1

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

---

Aṭṭhakanipāta-aṭṭhakathā

अट्ठकनिपात-अट्ठकथा

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

---

1. Mettāvaggo

१. मेत्तावग्ग

---

1. Mettāsuttavaṇṇanā

१. मेत्तासुत्तवण्णना

---

1. Aṭṭhakanipātassa [Pg.193] paṭhame āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānikatāyāti yuttayānasadisakatāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya. Anuṭṭhitāyāti paccupaṭṭhitāya. Paricitāyāti samantato citāya upacitāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya. Ānisaṃsāti guṇā. Sukhaṃ supatītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ ekādasakanipāte vakkhāma.

१. अट्ठकनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात— 'आसेविताय' म्हणजे आदराने आचरण केलेली. 'भाविताय' म्हणजे विकसित केलेली. 'बहुलीकताय' म्हणजे वारंवार केलेली. 'यानीकताय' म्हणजे जोडलेल्या रथाप्रमाणे (वाहन) बनवलेली. 'वत्थुकताय' म्हणजे अधिष्ठानाच्या अर्थाने पायासारखी (भूमीसारखी) केलेली. 'अनुट्ठिताय' म्हणजे (मनासमोर) उपस्थित केलेली. 'परिचिताय' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित केलेली, वाढवलेली. 'सुसमाराद्धाय' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आरंभ केलेली, उत्तम प्रकारे केलेली. 'आनिसंसा' म्हणजे गुण (फायदे). 'सुखं सुपति' (सुखाने झोपतो) इत्यादींच्या बाबतीत जे काही सांगायचे आहे, ते आम्ही एकादकनिपातात सांगू.

---

Appamāṇanti pharaṇavasena appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā honti, passato upadhikkhayanti mettāpadaṭṭhānāya vipassanāya anukkamena upadhikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ pattassa dasa saṃyojanā pahīyantīti attho. Atha vā tanū saṃyojanā hontīti paṭighañceva paṭighasampayuttasaṃyojanā ca tanukā honti. Passato upadhikkhayanti tesaṃyeva kilesūpadhīnaṃ khayasaṅkhātaṃ mettaṃ adhigamavasena passantassa. Kusalī tena hotīti tena mettāyanena kusalo hoti. Sattasaṇḍanti sattasaṅkhātena saṇḍena samannāgataṃ, sattabharitanti attho. Vijetvāti adaṇḍena asatthena dhammeneva vijinitvā. Rājisayoti isisadisā dhammikarājāno. Yajamānāti dānāni dadamānā. Anupariyagāti vicariṃsu.

'अप्पमाणं' म्हणजे (मैत्रीच्या) प्रसाराच्या दृष्टीने अमर्याद. 'तनू संयोजना होन्ति, पस्सतो उपधिक्खयं' याचा अर्थ असा आहे की, मैत्री हे जवळचे कारण असलेल्या विपश्यनेच्या अनुक्रमाने, 'उपधिक्षय' (सर्व उपाधींचा नाश) नावाच्या अर्हतपदाला प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची दहा संयोजने नष्ट होतात. किंवा, 'तनू संयोजना होन्ति' म्हणजे द्वेष आणि द्वेषाशी संबंधित संयोजने क्षीण होतात. 'पस्सतो उपधिक्खयं' म्हणजे त्या क्लेशरूप उपाधींचा क्षय करणाऱ्या मैत्रीला प्राप्तीच्या रूपाने पाहणाऱ्या (अनुभवणाऱ्या) व्यक्तीसाठी. 'कुसली तेन होति' म्हणजे त्या मैत्रीच्या भावनेने तो कुशल होतो. 'सत्तसण्डं' म्हणजे प्राण्यांच्या समूहाने युक्त, म्हणजेच प्राण्यांनी भरलेला असा अर्थ आहे. 'विजेत्वा' म्हणजे दंडाशिवाय, शस्त्राशिवाय, केवळ धम्मानेच विजय मिळवून. 'राजिसयो' म्हणजे ऋषींसारखे धम्मिक राजे. 'यजमाना' म्हणजे दान देणारे. 'अनुपरियगा' म्हणजे संचार करते झाले (फिरले).

---

Assamedhantiādīsu porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ, purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ, vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno [Pg.194] lokaṃ saṅgaṇhiṃsu. Tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma, sassasampādane medhāvitāti attho. Mahāyodhānaṃ chamāsikaṃ bhattavetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma, purisasaṅgaṇhane medhāvitāti attho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma. Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitvā viya ṭhapeti, tasmā sammāpāsanti vuccati. ‘‘Tāta, mātulā’’tiādinā nayena pana saṇhavācābhaṇanaṃ vācāpeyyaṃ nāma, piyavācāti attho. Evaṃ catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti, phītañca, bahuannapānaṃ, khemaṃ, nirabbudaṃ. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā viharanti. Idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato niraggaḷanti vuccati. Ayaṃ porāṇikā paveṇi.

'अस्समेधं' इत्यादींमध्ये— असे म्हटले जाते की, प्राचीन राजांच्या काळात 'सस्समेध' (शस्यमेध), 'पुरिसमेध' (पुरुषमेध), 'samma-pasa' (सम्मापास/शम्यप्रास) आणि 'वाचापेय्य' (वाजपेय) अशी चार संग्रहवस्तू (लोककल्याणाचे मार्ग) असत, ज्यांच्याद्वारे राजे लोकांचे कल्याण करत असत. त्यापैकी, पिकलेल्या धान्यातून दहावा भाग घेणे म्हणजे 'सस्समेध' होय; धान्य उत्पादनात बुद्धिमत्ता दाखवणे असा याचा अर्थ आहे. महान योद्ध्यांना सहा महिन्यांचे अन्न व वेतन देणे म्हणजे 'पुरिसमेध' होय; माणसांचे कल्याण करण्यात बुद्धिमत्ता दाखवणे असा याचा अर्थ आहे. गरीब लोकांना त्यांच्याकडून लेखी करार घेऊन, तीन वर्षांसाठी व्याजाशिवाय एक हजार किंवा दोन हजार इतके धन देणे म्हणजे 'सम्मापास' होय. कारण ते लोकांना चांगल्या प्रकारे बांधून ठेवते, जणू काही त्यांच्या हृदयात बांधून ठेवते, म्हणून त्याला 'सम्मापास' असे म्हणतात. 'बाळ, मामा' इत्यादी शब्दांनी मधुर बोलणे म्हणजे 'वाचापेय्य' होय; प्रिय बोलणे असा याचा अर्थ आहे. अशा प्रकारे या चार संग्रहवस्तूंनी सांभाळलेले राष्ट्र समृद्ध, संपन्न, भरपूर अन्न-पाण्याने युक्त, सुरक्षित आणि उपद्रवमुक्त होते. लोक आनंदाने उल्हसित होऊन, आपल्या मुलांना छातीवर खेळवत, घरांचे दरवाजे उघडे ठेवून राहतात. घरांच्या दारांना अडसर (कड्या-कुलपे) नसल्यामुळे याला 'निरग्गळ' (अडसरमुक्त) असे म्हणतात. ही प्राचीन परंपरा आहे.

---

Aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni imañca raṭṭhasampattiṃ parivattetvā uddhaṃmūlakaṃ katvā assamedhaṃ purisamedhantiādike pañca yaññe nāma akaṃsu. Tesu assamettha medhanti vadhentīti assamedho. Dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ekasmiṃ pacchimadivaseyeva sattanavutipañcapasusataghātabhiṃsanassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti purisamedho. Catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsantīti sammāpāso. Divase divase yugacchiggaḷe pavesanadaṇḍakasaṅkhātaṃ sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatīnadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti vājapeyyo. Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ.

परंतु नंतरच्या काळात, राजा ओक्काकच्या वेळी, ब्राह्मणांनी या चार संग्रहवस्तूंचा आणि या राष्ट्र-समृद्धीचा विपर्यास करून, त्यांना उलटे करून, 'अस्समेध', 'पुरिसमेध' इत्यादी पाच यज्ञ सुरू केले. त्यापैकी, ज्यामध्ये घोड्याला मारतात (बळी देतात) तो 'अस्समेध' होय. दोन परिपार्श्व यज्ञांनी युक्त, एकवीस यज्ञस्तंभ असलेल्या, आणि शेवटच्या एकाच दिवशी पाचशे सत्त्याण्णव पशूंच्या हत्येने भयानक बनलेल्या, भूमी आणि पुरुष सोडून उर्वरित सर्व संपत्ती दक्षिणा म्हणून देण्याच्या यज्ञाचे हे नाव आहे. ज्यामध्ये माणसाला मारतात तो 'पुरिसमेध' होय. चार परिपार्श्व यज्ञांनी युक्त, भूमीसह आणि 'अस्समेध' मध्ये सांगितल्याप्रमाणे सर्व संपत्ती दक्षिणा म्हणून देण्याच्या यज्ञाचे हे नाव आहे. ज्यामध्ये शम्य (जू जोडण्याची काठी) फेकतात तो 'सम्मापास' होय. दररोज जूच्या छिद्रात घालण्याची काठी म्हणून ओळखले जाणारे 'सम्मा' फेकून, ते जिथे पडेल तिथे वेदी बनवून, हलवता येणाऱ्या यूप इत्यादींसह सरस्वती नदीच्या लुप्त होण्याच्या ठिकाणापासून उलट दिशेने जात करत असलेल्या 'सत्रयाग' नावाच्या यज्ञाचे हे नाव आहे. ज्यामध्ये वाज (मंत्रयुक्त तूप) पितात तो 'वाजपेय' होय. एका परिपार्श्व यज्ञाने युक्त, सतरा पशूंचा बळी दिल्या जाणाऱ्या, बेल वृक्षाचा यूप असलेल्या आणि सतराच्या पटीत दक्षिणा दिल्या जाणाऱ्या यज्ञाचे हे नाव आहे. ज्यामध्ये कोणताही अडसर नसतो तो 'निरग्गळ' होय. नऊ परिपार्श्व यज्ञांनी युक्त, भूमी आणि पुरुषांसह, 'अस्समेध' मध्ये सांगितल्याप्रमाणे सर्व संपत्ती दक्षिणा म्हणून देण्याच्या, 'सब्बमेध' या पर्यायी नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या आणि अश्वमेधाचाच एक प्रकार असलेल्या यज्ञाचे हे नाव आहे.

---

Kalampi [Pg.195] te nānubhavanti soḷasinti te sabbepi mahāyāgā ekassa mettācittassa vipākamahantatāya soḷasiṃ kalaṃ na agghanti, soḷasamaṃ bhāgaṃ na pāpuṇantīti attho. Na jinātīti na attanā parassa jāniṃ karoti. Na jāpayeti na parena parassa jāniṃ kāreti. Mettaṃsoti mettāyamānacittakoṭṭhāso hutvā. Sabbabhūtānanti sabbasattesu. Veraṃ tassa na kenacīti tassa kenaci saddhiṃ akusalaveraṃ vā puggalaveraṃ vā natthi.

'कलम्पि ते नानुभवन्ति सोळसिं' म्हणजे ते सर्व मोठे यज्ञ एका मैत्रीपूर्ण चित्ताच्या महान फळामुळे त्याच्या सोळाव्या भागाच्या योग्यतेचे नसतात, म्हणजेच सोळाव्या भागाची बरोबरी करू शकत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'न जिनाति' म्हणजे तो स्वतः दुसऱ्याचे नुकसान करत नाही. 'न जापयेति' म्हणजे तो दुसऱ्याकडून दुसऱ्याचे नुकसान करवून घेत नाही. 'मेत्तंसो' म्हणजे मैत्रीपूर्ण चित्ताचा भाग असलेला होऊन. 'सब्बभूतानं' म्हणजे सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत. 'वेरं तस्स न केनचि' म्हणजे त्याचे कोणाशीही अकुशल वैर किंवा वैयक्तिक वैर नसते.

---

2. Paññāsuttavaṇṇanā

२. पञ्ञासुत्तवण्णना

---

2. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti maggabrahmacariyassa ādibhūtāya. Paññāyāti vipassanāya. Garuṭṭhāniyanti gāravuppattipaccayabhūtaṃ garubhāvanīyaṃ. Tibbanti bahalaṃ. Paripucchatīti atthapāḷianusandhipubbāparaṃ pucchati. Paripañhatīti pañhaṃ karoti, idañcidañca paṭipucchissāmīti vitakketi. Dvayenāti duvidhena. Anānākathikoti anānattakathiko hoti. Atiracchānakathikoti nānāvidhaṃ tiracchānakathaṃ na katheti. Ariyaṃ vā tuṇhībhāvanti ariyatuṇhībhāvo nāma catutthajjhānaṃ, sesakammaṭṭhānamanasikāropi vaṭṭati. Jānaṃ jānātīti jānitabbakaṃ jānāti. Passaṃ passatīti passitabbakaṃ passati. Piyattāyāti piyabhāvatthāya. Garuttāyāti garubhāvatthāya. Bhāvanāyāti bhāvanatthāya guṇasambhāvanāya vā. Sāmaññāyāti samaṇadhammatthāya. Ekībhāvāyāti nirantarabhāvatthāya.

२. दुसऱ्या सुत्तात— 'आदिब्रह्मचरियिकाय' म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्याची सुरुवात असलेल्या. 'पञ्ञाय' म्हणजे विपश्यना प्रज्ञेने. 'गरुट्ठानीय' म्हणजे आदर निर्माण होण्यास कारणीभूत असलेले, आदरणीय. 'तिब्बं' म्हणजे तीव्र (बलवान). 'परिपुच्छति' म्हणजे अर्थ, पाळी (मूळ पाठ), अनुसंधी आणि पूर्व-अपर संबंध विचारतो. 'परिपण्हति' म्हणजे प्रश्न विचारतो, 'मी हे आणि हे विचारणार' असा विचार करतो. 'द्वयेन' म्हणजे दोन प्रकारांनी. 'अनानाकथिको' म्हणजे निरनिराळ्या गोष्टी न बोलणारा असतो. 'अतिरच्छानकथिको' म्हणजे विविध प्रकारच्या तिरच्छानकथा (निरर्थक गप्पा) न बोलणारा. 'अरियं वा तुण्हीभावं' म्हणजे 'आर्य मौन' म्हणजे चौथे ध्यान होय; इतर कम्मट्ठानांचे मनसिकार करणे देखील योग्य आहे. 'जानं जानाति' म्हणजे जे जाणण्यासारखे आहे ते जाणतो. 'पस्सं पस्सति' म्हणजे जे पाहण्यासारखे आहे ते पाहतो. 'पियत्ताय' म्हणजे प्रिय होण्यासाठी. 'गरुत्ताय' म्हणजे आदरणीय होण्यासाठी. 'भावनाय' म्हणजे भावनेसाठी किंवा गुणांच्या वृद्धीसाठी. 'सामञ्ञाय' म्हणजे श्रमणधर्मासाठी. 'एकीभावाय' म्हणजे निरंतर राहण्यासाठी.

---

3-4. Appiyasuttadvayavaṇṇanā

३-४. अप्पियसुत्तद्वयवण्णना

---

3-4. Tatiye appiyapasaṃsīti appiyajanassa pasaṃsako vaṇṇabhāṇī. Piyagarahīti piyajanassa nindako garahako. Catutthe anavaññattikāmoti ‘‘aho vata maṃ aññena avajāneyyu’’nti anavajānanakāmo. Akālaññūti kathākālaṃ na jānāti, akāle katheti. Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato.

३-४. तिसऱ्या सुत्तात, 'अप्पियपसंसी' म्हणजे अप्रिय व्यक्तीची प्रशंसा करणारा, तिचे गुण गाणारा. 'पियगरही' म्हणजे प्रिय व्यक्तीची निंदा करणारा, दोषारोप करणारा. चौथ्या सुत्तात, 'अनवञ्ञत्तिकामो' म्हणजे "अरेरे! इतर लोकांनी माझा अनादर करू नये (मला तुच्छ लेखू नये)" अशी इतरांकडून अनादर न होण्याची इच्छा बाळगणारा. 'अकालञ्ञू' म्हणजे बोलण्याची योग्य व अयोग्य वेळ न जाणणारा, अवेळी बोलणारा. 'असुची' म्हणजे अशुद्ध अशा कायकर्म इत्यादींनी युक्त असलेला.

---

5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā

५. प्रथम लोकधम्मसुत्त वर्णन

---

5. Pañcame lokassa dhammāti lokadhammā. Etehi muttā nāma natthi, buddhānampi honti. Tenevāha – lokaṃ anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti[Pg.196], lokato na nivattantīti attho. Loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatīti ayañca loko ete anubandhati na pajahati, tehi dhammehi na nivattatīti attho.

५. पाचव्या सुत्तात, 'लोकस्स धम्मा' (जगाचे धर्म) म्हणून 'लोकधम्म' म्हटले आहे. या आठ लोकधम्मांपासून मुक्त असलेला असा कोणीही प्राणी नाही, ते बुद्धांनाही प्राप्त होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'लोकं अनुपरिवत्तन्ति' म्हणजे ते जगाच्या पाठीमागे लागतात, त्याला सोडत नाहीत, जगापासून निवृत्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'लोको च अट्ठ लोकधम्मे अनुपरिवत्तति' म्हणजे हा लोक (जग) सुद्धा या आठ लोकधम्मांच्या मागे जातो, त्यांना सोडत नाही, त्या धर्मांपासून निवृत्त होत नाही, असा अर्थ आहे.

---

Lābho alābhoti lābhe āgate alābho āgatoyevāti veditabbo. Ayasādīsupi eseva nayo. Avekkhati vipariṇāmadhammeti ‘‘vipariṇāmadhammā ime’’ti evaṃ avekkhati. Vidhūpitāti vidhamitā viddhaṃsitā. Padañca ñatvāti nibbānapadaṃ jānitvā. Sammappajānāti bhavassa pāragūti bhavassa pāraṃ gato nipphattiṃ matthakaṃ patto, nibbānapadaṃ ñatvāva taṃ pāraṃ gatabhāvaṃ sammappajānātīti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

'लाभो अलाभो' म्हणजे लाभ प्राप्त झाला असता अलाभ (तोटा) देखील प्राप्त झालेलाच आहे असे समजावे. अयश (अपकीर्ती) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. 'अवेक्खति विपरिणामधम्मे' म्हणजे "हे धर्म परिवर्तनशील (विपरिणामधर्मी) आहेत" असे निरीक्षण करतो. 'विधूपिता' म्हणजे नष्ट केलेले, विध्वंस केलेले. 'पदञ्च ञत्वा' म्हणजे निर्वाणपद जाणून. 'sammappajānāti bhavassa pāragū' म्हणजे भवाच्या (संसाराच्या) पलीकडच्या तीराला गेलेला, अंतिम ध्येयाला (शिखराला) पोहोचलेला; निर्वाणपद जाणूनच त्या पलीकडच्या तीराला गेल्याची स्थिती चांगल्या प्रकारे जाणतो. या सुत्तात वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) यांविषयी सांगितले आहे.

---

6. Dutiyalokadhammasuttavaṇṇanā

६. Dutiyalokadhammasuttavaṇṇanā

---

6. Chaṭṭhe ko visesoti kiṃ visesakāraṇaṃ. Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo. Pariyādāyāti gahetvā pariniṭṭhapetvā. Idhāpi vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

६. सहाव्या सुत्तात, 'ko visesoti' म्हणजे काय विशेष कारण आहे? 'ko adhippayāsoti' म्हणजे काय अधिक प्रयत्न किंवा उद्देश आहे? 'pariyādāyāti' म्हणजे ग्रहण करून, पूर्णपणे समाप्त करून. येथेही वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) यांविषयीच सांगितले आहे.

---

7. Devadattavipattisuttavaṇṇanā

७. देवदत्तविपत्तिसुत्त वर्णन

---

7. Sattame acirapakkanteti saṅghaṃ bhinditvā na cirapakkante. Ārabbhāti āgamma paṭicca sandhāya. Attavipattinti attano vipattiṃ vipannākāraṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Abhibhuyyāti abhibhavitvā madditvā.

७. सातव्या सुत्तात, 'acirapakkanteti' म्हणजे संघात फूट पाडून निघून गेल्यावर फार काळ झाला नसताना. 'ārabbhāti' म्हणजे आश्रय घेऊन, अवलंबून किंवा उद्देशून. 'attavipattinti' म्हणजे स्वतःची विपत्ती, स्वतःची बिघडलेली स्थिती. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'abhibhuyyāti' म्हणजे पराभूत करून, दडपून टाकून.

---

8. Uttaravipattisuttavaṇṇanā

८. उत्तरविपत्तिसुत्त वर्णन

---

8. Aṭṭhame vaṭajālikāyanti evaṃnāmake vihāre. So kira vaṭavane niviṭṭhattā vaṭajālikāti saṅkhaṃ gato. Pāturahosīti imamatthaṃ devarañño ārocessāmīti gantvā pākaṭo ahosi. Ādibrahmacariyakoti sikkhattayasaṅgahassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūto.

८. आठव्या सुत्तात, 'vaṭajālikāyanti' म्हणजे या नावाच्या विहारात. तो विहार वडाच्या वनात (वटवनात) स्थित असल्यामुळे त्याला 'वटजालिका' असे नाव पडले होते, असे म्हणतात. 'pāturahosīti' म्हणजे "हा अर्थ देवराजाला (शक्राला) सांगेन" असा विचार करून जाऊन प्रकट झाला. 'ādibrahmacariyakoti' म्हणजे त्रिशिक्षेचा संग्रह असलेल्या संपूर्ण शासन-ब्रह्मचर्याचा आरंभ (मूळ) असलेला.

---

9. Nandasuttavaṇṇanā

९. नन्दसुत्त वर्णन

---

9. Navame kulaputtoti jātikulaputto. Balavāti thāmasampanno. Pāsādikoti rūpasampattiyā pasādajanako. Tibbarāgoti bahalarāgo. Kimaññatrātiādīsu ayamattho – kiṃ aññena kāraṇena [Pg.197] kathitena, ayaṃ nando indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato, yehi nando sakkoti paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Sace imehi kāraṇehi samannāgato nābhavissa, na sakkuṇeyyāti. Itiha tatthāti evaṃ tattha. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

९. नवव्या सुत्तात, 'kulaputtoti' म्हणजे उच्च कुळात जन्मलेला कुलपुत्र. 'balavāti' म्हणजे शक्ती व सामर्थ्याने युक्त असलेला. 'pāsādikoti' म्हणजे रूपसंपत्तीमुळे प्रसन्नता निर्माण करणारा. 'tibbarāgoti' म्हणजे तीव्र किंवा दाट राग (आसक्ती) असलेला. 'kimaññatrāti' इत्यादी वाक्यांमध्ये हा अर्थ आहे – इतर कोणते कारण सांगण्याची काय गरज आहे? हा नंद इंद्रियांवर ताबा ठेवणारा (इंद्रियगोचर द्वारे सुरक्षित ठेवणारा), भोजनात प्रमाण जाणणारा (मितहारी), जागृत राहण्याचा अभ्यास करणारा आणि स्मृति-संप्रजन्याने युक्त आहे, ज्या कारणांमुळे नंद परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे आचरण करण्यास समर्थ आहे. जर तो या गुणांनी युक्त नसता, तर तो समर्थ झाला नसता. 'itiha tatthāti' म्हणजे या प्रकारे तेथे. या सुत्तात केवळ वट्ट (संसारचक्र) याविषयीच सांगितले आहे.

---

10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā

१०. कारंडवसुत्त वर्णन

---

10. Dasame aññenāññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti. Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti bāhirato aññaṃ āgantukakathaṃ otāreti. Apaneyyesoti apaneyyo nīharitabbo esa. Samaṇadūsīti samaṇadūsako. Samaṇapalāpoti vīhīsu vīhipalāpo viya nissāratāya samaṇesu samaṇapalāpo. Samaṇakāraṇḍavoti samaṇakacavaro. Bahiddhā nāsentīti bahi nīharanti. Yavakaraṇeti yavakhette. Phuṇamānassāti ucce ṭhāne ṭhatvā mahāvāte opuniyamānassa. Apasammajjantīti sāradhaññānaṃ ekato dubbaladhaññānaṃ ekato karaṇatthaṃ punappunaṃ apasammajjanti, apasammajjanisaṅkhātena vātaggāhinā suppena vā vatthena vā nīharanti. Daddaranti daddarasaddaṃ.

१०. दहाव्या सुत्तात, 'aññenāññaṃ paṭicaratīti' म्हणजे दुसऱ्या एखाद्या कारणाने किंवा विधानाने मूळ कारण किंवा विधान लपवणे. 'bahiddhā kathaṃ apanāmetīti' म्हणजे बाहेरचा एखादा अप्रस्तुत विषय किंवा संभाषण मध्येच आणणे. 'apaneyyoti' म्हणजे हा दूर केला पाहिजे, बाहेर काढला पाहिजे. 'samaṇadūsīti' म्हणजे श्रमणांना दूषित करणारा (दुराचारी श्रमण). 'samaṇapalāpoti' म्हणजे ज्याप्रमाणे भाताच्या पिकात फोलपट (तूस) निरुपयोगी असते, त्याचप्रमाणे श्रमणांमध्ये निरुपयोगी असलेला श्रमण. 'samaṇakāraṇḍakoti' म्हणजे श्रमणांमधील कचरा. 'bahiddhā nāsentīti' म्हणजे बाहेर काढून टाकतात. 'yavakaraṇeti' म्हणजे यवाच्या (जवाच्या) शेतात. 'phuṇamānassāti' म्हणजे उंच ठिकाणी उभे राहून सोसाट्याच्या वाऱ्यात पाखडत असताना. 'apasammajjantīti' म्हणजे चांगल्या धान्याला एका बाजूला आणि हलक्या धान्याला दुसऱ्या बाजूला करण्यासाठी वारंवार झाडणे, किंवा झाडण्याच्या क्रियेद्वारे वारा पकडणाऱ्या सुपाने किंवा कापडाने ते बाहेर काढणे. 'daddaranti' म्हणजे 'दद्दर' असा आवाज.

---

Saṃvāsāyanti saṃvāsena ayaṃ. Vijānāthāti jāneyyātha. Santavācoti saṇhavāco. Janavatīti janamajjhe. Raho karoti karaṇanti karaṇaṃ vuccati pāpakammaṃ, taṃ raho paṭicchanno hutvā karoti. Saṃsappī ca musāvādīti saṃsappitvā musāvādī, musā bhaṇanto saṃsappati phandatīti attho. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

'saṃvāsāyanti' म्हणजे एकत्र राहण्याने हा. 'vijānāthāti' म्हणजे जाणून घ्यावे. 'santavācoti' म्हणजे सौम्य किंवा मृदू बोलणारा. 'janavatīti' म्हणजे लोकांच्या समूहात. 'raho karoti karaṇanti' या वाक्यात 'करणं' म्हणजे पापकर्म म्हटले आहे; ते पापकर्म एकांतात लपून करतो. 'saṃsappī ca musāvādīti' म्हणजे लटपटीत होऊन खोटे बोलणारा; खोटे बोलताना तो डळमळीत होतो, थरथरतो, असा अर्थ आहे. या सुत्तात केवळ वट्ट (संसारचक्र) सांगून गाथांमध्ये वट्ट आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) यांविषयी सांगितले आहे.

---

Mettāvaggo paṭhamo.

पहिला मेत्तावग्ग.

---

2. Mahāvaggo

२. महावग्ग

---

1. Verañjasuttavaṇṇanā

१. वेरंजसुत्त वर्णन

---

11. Dutiyassa paṭhame abhivādetīti evamādīni na samaṇo gotamoti ettha vuttanakārena yojetvā evamettha attho veditabbo [Pg.198] ‘‘na vandati nāsanā vuṭṭhāti, nāpi ‘idha bhonto nisīdantū’ti evaṃ āsanena vā nimantetī’’ti. Ettha hi vā-saddo vibhāvane nāma atthe ‘‘rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’tiādīsu viya. Evaṃ vatvā atha attano abhivādanādīni akarontaṃ bhagavantaṃ disvā āha – tayidaṃ, bho gotama, tathevāti. Yaṃ taṃ mayā sutaṃ, taṃ tatheva, taṃ savanañca me dassanañca saṃsandati sameti, atthato ekībhāvaṃ gacchati. Na hi bhavaṃ gotamo…pe… āsanena vā nimantetīti. Evaṃ attanā sutaṃ diṭṭhena nigametvā nindanto āha – tayidaṃ, bho gotama, na sampannamevāti taṃ abhivādanādīnaṃ akaraṇaṃ ayuttamevāti.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'abhivādetīti' इत्यादी पदांचा 'na samaṇo gotamoti' या वाक्यात सांगितलेल्या 'न' काराशी संबंध जोडून येथे असा अर्थ समजून घ्यावा – "वंदन करत नाही, आसनावरून उठत नाही, आणि 'महाशयांनी येथे बसावे' असे म्हणून आसनासाठी आमंत्रितही करत नाही." कारण येथे 'वा' हा शब्द स्पष्टीकरणाच्या (विभावन) अर्थाने वापरला आहे, जसे की "रूप नित्य आहे की अनित्य आहे?" इत्यादी वाक्यांमध्ये. असे बोलून, नंतर स्वतःला वंदन इत्यादी न करणाऱ्या भगवंतांना पाहून तो म्हणाला – "हे गौतम, हे तसेच आहे." "जे मी ऐकले होते, ते तसेच आहे; माझे ऐकणे आणि माझे पाहणे एकमेकांशी जुळते, सहमत होते आणि अर्थाच्या दृष्टीने एकरूप होते. कारण आपण गौतम...पे... आसनासाठी आमंत्रितही करत नाही." अशा प्रकारे स्वतः ऐकलेल्या गोष्टीचा प्रत्यक्ष पाहिलेल्या गोष्टीशी मेळ घालून, निंदा करत तो म्हणाला – "हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही", म्हणजेच वंदन इत्यादी न करणे हे अत्यंत अयोग्यच आहे.

---

Athassa bhagavā attukkaṃsanaparavambhanadosaṃ anupagamma karuṇāsītalena hadayena taṃ aññāṇaṃ vidhamitvā yuttabhāvaṃ dassetukāmo nāhaṃ taṃ brāhmaṇātiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ahaṃ, brāhmaṇa, appaṭihatena sabbaññutaññāṇacakkhunā olokentopi taṃ puggalaṃ etasmiṃ sadevakādibhede loke na passāmi, yamahaṃ abhivādeyyaṃ vā paccuṭṭheyyaṃ vā āsanena vā nimanteyyaṃ. Anacchariyaṃ vā etaṃ, svāhaṃ ajja sabbaññutaṃ patto evarūpaṃ nipaccākārārahaṃ puggalaṃ na passāmi. Apica kho yadāpāhaṃ sampatijātova uttarena mukho sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesiṃ, tadāpi etasmiṃ sadevakādibhede loke taṃ puggalaṃ na passāmi, yamahaṃ evarūpaṃ nipaccakāraṃ kareyyaṃ. Atha kho maṃ soḷasakappasahassāyuko khīṇāsavamahābrahmāpi añjaliṃ paggahetvā ‘‘tvaṃ loke mahāpuriso, tvaṃ sadevakassa lokassa aggo ca jeṭṭho ca seṭṭho ca, natthi tayā uttaritaro’’ti sañjātasomanasso patimānesi. Tadāpi cāhaṃ attanā uttaritaraṃ apassanto āsabhiṃ vācaṃ nicchāresiṃ – ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassā’’ti. Evaṃ sampatijātassāpi mayhaṃ abhivādanādiraho puggalo natthi, svāhaṃ idāni sabbaññutaṃ patto kaṃ abhivādeyyaṃ. Tasmā tvaṃ, brāhmaṇa, mā tathāgatā evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ patthayi. Yañhi, brāhmaṇa, tathāgato abhivādeyya vā…pe… āsanena vā nimanteyya, muddhāpi tassa puggalassa rattipariyosāne paripākasithilabandhanaṃ vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya gīvato chijjitvā sahasāva bhūmiyaṃ nipateyya.

त्यानंतर, भगवान बुद्धांनी स्वतःची प्रशंसा आणि इतरांची निंदा करण्याचा दोष टाळून, करुणेने शीतल झालेल्या हृदयाने त्या वेरंज ब्राह्मणाचे अज्ञान दूर केले. त्यांना योग्य ती गोष्ट दाखवून देण्याच्या इच्छेने त्यांनी "नाहं तं ब्राह्मण..." (हे ब्राह्मणा, मी अशा व्यक्तीला पाहत नाही...) इत्यादी उपदेश केला. येथे संक्षेपाने अर्थ असा आहे – "हे ब्राह्मणा, मी माझ्या अप्रतिहत (अबाधित) सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी चक्षूंनी पाहत असतानाही, देवलोकांसह या संपूर्ण जगात अशी कोणतीही व्यक्ती पाहत नाही, जिचे मी अभिवादन करावे, जिच्या स्वागतासाठी उभे राहावे किंवा जिचा आसनाने सत्कार करावा. आणि हे काही आश्चर्यकारक नाही की, आज सर्वज्ञता प्राप्त केल्यावर मला अशी आदर-सत्कार करण्यास योग्य व्यक्ती दिसत नाही. इतकेच नव्हे तर, जेव्हा माझा नुकताच जन्म झाला होता, तेव्हा मी उत्तर दिशेकडे तोंड करून सात पावले चालत गेलो आणि संपूर्ण दहा हजार लोकधातूंकडे पाहिले, तेव्हाही देवलोकांसह या जगात मला अशी कोणतीही व्यक्ती दिसली नाही, जिचे मी अशा प्रकारे अभिवादन करावे. उलट, सोळा हजार कल्प आयुष्य असलेल्या एका क्षीणासव (अर्हत) महाब्रह्मदेवाने देखील हात जोडून अत्यंत आनंदाने माझे पूजन केले आणि म्हटले: 'तुम्ही या जगात महापुरुष आहात. तुम्ही देवलोकांसह या संपूर्ण जगात अग्र (सर्वश्रेष्ठ), ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहात. तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही.' तेव्हा स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ कोणीही न पाहिल्यामुळे मी ही श्रेष्ठ वाणी (सिंहगर्जना) केली होती: 'मी या जगाचा अग्र आहे, मी या जगाचा ज्येष्ठ आहे, मी या जगाचा श्रेष्ठ आहे.' अशा प्रकारे, नुकताच जन्मलेला असतानाही जर माझ्यासाठी अभिवादन इत्यादी करण्यास योग्य अशी कोणतीही व्यक्ती नव्हती, तर आता सर्वज्ञता प्राप्त केल्यावर मी कोणाचे अभिवादन करणार? म्हणून, हे ब्राह्मणा, तू तथागतांकडून अशा प्रकारच्या अत्यंत आदराची अपेक्षा करू नकोस. कारण, हे ब्राह्मणा, तथागत ज्याचे अभिवादन करतील किंवा...पे... आसनाने सत्कार करतील, त्या व्यक्तीचे मस्तक देखील रात्रीच्या शेवटी, देठापासून गळून पडणाऱ्या पिकलेल्या ताडाच्या फळाप्रमाणे, गळ्यापासून कापले जाऊन अचानक जमिनीवर पडेल."

---

Evaṃ [Pg.199] vuttepi brāhmaṇo duppaññatāya tathāgatassa lokajeṭṭhabhāvaṃ asallakkhento kevalaṃ taṃ vacanaṃ asahamāno āha – arasarūpo bhavaṃ gotamoti. Ayaṃ kirassa adhippāyo – yaṃ loke abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ ‘‘sāmaggiraso’’ti vuccati, taṃ bhoto gotamassa natthi. Tasmā arasarūpo bhavaṃ gotamo, arasajātiko arasasabhāvoti. Athassa bhagavā cittamudubhāvajananatthaṃ ujuvipaccanīkabhāvaṃ pariharanto aññathā tassa vacanassa atthaṃ attani sandassento atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyotiādimāha.

असे म्हटले तरीही, तो ब्राह्मण आपल्या अल्पबुद्धीमुळे तथागतांचे जगातील ज्येष्ठत्व समजू शकला नाही. केवळ त्या शब्दांचा सहन न झाल्यामुळे तो म्हणाला, "आपण, गौतम, अरसरूप (नीरस) आहात." त्याचा अभिप्राय असा होता की – जगात ज्येष्ठांचे जे अभिवादन, स्वागत, हात जोडणे आणि आदर-सत्कार केला जातो, त्याला 'सामग्गिरस' (सामंजस्याचा रस) म्हटले जाते; तो आदरणीय गौतमांमध्ये नाही. म्हणून, "आपण, गौतम, अरसरूप आहात, अरसजातीचे आहात, अरसस्वभावाचे आहात." त्यानंतर, भगवंतांनी त्याच्या मनाला कोमल करण्यासाठी आणि थेट विरोध टाळण्यासाठी, त्याच्या शब्दांचा दुसराच अर्थ स्वतःवर लागू करून दाखवत म्हटले, "हे ब्राह्मणा, असा एक मार्ग (पर्याय) आहे, ज्याने..." इत्यादी.

---

Tattha atthi khvesāti atthi kho esa. Pariyāyoti kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – atthi kho, brāhmaṇa, etaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena maṃ ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti vadamāno puggalo sammā vadeyya, avitathavādīti saṅkhaṃ gaccheyya. Katamo pana soti? Ye te, brāhmaṇa, rūparasā…pe… phoṭṭhabbarasā, te tathāgatassa pahīnāti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye te jātivasena vā upapattivasena vā seṭṭhasammatānampi puthujjanānaṃ rūpārammaṇādīni assādentānaṃ abhinandantānaṃ rajjantānaṃ uppajjanti kāmasukhassādasaṅkhātā rūparasā, saddarasā, gandharasā, rasarasā, phoṭṭhabbarasā, ye imaṃ lokaṃ gīvāya bandhitvā viya āviñchanti, vatthārammaṇādisāmaggiyañca uppannattā sāmaggirasāti vuccanti. Te sabbepi tathāgatassa pahīnā. ‘‘Mayhaṃ pahīnā’’ti vattabbepi mamākārena attānaṃ anukkhipanto dhammaṃ deseti, desanāvilāso vā esa tathāgatassa.

त्यामध्ये, 'अत्थि ख्वेस' म्हणजे 'अत्थि खो एस' (हा पर्याय नक्कीच आहे). 'परियाय' म्हणजे कारण. येथे हे सांगायचे आहे की – "हे ब्राह्मणा, असे एक कारण नक्कीच आहे, ज्या कारणामुळे मला 'आपण, गौतम, अरसरूप आहात' असे म्हणणारी व्यक्ती योग्य बोलत आहे असे म्हटले जाईल आणि ती सत्यवादी मानली जाईल. पण ते कारण कोणते? हे ब्राह्मणा, जे रूपरस...पे... आणि स्पर्शरस आहेत, ते तथागतांनी नष्ट (प्रहीण) केले आहेत." याचा अर्थ काय? तर, जन्म किंवा उत्पत्तीच्या प्रभावामुळे श्रेष्ठ मानल्या गेलेल्या पृथग्जनांना (सामान्य लोकांना) रूप इत्यादी विषयांचा आस्वाद घेताना, त्यात रममाण होताना आणि आसक्त होताना जो कामसुखाचा आस्वाद मिळतो, त्यालाच रूपरस, शब्दरस, गंधरस, रसरस आणि स्पर्शरस म्हणतात. हे रस या जगाला गळ्याभोवती बांधल्यासारखे ओढून घेतात आणि विषय व इंद्रियांच्या संयोगामुळे उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांना 'सामग्गिरस' म्हटले जाते. हे सर्व रस तथागतांनी नष्ट केले आहेत. "माझे हे रस नष्ट झाले आहेत" असे म्हणणे योग्य असतानाही, 'मी' किंवा 'माझे' अशा अहंकाराने स्वतःची प्रशंसा न करता भगवान धर्माचा उपदेश करतात; किंवा हा तथागतांच्या देशनेचा (उपदेशाचा) एक विशेष विलास (शैली) आहे.

---

Tattha pahīnāti cittasantānato vigatā, pajahitā vā. Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ariyamaggasatthena ucchinnaṃ taṇhāvijjāmayaṃ mūlaṃ etesanti ucchinnamūlā. Tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā. Yathā hi tālarukkhaṃ samūlaṃ uddharitvā tassa vatthumatte tasmiṃ padese kate na puna tassa tālassa uppatti paññāyati, evaṃ ariyamaggasatthena samūle rūpādirase uddharitvā tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate sabbepi te tālāvatthukatāti vuccanti. Aviruḷhidhammattā vā matthakacchinnatālo viya katāti tālāvatthukatā. Yasmā pana evaṃ tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā honti[Pg.200], yathā nesaṃ pacchābhāvo na hoti, tathā katā honti. Tasmā āha – anabhāvaṃkatāti. Āyatiṃ anuppādadhammāti anāgate anuppajjanakasabhāvā.

त्यामध्ये, 'पहीना' म्हणजे चित्तप्रवाहातून निघून गेलेले किंवा नष्ट केलेले. या अर्थामध्ये 'करण' (साधन) अर्थात षष्ठी विभक्ती समजली पाहिजे. आर्यमार्गरूपी शस्त्राने ज्यांचे तृष्णा आणि अविद्येचे मूळ कापून टाकले आहे, त्यांना 'उच्छिन्नमूला' (उखडलेल्या मुळांचे) म्हणतात. ताडाच्या झाडाच्या जागेप्रमाणे ज्यांचे स्थान केले आहे, त्यांना 'तालावत्थुकता' (ताडवृक्षाच्या बुंध्यासारखे केलेले) म्हणतात. जसे मुळासकट उपटून टाकलेल्या ताडाच्या झाडाच्या जागी केवळ जमीन उरते आणि तिथे पुन्हा ताडाचे झाड उगवत नाही; त्याचप्रमाणे, आर्यमार्गरूपी शस्त्राने तृष्णा-अविद्येसह रूप इत्यादी रसांना मुळासकट उपटून टाकल्यामुळे, पूर्वी पृथग्जन असताना चित्तप्रवाहात असलेल्या त्यांच्या केवळ अस्तित्वाच्या खुणा उरतात, म्हणून त्यांना 'तालावत्थुकता' म्हणतात. किंवा पुन्हा न वाढण्याच्या स्वभावामुळे, ज्यांचे शेंडे कापले आहेत अशा ताडवृक्षाप्रमाणे केल्यामुळे त्यांना 'तालावत्थुकता' म्हणतात. आणि अशा प्रकारे ताडवृक्षाच्या बुंध्यासारखे केल्यामुळे ते 'अनभावंकता' (अस्तित्वहीन) होतात, म्हणजेच भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत अशा प्रकारे नष्ट केले जातात. म्हणून म्हटले आहे – 'अनभावंकता'. 'आयतिं अनुप्पादधम्मा' म्हणजे भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाचे.

---

No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesīti yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hoti. Nanu ca evaṃ vutte yo brāhmaṇena vutto sāmaggiraso, tassa attani vijjamānatā anuññātā hotīti? Na hoti. Yo hi naṃ sāmaggirasaṃ kātuṃ bhabbo hutvā na karoti, so tadabhāvena arasarūpoti vattabbataṃ arahati. Bhagavā pana abhabbova etaṃ kātuṃ, tenassa kāraṇe abhabbataṃ pakāsento āha – ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti. Yaṃ pariyāyaṃ sandhāya tvaṃ maṃ ‘‘arasarūpo’’ti vadesi, so amhesu neva vattabboti.

"नो च खो यं त्वं संधाय वदेसि" म्हणजे तू ज्या अर्थाने (अभिप्राय ठेवून) बोलत आहेस, तो पर्याय (कारण) आमच्या बाबतीत लागू होत नाही. पण जर असे म्हटले, तर ब्राह्मणाने ज्या 'सामग्गिरसा'चा (आदर-सत्काराचा) उल्लेख केला होता, तो भगवंतांच्या ठिकाणी अस्तित्वात आहे हे मान्य केल्यासारखे होत नाही का? नाही, असे होत नाही. कारण जो व्यक्ती तो आदर-सत्कार करण्यास योग्य असूनही करत नाही, तो त्याच्या अभावामुळे 'अरसरूप' (नीरस) म्हणण्यास पात्र ठरतो. परंतु भगवान तर हा आदर-सत्कार करण्यास सर्वथा अयोग्य (श्रेष्ठत्वामुळे असमर्थ) आहेत. म्हणूनच, या बाबतीत आपली असमर्थता प्रकट करत त्यांनी म्हटले – "नो च खो यं त्वं संधाय वदेसि" (पण तू ज्या अर्थाने बोलत आहेस, तसे नाही). म्हणजेच, "ज्या कारणाचा संदर्भ देऊन तू मला 'अरसरूप' म्हणत आहेस, ते कारण आमच्या बाबतीत अजिबात बोलता येण्यासारखे नाही."

---

Evaṃ brāhmaṇo attanā adhippetaṃ arasarūpataṃ āropetuṃ asakkonto athāparaṃ nibbhogo bhavantiādimāha. Sabbapariyāyesu cettha vuttanayeneva yojanākkamaṃ viditvā sandhāyabhāsitamatthaṃ evaṃ veditabbaṃ – brāhmaṇo tadeva vayovuddhānaṃ abhivādanādikammaṃ loke ‘‘sāmaggiparibhogo’’ti maññamāno tadabhāvena ca bhagavantaṃ ‘‘nibbhogo’’tiādimāha. Bhagavā ca yvāyaṃ rūpādīsu sattānaṃ chandarāgaparibhogo, tadabhāvaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

अशा प्रकारे, तो ब्राह्मण स्वतःला अभिप्रेत असलेला 'अरसरूपता' हा आरोप लावण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, पुढे तो "आपण, गौतम, निर्भोग (भोगांपासून वंचित) आहात" इत्यादी म्हणाला. या सर्व पर्यायांमध्ये वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच वाक्यांची रचना समजून घेऊन, ब्राह्मणाचा आणि भगवंतांचा अभिप्रेत अर्थ या प्रकारे समजून घेतला पाहिजे – ब्राह्मणाने वयोवृद्धांचे तेच अभिवादन इत्यादी करणे यालाच जगात 'सामग्गिपरिभोग' (सामूहिक उपभोग) मानले आणि त्याच्या अभावामुळे भगवंतांना "निर्भोग" इत्यादी म्हटले. तर भगवंतांनी प्राण्यांचा रूप इत्यादी विषयांवरील जो तीव्र आसक्तीचा (छंदराग) उपभोग असतो, त्याचा स्वतःच्या ठिकाणी असलेला अभाव पाहून दुसऱ्या अर्थाने (पर्यायाने) त्याला संमती दिली.

---

Puna brāhmaṇo yaṃ loke vayovuddhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ lokiyā karonti, tassa akiriyaṃ sampassamāno bhagavantaṃ akiriyavādoti āha. Bhagavā pana yasmā kāyaduccaritādīnaṃ akiriyaṃ vadati, tasmā taṃ akiriyavāditaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tattha ṭhapetvā kāyaduccaritādīni avasesā akusalā dhammā anekavihitā pāpakā akusalā dhammāti veditabbā.

पुन्हा, लोकात वयोवृद्धांच्या प्रति जे अभिवादन इत्यादी कुलाचाराचे कर्म लोक करतात, ते कर्म भगवंत करत नाहीत असे पाहून (त्या कर्माचा अभाव पाहून) ब्राह्मणाने भगवंतांना 'अक्रियवादी' म्हटले. परंतु, भगवंत ज्याअर्थी कायदुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादी अकुशल कर्मांचे 'न करणे' (अक्रिया) सांगतात, त्याअर्थी स्वतःमध्ये त्या अक्रियवादाला पाहून त्यांनी दुसऱ्या एका पर्यायाने (दृष्टिकोनाने) त्याचा स्वीकार केला. तेथे 'कायदुश्चरित इत्यादी' सोडून उर्वरित सर्व अकुशल धर्म हे 'अनेक प्रकारचे पापी अकुशल धर्म' आहेत असे जाणावे.

---

Puna brāhmaṇo tadeva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘imaṃ āgamma ayaṃ lokatanti lokapaveṇī ucchijjatī’’ti maññamāno bhagavantaṃ ucchedavādoti āha. Bhagavā pana yasmā pañcakāmaguṇikarāgassa ceva akusalacittadvayasampayuttassa ca dosassa anāgāmimaggena ucchedaṃ vadati, sabbākusalasambhavassa pana mohassa arahattamaggena ucchedaṃ [Pg.201] vadati, ṭhapetvā te tayo avasesānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ yathānurūpaṃ catūhi maggehi ucchedaṃ vadati, tasmā taṃ ucchedavādaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

पुन्हा, तेच अभिवादन इत्यादी कर्म भगवंतांच्या ठिकाणी न पाहून, 'याच्यामुळे हा (श्रमण गौतम) लोकपरंपरा आणि लोकांची वंशपरंपरा खंडित करत आहे' असे मानून ब्राह्मणाने भगवंतांना 'उच्छेदवादी' म्हटले. परंतु, भगवंत ज्याअर्थी पाच कामगुणांविषयीच्या रागाचा आणि दोन अकुशल चित्तांशी संप्रयुक्त असलेल्या द्वेषाचा 'अनागामी मार्गाने' उच्छेद (समूळ नाश) सांगतात, आणि सर्व अकुशलांचे मूळ असलेल्या मोहाचा 'अर्हत् मार्गाने' उच्छेद सांगतात, तसेच त्या तिन्हींना सोडून उर्वरित पापी अकुशल धर्मांचा योग्यतेनुसार चारही मार्गांनी उच्छेद सांगतात, त्याअर्थी स्वतःमध्ये त्या उच्छेदवादाला पाहून त्यांनी दुसऱ्या एका पर्यायाने त्याचा स्वीकार केला.

---

Puna brāhmaṇo ‘‘jigucchati maññe samaṇo gotamo idaṃ vayovuddhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ, tena taṃ na karotī’’ti maññamāno bhagavantaṃ jegucchīti āha. Bhagavā pana yasmā jigucchati kāyaduccaritādīhi, yāni kāyavacīmanoduccaritāni ceva yāva ca akusalānaṃ lāmakadhammānaṃ samāpatti samāpajjanā samaṅgibhāvo, taṃ sabbampi gūthaṃ viya maṇḍanakajātiko puriso jigucchati hirīyati, tasmā taṃ jegucchitaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tattha kāyaduccaritenātiādi karaṇavacanaṃ upayogatthe daṭṭhabbaṃ.

पुन्हा, 'श्रमण गौतम बहुधा वयोवृद्धांच्या प्रति असलेल्या या अभिवादन इत्यादी कुलाचाराच्या कर्माचा तिरस्कार करतात, म्हणूनच ते हे करत नाहीत' असे मानून ब्राह्मणाने भगवंतांना 'जेगुच्छी' (जुगुप्सावादी/घृणा करणारा) म्हटले. परंतु, भगवंत ज्याअर्थी कायदुश्चरित इत्यादींचा तिरस्कार करतात—जसे की कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनोदुश्चरित, तसेच अकुशल व हीन धर्मांची प्राप्ती, संपादन आणि युक्तता; या सर्वांचाच, जसा स्वच्छतेची आवड असलेला मनुष्य विष्ठेचा तिरस्कार करतो व कंटाळतो, त्याप्रमाणे ते तिरस्कार करतात व संकोचतात—त्याअर्थी स्वतःमध्ये त्या जुगुप्सावादाला पाहून त्यांनी दुसऱ्या एका पर्यायाने त्याचा स्वीकार केला. तेथे 'कायदुच्चरितेन' इत्यादी शब्दांमधील तृतीया विभक्ती ही द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात मानली पाहिजे.

---

Puna brāhmaṇo tadeva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘ayaṃ idaṃ lokajeṭṭhakakammaṃ vineti vināseti, atha vā yasmā etaṃ sāmīcikammaṃ na karoti, tasmā ayaṃ vinetabbo niggaṇhitabbo’’ti maññamāno bhagavantaṃ venayikoti āha. Tatrāyaṃ padattho – vinayatīti vinayo, vināsetīti vuttaṃ hoti. Vinayo eva venayiko. Vinayaṃ vā arahatīti venayiko, niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hoti. Bhagavā pana yasmā rāgādīnaṃ vinayāya vūpasamāya dhammaṃ deseti, tasmā venayiko hoti. Ayameva cettha padattho – vinayāya dhammaṃ desetīti venayiko. Vicitrā hi taddhitavutti. Svāyaṃ taṃ venayikabhāvaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

पुन्हा, तेच अभिवादन इत्यादी कर्म भगवंतांच्या ठिकाणी न पाहून, 'हा या जगातील ज्येष्ठांच्या प्रति करावयाच्या कर्माचा नाश करतो, ते नष्ट करतो; किंवा ज्याअर्थी हा हे आदरयुक्त कर्म करत नाही, त्याअर्थी हा दमन करण्यास (शिक्षा देण्यास) योग्य आहे, निग्रह करण्यास योग्य आहे' असे मानून ब्राह्मणाने भगवंतांना 'वेनयिक' म्हटले. तेथे शब्दाचा अर्थ असा आहे—जो नाश करतो तो 'विनय', म्हणजेच 'नाश करतो' असा अर्थ आहे. 'विनय' म्हणजेच 'वेनयिक'. किंवा जो दमनास (शिक्षेस) पात्र आहे तो 'वेनयिक', म्हणजेच 'निग्रहास पात्र आहे' असा अर्थ आहे. परंतु, भगवंत ज्याअर्थी राग इत्यादींच्या विनाशासाठी आणि शमनासाठी धम्माचा उपदेश करतात, त्याअर्थी ते 'वेनयिक' आहेत. येथे हाच खरा अर्थ आहे—जो (राग इत्यादींच्या) विनाशासाठी धम्माचा उपदेश करतो तो 'वेनयिक'. कारण तद्धित प्रत्ययाची वृत्ती विविध प्रकारची असते. तेच भगवंत स्वतःमध्ये त्या वेनयिकभावाला पाहून दुसऱ्या एका पर्यायाने त्याचा स्वीकार करते झाले.

