, idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. Tenāhu porāṇā – ‘‘tāsu tāsu bhūmisu asamugghātagatā kilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī’’ti.

Ở đây, trong câu “anuppannānaṃ pāpakānaṃ” (của các pháp ác chưa sanh), ý nghĩa cần được hiểu theo phương thức đã được trình bày trong các đoạn như “anuppanno ceva kāmacchando” (dục tham chưa sanh). Trong câu “uppannānaṃ pāpakānaṃ” (của các pháp ác đã sanh), “đã sanh” có bốn loại: đã sanh trong hiện tại, đã sanh rồi diệt, đã sanh do có cơ hội, và đã sanh do có được nền tảng. Trong đó, những phiền não nào đang hiện hữu, có đủ ba sát-na sanh, trụ, diệt, đây được gọi là “đã sanh trong hiện tại”. Lại nữa, khi nghiệp đang hiện hữu, quả đã diệt sau khi đã kinh nghiệm vị của đối tượng được gọi là “đã có rồi diệt”; nghiệp đã sanh rồi diệt được gọi là “đã có rồi diệt”. Cả hai trường hợp đó đều được kể là “đã sanh rồi diệt”. Nghiệp thiện và bất thiện ngăn cản quả của nghiệp khác và tạo cơ hội cho quả của chính nó; khi cơ hội được tạo ra như vậy, quả sắp sanh được gọi là “đã sanh” kể từ lúc tạo cơ hội. Đây được gọi là “đã sanh do có cơ hội”. Lại nữa, năm uẩn được gọi là nền tảng của thiền minh sát, chúng có sự phân biệt như quá khứ, v.v. Tuy nhiên, không thể nói rằng các phiền não ngấm ngầm trong chúng là quá khứ, vị lai hay hiện tại. Vì rằng, các phiền não ngấm ngầm trong các uẩn quá khứ cũng chưa được đoạn trừ, các phiền não ngấm ngầm trong các uẩn vị lai cũng chưa được đoạn trừ, các phiền não ngấm ngầm trong các uẩn hiện tại cũng chưa được đoạn trừ. Đây được gọi là “đã sanh do có được nền tảng”. Do đó, các vị cổ sư đã nói: “Các phiền não chưa bị nhổ bật trong các nền tảng này hay nền tảng khác được kể là ‘đã sanh do có được nền tảng’.”


Aparampi [Pg.385] catubbidhaṃ uppannaṃ samudācāruppannaṃ, ārammaṇādhiggahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ, asamugghātituppannanti. Tattha sampati vattamānaṃyeva samudācāruppannaṃ nāma. Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesā nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Ārammaṇassa adhiggahitattā. Yathā kiṃ? Yathā khīrukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbā, evaṃ. Idaṃ ārammaṇādhiggahituppannaṃ nāma. Samāpattiyā avikkhambhitakilesā pana imasmiṃ nāma ṭhānena uppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Avikkhambhitattā. Yathā kiṃ? Yathā khīrarukkhaṃ kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyāti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ avikkhambhituppannaṃ nāma. Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi uppajjantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Idaṃ asamugghātituppannaṃ nāma.

Lại nữa, “đã sanh” có bốn loại khác: đã sanh do biểu hiện, đã sanh do đối tượng đã được nắm bắt, đã sanh do không bị chế ngự, và đã sanh do không bị nhổ bật. Trong đó, cái đang hiện hành ngay bây giờ được gọi là “đã sanh do biểu hiện”. Không thể nói rằng các phiền não sẽ không sanh khởi vào mỗi khoảnh khắc nhớ lại sau khi đã nắm bắt tướng trong đối tượng một lần mở mắt. Tại sao? Vì đối tượng đã được nắm bắt chặt chẽ. Ví như thế nào? Ví như không thể nói rằng mủ sẽ không chảy ra ở chỗ cây có mủ bị rìu chặt đi chặt lại, cũng vậy. Đây được gọi là “đã sanh do đối tượng đã được nắm bắt”. Lại nữa, không thể nói rằng các phiền não không bị chế ngự bởi thiền định sẽ không sanh khởi ở nơi này. Tại sao? Vì chúng không bị chế ngự. Ví như thế nào? Ví như không thể nói rằng mủ sẽ không chảy ra ở nơi này khi người ta chặt cây có mủ bằng rìu, cũng vậy. Đây được gọi là “đã sanh do không bị chế ngự”. Lại nữa, các phiền não không bị nhổ bật bởi đạo quả cũng sanh khởi ngay cả đối với người tái sanh ở cõi hữu sắc, điều này cần được giải thích rộng ra theo phương pháp trước. Đây được gọi là “đã sanh do không bị nhổ bật”.


Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ, bhutvāvigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ, bhūmiladdhuppannaṃ, ārammaṇādhiggahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ, asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ. Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati. So ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Vuttampi cetaṃ –

Trong số những cái “đã sanh” này, bốn loại “đã sanh” là: đã sanh trong hiện tại, đã sanh rồi diệt, đã sanh do có cơ hội, và đã sanh do biểu hiện, không phải là đối tượng bị đạo quả tiêu diệt. Bốn loại: đã sanh do có được nền tảng, đã sanh do đối tượng đã được nắm bắt, đã sanh do không bị chế ngự, và đã sanh do không bị nhổ bật, là đối tượng bị đạo quả tiêu diệt. Vì rằng, đạo quả khi sanh khởi, nó đoạn trừ những phiền não này. Không thể nói rằng những phiền não mà nó đoạn trừ là quá khứ, vị lai hay hiện tại. Điều này cũng đã được nói đến:


‘‘Hañci atīte kilese pajahati? Tena hi khīṇaṃyeva khepeti, niruddhaṃ nirodheti, atthaṅgataṃ atthaṅgameti, atītaṃ yaṃ natthi, taṃ pajahati. Hañci anāgate kilese pajahati? Tena hi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ anuppannaṃ apātubhūtaṃ pajahati, anāgataṃ yaṃ natthi, taṃ pajahati. Hañci paccuppanne kilese pajahati? Tena hi ratto rāgaṃ pajahati, duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati, kaṇhasukkā dhammā yuganaddhā vattanti, saṃkilesiyā maggabhāvanā hotīti…pe… tena hi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayoti. Atthi maggabhāvanā…pe… atthi dhammābhisamayoti. Yathā kathaṃ viya? Seyyathāpi taruṇo rukkho…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavantī’’ti (paṭi. ma. 3.21).

“Nếu đoạn trừ các phiền não trong quá khứ? Thì có nghĩa là làm cạn kiệt cái đã cạn kiệt, làm cho diệt cái đã diệt, làm cho biến mất cái đã biến mất, đoạn trừ cái quá khứ không hiện hữu. Nếu đoạn trừ các phiền não trong vị lai? Thì có nghĩa là đoạn trừ cái chưa sanh, cái chưa phát sanh, cái chưa khởi lên, cái chưa biểu hiện, đoạn trừ cái vị lai không hiện hữu. Nếu đoạn trừ các phiền não trong hiện tại? Thì có nghĩa là người đang tham đoạn trừ tham, người đang sân đoạn trừ sân, người đang si đoạn trừ si, người bị trói buộc bởi ngã mạn đoạn trừ ngã mạn, người chấp thủ tà kiến đoạn trừ tà kiến, người chưa quyết đoán đoạn trừ hoài nghi, người có sức mạnh tiềm tàng đoạn trừ tùy miên; các pháp đen và trắng diễn tiến song hành, sự tu tập đạo quả trở thành ô nhiễm... v.v... Như vậy thì không có sự tu tập đạo quả, không có sự chứng ngộ quả, không có sự đoạn trừ phiền não, không có sự liễu ngộ các pháp. (Đáp:) Có sự tu tập đạo quả... v.v... có sự liễu ngộ các pháp. Ví như thế nào? Giống như một cây non... v.v... chúng chưa biểu hiện nên không biểu hiện.”


Iti [Pg.386] pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato, jātaphalarukkho pana dīpetabbo. Yathā hi saphalo taruṇambarukkho, tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ, sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃ, athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya. Tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti, na anāgatapaccuppannāni ca nāsitāni. Atītāni hi manussehi paribhuttāni, anāgatāni anibbattāni, na sakkā nāsetuṃ. Yasmiṃ pana samaye so chinno, tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni. Sace pana rukkho acchinno assa, athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ, tāni nāsitāni honti. Tāni hi ajātāneva na jāyanti, anibbattāneva na nibbattanti, apātubhūtāneva na pātubhavanti. Evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati, nāpi na pajahati. Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā, maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti, anibbattāva na nibbattanti, apātubhūtāva na pātubhavanti. Taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ byādhitānaṃ rogavūpasamanatthaṃ pītabhesajjehi vāpi ayamattho vibhāvetabbo. Evaṃ maggo ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Na ca maggo kilese na pajahati. Ye pana maggo kilese pajahati, te sandhāya ‘‘uppannānaṃ pāpakāna’’ntiādi vuttaṃ.

Như vậy, trong Chánh tạng, cây không có quả đã được đề cập, nhưng cây có quả nên được trình bày. Ví như có một cây xoài non sai quả, người ta có thể ăn quả của cây đó, những quả còn lại thì làm rụng xuống và cho đầy vào giỏ, rồi một người khác dùng rìu chặt cây đó. Do đó, những quả trong quá khứ của cây ấy không bị xem là đã bị hủy hoại, và những quả trong tương lai và hiện tại cũng không bị hủy hoại. Vì những quả quá khứ đã được người ta ăn rồi, những quả tương lai thì chưa sanh khởi, không thể bị hủy hoại. Hơn nữa, vào lúc cây bị chặt, khi ấy không có quả nào cả, nên những quả hiện tại cũng không bị hủy hoại. Nhưng nếu cây không bị chặt, thì những quả nào có thể sanh khởi nhờ vào địa vị và thủy vị của nó, những quả ấy mới được xem là đã bị hủy hoại. Vì rằng chúng, do chưa sanh, nên không sanh; do chưa khởi, nên không khởi; do chưa hiện hữu, nên không hiện hữu. Cũng vậy, đạo không đoạn trừ các phiền não thuộc các loại quá khứ v.v..., mà cũng không phải là không đoạn trừ. Vì rằng, những phiền não nào có thể sanh khởi khi các uẩn chưa được liễu tri bởi đạo, thì do đạo sanh lên và các uẩn đã được liễu tri, nên các phiền não ấy, do chưa sanh, nên không sanh; do chưa khởi, nên không khởi; do chưa hiện hữu, nên không hiện hữu. Ý nghĩa này cũng nên được làm sáng tỏ qua ví dụ về thuốc được uống bởi người phụ nữ có con nhỏ để không sanh nữa, hoặc bởi người bệnh để làm dịu bệnh tật. Như vậy, không thể nói rằng những phiền não mà đạo đoạn trừ là quá khứ, tương lai, hay hiện tại. Và cũng không phải đạo không đoạn trừ phiền não. Nhưng liên quan đến những phiền não mà đạo đoạn trừ, (Đức Thế Tôn) đã nói: ‘Đối với các pháp ác đã sanh khởi’ v.v...


Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati, kilesānaṃ pana appahīnattā ye uppajjeyyuṃ upādinnakkhandhā, tepi pajahatiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī’’ti (cūḷava. ajitamāṇavapucchāniddeso 6) vitthāro. Iti maggo upādinnato anupādinnato ca vuṭṭhāti. Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato, anāgāmimaggo sugatikāmabhavato, arahattamaggo rūpārūpabhavato vuṭṭhāti. Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti.

Và đạo không chỉ đoạn trừ các phiền não, mà do các phiền não chưa được đoạn trừ, những thủ uẩn nào có thể sanh khởi, đạo cũng đoạn trừ cả chúng nữa. Điều này cũng đã được nói: ‘Với sự diệt của hành thức do Tu-đà-hoàn đạo tuệ, ngoại trừ bảy kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong vòng luân hồi vô thủy, chúng diệt tại đây’ (Cūḷava. Ajitamāṇavapucchāniddeso 6), (nên biết) chi tiết. Như vậy, đạo vượt thoát khỏi cả thủ uẩn và phi thủ uẩn. Hơn nữa, xét theo phương diện cõi sống, Tu-đà-hoàn đạo vượt thoát khỏi cõi khổ, Tư-đà-hàm đạo vượt thoát khỏi một phần cõi vui, A-na-hàm đạo vượt thoát khỏi cõi vui dục giới, A-la-hán đạo vượt thoát khỏi cõi sắc và vô sắc. Các vị thầy cũng nói rằng (đạo) vượt thoát khỏi tất cả các cõi sống.


Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti, kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti? Maggappavattiyā eva. Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā [Pg.387] anuppanno nāma vuccati. Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ gantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti; ‘‘anāgataṭṭhānaṃ āgatamha, ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā’’ti. Yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmāti ‘‘ṭhitiyā bhāvetī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Evametassa bhikkhuno idaṃ lokuttaramaggakkhaṇe vīriyaṃ ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādīni cattāri nāmāni labhati. Ayaṃ lokuttaramaggakkhaṇe sammappadhānakathā. Imasmiṃ pana sutte lokiyalokuttaramissakāneva sammappadhānāni kathitāni.

Vậy, trong sát-na đạo, làm thế nào có sự tu tập để làm sanh khởi những (pháp thiện) chưa sanh khởi, và làm thế nào có (sự tu tập) cho sự an trú của những (pháp thiện) đã sanh khởi? Chính do sự khởi lên của đạo. Vì đạo, khi đang khởi lên, do trước đây chưa từng sanh khởi, nên được gọi là 'chưa sanh khởi'. Vì sau khi đi đến một nơi chưa từng đến, hoặc sau khi kinh nghiệm một đối tượng chưa từng kinh nghiệm, người ta thường nói: ‘Chúng tôi đã đến nơi chưa từng đến, chúng tôi đang kinh nghiệm đối tượng chưa từng kinh nghiệm’. Và sự khởi lên của đạo chính là sự an trú, do đó có thể nói: ‘tu tập cho sự an trú’. Như vậy, đối với vị tỳ khưu này, trong sát-na đạo siêu thế, sự tinh tấn này nhận được bốn tên gọi: ‘để các pháp ác bất thiện chưa sanh không sanh khởi’ v.v... Đây là luận về Chánh cần trong sát-na đạo siêu thế. Nhưng trong kinh này, các Chánh cần được trình bày là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế.


398-401. Iddhipādesu chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi, padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge (vibha. 431 ādayo) āgato eva. Visuddhimagge (visuddhi. 2.382) panassa attho dīpito. Tatrāyaṃ bhikkhu yadā chandādīsu ekaṃ dhuraṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti, tadāssa paṭhamiddhipādo pubbabhāge lokiyo, aparabhāge lokuttaro. Evaṃ sesāpīti. Imasmimpi sutte lokiyalokuttarāva iddhipādā kathitā.

398-401. Trong các Như ý túc, định sanh khởi nương vào dục được gọi là dục định; các hành là sự nỗ lực chính được gọi là cần hành. ‘Thành tựu’ nghĩa là được trang bị với các pháp ấy. Nền tảng của thành tựu, hoặc nền tảng là sự thành tựu, nên gọi là Như ý túc. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết đã được trình bày trong Phân tích về Như ý túc (Vibha. 431 tt.). Ý nghĩa của nó đã được làm sáng tỏ trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 2.382). Ở đó, khi vị tỳ khưu này, nương vào một trong các pháp như dục v.v... làm chủ đạo, phát triển minh sát và đạt đến A-la-hán, khi ấy, Như ý túc đầu tiên của vị ấy trong giai đoạn đầu là hiệp thế, trong giai đoạn sau là siêu thế. Các pháp còn lại cũng như vậy. Trong kinh này cũng vậy, các Như ý túc được trình bày là (sự pha trộn giữa) hiệp thế và siêu thế.


402-406. Saddhindriyaṃ bhāvetītiādīsu saddhāva attano saddhādhure indaṭṭhaṃ karotīti saddhindriyaṃ. Vīriyindriyādīsupi eseva nayo. Bhāvetīti ettha pana ādikammiko yogāvacaro tīhi kāraṇehi saddhindriyaṃ visodhento saddhindriyaṃ bhāveti nāma. Vīriyindriyādīsupi eseva nayo. Vuttañhetaṃ –

402-406. Trong các câu như ‘tu tập tín quyền’ v.v..., chính tín làm chủ trong vai trò của tín, nên gọi là tín quyền. Phương pháp này cũng áp dụng cho tấn quyền v.v... Trong từ ‘tu tập’ ở đây, hành giả sơ cơ, trong khi thanh lọc tín quyền bằng ba nguyên nhân, được gọi là tu tập tín quyền. Phương pháp này cũng áp dụng cho tấn quyền v.v... Điều này đã được nói rằng –


‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato, pasādanīye suttante paccavekkhato imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati.

‘Tín quyền được thanh tịnh bởi ba phương cách này: do tránh xa những người không có đức tin, do phục vụ, thân cận, gần gũi những người có đức tin, và do quán xét các kinh điển tạo niềm tin.


‘‘Kusīte puggale parivajjayato, āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato, sammappadhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati.

‘Tấn quyền được thanh tịnh bởi ba phương cách này: do tránh xa những người lười biếng, do phục vụ, thân cận, gần gũi những người tinh tấn, và do quán xét về các Chánh cần.


‘‘Muṭṭhassatī [Pg.388] puggale parivajjayato, upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato, satipaṭṭhāne paccavekkhato imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati.

‘Niệm quyền được thanh tịnh bởi ba phương cách này: do tránh xa những người thất niệm, do phục vụ, thân cận, gần gũi những người có chánh niệm, và do quán xét về các Niệm xứ.


‘‘Asamāhite puggale parivajjayato, samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato, jhānavimokkhe paccavekkhato imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati.

‘Định quyền được thanh tịnh bởi ba phương cách này: do tránh xa những người không có định, do phục vụ, thân cận, gần gũi những người có định, và do quán xét về các thiền và giải thoát.


‘‘Duppaññe puggale parivajjayato, paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato, gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhatī’’ti (paṭi. ma. 1.184-185).

‘Tuệ quyền được thanh tịnh bởi ba phương diện này: do tránh xa những người thiểu trí, do thân cận, gần gũi, phục vụ những người có trí tuệ, và do quán xét pháp hành thâm sâu của trí tuệ’.


Ettha ca gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhatoti saṇhasukhumaṃ khandhantaraṃ, āyatanantaraṃ, dhātantaraṃ, indriyabalabojjhaṅgantaraṃ, maggantaraṃ, phalantarañca paccavekkhantassāti attho. Imesañhi tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ kāraṇānaṃ vasena akatābhiniveso ādikammiko yogāvacaro saddhādhurādīsu abhinivesaṃ paṭṭhapetvā bhāvento avasāne vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhati. So yāva arahattamaggā imāni indriyāni bhāveti nāma, arahattaphale patte bhāvitindriyo nāma hotīti. Evaṃ imānipi pañcindriyāni lokiyalokuttarāneva kathitānīti.

Ở đây, câu ‘do quán xét pháp hành thâm sâu của trí tuệ’ có nghĩa là: đối với người quán xét sự khác biệt vi tế của uẩn, xứ, giới, quyền, lực, giác chi, đạo, và quả. Thật vậy, vị hành giả sơ cơ đã có sự quyết tâm, nhờ vào ba nguyên nhân này, sau khi thiết lập sự quyết tâm trong tín và các pháp dẫn đầu, tu tập, và cuối cùng, sau khi thoát ly, vị ấy đạt được quả A-la-hán. Vị ấy được gọi là người tu tập các quyền này cho đến khi đạt A-la-hán đạo; khi đã đạt đến quả A-la-hán, vị ấy được gọi là người đã tu tập các quyền. Như vậy, năm quyền này cũng được nói đến là pháp thế gian và siêu thế.


Saddhābalādīsu saddhāyeva akampiyaṭṭhena balanti saddhābalaṃ. Vīriyabalādīsupi eseva nayo. Ettha hi saddhā assaddhiye na kampati, vīriyaṃ kosajjena na kampati, sati muṭṭhassaccena na kampati, samādhi uddhacce na kampati, paññā avijjāya na kampatīti sabbānipi akampiyaṭṭhena balānīti vuccanti. Bhāvanānayo panettha indriyabhāvanāyaṃ vuttanayeneva veditabboti. Imāni lokiyalokuttarāneva kathitānīti.

Trong tín lực v.v..., chính tín do ý nghĩa không lay động nên là lực, do đó gọi là tín lực. Đối với tấn lực v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Ở đây, tín không bị lay động bởi sự vô tín; tấn không bị lay động bởi sự lười biếng; niệm không bị lay động bởi sự thất niệm; định không bị lay động bởi sự trạo cử; tuệ không bị lay động bởi vô minh. Do đó, tất cả đều được gọi là lực vì ý nghĩa không lay động. Phương pháp tu tập ở đây nên được hiểu theo cách đã được nói trong phần tu tập các quyền. Những pháp này được nói đến là pháp thế gian và siêu thế.


418. Satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ettha ayaṃ ādikammikānaṃ kulaputtānaṃ vasena saddhiṃ atthavaṇṇanāya bhāvanānayo. Tattha satisambojjhaṅgantiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃ tāva ayamatthavaṇṇanā – satisambojjhaṅge tāva saraṇaṭṭhena sati, sā panesā upaṭṭhānalakkhaṇā, apilāpanalakkhaṇā vā. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yathā, mahārāja[Pg.389], rañño bhaṇḍāgāriko rañño sāpateyyaṃ apilāpeti ‘ettakaṃ, mahārāja, hiraññaṃ, ettakaṃ suvaṇṇaṃ, ettakaṃ sāpateyya’nti. Evameva kho, mahārāja, sati uppajjamānā kusalākusalasāvajjānavajjahīnappaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme apilāpeti ime cattāro satipaṭṭhānā’’ti (mi. pa. 2.1.13) vitthāro. Apilāpanarasā, kiccavaseneva hissā etaṃ lakkhaṇaṃ therena vuttaṃ. Asammosarasā vā, gocarābhimukhībhāvapaccupaṭṭhānā. Sati eva sambojjhaṅgoti satisambojjhaṅgo.

418. Trong câu ‘tu tập niệm giác chi’, đây là phương pháp tu tập cùng với sự giải thích ý nghĩa dành cho các thiện nam tử sơ cơ. Ở đây, trước hết, đây là sự giải thích ý nghĩa của bảy thuật ngữ đầu tiên được nói theo phương pháp bắt đầu bằng ‘niệm giác chi’. Trước hết, trong niệm giác chi, niệm có nghĩa là ghi nhớ. Niệm này có trạng thái là sự có mặt, hoặc có trạng thái là không trôi nổi. Điều này cũng đã được nói: ‘Tâu đại vương, ví như người quản khố của vua khiến vua nhớ lại tài sản của mình: ‘Tâu đại vương, đây là ngần ấy bạc, ngần ấy vàng, ngần ấy của cải.’ Cũng vậy, tâu đại vương, khi niệm sanh khởi, nó khiến người ta nhớ lại các pháp thiện, bất thiện, có tội, vô tội, hạ liệt, cao thượng, đen, trắng, và các pháp đối lập – đây là bốn niệm xứ,’ phần chi tiết. Nó có phận sự là không trôi nổi; thật vậy, chính do phận sự mà trạng thái này của nó đã được vị trưởng lão nói đến. Hoặc nó có phận sự là không quên. Chính niệm là giác chi, nên gọi là niệm giác chi.


Tattha bodhiyā, bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yā hi ayaṃ dhammasāmaggīyāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhaattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati, bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha – ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti (saṃ. ni. 5.378; dī. ni. 3.143). Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa aṅgotipi bojjhaṅgo senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti.

Ở đây, ‘giác chi’ (bojjhaṅgo) là chi phần (aṅga) của sự giác ngộ (bodhi), hoặc là chi phần của người giác ngộ (bodhi). Điều này có nghĩa là gì? Thật vậy, có sự hòa hợp của các pháp này, tức là sự hòa hợp của các pháp được gọi là niệm, trạch pháp, tấn, hỷ, tịnh, định, xả, vốn là đối nghịch với nhiều tai họa như thụ động, trạo cử, đứng yên, cố gắng, hưởng thụ dục lạc, khổ hạnh ép xác, đoạn kiến, thường kiến, chấp thủ, v.v..., sanh khởi vào khoảnh khắc của đạo thế gian và siêu thế; do sự hòa hợp của các pháp này mà vị thánh đệ tử giác ngộ, vì thế nó được gọi là ‘sự giác ngộ’ (bodhi). ‘Giác ngộ’ có nghĩa là thức dậy khỏi giấc ngủ của dòng tương tục phiền não, hoặc là thấu triệt bốn Thánh đế, hoặc là chứng ngộ chính Niết-bàn. Như có lời dạy: ‘Sau khi tu tập bảy giác chi, Ngài đã hoàn toàn giác ngộ tuệ giác vô thượng, chánh đẳng chánh giác.’ Nó cũng là ‘giác chi’ vì là chi phần của sự giác ngộ được gọi là sự hòa hợp của các pháp, giống như thiền chi, đạo chi, v.v... Và vị thánh đệ tử này, do giác ngộ nhờ sự hòa hợp của các pháp theo cách đã nói, nên được gọi là ‘người giác ngộ’ (bodhi); nó cũng là ‘giác chi’ vì là chi phần của vị ấy, giống như quân chi, xa chi, v.v... Do đó, các vị sớ giải đã nói: ‘Hoặc chúng là giác chi vì là chi phần của người đang giác ngộ.’


Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’ti iminā paṭisambhidānayenāpi (paṭi. ma. 2.17) bojjhaṅgattho veditabbo. Pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo, sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo, taṃ satisambojjhaṅgaṃ.

Lại nữa, ý nghĩa của ‘giác chi’ cũng nên được hiểu theo phương pháp của Phân Tích Đạo này: ‘“Giác chi” có nghĩa là gì? Chúng là giác chi vì chúng dẫn đến sự giác ngộ; chúng là giác chi vì chúng giác ngộ; chúng là giác chi vì chúng giác ngộ theo sau; chúng là giác chi vì chúng thấu triệt; chúng là giác chi vì chúng giác ngộ hoàn toàn.” Giác chi (bojjhaṅgo) được tán thán và tốt đẹp là chánh giác chi (sambojjhaṅgo). Chính niệm là chánh giác chi, nên gọi là niệm chánh giác chi (satisambojjhaṅgo). (Tu tập) niệm chánh giác chi ấy.


Dhammavicayasambojjhaṅgantiādīsupi catusaccadhamme vicinatīti dhammavicayo. So pavicayalakkhaṇo, obhāsanaraso, asammohapaccupaṭṭhāno. Vīrabhāvato, vidhinā īrayitabbato ca vīriyaṃ. Taṃ paggahalakkhaṇaṃ, upathambhanarasaṃ[Pg.390], anosīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Pīṇayatīti pīti. Sā pharaṇalakkhaṇā, tuṭṭhilakkhaṇā vā, kāyacittānaṃ pīṇanarasā, nesaṃyeva odagyapaccupaṭṭhānā. Kāyacittadarathappassambhanato passaddhi. Sā upasamalakkhaṇā, kāyacittadarathamaddanarasā, kāyacittānaṃ aparipphandasītibhāvapaccupaṭṭhānā. Samādhānato samādhi. So avikkhepalakkhaṇo, avisāralakkhaṇo vā, cittacetasikānaṃ sampiṇḍanaraso, cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno. Ajjhupekkhanato upekkhā. Sā paṭisaṅkhānalakkhaṇā, samavāhitalakkhaṇā vā, ūnādhikanivāraṇarasā, pakkhapātupacchedanarasā vā, majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā. Sesaṃ vuttanayameva. Bhāvetīti brūheti vaḍḍheti, uppādetīti attho.

Đối với trạch pháp chánh giác chi v.v... cũng vậy. Trạch pháp (dhammavicayo) là vì nó thẩm sát các pháp Tứ đế. Nó có trạng thái là thẩm sát, có phận sự là soi sáng, có sự biểu hiện là không si mê. Tấn (vīriyaṃ) là do trạng thái dũng mãnh và do được khơi dậy một cách có phương pháp. Nó có trạng thái là nâng đỡ, có phận sự là chống đỡ, có sự biểu hiện là không chìm xuống. Hỷ (pīti) là vì nó làm cho thỏa thích. Nó có trạng thái là thấm nhuần, hoặc trạng thái là vui thích, có phận sự là làm cho thân tâm no đủ, có sự biểu hiện là sự hân hoan của chính thân tâm ấy. Tịnh (passaddhi) là do làm lắng dịu sự nóng nảy của thân tâm. Nó có trạng thái là an tịnh, có phận sự là dẹp tan sự nóng nảy của thân tâm, có sự biểu hiện là trạng thái không dao động và mát mẻ của thân tâm. Định (samādhi) là do đặt tâm đúng đắn. Nó có trạng thái là không phân tán, hoặc trạng thái là không dao động, có phận sự là gom tụ tâm và tâm sở, có sự biểu hiện là sự an trú của tâm. Xả (upekkhā) là do thái độ thờ ơ. Nó có trạng thái là quán xét, hoặc trạng thái là quân bình, có phận sự là ngăn ngừa sự thiếu và thừa, hoặc có phận sự là cắt đứt sự thiên vị, có sự biểu hiện là trạng thái trung lập. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói. ‘Tu tập’ (bhāveti) có nghĩa là làm cho tăng trưởng, làm cho phát triển, làm cho sanh khởi.


Tattha cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattantīti veditabbā satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena, bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena, tissadattattheraabhayattherādisadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena, ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Tasmā ādikammiko kulaputto imehi catūhi kāraṇehi satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetvā tadeva dhuraṃ katvā abhinivesaṃ paṭṭhapetvā anukkamena arahattaṃ gaṇhāti. So yāva arahattamaggā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti nāma, phale patte bhāvito nāma hoti.

Ở đây, cần phải biết rằng có bốn pháp đưa đến sự sanh khởi của niệm giác chi, đó là: tỉnh giác, sự tránh xa người thất niệm, sự thân cận người có niệm an trú, và sự hướng tâm đến điều ấy. Thật vậy, niệm giác chi sanh khởi nhờ có tỉnh giác trong bảy trường hợp như đi tới v.v..., nhờ tránh xa những người thất niệm giống như con quạ (chờ) cơm vứt đi, nhờ thân cận những người có niệm an trú giống như trưởng lão Tissadatta, trưởng lão Abhaya v.v..., và nhờ tâm có xu hướng, thiên về, hướng đến việc làm cho niệm sanh khởi trong lúc đi, đứng, ngồi v.v... Do đó, một thiện nam tử sơ cơ, sau khi làm cho niệm giác chi sanh khởi do bốn nguyên nhân này, lấy chính điều ấy làm đầu, thiết lập sự chuyên chú, tuần tự đắc quả A-la-hán. Vị ấy, cho đến khi đạt A-la-hán đạo, được gọi là đang tu tập niệm giác chi; khi đã đạt đến quả, được gọi là đã tu tập xong.


Satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti. Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā.

Có bảy pháp đưa đến sự sanh khởi của trạch pháp giác chi, đó là: sự hay hỏi han, sự làm trong sạch các vật, sự thực hành quân bình các căn, sự tránh xa người thiểu trí, sự thân cận người có trí tuệ, sự quán xét cảnh giới của trí tuệ thâm sâu, và sự hướng tâm đến điều ấy. Trong đó, 'sự hay hỏi han' là sự thường xuyên hỏi han, thẩm vấn liên quan đến ý nghĩa của uẩn, xứ, giới, căn, lực, giác chi, đạo chi, thiền, chỉ, và quán.


Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomā dīghā honti, sarīraṃ vā uppannadosañceva sedamalamakkhitañca[Pg.391], tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ vā hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Tasmā kesādicchedanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananahāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ. Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ. Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ aparisuddhāni dīpakapallavaṭṭitelādīni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallavaṭṭitelādīni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṃ – ‘‘vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī’’ti.

'Sự làm trong sạch các vật' là làm cho các vật bên trong và bên ngoài được trong sạch. Thật vậy, khi vị ấy có tóc, móng tay, móng chân, lông dài ra, hoặc thân thể có các chứng bệnh phát sanh và bị dính bẩn bởi mồ hôi, khi ấy vật bên trong trở nên không trong sạch, không thanh tịnh. Lại nữa, khi y phục bị cũ, dơ, hoặc có mùi hôi, hoặc chỗ ở có rác rưởi, khi ấy vật bên ngoài trở nên không trong sạch, không thanh tịnh. Do đó, vật bên trong cần được làm cho trong sạch bằng cách cắt tóc v.v..., bằng cách làm cho thân thể nhẹ nhàng qua việc gây nôn, xổ v.v..., và bằng cách chà xát, tắm rửa. Vật bên ngoài cần được làm cho trong sạch bằng cách may vá, giặt giũ, nhuộm, dọn dẹp chỗ ở v.v... Thật vậy, khi vật bên trong và bên ngoài không trong sạch, thì trong các tâm và tâm sở đã sanh khởi, trí tuệ cũng không trong sạch, không thanh tịnh, giống như ánh sáng của ngọn đèn được thắp lên do duyên đèn, tim đèn, dầu v.v... không trong sạch. Lại nữa, khi vật bên trong và bên ngoài trong sạch, thì trong các tâm và tâm sở đã sanh khởi, trí tuệ cũng trong sạch, giống như ánh sáng của ngọn đèn được thắp lên do duyên đèn, tim đèn, dầu v.v... trong sạch. Do đó, đã được nói rằng: 'Sự làm trong sạch các vật đưa đến sự sanh khởi của trạch pháp giác chi'.


Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.

'Sự thực hành quân bình các căn' là làm cho các căn như tín v.v... được quân bình. Thật vậy, nếu vị ấy có tín căn mạnh, còn các căn khác yếu, thì do đó tấn căn không thể làm phận sự sách tấn, niệm căn không thể làm phận sự an trú, định căn không thể làm phận sự không tán loạn, và tuệ căn không thể làm phận sự thấy. Do đó, tín căn ấy cần được làm cho giảm bớt bằng cách quán xét tự tánh của các pháp, hoặc bằng cách không tác ý đến điều đã làm cho nó trở nên mạnh. Câu chuyện về trưởng lão Vakkali là một ví dụ ở đây. Lại nữa, nếu tấn căn mạnh, thì tín căn không thể làm phận sự quyết đoán, và các căn khác cũng không thể làm các phận sự khác của chúng. Do đó, tấn căn ấy cần được làm cho giảm bớt bằng cách tu tập khinh an v.v... Ở đó cũng vậy, câu chuyện về trưởng lão Soṇa cần được nêu ra. Tương tự như vậy, đối với các căn còn lại, khi một căn trở nên mạnh, cần phải hiểu rằng các căn khác sẽ không có khả năng thực hiện phận sự của chúng.


Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthumhi pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito [Pg.392] kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā taṃ ubhayaṃ samaṃ kattabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.

Đặc biệt ở đây, các bậc trí tán thán sự quân bình của tín và tuệ, và của định và tấn. Thật vậy, người có tín mạnh mà tuệ yếu thì có lòng tin mù quáng, đặt niềm tin vào đối tượng không xứng đáng. Người có tuệ mạnh mà tín yếu thì rơi vào phe xảo trá, giống như căn bệnh phát sanh do thuốc trở nên nan y. Do đi quá xa với ý nghĩ 'chỉ cần tâm sanh khởi là có thiện', người ấy không làm các phước thiện như bố thí v.v... và sanh vào địa ngục. Do sự quân bình của cả hai, người ấy chỉ đặt niềm tin vào đối tượng xứng đáng. Lại nữa, người có định mạnh mà tấn yếu thì bị sự lười biếng chế ngự, vì định có xu hướng lười biếng. Người có tấn mạnh mà định yếu thì bị sự trạo cử chế ngự, vì tấn có xu hướng trạo cử. Nhưng định, khi được kết hợp với tấn, sẽ không rơi vào lười biếng; và tấn, khi được kết hợp với định, sẽ không rơi vào trạo cử. Do đó, cả hai cặp ấy cần được làm cho quân bình. Vì do sự quân bình của cả hai, an chỉ định sẽ sanh khởi.


Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evañhi saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammiko amacco viya ca sabbarājakiccesu, sabbattha icchitabbā. Tenāha – ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā (saṃ. ni. 5.234) bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.

Lại nữa, đối với người thực hành thiền định, tín dù mạnh mẽ cũng là thích hợp. Vì rằng, khi có lòng tin, có sự tin tưởng vững chắc, vị ấy sẽ đạt đến an chỉ định. Còn trong định và tuệ, đối với người thực hành thiền định, nhất tâm mạnh mẽ là thích hợp. Vì rằng, như vậy vị ấy đạt đến an chỉ định. Đối với người thực hành thiền minh sát, tuệ mạnh mẽ là thích hợp. Vì rằng, như vậy vị ấy đạt đến sự thâm nhập các tướng. Lại nữa, do sự quân bình của cả hai mà an chỉ định cũng chắc chắn xảy ra. Còn niệm thì ở đâu cũng cần phải mạnh mẽ. Vì rằng, niệm bảo vệ tâm khỏi rơi vào phóng dật do năng lực của tín, tấn, tuệ thuộc phe phóng dật, và bảo vệ khỏi rơi vào giải đãi do định thuộc phe giải đãi. Do đó, niệm ấy cần được mong muốn ở khắp mọi nơi, như việc ướp muối trong tất cả các món ăn, và như vị đại thần thông thạo mọi việc trong tất cả công việc của vua. Do đó, Ngài đã nói: “Và này, niệm được Đức Thế Tôn nói là cần thiết trong mọi trường hợp. Vì lý do gì? Vì tâm có niệm làm nơi nương tựa, và niệm có sự bảo vệ làm trạng thái hiện khởi, không có niệm thì không có sự sách tấn và chế ngự tâm.”


Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhedesu anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā. Tasmā ādikammiko kulaputto imehi sattahi kāraṇehi dhammavicayasambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetvā tadeva dhuraṃ katvā abhinivesaṃ paṭṭhapetvā anukkamena arahattaṃ gaṇhāti. So yāva arahattamaggā dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti nāma, phale patte bhāvito nāma hoti.

Gọi là tránh xa người liệt tuệ là sự tránh xa những người có trí tuệ kém cỏi, có trí tuệ không thể thâm nhập vào các sự phân chia của uẩn v.v... Gọi là thân cận người có trí tuệ là sự thân cận người đã thành tựu tuệ sanh diệt, có khả năng nắm bắt năm mươi tướng đồng đều. Gọi là quán xét sự vận hành của trí tuệ thâm sâu là sự quán xét các sự phân chia bằng trí tuệ thâm sâu đã khởi lên trong các pháp thâm sâu như uẩn v.v... Gọi là sự hướng tâm về điều đó là trạng thái tâm hướng về, xuôi về, nghiêng về việc làm khởi sanh trạch pháp giác chi trong các oai nghi đi, đứng, ngồi v.v... Do đó, thiện nam tử sơ cơ, sau khi làm khởi sanh trạch pháp giác chi bằng bảy nguyên nhân này, lấy chính điều đó làm đầu, thiết lập sự chuyên chú, tuần tự đắc quả A-la-hán. Vị ấy được gọi là đang tu tập trạch pháp giác chi cho đến A-la-hán đạo, khi đã đạt đến quả, được gọi là đã tu tập xong.


Ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyabhayapaccavekkhaṇatā, ānisaṃsadassāvitā, gamanavīthipaccavekkhaṇatā, piṇḍapātāpacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, satthumahattapaccavekkhaṇatā, jātimahattapaccavekkhaṇatā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.

Mười một pháp đưa đến sự phát sanh của tấn giác chi – sự quán xét nỗi sợ hãi trong cõi khổ, sự thấy được lợi ích, sự quán xét con đường phải đi, sự tôn trọng vật thực khất thực, sự quán xét sự vĩ đại của di sản, sự quán xét sự vĩ đại của Bậc Đạo Sư, sự quán xét sự vĩ đại của dòng dõi, sự quán xét sự vĩ đại của các bạn đồng phạm hạnh, sự tránh xa người lười biếng, sự thân cận người tinh tấn, và sự hướng tâm về điều đó.


Tattha [Pg.393] ‘‘nirayesu pañcavidhabandhanakammakaraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṃ jālakkhipakuminādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavahanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi, kālakañjikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ. Ayameva te bhikkhu kālo’’ti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.