---

Puna brāhmaṇo yasmā abhivādanādīni sāmīcikammāni karontā vayovuddhe tosenti hāsenti, akarontā pana tāpenti vihesenti domanassaṃ nesaṃ uppādenti, bhagavā ca tāni na karoti, tasmā ‘‘ayaṃ vayovuddhe tapatī’’ti maññamāno sappurisācāravirahitattā vā ‘‘kapaṇapuriso aya’’nti maññamāno bhagavantaṃ tapassīti āha. Tatrāyaṃ padattho – tapatīti tapo, roseti vihesetīti attho. Sāmīcikammākaraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tapo assa atthīti tapassī. Dutiye atthavikappe byañjanāni avicāretvā loke kapaṇapuriso tapassīti [Pg.202] vuccati. Bhagavā pana ye akusalā dhammā lokaṃ tapanato tapanīyāni vuccanti, tesaṃ pahīnattā yasmā tapassīti saṅkhaṃ gato. Tasmā taṃ tapassitaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tatrāyaṃ vacanattho – tapantīti tapā, akusaladhammānametaṃ adhivacanaṃ. Te tape assi nirassi pahāsi viddhaṃsīti tapassī.

पुन्हा, ज्याअर्थी अभिवादन इत्यादी आदरयुक्त कर्मे करणारे लोक वयोवृद्धांना संतुष्ट व आनंदित करतात, पण ते न करणारे लोक त्यांना संताप देतात, त्रास देतात आणि त्यांच्या मनात दुःख निर्माण करतात, आणि भगवंत ती कर्मे करत नाहीत; म्हणून 'हा वयोवृद्धांना संताप देतो' असे मानून, किंवा सत्पुरुषांच्या आचरणाने रहित असल्यामुळे 'हा एक दीन (अनाथ) मनुष्य आहे' असे मानून ब्राह्मणाने भगवंतांना 'तपस्वी' म्हटले. तेथे शब्दाचा अर्थ असा आहे—जो संताप देतो तो 'तप', म्हणजेच 'क्रोधित करतो, त्रास देतो' असा अर्थ आहे. हे आदरयुक्त कर्म न करण्याचे नाव आहे. असा 'तप' ज्याच्याकडे आहे तो 'तपस्वी'. दुसऱ्या पर्यायी अर्थामध्ये, शब्दांच्या व्याकरणाचा विचार न करता, लोकात दीन मनुष्याला 'तपस्वी' म्हटले जाते. परंतु, भगवंत ज्याअर्थी जगाला संताप देणारे जे अकुशल धर्म 'तपनीय' (संतापदायक) म्हटले जातात, त्यांचा नाश केल्यामुळे 'तपस्वी' या संज्ञेला प्राप्त झाले आहेत, त्याअर्थी स्वतःमध्ये त्या तपस्वीपणाला पाहून त्यांनी दुसऱ्या एका पर्यायाने त्याचा स्वीकार केला. तेथे शब्दाची व्युत्पत्ती अशी आहे—जे संताप देतात ते 'तप', हे अकुशल धर्मांचे नाव आहे. त्या तपांना (अकुशल धर्मांना) ज्यांनी दूर केले, सोडले आणि नष्ट केले, ते 'तपस्वी' होत.

---

Puna brāhmaṇo taṃ abhivādanādikammaṃ devalokagabbhasampattiyā devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatīti maññamāno bhagavati cassa abhāvaṃ disvā bhagavantaṃ apagabbhoti āha. Kodhavasena vā bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentopi evamāha. Tatrāyaṃ vacanattho – gabbhato apagatoti apagabbho, abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo. Hīno vā gabbho assāti apagabbho. Devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgīti. Hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo. Bhagavato pana yasmā āyatiṃ gabbhaseyyā apagatā, tasmā so taṃ apagabbhataṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tatra ca yassa kho, brāhmaṇa, āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnāti etesaṃ padānaṃ evamattho daṭṭhabbo – ‘‘brāhmaṇa, yassa puggalassa anāgate gabbhaseyyā punabbhave ca abhinibbatti anuttarena maggena vihatakāraṇattā pahīnā. Gabbhaseyyāgahaṇena cettha jalābujayoni gahitā, punabbhavābhinibbattiggahaṇena itarā tisso’’pi.

पुन्हा, 'ते अभिवादन इत्यादी कर्म देवलोकातील गर्भाच्या (उत्पत्तीच्या) समृद्धीसाठी आणि देवलोकात प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) मिळण्यासाठी कारणीभूत ठरते' असे मानून आणि भगवंतांच्या ठिकाणी त्याचा अभाव पाहून ब्राह्मणाने भगवंतांना 'अपगब्भ' (गर्भहीन) म्हटले. किंवा क्रोधाच्या वश होऊन भगवंतांच्या मातृकुशीत प्रतिसंधी घेण्यामध्ये दोष दाखवत असतानाही त्याने असे म्हटले. तेथे शब्दाची व्युत्पत्ती अशी आहे—जो गर्भापासून दूर गेला आहे तो 'अपगब्भ', म्हणजेच 'देवलोकात जन्म मिळवण्यास अपात्र आहे' असा ब्राह्मणाचा अभिप्राय आहे. किंवा 'ज्याचा गर्भ हीन आहे तो अपगब्भ'; देवलोकातील गर्भापासून वंचित असल्यामुळे भविष्यात हीन गर्भ मिळण्यास पात्र असणारा, असा अर्थ आहे. किंवा 'त्याचा मातेच्या गर्भातील वास हीन होता' असा अभिप्राय आहे. परंतु, भगवंतांच्या बाबतीत ज्याअर्थी भविष्यात गर्भातील शयन (पुनर्जन्म) नष्ट झाले आहे, त्याअर्थी त्यांनी स्वतःमध्ये त्या गर्भहीनतेला पाहून दुसऱ्या एका पर्यायाने त्याचा स्वीकार केला. आणि तेथे 'यस्स खो, ब्राह्मण, आयतिं गब्भसेय्या पुनब्भवाभिनिब्बत्ति पहीना' (हे ब्राह्मण, ज्याची भविष्यातील गर्भशय्या आणि पुनर्जन्माची उत्पत्ती नष्ट झाली आहे) या पदांचा अर्थ असा जाणावा—'हे ब्राह्मण, ज्या पुद्गलाची (व्यक्तीची) भविष्यात गर्भशय्या आणि पुनर्जन्मातील उत्पत्ती अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ अर्हत्) मार्गाने कारण नष्ट केल्यामुळे नष्ट झाली आहे.' येथे 'गर्भशय्या' या शब्दाने जरायुज योनी (जन्म) घेतली आहे, आणि 'पुनर्जन्मातील उत्पत्ती' या शब्दाने इतर तीन योनी (अंडज, संस्वेदज आणि ओपपातिक) घेतल्या आहेत.

---

Apica gabbhassa seyyā gabbhaseyyā. Punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yathā ca viññāṇaṭṭhitīti vuttepi na viññāṇato aññā ṭhiti atthi, evamidhāpi na gabbhato aññā seyyā veditabbā. Abhinibbatti ca nāma yasmā punabbhavabhūtāpi apunabbhavabhūtāpi atthi, idha ca punabbhavabhūtā adhippetā, tasmā vuttaṃ – ‘‘punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattī’’ti.

शिवाय, गर्भाचे शयन म्हणजे 'गर्भशय्या'. पुनर्जन्म म्हणजेच उत्पत्ती म्हणजे 'पुनब्भवाभिनिब्बत्ति' (पुनर्जन्मोत्पत्ती), असा येथे अर्थ जाणावा. आणि ज्याप्रमाणे 'विज्ञानाची स्थिती' (विञ्ञाणट्ठिति) असे म्हटले तरी विज्ञानापेक्षा वेगळी अशी स्थिती नसते, त्याप्रमाणे येथेही गर्भापेक्षा वेगळी अशी शय्या मानू नये. आणि 'उत्पत्ती' नावाची गोष्ट ज्याअर्थी पुनर्जन्म रूपानेही असते आणि पुनर्जन्म नसलेल्या रूपानेही असते, आणि येथे पुनर्जन्म रूपाने असलेली उत्पत्ती अभिप्रेत आहे, म्हणून 'पुनर्जन्म म्हणजेच उत्पत्ती म्हणजे पुनब्भवाभिनिब्बत्ति' असे म्हटले आहे.

---

Evaṃ āgatakālato paṭṭhāya arasarūpatādīhi aṭṭhahi akkosavatthūhi akkosantampi brāhmaṇaṃ bhagavā dhammissaro dhammarājā dhammasāmī tathāgato anukampāya sītaleneva cakkhunā brāhmaṇaṃ olekento yaṃ dhammadhātuṃ paṭivijjhitvā desanāvilāsappattā nāma hoti, tassā [Pg.203] dhammadhātuyā suppaṭividdhattā vigatavalāhake nabhe puṇṇacando viya ca saradakāle sūriyo viya ca brāhmaṇassa hadayandhakāraṃ vidhamento tāniyeva akkosavatthūni tena tena pariyāyena aññathā dassetvā punapi attano karuṇāvipphāraṃ aṭṭhahi lokadhammehi akampiyabhāvena paṭiladdhatādiguṇalakkhaṇaṃ pathavisamacittataṃ akuppadhammatañca pakāsento ‘‘ayaṃ brāhmaṇo kevalaṃ palitasirakhaṇḍadantavalittacatādīhi attano vuddhabhāvaṃ sallakkheti, no ca kho jānāti attānaṃ jātiyā anugataṃ jarāya anusaṭaṃ byādhino adhibhūtaṃ maraṇena abbhāhataṃ ajja maritvā puna sveva uttānaseyyadārakabhāvagamanīyaṃ. Mahantena kho pana ussāhena mama santikaṃ āgato, tadassa āgamanaṃ sātthakaṃ hotū’’ti cintetvā imasmiṃ loke attano appaṭisamaṃ purejātabhāvaṃ dassento seyyathāpi, brāhmaṇātiādinā nayena brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesi.

अशा प्रकारे, आल्याच्या वेळेपासून ज्येष्ठांना वंदन न करणे इत्यादी अनादरयुक्त रूप अशा आठ प्रकारच्या निंदा-वस्तूंद्वारे (शिवीगाळ करण्याच्या कारणांनी) निंदा करणाऱ्या ब्राह्मणाला सुद्धा, धर्माचे अधिपती, धर्मराज, धर्मस्वामी, तथागत भगवान बुद्ध हे करुणेने आपल्या शीतल चक्षूंनी (सर्वज्ञता-ज्ञानाने) पाहत, ज्या धर्मधातूचे आकलन करून धम्मदेशनेचे सौंदर्य प्राप्त झाले आहे, त्या धर्मधातूचे उत्तम प्रकारे आकलन केल्यामुळे, ढगमुक्त आकाशातील पूर्ण चंद्राप्रमाणे आणि शरद ऋतूतील सूर्याप्रमाणे ब्राह्मणाच्या हृदयातील मोहरूपाने व्यापलेला अंधकार दूर करत, त्याच निंदा-वस्तूंना त्या त्या पर्यायाने अन्य प्रकारे दाखवून, पुन्हा एकदा आपल्या करुणेचा विस्तार, आठ लोकधर्मांनी विचलित न होण्याच्या भावाने प्राप्त झालेल्या 'तादि' गुणांचे लक्षण, पृथ्वीसमान चित्तवृत्ती आणि अक्रोध स्वभाव प्रकट करत— "हा ब्राह्मण केवळ पांढरे केस, पडलेले दात आणि सुरकुतलेली त्वचा इत्यादींवरूनच स्वतःचे वृद्धत्व (मोठेपण) मानत आहे; परंतु त्याला हे माहीत नाही की तो स्वतः जन्माच्या अधीन आहे, जरेने (वृद्धत्वाने) वेढलेला आहे, व्याधीने ग्रस्त आहे, मरणाने आहत आहे आणि आज मरून उद्या पुन्हा पाठीवर झोपणाऱ्या लहान बाळाच्या अवस्थेला प्राप्त होणार आहे. मोठ्या प्रयत्नाने तो माझ्याकडे आला आहे, त्याचे हे येणे सार्थक होवो"—असा विचार करून, या लोकात स्वतःचे अतुलनीय ज्येष्ठत्व (आधी जन्मलेले असणे) दर्शवण्यासाठी "सेय्यथापि, ब्राह्मण" (ज्याप्रमाणे हे ब्राह्मणा) इत्यादी पद्धतीने ब्राह्मणाला धम्मदेशनेचा विस्तार करू लागले.

---

Tattha seyyathāpītiādīnaṃ heṭṭhā vutanayeneva attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – heṭṭhā vuttanayeneva hi te kukkuṭapotakā pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamanti. Evaṃ nikkhamantānañca tesaṃ yo paṭhamataraṃ nikkhamati, so jeṭṭhoti vuccati. Tasmā bhagavā tāya upamāya attano jeṭṭhabhāvaṃ sādhetukāmo brāhmaṇaṃ pucchati – yo nu kho tesaṃ kukkuṭacchāpotakānaṃ…pe… kinti svāssa vacanīyoti. Tattha kukkuṭacchāpakānanti kukkuṭapotakānaṃ. Kinti svāssa vacanīyoti so kinti vacanīyo assa, kiṃ vattabbo bhaveyya jeṭṭho vā kaniṭṭho vāti.

त्यामध्ये 'सेय्यथापि' इत्यादी शब्दांचा अर्थ खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. परंतु यामध्ये हा विशेष आहे की—खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते कोंबडीची पिल्ले आपले पंख फडफडवत आणि त्या क्षणाला अनुरूप असा आवाज करत बाहेर पडतात. आणि अशा प्रकारे बाहेर पडणाऱ्या त्यांच्यापैकी जे पिल्लू सर्वात आधी बाहेर पडते, त्याला 'ज्येष्ठ' (मोठे) म्हटले जाते. म्हणून भगवान त्या उपमेद्वारे स्वतःचे ज्येष्ठत्व सिद्ध करण्याची इच्छा धरून ब्राह्मणाला विचारतात—"त्या कोंबडीच्या पिल्लांपैकी...पे... त्याला काय म्हटले पाहिजे?" त्यामध्ये 'कुक्कुटच्छापकानं' म्हणजे कोंबडीची पिल्ले. 'किन्ति स्वास्स वचनीयो' म्हणजे त्याला काय म्हटले पाहिजे, त्याला काय म्हणावे—'ज्येष्ठ' (मोठा) की 'कनिष्ठ' (लहान) असे?

---

‘‘Jeṭṭho’’tissa, bho gotama, vacanīyoti, bho gotama, so jeṭṭho iti assa vacanīyo. Kasmāti ce? So hi nesaṃ jeṭṭhoti, yasmā so nesaṃ vuddhataroti attho. Athassa bhagavā opammaṃ sampaṭipādento evameva khoti āha, yathā so kukkuṭapotako, evaṃ ahampi. Avijjāgatāya pajāyāti avijjā vuccati aññāṇaṃ, tattha gatāya. Pajāyāti sattadhivacanametaṃ, avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesūpi vuttaṃ hoti. Aṇḍabhūtāyāti aṇḍe bhūtāya pajātāya sañjātāya. Yathā hi aṇḍe nibbattā ekacce sattā aṇḍabhūtāti vuccanti, evamayaṃ [Pg.204] sabbāpi pajā avijjaṇḍakose nibbattattā aṇḍabhūtāti vuccati. Pariyonaddhāyāti tena avijjaṇḍakosena samantato onaddhāya baddhāya veṭhitāya. Avijjaṇḍakosaṃ padāletvāti taṃ avijjāmayaṃ aṇḍakosaṃ bhinditvā. Ekova loketi sakalepi lokasannivāse ahameva eko adutiyo. Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti uttararahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ, atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Arahattamaggañāṇassetaṃ nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassāpi nāmameva. Ubhayampi vaṭṭati. Aññesaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramiñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti, buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissarabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti. Abhisambuddhoti abbhaññāsiṃ paṭivijjhiṃ, pattomhi adhigatomhīti vuttaṃ hoti.

“हे गौतम, त्याला 'ज्येष्ठ' (मोठा) असे म्हटले पाहिजे.” हे गौतम, त्याला 'ज्येष्ठ' असे म्हटले पाहिजे. “ते कशामुळे?” असे विचारल्यास, कारण तो त्यांच्यामध्ये ज्येष्ठ आहे; म्हणजेच तो त्यांच्यामध्ये सर्वात मोठा आहे, असा अर्थ आहे. त्यानंतर भगवान त्याला उपमा पूर्ण करून दाखवताना “अशाच प्रकारे” असे म्हणाले, म्हणजेच ज्याप्रमाणे तो कोंबडीचा पिल्लू ज्येष्ठ ठरतो, त्याचप्रमाणे मी सुद्धा. 'अविज्जागताय पजाय' यामध्ये अज्ञानाला 'अविद्या' म्हटले जाते, आणि त्यामध्ये गेलेल्या (अविद्येने ग्रासलेल्या) प्रजेला 'पजाय' म्हटले आहे. हा प्राण्यांचा वाचक शब्द आहे; अविद्येच्या अंडकोशाच्या आत प्रवेश केलेल्या प्राण्यांच्या बाबतीत असे म्हटले आहे. 'अण्डभूताय' म्हणजे अंड्यामध्ये उत्पन्न झालेल्या, जन्मलेल्या, चांगल्या प्रकारे निर्माण झालेल्या. ज्याप्रमाणे अंड्यातून जन्मलेल्या काही प्राण्यांना 'अंडभूत' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे ही सर्व प्रजा (प्राणी) अविद्येच्या अंडकोशात जन्मल्यामुळे 'अंडभूत' म्हटली जाते. 'परियोनद्धाय' म्हणजे त्या अविद्येच्या अंडकोशाने सर्व बाजूंनी वेढलेल्या, बांधलेल्या, गुंडाळलेल्या. 'अविज्जण्डकोसं पदालेत्वा' म्हणजे त्या अविद्येच्या अंडकोशाला फोडून. 'एकोव लोके' म्हणजे संपूर्ण लोकसमुदायात मी एकटाच, अद्वितीय. 'अनुत्तरं सम्मासम्बोधं अभिसम्बुद्धो' म्हणजे सर्वोत्तम, सर्वश्रेष्ठ, स्वतःच सम्यक प्रकारे जाणलेले ज्ञान (चार आर्यसत्य जाणणारे अर्हतमार्ग ज्ञान), किंवा प्रशंसनीय आणि सुंदर असे ज्ञान. हे अर्हतमार्ग-ज्ञानाचे नाव आहे, आणि सर्वज्ञता-ज्ञानाचे देखील नाव आहे. दोन्हीही अर्थ योग्य आहेत. इतरांचा अर्हतमार्ग हा 'अनुत्तर बोधी' असतो की नसतो? नसतो. कशामुळे? सर्व गुणांचे प्रदाते नसल्यामुळे. कारण त्यांच्यापैकी काहींचा अर्हतमार्ग केवळ अर्हतफळच देतो, काहींना तीन विद्या, काहींना सहा अभिज्ञा, काहींना चार प्रतिसंभिदा, तर काहींना श्रावकपारमिता ज्ञान देतो. प्रत्येकबुद्धांना देखील तो केवळ प्रत्येकबोधी ज्ञानच देतो; परंतु बुद्धांना तो सर्व गुणांची संपत्ती (पूर्णता) प्रदान करतो, ज्याप्रमाणे राजाचा राज्याभिषेक त्याला संपूर्ण जगाचे स्वामित्व प्रदान करतो. म्हणून बुद्धांशिवाय इतर कोणाचाही अर्हतमार्ग हा 'अनुत्तर बोधी' नसतो. 'अभिसम्बुद्धो' म्हणजे मी विशेष ज्ञानाने जाणले आहे, भेद केला आहे, प्राप्त केले आहे, अधिगत केले आहे, असा अर्थ आहे.

---

Idāni yadetaṃ bhagavatā ‘‘evameva kho’’tiādinā nayena vuttaṃ opammasampaṭipādanaṃ, taṃ evaṃ atthena saṃsanditvā veditabbaṃ – yathā hi tassā kukkuṭiyā attano aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ, evaṃ bodhipallaṅke nisinnassa bodhisattabhūtassa bhagavato attano santāne aniccaṃ, dukkhaṃ, anattāti tividhānupassanākaraṇaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pādanakhatuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pariṇāmakālo viya bodhisattabhūtassa [Pg.205] bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā sakalabuddhaguṇasacchikatakālo veditabbo.

आता भगवंतांनी 'एवमेव खो' (त्याचप्रमाणे) इत्यादी पद्धतीने जे हे उपमेचे स्पष्टीकरण केले आहे, ते अशा प्रकारे अर्थाशी जुळवून समजून घ्यावे – ज्याप्रमाणे त्या कोंबडीचे आपल्या अंड्यांवर बसणे इत्यादी तीन प्रकारच्या क्रिया करणे असते, त्याचप्रमाणे बोधिपल्लंगावर बसलेल्या, बोधिसत्त्व असलेल्या भगवंतांचे आपल्या चित्तसंततीमध्ये 'अनित्य, दुःख, अनात्म' अशा तीन प्रकारच्या अनुपासना करणे होय. कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया पूर्ण केल्याने अंड्यांचे न कुजणे ज्याप्रमाणे होते, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व असलेल्या भगवंतांनी तीन प्रकारच्या अनुपासना पूर्ण केल्याने विपश्यना ज्ञानाचा ऱ्हास न होणे (समजावे). कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया केल्याने अंड्यांमधील ओलावा सुकणे ज्याप्रमाणे होते, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व असलेल्या भगवंतांनी तीन प्रकारच्या अनुपासना पूर्ण केल्याने तिन्ही भवांमध्ये अनुसरून राहणाऱ्या तृष्णारूपी स्नेहाचा (आसक्तीचा) क्षय होणे (समजावे). कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया केल्याने अंड्यांच्या कवचाचे पातळ होणे ज्याप्रमाणे होते, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व असलेल्या भगवंतांनी तीन प्रकारच्या अनुपासना पूर्ण केल्याने अविद्यारूपी अंडकोशाचे पातळ होणे (समजावे); कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया केल्याने पिल्लाच्या नखांचे आणि चोचीचे कठीण व तीक्ष्ण होणे ज्याप्रमाणे होते, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व असलेल्या भगवंतांनी तीन प्रकारच्या अनुपासना पूर्ण केल्याने विपश्यना ज्ञानाचे तीक्ष्ण, प्रखर, अत्यंत निर्मळ आणि सामर्थ्यवान होणे (समजावे). कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया केल्याने पिल्लाचा परिपक्वतेचा काळ ज्याप्रमाणे येतो, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व असलेल्या भगवंतांनी तीन प्रकारच्या अनुपासना पूर्ण केल्याने विपश्यना ज्ञानाचा परिपक्वतेचा काळ, वृद्धीचा काळ आणि (मार्गज्ञानाचा) गर्भ धारण करण्याचा काळ (समजावा). कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया केल्याने पिल्लाने आपल्या पायाच्या नखांच्या टोकाने किंवा चोचीच्या टोकाने अंड्याचे कवच फोडून, पंख फडफडवून सुरक्षितपणे बाहेर येण्याचा काळ ज्याप्रमाणे असतो, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी तीन प्रकारच्या अनुपासना पूर्ण केल्याने विपश्यना ज्ञानाचा गर्भ धारण करून, अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या अर्हत्त्वमार्गाने अविद्यारूपी अंडकोश फोडून, अभिज्ञारूपी पंख फडफडवून सुरक्षितपणे संपूर्ण बुद्धगुणांचा साक्षात्कार करण्याचा काळ समजावा.

---

Ahañhi, brāhmaṇa, jeṭṭho seṭṭho lokassāti, brāhmaṇa, yathā tesaṃ kukkuṭapotakānaṃ paṭhamataraṃ aṇḍakosaṃ padāletvā abhinibbatto kukkuṭapotako jeṭṭho hoti, evaṃ avijjāgatāya pajāya taṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamataraṃ ariyāya jātiyā jātattā ahañhi jeṭṭho vuddhatamoti saṅkhaṃ gato, sabbaguṇehi pana appaṭisamattā seṭṭhoti.

'हे ब्राह्मणा, मीच या जगात ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहे' याचा अर्थ असा की, हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे त्या पिल्लांमध्ये जे पिल्लू सर्वात आधी अंड्याचे कवच फोडून बाहेर पडते, ते ज्येष्ठ (मोठे) असते; त्याचप्रमाणे अविद्येत बुडालेल्या प्रजेमध्ये त्या अविद्यारूपी अंडकोशाला फोडून सर्वात आधी आर्य जन्माने जन्मल्यामुळे मीच ज्येष्ठ, सर्वात वृद्ध (मोठा) या संज्ञेस प्राप्त झालो आहे, आणि सर्व गुणांमध्ये अतुलनीय असल्यामुळे 'श्रेष्ठ' (या संज्ञेस प्राप्त झालो आहे).

---

Evaṃ bhagavā attano anuttaraṃ jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa pakāsetvā idāni yāya paṭipadāya taṃ adhigato, taṃ paṭipadaṃ pubbabhāgato pabhuti dassetuṃ āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇātiādimāha. Tattha āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ ahosīti, brāhmaṇa, na mayā ayaṃ anuttaro jeṭṭhaseṭṭhabhāvo kusītena muṭṭhassatinā sāraddhakāyena vikkhittacitena adhigato, apica kho tadadhigamāya āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ ahosi. Bodhimaṇḍe nisinnena mayā catusammappadhānabhedaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ ahosi, paggahitaṃ asithilappavattitaṃ. Āraddhattāyeva ca me taṃ asallīnaṃ ahosi. Na kevalañca vīriyameva, satipi me ārammaṇābhimukhabhāvena upaṭṭhitā ahosi, upaṭṭhitattāyeva ca asammuṭṭhā. Passaddho kāyo asāraddhoti kāyacittappassaddhivasena kāyopi me passaddho ahosi. Tattha yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddhoyeva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo rūpakāyo’’ti avisesetvāva ‘‘passaddho kāyo’’ti vuttaṃ. Asāraddhoti so ca kho passaddhattāyeva asāraddho, vigatadarathoti vuttaṃ hoti[Pg.206]. Samāhitaṃ cittaṃ ekagganti cittampi me sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ appitaṃ viya ahosi, samāhitattā eva ca ekaggaṃ acalaṃ nipphandananti. Ettāvatā jhānassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā hoti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी आपले अनुत्तर ज्येष्ठत्व आणि श्रेष्ठत्व ब्राह्मणाला दाखवून, आता ज्या प्रतिपदेने (मार्गाने) ते हे प्राप्त झाले, ती प्रतिपदा सुरुवातीपासून दाखवण्यासाठी 'आरद्धं खो पन मे, ब्राह्मण' (हे ब्राह्मणा, मी वीर्य आरंभिले होते) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'आरद्धं खो पन मे, ब्राह्मण, वीरियं अहोसि' याचा अर्थ असा की, हे ब्राह्मणा, मी हे अनुत्तर ज्येष्ठत्व आणि श्रेष्ठत्व आळशीपणाने, विसरभोळेपणाने (स्मृती गमावलेल्याने), अशांत शरीराने किंवा विक्षिप्त चित्ताने प्राप्त केलेले नाही; तर उलट, ते प्राप्त करण्यासाठी माझ्याकडून वीर्य (प्रयत्न) आरंभिले गेले होते. बोधिमंडावर बसलेल्या माझ्याकडून चार सम्यक्प्रधानांच्या स्वरूपातील वीर्य आरंभिले गेले होते, जे दृढ आणि शिथिल न होणारे होते. आणि ते आरंभिल्यामुळेच माझे ते वीर्य संकुचित (मागे हटणारे) झाले नाही. केवळ वीर्यच नव्हे, तर माझी स्मृती (सती) देखील आलंबनाभिमुख राहून उपस्थित झाली होती, आणि उपस्थित झाल्यामुळेच ती संभ्रमरहित (जागृत) होती. 'पस्सद्धो कायो असासद्धो' (शरीर शांत झाले, उत्तेजित झाले नाही) म्हणजे काय आणि चित्त यांच्या शांततेमुळे माझे शरीरही शांत झाले होते. त्यामध्ये, ज्या अर्थी नामकाय (मानसिक शरीर) शांत झाल्यावर रूपकाय (भौतिक शरीर) देखील शांतच होते, म्हणून 'नामकाय आणि रूपकाय' असा भेद न करता केवळ 'शांत शरीर' असे म्हटले आहे. 'असारद्धो' म्हणजे ते शरीर शांत झाल्यामुळेच उत्तेजनारहित (दाहरहित) झाले होते, म्हणजेच थकवा दूर झाला होता, असा अर्थ आहे. 'समाहितं चित्तं एकग्गं' म्हणजे माझे चित्त देखील चांगल्या प्रकारे समाहित, सुस्थापित आणि जणू एकाग्र (अर्पित) झाले होते, आणि समाहित असल्यामुळेच ते एकाग्र, अचल आणि कंपनरहित होते. एवढ्याने ध्यानाची पूर्वभागातील प्रतिपदा (पूर्वतयारीचा मार्ग) सांगितली गेली आहे.

---

Idāni imāya paṭipadāya adhigataṃ paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā vijjāttayapariyosānaṃ visesaṃ dassento so kho ahantiādimāha. Tattha yaṃ yāva vinicchayanayena vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.69) vuttameva.

आता या प्रतिपदेने प्राप्त झालेल्या प्रथम ध्यानापासून सुरुवात करून तीन विद्यांच्या समाप्तीपर्यंतचे विशेष गुण दाखवताना 'सो खो अहं' (तो मी खरोखर) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये निर्णयाच्या पद्धतीने जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्गात आधीच सांगितले आहे.

---

Ayaṃ kho me, brāhmaṇātiādīsu pana vijjāti viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ. Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādakamoho. Tamoti sveva moho tappaṭicchādakaṭṭhena tamo nāma. Ālokoti sā eva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ālokoti. Ettha ca vijjā adhigatāti attho, sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā panettha – ayaṃ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannā. Esa nayo itarasmimpi padadvaye. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ. Satiyā avippavāsena appamattassa vīriyātāpena ātāpino kāye ca jīvite ca anapekkhātāya pahitattassa pesitattassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya tamo vihaññeyya, āloko uppajjeyya, evameva mama avijjā vihatā, vijjā uppannā, tamo vihato, āloko uppanno. Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddhanti.

'अयं खो मे, ब्राह्मण' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'विद्या' म्हणजे स्पष्ट (ज्ञात) करण्याच्या अर्थाने विद्या होय. ती काय स्पष्ट करते? पूर्वनिवास (पूर्वजन्मांचे स्मरण) स्पष्ट करते. 'अविद्या' म्हणजे त्याच पूर्वनिवासाला स्पष्ट न करू शकण्याच्या अर्थाने, त्याला झाकणारा मोह होय. 'तम' (अंधकार) म्हणजे तोच मोह झाकण्याच्या अर्थाने 'तम' म्हटला जातो. 'आलोक' (प्रकाश) म्हणजे तीच विद्या प्रकाश करण्याच्या अर्थाने 'आलोक' म्हटली जाते. आणि येथे 'विद्या प्राप्त झाली' हा मुख्य अर्थ आहे, उर्वरित शब्द केवळ प्रशंसापर आहेत. येथे वाक्यरचना अशी आहे - 'मला ही विद्या प्राप्त झाली, आणि ती विद्या प्राप्त झालेल्या माझ्याकडून अविद्येचा नाश झाला, ती नष्ट झाली' असा अर्थ आहे. का? कारण विद्या उत्पन्न झाली. हाच नियम इतर दोन पदांच्या जोडीलाही लागू होतो. 'यथा तं' मधील 'तं' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. 'स्मृतीच्या जागरूकतेने अप्रमत्त राहिलेल्या, वीर्याच्या तपाने युक्त अशा उद्योगी (आतापी) पुरुषाचे, आणि शरीर व जीवन याविषयी कोणतीही आसक्ती न ठेवता निर्वाणाकडे चित्त लावलेल्या (प्रहितत्त) पुरुषाचे' असा अर्थ आहे. हे असे म्हटले आहे - ज्याप्रमाणे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या पुरुषाची अविद्या नष्ट व्हावी, विद्या उत्पन्न व्हावी, अंधकार नष्ट व्हावा आणि प्रकाश उत्पन्न व्हावा; त्याचप्रमाणे माझी अविद्या नष्ट झाली, विद्या उत्पन्न झाली, अंधकार नष्ट झाला आणि प्रकाश उत्पन्न झाला. 'माझ्या या प्रधान-अनुयोगाचे (प्रयत्नांचे) मला योग्य असेच फळ मिळाले आहे' असा अर्थ आहे.

---

Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, paṭhamā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhāti ayaṃ kho mama, brāhmaṇa, pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamā abhinibbhidā paṭhamā nikkhanti paṭhamā ariyājāti ahosi kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti. Ayaṃ tāva pubbenivāsakathāyaṃ nayo.

हे ब्राह्मणा, 'कोंबडीच्या पिल्लाने अंड्याचे कवच फोडून बाहेर पडण्याप्रमाणे ही माझी पहिली सुटका (अभिनिब्भिदा) झाली' याचा अर्थ असा आहे की, हे ब्राह्मणा, पूर्वजन्मांचे स्मरण करणाऱ्या ज्ञानाच्या (पुब्बेनिवासानुस्सति-ज्ञान) चोचीने, पूर्वजन्मात अनुभवलेल्या स्कंधांना झाकून ठेवणाऱ्या अविद्येच्या अंड्याचे कवच (अविज्जण्डकोस) फोडून, ही माझी पहिली सुटका, पहिली बाहेर पडण्याची क्रिया आणि पहिली आर्य उत्पत्ती (अरियाजाति) झाली; जसे कोंबडीच्या पिल्लाने आपल्या चोचीने किंवा पायाच्या नखांच्या टोकाने अंड्याचे कवच फोडून, त्या अंड्याच्या कवचातून बाहेर पडून कोंबड्यांच्या समूहात जन्म घ्यावा. पूर्वजन्माच्या वर्णनातील (पुब्बेनिवासकथा) हा पहिला मार्ग आहे.

---

Cutupapātakathāya [Pg.207] pana vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā. Avijjāti cutupapātappaṭicchādikā avijjā. Yathā pana pubbenivāsakathāyaṃ ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakkhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vuttaṃ, evamidha ‘‘cutupapātañāṇamukhatuṇḍakena cutupapātappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vattabbaṃ.

परंतु, च्युती आणि उत्पत्तीच्या (मृत्यू आणि पुनर्जन्म) कथेत 'विद्या' म्हणजे दिव्यचक्षू ज्ञानाची विद्या (दिब्बचक्खुञाणविज्जा) होय. 'अविद्या' म्हणजे च्युती आणि उत्पत्तीला झाकून ठेवणारी अविद्या होय. जसे पूर्वजन्माच्या कथेत 'पूर्वजन्मांचे स्मरण करणाऱ्या ज्ञानाच्या चोचीने पूर्वजन्मात अनुभवलेल्या स्कंधांना झाकून ठेवणाऱ्या अविद्येच्या अंड्याचे कवच फोडून' असे म्हटले आहे, तसेच येथे 'च्युती आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानाच्या चोचीने च्युती आणि उत्पत्तीला झाकून ठेवणाऱ्या अविद्येच्या अंड्याचे कवच फोडून' असे म्हणावे.

---

Yaṃ panetaṃ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ āsavānaṃ khayañāṇādhigamaṃ brāhmaṇassa dassento ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā vijjātiādimāha, tattha vijjāti arahattamaggavijjā. Avijjāti catusaccappaṭicchādikā avijjā. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā abhinibbhidā ahosīti ettha ayaṃ kho mama, brāhmaṇa, āsavānaṃ khayañāṇamukhatuṇḍakena catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyā abhinibbhidā tatiyā nikkhanti tatiyā ariyajāti ahosi kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti.

परंतु, जे हे प्रत्यावेक्षण ज्ञानाने (पच्चवेक्खण-ज्ञान) ग्रहण केलेले आसवांचा क्षय करणाऱ्या ज्ञानाचे अधिगमन (प्राप्ती) आहे, ते ब्राह्मणाला दाखवून देण्यासाठी भगवान 'हे ब्राह्मणा, ही माझी तिसरी विद्या आहे' इत्यादी म्हणाले. तेथे 'विद्या' म्हणजे अर्हतमार्गाची विद्या (अरहत्तमग्गविज्जा) होय. 'अविद्या' म्हणजे चार आर्यसत्यांना झाकून ठेवणारी अविद्या होय. 'हे ब्राह्मणा, ही माझी तिसरी सुटका (अभिनिब्भिदा) झाली' यात 'हे ब्राह्मणा, आसवांचा क्षय करणाऱ्या ज्ञानाच्या चोचीने चार आर्यसत्यांना झाकून ठेवणाऱ्या अविद्येच्या अंड्याचे कवच फोडून ही माझी तिसरी सुटका, तिसरी बाहेर पडण्याची क्रिया आणि तिसरी आर्य उत्पत्ती झाली; जसे कोंबडीच्या पिल्लाने आपल्या चोचीने किंवा पायाच्या नखांच्या टोकाने अंड्याचे कवच फोडून, त्या अंड्यातून बाहेर पडून कोंबड्यांच्या समूहात जन्म घ्यावा' असा अर्थ आहे.

---

Ettāvatā kiṃ dassesīti? So hi, brāhmaṇa, kukkuṭacchāpako aṇḍakosaṃ padāletvā tato nikkhamanto sakimeva jāyati, ahaṃ pana pubbenivutthakkhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā paṭhamaṃ tāva pubbenivāsānussatiñāṇavijjāya jāto. Tato sattānaṃ cutipaṭisandhippaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇavijjāya jāto, puna catusaccappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyaṃ āsavānaṃ khayañāṇavijjāya jāto. Evaṃ tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jātomhi. Sā ca me jāti ariyā suparisuddhāti idaṃ dasseti. Evaṃdassento ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ, dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ, āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇanti evaṃ tīhi vijjāhi sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa dassesi.

यावरून काय दर्शविले जाते? कारण, हे ब्राह्मणा, तो कोंबडीचा पिल्लू अंड्याचे कवच फोडून बाहेर पडताना एकदाच जन्म घेतो. परंतु मी तर पूर्वजन्मात अनुभवलेल्या स्कंधांना झाकून ठेवणाऱ्या अविद्येच्या अंड्याचे कवच फोडून, सर्वप्रथम पूर्वजन्मांचे स्मरण करणाऱ्या ज्ञानाच्या विद्येने (पुब्बेनिवासानुस्सति-ज्ञान-विद्या) जन्मलो. त्यानंतर प्राण्यांच्या च्युती आणि प्रतिसंधीला (मृत्यू आणि पुनर्जन्म) झाकून ठेवणाऱ्या अविद्येच्या अंड्याचे कवच फोडून, दुसऱ्यांदा दिव्यचक्षू ज्ञानाच्या विद्येने (दिब्बचक्खुञाण-विद्या) जन्मलो. पुन्हा चार आर्यसत्यांना झाकून ठेवणाऱ्या अविद्येच्या अंड्याचे कवच फोडून, तिसऱ्यांदा आसवांचा क्षय करणाऱ्या ज्ञानाच्या विद्येने (आसवक्खय-ज्ञान-विद्या) जन्मलो. अशा प्रकारे, तीन विद्यांच्या द्वारे मी तीन वेळा जन्मलो आहे. आणि माझा तो जन्म आर्य आणि अत्यंत शुद्ध आहे, हे भगवान दर्शवितात. असे दर्शविताना, पूर्वजन्माच्या ज्ञानाने भूतकाळाचे ज्ञान, दिव्यचक्षूने वर्तमान व भविष्यकाळाचे ज्ञान, आणि आसवांच्या क्षयाने संपूर्ण लौकिक व लोकोत्तर गुण - अशा प्रकारे तीन विद्यांच्या द्वारे सर्व सर्वज्ञता-गुणांना प्रकट करून, आपल्या आर्य उत्पत्तीमुळे आपण सर्वांमधे ज्येष्ठ व श्रेष्ठ आहोत हे भगवंतांनी ब्राह्मणाला दाखवून दिले.

---

Evaṃ vutte verañjo brāhmaṇoti evaṃ bhagavatā lokānukampakena brāhmaṇaṃ anukampamānena niguhitabbepi attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāve vijjāttayapakāsikāya dhammadesanāya vutte pītivipphāraparipuṇṇagattacitto verañjo brāhmaṇo taṃ bhagavato ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ viditvā ‘‘īdisaṃ nāmāhaṃ sabbalokajeṭṭhaṃ [Pg.208] sabbaguṇasamannāgataṃ sabbaññuṃ ‘aññesaṃ abhivādanādikammaṃ na karotī’ti avacaṃ, dhiratthu vata, bho, aññāṇa’’nti attānaṃ garahitvā ‘‘ayaṃ dāni loke ariyāya jātiyā purejātaṭṭhena jeṭṭho, sabbaguṇehi appaṭisamaṭṭhena seṭṭho’’ti niṭṭhaṃ gantvā bhagavantaṃ etadavoca – jeṭṭho bhavaṃ gotamo seṭṭho bhavaṃ gotamoti. Evañca pana vatvā puna taṃ bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno abhikkantaṃ bho gotamātiādimāha. Taṃ vuttatthamevāti.

‘असे म्हटले असता वेरंज ब्राह्मण’ याचा अर्थ असा आहे की: अशा प्रकारे, जगावर अनुकंपा करणाऱ्या आणि ब्राह्मणावर अनुकंपा करणाऱ्या भगवंतांनी, गुप्त ठेवण्यायोग्य असलेल्या आपल्या आर्य उत्पत्तीच्या ज्येष्ठ व श्रेष्ठ भावाला तीन विद्या प्रकट करणाऱ्या धर्मदेशनेद्वारे सांगितले असता, आनंदाच्या लहरींनी परिपूर्ण शरीर आणि मन झालेल्या वेरंज ब्राह्मणाने भगवंतांच्या त्या आर्य उत्पत्तीच्या ज्येष्ठ व श्रेष्ठ भावाला जाणून, 'अशा सर्व जगातील ज्येष्ठ, सर्व गुणांनी संपन्न आणि सर्वज्ञ असणाऱ्या भगवंतांविषयी मी "ते इतरांना अभिवादन इत्यादी करत नाहीत" असे बोललो; अरेरे, माझ्या अज्ञानाचा धिक्कार असो!' अशी स्वतःची निर्भत्सना केली. आणि 'आता हेच या जगात आर्य उत्पत्तीमुळे आधी जन्मलेले असल्याच्या अर्थाने ज्येष्ठ आहेत, आणि सर्व गुणांमध्ये अतुलनीय असल्याच्या अर्थाने श्रेष्ठ आहेत' अशा निर्णयाप्रत पोहोचून भगवंतांना असे म्हणाला—'आपण ज्येष्ठ आहात, आदरणीय गोतम! आपण श्रेष्ठ आहात, आदरणीय गोतम!' आणि असे बोलून, पुन्हा भगवंतांच्या त्या धर्मदेशनेचे अत्यंत कौतुक करत 'अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम!' इत्यादी म्हणाला. त्याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

---

2. Sīhasuttavaṇṇanā

२. सिंह सुत्ताचे स्पष्टीकरण (सीहसुत्तवण्णना).

---

12. Dutiye abhiññātāti ñātā paññātā pākaṭā. Santhāgāreti mahājanassa vissamanatthāya kate agāre. Sā kira santhāgārasālā nagaramajjhe ahosi, catūsu ṭhānesu ṭhitānaṃ paññāyati, catūhi disāhi āgatamanussā paṭhamaṃ tattha vissamitvā pacchā attano attano phāsukaṭṭhānaṃ gacchanti. Rājakulānaṃ rajjakiccasantharaṇatthāya kataṃ agārantipi vadantiyeva. Tattha hi nisīditvā licchavirājāno rajjakiccaṃ santharanti karonti vicārenti. Sannisinnāti tesaṃ nisīdanatthaññeva paññattesu mahārahavarapaccattharaṇesu samussitasetacchattesu āsanesu sannisinnā. Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantīti rājakule kiccañceva lokatthacariyañca vicāretvā anekehi kāraṇehi buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti kathenti dīpenti. Paṇḍitā hi te rājāno saddhā pasannā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi ariyasāvakā, te sabbepi lokiyajaṭaṃ chinditvā buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti. Tattha tividho buddhavaṇṇo nāma cariyavaṇṇo, sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti. Tatrime rājāno cariyāya vaṇṇaṃ ārabhiṃsu – ‘‘dukkaraṃ vata kataṃ sammāsambuddhena kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo pūrentena, ñātatthacariyaṃ, lokatthacariyaṃ, buddhacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā pañca mahāpariccāge pariccajantenā’’ti aḍḍhacchakkehi jātakasatehi buddhavaṇṇaṃ kathentā tusitabhavanaṃ pāpetvā ṭhapayiṃsu.

१२. दुसऱ्या सुत्तात, 'अभिञ्ञाता' म्हणजे ज्ञात, प्रख्यात, प्रसिद्ध. 'सन्थागारे' म्हणजे लोकांच्या विश्रांतीसाठी बांधलेल्या सभागृहात (संथागार). ती संथागार शाळा शहराच्या मध्यभागी होती असे म्हणतात, आणि चारही बाजूंनी उभे राहिलेल्या लोकांना ती स्पष्ट दिसत असे. चारही दिशांनी आलेले लोक प्रथम तेथे विश्रांती घेत आणि नंतर आपापल्या सोयीच्या ठिकाणी जात. राजघराण्यातील लोकांच्या राज्यकारभाराच्या कामासाठी बांधलेले सभागृह असेही काही जण म्हणतात. कारण तेथे बसून लिच्छवी राजे राज्यकारभाराची कामे करत, पार पाडत आणि त्यावर विचारविनिमय करत. 'सन्निसिन्ना' म्हणजे त्यांच्या बसण्यासाठीच मांडलेल्या, मौल्यवान व उत्तम बिछान्यांनी युक्त आणि पांढरी छत्रे उभारलेल्या आसनांवर चांगल्या प्रकारे बसलेले. 'अनेक प्रकारे बुद्धांचे गुणगान करतात' म्हणजे राजघराण्यातील कर्तव्ये आणि लोककल्याणाची कामे यांवर विचार करून अनेक कारणांनी बुद्धांचे गुणगान करतात, सांगतात आणि ते प्रकट करतात. कारण ते राजे पंडित, श्रद्धाळू, प्रसन्न आणि सोतापन्न, सकदागामी, अनागामी असे आर्यश्रावक होते. ते सर्व संसाराचे जाळे तोडून बुद्ध आदी तीन रत्नांचे गुणगान करत असत. त्यामध्ये बुद्धांचे गुणगान तीन प्रकारचे असते: चर्या-गुणगान (आचरणाचे गुण), शरीर-गुणगान (शारीरिक सौंदर्य) आणि गुण-गुणगान (शील, समाधी इत्यादी गुण). त्यापैकी या राजांनी आचरणाच्या गुणांचे वर्णन करण्यास सुरुवात केली—'सम्यक सम्बुद्धांनी खरोखरच अत्यंत कठीण कार्य केले आहे, जे त्यांनी एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय काळापर्यंत दहा पारमिता, दहा उपपारमिता आणि दहा परमार्थ पारमिता अशा एकूण तीस पारमिता पूर्ण करत; ज्ञातींचे कल्याण (ञातत्थचरिया), जगाचे कल्याण (लोकत्थचरिया) आणि बुद्धत्वासाठीचे आचरण (बुद्धत्थचरिया) यांना शिखरावर पोहोचवत; आणि पाच महात्याग करत केले.' अशा प्रकारे साडेसहाशे जातक कथांच्या द्वारे बुद्धांचे गुणगान करत, त्यांनी तुषित स्वर्गापर्यंत पोहोचवून त्यांचे वर्णन केले.

---

Dhammassa [Pg.209] vaṇṇaṃ bhāsantā pana ‘‘tena bhagavatā dhammo desito, nikāyato pañca nikāyā, piṭakato tīṇi piṭakāni, aṅgato nava aṅgāni, khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti koṭṭhāsavasena dhammaguṇaṃ kathayiṃsu.

परंतु, धर्माचे गुणगान करताना त्यांनी, 'त्या भगवंतांनी जो धर्म उपदेशिला आहे, तो निकायांच्या दृष्टीने पाच निकाय (पंचनिकाय), पिटकांच्या दृष्टीने तीन पिटक (त्रिपिटक), अंगांच्या दृष्टीने नऊ अंगे (नवांग), आणि स्कंधांच्या दृष्टीने चौऱ्याऐंशी हजार धर्मस्कंध (चतुरासीति-धम्मक्खन्ध) आहे' अशा प्रकारे वर्गीकरणाच्या आधारे धर्माच्या गुणांचे वर्णन केले.

---

Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā satthu dhammadesanaṃ sutvā ‘‘paṭiladdhasaddhā kulaputtā bhogakkhandhañceva ñātiparivaṭṭañca pahāya setacchattaṃ oparajjaṃ senāpatiseṭṭhibhaṇḍāgārikaṭṭhānantarādīni agaṇetvā nikkhamma satthu varasāsane pabbajanti. Setacchattaṃ pahāya pabbajitānaṃ bhaddiyarājamahākappinapukkusātiādīnaṃ rājapabbajitānaṃyeva buddhakāle asītisahassāni ahesuṃ. Anekakoṭisataṃ dhanaṃ pahāya pabbajitānaṃ pana yasakulaputtasoṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālakulaputtādīnaṃ paricchedo natthi. Evarūpā ca evarūpā ca kulaputtā satthu sāsane pabbajantī’’ti pabbajjāsaṅkhepavasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.

संघाचे गुण गाणाऱ्या (त्या लिच्छवी राजांनी), शास्त्यांची (बुद्धांची) धर्मदेशना ऐकून श्रद्धा प्राप्त झालेले कुलपुत्र कशा प्रकारे भोगसमूह आणि नातेवाईकांचा परिवार सोडून, श्वेतछत्र (राजपद), उपराजपद (युवराजपद), सेनापती, श्रेष्ठी, कोषाध्यक्ष इत्यादी पदांची पर्वा न करता, गृहत्याग करून शास्त्यांच्या श्रेष्ठ शासनात प्रव्रजित होतात, हे सांगितले. श्वेतछत्र त्यागून प्रव्रजित झालेल्या भद्दिय राजा, महाकप्पिन राजा, पुक्कुसाति राजा इत्यादी राज-प्रव्रजितांचीच संख्या बुद्धकाळात ऐंशी हजार होती. तर दुसरीकडे, अनेक शेकडो कोटींचे धन सोडून प्रव्रजित झालेल्या यश कुलपुत्र, सोण श्रेष्ठिपुत्र, राष्ट्रपाल कुलपुत्र इत्यादींच्या संख्येची तर मर्यादाच नाही. 'अशा अशा प्रकारचे कुलपुत्र शास्त्यांच्या शासनात प्रव्रजित होतात,' अशा प्रकारे त्यांनी प्रव्रज्येच्या संक्षेपाने संघाचे गुण वर्णन केले।

---

Sīho senāpatīti evaṃnāmako senāya adhipati. Vesāliyañhi satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno. Te sabbepi sannipatitvā sabbesaṃ manaṃ gahetvā ‘‘raṭṭhaṃ vicāretuṃ samatthaṃ ekaṃ vicinathā’’ti vicinantā sīhaṃ rājakumāraṃ disvā ‘‘ayaṃ sakkhissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tassa rattamaṇivaṇṇaṃ kambalapariyonaddhaṃ senāpaticchattaṃ adaṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sīho senāpatī’’ti. Nigaṇṭhasāvakoti nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paccayadāyako upaṭṭhāko. Jambudīpatalasmiñhi tayo janā nigaṇṭhānaṃ aggupaṭṭhākā – nāḷandāyaṃ, upāli gahapati, kapilapure vappo sakko, vesāliyaṃ ayaṃ sīho senāpatīti. Nisinno hotīti sesarājūnaṃ parisāya antarantare āsanāni paññāpayiṃsu, sīhassa pana majjhe ṭhāneti tasmiṃ paññatte mahārahe rājāsane nisinno hoti. Nissaṃsayanti nibbicikicchaṃ addhā ekaṃsena, na hete yassa vā tassa vā appesakkhassa evaṃ anekasatehi kāraṇehi vaṇṇaṃ bhāsanti.