Trong số đó, tấn giác chi cũng phát sanh cho người quán xét nỗi sợ hãi trong cõi khổ như sau: “Ngay cả trong khi đang chịu đựng khổ đau to lớn trong các địa ngục, bắt đầu từ việc bị hành hình bằng năm loại trói buộc; ngay cả trong khi bị bắt bằng lưới, bẫy, lờ v.v... trong loài bàng sanh; hay trong khi (con bò) bị đau đớn do bị đánh bằng roi có gai v.v... phải kéo xe v.v...; ngay cả trong cảnh giới ngạ quỷ, khi bị giày vò bởi đói và khát trong nhiều ngàn năm, thậm chí trong một Phật kỳ; ngay cả trong loài a-tu-la Kālakañjika, khi đang chịu đựng khổ đau do gió, nắng v.v... với thân thể chỉ còn da bọc xương, cao sáu mươi, tám mươi cubit, cũng không thể làm phát sanh tấn giác chi. Này Tỳ khưu, đây chính là thời điểm của ngươi.”


‘‘Na sakkā kusītena nava lokuttaradhammā laddhuṃ, āraddhavīriyeneva sakkā, ayamānisaṃso vīriyassā’’ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati. ‘‘Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakehi gatamaggova gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati.

(Tấn giác chi) cũng phát sanh cho người thấy được lợi ích như sau: “Người lười biếng không thể đắc được chín pháp siêu thế, chỉ người có tinh tấn đã được khởi lên mới có thể, đây là lợi ích của tinh tấn.” (Tấn giác chi) cũng phát sanh cho người quán xét con đường phải đi như sau: “Phải đi trên chính con đường mà tất cả các vị Phật, Phật Độc Giác, và Đại Thinh Văn đã đi, và con đường đó, người lười biếng không thể đi được.”


‘‘Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi taṃ nissāya jīvissāmāti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti. Atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti. Satthārāpi ‘ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṃ viharissatī’ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā, atha kho ‘ayaṃ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’ti te paccayā anuññātā. So dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍapātaṃ apacāyissasi. Āraddhavīriyasseva hi piṇḍāpacāyanaṃ nāma hotī’’ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati mahāmittattherassa viya piṇḍapātiyatissattherassa viya ca.

(Tấn giác chi) cũng phát sanh cho người quán xét sự tôn trọng vật thực khất thực như sau: “Những người cúng dường ngươi bằng vật thực khất thực v.v..., những người này không phải là bà con, không phải là tôi tớ hay người làm công của ngươi, họ cũng không cúng dường những vật thực khất thực cao quý đó cho ngươi với ý nghĩ ‘chúng ta sẽ sống nhờ vào vị này’. Mà thật ra, họ cúng dường vì mong mỏi quả lớn cho việc làm của mình. Cả Bậc Đạo Sư cũng không cho phép các vật dụng cho ngươi với ý nghĩ rằng: ‘Vị này sau khi thọ dụng các vật dụng này, thân thể sẽ cường tráng, sống được an lạc’. Mà thật ra, Ngài đã cho phép các vật dụng cho ngươi với ý nghĩ rằng: ‘Vị này, trong khi thọ dụng các vật dụng này, sẽ thực hành Sa-môn pháp và sẽ giải thoát khỏi khổ luân hồi’. Vậy bây giờ, ngươi sống lười biếng, lại không tôn trọng vật thực khất thực đó sao? Vì rằng, sự tôn trọng vật thực khất thực chỉ có ở người đã khởi sự tinh tấn.” Như vậy, (tấn giác chi) cũng phát sanh cho người quán xét sự tôn trọng vật thực khất thực, như trường hợp của trưởng lão Mahāmitta và trưởng lão Piṇḍapātiyatissa.


Mahāmittatthero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tassa ca gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘amma, asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṃ khīraṃ, asukasmiṃ sappi, asukasmiṃ phāṇitaṃ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi, datvā tvañca bhuñjeyyāsi. Ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttamhī’’ti. Divā kiṃ bhuñjissasi, ammāti? Sākapaṇṇaṃ [Pg.394] pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi, ammāti.

Tương truyền, trưởng lão Mahāmitta sống trong một hang động tên là Kassakaleṇa. Và trong ngôi làng khất thực của ngài, có một vị đại nữ cận sự xem trưởng lão như con trai và chăm sóc ngài. Một hôm, khi đi vào rừng, bà nói với con gái: “Này con, ở chỗ kia có gạo cũ, chỗ kia có sữa, chỗ kia có bơ, chỗ kia có đường phèn. Khi anh của con, thầy Mitta, đến, hãy nấu cơm và dâng cúng cùng với sữa, bơ, và đường phèn. Sau khi cúng dường, con cũng hãy ăn. Còn mẹ, mẹ đã ăn cơm nguội nấu từ hôm qua với nước cháo chua rồi.” (Cô con gái hỏi): “Mẹ ơi, ban ngày mẹ sẽ ăn gì ạ?” (Bà mẹ trả lời): “Này con, hãy cho lá rau vào, nấu cháo chua với tấm gạo rồi để đó cho mẹ.”


Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi – ‘‘mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñji, divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati, tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati. Taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti. Tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi, na sakkhissasīti, ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitu’’nti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce, cīvarañca cīvaravaṃse ṭhapetvā, ‘‘arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi. Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nikkhami. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –

Vị trưởng lão đắp y, vừa lúc lấy bát ra thì nghe tiếng ấy, bèn tự khiển trách mình: “Nghe nói bà đại thí chủ đã ăn cơm cũ với nước cháo, ban ngày cũng sẽ ăn cháo tấm nấu với rau, nhưng vì lợi ích của ngươi mà bà đã dặn dò về gạo cũ v.v... Chính vì nương vào ngươi mà bà ấy không mong cầu ruộng, đất, cơm, hay áo, nhưng bà ấy cho đi vì mong cầu ba loại thành tựu. Ngươi có thể làm cho bà ấy đạt được những thành tựu ấy hay không? Món vật thực khất thực này không thể được thọ nhận bởi ngươi, người còn tham, còn sân, còn si.” Nghĩ vậy, ngài bỏ bát vào túi, tháo nút thắt, quay trở lại, đi đến hang Kassaka, đặt bát dưới giường và đặt y trên sào phơi y, rồi phát nguyện tinh tấn: “Nếu chưa chứng đắc A-la-hán, ta sẽ không ra khỏi đây,” rồi ngồi xuống. Vị tỳ-khưu đã sống không phóng dật suốt đêm dài, phát triển tuệ quán, chứng đắc A-la-hán quả ngay trước giờ ăn. Vị đại lậu tận, như đóa sen đang nở, mỉm cười bước ra. Vị thiên nữ trú ngụ trên cây ở cửa hang (nói rằng):


‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā’’ti. –

“Kính lễ ngài, bậc nhân kiệt, kính lễ ngài, bậc tối thượng nhân; các lậu hoặc của ngài đã đoạn tận, thưa ngài, ngài xứng đáng được cúng dường.”


Udānaṃ udānetvā, ‘‘bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī’’ti āha. Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘‘pātoyevā’’ti ñatvā pattacīvaraṃ ādāya gāmaṃ pāvisi.

Vị thiên nữ thốt lên lời cảm hứng: “Bạch ngài, sau khi dâng cúng vật thực cho các bậc A-la-hán như ngài đã vào làng để khất thực, các bà thí chủ lớn tuổi sẽ thoát khỏi khổ đau.” Vị trưởng lão đứng dậy, mở cửa, nhìn xem thời gian, biết rằng còn sớm, bèn mang y bát đi vào làng.


Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘idāni me bhātā āgamissati, idāni me bhātā āgamissatī’’ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero ‘‘sukhaṃ hotū’’ti anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sāpi taṃ olokayamānāva aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṃ bandhanā pavuttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha.

Cô gái cũng đã chuẩn bị cơm xong, ngồi nhìn ra cửa và nghĩ: “Bây giờ huynh trưởng của con sẽ đến, bây giờ huynh trưởng của con sẽ đến.” Khi vị trưởng lão đến cửa nhà, cô nhận lấy bát, đổ đầy vật thực khất thực là sữa có pha bơ và đường phèn, rồi đặt vào tay ngài. Vị trưởng lão chú nguyện “Mong cho được an lạc” rồi ra đi. Cô gái cũng đứng nhìn theo ngài. Vì lúc ấy, màu da của vị trưởng lão vô cùng trong sạch, các căn rất trong sáng, gương mặt tỏa sáng rực rỡ như trái thốt nốt chín vừa rụng khỏi cuống.


Mahāupāsikā [Pg.395] araññato āgantvā ‘‘kiṃ, amma, bhātiko te āgato’’ti pucchi. Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Upāsikā ‘‘ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti ñatvā ‘‘abhiramati te, amma, bhātā buddhasāsane, na ukkaṇṭhatī’’ti āha.

Bà đại thí chủ từ trong rừng trở về hỏi: “Này con, huynh trưởng của con đã đến chưa?” Cô gái kể lại toàn bộ sự việc ấy. Bà thí chủ biết rằng: “Hôm nay, phận sự xuất gia của con trai ta đã đạt đến đỉnh cao,” bèn nói: “Này con, huynh trưởng của con hoan hỷ trong giáo pháp của Đức Phật, không còn chán nản nữa.”


Piṇḍapātikatissattheravatthu pana evaṃ veditabbaṃ – mahāgāme kira eko daliddapuriso dāruvikkayena jīvikaṃ kappeti. So teneva kāraṇena nāmaṃ labhitvā dārubhaṇḍakamahātisso nāma jāto. So ekadivasaṃ attano bhariyaṃ āha – ‘‘kiṃ amhākaṃ jīvitaṃ nāma, satthārā daḷiddadānassa mahapphalabhāvo kathito, mayañca nibaddhaṃ dātuṃ na sakkoma, pakkhikabhattamattaṃ datvā puna uppannaṃ salākabhattampi dassāmā’’ti. Sā ‘‘sādhu sāmī’’ti sampaṭicchitvā punadivase yathālābhena pakkhikabhattaṃ adāsi. Bhikkhusaṅghassa ca paccayehi nipparissayakālo hoti, daharasāmaṇerā paṇītabhojanāni bhuñjitvā ‘‘ayaṃ lūkhāhāro’’ti tesaṃ pakkhikabhattaṃ gahitamattakameva katvā tesaṃ passantānaṃyeva chaḍḍetvā gacchanti.

Còn câu chuyện về Trưởng lão Tissa, vị chuyên đi khất thực, nên được hiểu như sau: Nghe nói, ở làng Mahāgāma, có một người đàn ông nghèo sinh sống bằng nghề bán củi. Do đó, ông có tên là Dārubhaṇḍaka Mahātissa. Một hôm, ông nói với vợ mình: “Cuộc sống của chúng ta có ý nghĩa gì? Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc bố thí của người nghèo có quả báu lớn, còn chúng ta thì không thể cúng dường thường xuyên. Sau khi cúng dường bữa ăn nửa tháng, chúng ta cũng sẽ cúng dường vật thực theo thẻ thăm nếu có phát sinh.” Bà vợ đồng ý: “Lành thay, thưa chồng,” và ngày hôm sau, bà cúng dường bữa ăn nửa tháng tùy theo khả năng có được. Và đó là thời kỳ Tăng chúng không gặp khó khăn về bốn món vật dụng, các vị sa-di nhỏ tuổi sau khi ăn những món ngon, liền nói rằng: “Đây là thức ăn thô sơ,” rồi chỉ nhận lấy bữa ăn nửa tháng của họ, đổ bỏ ngay trước mắt họ và bỏ đi.


Sā itthī taṃ disvā sāmikassa kathesi, ‘‘mayā dinnaṃ chaḍḍentī’’ti na pana vippaṭisārinī ahosi. Tassā sāmiko āha – ‘‘mayaṃ duggatabhāvena ayyānaṃ sukhena paribhuñjāpetuṃ nāsakkhimha. Kiṃ nu kho katvā ayyānaṃ manaṃ gahetuṃ sakkhissāmā’’ti? Athassa bhariyā āha – ‘‘kiṃ vadesi, sāmi, saputtakā duggatā nāma natthīti ayaṃ te dhītā, imaṃ ekasmiṃ kule ṭhapetvā dvādasa kahāpaṇe gaṇhitvā ekaṃ khīradhenuṃ āhara, ayyānaṃ khīrasalākabhattaṃ dassāma, evaṃ tesaṃ cittaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmā’’ti. So sādhūti sampaṭicchitvā tathā akāsi. Tesaṃ puññena sā dhenu sāyaṃ tīṇi māṇikāni, pāto tīṇi māṇikāni khīraṃ deti. Sāyaṃ laddhaṃ dadhiṃ katvā punadivase tato gahitanavanītena sappiṃ katvā sasappiparisekaṃ khīrasalākabhattaṃ denti. Tato paṭṭhāya tassa gehe salākabhattaṃ puññavantāva labhanti.

Người phụ nữ ấy thấy vậy, nói với chồng: “Họ đổ bỏ đồ con cúng dường,” nhưng bà không hề hối hận. Chồng bà nói: “Vì chúng ta nghèo khó nên không thể làm cho các ngài dùng bữa một cách ngon miệng. Làm sao chúng ta có thể làm cho các ngài hài lòng đây?” Bấy giờ, vợ ông nói: “Chồng nói gì vậy? Chẳng phải người ta nói người có con thì không gọi là nghèo sao? Đây là con gái của chúng ta, hãy đem con bé đến ở cho một gia đình, lấy mười hai đồng kahāpaṇa, rồi mang về một con bò sữa. Chúng ta sẽ cúng dường các ngài vật thực theo thẻ thăm có sữa, như vậy, chúng ta sẽ có thể làm cho các ngài hài lòng.” Ông đồng ý “Lành thay” và làm như vậy. Do phước báu của họ, con bò ấy cho ba māṇikā sữa vào buổi chiều và ba māṇikā vào buổi sáng. Sữa vắt được buổi chiều, họ làm thành sữa chua; ngày hôm sau, từ sữa chua đó lấy bơ tươi làm thành bơ lỏng, rồi họ cúng dường vật thực theo thẻ thăm có sữa và rưới bơ lỏng lên trên. Kể từ đó, chỉ những vị có phước báu mới nhận được vật thực theo thẻ thăm tại nhà ông.


So ekadivasaṃ bhariyaṃ āha – ‘‘mayaṃ dhītu atthitāya lajjitabbato ca muttā, gehe ca no bhattaṃ ayyānaṃ paribhogārahaṃ jātaṃ. Tvaṃ yāva ahaṃ [Pg.396] āgacchāmi, tāva imasmiṃ kalyāṇavatte mā pamajji. Ahaṃ kiñcideva katvā dhītaraṃ mocessāmī’’ti. So ekaṃ padesaṃ gantvā ucchuyantakammaṃ katvā chahi māsehi dvādasa kahāpaṇe labhitvā ‘‘alaṃ ettakaṃ mama dhītu mocanatthāyā’’ti te kahāpaṇe dussante bandhitvā ‘‘gehaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji.

Một hôm, ông nói với vợ: “Chúng ta đã thoát khỏi việc phải xấu hổ vì sự tồn tại của con gái, và vật thực trong nhà chúng ta đã trở nên xứng đáng cho các bậc tôn giả thọ dụng. Trong khi ta chưa về, nàng chớ có lơ là trong thiện sự này. Ta sẽ làm việc gì đó để chuộc con gái về.” Ông đi đến một nơi, làm công việc ở máy ép mía, sau sáu tháng, kiếm được mười hai đồng kahāpaṇa, và nghĩ rằng: “Số tiền này đủ để chuộc con gái ta về.” Ông buộc số kahāpaṇa đó vào vạt áo rồi lên đường về nhà.


Tasmiṃ samaye ambariyamahāvihāravāsī piṇḍapātiyatissatthero ‘‘tissamahāvihāraṃ gantvā cetiyaṃ vandissāmī’’ti attano vasanaṭṭhānato mahāgāmaṃ gacchanto tameva maggaṃ paṭipajji. So upāsako theraṃ dūratova disvā ‘‘ekakova agantvā iminā ayyena saddhiṃ ekaṃ dhammakathaṃ suṇanto gamissāmi. Sīlavanto hi sabbakālaṃ dullabhā’’ti vegena theraṃ sampāpuṇitvā abhivādetvā saddhiṃ gacchanto velāya upakaṭṭhāya cintesi – ‘‘mayhaṃ hatthe puṭakabhattaṃ natthi, ayyassa ca bhikkhākālo sampatto, ayañca me paribbayo hatthe atthi, ekaṃ gāmadvāraṃ pattakāle ayyassa piṇḍapātaṃ dassāmī’’ti.

Vào lúc ấy, Trưởng lão Piṇḍapātiya Tissa, vị trú tại đại tự viện Ambariya, trong khi đi từ nơi ở của mình đến làng Mahāgāma với ý nghĩ: “Ta sẽ đi đến đại tự viện Tissa và đảnh lễ bảo tháp,” đã đi vào chính con đường ấy. Người cận sự nam ấy thấy vị trưởng lão từ xa, liền nghĩ rằng: “Thay vì đi một mình, ta sẽ đi cùng với vị tôn giả này, vừa đi vừa nghe một bài pháp thoại. Quả thật, những bậc có giới đức thì luôn luôn khó gặp.” Nghĩ vậy, ông nhanh chóng đuổi kịp vị trưởng lão, đảnh lễ xong, và trong khi cùng đi, khi giờ ăn đã đến gần, ông suy nghĩ: “Trong tay ta không có gói cơm, và giờ khất thực của vị tôn giả đã đến, và ta có món chi phí này trong tay, khi đến cổng một ngôi làng nào đó, ta sẽ dâng vật thực đến vị tôn giả.”


Tassevaṃ citte uppannamatteyeva eko puṭakabhattaṃ gahetvā taṃ ṭhānaṃ sampatto. Upāsako taṃ disvā, ‘‘bhante, thokaṃ āgamethā’’ti vatvā taṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kahāpaṇaṃ te, bho purisa, dammi, taṃ me puṭakabhattaṃ dehī’’ti. So cintesi – ‘‘imaṃ bhattaṃ imasmiṃ kāle māsakampi na agghati, ayañca mayhaṃ ekavāreneva kahāpaṇaṃ deti, bhavissatettha kāraṇa’’nti cintetvā ‘‘nāhaṃ kahāpaṇena demī’’ti āha. Evaṃ sante dve gaṇha, tīṇi gaṇhāti iminā niyāmena sabbepi te kahāpaṇe dātukāmo jāto. Itaro ‘‘aññepissa atthī’’ti saññāya ‘‘na demi’’cceva āha. Atha naṃ so āha – ‘‘sace me, bho, aññepi assu, tepi dadeyyaṃ. Na kho panāhaṃ attano atthāya gaṇhāmi, etasmiṃ me rukkhamūle eko ayyo nisīdāpito, tuyhampi kusalaṃ bhavissati, dehi me bhatta’’nti. Tena hi, bho, gaṇha, āhara te kahāpaṇeti kahāpaṇe gahetvā puṭakabhattaṃ adāsi. Upāsako bhattaṃ gahetvā hatthe dhovitvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘pattaṃ nīharatha, bhante’’ti āha. Thero pattaṃ nīharitvā upaḍḍhabhatte dinne pattaṃ pidahi. Upāsako āha – ‘‘ayaṃ, bhante, ekasseva paṭiviso, na [Pg.397] sakkā mayā ito bhuñjituṃ. Tumhākaṃyeva me atthāya imaṃ pariyesitvā laddhaṃ, gaṇhatha naṃ maṃ anukampaṃ upādāyā’’ti. Thero ‘‘atthi ettha kāraṇa’’nti gahetvā sabbaṃ paribhuñji. Upāsako dhamakaraṇena pānīyaṃ parissāvetvā adāsi. Tato niṭṭhitabhattakicce there ubhopi maggaṃ paṭipajjiṃsu.

Ngay khi tâm của ông khởi lên như vậy, một người cầm gói cơm đã đến nơi đó. Người cận sự nam thấy người ấy, nói rằng: “Này bạn, xin hãy đợi một chút,” rồi lại gần người ấy và nói: “Này ông, tôi cho ông một đồng kahāpaṇa, hãy đưa cho tôi gói cơm đó.” Người kia suy nghĩ: “Món cơm này vào lúc này không đáng giá một māsaka, mà người này chỉ một lần đã cho ta một kahāpaṇa, hẳn phải có lý do ở đây.” Nghĩ vậy rồi nói: “Tôi không bán với giá một kahāpaṇa.” Khi sự việc là vậy, (người cận sự nam) theo cách này (nói): “Hãy lấy hai, hãy lấy ba,” đã muốn đưa tất cả những đồng kahāpaṇa ấy. Người kia, với ý nghĩ rằng “ông ta còn có những (đồng tiền) khác,” chỉ nói: “Tôi không bán.” Bấy giờ, ông ấy (cận sự nam) nói với người kia: “Này bạn, nếu tôi có những (đồng tiền) khác, tôi cũng sẽ đưa cả chúng. Nhưng tôi không lấy vì lợi ích của bản thân, tôi đã mời một vị tôn giả ngồi dưới gốc cây kia, bạn cũng sẽ có được công đức, hãy đưa cho tôi món cơm.” (Người kia nói): “Vậy thì, này bạn, hãy lấy đi, hãy mang những đồng kahāpaṇa của ông đến đây.” (Người kia) lấy những đồng kahāpaṇa rồi đưa gói cơm. Người cận sự nam lấy cơm, rửa tay, đến gần vị trưởng lão và nói: “Bạch ngài, xin hãy đưa bình bát ra.” Vị trưởng lão đưa bình bát ra, và khi một nửa phần cơm được dâng, ngài đã đậy bình bát lại. Người cận sự nam nói: “Bạch ngài, đây chỉ là phần ăn của một người, con không thể ăn từ phần này. Con đã tìm kiếm và có được món này chính là vì lợi ích của ngài, xin ngài hãy nhận lấy nó vì lòng bi mẫn đối với con.” Vị trưởng lão, nghĩ rằng “có lý do ở đây,” đã nhận và dùng hết tất cả. Người cận sự nam lọc nước bằng đồ lọc nước và dâng lên. Sau đó, khi vị trưởng lão đã xong phận sự về bữa ăn, cả hai cùng lên đường.


Thero upāsakaṃ pucchi – ‘‘kena kāraṇena tvaṃ na bhuñjasī’’ti. So attano gamanāgamanavidhānaṃ sabbaṃ kathesi. Thero taṃ sutvā saṃvegappatto cintesi – ‘‘dukkaraṃ upāsakena kataṃ, mayā pana evarūpaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā etassa kataññunā bhavitabbaṃ. Sappāyasenāsanaṃ labhitvā tattheva chavimaṃsalohitesu sukkhantesupi nisinnapallaṅkeneva arahattaṃ appatvā na uṭṭhahissāmī’’ti. So tissamahāvihāraṃ gantvā āgantukavattaṃ katvā attano pattasenāsanaṃ pavisitvā paccattharaṇaṃ attharitvā tattha nisinno attano mūlakammaṭṭhānameva gaṇhi. So tāya rattiyā obhāsamattampi nibbattetuṃ nāsakkhi. Punadivasato paṭṭhāya bhikkhācārapalibodhaṃ chinditvā tadeva kammaṭṭhānaṃ anulomapaṭilomaṃ vipassi. Etenupāyena vipassanto sattame aruṇe saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘ativiya me kilantaṃ sarīraṃ, kiṃ nu kho me jīvitaṃ ciraṃ pavattissati, na pavattissatī’’ti. Athassa appavattanabhāvaṃ disvā senāsanaṃ paṭisāmetvā pattacīvaramādāya vihāramajjhaṃ gantvā bheriṃ paharāpetvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātesi.

Vị trưởng lão hỏi người cận sự nam: “Vì lý do gì mà ông không ăn?” Ông ấy kể lại toàn bộ sự việc đi và đến của mình. Vị trưởng lão nghe vậy, tâm sanh chấn động, suy nghĩ: “Việc khó làm đã được người cận sự nam thực hiện. Còn ta, sau khi đã thọ dụng vật thực như thế này, phải là người biết ơn ông ấy. Sau khi tìm được một chỗ ở thích hợp, ngay tại nơi đó, cho dù da, thịt, và máu có khô cạn đi, ta sẽ không đứng dậy khỏi thế ngồi kiết-già này nếu chưa chứng đắc A-la-hán quả.” Vị ấy đi đến đại tự viện Tissa, làm xong bổn phận của khách tăng, đi vào chỗ ở đã được chỉ định cho mình, trải tấm lót ra, và ngồi tại đó, đã thực hành đề mục thiền định căn bản của mình. Vị ấy trong đêm đó đã không thể làm phát sinh dù chỉ là một chút ánh sáng (của tuệ giác). Bắt đầu từ ngày hôm sau, ngài cắt đứt sự trở ngại của việc đi khất thực và đã quán chiếu đề mục thiền định ấy theo chiều xuôi và ngược. Quán chiếu bằng phương pháp này, vào lúc rạng đông của ngày thứ bảy, ngài đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích, và suy nghĩ: “Thân của ta đã quá mệt mỏi. Liệu mạng sống của ta sẽ kéo dài hay không?” Bấy giờ, thấy được trạng thái không kéo dài của nó, ngài đã dọn dẹp chỗ ở, lấy y bát, đi đến giữa tu viện, cho đánh trống và đã triệu tập chúng Tăng.


Saṅghatthero ‘‘kena bhikkhunāsaṅgho sannipātito’’ti pucchi. Mayā, bhanteti. Kimatthaṃ sappurisāti. Bhante, aññaṃ kammaṃ natthi, yesaṃ pana magge vā phale vā kaṅkhā atthi, te maṃ pucchantūti. Sappurisa tādisā nāma bhikkhū asantaṃ guṇaṃ na kathenti, amhākaṃ ettha kaṅkhā natthi. Kiṃ pana te saṃvegakāraṇaṃ ahosi, kiṃ paccayaṃ katvā arahattaṃ nibbattanti. Bhante, imasmiṃ mahāgāme valliyavīthiyaṃ dārubhaṇḍakamahātisso nāma upāsako attano dhītaraṃ bahi ṭhapetvā dvādasa kahāpaṇe gaṇhitvā tehi ekaṃ khīradhenuṃ gahetvā saṅghassa khīrabhattasalākaṃ paṭṭhapesi, so ‘‘dhītaraṃ mocessāmī’’ti cha māse yantasālāya bhatiṃ katvā dvādasa kahāpaṇe labhitvā ‘‘dhītaraṃ mocessāmī’’ti attano gehaṃ [Pg.398] gacchanto antarāmagge maṃ disvā bhikkhācāravelāya sabbepi te kahāpaṇe datvā puṭakabhattaṃ gaṇhitvā sabbaṃ mayhaṃ adāsi. Ahaṃ taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā idhāgantvā sappāyasenāsanaṃ labhitvā ‘‘piṇḍāpacāyanakammaṃ karissāmī’’ti visesaṃ nibbattesiṃ, bhanteti. Taṃ ṭhānaṃ sampattā catassopi parisā therassa sādhukāraṃ adaṃsu. Sakabhāvena saṇṭhātuṃ samattho nāma nāhosi. Thero saṅghamajjhe nisīditvā kathento kathentova ‘‘mayhaṃ kūṭāgāraṃ dārubhaṇḍakamahātissassa hatthena phuṭṭhakāleyeva calatū’’ti adhiṭṭhāya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

Vị Trưởng lão Tăng hỏi: “Vị tỳ khưu nào đã triệu tập Tăng chúng vậy?” – “Bạch ngài, là con.” – “Này thiện nhân, vì mục đích gì?” – “Bạch ngài, không có công việc gì khác, nhưng những vị nào có sự hoài nghi về Đạo hay Quả, thì hãy hỏi con.” – “Này thiện nhân, các vị tỳ khưu như vậy không nói về đức hạnh không có thật. Chúng tôi không có sự hoài nghi ở đây. Nhưng điều gì là nguyên nhân gây xúc động cho ông? Do duyên cớ gì mà ông đã chứng đắc A-la-hán quả?” – “Bạch ngài, tại làng lớn này, trên con đường Valliya, có một vị cận sự nam tên là Dārubhaṇḍakamahātissa, sau khi gán con gái mình ở bên ngoài, đã lấy mười hai đồng kahāpaṇa, dùng chúng mua một con bò sữa, và thiết lập phiếu cơm sữa cho Tăng chúng. Vị ấy, với ý định ‘ta sẽ chuộc lại con gái’, đã làm thuê trong xưởng ép mía sáu tháng, nhận được mười hai đồng kahāpaṇa, rồi với ý định ‘ta sẽ chuộc lại con gái’, trong khi đi về nhà mình, đã thấy con trên đường, vào giờ khất thực, đã cho tất cả những đồng kahāpaṇa ấy, lấy gói cơm và dâng tất cả cho con. Con, sau khi thọ dụng vật thực khất thực ấy, đã đến đây, tìm được trú xứ thích hợp, và với ý định ‘ta sẽ làm phận sự đáp đền vật thực’, đã chứng đắc pháp đặc biệt, bạch ngài.” Bốn chúng đến nơi ấy cũng đã tung hô “lành thay” cho vị trưởng lão. Ngài đã không thể tự mình đứng vững được. Vị trưởng lão, ngồi giữa Tăng chúng, vừa nói vừa nói, đã chú nguyện rằng: “Nguyện cho lầu đài của ta chỉ di chuyển khi bàn tay của Dārubhaṇḍakamahātissa chạm đến,” rồi ngài nhập Vô dư y Niết-bàn.


Kākavaṇṇatissamahārājā ‘‘eko kira thero parinibbuto’’ti sutvā vihāraṃ gantvā sakkārasammānaṃ katvā kūṭāgāraṃ sajjetvā theraṃ tattha āropetvā ‘‘idāni citakaṭṭhānaṃ gamissāmā’’ti ukkhipanto cāletuṃ nāsakkhi. Rājā bhikkhusaṅghaṃ pucchi – ‘‘atthi, bhante, therena kiñci kathita’’nti. Bhikkhū therena kathitavidhānaṃ ācikkhiṃsu. Rājā taṃ upāsakaṃ pakkosāpetvā ‘‘tayā ito sattadivasamatthake kassaci maggapaṭipannassa bhikkhuno puṭakabhattaṃ dinna’’nti pucchi. Āma, devāti. Kena te niyāmena dinnanti? So taṃ kāraṇaṃ sabbaṃ ārocesi. Atha naṃ rājā therassa kūṭāgāraṭṭhānaṃ pesesi – ‘‘gaccha taṃ theraṃ sañjāna, so vā añño vā’’ti. So gantvā sāṇiṃ ukkhipitvā therassa mukhaṃ disvā sañjānitvā dvīhi hatthehi hadayaṃ sandhārento rañño santikaṃ gantvā, ‘‘deva, mayhaṃ ayyo’’ti āha. Athassa rājā mahāpasādhanaṃ dāpesi. Taṃ pasādhetvā āgataṃ ‘‘gaccha bhātika mahātissa mayhaṃ, ayyāti vatvā kūṭāgāraṃ ukkhipā’’ti āha. Upāsako ‘‘sādhu, devā’’ti gantvā therassa pāde vanditvā ubhohi hatthehi ukkhipitvā attano matthake akāsi. Tasmiṃyeva khaṇe kūṭāgāraṃ ākāse uppatitvā citakamatthake patiṭṭhāsi. Tasmiṃ kāle citakassa catūhipi kaṇṇehi sayameva aggijālā uṭṭhahiṃsūti.

Đại vương Kākavaṇṇatissa, khi nghe tin “có một vị trưởng lão đã viên tịch”, liền đi đến tu viện, thực hiện sự cúng dường và tôn kính, trang hoàng lầu đài, đặt vị trưởng lão vào đó, rồi khi đang khiêng lên với ý định “bây giờ chúng ta sẽ đi đến nơi hỏa táng”, thì không thể di chuyển được. Nhà vua hỏi Tăng chúng: “Bạch các ngài, vị trưởng lão có nói điều gì không?” Các vị tỳ khưu đã thuật lại lời dặn của vị trưởng lão. Nhà vua cho triệu tập vị cận sự nam ấy và hỏi: “Cách đây bảy ngày, ông có dâng cúng gói cơm cho vị tỳ khưu nào đang đi đường không?” – “Thưa vâng, tâu Đại vương.” – “Ông đã dâng cúng theo cách thức nào?” Vị ấy đã kể lại toàn bộ sự việc. Bấy giờ, nhà vua sai vị ấy đến nơi có lầu đài của vị trưởng lão: “Hãy đi nhận diện vị trưởng lão ấy, xem có phải là ngài hay là vị khác.” Vị ấy đi đến, vén tấm màn lên, nhìn thấy mặt vị trưởng lão, nhận ra ngài, rồi dùng hai tay ôm ngực, đi đến trước nhà vua và thưa: “Tâu Đại vương, đó là vị thầy của con.” Bấy giờ, nhà vua ban cho vị ấy bộ trang phục lộng lẫy. Khi vị ấy trang điểm xong và trở lại, nhà vua nói: “Này hiền huynh Mahātissa, hãy đi, nói rằng ‘đó là vị thầy của tôi’, rồi khiêng lầu đài lên.” Vị cận sự nam thưa: “Lành thay, tâu Đại vương,” rồi đi đến, đảnh lễ chân vị trưởng lão, dùng cả hai tay khiêng lên và đặt trên đầu mình. Ngay lúc ấy, lầu đài bay lên không trung và đáp xuống trên giàn hỏa táng. Khi ấy, ngọn lửa tự phát sinh từ bốn góc của giàn hỏa táng.


‘‘Mahantaṃ kho panetaṃ satthu dāyajjaṃ, yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma, taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ. Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ayaṃ amhākaṃ [Pg.399] aputto’ti paribāhiraṃ karonti, so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati, evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati, āraddhavīriyova labhatī’’ti dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

“Thật vậy, tài sản thừa kế này của bậc Đạo sư là vĩ đại, đó là bảy Thánh tài. Người lười biếng không thể nhận được tài sản ấy. Giống như cha mẹ ruồng bỏ người con hư hỏng, nói rằng ‘đây không phải là con của chúng ta’, và người con ấy không nhận được tài sản thừa kế sau khi cha mẹ qua đời, cũng vậy, người lười biếng không nhận được tài sản thừa kế là Thánh tài này, chỉ người có tinh tấn đã được khởi lên mới nhận được.” Do quán xét về sự vĩ đại của tài sản thừa kế như vậy mà (Tấn giác chi) cũng khởi lên.


‘‘Mahā kho pana te satthā. Satthuno hi te mātukucchimhi paṭisandhiṃ gahaṇakālepi, abhinikkhamanepi, abhisambodhiyampi, dhammacakkappavattanayamakapāṭihāriyadevorohanaāyusaṅkhāravossajjanesupi, parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu kampittha. Yuttaṃ nu te evarūpassa satthuno sāsane pabbajitvā kusītena bhavitu’’nti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

“Thật vậy, bậc Đạo sư của ông là vĩ đại. Vì rằng, vào lúc bậc Đạo sư của ông thọ thai trong lòng mẹ, lúc xuất gia, lúc chứng đắc Chánh Đẳng Giác, lúc chuyển Pháp luân, lúc thực hiện Song thông, lúc từ cõi trời xuống, lúc xả bỏ thọ hành, và cả lúc nhập Niết-bàn, mười ngàn thế giới đã rung chuyển. Há nào thích hợp cho ông, đã xuất gia trong giáo pháp của một bậc Đạo sư như vậy, mà lại lười biếng?” Do quán xét về sự vĩ đại của bậc Đạo sư như vậy mà (Tấn giác chi) cũng khởi lên.


‘‘Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgataokkākarājavaṃse jātosi, suddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitu’’nti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

“Về dòng dõi, nay ông không phải là người có dòng dõi thấp kém, ông được sinh ra trong dòng dõi vua Okkāka, xuất thân từ truyền thống không gián đoạn của vua Mahāsammata, là cháu của đại vương Suddhodana và hoàng hậu Mahāmāyā, là em của hiền giả Rāhula. Đối với ông, là một người con của đấng Chiến Thắng như vậy, thật không thích hợp để sống lười biếng.” Do quán xét về sự vĩ đại của dòng dõi như vậy mà (Tấn giác chi) cũng khởi lên.


‘‘Sāriputtamoggallānā ceva asīti mahāsāvakā ca vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu, tvaṃ etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi, na paṭipajjasī’’ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

“Cả hai ngài Sāriputta và Moggallāna, cùng tám mươi vị đại thinh văn, đã thấu triệt pháp siêu thế chính nhờ tinh tấn. Ông sẽ đi theo con đường của những vị đồng phạm hạnh ấy, hay là không?” Do quán xét về sự vĩ đại của các vị đồng phạm hạnh như vậy mà (Tấn giác chi) cũng khởi lên.


Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjentassāpi, āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu viriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Tasmā ādikammiko kulaputto imehi ekādasahi kāraṇehi vīriyasambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetvā tadeva dhuraṃ katvā abhinivesaṃ paṭṭhapetvā anukkamena arahattaṃ gaṇhāti. So yāva arahattamaggā vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti nāma, phale patte bhāvito nāma hoti.

(Tinh tấn giác chi) khởi sanh đối với người tránh xa những kẻ lười biếng, những người đã từ bỏ nỗ lực thân và tâm, giống như con trăn nằm yên sau khi đã ăn no bụng; đối với người gần gũi những người có tinh tấn đã được khởi sự, có tâm đã được hướng đến; đối với người có tâm hướng về, xuôi về, nghiêng về việc phát sinh tinh tấn trong các oai nghi đứng, ngồi, v.v. Do đó, thiện nam tử sơ cơ, do mười một nguyên nhân này, sau khi làm cho tinh tấn giác chi khởi sanh, lấy chính điều đó làm đầu, thiết lập sự quyết tâm, tuần tự đạt đến A-la-hán. Vị ấy được gọi là đang tu tập tinh tấn giác chi cho đến A-la-hán đạo; khi đã đạt đến quả, được gọi là đã tu tập xong.


Ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati, dhammasaṅghasīla^ cāgadevatānussati upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.

Mười một pháp dẫn đến sự khởi sanh của hỷ giác chi – niệm Phật, niệm Pháp, Tăng, giới, thí, thiên, niệm sự tịch tịnh, việc tránh xa người thô thiển, việc gần gũi người nhu hòa, việc quán xét các kinh tạng đáng tịnh tín, và sự hướng tâm đến điều đó.


Buddhaguṇe [Pg.400] anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati, dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi, gihino dasasīlaṃ pañcasīlaṃ paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītabhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃnāma adamhā’’ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi, yehi guṇehi samannāgatā devattaṃ pattā, tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi, samāpattiyā vikkhambhite kilesā saṭṭhipi sattatipi vassāni na samudācarantīti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjentassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīyasuttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Tasmā ādikammiko kulaputto imehi ekādasahi kāraṇehi pītisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetvā tadeva dhuraṃ katvā abhinivesaṃ paṭṭhapetvā anukkamena arahattaṃ gaṇhāti. So yāva arahattamaggā pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti nāma, phale patte bhāvito nāma hoti.

Thật vậy, hỷ giác chi khởi sanh, lan khắp toàn thân cho đến cận hành định, đối với người đang niệm tưởng ân đức Phật; cũng vậy đối với người đang niệm tưởng ân đức Pháp và Tăng; đối với người đang quán xét về bốn loại giới thanh tịnh đã được gìn giữ không gián đoạn, không tì vết trong thời gian dài; đối với người tại gia đang quán xét về mười giới hoặc năm giới; đối với người đang quán xét về sự bố thí của mình, sau khi đã cúng dường vật thực hảo hạng cho các vị đồng phạm hạnh trong thời kỳ đói kém, v.v., (nghĩ rằng) "chúng ta đã cho vật như thế"; đối với người tại gia đang quán xét về vật đã cúng dường cho những vị có giới vào thời điểm như vậy; đối với người đang quán xét sự hiện hữu nơi tự thân các phẩm chất tương tự mà nhờ đó các vị (chư thiên) đã đạt đến cảnh trời; đối với người đang quán xét rằng "các phiền não đã được trấn áp bằng thiền định không khởi sanh trong sáu mươi hay bảy mươi năm"; đối với người tránh xa những kẻ thô thiển, giống như bụi trên lưng lừa, do không có lòng tịnh tín và mến thương đối với Phật, v.v., được biểu hiện qua hành động thiếu tôn kính khi chiêm bái tháp, cây bồ đề, và các trưởng lão; đối với người gần gũi những người nhu hòa, có tâm mềm mại, có nhiều lòng tịnh tín đối với Phật, v.v.; đối với người đang quán xét các kinh tạng đáng tịnh tín, làm sáng tỏ ân đức của Tam Bảo; và (hỷ giác chi) khởi sanh đối với người có tâm hướng về, xuôi về, nghiêng về việc phát sinh hỷ trong các oai nghi đứng, ngồi, v.v. Do đó, thiện nam tử sơ cơ, do mười một nguyên nhân này, sau khi làm cho hỷ giác chi khởi sanh, lấy chính điều đó làm đầu, thiết lập sự quyết tâm, tuần tự đạt đến A-la-hán. Vị ấy được gọi là đang tu tập hỷ giác chi cho đến A-la-hán đạo; khi đã đạt đến quả, được gọi là đã tu tập xong.


Satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.

Bảy pháp dẫn đến sự khởi sanh của khinh an giác chi – việc dùng vật thực hảo hạng, việc ở nơi có thời tiết dễ chịu, việc ở trong oai nghi dễ chịu, sự nỗ lực trung bình, việc tránh xa người có thân nóng nảy, việc gần gũi người có thân an tịnh, và sự hướng tâm đến điều đó.


Paṇītañhi siniddhaṃ sappāyabhojanaṃ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu ca utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyautuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati. Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamo hoti, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassa uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatapaccavekkhaṇā. Iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamāno vicarati, evarūpaṃ sāraddhakāyaṃ puggalaṃ parivajjentassāpi, saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya [Pg.401] ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Tasmā ādikammiko kulaputto imehi sattahi kāraṇehi passaddhisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetvā tadeva dhuraṃ katvā abhinivesaṃ paṭṭhapetvā anukkamena arahattaṃ gaṇhāti. So yāva arahattamaggā passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti nāma, phale patte bhāvito nāma hoti.

Thật vậy, khinh an khởi sanh đối với người dùng vật thực hảo hạng, tinh tế, thích hợp; và đối với người ở nơi có thời tiết thích hợp và oai nghi thích hợp trong các thời tiết nóng lạnh và các oai nghi đứng, v.v. Nhưng điều này không được nói đến đối với vị nào là bậc đại nhân, có thể chịu đựng mọi thời tiết và oai nghi. (Khinh an) chỉ khởi sanh đối với người nào có sự tương hợp và không tương hợp, khi vị ấy tránh các thời tiết và oai nghi không tương hợp và sử dụng những thứ tương hợp. Sự nỗ lực trung bình được gọi là sự quán xét về nghiệp là tài sản của chính mình và của người khác. (Khinh an) khởi sanh do sự nỗ lực trung bình này. (Khinh an khởi sanh) đối với người tránh xa kẻ có thân nóng nảy như vậy, là người đi lại làm hại người khác bằng cục đất, gậy gộc, v.v.; đối với người gần gũi người có thân an tịnh, có tay chân được thu thúc; và (khinh an) khởi sanh đối với người có tâm hướng về, xuôi về, nghiêng về việc phát sinh khinh an trong các oai nghi đứng, ngồi, v.v. Do đó, thiện nam tử sơ cơ, do bảy nguyên nhân này, sau khi làm cho khinh an giác chi khởi sanh, lấy chính điều đó làm đầu, thiết lập sự quyết tâm, tuần tự đạt đến A-la-hán. Vị ấy được gọi là đang tu tập khinh an giác chi cho đến A-la-hán đạo; khi đã đạt đến quả, được gọi là đã tu tập xong.


Ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadakiriyatā, indriyasamattapaṭipādanatā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggaṇhanatā, samaye cittassa niggaṇhanatā, samaye sampahaṃsanatā, samaye ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.

Mười một pháp dẫn đến sự khởi sanh của định giác chi – việc làm cho các vật được trong sạch, việc thực hành sự quân bình các căn, sự khéo léo trong các tướng, việc sách tấn tâm vào đúng lúc, việc chế ngự tâm vào đúng lúc, việc làm cho tâm hoan hỷ vào đúng lúc, việc xả tâm vào đúng lúc, việc tránh xa người không có định, việc gần gũi người có định, việc quán xét các thiền và các giải thoát, và sự hướng tâm đến điều đó. Trong đó, việc làm cho các vật được trong sạch và việc thực hành sự quân bình các căn nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến.


Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahakusalatā. Samaye cittassa paggaṇhanatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ. Samaye cittassa niggaṇhanatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ. Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma – jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye sampahaṃsanatā’’ti.

Sự khéo léo về tướng (nimittakusalatā) là sự khéo léo trong việc nắm bắt tướng biến xứ. Sự nâng đỡ tâm đúng lúc (samaye cittassa paggaṇhanatā) là: vào lúc nào tâm trở nên thụ động do tinh tấn quá lơi lỏng v.v..., vào lúc ấy, sự nâng đỡ tâm ấy bằng cách làm phát sanh trạch pháp giác chi, tấn giác chi, và hỷ giác chi. Sự chế ngự tâm đúng lúc (samaye cittassa niggaṇhanatā) là: vào lúc nào tâm trở nên trạo cử do tinh tấn quá căng thẳng v.v..., vào lúc ấy, sự chế ngự tâm ấy bằng cách làm phát sanh khinh an giác chi, định giác chi, và xả giác chi. Sự làm cho phấn khởi đúng lúc (samaye sampahaṃsanatā) là: vào lúc nào tâm trở nên vô vị hoặc do trí tuệ và sự nỗ lực yếu kém, hoặc do không chứng được an lạc của sự tịch tịnh, vào lúc ấy, làm cho xúc động bằng cách quán xét tám sự kiện gây xúc động. Tám sự kiện gây xúc động (saṃvegavatthūni) là: bốn điều sanh, già, bệnh, chết; thứ năm là khổ ở cõi dữ; khổ có gốc rễ từ vòng luân hồi trong quá khứ; khổ có gốc rễ từ vòng luân hồi trong tương lai; và khổ có gốc rễ từ việc tìm kiếm vật thực trong hiện tại. Và làm phát sanh niềm tịnh tín bằng cách tùy niệm ân đức Tam Bảo. Điều này được gọi là ‘sự làm cho phấn khởi đúng lúc’.


Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi viya samappavattesu assesu. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye ajjhupekkhanatā’’ti. Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ [Pg.402] puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthaṃyeva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evañhi paṭipajjato esa uppajjati. Tasmā ādikammiko kulaputto imehi ekādasahi kāraṇehi samādhisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetvā tadeva dhuraṃ katvā abhinivesaṃ paṭṭhapetvā anukkamena arahattaṃ gaṇhāti. So yāva arahattamaggā samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti nāma, phale patte bhāvito nāma hoti.

Sự bình thản xả bỏ đúng lúc (samaye ajjhupekkhanatā) là: vào lúc nào, do thực hành đúng đắn, tâm trở nên không thụ động, không trạo cử, không vô vị, diễn tiến quân bình trên đối tượng, đi vào con đường của chỉ tịnh, khi ấy không cần phải nỗ lực trong việc nâng đỡ, chế ngự, và làm phấn khởi đối với tâm ấy, giống như người đánh xe đối với những con ngựa chạy đều. Điều này được gọi là ‘sự bình thản xả bỏ đúng lúc’. Sự tránh xa người không có định (asamāhitapuggalaparivajjanatā) là sự tránh xa những người có tâm tán loạn, chưa đạt đến cận hành định hoặc an chỉ định. Sự thân cận người có định (samāhitapuggalasevanatā) là sự phục vụ, gần gũi, hầu cận những người có tâm định tĩnh bằng cận hành định hoặc an chỉ định. Sự hướng tâm đến đó (tadadhimuttatā) là trạng thái tâm hướng đến, xuôi theo, nghiêng về chỉ nhằm mục đích làm phát sanh định trong các oai nghi đi, đứng, ngồi v.v. Vì rằng, đối với người thực hành như vậy, định giác chi này phát sanh. Do đó, thiện nam tử sơ cơ, sau khi làm phát sanh định giác chi bằng mười một nguyên nhân này, lấy chính điều đó làm đầu, thiết lập sự chuyên chú, tuần tự đạt được A-la-hán quả. Vị ấy, cho đến khi đạt A-la-hán đạo, được gọi là đang tu tập định giác chi; khi đã đạt đến quả, được gọi là đã tu tập xong.


Pañca dhammā upekhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti ‘‘tvaṃ attano kammena āgantvā attanova kammena gamissasi, esopi attano kammena āgantvā attanova kammena gamissati, tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ kammassakatapaccavekkhaṇena ca, ‘‘paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena cāti. Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti ‘‘idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikārañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya, nāssa evaṃ vinassituṃ dadeyyā’’ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena cāti. Yathā ca cīvare, evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā.

Năm pháp đưa đến sự phát sanh của xả giác chi: sự trung lập đối với chúng sanh, sự trung lập đối với các pháp hữu vi, sự tránh xa người luyến ái chúng sanh và các pháp hữu vi, sự thân cận người trung lập đối với chúng sanh và các pháp hữu vi, và sự hướng tâm đến đó. Trong đó, vị ấy làm phát sanh sự trung lập đối với chúng sanh bằng hai cách: bằng cách quán xét nghiệp là sở hữu như vầy: ‘Ngươi đến đây do nghiệp của mình, sẽ ra đi do nghiệp của chính mình; người kia cũng đến đây do nghiệp của mình, sẽ ra đi do nghiệp của chính mình. Ngươi luyến ái ai?’, và bằng cách quán xét tính vô ngã như vầy: ‘Về phương diện chân đế, thực sự không có chúng sanh. Vậy ngươi luyến ái ai?’. Vị ấy làm phát sanh sự trung lập đối với các pháp hữu vi cũng bằng hai cách: bằng cách quán xét tính vô chủ như vầy: ‘Chiếc y này, tuần tự sẽ biến đổi màu sắc và trở nên cũ nát, sau khi thành giẻ lau chân, sẽ bị vứt bỏ bằng đầu gậy. Nếu nó có chủ nhân, người ấy sẽ không để nó hư hoại như vậy’, và bằng cách quán xét tính tạm thời như vầy: ‘Cái này không bền vững, chỉ là tạm thời’. Như đối với chiếc y, cũng nên áp dụng cách giải thích như vậy đối với bình bát v.v.


Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihī vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahattheneva nesaṃ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto ‘‘asuko sāmaṇero kuhiṃ, asuko daharo kuhi’’nti bhantamigo viya ito cito ca oloketi, aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā’’ti yāciyamānopi ‘‘amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema, tumhe naṃ gahetvā kilamissathā’’ti na deti, ayaṃ sattakelāyano nāma. Yo pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṃ [Pg.403] yācito ‘‘mayampi imaṃ dhanāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṃ kiṃ dassāmā’’ti vadati, ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma.

Ở đây, trong câu ‘sự tránh xa người luyến ái chúng sanh và các pháp hữu vi’: người nào, hoặc là cư sĩ, xem con trai, con gái v.v. của mình là ‘của ta’; hoặc là người xuất gia, xem đệ tử, bạn đồng sư v.v. của mình là ‘của ta’; tự tay mình làm các việc như cạo tóc, may vá, giặt y, nhuộm y, nung bát v.v. cho họ; không thấy dù chỉ trong chốc lát liền nhìn qua nhìn lại như con nai hoảng hốt, nói rằng: ‘Sa-di tên đó ở đâu? Tỳ-khưu trẻ tên đó ở đâu?’; dù được người khác yêu cầu vì mục đích cạo tóc v.v. rằng: ‘Xin hãy cho mượn vị tên đó một lát’, cũng không cho và nói: ‘Chính chúng tôi còn không bắt vị ấy làm việc của mình, các vị lấy vị ấy đi rồi sẽ làm cho vị ấy mệt nhọc (để làm gì)?’, người này được gọi là người luyến ái chúng sanh. Lại nữa, người nào xem y, bát, đĩa, kéo, gậy v.v. là ‘của ta’; không cho người khác chạm tay vào; khi được hỏi mượn tạm thời liền nói: ‘Chính chúng tôi còn quý trọng vật này không dám dùng, sao lại cho các vị được?’, người này được gọi là người luyến ái các pháp hữu vi.


Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino, ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma. Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṃ ārakā parivajjentassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Tasmā ādikammiko kulaputto imehi pañcahi kāraṇehi upekkhāsambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetvā tadeva dhuraṃ katvā abhinivesaṃ paṭṭhapetvā anukkamena arahattaṃ gaṇhāti. So yāva arahattamaggā upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti nāma, phale patte bhāvito nāma hoti. Iti imepi satta bojjhaṅgā lokiyalokuttaramissakāva kathitā.

Lại nữa, người nào trung lập, dửng dưng đối với cả hai đối tượng ấy, người này được gọi là người trung lập đối với chúng sanh và các pháp hữu vi. Như vậy, xả giác chi này phát sanh cho cả người tránh xa hạng người luyến ái chúng sanh và các pháp hữu vi như vậy, cho cả người thân cận hạng người trung lập đối với chúng sanh và các pháp hữu vi, và cho cả người có tâm hướng đến, xuôi theo, nghiêng về việc làm phát sanh xả giác chi ấy trong các oai nghi đi, đứng, ngồi v.v. Do đó, thiện nam tử sơ cơ, sau khi làm phát sanh xả giác chi bằng năm nguyên nhân này, lấy chính điều đó làm đầu, thiết lập sự chuyên chú, tuần tự đạt được A-la-hán quả. Vị ấy, cho đến khi đạt A-la-hán đạo, được gọi là đang tu tập xả giác chi; khi đã đạt đến quả, được gọi là đã tu tập xong. Như vậy, bảy giác chi này cũng được thuyết giảng là chỉ có sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế.


419. Sammādiṭṭhiṃ bhāvetīti aṭṭhaṅgikassa maggassa ādibhūtaṃ sammādiṭṭhiṃ brūheti vaḍḍheti. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha pana sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammāabhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammāpariggāhalakkhaṇā sammāvācā. Sammāsamuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammāvodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Sammāpaggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammāupaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammāsamādhānalakkhaṇo sammāsamādhi.

419. “Tu tập chánh kiến” có nghĩa là làm cho tăng trưởng, làm cho phát triển chánh kiến là yếu tố khởi đầu của Bát chi Thánh đạo. Đối với các chi phần còn lại cũng theo phương pháp này. Vả lại, ở đây, chánh kiến có đặc tính là thấy đúng. Chánh tư duy có đặc tính là hướng tâm đúng đắn. Chánh ngữ có đặc tính là thâu nhiếp đúng đắn. Chánh nghiệp có đặc tính là khởi tạo đúng đắn. Chánh mạng có đặc tính là làm trong sạch đúng đắn. Chánh tinh tấn có đặc tính là sách tấn đúng đắn. Chánh niệm có đặc tính là an trú đúng đắn. Chánh định có đặc tính là an định đúng đắn.


Tesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti. Visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme sammā abhiniropeti, sammāvācā sammā pariggaṇhāti, sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti, sammāājīvo sammā vodāpeti, sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti, sammāsati sammā upaṭṭhāti, sammāsamādhi sammā padahati.

Trong số ấy, mỗi một chi phần có ba phận sự. Tức là, trước hết, chánh kiến từ bỏ tà kiến cùng với các phiền não đối nghịch khác của nó, lấy sự diệt làm đối tượng, và thấy các pháp tương ưng do không si mê, nhờ vào việc xua tan si mê che lấp các pháp ấy. Các chi phần như chánh tư duy cũng như vậy, từ bỏ tà tư duy v.v... và lấy sự diệt làm đối tượng. Đặc biệt ở đây, chánh tư duy hướng các pháp đồng sanh đến (đối tượng) một cách đúng đắn, chánh ngữ thâu nhiếp một cách đúng đắn, chánh nghiệp khởi tạo một cách đúng đắn, chánh mạng làm trong sạch một cách đúng đắn, chánh tinh tấn sách tấn một cách đúng đắn, chánh niệm an trú một cách đúng đắn, chánh định đặt vào (đối tượng) một cách đúng đắn.


Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana dukkhe ñāṇantiādīni [Pg.404] cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānakkhaṇā nānārammaṇā honti, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo abyāpādasaṅkappoti tīṇi nāmāni labhati. Sammāvācādayo tayo pubbabhāge viratiyopi honti cetanāyopi, maggakkhaṇe pana viratiyova. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.

Hơn nữa, chánh kiến này trong giai đoạn đầu có nhiều sát-na, nhiều đối tượng; trong lúc đạo khởi lên thì có một sát-na, một đối tượng. Về phương diện phận sự, nó nhận được bốn tên gọi là “trí về khổ” v.v... Các chi phần như chánh tư duy cũng vậy, trong giai đoạn đầu có nhiều sát-na, nhiều đối tượng; trong lúc đạo khởi lên thì có một sát-na, một đối tượng. Trong số ấy, chánh tư duy về phương diện phận sự nhận được ba tên gọi là tư duy xuất ly, tư duy vô sân, và tư duy vô hại. Ba chi phần chánh ngữ v.v... trong giai đoạn đầu vừa là sự kiêng cữ, vừa là tác ý; nhưng trong sát-na đạo thì chỉ là sự kiêng cữ. Cặp đôi này là chánh tinh tấn và chánh niệm, về phương diện phận sự, nhận được bốn tên gọi theo cách của chánh cần và niệm xứ. Còn chánh định thì trong giai đoạn đầu cũng như trong sát-na đạo đều chỉ là chánh định.


Iti imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā. Ayañhi ‘‘paññāpajjoto paññāsattha’’nti (dha. sa. 16, 20, 29, 34) ca vuttā. Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ – ‘‘nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā’’ti.

Như vậy, trong tám pháp này, Đức Thế Tôn đã thuyết chánh kiến trước tiên vì nó có nhiều lợi ích cho hành giả đang thực hành để chứng đắc Niết-bàn. Thật vậy, pháp này cũng được gọi là “ánh sáng trí tuệ, vũ khí trí tuệ”. Do đó, trong giai đoạn đầu, nhờ chánh kiến này được gọi là trí tuệ minh sát, hành giả xua tan bóng tối vô minh, diệt trừ bọn giặc phiền não, và đạt đến Niết-bàn một cách an ổn. Vì thế đã nói rằng: “Chánh kiến được thuyết trước tiên vì nó có nhiều lợi ích cho hành giả đang thực hành để chứng đắc Niết-bàn”.


Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto. Yathā hi heraññiko hatthena parivattetvā parivattetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento ‘ayaṃ kūṭo, ayaṃ cheko’’ti jānāti, evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime dhammā rūpāvacarādayo’’ti jānāti. Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivattetvā parivattetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti, evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinnadhamme yogāvacaro paññāya ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime dhammā rūpāvacarā’’tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti. Tena vuttaṃ – ‘‘sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto’’ti.

Vả lại, chánh tư duy có nhiều lợi ích cho chánh kiến, do đó nó được nói đến ngay sau đó. Thật vậy, ví như người thợ bạc lật qua lật lại đồng tiền trong tay, rồi nhìn bằng mắt và biết rằng: “Đồng này giả, đồng này thật”. Cũng vậy, hành giả trong giai đoạn đầu, sau khi suy tầm nhiều lần bằng tầm, nhìn bằng trí tuệ minh sát và biết rằng: “Các pháp này thuộc cõi Dục, các pháp này thuộc cõi Sắc v.v...”. Hoặc ví như người thợ mộc dùng rìu đẽo gọt một cây gỗ lớn do một người đàn ông nắm ở đầu và lật qua lật lại đưa cho, rồi dùng nó vào công việc. Cũng vậy, hành giả phân định các pháp được đưa đến sau khi suy tầm nhiều lần bằng tầm, bằng trí tuệ theo phương pháp “các pháp này thuộc cõi Dục, các pháp này thuộc cõi Sắc” v.v..., rồi dùng chúng vào công việc. Vì thế đã nói rằng: “Vả lại, chánh tư duy có nhiều lợi ích cho chánh kiến, do đó nó được nói đến ngay sau đó”.


Svāyaṃ [Pg.405] yathā sammādiṭṭhiyā, evaṃ sammāvācāyapi upakārako. Yathāha – ‘‘pubbe kho, gahapati, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti (ma. ni. 1.463). Tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā.