'सीह सेनापती' म्हणजे या नावाचा सेनेचा अधिपती. वैशालीमध्ये सात हजार सातशे सात राजे होते. त्या सर्वांनी एकत्र येऊन, सर्वांचे मत घेऊन, 'राष्ट्राचा कारभार चालवण्यास समर्थ अशा एका व्यक्तीचा शोध घ्या,' असे ठरवून शोध घेत असताना त्यांनी 'सीह' नावाच्या राजकुमाराला पाहिले. 'हा समर्थ होईल' असा निश्चय करून त्यांनी त्याला लाल रत्नाच्या रंगाचे, कंबलाने वेढलेले सेनापतीचे छत्र दिले. त्याला उद्देशूनच 'सीह सेनापती' असे म्हटले आहे. 'निगंठ श्रावक' म्हणजे निगंठ नातपुत्ताचा (ज्ञातिपुत्राचा) प्रत्ययदाता (दान देणारा) आणि उपस्थायक (सेवक) होय. जंबुद्विपामध्ये तीन व्यक्ती निगंठांचे मुख्य उपस्थायक होते—नाळंदामध्ये उपालि गृहपती, कपिलवस्तूमध्ये वप्प शाक्य आणि वैशालीमध्ये हा सीह सेनापती. 'बसलेला असतो' म्हणजे इतर राजांच्या परिषदेत ठिकठिकाणी आसने मांडली जात असत, परंतु सीह सेनापतीसाठी मध्यभागी आसन मांडले जात असे; त्या मांडलेल्या बहुमूल्य राजासनावर तो बसलेला असे. 'निःसंशय' म्हणजे शंकेशिवाय, निश्चितपणे, नक्कीच. कारण हे (लिच्छवी राजे) कोणत्याही सामान्य किंवा अल्प-तेजस्वी व्यक्तीचे अशा शेकडो कारणांनी गुणगान करत नाहीत।

---

Yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamīti nigaṇṭho kira nāṭaputto ‘‘sacāyaṃ sīho kassacideva samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ kathentassa sutvā samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, mayhaṃ parihāni bhavissatī’’ti [Pg.210] cintetvā paṭhamataraṃyeva sīhaṃ senāpatiṃ etadavoca – ‘‘senāpati imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho ahaṃ buddho’ti bahū vicaranti. Sace tvaṃ kassaci dassanāya upasaṅkamitukāmo ahosi, maṃ puccheyyāsi. Ahaṃ te yuttaṭṭhānaṃ pesessāmi, ayuttaṭṭhānato nivāressāmī’’ti. So taṃ kathaṃ anussaritvā ‘‘sace maṃ pesessati, gamissāmi. No ce, na gamissāmī’’ti cintetvā yena nigaṇṭho nāṭaputto, tenupasaṅkami.

'जिथे निगंठ नातपुत्त होता, तिथे गेला' याचा संदर्भ असा आहे की, निगंठ नातपुत्ताने विचार केला होता, 'जर हा सीह कोणाकडून तरी श्रमण गोतमांचे गुणगान ऐकून श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी गेला, तर माझी हानी होईल.' म्हणून त्याने आधीच सीह सेनापतीला असे म्हटले होते—'सेनापती, या जगात मी बुद्ध आहे, मी बुद्ध आहे असे म्हणणारे अनेक जण फिरत असतात. जर तुला कोणाच्या दर्शनासाठी जाण्याची इच्छा झाली, तर तू मला विचार. मी तुला योग्य ठिकाणी पाठवीन आणि अयोग्य ठिकाणापासून परावृत्त करीन.' त्याने (सीह सेनापतीने) त्या शब्दांचे स्मरण करून, 'जर तो मला पाठवेल, तर मी जाईन. नाहीतर जाणार नाही,' असा विचार केला आणि जिथे निगंठ नातपुत्त होता, तिथे तो गेला।

---

Athassa vacanaṃ sutvā nigaṇṭho mahāpabbatena viya balavasokena otthaṭo ‘‘yattha dānissāhaṃ gamanaṃ na icchāmi, tattheva gantukāmo jāto, hatohamasmī’’ti anattamano hutvā ‘‘paṭibāhanupāyamassa karissāmī’’ti cintetvā kiṃ pana tvantiādimāha. Evaṃ vadanto vicarantaṃ goṇaṃ daṇḍena paharanto viya jalamānaṃ padīpaṃ nibbāpento viya bhattabharitaṃ pattaṃ nikkujjanto viya ca sīhassa uppannapītiṃ vināsesi. Gamiyābhisaṅkhāroti hatthiyānādīnaṃ yojāpanagandhamālādiggahaṇavasena pavatto payogo. So paṭippassambhīti so vūpasanto.

त्यानंतर त्याचे बोलणे ऐकून निगंठ जणू एखाद्या महापर्वताने दाबल्यासारखा तीव्र शोकाने ग्रासला गेला. 'आता जिथे त्याने जावे अशी माझी इच्छा नाही, तिथेच जाण्याची त्याची इच्छा झाली आहे, मी तर संपलो!' असे म्हणून तो खिन्न झाला आणि 'मी याला अडवण्याचा उपाय करीन,' असा विचार करून 'पण तू का...' इत्यादी शब्द बोलला. असे बोलत असताना त्याने, जणू फिरणाऱ्या बैलाला काठीने मारल्याप्रमाणे, जळणारा दिवा विझवल्याप्रमाणे आणि अन्नाने भरलेले पात्र पालथे घातल्याप्रमाणे, सीह सेनापतीच्या मनात निर्माण झालेली प्रीती नष्ट केली. 'गमियाभिसंखार' म्हणजे हत्तीचे वाहन इत्यादी तयार करणे, सुगंध, पुष्पमाला इत्यादी गोळा करणे या रूपाने प्रवासासाठी केलेली तयारी. 'तो शांत झाला' म्हणजे ती प्रवासाची तयारी (उत्साह) मावळली।

---

Dutiyampi khoti dutiyavārampi. Imasmiñca vāre buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantā tusitabhavanato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā dasabalassa heṭṭhā pādatalehi upari kesaggehi paricchinditvā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhānaṃ vasena sarīravaṇṇaṃ kathayiṃsu. Dhammassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘ekapadepi ekabyañjanepi avakhalitaṃ nāma natthī’’ti sukathitavaseneva dhammaguṇaṃ kathayiṃsu. Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘evarūpaṃ yasasirivibhavaṃ pahāya satthu sāsane pabbajitā na kosajjapakatikā honti, terasasu pana dhutaṅgaguṇesu paripūrakārino hutvā sattasu anupassanāsu kammaṃ karonti, aṭṭhatiṃsārammaṇavibhattiyo vaḷañjentī’’ti paṭipadāvasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.

'दुसऱ्यांदाही' म्हणजे दुसऱ्या वेळीसुद्धा. या वेळी बुद्धांचे गुण गाताना (त्या लिच्छवी राजांनी), तुषित स्वर्गापासून ते महाबोधी पर्यंत, दशबलांच्या (बुद्धांच्या) खाली पायांच्या तळव्यांपासून ते वर केसांच्या टोकांपर्यंत मर्यादा निश्चित करून, बत्तीस महापुरुष लक्षणे, ऐंशी अनुव्यंजने आणि व्यामप्रभा (तेजोवलय) यांच्या आधारे त्यांच्या शरीरसौष्ठवाचे गुणगान केले. धर्माचे गुण गाताना त्यांनी, 'एका पदात किंवा एका व्यंजनातही कोणतीही त्रुटी नाही,' अशा प्रकारे सुकथित असण्याच्या आधारे धर्माचे गुण सांगितले. संघाचे गुण गाताना त्यांनी, 'अशा प्रकारचा यश, कीर्ती आणि वैभव सोडून शास्त्यांच्या शासनात प्रव्रजित झालेले हे भिक्खू आळशी स्वभावाचे नसतात, तर ते तेरा धुतंगांच्या गुणांचे परिपूर्ण पालन करणारे असतात, सात अनुपश्यनांमध्ये उद्योग करतात आणि अडतीस प्रकारच्या आलंबनांचे (ध्यानविषयांचे) सेवन करतात,' अशा प्रकारे त्यांच्या प्रतिपदेच्या (आचरणाच्या) आधारे संघाचे गुण सांगितले।

---

Tatiyavāre pana buddhassa vaṇṇaṃ bhāsamānā ‘‘itipi so bhagavā’’ti suttantapariyāyeneva buddhaguṇe kathayiṃsu, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā suttantapariyāyeneva dhammaguṇe, ‘‘suppaṭipanno bhagavato [Pg.211] sāvakasaṅgho’’tiādinā suttantapariyāyeneva saṅghaguṇe ca kathayiṃsu. Tato sīho cintesi – ‘‘imesañca licchavirājakumārānaṃ tatiyadivasato paṭṭhāya buddhadhammasaṅghaguṇe kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti, addhā anomaguṇena samannāgatā so bhagavā, imaṃ dāni uppannaṃ pītiṃ avijahitvāva ahaṃ ajja sammāsambuddhaṃ passissāmī’’ti. Athassa ‘‘kiṃ hi me karissanti nigaṇṭhā’’ti vitakko udapādi. Tattha kiṃ hi me karissantīti kiṃ nāma mayhaṃ nigaṇṭhā karissanti. Apalokitā vā anapalokitā vāti āpucchitā vā anāpucchitā vā. Na hi me te āpucchitā yānavāhanasampattiṃ, na ca issariyavisesaṃ dassanti, nāpi anāpucchitā harissanti, aphalaṃ etesaṃ āpucchananti adhippāyo.

तिसऱ्या वेळी मात्र, बुद्धांचे गुण गाताना त्यांनी 'इतिपि सो भगवा...' या सुत्तंत पद्धतीनुसारच बुद्धगुणांचे वर्णन केले; 'स्वाक्खातो भगवता धम्मो...' इत्यादी सुत्तंत पद्धतीनुसारच धर्मगुणांचे वर्णन केले; आणि 'सुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसंघो...' इत्यादी सुत्तंत पद्धतीनुसारच संघगुणांचे वर्णन केले. तेव्हा सीह सेनापतीने विचार केला—'तिसऱ्या दिवसापासून बुद्ध, धम्म आणि संघाचे गुण गाणाऱ्या या लिच्छवी राजकुमारांचे मुख थकत नाही. निश्चितच, ते भगवान श्रेष्ठ गुणांनी संपन्न आहेत. आता मनात निर्माण झालेला हा आनंद न गमावता मी आज सम्यक्संबुद्धांचे दर्शन घेईन.' त्यानंतर त्याच्या मनात विचार आला—'निगंठ माझे काय करणार?' तिथे 'माझे काय करणार' म्हणजे निगंठ माझे काय बरे करू शकतील? 'अपलोकित किंवा अनपलोकित' म्हणजे विचारून किंवा न विचारता. कारण मी त्यांना विचारले तरी ते मला वाहनांची समृद्धी किंवा विशेष ऐश्वर्य देणार नाहीत, आणि न विचारता गेले तरी ते माझे काही हिरावून घेणार नाहीत. त्यामुळे त्यांना विचारणे निरर्थक आहे, असा त्याचा अभिप्राय होता।

---

Vesāliyā niyyāsīti yathā hi gimhakāle deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokameva gantvā tiṭṭhati nappavattati, evaṃ sīhassa paṭhamadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo. Yathāpi dutiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokaṃ gantvā vālikāpuñjaṃ paharitvā appavattaṃ hoti, evaṃ sīhassa dutiyadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo. Yathā tatiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā purāṇapaṇṇasukkhadaṇḍakaṭṭhakacavarādīni parikaḍḍhantaṃ vālikāpuñjaṃ bhinditvā samuddaninnameva hoti, evaṃ sīho tatiyadivase tiṇṇaṃ vatthūnaṃ guṇakathaṃ sutvā uppanne pītipāmojje ‘‘aphalā nigaṇṭhā nipphalā nigaṇṭhā, kiṃ me ime karissanti, gamissāmahaṃ satthusantika’’nti manaṃ abhinīharitvā vesāliyā niyyāsi. Niyyanto ca ‘‘cirassāhaṃ dasabalassa santikaṃ gantukāmo jāto, na kho pana me yuttaṃ aññātakavesena gantu’’nti ‘‘yekeci dasabalassa santikaṃ gantukāmā, sabbe nikkhamantū’’ti ghosanaṃ kāretvā pañcarathasatāni yojāpetvā uttamarathe ṭhito tehi ceva pañcahi rathasatehi mahatiyā ca parisāya parivuto gandhapupphacuṇṇavāsādīni gāhāpetvā niyyāsi. Divā divassāti divasassa ca divā, majjhanhike atikkantamatte.

वैशालीहून निघाला (वेसालिया निय्यासी) याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे उन्हाळ्यात पाऊस पडला असता वाहणारे पाणी नदीत उतरून थोडेच अंतर जाऊन थांबते, पुढे वाहत नाही; त्याचप्रमाणे पहिल्या दिवशी 'मी दशबलांना पाहीन' अशी सिंह सेनापतीच्या मनात उत्पन्न झालेली प्रीती निगंठाने (निर्ग्रंथाने) अडवून धरल्याची ती वेळ समजावी. ज्याप्रमाणे दुसऱ्या दिवशीही पाऊस पडला असता वाहणारे पाणी नदीत उतरून थोडे अंतर जाऊन वाळूच्या ढिगाऱ्यावर आदळून थांबते (पुढे वाहत नाही); त्याचप्रमाणे दुसऱ्या दिवशी 'मी दशबलांना पाहीन' अशी सिंह सेनापतीच्या मनात उत्पन्न झालेली प्रीती निगंठाने अडवून धरल्याची ती वेळ समजावी. ज्याप्रमाणे तिसऱ्या दिवशी पाऊस पडला असता वाहणारे पाणी नदीत उतरून जुनी पाने, सुक्या फांद्या, काठ्या, कचरा इत्यादी ओढून नेत, वाळूचा ढिगारा फोडून समुद्राच्या दिशेनेच वाहते; त्याचप्रमाणे सिंह सेनापतीने तिसऱ्या दिवशी त्रिरत्नांच्या गुणांची कथा ऐकून मनात उत्पन्न झालेल्या प्रीती व प्रामोद्याने 'निगंठ निष्फळ आहेत, निगंठ निरर्थक आहेत, हे माझे काय करणार? मी शास्त्यांच्या सन्निध जाईन' असा निश्चय करून वैशालीहून प्रस्थान केले. आणि निघताना 'बऱ्याच दिवसांनंतर मला दशबलांच्या सन्निध जाण्याची इच्छा झाली आहे, परंतु अज्ञात वेषात जाणे मला योग्य नाही' असा विचार करून, 'ज्या कोणाला दशबलांच्या सन्निध जाण्याची इच्छा असेल, त्यांनी सर्वांनी निघावे' अशी दवंडी पिटवून, पाचशे रथ सज्ज करून, उत्तम रथावर आरूढ होऊन, त्या पाचशे रथांसह आणि मोठ्या जनसमुदायाने वेढलेला होऊन, सुगंध, फुले, चूर्ण, सुगंधी द्रव्ये इत्यादी सोबत घेऊन तो निघाला. 'दिवा दिवसस्स' म्हणजे दिवसाच्या वेळी, मध्यान्ह उलटून गेल्यावर लगेचच.

---

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ārāmaṃ pavisanto dūratova asīti-anubyañjana-byāmappabhā-dvattiṃsa-mahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo ca disvā ‘‘evarūpaṃ nāma purisaṃ evaṃ āsanne vasantaṃ ettakaṃ kālaṃ nāddasaṃ, vañcito [Pg.212] vatamhi, alābhā vata me’’ti cintetvā mahānidhiṃ disvā daliddapuriso viya sañjātapītipāmojjo yena bhagavā tenupasaṅkami. Dhammassa cānudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Kāraṇavacano hettha dhammasaddo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viya. Kāraṇanti cettha tathāpavattassa saddassa attho adhippeto tassa pavattihetubhāvato. Atthappayutto hi saddappayogo. Anukāraṇanti eso eva parehi tathā vuccamāno. Sahadhammiko vādānuvādoti. Parehi vuttakāraṇehi sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā tato paraṃ tassa anuvādo vā koci appamattakopi viññūhi garahitabbaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthīti. Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā. Atthi sīhapariyāyotiādīnaṃ attho verañjakaṇḍe āgatanayeneva veditabbo. Paramena assāsenāti catumaggacatuphalasaṅkhātena uttamena. Assāsāya dhammaṃ desemīti assāsanatthāya santhambhanatthāya dhammaṃ desemi. Iti bhagavā aṭṭhahaṅgehi sīhassa senāpatissa dhammaṃ desesi.

जिथे भगवान होते तिथे तो गेला (येन भगवा तेनुपसङ्कमि) याचा अर्थ असा की, आरामात प्रवेश करताना दुरूनच ऐंशी अनुव्यंजने, व्यामप्रभा (एक व्याम अंतरापर्यंत पसरलेली प्रभा), बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि सहा रंगांचे दाट बुद्धकिरण पाहून, 'अशा प्रकारच्या महापुरुषाला, जे इतक्या जवळ राहत होते, मी इतका काळ पाहिले नाही! खरोखर मी फसला गेलो, खरोखर माझे मोठे नुकसान झाले' असा विचार करून, एखादा दरिद्री माणूस मोठा गुप्तनिधी पाहून अत्यंत प्रफुल्लित व आनंदित व्हावा, त्याप्रमाणे अत्यंत प्रीती व प्रामोद्य उत्पन्न झालेला तो जिथे भगवान होते तिथे गेला. 'धम्माच्या अनुषंगाने स्पष्टीकरण करतात' म्हणजे पूज्य गोतमांनी सांगितलेल्या कारणाचे अनुकरण करून बोलतात. येथे 'धम्म' शब्द कारणाचा वाचक आहे, जसे 'हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा' इत्यादींमध्ये. आणि येथे 'कारण' म्हणजे तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या शब्दाचा अर्थ अभिप्रेत आहे, कारण तो त्याच्या प्रवृत्तीचे कारण आहे. शब्दाचा प्रयोग अर्थाशी युक्त असतो. 'अनुकारण' म्हणजे इतरांद्वारे तशाच प्रकारे सांगितले जाणारे. 'सधार्मिक वादाचा अनुवाद' म्हणजे इतरांनी मांडलेल्या सकारण विचारांमुळे तुमचा वाद किंवा त्यानंतर त्याचा अनुवाद कोणताही असो, सुज्ञ लोकांकडून निंदा करण्याजोगे कोणतेही स्थान किंवा कारण प्राप्त होत नाही. याचा अर्थ असा की - तुमच्या वादात कोणत्याही प्रकारे निंदनीय असे काही कारण नाही. 'अनब्भक्खातुकामा' म्हणजे असत्याने बोलण्याची इच्छा नसलेले. 'अत्थि सीहपरियायो' इत्यादींचा अर्थ वेरंजकांडात आलेल्या पद्धतीनेच समजावा. 'परमेन अस्सासेन' म्हणजे चार मार्ग आणि चार फल रूप अशा उत्तम आश्वासनाने (परम शांतीने). 'आश्वासनासाठी मी धम्माचा उपदेश करतो' म्हणजे आश्वासनासाठी आणि दृढ करण्यासाठी मी धम्माचा उपदेश करतो. अशा प्रकारे भगवंतांनी आठ अंगांनी युक्त अशा वाणीने सिंह सेनापतीला धम्माचा उपदेश केला.

---

Anuviccakāranti anuviditvā cintetvā tulayitvā kattabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Sādhu hotīti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante ‘‘kiṃ ayaṃ sīho diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti garahā uppajjati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. Paṭākaṃ parihareyyunti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo āvibhavissatīti ca. Sace panassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. Tenāha – ‘‘paṭākaṃ parihareyyu’’nti. Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti tava nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā [Pg.213] natthīti avatvā desi, idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamatteneva mā imesaṃ deyyadhammaṃ upacchindi. Sampattānañhi dātabbamevāti ovadi. Sutaṃ metaṃ, bhanteti kuto sutanti? Nigaṇṭhānaṃ santikā. Te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti ‘‘mayaṃ yassa kassaci sampattassa dātabbanti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ nāññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ, mayhameva dinnaṃ dānaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesa’nti evaṃ vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘sutaṃ meta’’nti āha.

‘अनुविच्चकारं’ म्हणजे जाणून घेऊन, विचार करून, तोलून-मापून जे कर्तव्य आहे ते कर, असे म्हटले आहे. ‘साधु होती’ म्हणजे योग्य असते. कारण तुमच्यासारख्या प्रसिद्ध व्यक्तीने मला पाहून मला शरण जाणे, किंवा निगंठाला पाहून निगंठाला शरण जाणे यावर 'हा सिंह सेनापती जो कोणी समोर दिसेल त्यालाच शरण जातो की काय?' अशी निंदा उत्पन्न होते. म्हणून तुमच्यासारख्यांसाठी विचारपूर्वक कृती करणे योग्य आहे, असे दर्शविले आहे. ‘ध्वज मिरवतील’ (पताका मिरवतील) म्हणजे, ते निगंठ तुमच्यासारखा श्रावक मिळाल्यावर 'अमुक नावाचा राजा किंवा राजमहामात्र किंवा श्रेष्ठ आम्हाला शरण आलेला श्रावक झाला आहे' असे सांगून ध्वज उभारून शहरात दवंडी पिटवत फिरतात. कशासाठी? 'असे केल्याने आमचे मोठेपण प्रकट होईल' या विचाराने. आणि जर त्या व्यक्तीला 'मी यांना का शरण गेलो?' असा पश्चात्ताप झाला, तर तो पश्चात्ताप दूर करण्यासाठी 'माझे यांना शरण जाणे अनेक लोक जाणतात, आता मागे फिरणे कठीण आहे' असा विचार करून तो मागे हटणार नाही, या हेतूनेही ते ध्वज उभारून शहरात दवंडी पिटवत फिरतात. म्हणून म्हटले आहे - 'ध्वज मिरवतील'. ‘ओपानभूतं’ म्हणजे तयार केलेल्या विहिरीप्रमाणे असलेले. ‘कुलं’ म्हणजे तुमचे घर. ‘दान देण्यायोग्य मानावे’ म्हणजे पूर्वी दहा, वीस किंवा साठ लोक आलेले पाहून 'काही नाही' असे न म्हणता तुम्ही त्यांना दान दिले. आता केवळ मला शरण आल्याच्या कारणावरूनच या निगंठांचे देय्यधम्म बंद करू नका. कारण आलेल्यांना दान दिलेच पाहिजे, असा भगवंतांनी उपदेश केला. 'भंते, मी असे ऐकले आहे' - कुठून ऐकले? निगंठांच्या जवळून. ते निगंठ गृहस्थांच्या घरांमध्ये असे घोषित करतात की, 'आम्ही तर असे सांगतो की जो कोणी येईल त्याला दान दिले पाहिजे. परंतु श्रमण गोतम म्हणतात: मलाच दान दिले पाहिजे, इतरांना नाही; माझ्याच श्रावकांना दान दिले पाहिजे, इतरांच्या श्रावकांना नाही; मला दिलेले दानच महाफळ देणारे असते, इतरांना दिलेले नाही; माझ्याच श्रावकांना दिलेले दान महाफळ देणारे असते, इतरांच्या श्रावकांना दिलेले नाही.' त्याचा संदर्भ घेऊन या सिंह सेनापतीने 'मी असे ऐकले आहे' असे म्हटले.

---

Anupubbiṃ kathanti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha dānakathanti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavīsadisaṃ, ārammaṇaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsiviso, asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmetaṃ mayā gatamaggo, mayheso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño, mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti, anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalitaaggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti mārasampattiṃ brahmasampattiṃ, cakkavattisampattiṃ, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādidānaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

आनुपूर्वी कथा म्हणजे दानानंतर शील, शीलानंतर स्वर्ग, स्वर्गानंतर मार्ग अशा प्रकारे अनुक्रमे सांगितलेली कथा होय. त्यामध्ये दानकथा म्हणजे—हे दान म्हणजे सुखांचे कारण, संपत्तीचे मूळ, भोगांचा आधार आणि संकटात पडलेल्यांचे रक्षण, आश्रय, गती व परम आश्रयस्थान आहे. इहलोकात आणि परलोकात दानासारखा दुसरा कोणताही आश्रय, आधार, आलंबन, रक्षण, आश्रयस्थान, गती किंवा परम आश्रयस्थान नाही. कारण हे दान आश्रय देण्याच्या अर्थाने रत्नमय सिंहासनासारखे आहे, आधार देण्याच्या अर्थाने महापृथ्वीसारखे आहे आणि आलंबन देण्याच्या अर्थाने आलंबन दोरीसारखे आहे. तसेच, हे दुःखातून पार पाडण्याच्या अर्थाने नौकेसारखे, धैर्य देण्याच्या अर्थाने युद्धभूमीवरील शूर सैनिकासारखे, भयापासून रक्षण करण्याच्या अर्थाने सुसज्ज नगरासारखे, मत्सर व कंजूषपणाच्या मळाने लिप्त न होण्याच्या अर्थाने कमळासारखे, त्या मळाला जाळून टाकण्याच्या अर्थाने अग्नीसारखे, शत्रूला जवळ येण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने विषारी सर्पासारखे, भयभीत न होण्याच्या अर्थाने सिंहासारखे, बलवान असल्याच्या अर्थाने हत्तीसारखे, अतिशय मंगल मानले गेल्याच्या अर्थाने श्वेत वृषभासारखे आणि सुरक्षित स्थानी पोहोचवण्याच्या अर्थाने वलाहक नावाच्या अश्वराजासारखे आहे. हे दान म्हणजे माझ्याद्वारे चाललेला मार्ग आहे, हा माझा वंश (परंपरा) आहे. दहा पारमिता पूर्ण करत असताना माझ्याद्वारे वेलाम महायज्ञ, महागोविंद महायज्ञ, महासुदर्शन महायज्ञ आणि वेस्सन्तर महायज्ञ यांसारखे अनेक महायज्ञ पार पाडले गेले. शश (ससा) रूपात असताना धगधगत्या अग्नीकुंडात स्वतःला समर्पित करून, याचक बनून आलेल्या (शक्राचे) मन जिंकले गेले. कारण दान हे जगात शक्र-संपत्ती, मार-संपत्ती, ब्रह्म-संपत्ती, चक्रवर्ती-संपत्ती, श्रावक-पारमिता ज्ञान, प्रत्येकबोधी ज्ञान आणि सम्यक संबोधी ज्ञान प्रदान करते, अशा प्रकारे दानाच्या गुणांशी संबंधित कथा (त्यांनी सांगितली).

---

Yasmā pana dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ. Sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso[Pg.214], ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle bhūridattanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle sīlavarājakāle mātuposakahatthirājakāle chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlagandhānulittaṃ sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādisīlaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

परंतु ज्या अर्थी दान देणारा मनुष्य शील ग्रहण करण्यास समर्थ होतो, म्हणून त्यानंतर त्यांनी शीलकथा सांगितली. शीलकथा म्हणजे—शील म्हणजे आश्रय, आधार, आलंबन, रक्षण, आश्रयस्थान, गती आणि परम आश्रयस्थान आहे. शील हा माझा वंश (परंपरा) आहे. मी शंखपाल नागराज असताना, भूरिदत्त नागराज असताना, चम्पेय्य नागराज असताना, शीलव राजा असताना, मातृपोषक हत्ती असताना आणि षड्दंत हत्ती असताना अशा अनंत जन्मांमध्ये शील पूर्ण केले. कारण इहलोक आणि परलोकातील संपत्तीसाठी शीलासारखा दुसरा कोणताही आश्रय, आधार, आलंबन, रक्षण, आश्रयस्थान, गती किंवा परम आश्रयस्थान नाही. शीलरूपी अलंकारासारखा दुसरा कोणताही अलंकार नाही, शीलरूपी पुष्पासारखे दुसरे पुष्प नाही आणि शीलरूपी सुगंधासारखा दुसरा सुगंध नाही. कारण शीलरूपी अलंकाराने सुशोभित झालेल्या आणि शीलरूपी सुगंधाने लिप्त असलेल्या व्यक्तीला देवलोकासह सर्व जग पाहत असताना कधीही तृप्त होत नाही, अशा प्रकारे शीलाच्या गुणांशी संबंधित कथा (त्यांनी सांगितली).

---

‘‘Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatī’’ti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti ‘‘ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānī’’ti evamādisaggaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘anekapariyāyena khvāhaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255).

“परंतु या शीलाचा आश्रय घेऊन हा स्वर्ग प्राप्त होतो” हे दाखवण्यासाठी शीलकथेनंतर त्यांनी स्वर्गकथा सांगितली. स्वर्गकथा म्हणजे— “हा स्वर्ग म्हणजे इच्छित, प्रिय आणि मनपसंत आहे, येथे नेहमी क्रीडा (मनोरंजन) असते, नेहमी सुख-समृद्धी प्राप्त होते, चातुर्महाराजिक देव नव्वद लाख वर्षे दिव्य सुख आणि दिव्य संपत्तीचा अनुभव घेतात, तावतिंस देव तीन कोटी साठ लाख वर्षे (दिव्य सुख भोगतात)” अशा प्रकारे स्वर्गाच्या गुणांशी संबंधित कथा (त्यांनी सांगितली). कारण स्वर्गाच्या संपत्तीचे वर्णन करणाऱ्या बुद्धांचे मुख देखील अपुरे पडते. हे असेही म्हटले आहे— “भिक्खूंनो, मी अनेक पर्यायांनी (प्रकारांनी) स्वर्गकथा सांगू शकेन” इत्यादी.

---

Evaṃ saggakathāya palobhetvā pana hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kattabbo’’ti dassanatthaṃ ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (ma. ni. 1.235-236; 2.42) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha – ‘‘saṃkilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351).

अशा प्रकारे स्वर्गकथेने आकर्षित करून (भुरळ पाडून), हत्तीला सजवून नंतर त्याची सोंड कापण्याप्रमाणे, “हा स्वर्ग देखील अनित्य आणि अस्थिर आहे, येथे तीव्र इच्छा किंवा आसक्ती ठेवू नये” हे दाखवण्यासाठी “कामभोग हे अल्प सुखाचे, बहुदुःखी आणि बहुआयासी (खूप त्रासदायक) आहेत, यात दोषच अधिक आहेत” इत्यादी पद्धतीने कामभोगांचे दोष, हीनता आणि संक्लेश (मळकटपणा) त्यांनी सांगितले. त्यामध्ये 'आदीनव' म्हणजे दोष. 'ओकार' म्हणजे हीनता किंवा तुच्छता. 'संक्लेश' म्हणजे त्यांच्याद्वारे (कामभोगांद्वारे) प्राण्यांचे संसारात मळकट (क्लेशित) होणे. जसे की म्हटले आहे— “अरेरे! प्राणी खरोखरच क्लेशित होत आहेत”.

---

Evaṃ kāmādīnavena tajjetvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhuñāṇena diṭṭhā asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magganti. Virajaṃ vītamalanti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ [Pg.215] vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti idha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Visārajjaṃ pattoti vesārajjappatto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na paraṃ saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo.

अशा प्रकारे कामभोगांच्या दोषांनी भय दाखवून त्यांनी निष्क्रमणाचे (नैष्क्रम्य/त्यागाचे) फायदे प्रकट केले. 'कल्लचित्त' म्हणजे निरोगी चित्त (क्लेशरूपी रोगांशिवाय असलेले चित्त). 'सामुक्कंसिका' म्हणजे स्वतःच उंचावलेली (निवडलेली), स्वतःच उद्धृत करून ग्रहण केलेली, स्वयंभू ज्ञानाने पाहिलेली आणि इतरांसाठी असाधारण (विशिष्ट) असलेली, असा अर्थ आहे. पण ती कोणती आहे? ती म्हणजे आर्यसत्य देशना होय. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे— दुःख, समुदाय, निरोध आणि मार्ग. 'विरजं वीतमलं' म्हणजे—रागरूपी धुळीचा अभाव असल्यामुळे 'विरज' (धुळीशिवाय) आणि रागरूपी मळ नाहीसा झाल्यामुळे 'वीतमल' (मळरहित). 'धम्मचक्खु' म्हणजे येथे सोतापत्तिमार्ग अभिप्रेत आहे. त्याच्या उत्पत्तीचा प्रकार दाखवण्यासाठी “जे काही उदय पावणारे (उत्पत्ती धर्म असलेले) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (नाश पावणारे) आहे” असे त्यांनी म्हटले. कारण त्या निरोधाला (निर्वाणाला) आलंबन करून, कार्याच्या सामर्थ्याने अशा प्रकारे सर्व संस्कृत (संस्कारित) धर्मांना भेदून ते उत्पन्न होते. ज्याने आर्यसत्य धर्म पाहिला आहे तो 'दृष्टधर्मी' (दिठ्ठधम्मो) होय. हाच नियम इतरांनाही लागू होतो. ज्याने शंका (संदेह) पार केली आहे तो 'तीर्णविचिकित्स' (तिण्णविचिकिच्छो) होय. ज्याची शंका-कुशंका (कथंकथा) निघून गेली आहे तो 'विगतकथंकथ' (विगतकथंकथो) होय. ज्याने निर्भयता प्राप्त केली आहे तो 'वैशारद्यप्राप्त' (वेसारज्जपत्त) होय. कोठे? शास्त्याच्या (बुद्धांच्या) शासनात. त्याला दुसऱ्याच्या विश्वासाची गरज नसते, येथे तो दुसऱ्याच्या श्रद्धेवर अवलंबून राहत नाही, म्हणून तो 'अपरप्रत्यय' (अपरपच्चयो) होय.

---

Pavattamaṃsanti pakatiyā pavattaṃ kappiyamaṃsaṃ mūlaṃ gahetvā antarāpaṇe pariyesāhīti adhippāyo. Sambahulā nigaṇṭhāti pañcasatamattā nigaṇṭhā. Thūlaṃ pasunti thūlaṃ mahāsarīraṃ gokaṇṇamahiṃsasūkarasaṅkhātaṃ pasuṃ. Uddissakatanti attānaṃ uddisitvā kataṃ, māritanti attho. Paṭiccakammanti svāyaṃ taṃ maṃsaṃ paṭicca taṃ pāṇavadhakammaṃ phusati. Tañhi akusalaṃ upaḍḍhaṃ dāyakassa, upaḍḍhaṃ paṭiggāhakassa hotīti nesaṃ laddhi. Aparo nayo – paṭiccakammanti attānaṃ paṭiccakataṃ. Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsampi paṭiccakammanti vuttaṃ. Upakaṇṇaketi kaṇṇamūle. Alanti paṭikkhepavacanaṃ, kiṃ imināti attho. Na ca paneteti ete āyasmanto dīgharattaṃ avaṇṇakāmā hutvā avaṇṇaṃ bhāsantāpi abbhācikkhantā na jiridanti, abbhakkhānassa antaṃ na gacchantīti attho. Atha vā lajjanatthe idaṃ jiridantīti padaṃ daṭṭhabbaṃ, na lajjantīti attho.

'पवत्तमांसं' (पवत्त-मांस) म्हणजे नैसर्गिकरीत्या उपलब्ध असलेले कप्पिय (योग्य) मांस मूल्य देऊन बाजारात शोधावे, असा (सेनापती सीहाचा) अभिप्राय आहे. 'सम्बहुला निगण्ठा' म्हणजे सुमारे पाचशे निग्रंथ (जैन साधू). 'थूलं पसुं' म्हणजे स्थूल, विशाल शरीराचा, नीलगाय, म्हैस, डुकरादी चतुष्पाद प्राणी. 'उद्दिस्सकतं' म्हणजे स्वतःला उद्देशून केलेले, म्हणजेच (स्वतःसाठी) मारलेले, असा अर्थ आहे. 'पटिच्चकम्मं' म्हणजे तो (श्रमण गौतम) त्या मांसाच्या निमित्ताने त्या प्राणिहत्येच्या कर्माला स्पर्श करतो (भागीदार होतो). कारण ते अकुशल कर्म अर्धे देणाऱ्याला आणि अर्धे ग्रहण करणाऱ्याला (खाणाऱ्याला) लागते, अशी त्या निग्रंथांची धारणा (लद्धि) आहे. दुसरा अर्थ असा की— 'पटिच्चकम्मं' म्हणजे स्वतःला अनुसरून केलेले (पापकर्म). अथवा 'पटिच्चकम्मं' हे निमित्त-कर्माचे (कारणभूत कर्माचे) नाव आहे; या मांसाच्या बाबतीत ते निमित्त-कर्म घडले असल्यामुळे मांसालाही 'पटिच्चकम्मं' असे म्हटले आहे. 'उपकण्णके' म्हणजे कानाच्या मुळाशी (कानाजवळ/खाजगीत). 'अलं' हा निषेधार्थक शब्द आहे, 'याने काय फायदा?' असा याचा अर्थ आहे. 'न च पनेते' म्हणजे हे आयुष्यमान दीर्घकाळापासून अकीर्ती (अपकीर्ती) इच्छिणारे असून, अपकीर्ती करत आणि खोटे आरोप करत थकत नाहीत (ना जिरिदन्ति), त्यांच्या खोट्या आरोपांचा अंत होत नाही, असा अर्थ आहे. अथवा 'जिरिदन्ति' हा शब्द लज्जेच्या अर्थाने घ्यावा, म्हणजे 'ते लाजत नाहीत' असा अर्थ होतो.

---

3. Assājānīyasuttavaṇṇanā

३. अस्साजानीयसुत्तवण्णना

---

13. Tatiye aṅgehīti guṇaṅgehi. Tassaṃ disāyaṃ jāto hotīti tassaṃ sindhunadītīradisāyaṃ jāto hoti. Aññepi bhadrā assājānīyā tattheva jāyanti. Allaṃ vā sukkhaṃ vāti allatiṇaṃ vā sukkhatiṇaṃ vā. Nāññe asse ubbejetāti aññe asse na ubbejeti na paharati na ḍaṃsati na kalahaṃ karoti. Sāṭheyyānīti saṭhabhāvo. Kūṭeyyānīti kūṭabhāvo. Jimheyyānīti jimhabhāvo. Vaṅkeyyānīti vaṅkabhāvā. Iccassa catūhipi padehi asikkhitabhāvova kathito[Pg.216]. Vāhīti vahanasabhāvo dinnovādapaṭikaro. Yāva jīvitamaraṇapariyādānāti yāva jīvitassa maraṇena pariyosānā. Sakkaccaṃ paribhuñjatīti amataṃ viya paccavekkhitvā paribhuñjati. Purisathāmenātiādīsu ñāṇathāmādayo kathitā. Saṇṭhānanti osakkanaṃ paṭippassaddhi.

१३. तिसऱ्या सूत्रात 'अङ्गेहि' म्हणजे गुणांच्या अंगांनी (गुणांनी). 'तस्सं दिसायं जातो होति' म्हणजे त्या सिंधू नदीच्या तीरावरील प्रदेशात जन्मलेला असतो. कारण इतरही उत्तम आझानीय (कुलीन/उत्कृष्ट) घोडे तेथेच जन्मतात. 'अल्लं वा सुक्खं वा' म्हणजे ओले गवत किंवा सुके गवत. 'नाञ्ञे अस्से उब्बेजेता' म्हणजे इतर घोड्यांना घाबरवत नाही, लाथ मारत नाही, चावत नाही किंवा भांडण करत नाही. 'साठेय्यानि' म्हणजे लबाडी (शठभाव). 'कूटेय्यानि' म्हणजे कपट (कूटभाव). 'जिम्हेय्यानि' म्हणजे कुटिलता (जिम्हभाव). 'वङ्केय्यानि' म्हणजे वक्रता (वंकभाव). या चारही शब्दांनी त्या घोड्याचा अशिक्षितपणाच (दुर्गुणच) सांगितला आहे. 'वाही' म्हणजे ओझे वाहण्याचा स्वभाव असलेला आणि दिलेल्या उपदेशाचे पालन करणारा. 'याव जीवन्तमरणपरियादाना' म्हणजे जोपर्यंत जीवन मरणाने समाप्त होत नाही तोपर्यंत (आयुष्य संपेपर्यंत). 'सक्कच्चं परिभुञ्जति' म्हणजे अमृताप्रमाणे विचारपूर्वक (प्रत्यवेक्षण करून) सेवन करतो. 'पुरिसथामेन' इत्यादी शब्दांमध्ये ज्ञानाचे सामर्थ्य इत्यादी गोष्टी सांगितल्या आहेत. 'सण्ठानं' म्हणजे माघार घेणे किंवा शांत होणे (शमन).

---

4. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā

४. अस्सखळुङ्कसुत्तवण्णना

---

14. Catutthe ‘‘pehī’’ti vuttoti ‘‘gacchā’’ti vutto. Piṭṭhito rathaṃ pavattetīti khandhaṭṭhikena yugaṃ uppīḷitvā pacchimabhāgena rathaṃ pavaṭṭento osakkati. Pacchā laṅghati, kubbaraṃ hanatīti dve pacchimapāde ukkhipitvā tehi paharitvā rathakubbaraṃ bhindati. Tidaṇḍaṃ bhañjatīti rathassa purato tayo daṇḍakā honti, te bhañjati. Rathīsāya satthiṃ ussajjitvāti sīsaṃ nāmetvā yugaṃ bhūmiyaṃ pātetvā satthinā rathīsaṃ paharitvā. Ajjhomaddatīti dvīhi purimapādehi īsaṃ maddanto tiṭṭhati. Ubbaṭumaṃ rathaṃ karotīti thalaṃ vā kaṇḍakaṭṭhānaṃ vā rathaṃ āropeti. Anādiyitvāti amanasikatvā agaṇitvā. Mukhādhānanti mukhaṭhapanatthāya dinnaṃ ayasaṅkhalikaṃ. Khīlaṭṭhāyīti cattāro pāde thambhe viya niccalaṃ ṭhapetvā khīlaṭṭhānasadisena ṭhānena tiṭṭhati. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

१४. चौथ्या सूत्रात 'पेही' (जा) असे म्हटले असता 'गच्छ' (जा) असा अर्थ होतो. 'पिट्ठितो रथं पवत्तेति' म्हणजे खांद्याच्या हाडाने जू दाबून, मागच्या भागाने रथाला ढकलत मागे हटतो. 'पच्छा लङ्घति, कुब्बरं हनति' म्हणजे मागचे दोन्ही पाय वर उचलून आणि त्याने प्रहार करून रथाचा कणा (कूबर) मोडतो. 'तिदण्डं भञ्जति' म्हणजे रथाच्या पुढचे जे तीन दांडे असतात, ते तोडतो. 'रथीसाय सत्थिं उस्सज्जित्वा' म्हणजे डोके खाली करून, जू जमिनीवर पाडून, मांड्यांनी रथाच्या ईषेवर (दांड्यावर) प्रहार करून. 'अज्झोमद्दति' म्हणजे पुढच्या दोन्ही पायांनी ईषेला (रथाच्या दांड्याला) तुडवत उभा राहतो. 'उब्बटुमं रथं करोति' म्हणजे रथाला उंचवट्यावर किंवा काट्याकुट्यांच्या जागेत नेऊन उभा करतो. 'अनादियित्वा' म्हणजे मनात न आणता, दुर्लक्ष करून. 'मुखाधानं' म्हणजे तोंडात घालण्यासाठी दिलेली लोखंडी साखळी (लगाम). 'खीलट्ठायी' म्हणजे चारही पाय खांबासारखे निश्चल ठेवून, खुंट्यासारखा अडून उभा राहतो. या सूत्रात केवळ संसारचक्र (वट्ट) सांगितले आहे.

---

5. Malasuttavaṇṇanā

५. मलसुत्तवण्णना

---

15. Pañcame asajjhāyamalāti uggahitamantānaṃ asajjhāyakaraṇaṃ malaṃ nāma hoti. Anuṭṭhānamalā gharāti uṭṭhānavīriyābhāvo gharānaṃ malaṃ nāma. Vaṇṇassāti sarīravaṇṇassa. Rakkhatoti yaṃkiñci attano santakaṃ rakkhantassa. Avijjā paramaṃ malanti tato sesākusaladhammamalato aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā vaṭṭamūlasaṅkhātā bahalandhakāraavijjā paramaṃ malaṃ. Tato hi malataraṃ nāma natthi. Imasmimpi sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

१५. पाचव्या सूत्रात 'असज्झायमला' म्हणजे शिकलेल्या मंत्रांचे (किंवा ग्रंथांचे) पठण (सज्झाय) न करणे हा मळ (दोष) आहे. 'अनुट्ठानमला घरा' म्हणजे उद्योगीपणाचा (उद्यमशीलतेचा) अभाव हा घरांचा मळ आहे. 'वण्णस्स' म्हणजे शरीराच्या वर्णाचा (तेजाचा). 'रक्खतो' म्हणजे आपल्या कोणत्याही संपत्तीचे (किंवा इंद्रियांचे) रक्षण करणाऱ्याचे. 'अविज्जा परमं मलं' म्हणजे इतर सर्व अकुशल धर्मांच्या मळापेक्षा, आठ स्थानांविषयीचे अज्ञान असलेली, संसारचक्राचे मूळ असलेली आणि घनघोर अंधकाररूप असलेली 'अविद्या' हाच परम (सर्वश्रेष्ठ) मळ आहे. कारण अविद्येपेक्षा मोठा दुसरा कोणताही मळ नाही. या सूत्रातही केवळ संसारचक्रच (वट्ट) सांगितले आहे.

---

6. Dūteyyasuttavaṇṇanā

६. दूतेय्यसुत्तवण्णना

---

16. Chaṭṭhe dūteyyanti dūtakammaṃ. Gantumarahatīti taṃ dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ dhāretvā harituṃ arahati. Sotāti yo taṃ assa sāsanaṃ deti[Pg.217], tassa sotā. Sāvetāti taṃ uggaṇhitvā ‘‘idaṃ nāma tumhehi vutta’’nti paṭisāvetā. Uggahetāti suggahitaṃ katvā uggahetā. Dhāretāti sudhāritaṃ katvā dhāretā. Viññāti atthānatthassa atthaṃ jānitā. Viññāpetāti paraṃ vijānāpetā. Sahitā sahitassāti idaṃ sahitaṃ, idaṃ asahitanti evaṃ sahitāsahitassa kusalo, upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitaṃ sallakkhetvā āroceti. Na byathatīti vedhati na chambhati. Asandiddhanti nissandehaṃ vigatasaṃsayaṃ. Pucchitoti pañhatthāya pucchito.

१६. सहाव्या सूत्रात 'दूतेय्यं' म्हणजे दूताचे काम (दूतकर्म). 'गन्तुमरहति' म्हणजे तो दूतकर्माचा संदेश धारण करून वाहून नेण्यास योग्य असतो. 'सोता' (श्रोता) म्हणजे जो त्याला तो संदेश देतो, त्याचे ऐकणारा. 'सावेता' म्हणजे तो संदेश ग्रहण करून "तुम्ही असे म्हटले आहे" असे पुन्हा ऐकवणारा (सांगणारा). 'उग्गहेता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करणारा. 'धारेता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे स्मरणात ठेवणारा (धारण करणारा). 'विञ्ञाता' म्हणजे अर्थ आणि अनर्थाचा अर्थ जाणणारा. 'विञ्ञापेता' म्हणजे इतरांना समजावून सांगणारा. 'सहितासहितस्स' म्हणजे "हे हितकारक आहे, हे अहितकारक आहे" अशा प्रकारे हित आणि अहिताच्या बाबतीत कुशल असलेला, अनुकूल आणि प्रतिकूल गोष्टींमध्ये चतुर असलेला, संदेश देताना हितकारक गोष्टी लक्षात ठेवून सांगणारा. 'न ब्यथति' म्हणजे विचलित होत नाही, थरथरत नाही किंवा घाबरत नाही. 'असंदिद्धं' म्हणजे संशयरहित, ज्याचा संशय दूर झाला आहे असा. 'पुच्छितो' म्हणजे प्रश्नाच्या उत्तरासाठी विचारले असता.

---

7-8. Bandhanasuttadvayavaṇṇanā

७-८. बन्धनसुत्तद्वयवण्णना

---

17-18. Sattame ruṇṇenāti ruditena. Ākappenāti nivāsanapārupanādinā vidhānena. Vanabhaṅgenāti vanato bhañjitvā āhaṭena pupphaphalādipaṇṇākārena. Aṭṭhamepi eseva nayo.

१७-१८. सातव्या सूत्रात 'रुण्णेन' म्हणजे रडण्याने (क्रंदनाने). 'आकप्पेन' म्हणजे वस्त्र परिधान करणे, पांघरून घेणे इत्यादी पद्धतींनी (वेषभूषेने). 'वनभङ्गेन' म्हणजे वनातून तोडून आणलेल्या फुले, फळे इत्यादींच्या भेटीने (भेटवस्तूने). आठव्या सूत्रातही हाच नियम (पद्धत) लागू होतो.

---

9. Pahārādasuttavaṇṇanā

९. पहारादसुत्तवण्णना

---

19. Navame pahārādoti evaṃnāmako. Asurindoti asurajeṭṭhako. Asuresu hi vepacitti rāhu pahārādoti ime tayo jeṭṭhakā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti dasabalassa abhisambuddhadivasato paṭṭhāya ‘‘ajja gamissāmi sve gamissāmī’’ti ekādasa vassāni atikkamitvā dvādasame vasse satthu verañjāyaṃ vasanakāle ‘‘sammāsambuddhassa santikaṃ gamissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā ‘‘mama ‘ajja sve’ti dvādasa vassāni jātāni, handāhaṃ idāneva gacchāmī’’ti taṅkhaṇaṃyeva asuragaṇaparivuto asurabhavanā nikkhamitvā divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami, ekamantaṃ aṭṭhāsīti so kira ‘‘tathāgataṃ pañhaṃ pucchitvā eva dhammaṃ suṇissāmī’’ti āgato, tathāgatassa pana diṭṭhakālato paṭṭhāya buddhagāravena pucchituṃ asakkonto api satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tato satthā cintesi – ‘‘ayaṃ pahārādo mayi akathente paṭhamataraṃ kathetuṃ na sakkhissati, ciṇṇavasiṭṭhāneyeva naṃ kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti.

१९. नवव्या सुत्तात 'पहाराद' हे या नावाच्या असुराचे नाव आहे. 'असुरिन्द' म्हणजे असुरांचा प्रमुख. असुरांमध्ये वेपचित्ती, राहू आणि पहाराद हे तिघे प्रमुख आहेत. 'जिथे भगवान होते तिथे गेला' याचा अर्थ असा की, दशबलांच्या (बुद्धांच्या) बुद्धत्व प्राप्तीच्या दिवसापासून 'आज जाईन, उद्या जाईन' असे म्हणत अकरा वर्षे निघून गेली. बाराव्या वर्षी, जेव्हा शास्ते वेरंजात वास्तव्य करत होते, तेव्हा 'मी सम्यक्संबुद्धांच्या दर्शनाला जाईन' असा विचार मनात आणून, 'माझे आज-उद्या करत बारा वर्षे निघून गेली, आता मी आत्ताच जातो' असा विचार करून त्याच क्षणी असुरगणांनी वेढलेला तो असुरभवनातून बाहेर पडला आणि दिवसाढवळ्या जिथे भगवान होते तिथे आला आणि एका बाजूला उभा राहिला. तो खरोखर 'तथागतांना प्रश्न विचारूनच धर्म ऐकेन' अशा विचाराने आला होता, परंतु तथागतांना पाहिल्यापासून बुद्धांबद्दलच्या आदरामुळे तो प्रश्न विचारू शकला नाही, म्हणून शास्त्यांना वंदन करून एका बाजूला उभा राहिला. तेव्हा शास्त्यांनी विचार केला - 'हा पहाराद मी काही न बोलल्यास स्वतःहून आधी बोलू शकणार नाही. त्याच्या परिचयाच्या विषयावरच संभाषण सुरू करण्यासाठी मी त्याला एक प्रश्न विचारतो.'