Chánh tư duy này, cũng như nó có lợi ích cho chánh kiến, cũng vậy, nó có lợi ích cho chánh ngữ. Như đã nói: “Này gia chủ, sau khi đã suy tầm, đã suy xét trước, sau đó mới nói lời”. Do đó, chánh ngữ được nói đến ngay sau đó.


Yasmā pana idañcidañca karissāmāti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti, tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto.

Vả lại, vì rằng ở đời, người ta thực hiện các công việc sau khi đã sắp đặt trước bằng lời nói rằng: “Chúng ta sẽ làm việc này, việc này”, do đó, lời nói có lợi ích cho thân nghiệp, (vì vậy) chánh nghiệp được nói đến ngay sau chánh ngữ.


Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ, tividhaṃ kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayasucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūreti, na itarassa. Tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto.

Vả lại, vì rằng chỉ người nào làm viên mãn cả hai thiện hạnh (khẩu và thân) sau khi đã từ bỏ bốn loại khẩu ác hạnh và ba loại thân ác hạnh, thì mới làm viên mãn giới thứ tám là chánh mạng, chứ không phải người khác. Do đó, chánh mạng được nói đến ngay sau cả hai (chánh ngữ và chánh nghiệp).


Evaṃ suddhājīvena ‘‘parisuddho me ājīvo’’ti ettāvatā paritosaṃ katvā suttappamattena viharituṃ na yuttaṃ, atha kho sabbairiyāpathesu idaṃ vīriyamārabhitabbanti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto.

Người có sinh kế trong sạch như vậy không nên sống buông lung, ngủ quên, hài lòng chỉ với chừng ấy rằng: “Sinh kế của ta đã trong sạch”. Mà trái lại, để chỉ ra rằng: “Sự tinh tấn này cần phải được khởi lên trong tất cả các oai nghi”, chánh tinh tấn được nói đến ngay sau đó.


Tato āraddhavīriyenāpi kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā kātabbāti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā.

Sau đó, để chỉ ra rằng ngay cả người đã khởi sự tinh tấn cũng cần phải làm cho niệm được an trú vững chắc trên bốn đối tượng là thân v.v..., chánh niệm được thuyết giảng ngay sau đó.


Yasmā pana evaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhetuṃ, tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo. Iti ayampi aṭṭhaṅgiko maggo lokiyalokuttaramissakova kathito.

Vả lại, vì rằng niệm được an trú vững chắc như vậy, sau khi đã tìm hiểu kỹ các trạng thái của các pháp có lợi và không có lợi cho định, có khả năng làm cho tâm an định trên một đối tượng duy nhất, do đó, cần phải hiểu rằng chánh định được thuyết giảng ngay sau chánh niệm. Như vậy, Bát chi Thánh đạo này cũng được thuyết giảng là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế.


427. Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti, pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthapādatalesu vā akkhīnaṃ pītakaṭṭhāne vā karoti, lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti, odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlaṃ supītaṃ sulohitakaṃ suodātakaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.

427. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Ajjhattaṃ rūpasaññī’ (người có tưởng về sắc ở nội thân), do năng lực của sự chuẩn bị (parikamma) trên sắc nội thân, nên được gọi là ‘người có tưởng về sắc ở nội thân’. Thật vậy, người thực hành chuẩn bị kasina xanh ở nội thân thì thực hành trên tóc, hoặc trên mật, hoặc trên con ngươi mắt. Người thực hành chuẩn bị kasina vàng thì thực hành trên mỡ, hoặc trên da, hoặc trên lòng bàn tay bàn chân, hoặc trên phần màu vàng của mắt. Người thực hành chuẩn bị kasina đỏ thì thực hành trên thịt, hoặc trên máu, hoặc trên lưỡi, hoặc trên phần màu đỏ của mắt. Người thực hành chuẩn bị kasina trắng thì thực hành trên xương, hoặc trên răng, hoặc trên móng, hoặc trên phần màu trắng của mắt. Nhưng sắc ấy không phải là hoàn toàn xanh, hoàn toàn vàng, hoàn toàn đỏ, hoàn toàn trắng, mà chỉ là không trong sạch.


Eko [Pg.406] bahiddhā rūpāni passatīti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā. So evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā honti dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ atthī’’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabalameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.

‘Eko bahiddhā rūpāni passati’ (một người thấy các sắc ở bên ngoài) là người nào có sự chuẩn bị (parikamma) sanh khởi ở nội thân như vậy, nhưng tướng (nimitta) thì ở bên ngoài. Người ấy, do năng lực của sự chuẩn bị ở nội thân và của định an chỉ (appanā) ở bên ngoài, được gọi là ‘người có tưởng về sắc ở nội thân, thấy các sắc ở bên ngoài’. ‘Parittāni’ (ítỏi) nghĩa là không được làm cho tăng trưởng. ‘Suvaṇṇadubbaṇṇāni’ (tốt đẹp và xấu xí) nghĩa là hoặc là tốt đẹp, hoặc là xấu xí; nên biết rằng thắng xứ này được nói đến do năng lực của đối tượng ítỏi. ‘Tāni abhibhuyya’ (sau khi chế ngự chúng): ví như người có tiêu hóa tốt, nhận được một muỗng cơm, nghĩ rằng “có gì để ăn ở đây chứ?” rồi gom lại làm thành một miếng duy nhất; cũng vậy, người có trí tuệ siêu việt, có trí tuệ trong sáng, nghĩ rằng “có gì để nhập định trong đối tượng ítỏi này chứ? Đây không phải là gánh nặng của ta”, rồi chế ngự các sắc ấy và nhập định. Nghĩa là, ở đây, vị ấy đạt đến định an chỉ cùng với sự sanh khởi của tướng. Bằng câu ‘jānāmi passāmi’ (tôi biết, tôi thấy), sự hướng tâm của vị ấy được nói đến. Và sự hướng tâm ấy có ở người đã xuất khỏi định, không phải ở bên trong định. ‘Evaṃsaññī hoti’ (có tưởng như vậy) là có tưởng như vậy do cả tưởng hướng tâm và tưởng của thiền. Thật vậy, tưởng chế ngự có ở vị ấy ngay cả bên trong định, nhưng tưởng hướng tâm chỉ có ở người đã xuất khỏi định.


Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññampi hotu, kiṃ etaṃ mayhaṃ karissatī’’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho.

‘Appamāṇāni’ (vô lượng) nghĩa là có kích thước được làm cho tăng trưởng, nghĩa là to lớn. Còn ở đây, trong câu ‘abhibhuyya’ (sau khi chế ngự): ví như người ăn nhiều, nhận được một phần cơm, nghĩ rằng “hãy có thêm phần khác nữa, phần này thì làm được gì cho ta chứ?” rồi không xem phần đó là lớn; cũng vậy, người có trí tuệ siêu việt, có trí tuệ trong sáng, nghĩ rằng “có gì để nhập định ở đây? Đối tượng vô lượng này không phải là gánh nặng trong việc làm cho tâm ta nhất điểm”, rồi chế ngự các đối tượng ấy và nhập định. Nghĩa là, ở đây, vị ấy đạt đến định an chỉ cùng với sự sanh khởi của tướng.


Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.

‘Ajjhattaṃ arūpasaññī’ (người không có tưởng về sắc ở nội thân) là người không có tưởng chuẩn bị (parikammasaññā) trên sắc nội thân, hoặc do không đạt được, hoặc do không có ý muốn.


Bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī ekova bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthaabhibhāyatane vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena[Pg.407]. Etesañhi etāni sappāyāni, sā ca nesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimagge cariyaniddese vuttā.

‘Bahiddhā rūpāni passati’ (thấy các sắc ở bên ngoài) là người nào có cả sự chuẩn bị và tướng đều sanh khởi ở bên ngoài; người ấy, do năng lực của sự chuẩn bị và định an chỉ ở bên ngoài, được gọi là ‘người không có tưởng về sắc ở nội thân, thấy các sắc ở bên ngoài’. Phần còn lại ở đây trong thắng xứ thứ tư cũng theo phương pháp đã được nói. Nhưng trong bốn (thắng xứ) này, (đối tượng) ítỏi được mang đến do năng lực của người có tầm tánh, (đối tượng) vô lượng do năng lực của người có si tánh, (đối tượng) tốt đẹp do năng lực của người có sân tánh, (đối tượng) xấu xí do năng lực của người có tham tánh. Thật vậy, những đối tượng này thích hợp với những người ấy, và sự thích hợp ấy của chúng đã được nói một cách chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, phần Hạnh Tướng Giải.


Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena, apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. ‘‘Nīlakasiṇaṃ gaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge vitthārato vuttameva. Imāni pana aṭṭha abhibhāyatanajjhānāni vaṭṭānipi honti vaṭṭapādakānipi vipassanāpādakānipi diṭṭhadhammasukhavihārānipi abhiññāpādakānipi nirodhapādakānipi, lokiyāneva pana na lokuttarānīti veditabbāni.

Trong các thắng xứ từ thứ năm trở đi, ‘nīlāni’ (màu xanh) được nói theo nghĩa bao trùm tất cả. ‘Nīlavaṇṇāni’ (có màu xanh) được nói theo nghĩa màu sắc. ‘Nīlanidassanāni’ (có biểu hiện xanh) được nói theo nghĩa biểu hiện; có nghĩa là được thấy như một khối màu xanh đồng nhất, không có kẽ hở, màu sắc không pha trộn. Còn ‘nīlanibhāsāni’ (có ánh sáng xanh) được nói theo nghĩa ánh sáng; nghĩa là có ánh sáng xanh, hợp với quang sắc xanh. Bằng điều này, chỉ ra sự trong sạch hoàn toàn của chúng. Thật vậy, bốn thắng xứ này được nói đến do năng lực của màu sắc trong sạch. Các vấn đề như “người nắm bắt kasina xanh, nắm bắt tướng ở vật màu xanh, hoặc ở bông hoa, hoặc ở tấm vải, hoặc ở sắc tố” v.v..., việc thực hành kasina, sự chuẩn bị, và phương pháp an chỉ, tất cả đã được nói chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo. Nhưng tám thiền thắng xứ này vừa là luân hồi, vừa là nền tảng cho luân hồi, vừa là nền tảng cho minh sát, vừa là hiện tại lạc trú, vừa là nền tảng cho thắng trí, vừa là nền tảng cho diệt tận định; nên biết rằng chúng chỉ là pháp thế gian, không phải là pháp siêu thế.


435. Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, taṃ assa atthīti rūpī. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāripi rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhāparikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa puggalassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.

435. Ở đây, trong câu ‘rūpī rūpāni passati’ (người có sắc thấy các sắc), thiền sắc giới được làm cho sanh khởi do năng lực của kasina xanh v.v... trên tóc v.v... ở nội thân, được gọi là ‘sắc’ (rūpa); người ấy có (thiền sắc giới) đó, nên gọi là ‘người có sắc’ (rūpī). ‘Bahiddhā rūpāni passati’ (thấy các sắc ở bên ngoài) là thấy các sắc kasina xanh v.v... ở bên ngoài bằng thiền nhãn. Bằng câu này, bốn thiền sắc giới của người có thiền được làm cho sanh khởi trên các đối tượng kasina ở cả nội thân và bên ngoài được chỉ ra. ‘Ajjhattaṃ arūpasaññī’ (người không có tưởng về sắc ở nội thân) là không có tưởng về sắc ở nội thân, nghĩa là người không làm cho thiền sắc giới sanh khởi trên tóc v.v... của chính mình. Bằng câu này, các thiền sắc giới của người đã thực hành chuẩn bị ở bên ngoài và làm cho thiền sanh khởi chỉ ở bên ngoài được chỉ ra.


Subhantveva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ subhanti ābhogo natthi, yo pana visuddhaṃ subhaṃ kasiṇārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘‘subhanti adhimutto hotī’’ti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana ‘‘kathaṃ subhantveva adhimutto hotīti vimokkho – idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… mettāya bhāvitattā sattā [Pg.408] appaṭikkūlā honti. Karuṇāsahagatena…pe… muditāsahagatena…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikkūlā honti. Evaṃ subhantveva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ. Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva.

Bằng câu ‘chỉ hướng tâm đến tịnh tướng’, các thiền trong các biến xứ sắc tướng như xanh v.v... đã được thanh lọc kỹ được chỉ ra. Ở đó, mặc dù bên trong định an chỉ không có sự tác ý ‘là tịnh’, nhưng vị nào an trú, lấy đề mục biến xứ thanh tịnh, tốt đẹp làm đối tượng, vị ấy vì đã đạt đến trạng thái được gọi là ‘hướng tâm đến tịnh tướng’, do đó, lời dạy đã được thuyết như vậy. Còn trong bộ Paṭisambhidāmagga đã được nói rằng: ‘Thế nào là giải thoát do chỉ hướng tâm đến tịnh tướng? – Ở đây, tỳ khưu an trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ… do từ đã được tu tập, các chúng sanh trở nên không đáng ghét. Với tâm câu hữu với bi… với tâm câu hữu với hỷ… với tâm câu hữu với xả, an trú biến mãn một phương… do xả đã được tu tập, các chúng sanh trở nên không đáng ghét. Như vậy là giải thoát do chỉ hướng tâm đến tịnh tướng.’ (Paṭi Ma 1.212). Điều gì cần nói trong các câu bắt đầu bằng ‘Sabbaso rūpasaññānaṃ’, tất cả điều đó đã được nói trong Visuddhimagga.


443. Pathavikasiṇaṃ bhāvetīti ettha pana sakalaṭṭhena kasiṇaṃ, pathavi eva kasiṇaṃ pathavikasiṇaṃ. Parikammapathaviyāpi uggahanimittassāpi paṭibhāganimittassāpi taṃ nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannajjhānassāpi etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pathavikasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ adhippetaṃ. Taṃ hesa bhāveti. Āpokasiṇādīsupi eseva nayo.

443. Trong câu ‘tu tập biến xứ đất’, kasiṇa có nghĩa là toàn thể, đất chính là biến xứ, (gọi là) biến xứ đất. Đây là tên gọi của đất dùng để chuẩn bị, của học tướng, của quang tướng, và của thiền đã sanh khởi do lấy tướng ấy làm đối tượng. Nhưng ở đây, thiền có đối tượng là biến xứ đất được chủ ý đến. Vị ấy tu tập thiền đó. Trong các biến xứ nước v.v... cũng theo phương pháp này.


Imāni pana kasiṇāni bhāventena sīlāni sodhetvā parisuddhasīle patiṭṭhitena yvāssa dasasu palibodhesu palibodho atthi, taṃ upacchinditvā kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā attano cariyānukūlavasena yaṃ yassa sappāyaṃ, taṃ tena gahetvā kasiṇabhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe viharantena khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena bhāvetabbāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.38 ādayo) vutto. Kevalañhi tattha viññāṇakasiṇaṃ nāgataṃ, taṃ atthato ākāsakasiṇe pavattaviññāṇaṃ. Tañca kho ārammaṇavasena vuttaṃ, na samāpattivasena. Tañhi anantaṃ viññāṇanti ārammaṇaṃ katvā esa viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ bhāvento viññāṇakasiṇaṃ bhāvetīti vuccati. Imānipi dasa kasiṇāni vaṭṭānipi honti vaṭṭapādakānipi vipassanāpādakānipi diṭṭhadhammasukhavihāratthānipi abhiññāpādakānipi nirodhapādakānipi, lokiyāneva pana na lokuttarānīti.

Vị tu tập các biến xứ này cần phải thanh lọc giới, an trú trong giới thanh tịnh, cắt đứt chướng ngại nào có trong mười chướng ngại, đến gần thiện hữu tri thức, người cho đề mục thiền, nhận lấy đề mục nào thích hợp với mình theo hạnh của mình, từ bỏ trú xứ không thích hợp cho việc tu tập biến xứ, an trú tại nơi thích hợp, cắt đứt các chướng ngại nhỏ, và tu tập mà không làm thiếu sót toàn bộ phương pháp tu tập. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết đã được nói trong Visuddhimagga (Visuddhi. 1.38 tt.). Chỉ có biến xứ thức là không được đề cập ở đó; về mặt ý nghĩa, đó là thức sanh khởi trong không biến xứ. Và điều đó được nói theo phương diện đối tượng, không phải theo phương diện chứng đắc. Thật vậy, vị ấy tu tập Thức Vô Biên Xứ Định, lấy đối tượng là ‘thức là vô biên’, được gọi là ‘tu tập biến xứ thức’. Mười biến xứ này cũng là luân hồi, cũng là nền tảng của luân hồi, cũng là nền tảng của minh sát, cũng là để hiện tại lạc trú, cũng là nền tảng của thắng trí, cũng là nền tảng của diệt thọ tưởng định; nhưng chúng chỉ là pháp thế gian, không phải siêu thế.


453. Asubhasaññaṃ bhāvetīti asubhasaññā vuccati uddhumātakādīsu dasasu ārammaṇesu uppannā paṭhamajjhānasahagatā saññā, taṃ bhāveti brūheti vaḍḍheti, anuppannaṃ uppādeti, uppannaṃ anurakkhatīti attho. Dasannaṃ pana asubhānaṃ bhāvanānayo sabbo visuddhimagge (visuddhi. 1.102 ādayo) vitthāritoyeva[Pg.409]. Maraṇasaññaṃ bhāvetīti sammutimaraṇaṃ, khaṇikamaraṇaṃ, samucchedamaraṇanti tividhampi maraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakasaññaṃ bhāveti, anuppannaṃ uppādeti, uppannaṃ anurakkhatīti attho. Heṭṭhā vuttalakkhaṇā vā maraṇassatiyeva idha maraṇasaññāti vuttā, taṃ bhāveti uppādeti vaḍḍhetīti attho. Bhāvanānayo panassā visuddhimagge (visuddhi. 1.167 ādayo) vitthāritoyeva. Āhāre paṭikūlasaññaṃ bhāvetīti asitapītādibhede kabaḷīkāre āhāre gamanapaṭikūlādīni nava paṭikūlāni paccavekkhantassa uppajjanakasaññaṃ bhāveti, uppādeti vaḍḍhetīti attho. Tassāpi bhāvanānayo visuddhimagge vitthāritoyeva. Sabbaloke anabhiratisaññaṃ bhāvetīti sabbasmimpi tedhātuke loke anabhiratisaññaṃ ukkaṇṭhitasaññaṃ bhāvetīti attho. Aniccasaññaṃ bhāvetīti pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayabbayaññathattapariggāhikaṃ pañcasu khandhesu aniccanti uppajjanakasaññaṃ bhāveti. Anicce dukkhasaññaṃ bhāvetīti anicce khandhapañcake paṭipīḷanasaṅkhātadukkhalakkhaṇapariggāhikaṃ dukkhanti uppajjanakasaññaṃ bhāveti. Dukkhe anattasaññaṃ bhāvetīti paṭipīḷanaṭṭhena dukkhe khandhapañcake avasavattanākārasaṅkhātaanattalakkhaṇapariggāhikaṃ anattāti uppajjanakasaññaṃ bhāveti. Pahānasaññaṃ bhāvetīti pañcavidhaṃ pahānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakasaññaṃ bhāveti. Virāgasaññaṃ bhāvetīti pañcavidhameva virāgaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakasaññaṃ bhāveti. Nirodhasaññaṃ bhāvetīti saṅkhāranirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakasaññaṃ bhāveti. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakasaññantipi vadanti. Ettha ca sabbaloke anabhiratasaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññāti imāhi tīhi saññāhi balavavipassanā kathitā. Puna aniccasaññaṃ bhāvetītiādikāhi dasahi saññāhi vipassanāsamārambhova kathito.

453. ‘Tu tập tưởng bất tịnh’: Tưởng bất tịnh được gọi là tưởng câu hữu với thiền thứ nhất, sanh khởi trong mười đối tượng như tử thi sình trương v.v... Tu tập nó, tức là làm cho tăng trưởng, phát triển, làm cho sanh khởi cái chưa sanh khởi, bảo vệ cái đã sanh khởi. Phương pháp tu tập mười bất tịnh đã được trình bày chi tiết trong Visuddhimagga (Visuddhi. 1.102 tt.). ‘Tu tập tưởng chết’: tu tập tưởng sanh khởi do lấy cả ba loại chết — cái chết quy ước, cái chết sát-na, và cái chết đoạn tận — làm đối tượng; tức là làm cho sanh khởi cái chưa sanh khởi, bảo vệ cái đã sanh khởi. Hoặc, niệm chết có đặc tính đã nói ở trước được gọi là tưởng chết ở đây; tu tập nó, tức là làm cho sanh khởi, phát triển. Phương pháp tu tập của nó đã được trình bày chi tiết trong Visuddhimagga (Visuddhi. 1.167 tt.). ‘Tu tập tưởng ghê tởm trong vật thực’: tu tập tưởng sanh khởi nơi người quán xét chín sự ghê tởm như sự ghê tởm trong việc đi lại v.v... trong vật thực đoàn thực có các loại như ăn, uống v.v...; tức là làm cho sanh khởi, phát triển. Phương pháp tu tập của nó cũng đã được trình bày chi tiết trong Visuddhimagga. ‘Tu tập tưởng không hoan hỷ trong toàn thể thế gian’: tu tập tưởng không hoan hỷ, tưởng nhàm chán trong toàn thể thế gian ba cõi. ‘Tu tập tưởng vô thường’: tu tập tưởng sanh khởi ‘là vô thường’ trong năm uẩn, là tưởng nắm bắt sự sanh, diệt và sự biến khác của năm thủ uẩn. ‘Tu tập tưởng khổ trong cái vô thường’: tu tập tưởng sanh khởi ‘là khổ’ trong năm uẩn vô thường, là tưởng nắm bắt đặc tính khổ được gọi là sự bức bách. ‘Tu tập tưởng vô ngã trong cái khổ’: tu tập tưởng sanh khởi ‘là vô ngã’ trong năm uẩn là khổ theo nghĩa bức bách, là tưởng nắm bắt đặc tính vô ngã được gọi là tình trạng không theo ý muốn. ‘Tu tập tưởng đoạn trừ’: tu tập tưởng sanh khởi do lấy năm loại đoạn trừ làm đối tượng. ‘Tu tập tưởng ly tham’: tu tập tưởng sanh khởi do lấy chính năm loại ly tham làm đối tượng. ‘Tu tập tưởng diệt’: tu tập tưởng sanh khởi do lấy sự diệt của các hành làm đối tượng. Cũng có người nói là tưởng sanh khởi do lấy Nibbāna làm đối tượng. Ở đây, với ba tưởng này: tưởng không hoan hỷ trong toàn thể thế gian, tưởng vô thường, và tưởng khổ trong cái vô thường, minh sát có năng lực mạnh đã được thuyết giảng. Lại nữa, với mười tưởng bắt đầu bằng ‘tu tập tưởng vô thường’, chính sự khởi đầu của minh sát đã được thuyết giảng.


473. Buddhānussatintiādīni vuttatthāneva.

473. Các câu bắt đầu bằng ‘Buddhānussatiṃ’ có ý nghĩa đã được nói.


483. Paṭhamajjhānasahagatanti paṭhamajjhānena saddhiṃ gataṃ pavattaṃ, paṭhamajjhānasampayuttanti attho. Saddhindriyaṃ bhāvetīti paṭhamajjhānasahagataṃ katvā saddhindriyaṃ bhāveti brūheti vaḍḍheti. Esa nayo sabbattha.

483. Paṭhamajjhānasahagatanti có nghĩa là đi cùng, sanh khởi cùng với sơ thiền, tương ưng với sơ thiền. Saddhindriyaṃ bhāvetīti có nghĩa là sau khi làm cho đi kèm với sơ thiền, vị ấy tu tập, làm cho tăng trưởng, làm cho phát triển tín quyền. Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả các trường hợp.


Aparaaccharāsaṅghātavaggavaṇṇanā.

Chú giải phẩm Búng ngón tay, phần sau.


19. Kāyagatāsativaggavaṇṇanā

19. Chú giải phẩm Niệm thân.


563. Cetasā [Pg.410] phuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca dibbacakkhupharaṇañca. Tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti. Ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddadassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā mahāsamuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti. Antogadhā tassāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti. Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā, vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ manomayiddhi cha abhiññāti aṭṭha vijjā, purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāsampayuttadhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā.

563. Ở đây, trong câu cetasā phuṭo (biến mãn với tâm), sự biến mãn có hai loại: biến mãn bằng nước và biến mãn bằng thiên nhãn. Trong đó, sau khi nhập vào biến xứ nước, sự biến mãn bằng nước được gọi là biến mãn bằng nước. Khi đã biến mãn như vậy, trong đại dương, tất cả các sông nhỏ chảy ra biển đều được bao hàm bên trong. Lại nữa, sau khi làm cho ánh sáng tăng trưởng, việc thấy toàn bộ đại dương bằng thiên nhãn được gọi là biến mãn bằng thiên nhãn. Khi đã biến mãn như vậy, trong đại dương, tất cả các sông nhỏ chảy ra đại dương đều được bao hàm bên trong. Antogadhā tassā (được bao hàm bên trong của vị ấy) có nghĩa là chúng đã đi vào bên trong sự tu tập của vị tỳ khưu ấy. Ở đây, trong từ vijjābhāgiyā (thuộc phần minh), theo cách tương ưng, chúng được gọi là vijjābhāgiyā vì chúng phục vụ minh (vijjaṃ bhajanti); chúng cũng được gọi là vijjābhāgiyā vì chúng hiện hữu trong phần minh, trong phận sự của minh (vijjābhāge vattanti). Trong đó, tuệ quán, hóa ý thông, và sáu thắng trí, là tám loại minh. Theo nghĩa thứ nhất, các pháp tương ưng với chúng cũng là vijjābhāgiyā. Theo nghĩa thứ hai, trong số đó, bất kỳ một minh nào là minh, các minh còn lại là vijjābhāgiyā. Như vậy, cả minh và các pháp tương ưng với minh đều nên được hiểu là vijjābhāgiyā.


564. Mahato saṃvegāyāti mahantassa saṃvegassa atthāya. Uparipadadvayepi eseva nayo. Ettha ca mahāsaṃvego nāma vipassanā, mahāattho nāma cattāro maggā, mahāyogakkhemo nāma cattāri sāmaññaphalāni. Atha vā mahāsaṃvego nāma saha vipassanāya maggo, mahāattho nāma cattāri sāmaññaphalāni, mahāyogakkhemo nāma nibbānaṃ. Satisampajaññāyāti satiyā ca ñāṇassa ca atthāya. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti dibbacakkhuñāṇāya. Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva paccakkhe attabhāve sukhavihāratthāya. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti vijjāvimuttīnaṃ phalassa paccavekkhakaraṇatthāya. Ettha ca vijjāti maggapaññā, vimuttīti taṃsampayuttā sesadhammā. Tesaṃ phalaṃ nāma arahattaphalaṃ, tassa sacchikiriyāyāti attho.

564. Mahato saṃvegāyāti có nghĩa là vì lợi ích của sự xúc động lớn lao. Trong hai câu trên cũng theo phương pháp này. Và ở đây, đại xúc động (mahāsaṃvego) là tuệ quán, đại lợi ích (mahāattho) là bốn đạo, đại an ổn khỏi các ách phược (mahāyogakkhemo) là bốn sa-môn quả. Hoặc là, đại xúc động là đạo cùng với tuệ quán, đại lợi ích là bốn sa-môn quả, đại an ổn khỏi các ách phược là Niết-bàn. Satisampajaññāyāti có nghĩa là vì lợi ích của niệm và trí. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti có nghĩa là vì thiên nhãn trí. Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti có nghĩa là vì lợi ích của sự an trú lạc trong chính hiện hữu hiện tại này. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti có nghĩa là vì lợi ích của việc chứng ngộ quả của minh và giải thoát. Và ở đây, vijjā (minh) là đạo tuệ, vimutti (giải thoát) là các pháp còn lại tương ưng với đạo tuệ ấy. Quả của chúng là A-la-hán quả, và sacchikiriyāya có nghĩa là để chứng ngộ quả ấy.


571. Kāyopi passambhatīti nāmakāyopi karajakāyopi passambhati, vūpasantadaratho hoti. Vitakkavicārāpīti ete dhammā dutiyajjhānena vūpasammanti nāma, idha pana oḷārikavūpasamaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalāti [Pg.411] sakalā, sabbe niravasesāti attho. Vijjābhāgiyāti vijjākoṭṭhāsiyā, te heṭṭhā vibhajitvā dassitāva.

571. Kāyopi passambhati có nghĩa là cả danh thân và sắc thân đều được tịnh chỉ, sự nóng nảy được lắng dịu. Vitakkavicārāpi: các pháp này được gọi là đã lắng dịu bởi nhị thiền, nhưng ở đây được nói đến với ý nghĩa là sự lắng dịu của các pháp thô thiển. Kevalāti có nghĩa là toàn bộ, tất cả, không còn dư sót. Vijjābhāgiyāti có nghĩa là thuộc về phần minh; chúng đã được phân tích và chỉ ra ở dưới.


574. Avijjā pahīyatīti aṭṭhasu ṭhānesu vaṭṭamūlakaṃ bahalandhakāraṃ mahātamaṃ aññāṇaṃ pahīyati. Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Asmimāno pahīyatīti asmīti navavidho māno pahīyati. Anusayāti satta anusayā. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni.

574. Avijjā pahīyati (vô minh được đoạn trừ) có nghĩa là sự không biết, là gốc rễ của vòng luân hồi, là bóng tối dày đặc, là sự u tối vĩ đại trong tám trường hợp, được đoạn trừ. Vijjā uppajjati (minh sanh khởi) có nghĩa là minh của đạo A-la-hán sanh khởi. Asmimāno pahīyati (ngã mạn được đoạn trừ) có nghĩa là chín loại ngã mạn ‘tôi là’ được đoạn trừ. Anusayāti (tùy miên) là bảy tùy miên. Saṃyojanānīti (kiết sử) là mười kiết sử.


575. Paññāpabhedāyāti paññāya pabhedagamanatthaṃ. Anupādāparinibbānāyāti apaccayaparinibbānassa sacchikiriyatthāya.

575. Paññāpabhedāyāti có nghĩa là để đạt đến sự phân nhánh của trí tuệ. Anupādāparinibbānāyāti có nghĩa là để chứng ngộ Niết-bàn không còn nhân sanh (vô dư y).


576. Anekadhātupaṭivedho hotīti aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇapaṭivedho hoti. Nānādhātupaṭivedho hotīti tāsaṃyeva aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ nānābhāvena lakkhaṇapaṭivedho hoti. Anekadhātupaṭisambhidā hotīti iminā dhātubhedañāṇaṃ kathitaṃ. Dhātupabhedañāṇaṃ nāma ‘‘imāya dhātuyā ussannāya idaṃ nāma hotī’’ti jānanapaññā. Taṃ panetaṃ dhātubhedañāṇaṃ na sabbesaṃ hoti, buddhānameva nippadesaṃ hoti. Taṃ sammāsambuddhena sabbaso na kathitaṃ. Kasmā? Tasmiṃ kathite attho natthīti.

576. Anekadhātupaṭivedho hoti (có sự thấu triệt nhiều giới) có nghĩa là có sự thấu triệt đặc tính của mười tám giới. Nānādhātupaṭivedho hoti (có sự thấu triệt các giới khác nhau) có nghĩa là có sự thấu triệt đặc tính của chính mười tám giới ấy theo các phương diện khác nhau. Bằng câu Anekadhātupaṭisambhidā hoti (có sự phân tích về nhiều giới), trí tuệ về sự khác biệt của các giới được nói đến. Trí tuệ về sự khác biệt của các giới (dhātupabhedañāṇaṃ) là trí tuệ biết rằng: ‘Khi giới này trội hơn, thì có kết quả như thế này.’ Trí tuệ về sự khác biệt của các giới này không phải ai cũng có, chỉ có các vị Phật mới có một cách trọn vẹn. Điều đó đã không được bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng một cách toàn diện. Tại sao? Vì không có lợi ích gì khi thuyết giảng về nó.


584. Paññāpaṭilābhāyātiādīni soḷasa padāni paṭisambhidāmagge ‘‘sappurisasaṃsevo, saddhammasavanaṃ, yonisomanasikāro, dhammānudhammapaṭipatti. Ime kho, bhikkhave, cattāro dhammā bhāvitā bahulīkatā paññāpaṭilābhāya saṃvattanti …pe… nibbedhikapaññatāya saṃvattantī’’ti evaṃ mātikaṃ ṭhapetvā vitthāritāneva. Vuttañhetaṃ (paṭi. ma. 3.4) –

584. Mười sáu câu bắt đầu bằng Paññāpaṭilābhāya đã được giải thích chi tiết trong bộ Phân Tích Đạo (Paṭisambhidāmagga) sau khi nêu lên đề mục như sau: ‘Thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, như lý tác ý, thực hành pháp và tùy pháp. Này các tỳ khưu, bốn pháp này khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ đưa đến sự chứng đắc trí tuệ... cho đến... đưa đến trí tuệ thể nhập.’ Và điều này đã được nói đến.


Paññāpaṭilābhāya saṃvattantīti. ‘‘Katamo paññāpaṭilābho? Catunnaṃ maggañāṇānaṃ, catunnaṃ phalañāṇānaṃ, catunnaṃ paṭisambhidāñāṇānaṃ, channaṃ abhiññāñāṇānaṃ, tesattatīnaṃ ñāṇānaṃ, sattasattatīnaṃ ñāṇānaṃ lābho paṭilābho pattisampatti phassanā sacchikiriyā upasampadā, paññāpaṭilābhāya saṃvattantīti ayaṃ paññāpaṭilābho.

Paññāpaṭilābhāya saṃvattanti (đưa đến sự chứng đắc trí tuệ). ‘Sự chứng đắc trí tuệ là gì? Sự đạt được, sự chứng đắc, sự thành tựu, sự hoàn thành, sự tiếp xúc, sự chứng ngộ, sự viên mãn đối với bốn đạo tuệ, bốn quả tuệ, bốn vô ngại giải tuệ, sáu thắng trí tuệ, bảy mươi ba loại trí, bảy mươi bảy loại trí. Paññāpaṭilābhāya saṃvattanti, đây là sự chứng đắc trí tuệ.’


Paññāvuddhiyā [Pg.412] saṃvattantīti. ‘‘Katamā paññāvuddhi? Sattannañca sekkhānaṃ puthujjanakalyāṇakassa ca paññā vaḍḍhati, arahato paññā vaḍḍhitavaḍḍhanā, paññāvuddhiyā saṃvattantīti ayaṃ paññāvuddhi.

Paññāvuddhiyā saṃvattantīti (đưa đến sự tăng trưởng trí tuệ). ‘Sự tăng trưởng trí tuệ là gì? Trí tuệ của bảy bậc hữu học và của thiện phàm phu đang tăng trưởng; trí tuệ của bậc A-la-hán đã tăng trưởng xong. Paññāvuddhiyā saṃvattantīti, đây là sự tăng trưởng trí tuệ.’


Paññāvepullāya saṃvattantīti. ‘‘Katamaṃ paññāvepullaṃ? Sattannañca sekkhānaṃ puthujjanakalyāṇakassa ca paññā vepullaṃ gacchati, arahato paññā vepullaṃ gatā, paññāvepullāya saṃvattantīti idaṃ paññāvepullaṃ.

Paññāvepullāya saṃvattantīti (đưa đến sự rộng lớn của trí tuệ). ‘Sự rộng lớn của trí tuệ là gì? Trí tuệ của bảy bậc hữu học và của thiện phàm phu đang đi đến sự rộng lớn; trí tuệ của bậc A-la-hán đã đạt đến sự rộng lớn. Paññāvepullāya saṃvattantīti, đây là sự rộng lớn của trí tuệ.’


Mahāpaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā mahāpaññā? Mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante dhamme…pe… mahantā niruttiyo, mahantāni paṭibhānāni, mahante sīlakkhandhe, mahante samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhe, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahantā vihārasamāpattiyo, mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, mahantāni balāni, mahante bojjhaṅge, mahante ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahābhiññāyo, mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahāpaññatāya saṃvattantīti ayaṃ mahāpaññā.

Dẫn đến trạng thái có trí tuệ lớn. ‘Thế nào là trí tuệ lớn? Nắm bắt được những ý nghĩa lớn lao nên gọi là trí tuệ lớn, nắm bắt được các pháp lớn lao ... (vân vân) ... các ngữ nguyên lớn lao, các biện tài lớn lao, các uẩn giới lớn lao, các uẩn định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến lớn lao, các xứ và phi xứ lớn lao, các thiền chứng trú lớn lao, các Thánh đế lớn lao, các niệm xứ lớn lao, các chánh cần, các như ý túc, các quyền lớn lao, các lực lớn lao, các giác chi lớn lao, Thánh đạo lớn lao, các quả Sa-môn lớn lao, các đại thắng trí, nắm bắt được Niết-bàn là pháp chân đế vĩ đại nên gọi là trí tuệ lớn. Dẫn đến trạng thái có trí tuệ lớn, đây là trí tuệ lớn.’


Puthupaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā puthupaññā? Puthu nānākkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānādhātūsu, puthu nānāāyatanesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānāatthesu, dhammesu, niruttīsu, paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānāariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānāariyamaggesu, puthu nānāsāmaññaphalesu, puthu nānāabhiññāsu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthupaññatāya saṃvattantīti ayaṃ puthupaññā.

Dẫn đến trạng thái có trí tuệ rộng khắp. ‘Thế nào là trí tuệ rộng khắp? Trí khởi lên trong các uẩn đa dạng, rộng khắp nên gọi là trí tuệ rộng khắp. Trí khởi lên trong các giới đa dạng, rộng khắp, trong các xứ đa dạng, rộng khắp, trong các duyên khởi đa dạng, rộng khắp, trong các pháp tánh không không thể nắm bắt đa dạng, rộng khắp, trong các ý nghĩa, các pháp, các ngữ nguyên, các biện tài đa dạng, rộng khắp, trong các uẩn giới đa dạng, rộng khắp, trong các uẩn định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, trong các xứ và phi xứ đa dạng, rộng khắp, trong các thiền chứng trú đa dạng, rộng khắp, trong các Thánh đế đa dạng, rộng khắp, trong các niệm xứ đa dạng, rộng khắp, các chánh cần, các như ý túc, các quyền, các lực, các giác chi, trong các Thánh đạo đa dạng, rộng khắp, trong các quả Sa-môn đa dạng, rộng khắp, trong các thắng trí đa dạng, rộng khắp nên gọi là trí tuệ rộng khắp. Vượt qua các pháp thông thường của nhiều chúng sanh đa dạng, trí khởi lên trong Niết-bàn là pháp chân đế nên gọi là trí tuệ rộng khắp. Dẫn đến trạng thái có trí tuệ rộng khắp, đây là trí tuệ rộng khắp.’


Vipulapaññatāya [Pg.413] saṃvattantīti. ‘‘Katamā vipulapaññā? Vipule atthe parigaṇhātīti vipulapaññā…pe… vipulaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ parigaṇhātīti vipulapaññā, vipulapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ vipulapaññā.

Dẫn đến trạng thái có trí tuệ quảng bác. ‘Thế nào là trí tuệ quảng bác? Nắm bắt được những ý nghĩa quảng bác nên gọi là trí tuệ quảng bác ... (vân vân) ... nắm bắt được Niết-bàn là pháp chân đế quảng bác nên gọi là trí tuệ quảng bác. Dẫn đến trạng thái có trí tuệ quảng bác, đây là trí tuệ quảng bác.’


Gambhīrapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā gambhīrapaññā? Gambhīresu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā. Puthupaññāsadiso vitthāro. Gambhīre paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā, gambhīrapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ gambhīrapaññā.

Dẫn đến trạng thái có trí tuệ thâm sâu. ‘Thế nào là trí tuệ thâm sâu? Trí khởi lên trong các uẩn thâm sâu nên gọi là trí tuệ thâm sâu. Phần chi tiết tương tự như trí tuệ rộng khắp. Trí khởi lên trong Niết-bàn là pháp chân đế thâm sâu nên gọi là trí tuệ thâm sâu. Dẫn đến trạng thái có trí tuệ thâm sâu, đây là trí tuệ thâm sâu.’


Asāmantapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā asāmantapaññā? Yassa puggalassa atthavavatthānato atthapaṭisambhidā adhigatā hoti sacchikatā phassitā paññāya. Dhammaniruttipaṭibhānavavatthānato paṭibhānapaṭisambhidā adhigatā hoti sacchikatā phassitā paññāya, tassa atthe ca dhamme ca niruttiyā ca paṭibhāne ca na añño koci sakkoti abhisambhavituṃ, anabhisambhavanīyo ca so aññehīti asāmantapañño.