---

Atha [Pg.218] naṃ pucchanto api pana pahārādātiādimāha. Tattha abhiramantīti ratiṃ vindanti, anukkaṇṭhamānā vasantīti attho. So ‘‘pariciṇṇaṭṭhāneyeva maṃ bhagavā pucchatī’’ti attamano hutvā abhiramanti, bhanteti āha. Anupubbaninnotiādīni sabbāni anupaṭipāṭiyā ninnabhāvassa vevacanāni. Na āyatakeneva papātoti na chinnataṭamahāsobbho viya āditova papāto. So hi tīrato paṭṭhāya ekaṅguladvaṅgulavidatthiratanayaṭṭhiusabhaaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanādivasena gambhīro hutvā gacchanto sinerupādamūle caturāsītiyojanasahassagambhīro hutvā ṭhitoti dasseti.

त्यानंतर त्याला विचारताना 'पहाराद!' इत्यादी म्हणाले. तिथे 'अभिरमन्ति' म्हणजे आनंद मिळवणे, कंटाळा न येथे राहणे असा अर्थ आहे. 'भगवान मला माझ्या परिचयाच्या विषयावरच विचारत आहेत' या विचाराने तो प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, 'भन्ते! ते रमतात.' 'अनुपुब्बनिन्नो' (अनुक्रमशः उतार असणारा) इत्यादी सर्व शब्द अनुक्रमे खोल होत जाण्याच्या स्थितीचे समानार्थी शब्द आहेत. 'न आयतकेनेव प्रपातो' म्हणजे कड्यावरून थेट खोल दरीत कोसळल्यासारखा सुरुवातीलाच तीव्र उतार नाही. कारण तो (महासागर) किनाऱ्यापासून सुरू होऊन एक बोट, दोन बोटे, वीत, हात, काठी (यष्टी), उसभ, अर्धा गाऊत, गाऊत, अर्धा योजन या क्रमाने खोल होत जातो आणि सुमेरू पर्वताच्या पायथ्याशी चौऱ्याऐंशी हजार योजन खोल होतो, हे दर्शवले आहे.

---

Ṭhitadhammoti ṭhitasabhāvo. Kuṇapenāti yena kenaci hatthiassādīnaṃ kaḷevarena. Thalaṃ ussāretīti hatthena gahetvā viya vīcipahāreneva thalaṃ khipati.

'ठितधम्मो' म्हणजे स्थिर स्वभाव असणारा (मर्यादा न ओलांडणारा). 'कुणपेन' म्हणजे हत्ती, घोडे इत्यादींच्या कोणत्याही शवामुळे (मृत शरीरामुळे). 'किनाऱ्यावर फेकतो' म्हणजे जणू हाताने पकडून लाटांच्या तडाख्यानेच किनाऱ्यावर फेकून देतो.

---

Gaṅgāyamunāti idha ṭhatvā imāsaṃ nadīnaṃ uppattikathaṃ kathetuṃ vaṭṭati. Ayaṃ tāva jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo, tattha catusahassayojanaparimāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo mahāsamuddoti saṅkhaṃ gato, tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti, tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ca gambhīrato ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinidaho sīhappapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhahanti.

'गंगा, यमुना' या संदर्भात येथे थांबून या नद्यांच्या उत्पत्तीची कथा सांगणे योग्य ठरेल. हा जम्बुद्वीप दहा हजार योजन विस्ताराचा आहे. त्यापैकी चार हजार योजन विस्ताराचा प्रदेश पाण्याने व्यापलेला असून त्याला 'महासागर' असे म्हटले जाते. तीन हजार योजन विस्ताराच्या प्रदेशात मनुष्य राहतात. तीन हजार योजन विस्ताराच्या प्रदेशात हिमवान (हिमालय) पर्वत स्थित आहे, जो उंचीने पाचशे योजन आहे, चौऱ्याऐंशी हजार शिखरांनी सुशोभित आहे आणि चहूबाजूंनी वाहणाऱ्या पाचशे नद्यांनी नटलेला आहे. जिथे लांबी, रुंदी आणि खोलीने प्रत्येकी पन्नास-पन्नास योजन असलेले आणि दीडशे योजन परिघाचे अनवतप्त (अनोतत्त) सरोवर, कण्णमुण्ड सरोवर, रथकार सरोवर, छद्दन्त सरोवर, kuṇāla सरोवर, मंदाकिनी सरोवर आणि सीहप्पपात सरोवर अशी सात मोठी सरोवरे आहेत.

---

Tesu anotatto sudassanakūṭaṃ cittakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto. Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati, cittakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ, kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ, gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikāgandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho [Pg.219] gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ, nānappakāraosadhasañchannaṃ kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati, kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo cetesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti. Tenevassa anotatto tisaṅkhā udapādi.

त्या सरोवरांपैकी अनवतप्त सरोवर हे सुदर्शनकूट, चित्रकूट, काळकूट, गंधमादनकूट आणि कैलासकूट या पाच पर्वतांनी वेढलेले आहे. त्यापैकी सुदर्शनकूट सुवर्णमय असून दोनशे योजन उंच आहे, आतून वळलेले आणि कावळ्याच्या चोचीच्या आकाराचे असून त्या सरोवराला झाकून उभे आहे. चित्रकूट सर्व-रत्नमय आहे. काळकूट अंजनमय (काजळासारखे काळे) आहे. गंधमादनकूट सानूमय (पठारयुक्त) असून आतून मूग-वर्णाचे (हिरवे) आहे. ते मूळ-गंध, सार-गंध, फेग्गु-गंध (गाभा नसलेल्या लाकडाचा गंध), त्वचा-गंध (सालीचा गंध), पप्पटिका-गंध (पपुद्र्याचा गंध), रस-गंध, पत्र-गंध (पानांचा गंध), पुष्प-गंध, फल-गंध आणि गंध-गंध (सुगंधी द्रव्यांचा गंध) या दहा प्रकारच्या सुवासांनी समृद्ध आहे, विविध प्रकारच्या औषधी वनस्पतींनी आच्छादित आहे आणि कृष्ण पक्षातील उपोसथ दिवशी पेटलेल्या कोळशाप्रमाणे धगधगताना दिसते. कैलासकूट रौप्यमय (चांदीचे) आहे. हे सर्व पर्वत सुदर्शन पर्वतासारख्याच उंचीचे व आकाराचे असून त्या सरोवराला झाकून उभे आहेत. ते सर्व पर्वत देवांच्या आणि नागांच्या प्रभावाने वर्षाव करतात आणि नद्या त्यांच्यावरून वाहतात. ते सर्व पाणी अनवतप्त सरोवरातच प्रवेश करते. चंद्र आणि सूर्य दक्षिणायन किंवा उत्तरायणाने जात असताना पर्वतांच्या मधून जातात आणि तिथे प्रकाश टाकतात, सरळ जात असताना प्रकाश टाकत नाहीत. म्हणूनच या सरोवराला 'अनवतप्त' (कधीही न तापणारे) हे नाव पडले.

---

Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmalodakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni honti, yesu buddhā khīṇāsavā ca paccekabuddhā ca iddhimantā ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo udakakīḷaṃ kīḷanti.

तिथे मनमोहक शिलातल आहेत, मासे व कासव नसलेले स्फटिकासारखे निर्मळ पाणी आहे आणि स्नान करण्याचे घाट उत्तम प्रकारे तयार केलेले आहेत, ज्या घाटांवर बुद्ध, क्षीणासव (अर्हत), प्रत्येकबुद्ध आणि ऋद्धीमान ऋषी स्नान करतात, आणि देव, यक्ष इत्यादी जलक्रीडा करतात.

---

Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ, hatthimukhaṃ, assamukhaṃ, usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti, hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇamukhato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā uttarena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhi yojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā uṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhi yojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma mahāpokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā ummaṅgena saṭṭhi yojanāni gantvā giñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañca dhārā hutvā pavattati. Sā [Pg.220] tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvattagaṅgāti vuccati. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne kaṇhagaṅgā, ākāsena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ākāsagaṅgā, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā tiyaggaḷapokkharaṇī, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne bahalagaṅgāti, umaṅgena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti vuccati. Viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañca dhārā hutvā pavattanaṭṭhāne pana gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahīti pañca saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pavattantīti veditabbā.

त्या अनोतत्त दहाच्या चार बाजूंना सिंहमुख, हत्तीमुख, अश्वमुख आणि वृषभमुख अशी चार मुखे (पाण्याचे प्रवाह बाहेर पडण्याचे मार्ग) आहेत, ज्यांमधून चार नद्या वाहतात. सिंहमुखातून निघणाऱ्या नदीच्या तीरावर सिंह मोठ्या संख्येने असतात; हत्तीमुख इत्यादींमधून निघणाऱ्या नद्यांच्या तीरावर हत्ती, घोडे आणि वृषभ मोठ्या संख्येने असतात. पूर्व दिशेकडून निघणारी नदी अनोतत्त दहाला तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून, इतर तीन नद्यांना न मिळता, पूर्व हिमालयातूनच अमानुष मार्गाने (देव-यक्षांच्या मार्गाने) जाऊन महासागराला मिळते. पश्चिम दिशेकडून आणि उत्तर दिशेकडून निघणाऱ्या नद्या देखील त्याचप्रमाणे प्रदक्षिणा घालून, अनुक्रमे पश्चिम हिमालयातून आणि उत्तर हिमालयातून अमानुष मार्गाने जाऊन महासागराला मिळतात. परंतु दक्षिण मुखातून निघणारी नदी त्या दहाला तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून, उत्तरेकडे सरळ पाषाणपृष्ठावरून साठ योजने जाऊन, पर्वतावर आदळून, वर उसळून, परिघाने तीन गावुत प्रमाणाची जलधारा बनून, आकाशातून साठ योजने जाऊन 'तियग्गळ' नावाच्या खडकावर पडते; तो खडक जलधारेच्या वेगाने दुभंगतो. तिथे पन्नास योजने विस्ताराची 'तियग्गळा' नावाची मोठी पुष्करणी निर्माण झाली. त्या पुष्करणीचा काठ फोडून, पाषाणात प्रवेश करून ती साठ योजने वाहत गेली. त्यानंतर कठीण पृथ्वीला भेदून भुयारी मार्गाने साठ योजने जाऊन, 'विंध्य' नावाच्या आडव्या पसरलेल्या पर्वताला धडकून, हाताच्या तळव्यावरील पाच बोटांप्रमाणे पाच जलधारा होऊन वाहू लागते. ती अनोतत्त दहाला तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून गेलेल्या ठिकाणी 'आवर्त्तगंगा' म्हटली जाते. सरळ पाषाणपृष्ठावरून साठ योजने गेलेल्या ठिकाणी 'कृष्णगंगा', आकाशातून साठ योजने गेलेल्या ठिकाणी 'आकाशगंगा', तियग्गळ खडकावर पन्नास योजनेच्या जागेत स्थिरावलेल्या जलधारेला 'तियग्गळपुष्करणी' म्हणतात, काठ फोडून पाषाणात प्रवेश करून साठ योजने गेलेल्या ठिकाणी 'बहलगंगा' आणि भुयारी मार्गाने साठ योजने गेलेल्या ठिकाणी 'उमंगगंगा' म्हटले जाते. विंध्य नावाच्या आडव्या पर्वताला धडकून पाच जलधारा होऊन वाहू लागलेल्या ठिकाणी मात्र ती गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही अशा पाच नद्यांच्या नावाने ओळखली जाते. अशा प्रकारे या पाच महानद्या हिमालयातून उगम पावून वाहतात, असे जाणावे.

---

Savantiyoti yā kāci savamānā gacchantī mahānadiyo vā kunnadiyo vā. Appentīti allīyanti osaranti. Dhārāti vuṭṭhidhārā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Mahāsamuddassa hi ayaṃ dhammatā – ‘‘imasmiṃ kāle devo mando jāto, jālakkhipādīni ādāya macchakacchape gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘imasmiṃ kāle mahantā vuṭṭhi, labhissāma nu kho piṭṭhipasāraṇaṭṭhāna’’nti vā vattuṃ na sakkā. Paṭhamakappikakālato paṭṭhāya hi yaṃ sinerumekhalaṃ āhacca udakaṃ ṭhitaṃ, tato ekaṅgulamattampi udakaṃ neva heṭṭhā osīdati, na uddhaṃ uttarati. Ekarasoti asambhinnaraso.

'सवन्तियो' म्हणजे वाहणाऱ्या कोणत्याही लहान किंवा मोठ्या नद्या. 'अप्पेन्ति' म्हणजे मिळतात किंवा एकत्र येतात. 'धारा' म्हणजे पावसाच्या धारा. 'पूरत्तं' म्हणजे पूर्णत्व (भरले जाणे). महासागराचा हा स्वभावच आहे की, 'या काळात पाऊस कमी पडला आहे, म्हणून जाळे इत्यादी घेऊन मासे व कासव पकडूया' किंवा 'या काळात मोठा पाऊस पडला आहे, आता आपल्याला पाठीवर पसरून विश्रांती घेण्याची जागा मिळेल का?' असे म्हणता येत नाही. कारण पहिल्या कल्पकाळापासून सुमेरू पर्वताच्या कंबरपट्ट्याला स्पर्श करून जे पाणी स्थिरावले आहे, त्यातून एक बोटभर देखील पाणी खाली ओसरत नाही आणि वर चढत नाही. 'एकरसो' म्हणजे एकच चव असलेला (अमिश्रित चव).

---

Muttāti khuddakamahantavaṭṭadīghādibhedā anekavidhā. Maṇīti rattanīlādibhedo anekavidho. Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇasirīsapupphavaṇṇādibhedo anekavidho. Saṅkhoti dakkhiṇāvaṭṭatambakucchikadhamanasaṅkhādibhedo anekavidho. Silāti setakāḷamuggavaṇṇādibhedo anekavidhā. Pavāḷanti khuddakamahantarattaghanarattādibhedaṃ anekavidhaṃ. Masāragallanti kabaramaṇi. Nāgāti ūmipiṭṭhavāsinopi vimānaṭṭhakā nāgāpi.

'मुत्ता' (मोती) म्हणजे लहान, मोठे, गोल, लांब इत्यादी अनेक प्रकारचे मोती. 'मणी' म्हणजे लाल, निळा इत्यादी अनेक प्रकारचे मणी. 'वेळुरियो' (वैडूर्य) म्हणजे बांबूच्या कोंबाच्या रंगाचे किंवा शिरीष पुष्पाच्या रंगाचे इत्यादी अनेक प्रकारचे वैडूर्य रत्न. 'संखो' (शंख) म्हणजे उजव्या बाजूने वळलेले (दक्षिणावर्ती), तांबड्या पोटाचे, फुंकण्याचे शंख इत्यादी अनेक प्रकारचे शंख. 'सिला' म्हणजे पांढऱ्या, काळ्या, मूग रंगाच्या इत्यादी अनेक प्रकारच्या शिला (स्फटिक). 'पवाळं' (प्रवाळ) म्हणजे लहान, मोठे, लाल, गडद लाल इत्यादी अनेक प्रकारचे प्रवाळ. 'मसारगल्लं' म्हणजे कबरा मणी (चित्तीदार मणी). 'नागा' म्हणजे लाटांच्या पृष्ठभागावर राहणारे किंवा विमानांमध्ये राहणारे नाग देखील.

---

Aṭṭha pahārādāti satthā aṭṭhapi dhamme vattuṃ sakkoti, soḷasapi bāttiṃsapi catusaṭṭhipi sahassampi, pahārādena pana aṭṭha kathitā, ahampi teheva sarikkhake katvā kathessāmīti cintetvā evamāha. Anupubbasikkhātiādīsu anupubbasikkhāya tisso sikkhā gahitā, anupubbakiriyāya terasa dhutaṅgāni, anupubbapaṭipadāya satta anupassanā aṭṭhārasa mahāvipassanā aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo sattatiṃsa bodhapakkhiyadhammā[Pg.221]. Na āyatakeneva aññāpaṭivedhoti maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya āditova sīlapūraṇādiṃ akatvā arahattappaṭivedho nāma natthi, paṭipāṭiyā pana sīlasamādhipaññāyo pūretvāva sakkā arahattaṃ pattunti attho.

'अठ्ठ पहारादा' इत्यादी शब्दांद्वारे - शास्ता (बुद्ध) आठ देखील आश्चर्यकारक धर्म सांगू शकतात, सोळा देखील, बत्तीस देखील, चौसष्ट देखील, हजार देखील; परंतु पहाराद (असुराने) आठ आश्चर्य सांगितले आहेत, म्हणून 'मी देखील महासागरातील त्या आठ आश्चर्यांशी सुसंगत असेच सांगेन' असा विचार करून त्यांनी असे म्हटले. 'अनुपुब्बसिक्खा' (क्रमिक शिक्षण) इत्यादींमध्ये - क्रमिक शिक्षणाने तीन शिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) ग्रहण केल्या जातात; क्रमिक क्रियेने तेरा धुतंगे ग्रहण केली जातात; क्रमिक प्रतिपदेने सात अनुदर्शने (अनुपस्सना), अठरा महाविपश्यना, अडतीस आलंबन-विभक्ती आणि सदतीस बोधीपाक्षिक धर्म ग्रहण केले जातात. 'न आयतकेनेव अञ्ञापटिवेधो' म्हणजे बेडकाच्या उडी मारून जाण्याप्रमाणे, सुरुवातीलाच शील पूर्ण करणे इत्यादी न करता थेट अर्हत्त्व-प्रतिवेध (अर्हत्त्व प्राप्ती) होत नाही. तर क्रमाने शील, समाधी आणि प्रज्ञा पूर्ण करूनच अर्हत्त्व प्राप्त करणे शक्य आहे, असा याचा अर्थ आहे.

---

Ārakāvāti dūreyeva. Na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vāti asaṅkhyeyyepi kappe buddhesu anuppannesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkoti, tadāpi ‘‘tucchā nibbānadhātū’’ti na sakkā vattuṃ. Buddhakāle ca pana ekekasmiṃ samāgame asaṅkhyeyyāpi sattā amataṃ ārādhenti, tadāpi na sakkā vattuṃ – ‘‘pūrā nibbānadhātū’’ti.

'आरका' म्हणजे दूरच. 'न तेन निब्बानधातुया ऊनत्तं वा पूरत्तं वा' म्हणजे असंख्य कल्प उलटून गेले तरी बुद्ध उत्पन्न झाले नाहीत, तर एकही प्राणी परिनिर्वाण प्राप्त करू शकत नाही; तरीही 'निर्वाणधातू रिकामी आहे' असे म्हणता येत नाही. आणि बुद्ध काळात प्रत्येक सभेत असंख्य प्राणी अमृत (निर्वाण) प्राप्त करतात, तरीही 'निर्वाणधातू भरून गेली आहे' असे म्हणता येत नाही.

---

10. Uposathasuttavaṇṇanā

१०. उपोसथसुत्तवण्णना (उपोसथ सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

20. Dasame nisinno hotīti uposathakaraṇatthāya upāsikāya ratanapāsāde nisinno. Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ puggale nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi, sattadhā tassa muddhā phalissatī’’ti tassa anukampāya tuṇhīyeva ahosi. Abhikkantāti atikkantā parikkhīṇā. Uddhaste aruṇeti uggate aruṇasīse. Nandimukhiyāti tuṭṭhamukhiyā. Aparisuddhā, ānanda, parisāti ‘‘asukapuggalo aparisuddho’’ti avatvā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

२०. दहाव्या सूत्रात 'निसिन्नो होति' म्हणजे उपोसथ करण्यासाठी उपासिका (विशाखा) हिच्या रत्नप्रासादात बसलेले होते. बसून भिक्खूंच्या चित्तांचे निरीक्षण करत असताना एका दुःशील व्यक्तीला पाहून, 'जर मी या व्यक्तीच्या उपस्थितीतच पातिमोक्खाचे वाचन केले, तर त्याचे मस्तक सात तुकड्यांत छिन्नभिन्न होईल,' असे पाहून त्याच्यावरील अनुकंपेने ते शांतच राहिले. 'अभिक्कन्ता' म्हणजे निघून गेली, संपली. 'उद्धस्ते अरुणे' म्हणजे अरुणोदय झाल्यावर (पहाट झाल्यावर). 'नन्दिमुखिया' म्हणजे प्रसन्न चेहऱ्याची. 'अपरिसुद्धा, आनन्द, परिसा' म्हणजे 'अमुक व्यक्ती अशुद्ध आहे' असे न म्हणता 'हे आनंदा, परिषद अशुद्ध आहे' असे म्हटले. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

Mahāvaggo dutiyo.

महावग्गो दुतियो (दुसरा महावर्ग समाप्त).

---

3. Gahapativaggo

३. गृहपतिवर्ग (गहपतिवग्गो).

---

1. Paṭhamauggasuttavaṇṇanā

१. प्रथम उग्गसुत्तवण्णना (पहिल्या उग्ग सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

21. Tatiyassa paṭhame paññatte āsane nisīdīti tassa kira ghare pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccaṃ paññattāneva honti, tesu aññatarasmiṃ āsane nisīdi. Taṃ suṇāhīti te suṇāhi, taṃ vā aṭṭhavidhaṃ acchariyadhammaṃ suṇāhi. Cittaṃ pasīdīti ‘‘buddho nu kho na buddho nu kho’’ti vitakkamattampi na uppajji, ayameva buddhoti cittuppādo pasanno anāvilo ahosi. Sakāni vā ñātikulānīti attano yāpanamattaṃ dhanaṃ [Pg.222] gahetvā ñātigharāni gacchatu. Kassa vo dammīti katarapurisassa tumhe dadāmi, ārocetha me attano adhippāyaṃ. Appaṭivibhattāti ‘‘ettakaṃ dassāmi ettakaṃ na dassāmi, idaṃ dassāmi idaṃ na dassāmī’’ti cittaṃ uppādentena hi paṭivibhattā nāma hoti, mayhaṃ pana na evaṃ. Atha kho saṅghikā viya gaṇasantakā viya ca sīlavantehi saddhiṃ sādhāraṇāyeva. Sakkaccaṃyeva payirupāsāmīti sahatthā upaṭṭhahāmi, cittīkārena upasaṅkamāmi.

२१. तिसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या (सुत्तात) 'तयार केलेल्या आसनावर बसले' याविषयी: असे म्हणतात की, त्याच्या (उग्ग गृहपतीच्या) घरी पाचशे भिक्खूंसाठी पाचशे आसने नेहमीच तयार ठेवलेली असत. त्यांपैकी एका आसनावर ते बसले. 'ते ऐका' म्हणजे ते ऐका, किंवा त्या आठ प्रकारच्या आश्चर्यकारक धर्मांविषयी ऐका. 'चित्त प्रसन्न झाले' म्हणजे 'हे बुद्ध आहेत की बुद्ध नाहीत?' असा कोणताही संशय किंवा विचार मनात आला नाही. 'हेच बुद्ध आहेत' असा चित्ताचा उत्पाद (विचार) प्रसन्न आणि निर्मळ झाला. 'आपल्या नातेवाईकांच्या घरी' म्हणजे स्वतःच्या उपजीविकेपुरते धन घेऊन नातेवाईकांच्या घरी जावे. 'मी तुम्हाला कोणाला देऊ?' म्हणजे कोणत्या पुरुषाला मी तुम्हाला देऊ? मला तुमची स्वतःची इच्छा सांगा. 'अविभक्त' (भेद न करता) म्हणजे 'मी एवढे देईन, एवढे देणार नाही; हे देईन, हे देणार नाही' असा विचार मनात आणणाऱ्याला 'विभक्त' (भेद करणारा) म्हटले जाते, परंतु माझ्या बाबतीत असे नाही. उलट, संघाच्या किंवा गणाच्या मालकीच्या वस्तूंप्रमाणेच शीलवंतांसोबत ते सामायिकच आहे. 'आदरपूर्वक सेवा करतो' म्हणजे स्वतःच्या हाताने सेवा करतो, आदराने जवळ जातो.

---

Anacchariyaṃ kho pana maṃ, bhanteti, bhante, yaṃ maṃ devatā upasaṅkamitvā evaṃ ārocenti, idaṃ na acchariyaṃ. Yaṃ panāhaṃ tatonidānaṃ cittassa uṇṇatiṃ nābhijānāmi, taṃ eva acchariyanti vadati. Sādhu sādhu, bhikkhūti ettha kiñcāpi bhikkhuṃ āmanteti, upāsakasseva pana veyyākaraṇasampahaṃsane esa sādhukāroti veditabbo.

'भन्ते, माझ्यासाठी हे काही आश्चर्यकारक नाही' याविषयी: भन्ते, देवतेने माझ्याकडे येऊन मला असे सांगितले, यात काही आश्चर्य नाही. परंतु, त्या कारणामुळे माझ्या मनात कोणताही अहंकार (चित्ताची उन्नती) निर्माण झाला नाही, हेच खरे आश्चर्य आहे, असे तो म्हणतो. 'साधू साधू, भिक्खू' यामध्ये जरी भिक्खूला संबोधित केले असले तरी, उपासकाच्याच उत्तराच्या (व्याकरणाच्या) प्रशंसेसाठी हा साधुकार (शाबासकी) दिला आहे, असे समजावे.

---

2. Dutiyauggasuttavaṇṇanā

२. दुसऱ्या उग्ग सुत्ताचे वर्णन

---

22. Dutiye nāgavaneti tassa kira seṭṭhino nāgavanaṃ nāma uyyānaṃ, so tattha purebhattaṃ gandhamālādīni gāhāpetvā uyyānakīḷikaṃ kīḷitukāmo gantvā paricāriyamāno bhagavantaṃ addasa. Saha dassanenevassa purimanayeneva cittaṃ pasīdi, surāpānena ca uppannamando taṅkhaṇaṃyeva pahīyi. Taṃ sandhāyevamāha. Oṇojesinti udakaṃ hatthe pātetvā adāsiṃ. Asukoti amuko. Samacittova demīti ‘‘imassa thokaṃ, imassa bahuka’’nti evaṃ cittanānattaṃ na karomi, deyyadhammaṃ pana ekasadisaṃ karomīti dasseti. Ārocentīti ākāse ṭhatvā ārocenti. Natthi taṃ saṃyojananti iminā upāsako attano anāgāmiphalaṃ byākaroti.

२२. दुसऱ्या (सुत्तात) 'नागवनात' याविषयी: असे म्हणतात की, त्या श्रेष्ठीचे 'नागवन' नावाचे उद्यान होते. तो तिथे दुपारच्या जेवणापूर्वी सुगंध, पुष्प इत्यादी घेऊन उद्यानात क्रीडा करण्याच्या इच्छेने गेला आणि तेथे विहार करत असताना त्याने भगवंतांना पाहिले. दर्शनाबरोबरच त्याचे चित्त पूर्वीप्रमाणेच प्रसन्न झाले आणि मद्यपानामुळे आलेली धुंदी त्याच क्षणी नाहीशी झाली. त्या संदर्भाने त्याने असे म्हटले. 'अर्पण केले' म्हणजे हातावर पाणी सोडून दान दिले. 'अमुक' म्हणजे अमुक व्यक्ती. 'समान चित्ताने देतो' म्हणजे 'याला थोडे, त्याला जास्त' असा चित्तात भेदभाव मी करत नाही, उलट दान देण्याची वस्तू सर्वांना समान करतो, असे दर्शवतो. 'सांगतात' म्हणजे आकाशात राहून सांगतात. 'ते संयोजन नाही' यावरून तो उपासक स्वतःच्या अनागामी फळाची घोषणा करतो.

---

3. Paṭhamahatthakasuttavaṇṇanā

३. पहिल्या हत्थक सुत्ताचे वर्णन

---

23. Tatiye hatthako āḷavakoti bhagavatā āḷavakayakkhassa hatthato hatthehi sampaṭicchitattā hatthakoti laddhanāmo rājakumāro. Sīlavāti pañcasīladasasīlena sīlavā. Cāgavāti cāgasampanno. Kaccittha, bhanteti, bhante, kacci ettha bhagavato byākaraṇaṭṭhāne. Appicchoti adhigamappicchatāya appiccho.

२३. तिसऱ्या (सुत्तात) 'हत्थक आळवक' याविषयी: भगवंतांनी आळवक यक्षाच्या हातातून स्वतःच्या हातांनी स्वीकारल्यामुळे 'हत्थक' हे नाव मिळालेला तो राजकुमार होता. 'शीलवान' म्हणजे पंचशील आणि दशशीलाने युक्त असलेला शीलवान. 'त्यागी' म्हणजे त्यागगुणाने संपन्न. 'भन्ते, काय येथे' म्हणजे भन्ते, भगवंतांनी केलेल्या या घोषणेच्या बाबतीत काय? 'अल्पेच्छ' म्हणजे प्राप्त झालेल्या मार्गाची व फळाची इच्छा न बाळगल्यामुळे तो अल्पेच्छ आहे.

---

4. Dutiyahatthakasuttavaṇṇanā

४. दुसऱ्या हत्थक सुत्ताचे वर्णन

---

24. Catutthe [Pg.223] pañcamattehi upāsakasatehīti sotāpannasakadāgāmīnaṃyeva ariyasāvakaupāsakānaṃ pañcahi satehi parivuto bhuttapātarāso gandhamālavilepenacuṇṇāni gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Saṅgahavatthūnīti saṅgaṇhanakāraṇāni. Tehāhanti tehi ahaṃ. Taṃ dānena saṅgaṇhāmīti naṅgalabalibaddabhattabījādīni ceva gandhamālamūlādīni ca datvā saṅgaṇhāmi. Peyyavajjenāti amma, tāta, bhātara, bhaginītiādikena kaṇṇasukhena mudukena piyavacanena saṅgaṇhāmi. Atthacariyāyāti ‘‘imassa dānena vā piyavacanena vā kiccaṃ natthi, atthacariyāya saṅgaṇhitabbayuttako aya’’nti ñatvā uppannakiccanittharaṇasaṅkhātāya atthacariyāya saṅgaṇhāmi. Samānattatāyāti ‘‘imassa dānādīhi kiccaṃ natthi, samānattatāya saṅgaṇhitabbo aya’’nti ekato khādanapivananisajjādīhi attanā samānaṃ katvā saṅgaṇhāmi. Daliddassa kho no tathā sotabbaṃ maññantīti daliddassa kiñci dātuṃ vā kātuṃ vā asakkontassa, yathā daliddassa no tathā sotabbaṃ maññanti, mama pana sotabbaṃ maññanti, dinnovāde tiṭṭhanti, na me anusāsaniṃ atikkamitabbaṃ maññanti. Yoni kho tyāyanti upāyo kho te ayaṃ. Imesu pana dvīsupi suttesu satthārā sīlacāgapaññā missakā kathitāti veditabbā.

२४. चौथ्या (सुत्तात) 'सुमारे पाचशे उपासकांसह' याविषयी: केवळ सोतापन्न आणि सकदागामी असलेल्या पाचशे आर्यश्रावक उपासकांनी वेढलेला, सकाळचे भोजन करून, सुगंध, पुष्प, विलेपन आणि चूर्ण घेऊन जेथे भगवंत होते तेथे गेला. 'संग्रहवस्तू' म्हणजे लोकांना जवळ करण्याचे किंवा साहाय्य करण्याचे मार्ग. 'त्यांच्याद्वारे मी' म्हणजे त्यांच्याद्वारे मी. 'त्यांना दानाने जवळ करतो' म्हणजे नांगर, बैल, अन्न, बियाणे इत्यादी आणि सुगंध, पुष्प, मुळे इत्यादी देऊन मी त्यांना साहाय्य करतो. 'प्रियवचनाने' म्हणजे आई, बाबा, भाऊ, बहीण इत्यादी कानाला सुखावह वाटणाऱ्या, मृदू आणि प्रिय शब्दांनी मी त्यांना जवळ करतो. 'अर्थचर्येने' म्हणजे 'याला दानाची किंवा प्रियवचनाची गरज नाही, तर हा अर्थचर्येने जवळ करण्यास योग्य आहे' असे जाणून, उद्भवलेल्या कार्यात मदत करण्याच्या स्वरूपातील अर्थचर्येने मी त्याला साहाय्य करतो. 'समानतेने' म्हणजे 'याला दानादींची गरज नाही, तर याला समानतेने जवळ केले पाहिजे' असे जाणून, एकत्र खाणे, पिणे, बसणे इत्यादींद्वारे स्वतःच्या समान मानून मी त्याला जवळ करतो. 'दरिद्री माणसाचे ऐकावे असे त्यांना वाटत नाही' म्हणजे काही देण्यास किंवा करण्यास असमर्थ असलेल्या दरिद्री माणसाचे जसे लोक ऐकणे योग्य मानत नाहीत, परंतु माझे ऐकणे ते योग्य मानतात, दिलेल्या उपदेशाचे पालन करतात, माझ्या अनुशासनाचा भंग करणे त्यांना योग्य वाटत नाही. 'हाच तुझा उपाय आहे' म्हणजे हाच तुझा योग्य मार्ग किंवा उपाय आहे. या दोन्ही सुत्तांमध्ये शास्त्यांनी शील, त्याग आणि प्रज्ञा यांचे संमिश्र वर्णन केले आहे, असे समजावे.

---

5-6. Mahānāmasuttādivaṇṇanā

५-६. महानाम सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

25-26. Pañcame atthūpaparikkhitā hotīti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhitā hoti. Chaṭṭhe saddhāsīlacāgā missakā kathitā.

२५-२६. पाचव्या (सुत्तात) 'अर्थाची परीक्षा करणारी असते' म्हणजे हित-अहित, कारण-अकारण यांचा विचार करणारी असते. सहाव्या (सुत्तात) श्रद्धा, शील आणि त्याग यांचे संमिश्र वर्णन केले आहे.

---

7. Paṭhamabalasuttavaṇṇanā

७. पहिल्या बल सुत्ताचे वर्णन

---

27. Sattame ujjhattibalāti ujjhānabalā. Bālānañhi ‘‘yaṃ asuko idañcidañca āha, maṃ so āha, na añña’’nti evaṃ ujjhānameva balaṃ. Nijjhattibalāti ‘‘na idaṃ evaṃ, evaṃ nāmeta’’nti atthānatthanijjhāpanaṃyeva balaṃ. Paṭisaṅkhānabalāti paccavekkhaṇabalā. Khantibalāti adhivāsanabalā.

२७. सातव्या (सुत्तात) 'उज्झत्तिबल' म्हणजे दोष शोधण्याचे बल. कारण मूर्खांचे बल हे दोषारोप करण्यातच असते, जसे की 'अमुक माणसाने जे काही म्हटले आहे, ते मलाच उद्देशून म्हटले आहे, दुसऱ्या कोणाला नाही.' 'निज्झत्तिबल' म्हणजे 'हे असे नाही, तर हे असे आहे' अशा प्रकारे हित आणि अहित समजावून सांगणे हेच बल होय. 'प्रतिसंख्यान बल' म्हणजे चिंतन करण्याचे बल. 'क्षांती बल' म्हणजे सहन करण्याचे बल.

---

8. Dutiyabalasuttavaṇṇanā

८. दुसऱ्या बल सुत्ताचे वर्णन

---

28. Aṭṭhame [Pg.224] balānīti ñāṇabalāni. Āsavānaṃ khayaṃ paṭijānātīti arahattaṃ paṭijānāti. Aniccatoti hutvā abhāvākārena. Yathābhūtanti yathāsabhāvato. Sammappaññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Aṅgārakāsūpamāti santāpanaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā ime kāmāti. Vivekaninnanti phalasamāpattivasena nibbānaninnaṃ. Vivekaṭṭhanti kilesehi vajjitaṃ dūrībhūtaṃ vā. Nekkhammābhiratanti pabbajjābhirataṃ. Byantibhūtanti vigatantabhūtaṃ ekadesenāpi anallīnaṃ visaṃyuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ. Āsavaṭṭhāniyehīti sampayogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi, kilesadhammehīti attho. Atha vā byantibhūtanti vigatavāyanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi, sabbehi tebhūmakadhammehīti attho. Imasmiṃ sutte ariyamaggo lokiyalokuttaro kathito.

२८. आठव्या (सुत्तात) 'बले' म्हणजे ज्ञानरूपी बले. 'आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो' म्हणजे अर्हतपदाचा दावा करतो. 'अनित्यतेने' म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वरूपाने. 'यथाभूत' म्हणजे जसे आहे तसे, स्वभावानुसार. 'सम्यक प्रज्ञेने' म्हणजे विपश्यनेसह असलेल्या मार्गप्रज्ञेने. 'धगधगत्या कोळशाच्या खाणीसारखे' म्हणजे संताप देण्याच्या अर्थाने या कामवासनांची तुलना धगधगत्या कोळशाच्या खाणीशी केली आहे. 'विवेकाकडे झुकलेले' म्हणजे फलसमापत्तीच्या प्रभावाने निर्वाणाकडे झुकलेले. 'विवेकात स्थित' म्हणजे क्लेशांपासून विरहित किंवा दूर असलेले. 'नैष्क्रम्यात रममाण' म्हणजे प्रव्रज्येत रममाण असलेले. 'व्यंतीभूत' म्हणजे पूर्णपणे नाहीसे झालेले, अंशतःही न चिकटलेले, विमुक्त आणि अलिप्त. 'आसव निर्माण करणाऱ्या गोष्टींपासून' म्हणजे संप्रयोगाच्या प्रभावाने आसवांना कारणीभूत ठरणाऱ्या क्लेशधर्मांपासून, असा अर्थ आहे. किंवा 'व्यंतीभूत' म्हणजे नाहीसे झालेले, असा अर्थ आहे. कशापासून? सर्व प्रकारे आसव निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून, म्हणजेच सर्व त्रिभूमिक धर्मांपासून (अलिप्त), असा अर्थ आहे. या सुत्तात लौकिक आणि लोकोत्तर अशा दोन्ही प्रकारच्या आर्यमार्गाचे वर्णन केले आहे.

---

9. Akkhaṇasuttavaṇṇanā

९. अक्खण सुत्ताचे वर्णन

---

29. Navame khaṇe kiccāni karotīti khaṇakicco, okāsaṃ labhitvāva kiccāni karotīti attho. Dhammoti catusaccadhammo. Opasamikoti kilesūpasamāvaho. Parinibbāyikoti kilesaparinibbānakaro. Catumaggañāṇasaṅkhātaṃ sambodhiṃ gacchati sampāpuṇātīti sambodhagāmī. Dīghāyukaṃ devanikāyanti idaṃ asaññaṃ devanikāyaṃ sandhāya vuttaṃ. Aviññātāresūti ativiya aviññūsu.

२९. नवव्या सूत्तात; योग्य क्षणी (संधी मिळाल्यावर) कर्तव्ये करतो म्हणून 'क्षणकिच्च' (क्षणकृत्य) म्हटले आहे, म्हणजेच संधी मिळवूनच कर्तव्ये करतो असा अर्थ आहे. 'धम्म' म्हणजे चतुरार्यसत्य धर्म. 'ओपसमिको' म्हणजे क्लेशांचे शमन घडवून आणणारा. 'परिनिब्बायिको' म्हणजे क्लेशांचे परिनिर्वाण (पूर्ण शमन) करणारा. चार मार्गज्ञानांनी युक्त अशा संबोधीप्रत (ज्ञानाप्रत) जातो किंवा पोहोचतो म्हणून 'संबोधगामी' म्हटले आहे. 'दीघायुकं देवनिकायं' (दीर्घायुषी देवसमूह) हे 'असंज्ञ' (असंज्ञसत्त) देवलोकाला उद्देशून म्हटले आहे. 'अविञ्ञातारेसु' म्हणजे जे अत्यंत अज्ञानी आहेत (चार आर्यसत्ये न जाणणारे).

---

Suppavediteti sukathite. Antarāyikāti antarāyakarā. Khaṇo ve mā upaccagāti ayaṃ laddho khaṇo mā atikkami. Idha ceva naṃ virādhetīti sace koci pamattacārī idha imaṃ khaṇaṃ labhitvāpi saddhammassa niyāmataṃ ariyamaggaṃ virādheti na sampādeti. Atītatthoti hāpitattho. Cirattaṃ anutapissatīti cirarattaṃ socissati. Yathā hi ‘‘asukaṭṭhāne bhaṇḍaṃ samuppanna’’nti sutvā eko vāṇijo na gaccheyya, aññe gantvā gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃ aṭṭhaguṇampi dasaguṇampi bhaveyya. Atha itaro ‘‘mama attho atikkanto’’ti anutapeyya, evaṃ yo idha khaṇaṃ labhitvā appaṭipajjanto saddhammassa niyāmataṃ virādheti, so ayaṃ vāṇijova atītattho [Pg.225] ciraṃ anutapissati socissati. Kiñca bhiyyo avijjānivutoti tathā. Paccavidunti paṭivijjhiṃsu. Saṃvarāti sīlasaṃvarā. Māradheyyaparānugeti māradheyyasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ anugate. Pāraṅgatāti nibbānaṃ gatā. Ye pattā āsavakkhayanti ye arahattaṃ pattā. Evamidha gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

'सुप्पवेदिते' म्हणजे चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेल्या. 'अंतरायिका' म्हणजे अंतराय (अडथळा) निर्माण करणारे. 'क्षणो वे मा उपच्चगा' म्हणजे हा मिळालेला क्षण व्यर्थ जाऊ देऊ नका. 'इध चेव नं विराधेति' म्हणजे जर कोणी प्रमादी मनुष्य या शासनात हा क्षण मिळूनही सद्धर्माचा नियम असलेल्या आर्यमार्गाला चुकवतो (पूर्ण करत नाही). 'अतीतत्थो' म्हणजे ज्याचा लाभ नष्ट झाला आहे असा. 'चिरत्तं अनुतपिस्सति' म्हणजे दीर्घकाळपर्यंत शोक करेल. जसे की, "अमुक ठिकाणी व्यापारी माल आला आहे" असे ऐकून एखादा मूर्ख व्यापारी तिथे गेला नाही, आणि इतर व्यापाऱ्यांनी जाऊन तो माल घेतला, तर त्यांना त्या मालापासून आठपट किंवा दहापट नफा होईल. त्यानंतर तो दुसरा व्यापारी "माझा लाभ निघून गेला" म्हणून पश्चात्ताप करेल. त्याचप्रमाणे, जो मनुष्य या शासनात क्षण मिळूनही आचरण न करता सद्धर्माच्या नियमाला चुकवतो, तो या व्यापाऱ्याप्रमाणेच आपला लाभ गमावून दीर्घकाळ पश्चात्ताप करेल आणि शोक करेल. 'किञ्च भिय्यो अविज्जानिवुतो' ही गाथा आहे. 'पच्चविदुं' म्हणजे त्यांनी भेदून जाणले. 'संवरा' म्हणजे शीलसंवर. 'मारधेय्यपरानुगे' म्हणजे मारधेय्य नावाच्या संसाराचे अनुकरण करणारे. 'पारंगता' म्हणजे निर्वाणाला प्राप्त झालेले. 'ये पत्ता आसवक्खयं' म्हणजे ज्यांनी अर्हतपद प्राप्त केले आहे. अशा प्रकारे, येथे गाथांमध्ये संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारमुक्ती (विवट्ट) यांविषयी सांगितले आहे.

---

10. Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā

१०. अनुरुद्धमहावितक्कसुत्तवण्णना (अनुरुद्ध महावितर्क सूत्राची व्याख्या).

---

30. Dasame cetīsūti cetināmakānaṃ rājūnaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃladdhavohāre raṭṭhe. Pācīnavaṃsadāyeti dasabalassa vasanaṭṭhānato pācīnadisāya ṭhite vaṃsadāye nīlobhāsehi veḷūhi sañchanne araññe. Evaṃ cetaso parivitakko udapādīti thero kira pabbajitvā paṭhamaantovassamhiyeva samāpattilābhī hutvā sahassalokadhātudassanasamatthaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uppādesi. So sāriputtattherassa santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘idhāhaṃ, āvuso sāriputta, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassalokaṃ olokemi. Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī’’ti. Atha naṃ thero āha – ‘‘yaṃ kho te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti ‘ahaṃ dibbena cakkhunā…pe… olokemī’ti, idaṃ te mānasmiṃ. Yampi te, āvuso, anuruddha evaṃ hoti ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ…pe… ekagga’nti, idaṃ te uddhaccasmiṃ. Yampi te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti ‘atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī’ti, idaṃ te kukkuccasmiṃ. Sādhu vatāyasmā anuruddho ime tayo dhamme pahāya ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharatū’’ti evamassa thero kammaṭṭhānaṃ kathesi. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā satthāraṃ āpucchitvā cetiraṭṭhaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karonto aṭṭhamāsaṃ caṅkamena vītināmesi. So padhānaveganimmathitattā kilantakāyo ekassa veḷugumbassa heṭṭhā nisīdi. Athassāyaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi, esa mahāpurisavitakko uppajjīti attho.

३०. दहाव्या सूत्तात; 'चेतीसु' म्हणजे चेती नावाच्या राजांच्या निवासस्थानामुळे हे नाव मिळालेल्या देशात. 'पाचीनवंसदाये' म्हणजे दशबलांच्या (बुद्धांच्या) निवासस्थानापासून पूर्व दिशेला असलेल्या, हिरव्यागार बांबूंच्या वनाने वेढलेल्या अरण्यातील बांबूच्या वनात. 'अशा प्रकारे मनात विचार उत्पन्न झाला' - असे म्हटले आहे कारण थेर (आयुष्यमान अनुरुद्ध) यांनी प्रव्रज्या घेतल्यावर पहिल्याच वर्षावासात समापत्ती प्राप्त करून, हजार लोकधातू पाहण्यास समर्थ असलेले दिव्यचक्षू ज्ञान उत्पन्न केले होते. ते आयुष्यमान सारिपुत्त थेरांच्या जवळ जाऊन असे म्हणाले— "आवुसो सारिपुत्त, मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या विशुद्ध दिव्यचक्षूने हजार लोकधातू पाहतो. माझे वीर्य दृढ व न खचणारे आहे, माझी स्मृती जागृत व संभ्रमरहित आहे, माझी काया शांत व व्याकुळता नसलेली आहे, माझे चित्त एकाग्र व समाहित आहे. तरीही माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून मुक्त होत नाही." तेव्हा थेर (सारिपुत्त) त्यांना म्हणाले— "आवुसो अनुरुद्ध, तुला जे असे वाटते की 'मी दिव्यचक्षूने... पाहत आहे', हा तुझा मान (अभिमान) आहे. आवुसो अनुरुद्ध, तुला जे असे वाटते की 'माझे वीर्य दृढ आहे... चित्त एकाग्र आहे', हे तुझे औद्धत्य (उद्धच्च) आहे. आवुसो अनुरुद्ध, तुला जे असे वाटते की 'तरीही माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून मुक्त होत नाही', हे तुझे कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) आहे. आयुष्यमान अनुरुद्धांनी हे तिन्ही धर्म सोडून, या तिन्ही धर्मांचे मनन न करता, आपले चित्त अमृतधातूमध्ये (निर्वाणात) लावावे, हे खरोखर उत्तम होईल." अशा प्रकारे थेरांनी त्यांना कर्मस्थान (ध्यानपद्धती) सांगितले. त्यांनी कर्मस्थान ग्रहण करून, शास्त्यांची (बुद्धांची) अनुमती घेऊन चेती देशात गेले आणि श्रमणधर्माचे आचरण करत अर्धा महिना चंक्रमणात घालवला. ध्यानसाधनेच्या तीव्र वेगाने शरीर थकल्यामुळे, ते एका बांबूच्या झुडपाखाली बसले. तेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला, म्हणजेच 'हा महापुरुषाचा विचार उत्पन्न झाला' असा अर्थ आहे.

---

Appicchassāti [Pg.226] ettha paccayappiccho, adhigamappiccho, pariyattiappiccho, dhutaṅgappicchoti cattāro appicchā. Tattha paccayappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti, appaṃ dente appataraṃ gaṇhāti, na anavasesaggāhī hoti. Adhigamappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti. Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya. Dhutaṅgappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhatthero viya. Vatthu visuddhimagge kathitaṃ. Ayaṃ dhammoti evaṃ santaguṇaniguhanena ca paṭiggahaṇe mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati, no mahicchassa. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

'अप्पिच्छस्स' (अल्पेच्छूचे) याविषयी— प्रत्यय-अल्पेच्छ (पच्चयप्पिच्छो), अधिगम-अल्पेच्छ (अधिगमप्पिच्छो), परियत्ति-अल्पेच्छ (परियत्तिअप्पिच्छो) आणि धुतंग-अल्पेच्छ (धुतङ्गप्पिच्छो) असे चार प्रकारचे अल्पेच्छू असतात. त्यांपैकी प्रत्यय-अल्पेच्छ व्यक्ती पुष्कळ दिले असता थोडेच घेतो, थोडे दिले असता त्याहूनही कमी घेतो, तो सर्व काही घेणारा नसतो. अधिगम-अल्पेच्छ हा मज्झंतिक थेरांप्रमाणे आपले अधिगम (प्राप्त केलेले गुण) इतरांना समजू देत नाही. परियत्ति-अल्पेच्छ हा त्रिपिटकधारी असूनही साकेत तिस्स थेरांप्रमाणे स्वतःच्या बहुश्रुतपणाची प्रसिद्धी करू इच्छित नाही. धुतंग-अल्पेच्छ हा दोन बंधू थेरांपैकी ज्येष्ठ थेरांप्रमाणे आपण धुतंग पाळत असल्याचे इतरांना समजू देत नाही. ही कथा विशुद्धिमार्गात सांगितली आहे. 'अयं धम्मो' म्हणजे अशा प्रकारे स्वतःच्या सद्गुणांचे गोपन केल्याने आणि दान स्वीकारण्यात प्रमाण जाणल्याने, अल्पेच्छ व्यक्तीला हा नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म प्राप्त होतो, महाइच्छ (लोभी) व्यक्तीला नाही. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी योजना करावी.

---

Santuṭṭhassāti catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa. Pavivittassāti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa. Tattha kāyaviveko nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā ārambhavatthuvasena ekībhāvo. Ekībhāvamatteneva kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, ayaṃ cittaviveko nāma. Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ sabbākārato upadhiviveko nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 7, 49).

'संतुट्ठस्स' म्हणजे चार प्रत्ययांच्या बाबतीत तीन प्रकारच्या संतोषांनी संतुष्ट असलेल्याचे. 'पविवित्तस्स' म्हणजे काय-विवेक, चित्त-विवेक आणि उपधि-विवेक यांनी युक्त असलेल्याचे. त्यांपैकी 'काय-विवेक' म्हणजे समूहाचा संसर्ग सोडून एकांतात राहणे. केवळ एकांतात राहण्यानेच कार्य पूर्ण होत नाही, म्हणून कसिण परिकर्म करून आठ समापत्ती उत्पन्न करतो, याला 'चित्त-विवेक' म्हणतात. केवळ समापत्तीनेच कार्य पूर्ण होत नाही, म्हणून ध्यानाला आधार बनवून संस्कारांचे विपश्यनेने मनन करून प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त करतो, याला सर्व प्रकारे 'उपधि-विवेक' म्हणतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— "नैष्क्रम्यात (कामभोगांच्या त्यागात) रममाण असणाऱ्या व एकांतात राहणाऱ्या शरीरांचा 'काय-विवेक', परम शुद्धीला प्राप्त झालेल्या विशुद्ध चित्त असणाऱ्यांचा 'चित्त-विवेक', आणि उपधिरहित व संस्कारमुक्त झालेल्या पुद्गलांचा 'उपधि-विवेक' होय."

---

Saṅgaṇikārāmassāti gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa. Āraddhavīriyassāti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa. Upaṭṭhitassatissāti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitassatissa. Samāhitassāti ekaggacittassa. Paññavatoti kammassakatapaññāya paññavato.

'संगणिकारामस्स' म्हणजे समूहाच्या संसर्गात आणि क्लेशांच्या संसर्गात रममाण असणाऱ्याचे. 'आरद्धवीरियस्स' म्हणजे कायिक आणि चैतसिक वीर्याच्या बळावर वीर्य आरंभिलेल्याचे (प्रयत्नशील असणाऱ्याचे). 'उपट्ठितस्सतिस्स' म्हणजे चार स्मृतिप्रस्थानांच्या द्वारे स्मृती जागृत ठेवणाऱ्याचे. 'समाहितस्स' म्हणजे एकाग्र चित्त असणाऱ्याचे. 'पञ्ञवतो' म्हणजे कम्मस्सकता ज्ञानाने (कर्म हेच स्वतःचे धन आहे या ज्ञानाने) युक्त असलेल्या प्रज्ञावंताचे.

---

Sādhu sādhūti therassa vitakkaṃ sampahaṃsento evamāha. Imaṃ aṭṭhamanti satta nidhī laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya, satta maṇiratanāni, satta hatthiratanāni, satta assaratanāni laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya satta mahāpurisavitakke vitakketvā ṭhitassa aṭṭhamaṃ ācikkhanto evamāha. Nippapañcārāmassāti [Pg.227] taṇhāmānadiṭṭhipapañcarahitattā nippapañcasaṅkhāte nibbānapade abhiratassa. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Papañcārāmassāti yathāvuttesu papañcesu abhiratassa. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ.

"साधु साधु" असे म्हणून स्थविरांच्या (अनुरुद्ध स्थविरांच्या) विचारांना (मनाला) आनंदित करत भगवान असे म्हणाले. "हा आठवा" (इमं अठ्ठमं) याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे सात सुवर्णकलश (निधी) मिळालेल्या मनुष्याला आठवा सुवर्णकलश द्यावा, किंवा सात मणिरत्ने, सात हत्तीरत्ने आणि सात अश्वरत्ने मिळालेल्या मनुष्याला आठवे रत्न द्यावे, त्याचप्रमाणे सात महापुरुष-वितर्कांचा विचार करून स्थित असलेल्या स्थविरांना आठवा महापुरुष-वितर्क सांगण्याची इच्छा धरून भगवान असे म्हणाले. "निप्पपंचारामास्स" (प्रपंचरहित निर्वाणात रमणाऱ्याला) म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी या प्रपंचांपासून रहित असल्यामुळे 'निप्पपंच' म्हटल्या जाणाऱ्या निर्वाणपदात अत्यंत रममाण असणाऱ्याला. दुसरे पद ('निप्पपंचरतिनो') हे त्याचेच समानार्थी आहे. "पपंचारामास्स" म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रपंचांमध्ये अत्यंत रममाण असणाऱ्याला. दुसरे पद ('पपंचरतिनो') हे त्याचेच समानार्थी आहे.

---

Yatoti yadā. Tatoti tadā. Nānārattānanti nilapītalohitodātavaṇṇehi nānārajanehi rattānaṃ. Paṃsukūlanti tevīsatiyā khettesu ṭhitapaṃsukūlacīvaraṃ. Khāyissatīti yathā tassa pubbaṇhasamayādīsu yasmiṃ samaye yaṃ icchati, tasmiṃ samaye taṃ pārupantassa so dussakaraṇḍako manāpo hutvā khāyati, evaṃ tuyhampi cīvarasantosamahāariyavaṃsena tuṭṭhassa viharato paṃsukūlacīvaraṃ khāyissati upaṭṭhahissati. Ratiyāti ratiatthāya. Aparitassāyāti taṇhādiṭṭhiparitassanāhi aparitassanatthāya. Phāsuvihārāyāti sukhavihāratthāya. Okkamanāya nibbānassāti amataṃ nibbānaṃ otaraṇatthāya.

"यतो" म्हणजे जेव्हा. "ततो" म्हणजे तेव्हा. "नाना रत्तानां" म्हणजे निळ्या, पिवळ्या, लाल आणि पांढऱ्या रंगांच्या विविध रंगांनी रंगवलेले. "पंसुकूलं" म्हणजे तेवीस प्रकारच्या क्षेत्रांमध्ये (कपड्यांच्या तुकड्यांमध्ये) असलेले पांसुकूल चीवर. "खायिस्सति" म्हणजे ज्याप्रमाणे एखाद्याला सकाळच्या वेळी इत्यादी ज्या वेळी जे वस्त्र हवे असते, त्या वेळी ते पांघरताना तो वस्त्रांचा करंडक मनाला आनंद देणारा वाटतो, त्याचप्रमाणे चीवर-संतोषाच्या महान आर्यवंशाने संतुष्ट होऊन विहार करणाऱ्या तुला देखील पांसुकूल चीवर तसेच भासेल (उपस्थित होईल). "रतिया" म्हणजे रममाण होण्यासाठी. "अपरीतस्साय" म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या परितापापासून (तगमगीपासून) मुक्त राहण्यासाठी. "फासुविहाराय" म्हणजे सुखाने विहार करण्यासाठी. "ओक्कमानाय निब्बानस्स" म्हणजे अमृत अशा निर्वाणात प्रवेश करण्यासाठी.

---

Piṇḍiyālopabhojananti gāmanigamarājadhānīsu jaṅghābalaṃ nissāya gharapaṭipāṭiyā carantena laddhapiṇḍiyālopabhojanaṃ. Khāyissatīti tassa gahapatino nānaggarasabhojanaṃ viya upaṭṭhahissati. Santuṭṭhassa viharatoti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa viharato. Rukkhamūlasenāsanaṃ khāyissatīti tassa gahapatino tebhūmakapāsāde gandhakusumavāsasugandhaṃ kūṭāgāraṃ viya rukkhamūlaṃ upaṭṭhahissati. Santuṭṭhassāti senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa. Tiṇasanthārakoti tiṇehi vā paṇṇehi vā bhūmiyaṃ vā phalakapāsāṇatalāni vā aññatarasmiṃ santhatasanthato. Pūtimuttanti yaṃkiñci muttaṃ. Taṅkhaṇe gahitampi pūtimuttameva vuccati duggandhattā. Santuṭṭhassa viharatoti gilānapaccayabhesajjaparikkhārasantosena santuṭṭhassa viharato.

"पिंडियालोपभोजनं" म्हणजे गाव, नगर किंवा राजधानीमध्ये पायांच्या बळावर घराघरांच्या क्रमाने भिक्षेसाठी फिरताना मिळालेले भिक्षाभोजन. "खायिस्सति" म्हणजे त्या गृहपतीला विविध उत्तम रसांचे भोजन भासण्याप्रमाणे ते भासेल. "संतुट्ठस्स विहरतो" म्हणजे पिंडपात-संतोषाच्या महान आर्यवंशाने संतुष्ट होऊन विहार करणाऱ्याला. "रुक्खमूलसेनासनं खायिस्सति" म्हणजे त्या गृहपतीला तीन मजली प्रासादातील सुगंधित फुले व सुवासाने युक्त असलेल्या कुटागाराप्रमाणे (शिखरयुक्त महालाप्रमाणे) वृक्षाचे मूळ भासेल. "संतुट्ठस्स" म्हणजे शयनासन-संतोषाच्या महान आर्यवंशाने संतुष्ट असणाऱ्याला. "तिणसंथारको" म्हणजे गवत, पाने किंवा जमिनीवर, अथवा लाकडी फळी किंवा पाषाणशिलेवर पसरलेले अंथरूण. "पूतिमुत्तं" म्हणजे कोणतेही मूत्र; दुर्गंधीयुक्त असल्यामुळे त्या क्षणी घेतलेले असले तरी त्याला 'पूतिमुत्र' (सडलेले मूत्र) असेच म्हटले जाते. "संतुट्ठस्स विहरतो" म्हणजे ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार) संतोषाने संतुष्ट होऊन विहार करणाऱ्याला.

---

Iti bhagavā catūsu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipanto kammaṭṭhānaṃ kathetvā ‘‘katarasenāsane nu kho vasantassa kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ bhavissatī’’ti āvajjento ‘‘tasmiññeva vasantassā’’ti ñatvā tena hi tvaṃ, anuruddhātiādimāha. Pavivittassa viharatoti tīhi vivekehi vivittassa viharantassa. Uyyojanikapaṭisaṃyuttanti uyyojanikeheva vacanehi paṭisaṃyuttaṃ, tesaṃ upaṭṭhānagamanakaṃyevāti attho. Papañcanirodheti nibbānapade[Pg.228]. Pakkhandatīti ārammaṇakaraṇavasena pakkhandati. Pasīdatītiādīsupi ārammaṇavaseneva pasīdanasantiṭṭhanamuccanā veditabbā. Iti bhagavā cetiraṭṭhe pācīnavaṃsadāye āyasmato anuruddhassa kathite aṭṭha mahāpurisavitakke puna bhesakaḷāvanamahāvihāre nisīditvā bhikkhusaṅghassa vitthārena kathesi.

अशा प्रकारे भगवंतांनी चार स्थानांमध्ये अर्हत्त्व समाविष्ट करत कर्मस्थान सांगितले आणि "कोणत्या शयनासनात राहणाऱ्या अनुरुद्धांना हे कर्मस्थान अनुकूल होईल?" असा विचार करून, "त्याच (पाचीनवंस वनात) राहणाऱ्या अनुरुद्धांना हे अनुकूल होईल" असे जाणून "त्यामुळे हे अनुरुद्ध, तू..." इत्यादी म्हणाले. "पविवित्तस्स विहरतो" म्हणजे तीन प्रकारच्या विवेकांनी विविक्त होऊन विहार करणाऱ्याला. "उय्योजनिकप्पटिसंयुत्तं" म्हणजे निरोप देण्याच्या शब्दांशी संबंधित; त्या राजा इत्यादी लोकांचे केवळ उपस्थान (सेवा) आणि जाण्याची क्रिया असा अर्थ आहे. "पपंचनिरोधे" म्हणजे निर्वाणपदात. "पक्खन्दति" म्हणजे आलंबन करण्याच्या सामर्थ्याने प्रवेश करतो. "पसीदति" इत्यादी शब्दांमध्ये देखील आलंबनाच्या प्रभावानेच प्रसन्नता, स्थिरता आणि मुक्ती समजावी. अशा प्रकारे भगवंतांनी चेती देशातील पाचीनवंसदायात आयुष्यमान अनुरुद्ध स्थविरांना सांगितलेले आठ महापुरुष-वितर्क पुन्हा भेसकळावन महाविहारात बसून भिक्खू संघाला विस्ताराने सांगितले.

---

Manomayenāti manena nibbattitakāyopi manomayoti vuccati manena gatakāyopi, idha manena gatakāyaṃ sandhāyevamāha. Yathā me ahu saṅkappoti yathā mayhaṃ vitakko ahosi, tato uttari aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ dassento tato uttariṃ desayi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"मनोमयेन" म्हणजे मनाने निर्माण केलेल्या शरीराला देखील 'मनोमय' म्हटले जाते आणि मनाने जाणाऱ्या शरीराला देखील. येथे मनाने जाणाऱ्या शरीराला उद्देशून असे म्हटले आहे. "यथा मे अहु संकप्पो" म्हणजे ज्याप्रमाणे माझा विचार (वितर्क) झाला होता. त्या माझ्या विचारापेक्षा अधिक असलेला आठवा महापुरुष-वितर्क दाखवण्यासाठी त्याहून अधिक उपदेश केला. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Gahapativaggo tatiyo.

तिसरा गहपतिवग्ग समाप्त.

---

4. Dānavaggo

४. दानवग्ग

---

1. Paṭhamadānasuttavaṇṇanā

१. प्रथम दानसुत्त वर्णन

---

31. Catutthassa paṭhame āsajja dānaṃ detīti patvā dānaṃ deti. Āgataṃ disvā taṃ muhuttaṃyeva nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, dassāmīti na kilameti. Bhayāti ‘‘ayaṃ adāyako akārako’’ti garahabhayā, apāyabhayā vā. Adāsi meti mayhaṃ pubbe esa idaṃ nāma adāsīti deti. Dassati meti anāgate idaṃ nāma dassatīti deti. Sāhu dānanti dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ buddhādīhi paṇḍitehi pasatthanti deti. Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ detīti samathavipassanācittassa alaṅkāratthañceva parikkhāratthañca deti. Dānañhi cittaṃ muduṃ karoti. Yena laddho, so ‘‘laddhaṃ me’’ti muducitto hoti. Yena dinnaṃ, sopi ‘‘dinnaṃ mayā’’ti muducitto hoti. Iti ubhinnaṃ cittaṃ muduṃ karoti. Teneva ‘‘adantadamana’’nti vuccati. Yathāha –

३१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, "आसज्ज दानं देति" म्हणजे याचक आल्यावर दान देतो. आलेल्या याचकाला पाहून त्याच क्षणी त्याला बसवून, सत्कार करून दान देतो; "मी देईन" असे म्हणून त्याला वाट पाहायला लावून थकवत नाही. "भया" म्हणजे "हा माणूस दान न देणारा, काहीही पुण्य न करणारा आहे" अशा निंदेच्या भयाने किंवा अपाय भयाने (नरक इत्यादींच्या भयाने) दान देतो. "अदासि मे" म्हणजे "याने मला पूर्वी अमुक वस्तू दिली होती" असा विचार करून दान देतो. "दस्सति मे" म्हणजे "भविष्यात हा मला अमुक वस्तू देईल" असा विचार करून दान देतो. "साहु दानं" म्हणजे दान देणे हे चांगले व सुंदर आहे, बुद्ध इत्यादी पंडितांनी त्याची प्रशंसा केली आहे, असा विचार करून दान देतो. "चित्तअलंकारचित्तपरिक्खारत्थं दानं देति" म्हणजे समथ आणि विपश्यना चित्ताच्या अलंकारासाठी आणि साधनांसाठी (परिकारासाठी) दान देतो. कारण दान चित्ताला मृदू करते. ज्याला ते मिळाले आहे, तो "मला मिळाले" या विचाराने कोमल चित्ताचा होतो. ज्याने दिले आहे, तो देखील "मी दिले" या विचाराने कोमल चित्ताचा होतो. अशा प्रकारे ते दोघांचेही चित्त मृदू करते. म्हणूनच त्याला 'अदंतदमन' (अदम्य अशा मनाला वश करणारे) म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे म्हटले आहे -

---

‘‘Adantadamanaṃ [Pg.229] dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;

Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.

"दान हे अदम्य (असंयमित) लोकांना वश करणारे आहे, तर दान न देणे हे वश झालेल्या (संयमित) लोकांना देखील बिघडवणारे आहे. दानाने आणि प्रिय वचनाने लोक उन्नत होतात आणि नम्रही होतात."

---

Imesu pana aṭṭhasu dānesu cittālaṅkāradānameva uttamanti.

परंतु या आठ दानांमध्ये चित्ताच्या अलंकारासाठी दिलेले दानच सर्वश्रेष्ठ आहे.

---

2. Dutiyadānasuttavaṇṇanā

२. द्वितीय दानसुत्त वर्णन

---

32. Dutiye saddhāti yāya saddhāya dānaṃ deti, sā saddhā. Hiriyanti yāya hiriyā dānaṃ deti, sāva adhippetā. Kusalañca dānanti anavajjañca dānaṃ. Diviyanti divaṅgamaṃ.

३२. दुसऱ्या सूत्तात, "सद्धा" म्हणजे ज्या श्रद्धेने दान दिले जाते, ती श्रद्धा. "हिरियं" म्हणजे ज्या लज्जेने (पाप करण्याची लाज वाटणे) दान दिले जाते, तीच येथे अभिप्रेत आहे. "कुसलं च दानं" म्हणजे दोषरहित (अनवद्य) दान. "दिवियं" म्हणजे स्वर्गात नेणारे.

---

3. Dānavatthusuttavaṇṇanā

३. दानवस्तू सुत्त वर्णन

---

33. Tatiye dānavatthūnīti dānakāraṇāni. Chandā dānaṃ detīti pemena dānaṃ deti. Dosāti dosena kuddho hutvā yaṃ atthi, taṃ vegena gaṇhitvā deti. Mohāti mohena mūḷho deti. Bhayāti garahabhayena vā apāyabhayena vā, tassa tasseva vā pana bhayena deti. Kulavaṃsanti kulapaveṇiṃ.

३३. तिसऱ्या सूत्तात, "दानवत्थूनि" म्हणजे दानाची कारणे. "छंदा दानं देति" म्हणजे प्रेमाने दान देतो. "दोसा" म्हणजे द्वेषाने, क्रोधाविष्ट होऊन जे काही जवळ आहे ते वेगाने उचलून देतो. "मोहा" म्हणजे मोहाने, मोहित होऊन देतो. "भया" म्हणजे निंदेच्या भयाने किंवा अपाय भयाने, अथवा त्या त्या गोष्टीच्या भयाने देतो. "कुलवंसं" म्हणजे कुळाची परंपरा.

---

4. Khettasuttavaṇṇanā

४. खेत्तसुत्त वर्णन

---

34. Catutthe na mahapphalaṃ hotīti dhaññaphalena mahapphalaṃ na hoti. Na mahassādanti yampissa phalaṃ hoti, tassa assādo na mahā hoti mandassādaṃ na madhuraṃ. Na phātiseyyanti seyyāpissa na hoti vuḍḍhi, tassa mahantaṃ vīhithambhasannivesaṃ na hotīti attho. Unnāmaninnāmīti thalaninnavasena visamatalaṃ. Tattha thale udakaṃ na saṇṭhāti, ninne atibahu tiṭṭhati. Pāsāṇasakkharikanti pattharitvā ṭhitapiṭṭhipāsāṇehi ca khuddakapāsāṇehi ca sakkharāhi ca samannāgataṃ. Ūsaranti ubbhinnaloṇaṃ. Na ca gambhīrasitanti thaddhabhūmitāya gambhīrānugataṃ, naṅgalamaggaṃ katvā kasituṃ na sakkā hoti, uttānanaṅgalamaggameva hoti. Na āyasampannanti na udakāgamanasampannaṃ. Na apāyasampannanti pacchābhāge udakaniggamanamaggasampannaṃ na hoti. Na mātikāsampannanti na khuddakamahantīhi udakamātikāhi sampannaṃ hoti[Pg.230]. Na mariyādasampannanti na kedāramariyādāhi sampannaṃ. Na mahapphalantiādīni sabbāni vipākaphalavaseneva veditabbāni.

३४. चौथ्या सुत्तात, 'न महप्फलं होति' म्हणजे धान्याच्या रूपाने मोठे फळ मिळत नाही. 'न महस्सादं' म्हणजे त्याचे जे काही फळ मिळते, त्याचा आस्वाद मोठा नसतो, तो मंद आस्वाद असतो, मधुर नसतो. 'न फातिसेय्यं' म्हणजे त्याची वृद्धी किंवा उत्तमता होत नाही; त्याचा अर्थ असा की त्या पिकाची मोठी वाढ किंवा उत्तम रचना होत नाही. 'उण्णामनिन्नामी' म्हणजे उंच-सखलपणामुळे विषम जमीन. तेथे उंचावर पाणी टिकत नाही आणि सखल भागात खूप जास्त पाणी साठून राहते. 'पासाणसक्खरिकं' म्हणजे पसरलेले मोठे दगड आणि लहान खडे व वाळू यांनी युक्त असलेली जमीन. 'ऊसरं' म्हणजे खारट जमीन. 'न च गम्भीरसितं' म्हणजे कठीण जमीन असल्यामुळे खोलवर नांगरणी करून नांगरणे शक्य होत नाही, केवळ वरवरचीच नांगरणी होते. 'न आयसम्पन्नं' म्हणजे पाण्याचा प्रवाह येण्याची चांगली सोय नसलेली. 'न अपायसम्पन्नं' म्हणजे नंतर पाणी बाहेर जाण्याच्या मार्गाची सोय नसलेली. 'न मातिकासम्पन्नं' म्हणजे लहान-मोठ्या पाण्याच्या पाटांनी युक्त नसलेली. 'न मरियादसम्पन्नं' म्हणजे शेताच्या बांधांनी युक्त नसलेली. 'न महप्फलं' इत्यादी सर्व शब्द पिकाच्या फळाच्या (उत्पादनाच्या) संदर्भातच समजले पाहिजेत.

---

Sampanneti paripuṇṇe sampattiyutte. Pavuttā bījasampadāti sampannaṃ bījaṃ ropitaṃ. Deve sampādayantamhīti deve sammā vassante. Anītisampadā hotīti kīṭakimiādipāṇakaītiyā abhāvo ekā sampadā hoti. Virūḷhīti vaḍḍhi dutiyā sampadā hoti. Vepullanti vipulabhāvo tatiyā sampadā hoti. Phalanti paripuṇṇaphalaṃ catutthī sampadā hoti. Sampannasīlesūti paripuṇṇasīlesu. Bhojanasampadāti sampannaṃ vividhabhojanaṃ. Sampadānanti tividhaṃ kusalasampadaṃ. Upanetīti sā bhojanasampadā upanayati. Kasmā? Sampannañhissa taṃ kataṃ, yasmāssa taṃ katakammaṃ sampannaṃ paripuṇṇanti attho. Sampannatthūdhāti sampanno atthu idha. Vijjācaraṇasampannoti tīhi vijjāhi ca pañcadasahi caraṇadhammehi ca samannāgato. Laddhāti evarūpo puggalo cittassa sampadaṃ avekallaparipuṇṇabhāvaṃ labhitvā. Karoti kammasampadanti paripuṇṇakammaṃ karoti. Labhati catthasampadanti atthañca paripuṇṇaṃ labhati. Diṭṭhisampadanti vipassanādiṭṭhiṃ. Maggasampadanti sotāpattimaggaṃ. Yāti sampannamānasoti paripuṇṇacitto hutvā arahattaṃ yāti. Sā hoti sabbasampadāti sā sabbadukkhehi vimutti sabbasampadā nāma hotīti.

'सम्पन्ने' म्हणजे परिपूर्ण, समृद्धीने युक्त. 'पवुत्ता बीजसम्पदा' म्हणजे उत्तम दर्जाचे बी पेरले गेले आहे. 'देवे सम्पादियन्तम्हि' म्हणजे पाऊस योग्य प्रकारे पडत असताना. 'अनीतिसम्पदा होति' म्हणजे कीटक, अळ्या इत्यादी उपद्रवी जीवांचा अभाव असणे, ही पहिली संपदा होय. 'विरूळ्हि' म्हणजे वाढ (वृद्धी), ही दुसरी संपदा होय. 'वेपुल्लं' म्हणजे विशालता (विपुलता), ही तिसरी संपदा होय. 'फलं' म्हणजे परिपूर्ण फळ मिळणे, ही चौथी संपदा होय. 'सम्पन्नसीलेषु' म्हणजे परिपूर्ण शील असलेल्यांमध्ये. 'भोजनसम्पदा' म्हणजे उत्तम व विविध प्रकारचे भोजन. 'सम्पदानं' म्हणजे तीन प्रकारची कुशल संपदा. 'उपनेति' म्हणजे ती भोजनसंपदा प्राप्त करून देते. का? कारण सज्जनांनी केलेले ते कर्म परिपूर्ण असते; ज्याअर्थी त्यांचे ते केलेले कर्म परिपूर्ण व समृद्ध असते, त्याअर्थी ते प्राप्त करून देते, असा अर्थ आहे. 'सम्पन्नत्थूधा' म्हणजे येथे वस्तू (दानवस्तू) परिपूर्ण आहे. 'विज्जाचरणसम्पन्नो' म्हणजे तीन विद्या आणि पंधरा चरणधर्मांनी युक्त असलेला. 'लद्धा' म्हणजे अशा प्रकारचा पुद्गल (व्यक्ती) चित्ताची परिपूर्णता व अखंडता प्राप्त करून. 'करोति कम्मसम्पदं' म्हणजे परिपूर्ण कर्म करतो. 'लभति चत्थसम्पदं' म्हणजे परिपूर्ण अर्थ (कल्याण) प्राप्त करतो. 'दिट्ठिसम्पदं' म्हणजे विपस्सना दृष्टी. 'मग्गसम्पदं' म्हणजे सोतापत्तिमार्ग. 'याति सम्पन्नमानसो' म्हणजे परिपूर्ण चित्त असलेला होऊन अरहत्त्व प्राप्त करतो. 'सा होति सब्बसम्पदा' म्हणजे सर्व दुःखांतून ती मुक्ती म्हणजेच 'सर्वसंपदा' होय.

---

5. Dānūpapattisuttavaṇṇanā

५. दानूपापत्तिसुत्तवण्णना

---

35. Pañcame dānūpapattiyoti dānapaccayā upapattiyo. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti tasseva vevacanaṃ. Bhāvetīti vaḍḍheti. Hīne vimuttanti hīnesu pañcasu kāmaguṇesu vimuttaṃ. Uttari abhāvitanti tato uttarimaggaphalatthāya abhāvitaṃ. Tatrūpapattiyā saṃvattatīti yaṃ ṭhānaṃ patthetvā kusalaṃ kataṃ, tattha nibbattanatthāya saṃvattati. Vītarāgassāti maggena vā samucchinnarāgassa samāpattiyā vā vikkhambhitarāgassa. Dānamatteneva hi brahmaloke nibbattituṃ na sakkā, dānaṃ pana samādhivipassanācittassa alaṅkāraparivāraṃ hoti. Tato dānena muducitto brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattati. Tena vuttaṃ – ‘‘vītarāgassa no sarāgassā’’ti.

३५. पाचव्या सुत्तात, 'दानूपपत्तियो' म्हणजे दानामुळे होणारे पुनर्जन्म. 'दहति' म्हणजे स्थापित करतो किंवा ठेवतो. 'अधिट्ठाति' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 'भावेति' म्हणजे वाढवतो किंवा भावना करतो. 'हीने विमुत्तं' म्हणजे पाच कनिष्ठ कामगुणांमध्ये आसक्त असलेले. 'उत्तरी अभाविंतं' म्हणजे त्याहून वरच्या मार्ग-फळाच्या प्राप्तीसाठी भावना न केलेले. 'तत्रूपपत्तिया संवत्तति' म्हणजे ज्या स्थानाची आकांक्षा धरून कुशल कर्म केले आहे, तेथे जन्म घेण्यासाठी ते कारणीभूत ठरते. 'वीतरागस्स' म्हणजे मार्गाद्वारे ज्याचा राग (आसक्ती) पूर्णपणे नष्ट झाला आहे अशा व्यक्तीचे किंवा समापत्तीद्वारे ज्याचा राग तात्पुरता शमला आहे अशा व्यक्तीचे. कारण केवळ दानानेच ब्रह्मलोकात जन्म घेणे शक्य नाही, परंतु दान हे समाधी आणि विपस्सना चित्ताचे भूषण व साहाय्यक ठरते. त्यामुळे दानाद्वारे मृदू चित्त झालेली व्यक्ती ब्रह्मविहारांची भावना करून ब्रह्मलोकात जन्म घेते. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'हे वीतरागी (रागरहित) व्यक्तीसाठी आहे, सरागी (रागयुक्त) व्यक्तीसाठी नाही.'

---

6. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā

६. पुञ्ञकिरियवत्थुसुत्तवण्णना

---

36. Chaṭṭhe [Pg.231] puññakiriyāni ca tāni tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthūni cāti puññakiriyavatthūni. Dānādīnañhi lakkhaṇe cittaṃ ṭhapetvā ‘‘evarūpaṃ nāma amhehi dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, bhāvanā bhāvetabbā’’ti sattā puññāni karonti. Dānameva dānamayaṃ, dānacetanāsu vā purimacetanāto nipphannā sanniṭṭhāpakacetanā dānamayaṃ sīlādīhi sīlamayādīni viya. Sesadvayesupi eseva nayo. Parittaṃ kataṃ hotīti thokaṃ mandaṃ kataṃ hoti. Nābhisambhotīti na nipphajjati. Akataṃ hotīti bhāvanāyayogoyeva anāraddho hotīti attho. Manussadobhagyanti manussesu sampattirahitaṃ pañcavidhaṃ nīcakulaṃ. Upapajjatīti paṭisandhivasena upagacchati, tattha nibbattatīti attho. Mattaso katanti pamāṇena kataṃ, thokaṃ na bahu. Manussasobhagyanti manussesu subhagabhāvaṃ tividhakulasampattiṃ. Adhimattanti adhikappamāṇaṃ balavaṃ vā. Adhigaṇhantīti abhibhavitvā gaṇhanti, visiṭṭhatarā jeṭṭhakā hontīti attho.

३६. सहाव्या सुत्तात, जे पुण्याचे कार्य आहे आणि जे त्या त्या फायद्यांचे (आनृशंसांचे) कारण आहे, म्हणून त्यांना 'पुण्यक्रियावस्तू' म्हणतात. कारण दान इत्यादींच्या लक्षणावर चित्त एकाग्र करून, 'आपण अशा प्रकारचे दान दिले पाहिजे, शीलाचे रक्षण केले पाहिजे, भावनेचा अभ्यास केला पाहिजे' असे विचार करून प्राणी पुण्याची कामे करतात. दान हेच 'दानमय' आहे; किंवा दान देण्याच्या चेतनांमध्ये, पूर्व चेतनेपासून उत्पन्न झालेली जी निश्चय करणारी चेतना असते, ती 'दानमय' होय, जसे पिठापासून बनवलेल्या पिठाच्या मूर्ती इत्यादी किंवा दगडापासून बनवलेल्या दगडाच्या मूर्ती इत्यादी असतात, त्याचप्रमाणे. उरलेल्या दोन पदांच्या बाबतीतही (शीलमय आणि भावनामय) हाच नियम लागू होतो. 'परित्तं कतं होति' म्हणजे थोडे किंवा मंद स्वरूपात केलेले असते. 'नाभिसम्भोति' म्हणजे पूर्ण होत नाही. 'अकतं होति' म्हणजे भावनेच्या अभ्यासाचा आरंभच न करणे, असा अर्थ आहे. 'मनुस्सदोभग्गं' म्हणजे मानवांमध्ये समृद्धी नसलेले पाच प्रकारचे कनिष्ठ कुळ. 'उपपज्जति' म्हणजे प्रतिसंधीच्या द्वारे प्राप्त होणे, म्हणजेच तेथे जन्म घेणे असा अर्थ आहे. 'मत्तसो कतं' म्हणजे मर्यादित प्रमाणात केलेले, थोडे केलेले, जास्त न केलेले. 'मनुस्ससोभग्गं' म्हणजे मानवांमध्ये सौभाग्यशाली असणे, म्हणजेच तीन प्रकारच्या कुळ-समृद्धीने युक्त असणे. 'अधिमत्तं' म्हणजे अधिक प्रमाणात किंवा बलवान. 'अधिगण्हन्ति' म्हणजे पराभूत करून ग्रहण करतात, म्हणजेच ते अधिक श्रेष्ठ आणि प्रमुख होतात, असा अर्थ आहे.

---

7. Sappurisadānasuttavaṇṇanā

७. सप्पुरिसदानसुत्तवण्णना

---

37. Sattame sucinti parisuddhaṃ vaṇṇasampannaṃ deti. Paṇītanti rasūpapannaṃ. Kālenāti yuttapattakālena. Kappiyanti yaṃ kappiyaṃ, taṃ deti. Viceyya detīti ‘‘imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissati, imassa na mahapphala’’nti evaṃ paṭiggāhakapariyesanavasena dānaṃ vā paṇidhāyavasena dānaṃ vā vicinitvā deti.

३७. सातव्या सुत्तात, 'सुचिं' म्हणजे अत्यंत शुद्ध आणि सुंदर रंगाने युक्त वस्तू देतो. 'पणीतं' म्हणजे उत्तम चवीने युक्त. 'कालेन' म्हणजे योग्य व अनुकूल वेळी. 'कप्पियं' म्हणजे जे कल्प्य (भिक्षूंसाठी योग्य) आहे, ते देतो. 'विचेय्य देति' म्हणजे 'याला दिलेले दान महाफळ देणारे ठरेल, याला दिलेले दान महाफळ देणारे ठरणार नाही' अशा प्रकारे प्रतिग्राहकाची (दान स्वीकारणाऱ्याची) निवड करून किंवा उत्कृष्ट वस्तूच्या हेतूने दानाची निवड करून देतो.

---

8. Sappurisasuttavaṇṇanā

८. sप्पुरिससुत्तवण्णना

---

38. Aṭṭhame atthāyāti atthatthāya. Hitāya sukhāyāti hitatthāya sukhatthāya. Pubbapetānanti paralokagatānaṃ ñātīnaṃ. Imasmiṃ sutte anuppanne buddhe cakkavattirājāno bodhisattā paccekabuddhā labbhanti, buddhakāle buddhā ceva buddhasāvakā ca. Yathāvuttānañhi etesaṃ atthāya hitāya sukhāya saṃvattanti. Bahunnaṃ vata atthāya, sappañño gharamāvasanti sappañño ghare vasanto bahūnaṃ vata atthāya hoti. Pubbeti paṭhameva. Pubbekatamanussaranti [Pg.232] mātāpitūnaṃ pubbakāraguṇe anussaranto. Sahadhammenāti sakāraṇena paccayapūjanena pūjeti. Apace brahmacārayoti brahmacārino apacayati, nīcavuttitaṃ nesaṃ āpajjati. Pesaloti piyasīlo.

३८. आठव्या सुत्तात, 'अत्थाय' म्हणजे कल्याणासाठी. 'हिताय सुखाय' म्हणजे हितासाठी आणि सुखासाठी. 'पुब्बपेतानं' म्हणजे परलोकात गेलेल्या नातेवाईकांसाठी. या सुत्तात, बुद्ध उत्पन्न झाले नसताना, चक्रवर्ती राजे, बोधिसत्त्व आणि प्रत्येकबुद्ध हे लाभतात; आणि बुद्ध काळात, बुद्ध आणि बुद्धांचे श्रावक लाभतात. कारण वर उल्लेखिलेल्या या सर्वांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी ते कारणीभूत ठरतात. 'खरोखरच बहुतांश लोकांच्या कल्याणासाठी प्रज्ञावंत गृहस्थाश्रमात राहतो' म्हणजे घरात राहणारा प्रज्ञावंत मनुष्य खरोखरच अनेक लोकांच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरतो. 'पुब्बे' म्हणजे आधीच किंवा सर्वप्रथम. 'पुब्बेकतमनुस्सरं' म्हणजे माता-पित्यांनी पूर्वी केलेले उपकार वारंवार आठवून. 'सहधम्मेन' म्हणजे कारणासहित, आवश्यक सामग्रीने पूजा करतो. 'अपचे ब्रह्मचारयो' म्हणजे ब्रह्मचाऱ्यांचा आदर करतो, त्यांच्यासमोर नम्रता धारण करतो. 'पेसलो' म्हणजे प्रिय शील असलेला.

---

9. Abhisandasuttavaṇṇanā

९. अभिसन्दसुत्तवण्णना (अभिसन्द सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

39. Navame dānānīti cetanādānāni. Aggaññānītiādīnaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva.

३९. नवव्या सुत्तात, 'दानानि' म्हणजे चेतना-दान (चेतनेचे दान). 'अग्गञ्ञानि' इत्यादी शब्दांचा अर्थ खाली (चतुक्क निपाताच्या स्पष्टीकरणात) आधीच सांगितला आहे.

---

10. Duccaritavipākasuttavaṇṇanā

१०. दुच्चरितविपाकसुत्तवण्णना (दुश्चरित विपाक सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

40. Dasame pāṇātipātoti pāṇātipātacetanā. Sabbalahusoti sabbalahuko. Appāyukasaṃvattanikoti tena parittakena kammavipākena appāyuko hoti, dinnamattāya vā paṭisandhiyā vilīyati mātukucchito nikkhantamatte vā. Evarūpo hi na aññassa kassaci nissando, pāṇātipātasseva gatamaggo esoti. Bhogabyasanasaṃvattanikoti yathā kākaṇikāmattampi hatthe na tiṭṭhati, evaṃ bhogabyasanaṃ saṃvatteti. Sapattaverasaṃvattaniko hotīti saha sapattehi veraṃ saṃvatteti. Tassa hi sapattā ca bahukā honti. Yo ca naṃ passati, tasmiṃ verameva uppādeti na nibbāyati. Evarūpo hi parassa rakkhitagopitabhaṇḍe aparādhassa nissando.

४०. दहाव्या सुत्तात, 'पाणातिपातो' म्हणजे प्राणातिपाताची चेतना (प्राणघात करण्याची चेतना). 'सब्बलहुसो' म्हणजे सर्वात हलका (कमी तीव्रतेचा प्राणातिपात कर्मविपाक). 'अप्पायुकसंवत्तनिको' म्हणजे त्या प्राणातिपाताच्या थोड्याशा कर्मविपाकामुळे मनुष्य अल्पायुषी होतो; किंवा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) प्राप्त होताच तो नष्ट होतो, किंवा आईच्या गर्भातून बाहेर पडताच नष्ट होतो. खरोखर, अशा प्रकारचा अल्पायुषी होणे हा इतर कोणत्याही कर्माचा परिणाम नसून, तो केवळ प्राणातिपाताचाच मार्ग (परिणाम) आहे. 'भोगब्यसनसंवत्तनिको' म्हणजे ज्याप्रमाणे हातात कवडी देखील टिकत नाही, त्याप्रमाणे ते भोगांचा (संपत्तीचा) नाश घडवून आणते. 'सपत्तवेरसंवत्तनिको होती' म्हणजे शत्रूंसोबत वैर निर्माण करते. कारण अशा व्यक्तीला अनेक शत्रू असतात. आणि जो कोणी त्याला पाहतो, तो त्याच्याशी वैरच धरतो, ते वैर शांत होत नाही. खरोखर, अशा प्रकारचा परिणाम हा दुसऱ्याच्या सुरक्षित व रक्षिलेल्या संपत्तीचा अपहार (अपराध) केल्याचा परिणाम आहे.

---

Abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko hotīti abhūtena abbhakkhānaṃ saṃvatteti, yena kenaci kataṃ tasseva upari patati. Mittehi bhedanasaṃvattanikoti mittehi bhedaṃ saṃvatteti. Yaṃ yaṃ mittaṃ karoti, so so bhijjatiyeva. Amanāpasaddasaṃvattanikoti amanāpasaddaṃ saṃvatteti. Yā sā vācā kaṇṭakā kakkasā kaṭukā abhisajjanī mammacchedikā, gatagataṭṭhāne tameva suṇāti, manāpasaddasavanaṃ nāma na labhati. Evarūpo pharusavācāya gatamaggo nāma. Anādeyyavācāsaṃvattanikoti aggahetabbavacanataṃ saṃvatteti, ‘‘tvaṃ kasmā kathesi, ko hi tava vacanaṃ gahessatī’’ti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ samphappalāpassa gatamaggo. Ummattakasaṃvattaniko hotīti ummattakabhāvaṃ [Pg.233] saṃvatteti. Tena hi manusso ummatto vā khittacitto vā eḷamūgo vā hoti. Ayaṃ surāpānassa nissando. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitanti.

'अभूतब्भक्खानसंवत्तनिको होती' म्हणजे असत्य आरोपांना कारणीभूत होणे; असत्य भाषणाने खोटा आळ आणणे. ज्या कोणाकडूनही ते कृत्य केले गेले असेल, ते शेवटी त्या असत्य बोलणाऱ्यावरच उलटते. 'मित्तेहि भेदनसंवत्तनिको' म्हणजे मित्रांमध्ये फूट पाडण्यास कारणीभूत होणे. तो ज्या ज्या व्यक्तीला मित्र बनवतो, त्या त्या मित्राशी त्याचे नाते तुटतेच. 'अमनापसद्दसंवत्तनिको' म्हणजे अप्रिय शब्द ऐकण्यास कारणीभूत होणे. जी वाणी काट्यासारखी, कठोर, कडू, क्लेशदायक आणि मर्मभेदक असते, तो जिथे जिथे जाईल तिथे तिथे त्याला तीच ऐकावी लागते; त्याला कधीही प्रिय शब्द ऐकायला मिळत नाहीत. खरोखर, हा परुषवाचेचा (कठोर वाणीचा) परिणाम आहे. 'अनादेय्यवाचासंवत्तनिको' म्हणजे शब्दांना प्रतिष्ठा न मिळणे (अविश्वासार्हता). "तू का बोलतोस? तुझे ऐकणार कोण?" अशा प्रकारच्या बोलण्याला तो पात्र ठरतो. हा संफप्पलापाचा (व्यर्थ बडबडीचा) परिणाम आहे. 'उम्मत्तकसंवत्तनिको होती' म्हणजे वेडेपणाला कारणीभूत होणे. कारण मद्यपानामुळे मनुष्य वेडा, विक्षिप्त किंवा लाळ गळणारा (मुका/जडबुद्धी) होतो. हा सुरापानाचा (मद्यपानाचा) दुष्परिणाम आहे. या सुत्तात केवळ संसाराचे चक्र (वट्ट) सांगितले आहे.

---

Dānavaggo catuttho.

दानवग्गो चउत्थो (चौथा दानवर्ग समाप्त).

---

5. Uposathavaggo

५. उपोसथवग्गो (उपोसथ वर्ग)

---

4. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā

४. वासेठ्ठसुत्तवण्णना (वासेठ्ठ सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

44. Pañcamassa catutthe ime cepi, vāseṭṭha, mahāsālāti purato ṭhite dve sālarukkhe dassento parikappopamaṃ āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime tāva mahāsālā acetanā. Sace etepi sacetanā hutvā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, etesampi so uposathavāso dīgharattaṃ hitāya sukhāya assa. Bhūte pana vattabbameva natthīti.

४४. पाचव्या वर्गाच्या चौथ्या सुत्तात, 'इमे चेपि, वासेठ्ठ, महासाला' (हे वासेठ्ठ, हे मोठे सालवृक्ष देखील...) या वाक्याद्वारे समोर उभे असलेले दोन सालवृक्ष दाखवून भगवंतांनी एक काल्पनिक उपमा दिली आहे. याचा अर्थ असा आहे – हे मोठे सालवृक्ष अचेतन (निर्जीव) आहेत. जर हे देखील सचेतन (सजीव) होऊन अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करतील, तर त्यांचे हे उपोसथ पालन देखील दीर्घकाळापर्यंत त्यांच्या हितासाठी व सुखासाठी होईल. मग सजीव मनुष्यांबद्दल तर काय सांगावे! (त्यांच्या कल्याणाबद्दल बोलण्याची गरजच नाही).

---

6. Anuruddhasuttavaṇṇanā

६. अनुरुद्धसुत्तवण्णना (अनुरुद्ध सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

46. Chaṭṭhe yenāyasmā anuruddhoti tā kira devatā attano sampattiṃ oloketvā ‘‘kiṃ nu kho nissāya ayaṃ sampatti amhehi laddhā’’ti āvajjamānā theraṃ disvā ‘‘mayaṃ amhākaṃ ayyassa pubbe cakkavattirajjaṃ karontassa pādaparicārikā hutvā tena dinnovāde ṭhatvā imaṃ sampattiṃ labhimha, gacchāma theraṃ ānetvā imaṃ sampattiṃ anubhavissāmā’’ti divā yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkamiṃsu. Tīsu ṭhānesūti tīsu kāraṇesu. Ṭhānaso paṭilabhāmāti khaṇeneva labhāma. Saranti vacanasaddaṃ vā gītasaddaṃ vā ābharaṇasaddaṃ vā. Pītā assūtiādīni nīlā tāva jātā, pītā bhavituṃ na sakkhissantītiādinā nayena cintetvā vitakketi. Tāpi ‘‘idāni ayyo amhākaṃ pītabhāvaṃ icchati, idāni lohitabhāva’’nti tādisāva ahesuṃ.

४६. सहाव्या सुत्तात, 'येनायस्मा अनुरुद्धो' या संदर्भात अर्थ असा समजला पाहिजे – त्या देवकन्यांनी स्वतःचे ऐश्वर्य पाहून, "आम्हाला हे ऐश्वर्य कोणाच्या प्रभावाने मिळाले आहे?" असा विचार केला. तेव्हा त्यांनी स्थविरांना (आयुष्यमान अनुरुद्धांना) पाहिले आणि विचार केला, "पूर्वी जेव्हा आमचे स्वामी चक्रवर्ती राजा म्हणून राज्य करत होते, तेव्हा आम्ही अनुरुद्धांच्या पादपरिचारिका (सेविका) होतो. त्यांनी दिलेल्या उपदेशाचे पालन करून आम्हाला हे ऐश्वर्य मिळाले आहे. चला, आपण स्थविरांकडे जाऊ या आणि त्यांना आणून या ऐश्वर्याचा आनंद घेऊ या." असा विचार करून त्या दिवसाच्या वेळी जेथे आयुष्यमान अनुरुद्ध होते, तेथे आल्या. 'तीसु ठानेसू' म्हणजे तीन कारणांमध्ये. 'ठाणसो पटिलभाम' म्हणजे क्षणातच प्राप्त करतो. 'सरन्ति' म्हणजे बोलण्याचा आवाज, गाण्याचा आवाज किंवा दागिन्यांचा आवाज. 'पीता अस्सु' इत्यादी शब्दांचा अर्थ असा की, त्या देवकन्या आधी निळ्या रंगाच्या झाल्या, पण नंतर विचार करू लागल्या की त्या पिवळ्या रंगाच्या होऊ शकणार नाहीत का? त्यांनी विचार केला, "आता स्थविरांना आमचा पिवळा रंग हवा आहे, आता लाल रंग हवा आहे." असा विचार करताच त्या तशाच रंगाच्या (पिवळ्या किंवा लाल) झाल्या.

---

Accharaṃ vādesīti pāṇitalaṃ vādesi. Pañcaṅgikassāti ātataṃ, vitataṃ, ātatavitataṃ, ghanaṃ, susiranti imehi pañcahi aṅgehi samannāgatassa. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalatūriyaṃ, vitataṃ nāma ubhayatalaṃ, ātatavitataṃ nāma sabbaso [Pg.234] pariyonaddhaṃ, susiraṃ vaṃsādi, ghanaṃ sammādi. Suvinītassāti ākaḍḍhanasithilakaraṇādīhi samucchitassa. Suppaṭipatāḷitassāti pamāṇe ṭhitabhāvajānanatthaṃ suṭṭhu paṭipatāḷitassa. Kusalehi susamannāhatassāti ye vādetuṃ kusalā chekā, tehi vāditassa. Vaggūti cheko sundaro. Rajanīyoti rañjetuṃ samattho. Kamanīyoti kāmetabbayutto. Khamanīyoti vā pāṭho, divasampi suyyamāno khamateva, na nibbindatīti attho. Madanīyoti mānamadapurisamadajanano. Indriyāni okkhipīti ‘‘asāruppaṃ imā devatā karontī’’ti indriyāni heṭṭhā khipi, na akkhīni ummīletvā olokesi. Na khvayyo anuruddho sādiyatīti ‘‘mayaṃ naccāma gāyāma, ayyo pana anuruddho na kho sādiyati, akkhīni ummīletvā na oloketi, kiṃ mayaṃ naccitvā vā gāyitvā vā karissāmā’’ti tattheva antaradhāyiṃsu. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvaṃ disvā ‘‘katihi nu kho dhammehi samannāgato mātugāmo manāpakāyike devaloke nibbattatī’’ti imamatthaṃ pucchituṃ upasaṅkami.

'अच्छरं वादेसि' म्हणजे हाताने टाळी वाजवणे (किंवा चुटकी वाजवणे). 'पञ्चङ्गिकस्स' म्हणजे पाच प्रकारच्या वाद्यांनी युक्त (आतत, वितत, आततवितत, घन आणि सुसिर). त्यापैकी 'आतत' म्हणजे चामड्याने मढवलेले एकतर्फी वाद्य जसे की ढोल इत्यादी; 'वितत' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी मढवलेले वाद्य; 'आततवितत' म्हणजे सर्व बाजूंनी मढवलेले वाद्य; 'सुसिर' म्हणजे बासरी इत्यादी फुंकून वाजवायची वाद्ये; 'घन' म्हणजे झांज इत्यादी धातूची वाद्ये. 'सुविनीतस्स' म्हणजे तारा ओढणे किंवा सैल करणे इत्यादी योग्य प्रकारे सूर लावलेले. 'सुप्पटिपताळितस्स' म्हणजे आवाजाची मर्यादा राखण्यासाठी योग्य लयीत वाजवलेले. 'कुसलेहि सुसमन्नाहतस्स' म्हणजे जे वाजवण्यात कुशल व निपुण आहेत, त्यांनी वाजवलेले. 'वग्गू' म्हणजे मधुर व सुंदर. 'रजनीयो' म्हणजे मनाला आकर्षित करणारे. 'कमनीयो' म्हणजे इच्छेनुसार आनंद देणारे. 'खमनीयो' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ असा की दिवसभर ऐकले तरी ते मनाला आवडतेच, कंटाळवाणे वाटत नाही. 'मदनीयो' म्हणजे गर्व आणि पुरुषांमध्ये मद (मदहोशी) निर्माण करणारे. 'इन्द्रियानि ओक्खिपि' म्हणजे "या देवकन्या अयोग्य कृत्य करत आहेत" असा विचार करून त्यांनी (स्थविरांनी) आपली इंद्रिये खाली झुकवली, डोळे उघडून पाहिले नाही. 'न ख्वय्यो अनुरुद्धो सादियति' म्हणजे "आम्ही नाचतो, गातो, पण पूज्य अनुरुद्ध मात्र यात आनंद घेत नाहीत, डोळे उघडून पाहतही नाहीत; मग आम्ही नाचून किंवा गाऊन काय करणार?" असा विचार करून त्या देवकन्या तेथेच अंतर्धान पावल्या. 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' म्हणजे त्या देवकन्यांचा प्रभाव पाहून, "किती गुणांनी युक्त असलेली स्त्री मनमोहक अशा देवलोकात जन्म घेते?" हा प्रश्न विचारण्यासाठी ते भगवंतांकडे गेले.

---

9-10. Idhalokikasuttadvayavaṇṇanā

९-१०. इधलोकिकसुत्तद्वयवण्णना (इहलोकाशी संबंधित दोन सुत्तांचे स्पष्टीकरण)

---

49-50. Navame ayaṃ’sa loko āraddho hotīti ayamassa loko idhaloke karaṇamattāya āraddhattā paripuṇṇattā āraddho hoti paripuṇṇo. Soḷasākārasampannāti sutte vuttehi aṭṭhahi, gāthāsu aṭṭhahīti soḷasahi ākārehi samannāgatā, yāni vā aṭṭhaṅgāni parampi tesu samādapetīti evampi soḷasākārasampannāti eke. Saddhāsīlapaññā panettha missikā kathitā. Dasamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ. Sabbasuttesu pana yaṃ na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā āgatanayattā uttānatthamevāti.

४९-५०. नवव्या सुत्तात, 'अयं लोक आरद्धो होति' म्हणजे या इहलोकात तिने करावयाच्या कर्तव्यांचे योग्य पालन केल्यामुळे आणि ते परिपूर्ण केल्यामुळे हा लोक तिच्यासाठी परिपूर्ण (सफल) होतो. 'सोळसाकारसम्पन्ना' म्हणजे सुत्तात सांगितलेल्या आठ आणि गाथांमध्ये सांगितलेल्या आठ अशा सोळा गुणांनी युक्त असणे; किंवा तिच्या अंगी असलेले आठ गुण ती इतरांनाही आचरण्यास प्रवृत्त करते, म्हणून तिला सोळा गुणांनी युक्त म्हटले आहे, असे काही आचार्यांचे मत आहे. येथे श्रद्धा, शील आणि प्रज्ञा यांचे संमिश्रण सांगितले आहे. दहावे सुत्त भिक्खू संघाला उद्देशून सांगितले आहे. सर्व सुत्तांमध्ये जे काही स्पष्ट केले नाही, ते आधीच स्पष्ट केलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखे आहे.

---

Uposathavaggo pañcamo.

उपोसथवग्गो पञ्चमो (पाचवा उपोसथ वर्ग समाप्त).

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

पठमपण्णासकं निट्ठितं (पहिले पन्नासक समाप्त झाले).

---

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुतियपण्णासकं (दुसरे पन्नासक)

---

(6) 1. Gotamīvaggo

(६) १. गोतमीवग्गो (गोतमी वर्ग)

---

1. Gotamīsuttavaṇṇanā

१. गोतमीसुत्तवण्णना (गोतमी सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

51. Chaṭṭhassa [Pg.235] paṭhame sakkesu viharatīti paṭhamagamanena gantvā viharati. Mahāpajāpatīti puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhagavā kapilapuraṃ gantvā paṭhamameva nandaṃ pabbājesi, sattame divase rāhulakumāraṃ. Cumbaṭakakalahe (dī. ni. aṭṭha. 2.331; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.37) pana ubhayanagaravāsikesu yuddhatthāya nikkhantesu satthā gantvā te rājāno saññāpetvā attadaṇḍasuttaṃ (su. ni. 941 ādayo; mahāni. 170 ādayo) kathesi. Rājāno pasīditvā aḍḍhatiyasate aḍḍhatiyasate kumāre adaṃsu, tāni pañca kumārasatāni satthu santike pabbajiṃsu, atha nesaṃ pajāpatiyo sāsanaṃ pesetvā anabhiratiṃ uppādayiṃsu. Satthā tesaṃ anabhiratiyā uppannabhāvaṃ ñatvā te pañcasate daharabhikkhū kuṇāladahaṃ netvā attano kuṇālakāle nisinnapubbe pāsāṇatale nisīditvā kuṇālajātakakathāya (jā. 2.21.kuṇālajātaka) tesaṃ anabhiratiṃ vinodetvā sabbepi te sotāpattiphale patiṭṭhāpesi, puna mahāvanaṃ ānetvā arahattaphaleti. Tesaṃ cittajānanatthaṃ punapi pajāpatiyo sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Te ‘‘abhabbā mayaṃ gharāvāsassā’’ti paṭisāsanaṃ pahiṇiṃsu. Tā ‘‘na dāni amhākaṃ gharaṃ gantuṃ yuttaṃ, mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajissāmā’’ti pañcasatāpi mahāpajāpatiṃ upasaṅkamitvā ‘‘ayye, amhākaṃ pabbajjaṃ anujānāpethā’’ti āhaṃsu. Mahāpajāpatī tā itthiyo gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Setacchattassa heṭṭhā rañño parinibbutakāle upasaṅkamītipi vadantiyeva.