Dẫn đến trạng thái có trí tuệ không thể sánh kịp. ‘Thế nào là trí tuệ không thể sánh kịp? Vị nào do xác định được ý nghĩa nên nghĩa vô ngại giải đã được chứng đắc, đã được chứng ngộ, đã được xúc chạm bằng trí tuệ; do xác định được pháp, ngữ nguyên, và biện tài nên biện tài vô ngại giải đã được chứng đắc, đã được chứng ngộ, đã được xúc chạm bằng trí tuệ; đối với vị ấy, về ý nghĩa, về pháp, về ngữ nguyên, và về biện tài, không một ai khác có thể sánh kịp, và vị ấy không thể bị người khác sánh kịp, nên gọi là người có trí tuệ không thể sánh kịp.’


Puthujjanakalyāṇakassa paññā aṭṭhamakassa paññāya dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā, puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya aṭṭhamako asāmantapañño. Aṭṭhamakassa paññā sotāpannassa paññāya dūre…pe… aṭṭhamakaṃ upādāya sotāpanno asāmantapañño. Sotāpannassa paññā sakadāgāmissa paññāya. Sakadāgāmissa paññā anāgāmissa paññāya. Anāgāmissa paññā arahato paññāya. Arahato paññā paccekabuddhassa paññāya dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā, arahantaṃ upādāya paccekabuddho asāmantapañño. Paccekabuddhañca sadevakañca lokaṃ upādāya tathāgato arahaṃ sammāsambuddho aggo asāmantapañño.

Trí tuệ của phàm phu thiện so với trí tuệ của vị thứ tám là xa, rất xa, cực kỳ xa, không gần, không kề cận; so với phàm phu thiện, vị thứ tám là người có trí tuệ không thể sánh kịp. Trí tuệ của vị thứ tám so với trí tuệ của bậc Tu-đà-hoàn là xa ... (vân vân) ... so với vị thứ tám, bậc Tu-đà-hoàn là người có trí tuệ không thể sánh kịp. Trí tuệ của bậc Tu-đà-hoàn so với trí tuệ của bậc Tư-đà-hàm. Trí tuệ của bậc Tư-đà-hàm so với trí tuệ của bậc A-na-hàm. Trí tuệ của bậc A-na-hàm so với trí tuệ của bậc A-la-hán. Trí tuệ của bậc A-la-hán so với trí tuệ của vị Độc Giác Phật là xa, rất xa, cực kỳ xa, không gần, không kề cận; so với bậc A-la-hán, vị Độc Giác Phật là người có trí tuệ không thể sánh kịp. So với vị Độc Giác Phật và thế gian cùng với chư Thiên, đức Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác là bậc tối thượng, có trí tuệ không thể sánh kịp.


Paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo…pe… te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca, kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā, upakkhittakā ca te bhagavatā sampajjanti. Atha kho bhagavā tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti aggo asāmantapañño, asāmantapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ asāmantapaññā.

Thiện xảo về các loại trí tuệ, có trí tuệ phân tích ... (vân vân) ... họ chuẩn bị, chuẩn bị các câu hỏi rồi đến gần đức Như Lai và hỏi những điều sâu kín và những điều che giấu. Những câu hỏi ấy được đức Thế Tôn nói ra, giải đáp, và chỉ rõ nguyên nhân. Và họ đã trình bày (vấn đề) lên đức Thế Tôn và được viên mãn. Khi ấy, đức Thế Tôn chói sáng ở nơi đó, chính là nhờ trí tuệ, nên (Ngài) là bậc tối thượng, có trí tuệ không thể sánh kịp. Dẫn đến trạng thái có trí tuệ không thể sánh kịp, đây là trí tuệ không thể sánh kịp.


Bhūripaññatāya [Pg.414] saṃvattantīti. ‘‘Katamā bhūripaññā? Rāgaṃ abhibhuyyatīti bhūripaññā, abhibhavitāti bhūripaññā. Dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, palāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ, māyaṃ, sāṭheyyaṃ, thambhaṃ, sārambhaṃ, mānaṃ, atimānaṃ, madaṃ, pamādaṃ, sabbe kilese, sabbe duccarite, sabbe abhisaṅkhāre, sabbe bhavagāmikamme abhibhuyyatīti bhūripaññā, abhibhavitāti bhūripaññā. Rāgo ari, taṃ ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā, doso, moho…pe… sabbe bhavagāmikammā ari, taṃ ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā. Bhūri vuccati pathavī, tāya pathavisamāya vitthatāya vipulāya paññāya samannāgatoti bhūripañño. Apica paññāya etaṃ adhivacanaṃ bhūri medhā pariṇāyikāti, bhūripaññatāya saṃvattantīti ayaṃ bhūripaññā.

Dẫn đến trạng thái có trí tuệ rộng lớn. ‘Thế nào là trí tuệ rộng lớn? Chế ngự được tham ái nên gọi là trí tuệ rộng lớn, vì áp đảo được nên gọi là trí tuệ rộng lớn. Chế ngự được sân, si, phẫn, não, phú, não, tật, xan, man, cuồng, trạo, kiêu, mạn, quá mạn, phóng dật, dễ duôi, tất cả phiền não, tất cả ác hạnh, tất cả các hành, tất cả nghiệp dẫn đến tái sanh nên gọi là trí tuệ rộng lớn, vì áp đảo được nên gọi là trí tuệ rộng lớn. Tham ái là kẻ thù, trí tuệ nghiền nát kẻ thù ấy nên gọi là trí tuệ rộng lớn; sân, si ... (vân vân) ... tất cả nghiệp dẫn đến tái sanh là kẻ thù, trí tuệ nghiền nát kẻ thù ấy nên gọi là trí tuệ rộng lớn. Bhūri được gọi là đất, vị ấy được trang bị trí tuệ giống như đất, rộng rãi, quảng bác, nên gọi là người có trí tuệ rộng lớn. Hơn nữa, đây là tên gọi khác của trí tuệ: bhūri, medhā, pariṇāyikā. Dẫn đến trạng thái có trí tuệ rộng lớn, đây là trí tuệ rộng lớn.’


Paññābāhullāya saṃvattantīti. ‘‘Katamaṃ paññābāhullaṃ? Idhekacco paññāgaruko hoti paññācarito paññāsayo paññādhimutto paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanabahulo sampekkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito taggaruko tabbahulo tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadādhipateyyo, yathā gaṇagaruko vuccati gaṇabāhulikoti, cīvaragaruko pattagaruko senāsanagaruko vuccati senāsanabāhulikoti, evamevaṃ idhekacco paññāgaruko hoti paññācarito…pe… tadādhipateyyo, paññābāhullāya saṃvattantīti idaṃ paññābāhullaṃ.

Dẫn đến sự dồi dào về trí tuệ. ‘Sự dồi dào về trí tuệ là gì? Ở đây, có người xem trọng trí tuệ, thực hành trí tuệ, nương tựa trí tuệ, hướng đến trí tuệ, lấy trí tuệ làm cờ xí, lấy trí tuệ làm biểu tượng, lấy trí tuệ làm chủ đạo, có nhiều sự tìm cầu, có nhiều sự thẩm sát, có nhiều sự xem xét, có nhiều sự quán sát, có pháp quán xét, có sự an trú hiển nhiên, thực hành điều ấy, xem trọng điều ấy, có nhiều điều ấy, xu hướng về điều ấy, thiên về điều ấy, nghiêng về điều ấy, hướng đến điều ấy, lấy điều ấy làm chủ đạo. Giống như người xem trọng hội chúng được gọi là người có nhiều hội chúng, người xem trọng y, người xem trọng bát, người xem trọng sàng tọa được gọi là người có nhiều sàng tọa. Tương tự như vậy, ở đây, có người xem trọng trí tuệ, thực hành trí tuệ... cho đến... lấy điều ấy làm chủ đạo. Dẫn đến sự dồi dào về trí tuệ, đây là sự dồi dào về trí tuệ.


Sīghapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā sīghapaññā? Sīghaṃ sīghaṃ sīlāni paripūretīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ indriyasaṃvaraṃ, bhojane mattaññutaṃ, jāgariyānuyogaṃ, sīlakkhandhaṃ, samādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ ṭhānāṭṭhānāni paṭivijjhati. Vihārasamāpattiyo paripūreti. Ariyasaccāni paṭivijjhati. Satipaṭṭhāne bhāveti. Sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ sāmaññaphalāni sacchikarotīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ abhiññāyo paṭivijjhatīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti sīghapaññā, sīghapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ sīghapaññā.

Dẫn đến trí tuệ nhanh chóng. ‘Trí tuệ nhanh chóng là gì? Nhanh chóng, nhanh chóng làm viên mãn các giới, vì vậy gọi là trí tuệ nhanh chóng. Nhanh chóng, nhanh chóng làm viên mãn sự phòng hộ các căn, sự tiết độ trong ăn uống, sự chuyên tâm cảnh giác, uẩn giới, uẩn định-trí tuệ-giải thoát-giải thoát tri kiến, vì vậy gọi là trí tuệ nhanh chóng. Nhanh chóng, nhanh chóng thâm nhập xứ và phi xứ. Làm viên mãn các sự chứng đắc thiền định. Thâm nhập các Thánh đế. Tu tập các niệm xứ. Tu tập các chánh cần, các thần túc, các căn, các lực, các giác chi, Thánh đạo, vì vậy gọi là trí tuệ nhanh chóng. Nhanh chóng, nhanh chóng chứng ngộ các quả Sa-môn, vì vậy gọi là trí tuệ nhanh chóng. Nhanh chóng, nhanh chóng thâm nhập các thắng trí, vì vậy gọi là trí tuệ nhanh chóng. Nhanh chóng, nhanh chóng chứng ngộ Niết-bàn là pháp tối hậu, vì vậy gọi là trí tuệ nhanh chóng. Dẫn đến trí tuệ nhanh chóng, đây là trí tuệ nhanh chóng.


Lahupaññatāya [Pg.415] saṃvattantīti. ‘‘Katamā lahupaññā? Lahuṃ lahuṃ sīlāni paripūretīti lahupaññā…pe… lahupaññatāya saṃvattantīti ayaṃ lahupaññā.

Dẫn đến trí tuệ nhanh nhẹn. ‘Trí tuệ nhanh nhẹn là gì? Nhanh nhẹn, nhanh nhẹn làm viên mãn các giới, vì vậy gọi là trí tuệ nhanh nhẹn... (v.v.)... Dẫn đến trí tuệ nhanh nhẹn, đây là trí tuệ nhanh nhẹn.


Hāsapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā hāsapaññā? Idhekacco vedabahulo tuṭṭhibahulo hāsabahulo pāmojjabahulo sīlāni paripūretīti hāsapaññā…pe… paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā, hāsapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ hāsapaññā.

Dẫn đến trí tuệ hoan hỷ. ‘Trí tuệ hoan hỷ là gì? Ở đây, có người có nhiều hỷ thọ, nhiều sự hài lòng, nhiều sự vui vẻ, nhiều sự hân hoan, làm viên mãn các giới, vì vậy gọi là trí tuệ hoan hỷ... (v.v.)... chứng ngộ Niết-bàn là pháp tối hậu, vì vậy gọi là trí tuệ hoan hỷ. Dẫn đến trí tuệ hoan hỷ, đây là trí tuệ hoan hỷ.


Javanapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā javanapaññā? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, yā kāci vedanā, yā kāci saññā, ye keci saṅkhārā, yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā, dukkhato, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato, dukkhato, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā…pe… jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā, javanapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ javanapaññā.

Dẫn đến trí tuệ tốc hành. ‘Trí tuệ tốc hành là gì? Bất cứ sắc nào trong quá khứ, tương lai, hiện tại; bất cứ thọ nào; bất cứ tưởng nào; bất cứ hành nào; bất cứ thức nào trong quá khứ, tương lai, hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, hạ liệt hay cao thượng, xa hay gần, (trí tuệ) nhanh chóng tiến đến tất cả thức ấy theo phương diện vô thường, vì vậy gọi là trí tuệ tốc hành; (nhanh chóng tiến đến) theo phương diện khổ, theo phương diện vô ngã, vì vậy gọi là trí tuệ tốc hành. Mắt... (v.v.)... già-chết trong quá khứ, tương lai, hiện tại, (trí tuệ) nhanh chóng tiến đến theo phương diện vô thường, khổ, vô ngã, vì vậy gọi là trí tuệ tốc hành. Sau khi cân nhắc, xem xét, làm cho rõ ràng, làm cho hiển lộ rằng sắc trong quá khứ, tương lai, hiện tại là vô thường theo nghĩa hủy hoại, là khổ theo nghĩa đáng sợ, là vô ngã theo nghĩa không có cốt lõi, (trí tuệ) nhanh chóng tiến đến Niết-bàn là sự đoạn diệt của sắc, vì vậy gọi là trí tuệ tốc hành... (v.v.)... nhanh chóng tiến đến Niết-bàn là sự đoạn diệt của già-chết, vì vậy gọi là trí tuệ tốc hành. Sau khi cân nhắc, xem xét, làm cho rõ ràng, làm cho hiển lộ rằng sắc... (v.v.)... già-chết trong quá khứ, tương lai, hiện tại có bản chất hủy hoại, có bản chất biến mất, có bản chất ly tham, có bản chất đoạn diệt, (trí tuệ) nhanh chóng tiến đến Niết-bàn là sự đoạn diệt của già-chết, vì vậy gọi là trí tuệ tốc hành. Dẫn đến trí tuệ tốc hành, đây là trí tuệ tốc hành.


Tikkhapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ, vyāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Uppannaṃ rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā, tikkhapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ tikkhapaññā.

Dẫn đến trí tuệ sắc bén. ‘Trí tuệ sắc bén là gì? Nhanh chóng đoạn trừ các phiền não, vì vậy gọi là trí tuệ sắc bén. Không dung dưỡng, từ bỏ, loại trừ, chấm dứt, làm cho không còn tồn tại dục tầm, sân tầm, hại tầm đã khởi lên, và các pháp ác bất thiện đã khởi lên, vì vậy gọi là trí tuệ sắc bén. Không dung dưỡng, từ bỏ, loại trừ, chấm dứt, làm cho không còn tồn tại tham, sân, si đã khởi lên... (v.v.)... tất cả các nghiệp dẫn đến tái sanh, vì vậy gọi là trí tuệ sắc bén. Trong một lần ngồi, bốn Thánh đạo, bốn quả Sa-môn, bốn tuệ phân tích, sáu thắng trí được chứng đắc, được chứng ngộ, được tiếp xúc bằng trí tuệ, vì vậy gọi là trí tuệ sắc bén. Dẫn đến trí tuệ sắc bén, đây là trí tuệ sắc bén.


Nibbedhikapaññatāya [Pg.416] saṃvattantīti. ‘‘Katamā nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ, mohakkhandhaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā, nibbedhikapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ nibbedhikapaññā’’.

Dẫn đến trí tuệ xuyên thấu. ‘Trí tuệ xuyên thấu là gì? Ở đây, có người có nhiều sự kinh sợ, nhiều sự hãi hùng, nhiều sự chán ghét, nhiều sự bất mãn, nhiều sự không hoan hỷ đối với tất cả các pháp hữu vi; hướng ra bên ngoài, không thích thú trong tất cả các pháp hữu vi. Vị ấy xuyên thủng, phá vỡ khối tham chưa từng được xuyên thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây, vì vậy gọi là trí tuệ xuyên thấu. Vị ấy xuyên thủng, phá vỡ khối sân, khối si, sự phẫn nộ, sự oán hận chưa từng được xuyên thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây... (v.v.)... tất cả các nghiệp dẫn đến tái sanh, vì vậy gọi là trí tuệ xuyên thấu. Dẫn đến trí tuệ xuyên thấu, đây là trí tuệ xuyên thấu.


Evaṃ paṭisambhidāmagge vuttanayenevettha attho veditabbo. Kevalañhi tattha bahuvacanaṃ, idha ekavacananti ayameva viseso. Sesaṃ tādisamevāti. Imā ca pana soḷasa mahāpaññā lokiyalokuttaramissakāva kathitā.

Như vậy, ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bộ Phân Tích Đạo (Paṭisambhidāmagga). Chỉ có sự khác biệt này: ở đó là số nhiều, ở đây là số ít. Phần còn lại thì tương tự. Và mười sáu loại đại trí tuệ này được nói là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế.


Kāyagatāsativaggavaṇṇanā.

Giải Phẩm Thân Hành Niệm.


20. Amatavaggavaṇṇanā

Chú giải Phẩm Bất Tử


600-611. Amataṃ te, bhikkhave, na paribhuñjantīti maraṇavirahitaṃ nibbānaṃ na paribhuñjantīti attho. Nanu ca nibbānaṃ lokuttaraṃ, kāyagatāsati lokiyā, kathaṃ taṃ paribhuñjantā amataṃ paribhuñjantīti? Taṃ bhāvetvā adhigantabbato. Kāyagatañhi satiṃ bhāvento amatamadhigacchati, abhāvento nādhigacchati. Tasmā evaṃ vuttaṃ. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo. Api cettha viraddhanti virādhitaṃ nādhigataṃ. Āraddhanti paripuṇṇaṃ. Pamādiṃsūti pamajjanti. Pamuṭṭhanti sammuṭṭhaṃ vissaritaṃ naṭṭhaṃ vā. Āsevitanti ādito sevitaṃ. Bhāvitanti vaḍḍhitaṃ. Bahulīkatanti punappunaṃ kataṃ. Anabhiññātanti ñātaabhiññāya ajānitaṃ. Apariññātanti ñātapariññāvaseneva apariññātaṃ. Asacchikatanti apaccakkhakataṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

600-611. (Câu) “Này các tỳ khưu, những vị ấy không hưởng dụng bất tử” có nghĩa là: không hưởng dụng Níp-bàn, là trạng thái không có sự chết. Chẳng phải sao, Níp-bàn là siêu thế, còn niệm thân là hiệp thế, làm thế nào những người hưởng dụng (niệm thân) ấy lại được gọi là hưởng dụng bất tử? (Họ được gọi như vậy) là do vì (Níp-bàn) cần được chứng ngộ sau khi đã tu tiến niệm thân ấy. Thật vậy, người tu tiến niệm trong thân thì chứng đạt bất tử, người không tu tiến thì không chứng đạt. Vì thế, điều này đã được nói đến như vậy. Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu ở tất cả mọi nơi. Hơn nữa, ở đây, (từ) viraddhaṃ (bỏ lỡ) có nghĩa là virādhitaṃ (đã sai lệch), nādhigataṃ (không chứng đạt). (Từ) āraddhaṃ (đã tinh cần) có nghĩa là paripuṇṇaṃ (viên mãn). (Từ) pamādiṃsu (đã dễ duôi) có nghĩa là pamajjanti (dễ duôi). (Từ) pamuṭṭhaṃ (đã quên lãng) có nghĩa là sammuṭṭhaṃ (đã quên lãng), vissaritaṃ (đã quên), hoặc naṭṭhaṃ (đã mất). (Từ) āsevitaṃ (đã thực hành) có nghĩa là ādito sevitaṃ (đã thực hành từ đầu). (Từ) bhāvitaṃ (đã tu tiến) có nghĩa là vaḍḍhitaṃ (đã làm cho tăng trưởng). (Từ) bahulīkataṃ (đã làm cho sung mãn) có nghĩa là punappunaṃ kataṃ (đã làm đi làm lại nhiều lần). (Từ) anabhiññātaṃ (không thắng tri) có nghĩa là ñāta-abhiññāya ajānitaṃ (không biết bằng thắng tri đã biết). (Từ) apariññātaṃ (không liễu tri) có nghĩa là ñātapariññā-vasena eva apariññātaṃ (không liễu tri chỉ bằng năng lực của liễu tri bằng sự biết). (Từ) asacchikataṃ (không chứng ngộ) có nghĩa là apaccakkhakataṃ (không làm cho hiển nhiên). Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.


Amatavaggavaṇṇanā.

Phần giải thích Phẩm Bất Tử.


Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya sahassasuttantaparimāṇassa

Trong bộ Manorathapūraṇī, là Chú giải Tăng Chi Bộ Kinh, của (Nhất Pháp Tập) có số lượng một ngàn bài kinh


Ekakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Nhất Pháp Tập đã hoàn tất.