५१. सहाव्या वर्गातील पहिल्या सूत्तात 'शाक्यांमध्ये विहार करत होते' म्हणजे पहिल्यांदा जाऊन तेथे विहार करत होते. 'महाप्रजापती' म्हणजे पुत्रांच्या आणि कन्यांच्या समूहाच्या मोठेपणामुळे हे नाव मिळालेली. 'जिथे भगवान होते, तिथे गेल्या' म्हणजे भगवान कपिलवस्तूला जाऊन त्यांनी सर्वप्रथम नंदाला प्रव्रजित केले, आणि सातव्या दिवशी राहुल कुमाराला. परंतु, चुंभळीवरून (पाण्याच्या भांड्याखाली ठेवायची वळकुटी) झालेल्या भांडणामुळे दोन्ही नगरांतील (कपिलवस्तू आणि कोलीय) रहिवासी युद्धासाठी निघाले असता, शास्त्यांनी तेथे जाऊन त्या राजांना समजावले आणि 'अत्तदण्ड सुत्त' सांगितले. राजांनी प्रसन्न होऊन अडीच-अडीचशे कुमार दिले. त्या पाचशे कुमारांनी शास्त्यांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेतली. त्यानंतर त्यांच्या पत्नींनी निरोप पाठवून त्यांच्या मनात अनभिरती (उदासीनता) निर्माण केली. शास्त्यांनी त्यांच्या मनात अनभिरती उत्पन्न झाल्याचे जाणून, त्या पाचशे तरुण भिक्खूंना कुणाल सरोवराकडे नेले. स्वतः कुणाल पक्षी असताना पूर्वी ज्या शिळाखंडावर बसले होते, त्यावर बसून त्यांनी 'कुणाल जातक' कथा सांगून त्यांची अनभिरती दूर केली आणि त्या सर्वांना सोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित केले. पुन्हा महावनात आणून त्यांना अरहंत फलात प्रतिष्ठित केले. त्यांचे चित्त जाणून घेण्यासाठी त्यांच्या पत्नींनी पुन्हा निरोप पाठवला. त्यांनी 'आम्ही गृहस्थाश्रमात परतण्यास असमर्थ आहोत' असा उलट निरोप पाठवला. त्या म्हणाल, 'आता आम्हाला स्वतःच्या घरी जाणे योग्य नाही. महाप्रजापतीकडे जाऊन प्रव्रज्येची अनुमती मिळवून आपण प्रव्रजित होऊ या.' असे विचार करून त्या पाचशे स्त्रिया महाप्रजापतीकडे गेल्या आणि म्हणाल, 'आर्ये, आम्हाला प्रव्रज्येची अनुमती मिळवून द्या.' महाप्रजापतीने त्या स्त्रियांना सोबत घेऊन, जिथे भगवान होते तिथे प्रस्थान केले. 'श्वेतछत्राखाली राजा (शुद्धोधन) परिनिर्वाण पावले तेव्हा त्या आल्या' असेही काही जण म्हणतात.

---

Alaṃ gotami, mā te ruccīti kasmā paṭikkhipi, nanu sabbesampi buddhānaṃ catasso parisā hontīti? Kāmaṃ honti, kilametvā pana anekavāraṃ yācite anuññātaṃ pabbajjaṃ ‘‘dukkhena laddhā’’ti sammā paripālessantīti garuṃ katvā anuññātukāmo paṭikkhipi. Pakkāmīti puna kapilapurameva pāvisi. Yathābhirantaṃ [Pg.236] viharitvāti bodhaneyyasattānaṃ upanissayaṃ olokento yathājjhāsayane viharitvā. Cārikaṃ pakkāmīti mahājanasaṅgahaṃ karonto uttamāya buddhasiriyā anopamena buddhavilāsena aturitacārikaṃ pakkāmi.

'हे गौतमी, पुरे कर, तुला हे रुचू नये' असे म्हणून भगवंतांनी का नकार दिला? सर्वच बुद्धांच्या चार परिषदा असतातच ना? होय, नक्कीच असतात. परंतु, कष्ट सोसून अनेक वेळा याचना केल्यानंतर मिळालेली प्रव्रज्या 'आम्हाला ही कष्टाने मिळाली आहे' असे समजून त्या तिचे चांगल्या प्रकारे पालन करतील, असा विचार करून आणि प्रव्रज्येला महत्त्व देऊन, अनुमती देण्याची इच्छा असूनही त्यांनी नकार दिला. 'प्रस्थान केले' म्हणजे पुन्हा कपिलवस्तूतच प्रवेश केला. 'यथाभिरंत विहार करून' म्हणजे बोध प्राप्त करण्यास योग्य असणाऱ्या प्राण्यांचे उपनिषय (पात्रता) पाहत, आपल्या इच्छेनुसार विहार करून. 'चारिकेसाठी प्रस्थान केले' म्हणजे जनसमुदायाचे कल्याण करत, उत्तम बुद्धश्रीमंततेने आणि अनुपम बुद्धविलासाने अतिशय शांतपणे चारिकेसाठी प्रस्थान केले.

---

Sambahulāhi sākiyānīhi saddhinti antonivesanamhiyeva dasabalaṃ uddissa pabbajjāvesaṃ gahetvā pañcasatā sākiyāniyo pabbajjāvesaṃyeva gāhāpetvā sabbāhipi tāhi sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ. Cārikaṃ pakkāmīti gamanaṃ abhinīhari. Gamanābhinīharaṇakāle pana tā sukhumālā rājitthiyo padasā gantuṃ na sakkhissantīti sākiyakoliyarājāno sovaṇṇasivikāyo upaṭṭhāpayiṃsu. Tā pana ‘‘yāne āruyha gacchantīti satthari agāravo kato hotī’’ti ekapaṇṇāsayojanikaṃ padasāva paṭipajjiṃsu. Rājānopi purato ca pacchato ca ārakkhaṃ saṃvidahāpetvā taṇḍulasappitelādīnaṃ sakaṭāni pūrāpetvā ‘‘gataṭṭhāne gataṭṭhāne āhāraṃ paṭiyādethā’’ti purise pesayiṃsu. Sūnehi pādehīti tāsañhi sukhumālattā pādesu eko phoṭo uṭṭheti, eko bhijjati. Ubho pādā katakaṭṭhisamparikiṇṇā viya hutvā uddhumātā jātā. Tena vuttaṃ – ‘‘sūnehi pādehī’’ti. Bahidvārakoṭṭhaketi dvārakoṭṭhakato bahi. Kasmā panevaṃ ṭhitāti? Evaṃ kirassā ahosi – ‘‘ahaṃ tathāgatena ananuññātā sayameva pabbajjāvesaṃ aggahesiṃ, evaṃ gahitabhāvo ca pana me sakalajambudīpe pākaṭo jāto. Sace satthā pabbajjaṃ anujānāti, iccetaṃ kusalaṃ. Sace pana nānujānissati, mahatī garahā bhavissatī’’ti vihāraṃ pavisituṃ asakkontī rodamānāva aṭṭhāsi.

'अनेक शाक्य स्त्रियांसोबत' म्हणजे अंतःपुरातच व दशबलांना उद्देशून प्रव्रज्येचा वेष धारण करून, पाचशे शाक्य स्त्रियांना प्रव्रज्येचा वेष धारण करायला लावून, त्या सर्व अनेक शाक्य स्त्रियांसोबत. 'चारिकेसाठी प्रस्थान केले' म्हणजे प्रवासाला सुरुवात केली. प्रवासाला सुरुवात करताना, 'त्या सुकुमार राजस्त्रिया पायी चालू शकणार नाहीत' असा विचार करून शाक्य आणि कोलीय राजांनी सोन्याच्या पालख्या तयार ठेवल्या. परंतु, 'वाहनात बसून गेल्यास शास्त्यांचा अनादर होईल' असा विचार करून त्यांनी एकावन्न योजनेचा मार्ग पायीच कापला. राजांनीही पुढे आणि मागे संरक्षणाची व्यवस्था केली आणि तांदूळ, तूप, तेल इत्यादींनी भरलेल्या गाड्या पाठवून सेवकांना आदेश दिला की, 'ज्या ज्या ठिकाणी त्या जातील, तिथे तिथे त्यांच्यासाठी आहाराची व्यवस्था करा.' 'सुजलेल्या पायांनी' म्हणजे त्यांच्या सुकुमारतेमुळे पायांवर एक फोड येत होता आणि दुसरा फुटत होता. दोन्ही पाय खबळलेल्या पाण्याने भरलेल्या फोडांसारखे होऊन सुजले होते. म्हणून म्हटले आहे - 'सुजलेल्या पायांनी'. 'बाहरच्या प्रवेशद्वाराजवळ' म्हणजे प्रवेशद्वाराच्या बाहेर. पण त्या अशा का उभ्या राहिल्या? त्यांच्या मनात असा विचार आला होता की, 'मी तथागतांच्या अनुमतीशिवाय स्वतःच प्रव्रज्येचा वेष धारण केला आहे, आणि मी असा वेष धारण केल्याची गोष्ट संपूर्ण जंबुद्विपात प्रसिद्ध झाली आहे. जर शास्त्यांनी प्रव्रज्येला अनुमती दिली, तर ते उत्तम होईल. पण जर त्यांनी अनुमती दिली नाही, तर मोठी निंदा होईल.' या भीतीने विहारात प्रवेश करण्याचे धैर्य न झाल्यामुळे त्या रडतच बाहेर उभ्या राहिल्या.

---

Kiṃ nu tvaṃ gotamīti kiṃ nu rājakulānaṃ vipatti uppannā, kena tvaṃ kāraṇena evaṃ vivaṇṇabhāvaṃ pattā, sūnehi pādehi…pe… ṭhitāti. Aññenapi pariyāyenāti aññenapi kāraṇena. Bahukārā, bhantetiādinā tassā guṇaṃ kathetvā puna pabbajjaṃ yācanto evamāha. Satthāpi ‘‘itthiyo nāma parittapaññā, ekayācitamattena pabbajjāya anuññātāya na mama sāsanaṃ garuṃ katvā gaṇhissantī’’ti tikkhattuṃ paṭikkhipitvā idāni garuṃ katvā gāhāpetukāmatāya sace, ānanda, mahāpajāpatī gotamī [Pg.237] aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti, sāva’ssā hotu upasampadātiādimāha. Tattha sāvassāti sā eva assā pabbajjāpi upasampadāpi hotu.

'हे गौतमी, तू अशी का?' म्हणजे 'राजघराण्यावर काही संकट आले आहे का? तू कोणत्या कारणामुळे अशी निस्तेज झाली आहेस आणि सुजलेल्या पायांनी...पे... उभी आहेस?' असे विचारले. 'इतरही पर्यायाने' म्हणजे इतरही कारणाने. 'भंते, त्या अत्यंत उपकारक आहेत...' इत्यादी शब्दांत तिचे गुण सांगून, पुन्हा प्रव्रज्येची याचना करताना त्यांनी असे म्हटले. शास्त्यांनीही विचार केला की, 'स्त्रिया अल्पप्रज्ञ असतात. केवळ एकदाच याचना केल्यावर जर प्रव्रज्येला अनुमती दिली, तर त्या माझ्या शासनाला आदरपूर्वक स्वीकारणार नाहीत.' म्हणून तीन वेळा नकार देऊन, आता त्यांना त्याचे महत्त्व पटवून देऊन ते स्वीकारायला लावण्याच्या इच्छेने त्यांनी म्हटले: 'हे आनंदा, जर महाप्रजापती गौतमीने आठ गरूधम्मांचा स्वीकार केला, तर तीच तिची उपसंपदा समजावी.' त्यामध्ये 'तीच तिची' म्हणजे तोच तिचा स्वीकार हीच तिची प्रव्रज्या आणि उपसंपदा ठरावी.

---

Tadahūpasampannassāti taṃdivasaṃ upasampannassa. Abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabbanti omānātimāne akatvā pañcapatiṭṭhitena abhivādanaṃ, āsanā paccuṭṭhāya paccuggamanavasena paccuṭṭhānaṃ, dasanakhe samodhānetvā añjalikammaṃ, āsanapaññāpanabījanādikaṃ anucchavikakammasaṅkhātaṃ sāmīcikammañca katabbaṃ. Abhikkhuke āvāseti yattha vasantiyā anantarāyena ovādatthāya upasaṅkamanaṭṭhāne ovādadāyako ācariyo natthi, ayaṃ abhikkhuko āvāso nāma. Evarūpe āvāse vassaṃ na upagantabbaṃ. Anvaḍḍhamāsanti anuposathikaṃ. Ovādūpasaṅkamananti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ. Diṭṭhenāti cakkhunā diṭṭhena. Sutenāti sotena sutena. Parisaṅkāyāti diṭṭhasutavasena parisaṅkitena. Garudhammanti garukaṃ saṅghādisesāpattiṃ. Pakkhamānattanti anūnāni pannarasa divasāni mānattaṃ. Chasu dhammesūti vikālabhojanacchaṭṭhesu sikkhāpadesu. Sikkhitasikkhāyāti ekasikkhampi akhaṇḍaṃ katvā pūritasikkhāya. Akkositabbo paribhāsitabboti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena akkosavatthunā na akkositabbo, bhayūpadaṃsanāya yāya kāyaci paribhāsāya na paribhāsitabbo.

तदहुपसम्पन्नस्साति म्हणजे 'त्याच दिवशी उपसंपदा झालेल्याचे'. अभिवादन, प्रत्युत्थान, अंजलि कर्म आणि सामीचिकर्म करावे म्हणजे हीनता किंवा अतिमान न बाळगता, पंचप्रतिष्ठित (पाच अंगांनी भूमीला स्पर्श करून) अभिवादन करणे; आसनावरून उठून सामोरे जाण्याद्वारे प्रत्युत्थान करणे; दहा नखे (दोन्ही हात) जोडून अंजलि कर्म करणे; आणि आसन मांडणे, पंख्याने वारा घालणे इत्यादी योग्य कर्मांना 'सामीचिकर्म' म्हणतात, ते करणे होय. अभिक्खुके आवासेति म्हणजे ज्या आरामात राहणाऱ्या भिक्खुणीला कोणताही अडथळा न येता उपदेश घेण्यासाठी जाण्याच्या ठिकाणी उपदेश देणारा आचार्य नसतो, तो 'अभिक्खुक आवास' (भिक्खू नसलेला आराम) होय. अशा आरामात वर्षावास करू नये. अन्वड्ढमासन्ति म्हणजे प्रत्येक उपोसथ दिवशी. ओवादूपसङ्कमनन्ति म्हणजे उपदेश घेण्यासाठी जाणे. दिट्ठेनाति म्हणजे डोळ्यांनी पाहिलेल्याने. सुतेनाति म्हणजे कानाने ऐकलेल्याने. परिसङ्कायाति म्हणजे पाहिलेल्या व ऐकलेल्याच्या आधारे शंका घेण्याने. गरुधम्मन्ति म्हणजे गंभीर अशी संघादिसेस आपत्ती. पक्खमानत्तन्ति म्हणजे पूर्ण पंधरा दिवस मानत्त. छसु धम्मेसूति म्हणजे विकालभोजन हे सहावे असणाऱ्या सहा शिक्षापदांमध्ये. सिक्खितसिक्खायति म्हणजे एकही शिक्षापद खंडित न करता पूर्ण केलेल्या शिक्षेमध्ये. अक्कोसितब्बो परिभासितब्बोति म्हणजे दहा आकोस-वस्तूंपैकी (शिवीगाळ करण्याच्या कारणांपैकी) कोणत्याही कारणाने शिवीगाळ करू नये, आणि भीती दाखवून कोणत्याही प्रकारची निर्भत्सना करू नये.

---

Ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapathoti ovādānusāsanadhammakathāsaṅkhāto vacanapatho bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu ovarito pihito, na bhikkhuniyā koci bhikkhu ovaditabbo anusāsitabbo vā ‘‘bhante, porāṇakattherā idaṃ cīvaravattaṃ pūrayiṃsū’’ti evaṃ pana paveṇivasena kathetuṃ vaṭṭati. Anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapathoti bhikkhūnaṃ pana bhikkhunīsu vacanapatho anivārito, yathāruci ovadituṃ anusāsituṃ dhammakathaṃ kathetunti ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā garudhammakathā samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya (pāci. aṭṭha. 148) vuttanayeneva veditabbā.

ओवटो भिक्खुनीनं भिक्खूसु वचनपथोति म्हणजे भिक्खुणींचा भिक्खूंशी बोलण्याचा मार्ग (जो उपदेश, अनुशासन आणि धम्मकथा या रूपातील आहे) बंद किंवा रोखलेला आहे. भिक्खुणीने कोणत्याही भिक्खूला उपदेश किंवा अनुशासन करू नये. परंतु, 'भंते, प्राचीन थेरांनी या चीवर-वत्त (चीवर संबंधीचे नियम) पूर्ण केले होते,' अशा प्रकारे परंपरेच्या अनुषंगाने बोलणे योग्य आहे. अनोवटो भिक्खूनं भिक्खुनीsu वचनपथोति म्हणजे भिक्खूंचा भिक्खुणींशी बोलण्याचा मार्ग अनिरुद्ध (खुला) आहे; त्यांना आपल्या इच्छेनुसार उपदेश करण्यास, अनुशासन करण्यास आणि धम्मकथा सांगण्यास मनाई नाही. हा येथे संक्षेप आहे. विस्ताराने ही गरुधम्मकथा 'समन्तपासादिका' नावाच्या विनय-अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावी.

---

Ime pana aṭṭha garudhamme satthu santike uggahetvā therena attano ārociyamāne sutvāva mahāpajāpatiyā tāva mahantaṃ domanassaṃ khaṇena [Pg.238] paṭippassambhi, anotattadahato ābhatena sītudakassa ghaṭasatena matthake parisittā viya vigatapariḷāhā attamanā hutvā garudhammapaṭiggahaṇena uppannapītipāmojjaṃ āvikarontī seyyathāpi, bhantetiādikaṃ udānaṃ udānesi.

शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध शिकून घेऊन थेरांनी (आनंद थेरांनी) स्वतःला सांगितलेले हे आठ गरुधम्म ऐकताच महाप्रजापती गोतमीचे मोठे दौर्मनस्य (दुःख) एका क्षणात शांत झाले. जणू काही अनवतप्त सरोवरातून आणलेल्या थंड पाण्याच्या शेकडो घटकांनी डोक्यावर अभिषेक केला असावा, त्याप्रमाणे तिचा दाह शांत झाला आणि ती प्रसन्नचित्त झाली. गरुधम्म स्वीकारल्यामुळे उत्पन्न झालेली प्रीती आणि प्रमोद प्रकट करत तिने 'ज्याप्रमाणे, भंते...' इत्यादी उदान उद्गारले.

---

Kumbhatthenakehīti kumbhe dīpaṃ jāletvā tena ālokena paraghare bhaṇḍaṃ vicinitvā thenakacorehi. Setaṭṭhikā nāma rogajātīti eko pāṇako nāḷamajjhagataṃ kaṇḍaṃ vijjhati, yena viddhā kaṇḍā nikkhantampi sālisīsaṃ khīraṃ gahetuṃ na sakkoti. Mañjiṭṭhikā nāma rogajātīti ucchūnaṃ antorattabhāvo.

कुम्भत्थेनकेहीति म्हणजे घागरीत दिवा लावून, त्या प्रकाशात दुसऱ्याच्या घरातून वस्तू शोधून चोरी करणाऱ्या चोरांद्वारे. सेतट्ठिका नाम रोगजातीति म्हणजे 'श्वेतास्थिका' नावाचा रोग, ज्यात एक कीटक धानाच्या नळीच्या मध्यभागाला छिद्र पाडतो, ज्यामुळे छिद्र पडलेले धानाचे कणीस बाहेर आले तरी त्यात दुधाचा अंश (रस) भरू शकत नाही. मञ्जिट्ठिका नाम रोगजातीति म्हणजे 'मंजिष्ठिका' नावाचा रोग, जो उसाचा आतील भाग लाल होणे हा होय.

---

Mahato taḷākassa paṭikacceva āḷinti iminā pana etamatthaṃ dasseti – yathā mahato taḷākassa pāḷiyā abaddhāyapi kiñci udakaṃ tiṭṭhateva, paṭhamameva baddhāya pana yaṃ abaddhapaccayā na tiṭṭheyya, tampi tiṭṭheyya, evameva ye ime anuppanne vatthusmiṃ paṭikacceva anatikkamanatthāya garudhammā paññattā, tesu apaññattesu mātugāmassa pabbajitattā pañca vassasatāni saddhammo tiṭṭheyya. Paṭikacceva paññattattā pana aparānipi pañca vassasatāni ṭhassatīti evaṃ paṭhamaṃ vuttavassasahassameva ṭhassati. Vassasahassanti cetaṃ paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavānaṃ vaseneva vuttaṃ, tato pana uttaripi sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassaṃ, anāgāmivasena vassasahassaṃ, sakadāgāmivasena vassasahassaṃ, sotāpannavasena vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhasaddhammo ṭhassati. Pariyattidhammopi tāniyeva. Na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthi, nāpi pariyattiyā sati paṭivedho na hoti. Liṅgaṃ pana pariyattiyā antarahitāyapi ciraṃ pavattissatīti.

महातो तळाकस्स पटिकच्चेव आळिन्ति या वाक्याने हा अर्थ दर्शवला आहे – ज्याप्रमाणे मोठ्या तलावाचा बांध न बांधताही काही पाणी टिकून राहतेच, परंतु आधीच बांध बांधल्यास, जे पाणी बांध न बांधल्यामुळे टिकून राहिले नसते, ते देखील टिकून राहते; त्याचप्रमाणे, कोणतीही घटना घडण्यापूर्वीच, नियमांचे उल्लंघन होऊ नये म्हणून हे जे गरुधम्म प्रज्ञप्त केले आहेत, जर ते प्रज्ञप्त केले नसते, तर स्त्रियांच्या प्रव्रज्येमुळे सद्धम्म केवळ पाचशे वर्षे टिकला असता. परंतु आधीच प्रज्ञप्त केल्यामुळे आणखी पाचशे वर्षे टिकेल, अशा प्रकारे आधी सांगितल्याप्रमाणे एक हजार वर्षेच टिकेल. 'एक हजार वर्षे' हे प्रतिसंभिदा प्राप्त क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) संदर्भात सांगितले आहे. त्यानंतर देखील, शुष्कविपश्यक क्षीणासवांच्या संदर्भात एक हजार वर्षे, अनागामींच्या संदर्भात एक हजार वर्षे, सकदागामींच्या संदर्भात एक हजार वर्षे आणि स्रोतापन्नांच्या संदर्भात एक हजार वर्षे, अशा प्रकारे पाच हजार वर्षे प्रतिवेध-सद्धम्म टिकून राहील. परियत्ति-धम्म देखील तितकीच वर्षे टिकेल. कारण परियत्ति नसताना प्रतिवेध होऊ शकत नाही, आणि परियत्ति असताना प्रतिवेध होणार नाही असे नाही (तो होतोच). परियत्ति लुप्त झाल्यावरही भिक्खूंचे लिंग (वेष) दीर्घकाळ टिकून राहील.

---

2. Ovādasuttavaṇṇanā

२. ओवाद सुत्ताची व्याख्या.

---

52. Dutiye bahussutoti idha sakalassapi buddhavacanassa vasena bahussutabhāvo veditabbo. Garudhammanti kāyasaṃsaggaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Bhikkhunovādakavinicchayo pana samantapāsādikāya (pāci. aṭṭha. 144 ādayo) vuttanayeneva veditabbo.

५२. दुसऱ्या सुत्तात 'बहुस्सुतो' या शब्दाने येथे संपूर्ण बुद्धवचनाच्या संदर्भात बहुश्रुत असणे जाणून घ्यावे. 'गरुधम्म' म्हणजे कायसंसर्ग (शारीरिक संसर्ग). हा येथे संक्षेप आहे. भिक्खुणीला उपदेश देण्यासंबंधीचा निर्णय 'समन्तपासादिका' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावा.

---

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

३. संखित्त सुत्ताची व्याख्या.

---

53. Tatiye [Pg.239] sarāgāyāti sarāgatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Saṃyogāyāti vaṭṭe saṃyogatthāya. Visaṃyogāyāti vaṭṭe visaṃyogabhāvatthāya. Ācayāyāti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. No apacayāyāti na vaṭṭaviddhaṃsanatthāya. Dubbharatāyāti dupposanatthāya. No subharatāyāti na sukhaposanatthāya. Imasmiṃ sutte paṭhamavārena vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiyavārena vivaṭṭaṃ kathitaṃ. Iminā ca pana ovādena gotamī arahattaṃ pattāti.

५३. तिसऱ्या सुत्तात 'सरागाय' म्हणजे रागाच्या वृद्धीसाठी. 'विरागाय' म्हणजे विरागासाठी (आसक्ती दूर करण्यासाठी). 'संयोगाय' म्हणजे संसारात (वट्टात) बांधले जाण्यासाठी. 'विसंयोगाय' म्हणजे संसारातून मुक्त होण्यासाठी. 'आचयाय' म्हणजे संसाराच्या वृद्धीसाठी. 'नो अपचयाय' म्हणजे संसाराचा नाश न करण्यासाठी. 'दुब्भरताय' म्हणजे पोषण्यास कठीण असण्यासाठी. 'नो सुभरताय' म्हणजे सुलभ पोषणासाठी नसणे. या सुत्तात पहिल्या भागात संसार (वट्ट) सांगितला आहे, आणि दुसऱ्या भागात संसारातून मुक्ती (विवट्ट) सांगितली आहे. आणि या उपदेशाने महाप्रजापती गोतमीने अर्हत्त्व प्राप्त केले.

---

4. Dīghajāṇusuttavaṇṇanā

४. दीघजाणु सुत्ताची व्याख्या.

---

54. Catutthe byagghapajjāti idamassa paveṇi nāma vasena ālapanaṃ. Tassa hi pubbapurisā byagghapathe jātāti tasmiṃ kule manussā byagghapajjāti vuccanti. Issatthenāti issāsakammena. Tatrupāyāyāti ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti jānane upāyabhūtāya. Vuddhasīlinoti vaḍḍhitasīlā vuddhasamācārā. Āyanti āgamanaṃ. Nāccogāḷhanti nātimahantaṃ. Nātihīnanti nātikasiraṃ. Pariyādāyāti gahetvā khepetvā. Tattha yassa vayato diguṇo āyo, tassa vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti.

५४. चौथ्या सुत्तात 'ब्यग्धपज्ज' हे त्याचे परंपरेनुसार असलेले संबोधन आहे. कारण त्याचे पूर्वज वाघांच्या मार्गावर (व्याघ्रपथावर) जन्मले होते, म्हणून त्या कुळातील लोकांना 'ब्यग्धपज्ज' म्हटले जाते. 'इस्सत्थेन' म्हणजे धनुर्विद्येच्या कौशल्याने. 'तत्रुपाय' म्हणजे 'या वेळी हे करणे योग्य आहे' अशा ज्ञानाने युक्त असणे, जे योग्य उपाय ठरते. 'वृद्धशीली' म्हणजे शील वृद्धिंगत झालेले आणि आचरण प्रगल्भ झालेले. 'आय' म्हणजे उत्पन्नाचे येणे. 'नाच्चोगाळ्हं' म्हणजे अतिप्रचंड नसणे. 'नातिहीनं' म्हणजे अतिशय कमी किंवा कष्टाचे नसणे. 'परियादाय' म्हणजे ग्रहण करून किंवा खर्च करून संपवणे. तेथे ज्याचे उत्पन्न त्याच्या खर्चापेक्षा दुप्पट असते, त्याचा खर्च त्याच्या उत्पन्नाला संपवू शकत नाही.

---

‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;

Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –

"घरात राहणाऱ्या बुद्धिमान माणसाने आपल्या संपत्तीचे चार भाग करावेत; एका भागाने संपत्तीचा उपभोग घ्यावा, दोन भाग व्यवसायात (उद्योगात) लावावेत, आणि चौथा भाग संकटाच्या वेळी उपयोगी पडेल या विचाराने सुरक्षित (संचित) ठेवावा."

---

Evaṃ paṭipajjato pana vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkotiyeva.

अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या व्यक्तीचा खर्च (व्यय) त्याच्या उत्पन्नाला (आयाला) कधीही संपवून टाकू शकत नाही.

---

Udumbarakhādīvāti yathā udumbarāni khāditukāmena pakke udumbararukkhe cālite ekappahāreneva bahūni phalāni patanti, so khāditabbayuttakāni khāditvā itarāni bahutarāni pahāya gacchati, evamevaṃ yo āyato vayaṃ bahutaraṃ katvā vippakiranto bhoge paribhuñjati, so ‘‘udumbarakhādikaṃvāyaṃ kulaputto bhoge khādatī’’ti vuccati. Ajeṭṭhamaraṇanti [Pg.240] anāyakamaraṇaṃ. Samaṃ jīvikaṃ kappetīti sammā jīvikaṃ kappeti. Samajīvitāti samajīvitāya jīvitā. Apāyamukhānīti vināsassa ṭhānāni.

'उदुंबरखादी' (उंबराची फळे खाणारा) म्हणजे ज्याप्रमाणे उंबराची फळे खाण्याची इच्छा असणाऱ्या माणसाने पिकलेले उंबराचे झाड हलवले असता एकाच झटक्यात पुष्कळ फळे खाली पडतात, आणि तो केवळ खाण्यायोग्य फळे खाऊन इतर पुष्कळ फळे तिथेच सोडून निघून जातो; त्याचप्रमाणे जो मनुष्य आपल्या उत्पन्नापेक्षा खर्च अधिक करून, संपत्तीची उधळपट्टी करत तिचा उपभोग घेतो, त्याला 'हा कुलपुत्र उंबराची फळे खाणाऱ्याप्रमाणे संपत्ती नष्ट करतो' असे म्हटले जाते. 'अजेठ्ठमरणं' म्हणजे अनाथ मरण (प्रमुखाशिवाय मरणे). 'समं जीविकं कप्पेति' म्हणजे योग्य प्रकारे उपजीविका चालवणे. 'समजीविता' म्हणजे संतुलित जीवन जगणे. 'अपायमुखानि' म्हणजे विनाशाची कारणे (मार्ग).

---

Uṭṭhātā kammadheyyesūti kammakaraṇaṭṭhānesu uṭṭhānavīriyasampanno. Vidhānavāti vidahanasampanno. Sotthānaṃ samparāyikanti sotthibhūtaṃ samparāyikaṃ. Saccanāmenāti buddhattāyeva buddhoti evaṃ avitathanāmena. Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgo ca sesapuññañca pavaḍḍhati. Imasmiṃ sutte saddhādayo missakā kathitā. Pañcamaṃ uttānameva.

'उठ्ठाता कम्मधेय्येसु' म्हणजे कार्यक्षेत्रात उद्योग आणि वीर्याने (उत्साहाने) युक्त असणारा. 'विधानवा' म्हणजे नियोजन कौशल्याने संपन्न असणारा. 'सोत्थानं सम्परायिकं' म्हणजे परलोकात कल्याणकारी ठरणारे. 'सच्चनामेन' म्हणजे सत्य जाणल्यामुळे 'बुद्ध' या यथार्थ नावाने ओळखले जाणारे. 'चागो पुञ्ञं पवड्ढति' म्हणजे त्याग आणि इतर पुण्यकर्मे वाढतात. या सुत्तात श्रद्धा इत्यादींचे संमिश्र वर्णन केले आहे. पाचवे सुत्त अगदी स्पष्ट अर्थाचे आहे.

---

6. Bhayasuttavaṇṇanā

६. भयसुत्तवर्णना (भय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

56. Chaṭṭhe gabbhoti gabbhavāso. Diṭṭhadhammikāpīti sandiṭṭhikā gabbhavāsasadisā punapi manussagabbhā. Samparāyikāpīti ṭhapetvā manussagabbhe sesagabbhā. Ubhayaṃ ete kāmā pavuccantīti bhayañca dukkhañca, bhayañca rogo ca, bhayañca gaṇḍo ca, bhayañca sallañca, bhayañca saṅgo ca, bhayañca paṅko ca, bhayañca gabbho cāti evaṃ ubhayaṃ ete kāmā pavuccanti. Sātarūpenāti kāmasukhena. Palipathanti vaṭṭapalipathaṃ. Atikkammāti imasmiṃ ṭhāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā assa bhikkhuno arahattappattabhāvo gahito. Evarūpaṃ pajaṃ jātijarūpetaṃ tīsu bhavesu phandamānaṃ avekkhatīti sutte vaṭṭaṃ kathetvā gāthāsu vivaṭṭaṃ kathitanti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva.

५६. सहाव्या सुत्तात 'गब्भो' म्हणजे गर्भावास (गर्भात राहणे). 'दिट्ठधम्मिकापि' म्हणजे याच जन्मातील गर्भावासासारखे पुन्हा मानवी गर्भात जन्म घेणे. 'सम्परायिकापि' म्हणजे मानवी गर्भ वगळता इतर योनींमधील गर्भ. 'उभयं एते कामा पुवुच्चन्ति' म्हणजे भय आणि दुःख, भय आणि रोग, भय आणि गंड (गळू), भय आणि शल्य (काटा), भय आणि आसक्ती (संग), भय आणि चिखल (पंक), भय आणि गर्भ - या दोन्ही प्रकारांना 'काम' (इंद्रियभोग) म्हटले जाते. 'सातरूपेन' म्हणजे कामसुखाने. 'पलिपथं' म्हणजे संसारचक्ररूपी मार्ग. 'अतिक्कम्म' (ओलांडून) या शब्दाने येथे विपश्यना वाढवून त्या भिक्खूने अर्हतपद प्राप्त केल्याचे दर्शवले आहे. 'अशा प्रकारच्या जन्म आणि जरेने युक्त असलेल्या, तिन्ही भवांमध्ये तडफडणाऱ्या प्रजेला (प्राण्यांना) पाहतो' या सुत्तात संसारचक्राचे (वट्ट) वर्णन करून गाथांमध्ये संसारमुक्तीचे (विवट्ट) वर्णन केले आहे. सातवे आणि आठवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

9-10. Puggalasuttadvayavaṇṇanā

९-१०. पुग्गलसुत्तद्वयवर्णना (दोन पुग्गल सुत्तांचे स्पष्टीकरण)

---

59-60. Navame ujubhūtoti kāyavaṅkādīnaṃ abhāvena ujuko. Paññāsīlasamāhitoti paññāya ca sīlena ca samannāgato. Yajamānānanti dānaṃ dadantānaṃ. Puññapekkhānanti puññaṃ olokentānaṃ gavesantānaṃ[Pg.241]. Opadhikanti upadhivipākaṃ, opadhibhūtaṃ ṭhānaṃ appamāṇaṃ. Dasame samukkaṭṭhoti ukkaṭṭho uttamo. Sattānanti sabbasattānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

५९-६०. नवव्या सुत्तात 'उजुभूतो' म्हणजे कायिक वक्रता इत्यादींच्या अभावामुळे सरळ (ऋजू). 'पञ्ञासीलसमाहितो' म्हणजे प्रज्ञा आणि शीलाने युक्त असलेला. 'यजमानानं' म्हणजे दान देणाऱ्यांचे. 'पुञ्ञपेक्खानं' म्हणजे पुण्याची इच्छा करणाऱ्यांचे (पुण्याचा शोध घेणाऱ्यांचे). 'ओपधिकं' म्हणजे उपाधीचे फळ (पंचस्कंधांचे फळ), जे अमर्याद स्थान आहे. दहाव्या सुत्तात 'समुक्कट्ठो' म्हणजे उत्कृष्ट, उत्तम. 'सत्तानं' म्हणजे सर्व प्राण्यांचे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Gotamīvaggo chaṭṭho.

गोतमीवग्गो छट्ठो (सहावा गोतमी वर्ग समाप्त).

---

(7) 2. Bhūmicālavaggo

(७) २. भूमिचालवग्गो (भूमिचाल वर्ग)

---

1. Icchāsuttavaṇṇanā

१. इच्छासुत्तवर्णना (इच्छा सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

61. Sattamassa paṭhame pavivittassāti kāyavivekena vivittassa. Nirāyattavuttinoti katthaci anāyattavuttino vipassanākammikassa. Lābhāyāti catupaccayalābhāya. Socī ca paridevī cāti sokī ca paridevī ca. Socicca parideviccātipi pāṭho. Cuto ca saddhammāti taṃkhaṇaṃyeva vipassanāsaddhammā cuto. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

६१. सातव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'पविवित्तस्स' म्हणजे कायविवेक (शारीरिक एकांत) प्राप्त केलेल्याचे. 'निरायत्तवुत्तिनो' म्हणजे कशावरही अवलंबून नसलेल्या, विपश्यना कर्म करणाऱ्याचे. 'लाभाय' म्हणजे चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, शयनासन, औषधोपचार) मिळवण्यासाठी. 'सोची च परिदेवी च' म्हणजे शोक आणि विलाप करणारा. 'सोचिच्च परिदेविच्चा' असाही पाठ आढळतो. 'चुतो च सद्धम्मा' म्हणजे त्याच क्षणी विपश्यनारूपी सद्धम्मापासून च्युत (भ्रष्ट) झालेल्याचे. या सुत्तात संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारमुक्ती (विवट्ट) यांचे वर्णन केले आहे.

---

2. Alaṃsuttavaṇṇanā

२. अलंसुत्तवर्णना (अलं सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

62. Dutiye alaṃ attano alaṃ paresanti attano ca paresañca hitapaṭipattiyaṃ samattho pariyatto anucchaviko. Khippanisantīti khippaṃ upadhāreti, khandhadhātuāyatanādīsu kathiyamānesu te dhamme khippaṃ jānātīti attho. Imasmiṃ sutte samathavipassanā kathitā. Puggalajjhāsayena pana desanāvilāsena cetaṃ matthakato paṭṭhāya heṭṭhā otarantaṃ kathitanti.

६२. दुसऱ्या सुत्तात 'अलं अत्तनो अलं परेसं' म्हणजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ, योग्य आणि पात्र असणारा. 'खिप्पनिसन्ती' म्हणजे वेगाने ग्रहण करणारा; स्कंध, धातू, आयतन इत्यादींचे उपदेश केले जात असताना त्या धर्मांना वेगाने जाणणारा, असा अर्थ आहे. या सुत्तात समथ आणि विपश्यना यांचे वर्णन केले आहे. व्यक्तीच्या आशयानुसार आणि देशनेच्या सौंदर्यानुसार हे वरून सुरू करून खाली उतरत जाणाऱ्या क्रमाने सांगितले आहे.

---

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

३. संखित्तसुत्तवर्णना (संक्षिप्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

63. Tatiye evamevāti nikkāraṇeneva. Yathā vā ayaṃ yācati, evameva. Moghapurisāti mūḷhapurisā tucchapurisā. Ajjhesantīti yācanti. Anubandhitabbanti iriyāpathānugamanena anubandhitabbaṃ maṃ na vijahitabbaṃ maññanti. Ājānanatthaṃ apasādento evamāha. Esa kira bhikkhu ovāde dinnepi pamādameva anuyuñjati, dhammaṃ sutvā tattheva vasati, samaṇadhammaṃ kātuṃ na icchati. Tasmā bhagavā evaṃ apasādetvā puna yasmā so arahattassa upanissayasampanno[Pg.242], tasmā taṃ ovadanto tasmātiha te bhikkhu evaṃ sikkhitabbantiādimāha. Tattha ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissati susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya ṭhassantīti iminā tāvassa ovādena niyakajjhattavasena cittekaggatāmatto mūlasamādhi vutto.

६३. तिसऱ्या सुत्तात 'एवमेव' म्हणजे विनाकारणच. ज्याप्रमाणे हा याचना करतो, त्याचप्रमाणे. 'मोघपुरिसा' म्हणजे मूर्ख किंवा निरर्थक माणसे. 'अज्झेसन्ति' म्हणजे याचना करतात. 'अनुबन्धितब्बं' म्हणजे माझ्या इरियापथाचे (हालचालींचे) अनुकरण करून माझ्या मागे यावे, मला सोडू नये, असे ते मानतात. त्यांना समजवण्यासाठी आणि त्यांची निर्भत्सना करण्यासाठी असे म्हटले आहे. हा भिक्खू उपदेश दिला तरी केवळ प्रमाद (दुर्लक्ष) करतो, धम्म ऐकूनही तसाच राहतो, श्रमणधर्माचे आचरण करण्याची त्याची इच्छा नसते. म्हणून भगवंतांनी त्याची अशी निर्भत्सना करून, पुन्हा तो अर्हतपदासाठी बलवान उपनिषय (पात्रता) असलेला असल्यामुळे, त्याला उपदेश करताना 'तस्मातिह ते भिक्खू एवं सिक्खितब्बं' (म्हणून हे भिक्खू, तू असे शिकले पाहिजे) इत्यादी म्हटले. त्यात 'माझे चित्त अध्यात्मात स्थिर होईल, सुप्रतिष्ठित होईल, आणि उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म चित्ताला व्यापून राहणार नाहीत' या उपदेशाद्वारे त्याच्या स्वतःच्या अध्यात्माच्या आधारे चित्ताच्या एकाग्रतेपुरता 'मूलसमाधी' सांगितली आहे.

---

Tato ‘‘ettakeneva santuṭṭhiṃ anāpajjitvā evaṃ so samādhi vaḍḍhetabbo’’ti dassetuṃ yato kho te bhikkhu ajjhattaṃ cittaṃ ṭhitaṃ hoti susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissati…pe… susamāraddhā’’ti evamassa mettāvasena bhāvanaṃ vaḍḍhetvā puna yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ bhikkhu imaṃ samādhiṃ savitakkasavicārampi bhāveyyāsītiādi vuttaṃ. Tassattho – yadā te bhikkhu ayaṃ mūlasamādhi evaṃ mettāvasena bhāvito hoti, tadā tvaṃ tāvatakenapi tuṭṭhiṃ anāpajjitvāva imaṃ mūlasamādhiṃ aññesupi ārammaṇesu catukkapañcakajjhānāni pāpayamāno ‘‘savitakkasavicārampī’’tiādinā nayena bhāveyyāsīti.

त्यानंतर 'केवळ एवढ्यानेच संतुष्ट न होता तो समाधी वाढवला पाहिजे' हे दाखवण्यासाठी, 'जेव्हा हे भिक्खू, तुझे चित्त अध्यात्मात स्थिर होईल, सुप्रतिष्ठित होईल, आणि उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म चित्ताला व्यापून राहणार नाहीत, तेव्हा हे भिक्खू, तू असे शिकले पाहिजे की माझी मैत्री चेतोविमुक्ती भावित होईल...पे... सुसमारब्ध होईल' अशा प्रकारे त्याची मैत्रीच्या आधारे भावना वाढवून, पुन्हा 'जेव्हा हे भिक्खू, तुझा हा समाधी अशा प्रकारे भावित आणि बहुलीकृत (वारंवार अभ्यासलेला) होईल, तेव्हा हे भिक्खू, तू या समाधीचा सवितर्क-सविचार स्वरूपातही अभ्यास करावा' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - जेव्हा हे भिक्खू, तुझा हा मूलसमाधी अशा प्रकारे मैत्रीच्या आधारे भावित होईल, तेव्हा तू केवळ तेवढ्यानेच संतुष्ट न होता, या मूलसमाधीला इतरही आलंबनांवर (विषयांवर) चतुर्थ आणि पंचम ध्यानांपर्यंत पोहोचवत 'सवितर्क-सविचार' इत्यादी पद्धतीने वाढवावे.

---

Evaṃ vatvā ca pana avasesabrahmavihārapubbaṅgamampissa aññesu ārammaṇesu catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ kareyyāsīti dassento yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’tiādimāha. Evaṃ mettāpubbaṅgamaṃ catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ dassetvā puna kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ dassetuṃ yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘kāye kāyānupassī’’tiādiṃ vatvā yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato tvaṃ bhikkhu yena yeneva gagghasītiādimāha. Tattha gagghasīti gamissasi. Phāsuṃyevāti iminā arahattaṃ dasseti. Arahattappatto hi sabbiriyāpathesu phāsu viharati nāma.

असे बोलून सुद्धा, उरलेल्या ब्रह्मविहारांना अग्रभागी ठेवून इतर आलंबनांवर चतुष्क आणि पंचक ध्यानाची भावना करावी, हे दर्शविताना भगवान म्हणाले - 'यतो खो ते भिक्खु अयं समाधि एवं भावितो होति सुभावितो, ततो ते भिक्खु एवं सिक्खितब्बं - करुणा मे चेतोविमुत्ती' (हे भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशी भावित आणि सुभावित होईल, तेव्हा तू अशी शिक्षा ग्रहण करावी की - माझी करुणा चेतोविमुक्ती आहे) इत्यादी. अशा प्रकारे मैत्री पूर्वंगम असलेल्या चतुष्क आणि पंचक ध्यानाची भावना दर्शवून, पुन्हा कायानुपश्यना इत्यादी पूर्वंगम असलेली भावना दर्शवण्यासाठी 'यतो खो ते भिक्खु अयं समाधि एवं भावितो होति सुभावितो, ततो ते भिक्खु एवं सिक्खितब्बं - काये कायानुपस्सी' इत्यादी बोलून, 'यतो खो ते भिक्खु अयं समाधि एवं भावितो होति सुभावितो, ततो त्वं भिक्खु येन येनेव गच्छसि' इत्यादी म्हणाले. तेथे 'पग्यसि' (मूळ पाठात गग्घसि) म्हणजे 'तू जाशील'. 'फासुंयेव' (सुखानेच) याने अर्हत्त्व दर्शविले आहे. कारण अर्हत्त्वाला प्राप्त झालेला भिक्खू सर्व इरियापथांमध्ये सुखाने विहरतो.

---

4. Gayāsīsasuttavaṇṇanā

४. गयासीस सुत्त वर्णन

---

64. Catutthe [Pg.243] etadavocāti attano padhānabhūmiyaṃ uppannaṃ vitakkaṃ bhikkhusaṅghassa ārocetuṃ – ‘‘pubbāhaṃ, bhikkhave’’tiādivacanaṃ avoca. Obhāsanti dibbacakkhuñāṇobhāsaṃ. Ñāṇadassananti dibbacakkhubhūtaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Sannivutthapubbanti ekato vasitapubbaṃ. Imasmiṃ pana sutte dibbacakkhuñāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, yathākammupagañāṇaṃ, anāgataṃsañāṇaṃ, paccuppannaṃsañāṇaṃ, atītaṃsañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇanti imāni tāva aṭṭha ñāṇāni pāḷiyaṃyeva āgatāni, tehi pana saddhiṃ vipassanāñāṇāni cattāri maggañāṇāni, cattāri phalañāṇāni, cattāri paccavekkhaṇañāṇāni, cattāri paṭisambhidāñāṇāni cha asādhāraṇañāṇānīti etāni ñāṇāni samodhānetvā kathentena evaṃ idaṃ suttaṃ kathitaṃ nāma hoti.

६४. चौथ्या सुत्तात 'एतदवोच' म्हणजे आपल्या साधना भूमीत (प्रधानभूमीत) उत्पन्न झालेल्या वितर्काला भिक्खू संघाला सांगण्यासाठी भगवंतांनी 'पुब्बा हं, भिक्खवे' इत्यादी वचन म्हटले. 'ओभासं' म्हणजे दिव्यचक्षू ज्ञानाचा प्रकाश. 'ज्ञानदस्सनं' म्हणजे दिव्यचक्षूरूप ज्ञानाने युक्त असलेले दर्शन. 'सन्निवुत्थपुब्बं' म्हणजे पूर्वी एकत्र राहिलेले. परंतु या सुत्तात दिव्यचक्षू ज्ञान, इद्धिविध ज्ञान, चेतोपरिय ज्ञान, यथाकम्मूपग ज्ञान, अनागतंस ज्ञान, पच्चुप्पन्नंस ज्ञान, अतीतंस ज्ञान, पुब्बेनिवास ज्ञान - ही आठ ज्ञाने पाळीमध्येच आली आहेत. त्यांच्यासोबत विपश्यना ज्ञाने, चार मार्ग ज्ञाने, चार फल ज्ञाने, चार प्रत्यवेक्षण ज्ञाने, चार प्रतिसंभिदा ज्ञाने आणि सहा असाधारण ज्ञाने - या सर्व ज्ञानांना एकत्रित करून सांगणाऱ्याने हे सुत्त चांगल्या प्रकारे सांगितले आहे असे होते.

---

5. Abhibhāyatanasuttavaṇṇanā

५. अभिभायतन सुत्त वर्णन

---

65. Pañcame abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni. Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlakaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.

६५. पाचव्या सुत्तात 'अभिभायतने' म्हणजे अभिभूत करण्याची कारणे. ते कशाला अभिभूत करतात? विरोधी धर्मांना आणि आलंबनांना सुद्धा. कारण ते विरोधी भावाने विरोधी धर्मांना अभिभूत करतात, आणि साधकाच्या श्रेष्ठ ज्ञानामुळे आलंबनांना अभिभूत करतात. 'अज्झत्तं रूपसञ्ञी' इत्यादींमध्ये, अध्यात्म रूपावर परिकर्माच्या (साधनेच्या) प्रभावाने 'अध्यात्म रूपसंज्ञी' असा होतो. कारण अध्यात्म रूपावर नील-परिकर्म (निळ्या रंगाची साधना) करताना, तो केसांवर, पित्तावर किंवा डोळ्यांच्या बाहुलीवर करतो. पीत-परिकर्म (पिवळ्या रंगाची साधना) करताना, तो चरबीवर, त्वचेवर, हाता-पायांच्या तळव्यांवर किंवा डोळ्यांतील पिवळ्या भागावर करतो. लोहित-परिकर्म (लाल रंगाची साधना) करताना, तो मांसावर, रक्तावर, जिभेवर किंवा डोळ्यांतील लाल भागावर करतो. ओदात-परिकर्म (पांढऱ्या रंगाची साधना) करताना, तो हाडांवर, दातांवर, नखांवर किंवा डोळ्यांतील पांढऱ्या भागावर करतो. परंतु ते अतिशय निळे, अतिशय पिवळे, अतिशय लाल किंवा अतिशय पांढरे नसते, तर ते केवळ अविशुद्धच असते.

---

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannaggahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ [Pg.244] atthī’’ti saṃkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.

'एको बहिद्धा रूपाणि पस्सति' म्हणजे ज्याचे परिकर्म अध्यात्मात (आत) उत्पन्न होते, परंतु निमित्त बाहेर असते, तो अशा प्रकारे अध्यात्मात परिकर्माच्या आणि बाहेर अर्पणाच्या प्रभावाने 'अध्यात्म रूपसंज्ञी होऊन बाहेर रूपांना पाहतो' असे म्हटले जाते. 'परित्तानि' म्हणजे न वाढवलेले (मर्यादित). 'सुवण्णदुब्बण्णानि' म्हणजे ते सुवर्ण (सुंदर) असो वा दुर्वर्ण (कुरूप), हे अभिभायतन केवळ मर्यादित रूपानेच सांगितले आहे असे समजावे. 'तानि अभिभुय्य' म्हणजे जसे एखादा चांगल्या पचनशक्ती असलेला माणूस थोडासाच भात मिळाल्यावर 'यात खाण्यासारखे काय आहे?' असे म्हणून तो एकत्र करून त्याचा एकच घास बनवतो, त्याचप्रमाणे श्रेष्ठ ज्ञान आणि स्पष्ट ज्ञान असलेला साधक 'या मर्यादित आलंबनात समापत्ती प्राप्त करण्यासारखे काय आहे? हा माझ्यासाठी भार नाही' असा विचार करून त्या रूपांना अभिभूत करून समापत्ती प्राप्त करतो, आणि निमित्त उत्पन्न होताच अर्पणावस्थेला प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. 'जानामि पस्सामि' (मी जाणतो, मी पाहतो) याने त्याचा आभोग (मनोयोग) सांगितला आहे. आणि तो आभोग समापत्तीमधून उठलेल्या व्यक्तीला होतो, समापत्तीच्या आत असताना नाही. 'एवंसञ्ञी होति' म्हणजे आभोग-संज्ञेने आणि ध्यान-संज्ञेने देखील तो तशी संज्ञा असलेला होतो. कारण त्याची अभिभूत करण्याची संज्ञा समापत्तीच्या आत देखील असते, परंतु आभोग-संज्ञा केवळ समापत्तीमधून उठलेल्या व्यक्तीलाच असते.

---

Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha ca pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññāpi hotu, aññāpi hotu, kiṃ esā mayhaṃ karissatī’’ti na taṃ mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādanevettha appanaṃ pāpetīti attho.

'अप्पमाणानि' म्हणजे वाढवलेले प्रमाण केलेले, म्हणजेच 'महान' (अमर्याद) असा अर्थ आहे. आणि येथे 'अभिभुय्य' म्हणजे जसे एखादा जास्त खाणारा माणूस अन्नाचा मोठा ताट मिळवून 'दुसरेही असू दे, दुसरेही असू दे, हे माझ्यासाठी काय करणार?' असे म्हणून त्याला मोठे मानत नाही, त्याचप्रमाणे श्रेष्ठ ज्ञान आणि स्पष्ट ज्ञान असलेला साधक 'यात समापत्ती प्राप्त करण्यासारखे काय आहे? हे अमर्याद नाही, माझ्या चित्ताची एकाग्रता करण्यात हा काही मोठा भार नाही' असा विचार करून त्याला अभिभूत करून समापत्ती प्राप्त करतो, आणि निमित्त उत्पन्न होताच अर्पणावस्थेला प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे.

---

Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.

'अज्झत्तं अरूपसञ्ञी' म्हणजे (अध्यात्म रूपाची) प्राप्ती न झाल्यामुळे किंवा त्याची इच्छा नसल्यामुळे अध्यात्म रूपावरील परिकर्म-संज्ञेपासून रहित असलेला.

---

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhā uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane ca vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā visuddhimagge (visuddhi. 1.43) cariyaniddese vuttā.

'एको बहिद्धा रूपाणि पस्सति' म्हणजे ज्याचे परिकर्म आणि निमित्त दोन्ही बाहेरच उत्पन्न होतात, तो अशा प्रकारे बाह्य परिकर्म आणि अर्पणाच्या प्रभावाने 'अध्यात्म अरूपसंज्ञी होऊन बाहेर रूपांना पाहतो' असे म्हटले जाते. येथील उर्वरित भाग चौथ्या अभिभायतनात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. परंतु या चार अभिभायतनांमध्ये मर्यादित आलंबन वितर्क-चरिताच्या प्रभावाने आले आहे, अमर्याद आलंबन मोह-चरिताच्या प्रभावाने, सुवर्ण (सुंदर) आलंबन द्वेष-चरिताच्या प्रभावाने, आणि दुर्वर्ण (कुरूप) आलंबन राग-चरिताच्या प्रभावाने आले आहे. कारण या व्यक्तींसाठी ही आलंबने अनुकूल असतात. आणि त्यांची ही अनुकूलता 'विशुद्धिमग्ग' ग्रंथातील 'चरियनिद्देस' (चरित निर्देश) मध्ये सांगितली आहे.

---

Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena. Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti [Pg.245] idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni abhibhāyatanāni vuttāni. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.55) vitthārato vuttamevāti.

पाचव्या अभिभायतन इत्यादींमध्ये 'नीलानि' (निळे) हे वचन सर्व आलंबनांना सामावून घेण्याच्या दृष्टीने म्हटले आहे. 'नीलवण्णानि' (निळ्या रंगाचे) हे रंगाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. 'नीलनिदस्सनानि' (निळे दिसणारे) हे दर्शनाच्या (दिसण्याच्या) दृष्टीने म्हटले आहे. ज्यांच्यामध्ये कोणतीही छिद्रे दिसत नाहीत, ज्यांचे रंग एकमेकांत मिसळलेले नाहीत, जे केवळ एकसंध निळे होऊन दिसतात, असे म्हणायचे आहे. 'नीलनिभासानि' हे मात्र प्रकाशाच्या (तेजाच्या) दृष्टीने म्हटले आहे; निळा प्रकाश केलेले, निळ्या प्रभेने युक्त असलेले, असा याचा अर्थ आहे. याद्वारे त्यांची अत्यंत शुद्धता दर्शविली जाते. कारण ही अभिभायतने अत्यंत शुद्ध रंगाच्या दृष्टीनेच सांगितली गेली आहेत. "नीलकसिण ग्रहण करणारा साधक निळ्या आलंबनामध्ये निमित्त ग्रहण करतो, मग ते फुलामध्ये असो, कपड्यामध्ये असो किंवा रंगद्रव्यामध्ये असो" इत्यादी सर्व गोष्टी, तसेच कसिण तयार करणे, परिकम्म (पूर्व तयारी) आणि अप्पना विधी हे सर्व विसुद्धिमग्गात सविस्तर सांगितलेच आहे.

---

6. Vimokkhasuttavaṇṇanā

६. विमोक्ख सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

66. Vimokkhāti kenaṭṭhena vimokkhā? Adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchime vimokkhe natthi, purimesu vimokkhesu atthi.

६६. 'विमोक्खा' म्हणजे कोणत्या अर्थाने विमोक्ख? अधिमुच्चन (पूर्णपणे लीन होणे किंवा मुक्त होणे) या अर्थाने. हा अधिमुच्चन अर्थ म्हणजे काय? विरोधी धर्मांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त होणे, आणि आलंबनामध्ये अभिरतीच्या (आनंदाच्या) प्रभावाने चांगल्या प्रकारे लीन होणे. वडिलांच्या कुशीत आपले सर्व अवयव सैल सोडून निजलेल्या लहान मुलाच्या झोपण्याप्रमाणे, कोणत्याही बंधनाशिवाय आणि शंकेशिवाय आलंबनामध्ये प्रवृत्त होणे, असा याचा अर्थ आहे. हा अर्थ शेवटच्या विमोक्खामध्ये नाही, परंतु आधीच्या सर्व विमोक्खांमध्ये आहे.

---

Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhavatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.

'रूपी रूपाणि पस्सति' (रूपी रूपांना पाहतो) यामध्ये, स्वतःच्या शरीरातील केस इत्यादींमध्ये नीलकसिण इत्यादींच्या द्वारे उत्पन्न केलेले रूपावचर ध्यान म्हणजे 'रूप' होय, आणि ते ध्यान ज्याच्याकडे आहे तो 'रूपी' होय. तो बाह्य रूपांमध्ये देखील नीलकसिण इत्यादी रूपांना ध्यानरूपी चक्षूने पाहतो. याद्वारे, आंतरिक आणि बाह्य वस्तूंवर आधारित कसिणांमध्ये ध्यान उत्पन्न केलेल्या साधकाचे चार रूपावचर ध्यान दर्शविले आहेत. 'अज्झत्तं अरूपसञ्ञी' (अध्यात्म रूपसंज्ञा नसलेला) म्हणजे स्वतःच्या शरीरातील केस इत्यादींमध्ये रूपावचर ध्यान उत्पन्न न केलेला, असा अर्थ आहे. याद्वारे, बाह्य वस्तूंवर परिकम्म (साधना) करून केवळ बाह्य वस्तूंमध्येच ध्यान उत्पन्न केलेल्या साधकाचे रूपावचर ध्यान दर्शविले आहेत.

---

Subhanteva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāya ‘‘subha’’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhaṃ kasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘‘subhanti adhimutto hotī’’ti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana –

'सुभन्तेव अधिमुत्तो होति' (शुभ असेच अधिमुक्त होतो) याद्वारे अत्यंत शुद्ध अशा निळ्या इत्यादी वर्णकसिणांमधील ध्याने दर्शविली आहेत. तेथे जरी अर्पणा ध्यानाच्या (अप्पना) आत 'शुभ' असा विचार (आभोग) नसला, तरी जो अत्यंत शुद्ध अशा शुभ कसिणाला आलंबन करून विहरतो, तो "शुभ असे अधिमुक्त होतो" असे म्हणण्यास पात्र ठरतो, म्हणून असा उपदेश केला आहे. पटिसम्भिदामग्गात मात्र –

---

‘‘Kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ …pe… viharati. Mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇāsahagatena…pe… muditāsahagatena [Pg.246] …pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati. Upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.

"विमोक्ख 'शुभ असेच अधिमुक्त होतो' कसा होतो? येथे भिक्खू मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला... पे... व्यापून विहरतो. मैत्रीची भावना केल्यामुळे प्राणी प्रतिकूल वाटत नाहीत. करुणासहगत... पे... मुदितासहगत... पे... उपेक्षासहगत चित्ताने एका दिशेला... पे... व्यापून विहरतो. उपेक्षेची भावना केल्यामुळे प्राणी प्रतिकूल वाटत नाहीत. अशा प्रकारे 'शुभ असेच अधिमुक्त होतो' हा विमोक्ख आहे" असे म्हटले आहे.

---

Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.276-277) vuttameva. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.

'सब्बसो रूपसञ्ञानं' (सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांच्या...) इत्यादींमध्ये जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्गात सांगितलेच आहे. 'हा आठवा विमोक्ख आहे' म्हणजे हा चार स्कंधांच्या सर्व प्रकारे सुटल्यामुळे आणि मुक्त झाल्यामुळे आठवा आणि उत्तम विमोक्ख होय.

---

7-8. Anariyavohārasuttavaṇṇanā

७-८. अनरियवोहार सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

67-68. Sattame anariyavohārāti na ariyakathā sadosakathā. Yāhi cetanāhi te vohāre voharanti, tāsaṃ etaṃ nāmaṃ. Aṭṭhame vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo.

६७-६८. सातव्या सुत्तात, 'अनरियवोहारा' (अनार्य व्यवहार) म्हणजे जी आर्यांची (सज्जनांची) भाषा नाही, जी सदोष भाषा आहे. ज्या चेतनांमुळे ते असे व्यवहार (भाषण) करतात, हे त्यांचे नाव आहे. आठव्या सुत्तात, सांगितलेल्या अर्थाच्या विरुद्ध पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा.

---

9. Parisāsuttavaṇṇanā

९. परिसा सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

69. Navame khattiyaparisāti khattiyānaṃ parisānaṃ sannipāto samāgamo. Esa nayo sabbattha. Anekasataṃ khattiyaparisanti bimbisārasamāgama-ñātisamāgama-licchavisamāgamādisadisaṃ, aññesu cakkavāḷesupi labbhateva. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Yādisako tesaṃ vaṇṇoti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi, satthā suvaṇṇavaṇṇo. Idaṃ pana saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ. Saṇṭhānampi ca kevalaṃ tesaṃ paññāyatiyeva. Na pana bhagavā milakkhasadiso hoti, nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo, buddhaveseneva nisīdati. Tepi attano samānasaṇṭhānameva passanti. Yādisako tesaṃ saroti te chinnassarāpi honti gaggassarāpi kākassarāpi, satthā brahmassarova. Idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Sacepi hi satthā rājāsane nisinno katheti, ‘‘ajja rājā madhurena kathetī’’ti nesaṃ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati. Tattha ko nu kho ayanti ‘‘imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurena ākārena kathento ko nu kho ayaṃ antarahito, kiṃ devo udāhu [Pg.247] manusso’’ti evaṃ vīmaṃsantāpi na jānantīti attho. Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya. Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hotīti anāgataṃ paṭicca deseti. Anekasataṃ brāhmaṇaparisantiādinaṃ soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.

६९. नवव्या सुत्तात, 'खत्तियपरिसा' (क्षत्रिय परिषद) म्हणजे क्षत्रियांच्या परिषदेचा (सभेचा) मेळावा. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. 'अनेकसतं खत्तियपरिसं' (अनेक शेकडो क्षत्रिय परिषद) म्हणजे बिंबिसार राजाची सभा, नातेवाईकांची सभा, लिच्छवींची सभा इत्यादींसारखी सभा होय; इतर चक्रवाळांमध्येही ती प्राप्त होतेच. 'सल्लपितपुब्बं' म्हणजे आधी संभाषण केलेले असणे. 'साकच्छा' म्हणजे धम्मचर्चा देखील आधी केलेली असणे. 'यादिसको तेसं वण्णो' (जसा त्यांचा वर्ण असतो) म्हणजे ते गोरेही असतात, काळेही असतात आणि गहूवर्णी देखील असतात; शास्ता (बुद्ध) मात्र सुवर्णवर्णी आहेत. परंतु हे त्यांच्या शारीरिक आकृतीला अनुसरून म्हटले आहे. त्यांचे केवळ शारीरिक रूपच त्यांना दिसते. परंतु भगवान काही म्लेंच्छासारखे दिसत नाहीत, किंवा त्यांनी मणिकुंडल घातलेले नसतात; ते बुद्धवेषातच बसतात. ते देखील त्यांना स्वतःसारख्याच रूपाचे पाहतात. 'यादिसको तेसं सरो' (जसा त्यांचा स्वर असतो) म्हणजे त्यांचे आवाज तुटलेले, घोगरे किंवा कावळ्यासारखे कर्कश देखील असतात; शास्ता मात्र ब्रह्मस्वरासारखा मधुर आवाज असलेले आहेत. परंतु हे वेगवेगळ्या भाषांच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण जर शास्ता राजाच्या आसनावर बसून बोलतात, तेव्हा त्यांना वाटते की "आज राजा अत्यंत मधुर आवाजात बोलत आहे." उपदेश करून भगवान निघून गेल्यावर, पुन्हा खऱ्या राजाला आलेले पाहून, "हा कोण बरं होता?" अशी शंका उत्पन्न होते. तेथे 'ko nu kho aya' (को नु खो अयं) म्हणजे "या ठिकाणी आत्ताच मागधी भाषेत किंवा सिंहली भाषेत मधुर रीतीने बोलणारा आणि आता अदृश्य झालेला हा कोण बरं आहे? देव आहे की मनुष्य?" असा विचार करूनही त्यांना समजत नाही, असा अर्थ आहे. मग अशा प्रकारे न समजणाऱ्या लोकांना ते धम्म का उपदेशितात? भविष्यात संस्कार दृढ व्हावेत (वासनेसाठी) म्हणून. कारण अशा प्रकारे ऐकलेला धम्म देखील भविष्यात प्रत्यय (कारण) बनतो, म्हणून भविष्याचा विचार करून ते उपदेश करतात. 'अनेकसतं ब्राह्मणपरिसं' इत्यादींचा संभव सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या सभेच्या संदर्भाने आणि इतर चक्रवाळांच्या संदर्भाने समजून घ्यावा.

---

10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā

१०. भूमीचाल सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

70. Dasame nisīdananti idha cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Udenaṃ cetiyanti udenayakkhassa vasanaṭṭhāne katavihāro vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā.

७०. दहाव्या सुत्तात, 'निसीदनं' म्हणजे येथे चामड्याचे आसन (चर्मखंड) अभिप्रेत आहे. 'उदेनं चेतियं' म्हणजे उदेन नावाच्या यक्षाच्या राहण्याच्या ठिकाणी बांधलेला विहार म्हटला जातो. गोतमक इत्यादी चेतियांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'भाविता' म्हणजे विकसित केलेले (भावना केलेले). 'बहुलीकता' म्हणजे वारंवार केलेले. 'यानीकता' म्हणजे जोडलेल्या रथाप्रमाणे केलेले. 'वत्थुकता' म्हणजे अधिष्ठान (पाया) या अर्थाने पायासारखे केलेले. 'अनुट्ठिता' म्हणजे अधिष्ठित केलेले. 'परिचिता' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित केलेले, चांगले वाढवलेले. 'सुसamarद्धा' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आचरलेले (आरंभ केलेले).

---

Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha. Ettha kappanti āyukappaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṃ vāti ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi, punappunaṃ samāpajjitvā maraṇantikavedanaṃ vikkhambhento bhaddakappameva tiṭṭheyya. Kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ appatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti daharasāmaṇeraparivārena vā, tato ‘aho buddhānaṃ parisā’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya. Tasmā na ṭhito’’ti. Evaṃ vuttepi yo pana vuccati ‘‘āyukappo’’ti, idameva aṭṭhakathāya niyāmitaṃ.

अशा प्रकारे अनियंत्रितपणे (सामान्यपणे) सांगून, पुन्हा निश्चित करून दाखवताना त्यांनी 'तथागतस्स खो' (तथागतांचे खरोखर) इत्यादी म्हटले. येथे 'कप्प' (कल्प) म्हणजे 'आयु कल्प' होय. त्या त्या काळात मनुष्यांचे जे काही आयुष्याचे प्रमाण असते, ते पूर्ण करत (तथागत) राहू शकतात. 'कप्पावसेस वा' (किंवा कल्पाचा उर्वरित भाग) म्हणजे 'काहीसे कमी किंवा अधिक' असे म्हटलेल्या शंभर वर्षांपेक्षा काही अधिक काळ होय. परंतु महासीव थेर म्हणतात— 'बुद्धांचे अयोग्य ठिकाणी गर्जना करणे (व्यर्थ बोलणे) नसते. ते पुन्हा पुन्हा समापत्तीमध्ये प्रवेश करून, मरणांतिक वेदनेला दूर सारत संपूर्ण भद्रकल्पापर्यंतच राहू शकतात.' पण मग ते का राहिले नाहीत? (हा प्रश्न आहे.) उपादिन्नक शरीर (उपादानयुक्त शरीर) हे दात पडणे इत्यादींनी ग्रस्त होते. आणि बुद्ध हे दात पडणे इत्यादी जर्जर अवस्थेला न पोहोचता, आयुष्याच्या पाचव्या भागात, बहुजन लोकांना प्रिय आणि मनपसंत असतानाच परिनिर्वाण प्राप्त करतात. तसेच, बुद्ध आणि अनुबुद्ध अशा महाश्रावकांचे परिनिर्वाण झाल्यावर, केवळ एकट्यानेच एखाद्या सुक्या झाडाच्या बुंध्यासारखे किंवा तरुण सामणेरांच्या या परिवारासह राहावे लागेल. त्यामुळे 'अहो! बुद्धांची परिषद (अशी झाली)' अशी निंदा किंवा उपहास होण्याची शक्यता निर्माण होईल. म्हणून ते राहिले नाहीत (हे उत्तर आहे). असे म्हटले तरी, ज्याला 'आयु कल्प' म्हटले जाते, तेच अट्ठकथेमध्ये निश्चित केले गेले आहे.

---

Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi [Pg.248] yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti. Tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati, bheravārammaṇaṃ pana dassesi. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ nappaṭivijjhi. Bhagavā jānantoyeva kimatthaṃ yāva tatiyaṃ āmantesīti? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena so katanukaraṇatthaṃ.

'यथा तं मारेन परियुट्ठितचित्तो' येथे 'तं' हा केवळ एक निपात आहे. ज्याप्रमाणे माराने ग्रासलेले चित्त असलेला आणि अभिभूत झालेला इतर कोणताही पृथग्जन (सत्य) जाणू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ते (आनंद थेर) जाणू शकले नाहीत, असा याचा अर्थ आहे. कारण मारा हा अशा व्यक्तीच्या चित्तावर ताबा मिळवतो, ज्याचे सर्वच्या सर्व बारा विपर्यास नष्ट झालेले नसतात. आणि थेरांचे (आनंद थेरांचे) चार विपर्यास नष्ट झालेले नव्हते, म्हणून माराने त्यांच्या चित्तावर ताबा मिळवला. परंतु तो चित्तावर ताबा मिळवताना काय करतो? (हा प्रश्न आहे.) तो भयानक रूपारंमण (भयानक दृश्य) दाखवतो किंवा भयानक सदारंमण (भयानक आवाज) ऐकवतो. त्यामुळे प्राणी ते पाहून किंवा ऐकून स्मृती गमावून बसतात आणि तोंड उघडे ठेवून राहतात. तो त्यांच्या तोंडात हात घालून त्यांचे हृदय पिळवटून टाकतो, त्यामुळे ते बेशुद्ध होऊन पडतात (हे उत्तर आहे). परंतु तो थेरांच्या तोंडात हात घालण्यास कसा समर्थ होईल? त्याने केवळ भयानक दृश्य दाखवले. ते पाहून थेरांनी (भगवंतांनी दिलेल्या) संकेताला ओळखले नाही. भगवंतांनी सर्व काही माहीत असूनही तीन वेळा का विचारले? (हा प्रश्न आहे.) पुढे जेव्हा 'भंते, भगवंत राहावेत' अशी विनंती केली जाईल, तेव्हा 'हा तुझाच दुष्कृत्य आहे, हा तुझाच अपराध आहे' असा दोषारोप करून त्यांचा शोक कमी करण्यासाठी त्यांनी तीन वेळा विचारले (हे उत्तर आहे).

---

Māro pāpimāti ettha satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicāraṇenā’’ti vatvā yathā ajja, evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya – ‘‘bhāsitā kho panesā, bhante’’tiādimāha.

'मारो पापिमा' येथे प्राण्यांना अनर्थात (अहितकारक गोष्टींत) गुंतवून त्यांचा नाश करतो म्हणून तो 'मार' (मारा) होय. 'पापिमा' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. कारण तो पापी स्वभावाने युक्त असल्यामुळे त्याला 'पापिमा' (पापी) म्हटले जाते. कण्ह (कृष्ण), अंतक, नमुची, पमत्तबंधू (प्रमत्तबंधू) ही देखील त्याचीच नावे आहेत. 'भासिता खो पनेसा' येथे, हा (मारा) भगवंतांना संबोधी प्राप्त झाल्यावर आठव्या आठवड्यात बोधिमंडळावरच आला आणि 'भगवंतांनी ज्या हेतूने पारमिता पूर्ण केल्या होत्या, तो हेतू प्राप्त झाला आहे, सर्वज्ञता ज्ञान प्राप्त झाले आहे, आता आपल्याला जगात फिरण्याचे काय प्रयोजन?' असे म्हणून, जसे आज, तसेच त्याने तेव्हाही 'भंते, भगवंतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे' अशी याचना केली. आणि भगवंतांनी त्याला 'मी तोपर्यंत (परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही)' इत्यादी सांगून नकार दिला. त्याचा संदर्भ घेऊन 'भासिता खो पनेसा, भंते' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Tattha viyattāti maggavasena byattā, tatheva vinītā, tathā visāradā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Tameva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. Dhammānudhammappaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammaṃ caraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.

तेथे 'वियत्ता' म्हणजे मार्गाच्या प्रभावाने कुशल (व्यक्त), तसेच मार्गाच्या प्रभावाने विनीत (सुशिक्षित), आणि मार्गाच्या प्रभावाने विशारद (आत्मविश्वासू) होय. 'बहुस्सुता' म्हणजे ज्यांनी त्रिपिटकाच्या माध्यमातून पुष्कळ ऐकले (शिकले) आहे ते बहुश्रुत. त्याच धर्माचे जे धारण करतात ते 'धम्मधरा' (धर्मधर). अथवा, जे परियत्तीमध्ये बहुश्रुत आहेत आणि पटिवेधामध्ये (साक्षात्काराने) बहुश्रुत आहेत. परियत्ती आणि पटिवेध धर्माचे धारण करत असल्यामुळे ते 'धम्मधरा' आहेत, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. 'धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना' म्हणजे आर्यधर्माला अनुरूप अशा विपश्यना धर्माचे आचरण करणारे. 'सामीचिप्पटिपन्ना' म्हणजे योग्य अशा प्रतिपदेचे (आचरणाचे) पालन करणारे. 'अनुधम्मचारिनो' म्हणजे अनुरूप धर्माचे आचरण करण्याचा स्वभाव असलेले. 'सकं आचरियकं' म्हणजे स्वतःच्या आचार्यांचा वाद (मत). 'आचिक्खिस्सन्ति' इत्यादी सर्व शब्द एकमेकांचे समानार्थी शब्द आहेत. 'सहधम्मेन' म्हणजे हेतू आणि कारणासह असलेल्या वचनाने. 'सप्पाटिहारियं' म्हणजे जोपर्यंत ते (धर्माला) संसारातून मुक्त करणारा बनवून धर्माचा उपदेश करत नाहीत.

---

Brahmacariyanti [Pg.249] sikkhāttayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānassādavasena. Phītanti vuddhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. Bāhujaññanti bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākārena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehi suppakāsitanti, yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho. Appossukkoti nirālayo. Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā, parinibbātu sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha. Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.

'ब्रह्मचरियं' म्हणजे त्रिशिक्षेने युक्त असलेले संपूर्ण शासन-ब्रह्मचर्य होय. 'इद्धं' म्हणजे ध्यानाच्या सुखाच्या प्रभावाने समृद्ध झालेले. 'फीतं' म्हणजे अभिज्ञांच्या प्राप्तीमुळे, संपूर्णपणे बहरलेल्या वृक्षाप्रमाणे वृद्धीला (समृद्धीला) पोहोचलेले. 'वित्थารिकं' म्हणजे त्या त्या दिशांमध्ये प्रस्थापित झाल्यामुळे पसरलेले (विस्तृत). 'बाहुजञ्ञं' म्हणजे बहुसंख्य लोकांनी जाणलेले आणि महाजनांच्या अभिसमयाच्या (धर्मावबोधाच्या) प्रभावाने साक्षात्कृत झालेले. 'पुथुभूतं' म्हणजे सर्व प्रकारे विशालतेला प्राप्त झालेले. कसे? 'याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासितं' म्हणजे जेवढे काही सुज्ञ देव आणि मनुष्य आहेत, त्या सर्वांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले गेले आहे, असा याचा अर्थ आहे. 'अप्पोस्सुक्को' म्हणजे निस्पृह (प्रयत्नरहित). कारण हे पापी (मारा)! तू आठव्या आठवड्यापासून 'भंते, भगवंतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे' असे ओरडत फिरत होतास. आजपासून तू निरुत्साही (प्रयत्नरहित) हो, माझ्या परिनिर्वाणासाठी प्रयत्न करू नकोस, असे ते म्हणतात.

---

Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ossajī’’ti. Ussajītipi pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.

'सतो सम्पजानो आयुसङ्खारं ओस्सज्जि' म्हणजे स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून आणि ज्ञानाने निश्चित करून आयुष्याच्या संस्काराचा त्याग केला (सोडून दिला). तेथे भगवंतांनी हाताने ढेकूळ फेकावे त्याप्रमाणे आयुष्याच्या संस्काराचा त्याग केला नाही. परंतु केवळ तीन महिन्यांपर्यंतच फलसमापत्तीमध्ये प्रवेश करून, त्यानंतर मी प्रवेश करणार नाही, असा चित्तामध्ये विचार उत्पन्न केला. त्याचा संदर्भ घेऊन 'ओस्सज्जि' असे म्हटले आहे. 'उस्सज्जि' असाही पाठ आढळतो. 'महाभूमिचालो' म्हणजे मोठा भूकंप. त्या वेळी दहा हजार लोकधातू कंपित झाले होते, असे म्हणतात. 'भींसनको' म्हणजे भय निर्माण करणारा. 'देवदुन्दुभियो च फळिंसु' म्हणजे देवांचे नगारे वाजले, ढगांशिवाय कोरडी गर्जना झाली, अकाली विजा चमकल्या आणि क्षणभर पाऊस पडला, असा याचा अर्थ आहे.

---

Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā ‘parinibbātu, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti, tassokāso mā hotu, bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.

‘उदान उद्गारले’ यात, भगवंतांनी कशासाठी उदान उद्गारले? कदाचित कोणी असे म्हणू शकेल की, 'भगवंतांच्या मागे मागे लागून ‘भन्ते, परिनिर्वाण प्राप्त करा’ असे म्हणून (माराने) त्रास दिल्यामुळे, भगवंतांनी भीतीने आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला.' अशा व्यक्तीला (असे बोलण्याची) संधी मिळू नये, कारण भीतीने ग्रासलेल्या व्यक्तीला उदान (आनंदाचे उद्गार) काढणे शक्य नसते, असा विचार करून प्रीतीच्या वेगाने प्रेरित होऊन त्यांनी हे उदान उद्गारले.

---

Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti atulaṃ. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavahetubhūtaṃ, rāsikārakaṃ piṇḍakārakanti [Pg.250] attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato hutvā samāhito hutvā abhindīti.

त्यात, कुत्रे, कोल्हे इत्यादी सर्व प्राण्यांना प्रत्यक्ष दिसणारे, मोजता येणारे व मर्यादित असणारे ते 'तुल' होय. ते काय आहे? ते कामावचर कर्म आहे. जे 'तुल' नाही, किंवा ज्याच्या समान दुसरे कोणतेही लौकिक कर्म नाही, ते 'अतुल' होय. ते काय आहे? ते महग्गत कर्म आहे. किंवा, कामावचर आणि रूपावचर कर्म हे 'तुल' आहे, आणि अरूपावचर कर्म हे 'अतुल' आहे. किंवा, अल्प विपाक देणारे कर्म 'तुल' आहे, आणि बहुविपाक देणारे कर्म 'अतुल' आहे. 'सम्भवं' म्हणजे उत्पत्तीचे कारण असणारे, म्हणजेच (पुनर्जन्माचा) समूह किंवा ढीग निर्माण करणारे, असा अर्थ आहे. 'भवसङ्खारं' म्हणजे पुनर्जन्म घडवून आणणारे. 'अवस्सजि' म्हणजे त्याग केला. 'मुनि' म्हणजे बुद्धमुनी. 'अज्झत्तरतो' म्हणजे स्वतःच्या अंतर्मनात रममाण असणारे. 'समाहितो' म्हणजे उपचार आणि अप्पना समाधीच्या द्वारे एकाग्र झालेले. 'अभिन्दि कवचमिव' म्हणजे कवचाप्रमाणे भेदून टाकले. 'अत्तसम्भवं' म्हणजे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले क्लेश. येथे हे सांगायचे आहे की – विपाकासह असण्याच्या अर्थाने 'सम्भव' आणि भव निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'भवसंस्कार' असे नाव मिळालेल्या, 'तुल' आणि 'अतुल' संज्ञक लौकिक कर्माचा त्यांनी त्याग केला; आणि युद्धभूमीवरील महायोद्धा ज्याप्रमाणे आपले कवच भेदून टाकतो, त्याप्रमाणे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांना अंतर्मनात रममाण व समाधिस्थ होऊन त्यांनी नष्ट केले.

---

Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva sambhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.37-38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammaṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81; a. ni. 4.232-233) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca kataṃ kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi. Pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossajji, abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.

किंवा, 'तुलं' म्हणजे तुलना करत, परीक्षण करत. 'अतुलं च सम्भवं' म्हणजे निर्वाण आणि भव (संसार) या दोन्हीची. 'भवसङ्खारं' म्हणजे भवाकडे नेणारे कर्म. 'अवस्सजि मुनि' म्हणजे "पाच स्कंध अनित्य आहेत, पाच स्कंधांचा निरोध म्हणजेच नित्य निर्वाण होय" इत्यादी पद्धतीने तुलना करत बुद्धमुनींनी भवामधील दोष आणि निर्वाणामधील लाभ पाहून, त्या स्कंधांचे मूळ असणाऱ्या भवसंस्काररूपी कर्माचा, "कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरतो" अशा प्रकारे सांगितलेल्या, कर्मक्षय करणाऱ्या आर्यमार्गाने त्याग केला. कसा त्याग केला? अंतर्मनात रममाण व समाधिस्थ होऊन, स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांना कवचाप्रमाणे भेदून टाकले. कारण ते विपश्यनेच्या द्वारे अंतर्मनात रममाण होते, शमथाच्या द्वारे समाधिस्थ होते. अशा प्रकारे पूर्वभागापासून शमथ आणि विपश्यनेच्या बलाने, कवचाप्रमाणे आत्मभावाला वेढून राहिलेल्या, स्वतःमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे 'अत्तसम्भव' असे नाव मिळालेल्या सर्व क्लेशजालाला त्यांनी नष्ट केले. क्लेशांच्या अभावामुळे केलेले कर्म पुनर्जन्म घडवून आणत नसल्याने त्याला 'त्यागलेले' म्हटले जाते; अशा प्रकारे क्लेशांच्या प्रहाणाने त्यांनी कर्माचा त्याग केला. ज्याचे क्लेश नष्ट झाले आहेत त्याला भीती नसते, म्हणून त्यांनी निर्भय होऊनच आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला, आणि आपली निर्भयता प्रकट करण्यासाठी त्यांनी हे उदान उद्गारले, असे समजावे.

---

Yaṃ mahāvātāti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā. Vāyantīti upakkhepakavātā nāma uṭṭhahanti, te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakavātaṃ upacchindanti, tato ākāse udakaṃ bhassati, tasmiṃ bhassante pathavī bhassati, puna vāto attano balena antodhammakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṃ uggacchati, tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati. Evaṃ udakaṃ kampitaṃ [Pg.251] pathaviṃ kampeti. Etañca kampanaṃ yāvajjakālāpi hotiyeva, bahubhāvena pana ogacchanuggacchanaṃ na paññāyati.

‘यं महावाता’ म्हणजे ज्या वेळी किंवा ज्या काळात मोठे वारे वाहतात. ‘वायन्ति’ म्हणजे उक्खेपक (वर फेकणारे) नावाचे वारे सुटतात. ते वारे वाहताना साठ हजार अधिक नऊ लाख योजन जाडीच्या, पाण्याला धरून ठेवणाऱ्या वायूचा थर छिन्नविच्छिन्न करतात. त्यामुळे आकाशातील पाणी खाली कोसळते. ते पाणी खाली कोसळल्यामुळे पृथ्वी खाली झुकते. पुन्हा वायू आपल्या बलाने, एखाद्या जलपात्राच्या (धम्मकरक) आतल्या भागाप्रमाणे पाण्याला बांधून धरतो. त्यामुळे पाणी वर चढते. ते पाणी वर चढल्यामुळे पृथ्वी वर चढते. अशा प्रकारे पाण्याचे कंपन पृथ्वीला कंपित करते. आणि हे कंपन आजच्या काळापर्यंत देखील होतच असते, परंतु अतिप्रचंड आकारामुळे हे खाली जाणे आणि वर येणे स्पष्टपणे जाणवत नाही.

---

Mahiddhikā mahānubhāvāti ijjhanassa mahantatāya mahiddhikā, anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvā. Parittāti dubbalā. Appamāṇāti balavā. So imaṃ pathaviṃ kampetīti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya, vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti. Saṅkampetīti samantato kampeti. Sampakampetīti tasseva vevacanaṃ. Iti imesu aṭṭhasu pathavikampesu paṭhamo dhātukopena, dutiyo iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho sādhukāradānavasena, sattamo kāruññasabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha, abhisambodhiyaṃ ñāṇatejābhihatā hutvā akampittha, dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha, āyusaṅkhāraossajjane kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha, parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṃ panattho pathavidevatāya vasena veditabbo. Mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘महिद्धिका महानुभावा’ म्हणजे ऋद्धीच्या मोठेपणामुळे ‘महिद्धिक’ आणि अनुभवायच्या प्रभावाच्या मोठेपणामुळे ‘महानुभाव’. ‘परित्ता’ म्हणजे दुर्बळ. ‘अप्पमाणा’ म्हणजे बलवान. ‘सो इमं पठविं कम्पेति’ म्हणजे तो ऋद्धी उत्पन्न करून, देवराज शक्राला संवेग उत्पन्न करण्यासाठी महामोग्गल्लानांप्रमाणे, किंवा आपल्या ऋद्धीबलाची परीक्षा घेण्यासाठी महानाग स्थविरांचे भाचे संघरक्षित सामणेरांप्रमाणे पृथ्वीला कंपित करतो. ‘सङ्कम्पेति’ म्हणजे चहूबाजूंनी कंपित करतो. ‘सम्पकम्पेति’ हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. अशा प्रकारे या आठ प्रकारच्या भूकंपांमध्ये – पहिला भूकंप धातूंच्या क्षोभामुळे, दुसरा ऋद्धीच्या प्रभावाने, तिसरा व चौथा पुण्याच्या तेजाने, पाचवा ज्ञानाच्या तेजाने, सहावा साधुकार देण्याच्या प्रभावाने, सातवा कारुण्यभावामुळे आणि आठवा शोकामुळे होतो. महासत्त्व जेव्हा मातेच्या कुशीत प्रवेश करतात आणि जेव्हा तेथून जन्माला येतात, तेव्हा त्यांच्या पुण्याच्या तेजाने पृथ्वी कंपित झाली. अभिसंबोधीच्या वेळी ती ज्ञानतेजाने प्रभावित होऊन कंपित झाली. धम्मचक्कपवत्तनाच्या वेळी साधुकार देण्याच्या स्थितीत राहून साधुकार देत ती कंपित झाली. आयुष्यसंस्काराचा त्याग करताना कारुण्यभावात स्थित होऊन, मनाचा क्षोभ सहन न झाल्यामुळे ती कंपित झाली. परिनिर्वाणाच्या वेळी शोकाच्या वेगाने पीडित होऊन ती कंपित झाली. हा अर्थ पृथ्वीच्या अधिष्ठात्री देवतेच्या संदर्भाने समजून घ्यावा. कारण अचेतन असल्यामुळे महाभूत असणाऱ्या प्रत्यक्ष मातीच्या पृथ्वीमध्ये असा भाव नसतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Bhūmicālavaggo sattamo.

भूमीचालवग्ग सातवा समाप्त.

---

(8) 3. Yamakavaggo

(८) ३. यमकवग्ग

---

1-2. Saddhāsuttadvayavaṇṇanā

१-२. सद्धासुत्तद्वयवर्णना (श्रद्धाविषयक दोन सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

---

71-72. Aṭṭhamassa paṭhame no ca sīlavāti na sīlesu paripūrakārī. Samantapāsādikoti samantato pasādajanako. Sabbākāraparipūroti sabbehi samaṇākārehi samaṇadhammakoṭṭhāsehi paripūro. Dutiye santāti paccanīkasantatāya santā. Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ca vimokkhā.

७१-७२. आठव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, ‘नो च शीलवा’ म्हणजे शीलांचे परिपूर्ण पालन न करणारा. ‘समन्तपासादिको’ म्हणजे चहूबाजूंनी प्रसन्नता उत्पन्न करणारा. ‘सब्बाकारपरिपूरो’ म्हणजे सर्व श्रमण-आचार आणि श्रमण-धर्माच्या अंशांनी परिपूर्ण असणारा. दुसऱ्या सूत्रात, ‘सन्ता’ म्हणजे विरोधी क्लेशांपासून शांत झालेले. ‘विमोक्खा’ म्हणजे विरोधी धर्मांपासून मुक्त झाल्यामुळे विमुक्त झालेले.

---

3-9. Maraṇassatisuttadvayādivaṇṇanā

३-९. मरणस्सतिसुत्तद्वयादिवर्णना (मरणस्मृतीविषयक दोन सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

---

73-79. Tatiye [Pg.252] bhāvetha noti bhāvetha nu. Sāsananti anusiṭṭhi. Āsavānaṃ khayāyāti arahattaphalatthāya. Catutthe patihitāyāti paṭipannāya. So mamassa antarāyoti so mama jīvitantarāyopi, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyopi maggantarāyopi assa. Satthakā vā me vātāti satthaṃ viya aṅgamaṅgāni kantantīti satthakā. Pañcamādīni vuttanayāneva. Navame saṃsaggārāmatāti pañcavidhe saṃsagge ārāmatā.

७३-७९. तिसऱ्या सूत्रात, ‘भावेथ नो’ म्हणजे तुम्ही भावना (अभ्यास) करता का? ‘सासनं’ म्हणजे उपदेश. ‘आसवानं खयाय’ म्हणजे अर्हत्त्वाचे फळ मिळवण्यासाठी. चौथ्या सूत्रात, ‘पतिहिताय’ म्हणजे मार्गावर आरूढ झालेल्या. ‘सो ममस्स अन्तरायो’ म्हणजे तो माझ्या जीविताचा अंतराय ठरेल, किंवा पृथग्जन म्हणून मृत्यू पावणाऱ्या माझ्यासाठी स्वर्गाचा अंतराय आणि मार्गाचा अंतराय ठरेल. ‘satthakā vā me vātā’ म्हणजे शस्त्राप्रमाणे शरीराच्या अवयवांना कापून काढणारे वारे, म्हणून त्यांना ‘सत्थक’ म्हटले आहे. पाचवे इत्यादी सूत्रे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावीत. नवव्या सूत्रात, ‘संसग्गारामता’ म्हणजे पाच प्रकारच्या संसर्गात रममाण असणे.

---

10. Kusītārambhavatthusuttavaṇṇanā

१०. कुसीतारम्भवत्थुसुत्तवर्णना (आळस आणि वीर्य आरंभाच्या कारणांविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

80. Dasame kusītavatthūnīti kusītassa alasassa vatthūni patiṭṭhā, kosajjakāraṇānīti attho. Kammaṃ kattabbaṃ hotīti cīvaravicāraṇādikammaṃ kattabbaṃ hoti. Na vīriyaṃ ārabhatīti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. Appattassāti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. Anadhigatassāti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. Asacchikatassāti tadeva asacchikatassa sacchikaraṇatthāya. Idaṃ paṭhamanti idaṃ ‘‘handāhaṃ nipajjāmī’’ti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Māsācitakaṃ maññeti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso. Yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. Gilānā vuṭṭhito hotīti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti. Ārambhavatthūnīti vīriyakāraṇāni. Tesampi imināva nayena attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

८०. दहाव्या सूत्तात— 'कुसीतवत्थूनि' (आळसाची कारणे) म्हणजे आळशी माणसाचे आधार किंवा आळसाची कारणे असा अर्थ आहे. 'कम्मं कत्तब्बं होति' (काम करायचे आहे) म्हणजे चीवर तयार करणे इत्यादी कार्य करायचे असते. 'न वीरियं आरभति' (वीर्य आरंभत नाही) म्हणजे दोन्ही प्रकारचे वीर्य आरंभत नाही. 'अप्पत्तस्स' (अप्राप्त असलेल्याच्या) म्हणजे अप्राप्त अशा ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फल धर्माच्या प्राप्तीसाठी. 'अनधिगतस्स' (अधिगत न झालेल्याच्या) म्हणजे त्याच अनधिगत धर्माच्या अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी). 'असच्छिकतस्स' (साक्षात न केलेल्याच्या) म्हणजे त्याच प्रत्यक्ष न केलेल्या धर्माच्या साक्षात्कारासाठी. 'इदं पठमं' (हे पहिले) म्हणजे "चला, आता मी झोपतो" अशा प्रकारे शिथिल होणे हे पहिले आळसाचे कारण आहे. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. 'मासाचितकं मञ्ञे' यामध्ये 'मासाचित' म्हणजे ओला उडीद होय. ज्याप्रमाणे ओला उडीद जड असतो, त्याचप्रमाणे (शरीर) जड होते, असा अभिप्राय आहे. 'गिलाना वुट्ठितो होति' (आजारातून उठलेला असतो) म्हणजे आजारी पडून नंतर बरा झालेला असतो. 'आरम्भवत्थूनि' म्हणजे वीर्याची (प्रयत्नाची) कारणे. त्यांचाही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Yamakavaggo aṭṭhamo.

आठवा यमकवग्ग समाप्त.

---

(9) 4. Sativaggo

(९) ४. सतिवग्ग

---

1-2. Satisampajaññasuttavaṇṇanā

१-२. सतिसम्पजञ्ञसुत्तवण्णना

---

81-82. Navamassa paṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Dutiye saddhoti duvidhāya saddhāya samannāgato. No cupasaṅkamitāti na upaṭṭhahati. No [Pg.253] ca paripucchitāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchitā na hoti. Samannāgatoti sāmiatthe paccattaṃ, samannāgatassāti vuttaṃ hoti. Ekantapaṭibhānā tathāgataṃ dhammadesanā hotīti tathāgatassa ekantapaṭibhānā dhammadesanā hoti, ekanteneva paṭibhāti upaṭṭhātīti attho.

८१-८२. नवव्या वग्गातील पहिले सूत्त पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. दुसऱ्या सूत्तात— 'सद्धो' (श्रद्धावान) म्हणजे दोन प्रकारच्या श्रद्धेने युक्त असलेला. 'नो चुपसङ्कमिता' म्हणजे जवळ जात नाही (सेवा करत नाही). 'नो च परिपुच्छिता' म्हणजे हित-अहित किंवा कारण-अकारण याविषयी विचारपूस करणारा नसतो. 'समन्नागतो' हा शब्द षष्ठीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीत वापरला आहे, म्हणजेच 'समन्नागतस्स' (युक्त असलेल्याचा) असा अर्थ अभिप्रेत आहे. 'एकन्तपटिभाना तथागतं धम्मदेसना होति' म्हणजे तथागतांची धर्मदेशना अत्यंत प्रतिभासंपन्न (स्पष्ट) असते; ती अत्यंत स्पष्टपणे प्रकट होते, असा अर्थ आहे.

---

3. Mūlakasuttavaṇṇanā

३. मूलकसुत्तवण्णना

---

83. Tatiye sabbe dhammāti pañcakkhandhā. Chandamūlakāti ajjhāsayacchando kattukamyatāchando taṃ mūlaṃ etesanti chandamūlakā. Manasikārato sambhavantīti manasikārasambhavā. Phassato samudenti rāsī bhavantīti phassasamudayā. Vedanāya samosarantīti vedanāsamosaraṇā. Samādhi etesaṃ pamukhoti samādhippamukhā. Jeṭṭhakaṭṭhena sati adhipati etesanti satādhipateyyā, satijeṭṭhakāti attho. Paññā uttarā etesanti paññuttarā. Vimutti eva sāro etesanti vimuttisārā. Ettha ca chandamūlakādayo cattāropi lokiyā kathitā, sesā lokiyalokuttaramissakāti.

८३. तिसऱ्या सूत्तात— 'सब्बे धम्मा' (सर्व धर्म) म्हणजे पंचस्कंध. 'छन्दमूलका' म्हणजे आशय-छंद (इच्छा) आणि कर्तुकम्यता-छंद (करण्याची इच्छा), हे ज्यांचे मूळ आहे ते 'छंदमूलक' होत. मनसिकारामुळे उत्पन्न होतात म्हणून 'मनसिकारसंभवा'. स्पर्शाने एकत्र येतात (समुदाय बनतात) म्हणून 'फस्ससमुदया'. वेदनेमध्ये एकत्र मिळतात (समवसरण पावतात) म्हणून 'वेदनासमवसरणा'. समाधी हा ज्यांचा प्रमुख (अग्रणी) आहे ते 'समाधिप्पमुखा'. श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने स्मृती (सति) ही ज्यांची अधिपती (प्रमुख) आहे ते 'सताधिपतेय्या', म्हणजेच स्मृती-प्रमुख असा अर्थ आहे. प्रज्ञा ही ज्यांच्याहून श्रेष्ठ (उत्तर) आहे ते 'पञ्ञुत्तरा'. विमुक्ती हाच ज्यांचा सार आहे ते 'विमुत्तिसारा'. येथे 'छंदमूलक' इत्यादी पहिले चार धर्म लौकिक सांगितले आहेत, तर उर्वरित चार धर्म लौकिक व लोकोत्तर मिश्रित सांगितले आहेत.

---

4. Corasuttavaṇṇanā

४. चोरसुत्तवण्णना

---

84. Catutthe mahācoroti rajjantare dubbhituṃ samattho mahācoro. Pariyāpajjatīti pariyādānaṃ gacchati. Na ciraṭṭhitiko hotīti addhānaṃ pālento ṭhātuṃ na sakkoti. Appaharantassa paharatīti attano averine appaharante guṇasampanne ca mahallake ca taruṇadārake ca appaharitabbayuttake paharati. Anavasesaṃ ādiyatīti nissesaṃ gaṇhāti. Byattacorānañhi idaṃ vattaṃ – parassa dvīsu sāṭakesu eko gahetabbo, ekasmiṃ sante dubbalaṃ datvā thiro gahetabbo. Puṭabhattataṇḍulādīsu ekaṃ koṭṭhāsaṃ datvā eko gahetabboti. Accāsanne kammaṃ karotīti gāmanigamarājadhānīnaṃ āsannaṭṭhāne corikakammaṃ karoti. Na ca nidhānakusalo hotīti yaṃ laddhaṃ, taṃ dakkhiṇeyye nidahituṃ cheko na hoti, paralokamaggaṃ na sodheti.

८४. चौथ्या सूत्तात— 'महाचोरो' म्हणजे राज्यात द्रोह करण्यास समर्थ असलेला मोठा चोर. 'परियापज्जति' म्हणजे नाशाप्रत (शेवटास) जातो. 'न चिरट्ठितिको होति' म्हणजे दीर्घकाळ स्वतःचे रक्षण करत टिकून राहू शकत नाही. 'अप्पहरन्तस्स पहरति' म्हणजे जे स्वतः प्रहार करत नाहीत अशा आपल्या शत्रूंवर किंवा प्रहार न करणाऱ्या, गुणसंपन्न, वृद्ध, लहान मुले आणि ज्यांच्यावर प्रहार करणे अयोग्य आहे अशांवर प्रहार करतो. 'अनवसेसं आदियति' म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता सर्व काही हिरावून घेतो. चतुर चोरांचा हा नियम असतो की— दुसऱ्याच्या दोन वस्त्रांपैकी एकच घ्यावे; जर एकच वस्त्र असेल तर जुने (कमकुवत) देऊन नवीन (मजबूत) घ्यावे. भात, तांदूळ इत्यादींच्या पोत्यांमधून एक भाग सोडून एक भाग घ्यावा. 'अच्चासन्ने कम्मं करोति' म्हणजे गाव, नगर किंवा राजधानीच्या अगदी जवळच्या ठिकाणी चोरीचे कृत्य करतो. 'न च निधानकुसलो होति' म्हणजे जे काही मिळाले आहे, ते दान देण्यास योग्य (दक्षिणेय्य) व्यक्तीकडे सुरक्षित ठेवण्यात (दान देण्यात) तो चतुर नसतो, आणि तो परलोकाचा मार्ग सुकर करत नाही.

---

5. Samaṇasuttavaṇṇanā

५. समणसुत्तवण्णना

---

85. Pañcame [Pg.254] yaṃ samaṇenāti yaṃ guṇajātaṃ samaṇena pattabbaṃ. Vusīmatāti brahmacariyavāsaṃvutena. Mutto mocemi bandhanāti ahaṃ sabbabandhanehi mutto hutvā mahājanampi rāgādibandhanato mocemi. Paramadantoti aññena kenaci asikkhāpito acodito sayambhuñāṇena paṭivijjhitvā paramadamathena dantattā paramadanto nāma. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto.

८५. पाचव्या सूत्तात— 'यं समणेन' म्हणजे श्रमणाने जे गुण प्राप्त करायचे आहेत. 'वुसिमता' म्हणजे ब्रह्मचर्यवासाने संयमित असलेल्याने. 'मुत्तो मोचेमि बन्धना' म्हणजे "मी सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन इतर लोकांनाही रागादी बंधनांतून मुक्त करतो." 'परमदन्तो' म्हणजे दुसऱ्या कोणाकडूनही न शिकवता किंवा प्रेरित न करता, स्वयंभू ज्ञानाने सत्य जाणून घेऊन, परम दमनशीलतेने दमित (संयमित) झाल्यामुळे 'परमदन्त' असे म्हटले जाते. 'परिनिब्बुतो' म्हणजे क्लेशांच्या परिनिर्वाणाने परिनिर्वृत झालेला.

---

6. Yasasuttavaṇṇanā

६. यससुत्तवण्णना

---

86. Chaṭṭhe mā ca mayā yasoti yaso ca mayā saddhiṃ mā gañchi. Akasiralābhīti vipulalābhī. Sīlapaññāṇanti sīlañceva ñāṇañca. Saṅgammāti sannipatitvā. Samāgammāti samāgantvā. Saṅgaṇikavihāranti gaṇasaṅgaṇikavihāraṃ. Na hi nūnameti na hi nūna ime. Tathā hi panameti tathā hi pana ime. Aṅgulipatodakehīti aṅgulipatodayaṭṭhiṃ katvā vijjhanena. Sañjagghanteti mahāhasitaṃ hasante. Saṃkīḷanteti keḷiṃ karonte.

८६. सहाव्या सूत्तात— 'मा च मया यसो' म्हणजे माझ्यासोबत कीर्ती (यश) येऊ नये. 'अकसिरलाभी' म्हणजे विपुल लाभ मिळवणारा. 'सीलपञ्ञाणं' म्हणजे शील आणि ज्ञान दोन्ही. 'सङ्गम्म' म्हणजे एकत्र yeun. 'समागम्म' म्हणजे एकत्र yeun. 'सङ्गणिकविहारं' म्हणजे समूहामध्ये एकत्र राहणे. 'न हि नूनमे' याची 'न हि नून इमे' अशी पदच्छेद करावी. 'तथाहि पनमे' याची 'तथाहि पन इमे' अशी पदच्छेद करावी. 'अङ्गुलिपतोदकेहि' म्हणजे बोटांनी गुदगुल्या करून किंवा टोचून. 'सञ्जग्घन्ते' म्हणजे मोठ्याने हसणारे. 'सङ्कीळन्ते' म्हणजे थट्टा-मस्करी किंवा खेळ करणारे.

---

7. Pattanikujjanasuttavaṇṇanā

७. पत्तनिकुज्जनसुत्तवण्णना

---

87. Sattame nikkujjeyyāti tena dinnassa deyyadhammassa appaṭiggahaṇatthaṃ pattanikkujjanakammavācāya nikujjeyya, na adhomukhaṭhapanena. Alābhāyāti catunnaṃ paccayānaṃ alābhatthāya. Anatthāyāti upaddavāya avaḍḍhiyā. Ukkujjeyyāti ukkujjanakammavācāya ukkujjeyya.

८७. सातव्या सूत्तात— 'निक्कुज्जेय्य' (पालथे घालावे) म्हणजे त्याने दिलेल्या दानवस्तूचा स्वीकार न करण्यासाठी 'पात्र-पालथे-घालण्याच्या' कर्मवाचेद्वारे पात्र पालथे घालावे, केवळ तोंड खाली करून ठेवू नये. 'अलाभाय' म्हणजे चार प्रत्ययांचा (गरजांचा) लाभ न होण्यासाठी. 'अनत्थाय' म्हणजे उपद्रवासाठी किंवा अवनतीसाठी. 'उक्कुज्जेय्य' (उताणे करावे) म्हणजे 'पात्र-उताणे-करण्याच्या' कर्मवाचेद्वारे पात्र उताणे करावे.

---

8. Appasādapavedanīyasuttavaṇṇanā

८. अप्पसादपवेदनीयसुत्तवण्णना

---

88. Aṭṭhame appasādaṃ pavedeyyunti appasannabhāvaṃ jānāpeyyuṃ. Appasādaṃ pavedentena pana kiṃ kātabbanti? Nisinnāsanato na uṭṭhātabbaṃ na vanditabbaṃ na paccuggamanaṃ kātabbaṃ, na deyyadhammo dātabbo. Agocareti pañcavidhe agocare.

८८. आठव्या सूत्तात— 'अप्पसादं पवेदेय्युं' म्हणजे अप्रसन्नता व्यक्त करावी (जाणवून द्यावी). अप्रसन्नता व्यक्त करणाऱ्याने काय करावे? बसलेल्या आसनावरून उठू नये, वंदन करू नये, सामोरे जाऊ नये आणि दानवस्तू देऊ नये. 'अगोचरे' म्हणजे पाच प्रकारच्या अगोचर (अयोग्य) ठिकाणी.

---

9. Paṭisāraṇīyasuttavaṇṇanā

९. पटिसारणीयसुत्तवण्णना

---

89. Navame [Pg.255] dhammikañca gihipaṭissavanti ‘‘imaṃ temāsaṃ idheva vasitabba’’nti vutto ‘‘evaṃ hotū’’tiādinā nayena paṭissavaṃ. Na saccāpetīti vuttaṃ na saccaṃ karoti visaṃvādeti.

८९. नवव्या सूत्तात— 'धम्मिकञ्च गिहिपटिस्सवं' म्हणजे "या वर्षावासाचे तीन महिने येथेच राहावे" असे गृहस्थाने विचारले असता, "तसेच असो" इत्यादी प्रकारे दिलेले वचन. 'न सच्चापेति' म्हणजे दिलेले वचन खरे न करणे, त्याचा भंग करणे.

---

10. Sammāvattanasuttavaṇṇanā

१०. सम्मावत्तनसुत्तवण्णना

---

90. Dasame paccekaṭṭhāneti adhipatiṭṭhāne jeṭṭhakaṭṭhāne. Tañhi jeṭṭhakaṃ katvā kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na labhati. Na ca tena mūlena vuṭṭhāpetabboti taṃ mūlaṃ katvā abbhānakammaṃ kātuṃ na labhati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

९०. दहाव्या सूत्तात— 'पच्चेकट्ठाने' म्हणजे अधिपतीच्या किंवा प्रमुखाच्या स्थानावर. कारण त्याला प्रमुख करून कोणतेही संघकर्म करता येत नाही. 'न च तेन मूलेन वुट्ठपेतब्बो' म्हणजे त्याला मूळ (कारण) मानून अब्भान-कर्म (पुनर्स्थापना कर्म) करता येत नाही. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Sativaggo navamo.

नववा सतिवग्ग समाप्त.

---

(10) 5. Sāmaññavaggo

(१०) ५. सामञ्ञवग्ग

---

91. Ito paraṃ atha kho bojjhā upāsikātiādīsu bojjhā upāsikā, sirimā upāsikā, padumā upāsikā, sutanā upāsikā, manujā upāsikā, uttarā upāsikā, muttā upāsikā, khemā upāsikā, rucī upāsikā, cundī rājakumārī, bimbī upāsikā, sumanā rājakumārī, mallikā devī, tissā upāsikā, tissāmātā upāsikā, soṇā upāsikā, soṇāya mātā upāsikā, kāṇā upāsikā, kāṇamātā upāsikā, uttarā nandamātā, visākhā migāramātā, khujjuttarā upāsikā, sāmāvatī upāsikā, suppavāsā koliyadhītā, suppiyā upāsikā, nakulamātā gahapatānīti imāsaṃ ettakānaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathakammameva kathitaṃ. Icchantena vitthāretvā kathetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

९१. यापुढे 'अथ खो बोज्झा उपासिका' इत्यादींमध्ये बोज्झा उपासिका, सिरिमा उपासिका, पदुमा उपासिका, सुतना उपासिका, मनुजा उपासिका, उत्तरा उपासिका, मुत्ता उपासिका, खेमा उपासिका, रुची उपासिका, चुन्दी राजकुमारी, बिम्बी उपासिका, सुमना राजकुमारी, मल्लिका देवी, तिस्सा उपासिका, तिस्सामाता उपासिका, सोणा उपासिका, सोणाची माता उपासिका, काणा उपासिका, काणामाता उपासिका, उत्तरा नन्दमाता, विशाखा मिगारमाता, खुज्जुत्तरा उपासिका, सामावती उपासिका, सुप्पवासा कोलियधीता (कोलिय राजकुमारी), सुप्पिया उपासिका, नकुलमाता गृहपतीनी - या सर्व स्त्रियांच्या केवळ आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथ कर्माचेच (अष्टांग उपोसथाचेच) वर्णन केले आहे. इच्छिणाऱ्याने याचा विस्तार करून सांगावे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

मनोरथपूरणी नामक अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेमध्ये

---

Aṭṭhakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

अट्ठकनिपाताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

---

Navakanipāta-aṭṭhakathā

नवकनिपात-अट्ठकथा

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

---

1. Sambodhivaggo

१. संबोधिवग्ग

---

1. Sambodhisuttavaṇṇanā

१. संबोधिसुत्त वर्णन

---

1. Navakanipātassa [Pg.257] paṭhame sambodhipakkhikānanti catumaggasaṅkhātassa sambodhissa pakkhe bhavānaṃ, upakārakānanti attho. Pāḷiyaṃ āgate nava dhamme sandhāyevaṃ pucchati. Kā upanisāti ko upanissayapaccayo. Abhisallekhantīti abhisallekhikā. Samathavipassanācittassa vivaraṇe sappāyā upakārakāti cetovivaraṇasappāyā. Appicchataṃ ārabbha pavattā kathā appicchakathā. Sesesupi eseva nayo.

१. नवकनिपाताच्या पहिल्या सूत्तात 'संबोधिपक्खिकानं' म्हणजे चार मार्गांनी युक्त अशा संबोधीच्या (चार आर्यसत्यांचे ज्ञान करून देणाऱ्या मार्गाच्या) बाजूने असणारे, म्हणजेच उपकारक असणारे, असा अर्थ आहे. पाळीमध्ये आलेल्या नऊ धर्मांना उद्देशून ते अशा प्रकारे विचारतात. 'का उपनिसा' म्हणजे कोणता उपनिस्सय प्रत्यय (प्रबळ आधार/कारण) आहे? 'अभिसल्लेखन्ति' म्हणजे जे क्लेशांना अत्यंत क्षीण करतात, म्हणून त्यांना 'अभिसल्लेखिका' म्हणतात. समथ आणि विपश्यना चित्ताच्या विकासासाठी (उघडण्यासाठी) जे अनुकूल आणि उपकारक आहेत, म्हणून त्यांना 'चेतोविवरणसप्पाय' म्हणतात. अल्पेच्छतेचा (अप्पिच्छता) आश्रय घेऊन सुरू झालेली चर्चा म्हणजे 'अप्पिच्छकथा' होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

---

Asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyāti ayamattho sālilāyakopamāya vibhāvetabbo – eko hi puriso asitaṃ gahetvā koṭito paṭṭhāya sālikkhette sāliyo lāyati. Athassa vatiṃ bhinditvā gāvo pavisiṃsu. So asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya teneva maggena gāvo nīharitvā vatiṃ pākatikaṃ katvā punapi asitaṃ ādāya sāliyo lāyi. Ettha sālikkhettaṃ viya buddhasāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, sālilāyako viya yogāvacaro, asitaṃ viya paññā, lāyanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, yaṭṭhi viya asubhakammaṭṭhānaṃ, vati viya saṃvaro, vatiṃ bhinditvā gāvīnaṃ pavisanaṃ viya sahasā appaṭisaṅkhāya pamādaṃ ārabbha rāgassa uppajjanaṃ, asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya paviṭṭhamaggeneva gāvo nīharitvā vatiṃ paṭipākatikaṃ katvā puna koṭito paṭṭhāya sālilāyanaṃ viya asubhakammaṭṭhānena rāgaṃ vikkhambhetvā puna vipassanāya kammaṃ ārabhanakālo. Imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti.

‘रागाच्या (आसक्तीच्या) प्रहाणासाठी अशुभाची भावना करावी’ (असुभा भावेतब्बा रागस्स पहानाय) यातील अर्थ भात कापणाऱ्याच्या उदाहरणाने स्पष्ट केला पाहिजे – जसे की, एक माणूस विळा हातात घेऊन टोकापासून सुरुवात करून भाताच्या शेतात भात कापतो. तेव्हा कुंपण तोडून गाई शेतात शिरतात. तो विळा बाजूला ठेवून, काठी हातात घेतो आणि ज्या मार्गाने गाई आल्या होत्या त्याच मार्गाने त्यांना बाहेर काढून कुंपण पूर्ववत करतो आणि पुन्हा विळा घेऊन भात कापू लागतो. येथे भाताच्या शेताप्रमाणे बुद्धशासन समजले पाहिजे; भात कापणाऱ्याप्रमाणे योगावचर (साधक) समजला पाहिजे; विळ्याप्रमाणे प्रज्ञा समजली पाहिजे; कापणीच्या काळाप्रमाणे विपश्यनेच्या साधनेचा काळ समजला पाहिजे; काठीप्रमाणे अशुभा कर्मस्थान समजले पाहिजे; कुंपणाप्रमाणे संवर (संयम) समजला पाहिजे; कुंपण तोडून गाईंचे आत शिरण्याप्रमाणे अचानक, विचार न करता, प्रमादामुळे रागाची (आसक्तीची) उत्पत्ती होणे समजले पाहिजे; विळा बाजूला ठेवून, काठी घेऊन, ज्या मार्गाने गाई आल्या त्याच मार्गाने त्यांना बाहेर काढून कुंपण पूर्ववत करून पुन्हा टोकापासून भात कापण्याप्रमाणे, अशुभा कर्मस्थानाच्या द्वारे रागाला दूर करून पुन्हा विपश्यनेच्या साधनेला आरंभ करण्याचा काळ समजला पाहिजे. याच अर्थाला उद्देशून असे म्हटले आहे – 'रागाच्या प्रहाणासाठी अशुभाची भावना करावी' (असुभा भावेतब्बा रागस्स पहानाय).

---

Tattha [Pg.258] rāgassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ upacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti asmīti uppajjanakassa mānassa samugghātatthāya. Anattasaññā saṇṭhātīti aniccalakkhaṇe diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Etesu hi tīsu lakkhaṇesu ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘aniccasaññino, bhikkhave, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheyeva dhamme apaccayaparinibbānañca pāpuṇātīti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

त्यात 'रागस्स' म्हणजे पाच कामगुणांविषयीच्या रागाचा (आसक्तीचा). 'मेत्ता' म्हणजे मैत्री कर्मस्थान. 'व्यापादाच्या प्रहाणासाठी' (ब्यापादस्स पहानाय) म्हणजे पूर्वोक्त पद्धतीनेच उत्पन्न झालेल्या क्रोधाचा त्याग करण्यासाठी. 'आनापानस्सती' म्हणजे सोळा चरणांनी युक्त असलेली आनापानसती (श्वासोच्छ्वासाची स्मृती). 'वितर्कांचा छेद करण्यासाठी' (वितक्कूपच्छेदाय) म्हणजे पूर्वोक्त पद्धतीनेच उत्पन्न झालेल्या वितर्कांचा नाश करण्यासाठी. 'अस्मिमान समूळ नष्ट करण्यासाठी' (अस्मिमानसमुग्घाताय) म्हणजे 'मी आहे' अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या त्रिविध मानाचे समूळ उच्चाटन करण्यासाठी. 'अनात्मसंज्ञा प्रस्थापित होते' (अनत्तसञ्ञा सण्ठाति) म्हणजे अनित्य लक्षण पाहिले असता अनात्म लक्षण पाहिले गेलेच असे होते. कारण या तीन लक्षणांपैकी एक लक्षण पाहिले असता इतर दोन लक्षणे पाहिली गेलीच असे होते. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'भिक्खूंनो, अनित्यसंज्ञा असणाऱ्याला अनात्मसंज्ञा प्रस्थापित होते.' 'याच जन्मात निर्वाण' (दिट्ठेव धम्मे निब्बानं) म्हणजे याच जन्मात प्रत्ययरहित (संस्काररहित) परिनिर्वाणाला प्राप्त होतो. या सूत्तात वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारचक्रातून मुक्ती) यांचे वर्णन केले आहे.

---

2. Nissayasuttavaṇṇanā

२. निस्सयसुत्त वर्णन

---

2. Dutiye nissayasampannoti patiṭṭhāsampanno. Saddhanti okappanasaddhaṃ. Vīriyanti kāyikacetasikavīriyaṃ. Yaṃsāti yaṃ assa. Ariyāya paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Saṅkhāyāti jānitvā. Ekaṃ paṭisevatīti sevitabbayuttakaṃ sevati. Adhivāsetīti adhivāsetabbayuttakaṃ adhivāseti. Parivajjetīti parivajjetabbayuttakaṃ parivajjeti. Vinodetīti nīharitabbayuttakaṃ nīharati. Evaṃ kho bhikkhūti evaṃ kho bhikkhu uggahaparipucchāvasena ceva dhammavavatthānavasena ca paṭisevitabbādīni suppaṭividdhāni supaccakkhāni katvā paṭisevanto adhivāsento parivajjento vinodento ca bhikkhu nissayasampanno nāma hotīti.

२. दुसऱ्या सूत्तात 'निस्सयसंपन्नो' म्हणजे प्रतिष्ठासंपन्न (भक्कम आधार असलेला). 'सद्धं' म्हणजे दृढ विश्वास असणारी श्रद्धा. 'वीरियं' म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक वीर्य (प्रयत्न). 'यंसा' या पदाचा 'यं अस्स' असा पदच्छेद करावा. 'अरियया पञ्ञाय' म्हणजे विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने. 'सङ्खाय' म्हणजे जाणून (विचारपूर्वक). 'एकं पटिसेवति' म्हणजे सेवन करण्यास योग्य असलेल्या गोष्टींचे सेवन करतो. 'अधिवासेति' म्हणजे सहन करण्यास योग्य असलेल्या गोष्टी सहन करतो. 'परिवज्जेति' म्हणजे वर्ज्य करण्यास योग्य असलेल्या गोष्टींचे वर्जन करतो. 'विनोदेति' म्हणजे दूर करण्यास योग्य असलेल्या गोष्टी दूर करतो. 'एवं खो भिक्खू' म्हणजे अशा प्रकारे भिक्खू अध्ययन व परिपृच्छेच्या (प्रश्न विचारण्याच्या) द्वारे तसेच धर्माच्या निश्चयाद्वारे सेवन करण्यायोग्य इत्यादी गोष्टींचे उत्तम प्रकारे आकलन करून व प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन, सेवन करणारा, सहन करणारा, वर्जन करणारा आणि दूर करणारा भिक्खू 'निस्सयसंपन्न' (आश्रयसंपन्न) म्हटला जातो.

---

3. Meghiyasuttavaṇṇanā

३. मेघियसुत्त वर्णन

---

3. Tatiye cālikāyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira calamaggaṃ nissāya katattā olokentānaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, tasmā cālikāti saṅkhaṃ gataṃ. Cāliyapabbateti sopi pabbato sabbasetattā kāḷapakkhuposathe olokentānaṃ calamāno viya upaṭṭhāti, tasmā cāliyapabbatoti vutto. Tattha mahantaṃ vihāraṃ kārayiṃsu. Iti bhagavā taṃ nagaraṃ nissāya cālikāpabbatamahāvihāre viharati. Jantugāmanti evaṃnāmakaṃ aparampi tasseva vihārassa gocaragāmaṃ. Jattugāmantipi [Pg.259] paṭhanti. Padhānatthikassāti padhānakammikassa. Padhānāyāti samaṇadhammakaraṇatthāya. Āgamehi tāvāti satthā therassa vacanaṃ sutvā upadhārento ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripakka’’nti ñatvā paṭibāhanto evamāha. Ekakamhi tāvāti idaṃ panassa ‘‘evamayaṃ gantvāpi kamme anipphajjamāne nirāsaṅko hutvā pemavasena puna āgacchissatī’’ti cittamaddavajananatthaṃ āha. Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattā aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Katassa vā paṭicayoti adhigatassa vā puna paṭicayopi natthi. Na hi bhāvitamaggo puna bhāvīyati, na pahīnakilesānaṃ puna pahānaṃ atthi. Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāmāti ‘‘samaṇadhammaṃ karomī’’ti taṃ vadamānaṃ mayaṃ aññaṃ kiṃ nāma vadeyyāma.

३. तिसऱ्या (सुत्तात) 'चालिकायाम्' (चालिकेत) म्हणजे या नावाच्या नगरात. असे म्हणतात की ते नगर हलणाऱ्या चिखलाचा (किंवा मार्गाचा) आश्रय घेऊन वसलेले असल्यामुळे, पाहणाऱ्यांना ते हलत असल्यासारखे भासते, म्हणून त्याला 'चालिका' असे नाव पडले. 'चालियपब्बते' (चालिय पर्वतावर) म्हणजे तो पर्वत देखील पूर्णपणे पांढरा (शुभ्र) असल्यामुळे, कृष्णपक्षातील उपोसथ दिवशी पाहणाऱ्यांना तो हलत असल्यासारखा भासतो, म्हणून त्याला 'चालियपब्बत' (चालिय पर्वत) असे म्हटले आहे. तेथे त्यांनी एक मोठा विहार बांधला. अशा प्रकारे भगवान त्या नगराचा आश्रय घेऊन चालियपब्बत महाविहारात विहार करत होते. 'जन्तुगामम्' म्हणजे याच नावाचे दुसरे एक गाव, जे त्याच विहाराचे गोचरग्राम (भिक्षेचे गाव) होते. काही जण याला 'जत्तुगाम' असेही वाचतात. 'पधानत्थिकस्स' म्हणजे प्रधानकर्म (ध्यानसाधना) करणाऱ्याचे. 'पधानाय' म्हणजे श्रमणधर्माचे आचरण करण्यासाठी (साधनेसाठी). 'आगमेहि ताव' (थोड्या वेळ थांब) असे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) स्थविरांचे (मेघियांचे) बोलणे ऐकून विचार केला आणि "अद्याप यांचे ज्ञान परिपक्व झालेले नाही" हे जाणून त्यांना रोखताना असे म्हटले. 'एककम्हि ताव' हे वाक्य त्यांच्या मनात कोमलता निर्माण करण्यासाठी म्हटले आहे, जेणेकरून "हा (मेघिय) गेला तरीही कार्य सिद्ध न झाल्यामुळे संकोच न बाळगता प्रेमापोटी पुन्हा परत येईल." 'नत्थि किञ्चि उत्तरि करणीयं' (आणखी काही अधिक कर्तव्य उरलेले नाही) कारण चार आर्या सत्यांमधील चारही कृत्ये पूर्ण झाल्यामुळे, याहून अधिक काहीही कर्तव्य उरलेले नाही. 'कतस्स वा पटिचयो' म्हणजे जे प्राप्त केले आहे (अधिगत केले आहे) त्याचा पुन्हा संचय करण्याची गरज नाही. कारण एकदा भावना केलेला (साधलेला) मार्ग पुन्हा साधायचा नसतो आणि नष्ट केलेल्या क्लेशांचा पुन्हा नाश करायचा नसतो. 'पधानन्ति खो, मेघिय, वदमानं किन्ति वदेय्यामा' म्हणजे "मी श्रमणधर्म (साधना) करतो" असे म्हणणाऱ्या तुला आम्ही दुसरे काय बरे सांगणार?

---

Divāvihāraṃ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi. Nisīdanto ca yasmiṃ maṅgalasilāpaṭṭe pubbe anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājā hutvā uyyānakīḷikaṃ kīḷanto tividhanāṭakaparivāro nisīdi, tasmiṃyeva nisīdi. Athassa nisinnakālato paṭṭhāya samaṇabhāvo jahito viya ahosi, rājavesaṃ gahetvā nāṭakavaraparivuto setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisinno viya jāto. Athassa taṃ sampattiṃ assādayato kāmavitakko udapādi. So tasmiṃyeva khaṇe mahāyodhehi gahite dve core ānetvā purato ṭhapite viya addasa. Tesu ekassa vadhaṃ āṇāpanavasenassa byāpādavitakko uppajji, ekassa bandhanaṃ āṇāpanavasena vihiṃsāvitakko. Evaṃ so latājālena rukkho viya madhumakkhikāhi madhughātako viya akusalavitakkehi parikkhitto ahosi. Taṃ sandhāya – atha kho āyasmato meghiyassātiādi vuttaṃ. Anvāsattāti anubaddhā samparivāritā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ pāpavitakkehi samparikiṇṇo kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesī’’ti sallakkhetvā ‘‘idaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmī’’ti nisinnāsanato vuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami.

'दिवाविहारं निसीदि' म्हणजे दिवसाच्या विहारासाठी (विश्रांतीसाठी) बसले. आणि बसताना, ज्या मंगल शिलापट्टावर (मांगलिक दगडी पाटावर) पूर्वी अनुक्रमे पाचशे जन्मांमध्ये राजा असताना, उद्यानात क्रीडा करताना, तीन प्रकारच्या नर्तकींच्या (नाटकांच्या) परिवारासह ते बसत असत, त्याच शिलापट्टावर ते बसले. त्यानंतर ते तिथे बसल्यापासून त्यांचा श्रमणभाव जणू सुटल्यासारखा झाला; त्यांनी राजाचा वेष धारण केला असून, श्रेष्ठ नर्तकींनी वेढलेले असताना, श्वेतछत्राखाली एका बहुमूल्य सिंहासनावर (पलंगावर) ते बसले आहेत असा भास त्यांना झाला. त्यानंतर त्या वैभवाचा आस्वाद घेताना त्यांच्या मनात 'कामवितर्क' (कामोपभोगाचे विचार) उत्पन्न झाले. त्याच क्षणी त्यांना असे दिसले की जणू महायोद्ध्यांनी दोन चोरांना पकडून आणून त्यांच्यासमोर उभे केले आहे. त्या दोघांपैकी एकाला ठार मारण्याची आज्ञा देण्याच्या भावनेतून त्यांच्या मनात 'व्यापादवितर्क' (द्वेषयुक्त विचार) उत्पन्न झाला, आणि दुसऱ्याला बांधून ठेवण्याची आज्ञा देण्याच्या भावनेतून 'विहिंसावितर्क' (हिंसेचा विचार) उत्पन्न झाला. अशा प्रकारे, जसे एखादे झाड वेलींच्या जाळ्याने वेढले जाते किंवा मध गोळा करणारा मधमाश्यांनी वेढला जातो, तसे ते अकुशल वितर्कांनी वेढले गेले. याच संदर्भाने – 'अथ खो आयस्मतो मेघियस्स' इत्यादी म्हटले गेले आहे. 'अन्वासत्ता' म्हणजे पाठीमागे लागलेले, सभोवताली वेढलेले. 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' म्हणजे अशा प्रकारे पापयुक्त वितर्कांनी वेढलेले असल्यामुळे योग्य कर्मस्थान (ध्यानसाधना) करण्यास असमर्थ ठरून, "हेच पाहून दूरदर्शी भगवंतांनी मला रोखले होते" असा विचार करून, "मी हे कारण दशबलांना (बुद्धांना) सांगेन" असे ठरवून ते आपल्या आसनावरून उठले आणि जिथे भगवान होते तिथे गेले.

---

4. Nandakasuttavaṇṇanā

४. नंदकसुत्ताचे स्पष्टीकरण (नंदकसुत्तवण्णना)

---

4. Catutthe [Pg.260] upaṭṭhānasālāyanti bhojanasālāyaṃ. Yenupaṭṭhānasālāti satthā nandakattherena madhurassarena āraddhāya dhammadesanāya saddaṃ sutvā, ‘‘ānanda, ko eso upaṭṭhānasālāya madhurassarena dhammaṃ desetī’’ti pucchitvā ‘‘dhammakathikanandakattherassa ajja, bhante, vāro’’ti sutvā ‘‘atimadhuraṃ katvā, ānanda, eso bhikkhu dhammaṃ katheti, mayampi gantvā suṇissāmā’’ti vatvā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami. Bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsīti chabbaṇṇarasmiyo cīvaragabbhe paṭicchādetvā aññātakavesena aṭṭhāsi. Kathāpariyosānaṃ āgamayamānoti ‘‘idamavocā’’ti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno dhammakathaṃ suṇanto aṭṭhāsiyeva. Athāyasmā ānando nikkhante paṭhame yāme satthu saññaṃ adāsi – ‘‘paṭhamayāmo atikkanto, bhante, thokaṃ vissamathā’’ti. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Athāyasmā ānando majjhimayāmepi nikkhante, ‘‘bhante, tumhe pakatiyā khattiyasukhumālā, puna buddhasukhumālāti paramasukhumālā, majjhimayāmopi atikkanto, muhuttaṃ vissamathā’’ti āha. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Tattha ṭhitakassevassa aruṇaggaṃ paññāyittha. Aruṇuggamanañca therassa ‘‘idamavocā’’ti pāpetvā kathāpariyosānañca dasabalassa chabbaṇṇasarīrasmivissajjanañca ekappahāreneva ahosi. Aggaḷaṃ ākoṭesīti agganakhena dvārakavāṭaṃ ākoṭesi.

४. चौथ्या (सुत्तात) 'उपिट्ठानसालायम्' म्हणजे भोजनशाळेत (भोजनगृहात). 'येनुपट्ठानसाला' म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) स्थविर नंदक यांच्या मधुर आवाजातील धम्मदेशनेचा आवाज ऐकून, "आनंदा, उपस्थानशाळेत मधुर आवाजात धम्मदेशना देणारा हा कोण आहे?" असे विचारले. "भंते, आज धम्मकथिक स्थविर नंदक यांची वेळ (पळी) आहे," हे ऐकून, "आनंदा, हा भिक्षू अत्यंत मधुर धम्म सांगत आहे, आपणही जाऊन ऐकू या," असे म्हणून ते उपस्थानशाळेकडे गेले. 'बहिद्वारकोट्ठके अट्ठासि' म्हणजे आपल्या शरीराची षड्रंगी किरणे (छब्बण्णरश्मी) चीवराच्या आत लपवून ते एका अपरिचित वेषात बाहेरच्या दरवाजाच्या कोठडीजवळ उभे राहिले. 'कथापरियोसानं आगमयमानो' म्हणजे "असे म्हणाले" (इदं अवोच) या कथेच्या समाप्तीची वाट पाहत, धम्मकथा ऐकत ते तिथेच उभे राहिले. त्यानंतर रात्रीचा पहिला प्रहर (याम) संपल्यावर आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना संकेत दिला – "भंते, पहिला प्रहर उलटून गेला आहे, थोडी विश्रांती घ्या." तरीही शास्ते तिथेच उभे राहिले. त्यानंतर मध्यम प्रहर देखील संपल्यावर आयुष्यमान आनंद म्हणाले, "भंते, आपण जन्माने क्षत्रिय सुकुमार आहात, आणि बुद्ध सुकुमार देखील आहात, त्यामुळे आपण अत्यंत सुकुमार आहात. मध्यम प्रहरही उलटून गेला आहे, क्षणभर विश्रांती घ्या." शास्ते तिथेच उभे राहिले. तिथे उभे असतानाच पहाट झाली (अरुणोदय झाला). अरुणोदय होणे, स्थविरांच्या (नंदकांच्या) "असे म्हणाले" या वाक्याने कथेची समाप्ती होणे आणि दशबलांच्या (बुद्धांच्या) शरीरातून षड्रंगी किरणांचे प्रकटीकरण होणे, या सर्व गोष्टी एकाच वेळी घडल्या. 'अग्गळं आकोटेसि' म्हणजे त्यांनी आपल्या नखाच्या टोकाने दरवाजा वाजवला (ठोकला).

---

Sārajjamānarūpoti harāyamāno ottappamāno. Domanassasārajjaṃ panassa natthi. Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti paṭisambhidāppattassa appaṭibhānaṃ nāma natthi. Ettakampi na katheyyanti dasseti. Sādhu sādhūti therassa dhammadesanaṃ sampahaṃsanto āha. Ayañhettha attho ‘‘sugahitā ca te dhammadesanā sukathitā cā’’ti. Kulaputtānanti ācārakulaputtānañceva jātikulaputtānañca. Ariyo ca tuṇhibhāvoti dutiyajjhānasamāpattiṃ sandhāyevamāha. Adhipaññādhammavipassanāyāti saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassa. Catuppādakoti assagoṇagadrabhādiko. Idaṃ vatvāti imaṃ catūhaṅgehi samannāgataṃ dhammaṃ kathayitvā. Vihāraṃ pāvisīti gandhakuṭiṃ paviṭṭho.

'सारज्जमानरूपो' म्हणजे लज्जित होणारा, संकोच बाळगणारा. परंतु त्यांच्या मनात कोणतेही दौर्मनस्य (दुःख) किंवा संकोच नव्हता. 'एत्तकम्पि नो नप्पटिभासेय्य' म्हणजे प्रतिसंभिदा प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला सुचत नाही (प्रतिभान होत नाही) असे कधी होत नाही. "ते एवढे देखील सांगू शकणार नाहीत का?" हा अर्थ येथे दर्शवला आहे. 'साधु साधु' असे म्हणून त्यांनी स्थविरांच्या धम्मदेशनेची प्रशंसा केली (आनंद व्यक्त केला). याचा अर्थ असा की, "तुझी धम्मदेशना उत्तम प्रकारे ग्रहण केली गेली आहे आणि उत्तम प्रकारे सांगितली गेली आहे." 'कुलपुत्तानं' म्हणजे आचरणाने कुलपुत्र असलेल्यांचे आणि जन्माने कुलपुत्र असलेल्यांचे. 'अरियो च तुण्हीभावो' (आर्य मौन) हे द्वितीय ध्यान समापत्तीच्या संदर्भाने म्हटले आहे. 'अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनाय' म्हणजे संस्कारांचे ग्रहण करणाऱ्या विपश्यना ज्ञानाचे. 'चतुप्पाद्को' म्हणजे घोडा, गाय, गाढव इत्यादी चार पायांचे प्राणी. 'इदं वत्वा' म्हणजे या चार अंगांनी युक्त असलेला धम्म सांगून. 'विहारं पाविसि' म्हणजे त्यांनी गंधकुटीत प्रवेश केला.

---

Kālena dhammassavaneti kāle kāle dhammassavanasmiṃ. Dhammasākacchāyāti pañhakathāya. Gambhīraṃ atthapadanti gambhīraṃ guḷhaṃ rahassaṃ atthaṃ. Paññāyāti [Pg.261] sahavipassanāya maggapaññāya. Sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyeva. Patto vā pajjati vāti arahattaṃ patto vā pāpuṇissati vāti evaṃ guṇasambhāvanāya sambhāveti. Appattamānasāti appattaarahattā, arahattaṃ vā appattaṃ mānasaṃ etesantipi appattamānasā. Diṭṭhadhammasukhavihāranti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro lokiyopi vaṭṭati lokuttaropi.

'कालेन धम्मस्सवनं' (योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे) म्हणजे योग्य वेळी धम्म ऐकणे. 'धम्मसाकच्छा' (धम्मचर्चा) म्हणजे प्रश्नांच्या स्वरूपात केलेली चर्चा. 'गंभीरं अत्थपदं' (गंभीर अर्थपद) म्हणजे गंभीर, गूढ आणि रहस्यमय अर्थ. 'पञ्ञाय' (प्रज्ञेने) म्हणजे विपासनेसह असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने. मनन व आकलन करणारी प्रज्ञा (समसन-पटिवेध-प्रज्ञा) आणि अध्ययन व प्रश्न विचारून मिळवलेली प्रज्ञा (उग्गह-परिपुच्छा-प्रज्ञा) या दोन्हीही येथे योग्य ठरतात. 'पत्तो वा पज्जति वा' म्हणजे अर्हतपद प्राप्त केले आहे किंवा प्राप्त करेल; अशा प्रकारे गुणांची प्रशंसा करून तो गौरव करतो. 'अप्पत्तमानसा' म्हणजे ज्यांनी अजून अर्हतपद प्राप्त केलेले नाही असे लोक; किंवा ज्यांचे मन अजून अर्हतपदाप्रत पोहोचलेले नाही, म्हणून त्यांना 'अप्पत्तमानसा' म्हणतात. 'दिट्ठधम्मसुखविहारं' या पदात 'दिट्ठधम्मसुखविहार' (याच जन्मातील सुखाचा विहार) हा लौकिकही असू शकतो आणि लोकोत्तरही असू शकतो.

---

5. Balasuttavaṇṇanā

५. बलसुत्तवण्णना (बल सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

5. Pañcame avijjākosajjasāvajjaassaddhiyesu akampanato paññābalādīni daṭṭhabbāni. Akusalasaṅkhātāti akusalāti ñātā. Esa nayo sabbattha. Nālamariyāti ariyabhāvaṃ kātuṃ asamatthā, ariyānaṃ vā ananucchavikā. Vodiṭṭhāti suṭṭhu diṭṭhā. Vocaritāti manodvāre samudācārappattā. Atthikassāti dhammadesanāya atthikassa. Ājīvikābhayanti jīvitavuttibhayaṃ. Asilokabhayanti garahābhayaṃ. Parisāsārajjabhayanti parisaṃ patvā sārajjaṃ okkamanabhayaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

५. पाचव्या सूत्रात, अविद्या (अज्ञान), आळस, सदोषता आणि अश्रद्धा या अकुशल धर्मांमुळे विचलित न होण्यामुळे 'प्रज्ञाबल' इत्यादी समजावे. 'अकुसलसंखाता' म्हणजे अकुशल म्हणून ओळखले जाणारे. हाच नियम सर्व ठिकाणी (उदा. वज्जसंखाता इत्यादी पदांमध्ये) लागू होतो. 'नालमरिया' म्हणजे जे आर्यत्व प्राप्त करण्यास असमर्थ आहेत, किंवा जे आर्यांसाठी अयोग्य आहेत. 'वोदिट्ठा' म्हणजे चांगल्या प्रकारे पाहिलेले. 'वोचरिता' म्हणजे मनोध्वारात (मनाच्या दारात) वारंवार प्रवृत्त झालेले. 'अत्थिकस्स' म्हणजे धम्मदेशनेची इच्छा असणाऱ्या व्यक्तीसाठी. 'आजीविकाभयं' म्हणजे उपजीविकेचे (जीविका चालवण्याचे) भय. 'असिलोकभयं' म्हणजे अपकीर्तीचे किंवा निंदेचे भय. 'परिसासारज्जभयं' म्हणजे सभेत गेल्यावर वाटणारे भीड किंवा संकोचाचे भय. या सूत्रात संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारमुक्ती (विवट्ट) यांविषयी सांगितले आहे.

---

6. Sevanāsuttavaṇṇanā

६. सेवनसुत्तवण्णना (सेवन सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

6. Chaṭṭhe jīvitaparikkhārāti jīvitasambhārā. Samudānetabbāti samāharitabbā. Kasirena samudāgacchantīti dukkhena uppajjanti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti ettha rattibhāge ñatvā rattibhāgeyeva pakkamitabbaṃ, rattiṃ caṇḍavāḷādiparipanthe sati aruṇuggamanaṃ āgametabbaṃ. Divasabhāge ñatvā divā pakkamitabbaṃ, divā paripanthe sati sūriyatthaṅgamanaṃ āgametabbaṃ. Saṅkhāpīti sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriāgamanaṃ jānitvā. So puggaloti padassa pana ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Anāpucchāti idha pana taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Api panujjamānenāti api nikkaḍḍhiyamānena. Evarūpo hi puggalo sacepi dārukalāpasataṃ vā udakaghaṭasataṃ vā vālikāghaṭasataṃ vā daṇḍaṃ āropeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṃ khamāpetvāpi yāvajīvaṃ so anubandhitabbova, na vijahitabbo.

६. सहाव्या सूत्रात, 'जीवितपरिक्खारा' म्हणजे जीवन जगण्यासाठी आवश्यक असणारी साधनसामग्री (जीवनोपयोगी वस्तू). 'समुदानेतब्बा' म्हणजे चांगल्या प्रकारे गोळा करावेत किंवा मिळवावेत. 'कसिरेन समुदागच्छन्ति' म्हणजे कष्टाने किंवा दुःखाने प्राप्त होतात. 'रत्तिभागं वा दिवसभागं वा' या पदात, जर रात्रीची वेळ असल्याचे समजले, तर रात्रीच निघून जावे; परंतु रात्री हिंस्र श्वापदादींचे भय असल्यास पहाट होण्याची (अरुणोदयाची) वाट पाहावी. दिवसाची वेळ असल्याचे समजले, तर दिवसा निघून जावे; परंतु दिवसा काही संकट किंवा भय असल्यास सूर्यास्त होण्याची वाट पाहावी. 'संखापि' म्हणजे श्रामण्यभावाच्या (भिक्षुत्वाच्या) साधनेची परिपूर्णता प्राप्त झाल्याचे जाणून. 'सो पुग्गलो' या पदाचा संबंध 'नानुबन्धितब्बो' (त्याच्या मागे जाऊ नये) या पदाशी जोडला पाहिजे. 'अनापुच्छा' म्हणजे येथे त्या व्यक्तीला न विचारता (परवानगी न घेता) निघून जावे, असा अर्थ आहे. 'अपि पनुज्जमानेनापि' म्हणजे बाहेर हाकलून दिले जात असतानाही. कारण अशा प्रकारचा कल्याणमित्र जर शंभर लाकडांच्या मोळ्यांचा, शंभर पाण्याचे घडे किंवा शंभर वाळूचे घडे डोक्यावर ठेवून शिक्षा देत असेल, किंवा 'येथे राहू नकोस' असे म्हणून बाहेर हाकलून देत असेल, तरीही त्याची क्षमा मागून आयुष्यभर त्याच्याच मागे जावे, त्याला कधीही सोडू नये.

---

7. Sutavāsuttavaṇṇanā

७. सुतवासुत्तवण्णना (सुतवा सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

7. Sattame [Pg.262] pañca ṭhānāni ajjhācaritunti pañca kāraṇāni atikkamituṃ. Pāṇanti antamaso kunthakipillikaṃ. Adinnanti antamaso tiṇasalākampi parasantakaṃ. Theyyasaṅkhātanti theyyacittena. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti sannidhiṃ katvā ṭhapetvā vatthukāmakilesakāme paribhuñjituṃ abhabbo. Akappiyaṃ kāmaguṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Buddhaṃ paccakkhātunti ‘‘na buddho aya’’nti evaṃ paṭikkhipituṃ. Dhammādīsupi eseva nayo. Evaṃ tāva aṭṭhakathāya āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana imasmiṃ sutte agatigamanāni kathitāni.

७. सातव्या सूत्रात, 'पञ्च ठानानि अज्झाचरितुं' म्हणजे पाच गोष्टींचे उल्लंघन करणे. 'पाणं' (प्राणी) म्हणजे अगदी लहान मुंगी किंवा कीटकसुद्धा. 'अदिन्नं' (न दिलेले) म्हणजे दुसऱ्याच्या मालकीचे अगदी गवताचे पाते किंवा काडीसुद्धा. 'थेय्यसंखातं' म्हणजे चोरीच्या भावनेने (चोरीच्या विचाराने). 'सन्निधिकारकं कामे परिभुञ्जितुं' म्हणजे वस्तूंचा संग्रह करून ठेवून, वस्तूकाम आणि क्लेशकामांचा उपभोग घेण्यास तो असमर्थ असतो. हे अयोग्य अशा कामगुणांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'बुद्धं पच्चक्खातुं' म्हणजे "हे बुद्ध नाहीत" असे म्हणून बुद्धांचा नकार करणे. धम्म इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. अशा प्रकारे हे प्रथम अट्ठकथेत आले आहे. परंतु मूळ पाळीमध्ये या सूत्रात अगतीचे मार्ग (अगतिगमन) सांगितले आहेत.

---

8-10. Sajjhasuttādivaṇṇanā

८-१०. सज्जसुत्तादिवण्णना (सज्ज सूत्रादींचे स्पष्टीकरण).

---

8-10. Aṭṭhame buddhādīnaṃ paccakkhānaṃ kathitaṃ. Navame puthujjanena saddhiṃ gahitattā ‘‘āhuneyyā’’ti vuttaṃ. Dasame gotrabhūti sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāpattabalavavipassanācittena samannāgato. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

८-१०. आठव्या सूत्रात बुद्ध इत्यादींचा त्याग करण्याविषयी (नकार देण्याविषयी) सांगितले आहे. नवव्या सूत्रात, पृथग्जनासोबत (सामान्य माणसासोबत) समाविष्ट केल्यामुळे 'आहुनेय्य' असे म्हटले नाही. दहाव्या सूत्रात, 'गोत्रभू' म्हणजे सोतापत्तिमार्गाला अनंतर-प्रत्ययाने (तात्काळ कारणाने) साहाय्य करणाऱ्या, शिखरेवर पोहोचलेल्या बलवान विपासना-चित्ताने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती). उर्वरित सर्व भाग सर्व ठिकाणी स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Sambodhavaggo paṭhamo.

संबोधवग्गो पठमो (पहिला संबोधी वर्ग समाप्त).

---

2. Sīhanādavaggo

२. सीहनादवग्गो (सिंहनाद वर्ग).

---

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

१. सीहनादसुत्तवण्णना (सिंहनाद सूत्राचे स्पष्टीकरण).

---

11. Dutiyassa paṭhame yena bhagavā tenupasaṅkamīti ‘‘sace satthā cārikaṃ pakkamitukāmo assa, imasmiṃ kāle pakkameyya. Handāhaṃ cārikaṃ gamanatthāya satthāraṃ āpucchāmī’’ti cintetvā bhikkhusaṅghaparivuto upasaṅkami. Āyasmā maṃ, bhanteti so kira bhikkhu theraṃ mahatā bhikkhuparivārena gacchantaṃ disvā ‘‘ime bhikkhū tathāgataṃ pahāya sāriputtaṃ parivāretvā nikkhantā, gamanavicchedamassa karissāmī’’ti aṭṭhāne kopaṃ bandhitvā evamāha. Tattha āsajjāti ghaṭṭetvā. Appaṭinissajjāti akkhamāpetvā accayaṃ adesetvā. Kismiṃ pana so kāraṇe āghātaṃ bandhīti? Therassa kira dasabalaṃ vanditvā uṭṭhāya gacchato cīvarakaṇṇo tassa sarīraṃ phusi, vāto paharītipi vadanti. Ettakena āghātaṃ bandhitvā theraṃ mahatā parivārena gacchantaṃ disvā usūyamāno ‘‘gamanavicchedamassa karissāmī’’ti evamāha. Ehi tvaṃ bhikkhūti satthā [Pg.263] tassa bhikkhuno vacanaṃ sutvā ‘‘na taṃ bhikkhu sāriputto paharīti vutte, ‘bhante, tumhe attano aggasāvakasseva pakkhaṃ vahatha, na mayha’nti mayi manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyyā’’ti ñatvā ‘‘sāriputtaṃ pakkosāpetvā imamatthaṃ pucchissāmī’’ti ekaṃ bhikkhuṃ āmantetvā evamāha. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā. Sīhanādanti seṭṭhanādaṃ pamukhanādaṃ appaṭivattiyanādaṃ. Evaṃ dvīhi mahātherehi ārocito bhikkhusaṅgho rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni pahāya satthu santikaṃ agamāsi. Khīyanadhammanti kathādhammaṃ.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (जिथे भगवान होते तिथे गेला) याचा अर्थ असा समजावा: "जर शास्ता (बुद्ध) चारिकेसाठी (प्रवासासाठी) निघू इच्छित असतील, तर ते याच वेळी निघतील. चला, मी चारिकेला जाण्यासाठी शास्त्यांची अनुमती घेतो," असा विचार करून तो भिक्षुसंघासह भगवंतांकडे गेला. 'आयस्मा मं, भन्ते' (आयुष्यमान, भन्ते!) या संदर्भात, असे म्हटले जाते की त्या भिक्षूने स्थविर (सारिपुत्त) यांना मोठ्या भिक्षुसंघासह जाताना पाहिले आणि विचार केला: "हे भिक्षू तथागतांना सोडून सारिपुत्तांच्या मागे जात आहेत. मी त्यांच्या जाण्यात अडथळा निर्माण करीन." असा अयोग्य राग मनात धरून तो असे म्हणाला. तेथे 'आसज्ज' म्हणजे धक्का देऊन किंवा स्पर्श करून. 'अप्पटिनिस्सज्ज' म्हणजे क्षमा न मागता आणि आपल्या चुकीची कबुली न देता. पण त्याने कोणत्या कारणाने हा राग किंवा द्वेष मनात धरला? असे म्हटले जाते की, स्थविर (सारिपुत्त) हे दसबल (बुद्ध) यांना वंदन करून उठून जात असताना, त्यांच्या चीवराचा कोपरा त्या भिक्षूच्या शरीराला स्पर्श करून गेला, किंवा चीवराच्या हवेचा झोत त्याला लागला, असेही म्हणतात. एवढ्याशा कारणाने मनात आकस धरून, स्थविरांना मोठ्या परिवारासह जाताना पाहून मत्सर वाटल्यामुळे, "मी त्यांच्या जाण्यात अडथळा आणतो," असा विचार करून तो असे म्हणाला. 'एहि त्वं भिक्खु' (हे भिक्षू, इकडे ये) या संदर्भात शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्या भिक्षूचे बोलणे ऐकले आणि विचार केला: "जर मी म्हटले की 'हे भिक्षू, सारिपुत्तांनी तुला मारले नाही', तर तो 'भन्ते, आपण फक्त आपल्या अग्रश्रावकाचीच बाजू घेत आहात, माझी नाही' असा माझ्याबद्दल मनात द्वेष निर्माण करून अपायलोकात (नरकात) जन्म घेईल." हे जाणून, "मी सारिपुत्तांना बोलावून याविषयी विचारतो," असा विचार करून त्यांनी एका भिक्षूला बोलावून असे सांगितले. 'अवापुरणं आदाय' म्हणजे किल्ली घेऊन. 'सिंहनाद' म्हणजे श्रेष्ठ नाद, प्रमुख नाद, ज्याला कोणीही खोडून काढू शकत नाही असा नाद. अशा प्रकारे दोन महास्थविरांनी (मोग्गल्लान आणि आनंद यांनी) सूचित केल्यावर, भिक्षुसंघ आपापली रात्रीची व दिवसाची विश्रांतीची ठिकाणे सोडून शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध आला. 'खियनधम्मं' म्हणजे निंदा किंवा तक्रार करण्याचा स्वभाव.

---

Gūthagatanti gūthameva. Sesesupi eseva nayo. Pathavīsamenāti akujjhanaṭṭhena pathaviyā samānena. Na hi pathavī ‘‘mayi suciṃ nikkhipantī’’ti somanassaṃ karoti, na ‘‘asuciṃ nikkhipantī’’ti domanassaṃ. Mayhampi evarūpaṃ cittanti dasseti. Vipulenāti aparittena. Mahaggatenāti mahantabhāvaṃ gatena. Appamāṇenāti vaḍḍhitappamāṇena. Averenāti akusalaverapuggalaverarahitena. Abyāpajjhenāti niddukkhena vigatadomanassena. So idhāti so anupaṭṭhitakāyānupassanāsatipaṭṭhāno bhikkhu evaṃ kareyya, mādiso kathaṃ evarūpaṃ karissati, bhanteti paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadi. Evaṃ sabbattha yojanā veditabbā.

‘गूथगतं’ म्हणजे विष्ठाच (मळच). इतर पदांमध्येही हाच नियम समजावा. ‘पठवीसमेन’ म्हणजे राग न येण्याच्या अर्थाने पृथ्वीसमान. कारण पृथ्वी 'माझ्यावर स्वच्छ वस्तू टाकत आहेत' म्हणून आनंदित (सोमनस्य) होत नाही, आणि 'अस्वच्छ वस्तू टाकत आहेत' म्हणून दुःखी (डोमनस्य) होत नाही. 'माझे चित्तही अशाच प्रकारचे आहे' हे ते दर्शविते. ‘विपुलेन’ म्हणजे अमर्याद (विस्तीर्ण). ‘महग्गतेन’ म्हणजे महान अवस्थेला प्राप्त झालेल्या. ‘अप्पमाणेण’ म्हणजे वाढलेल्या प्रमाणाच्या (अमर्याद). ‘अवेरेण’ म्हणजे अकुशल वैर आणि पुद्गल वैरापासून रहित असलेल्या. ‘अब्यापज्झेन’ म्हणजे दुःखविरहित आणि डोमनस्यविरहित असलेल्या. ‘सो इध’ म्हणजे ज्याचे कायानुपस्सना सतिपट्ठान प्रस्थापित झालेले नाही असा भिक्खू असे करील; 'परंतु माझ्यासारखा (ज्याचे सतिपट्ठान प्रस्थापित आहे) तो असे कसे करील, भन्ते!' असा त्यांनी पहिला सिंहनाद केला. याप्रमाणे सर्वत्र योजना समजावी.

---

Rajoharaṇanti rajasammajjanacoḷakaṃ, pādapuñchanti, tasseva nāmaṃ. Kaḷopihatthoti pacchihattho ukkhalihattho vā. Nantakavāsīti antacchinnapilotikavasano. Sūratoti sucisīlo soraccena samannāgato. Sudantoti suṭṭhu damathaṃ upagato. Suvinītoti suṭṭhu sikkhito. Na kañci hiṃsatīti visāṇādīsu gaṇhantampi piṭṭhiṃ parimajjantampi na kañci viheṭheti. Usabhachinnavisāṇasamenāti usabhassa chinnavisāṇassa cittasadisena.

‘रजोहरणं’ म्हणजे धूळ साफ करण्याचे कापड; ‘पादपुञ्छनं’ (पायपुसणे) हे त्याचेच नाव आहे. ‘कळोपिहत्थो’ म्हणजे हातात टोपली घेतलेला किंवा हातात भांडे घेतलेला. ‘नन्तकवासी’ म्हणजे कडा फाटलेले जुने वस्त्र नेसलेला. ‘सूरतो’ म्हणजे सुशिल आणि सौम्यतेने युक्त असलेला. ‘सुदंतो’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे दमन झालेला. ‘सुविनीतो’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित असलेला. ‘न कञ्चि हिंसति’ म्हणजे शिंगाला पकडणाऱ्याला किंवा पाठीवरून हात फिरवणाऱ्यालाही तो कोणालाही त्रास देत नाही. ‘उसभछिन्नविसाणसमेन’ म्हणजे शिंगे तुटलेल्या बैलाच्या चित्ताप्रमाणे.

---

Aṭṭīyeyyāti aṭṭo pīḷito bhaveyya. Harāyeyyāti lajjeyya. Jiguccheyyāti jigucchaṃ āpajjeyya.

‘अट्टीयेय्य’ म्हणजे पीडित किंवा त्रस्त व्हावे. ‘हरायेय्य’ म्हणजे लज्जित व्हावे. ‘जिगुच्छेय्य’ म्हणजे घृणा वाटावी (वीट यावा).

---

Medakathālikanti medakathālikā vuccati sūnakārakehi yūsanikkhamanatthāya tattha tattha katachiddā thālikā. Parihareyyāti maṃsassa pūretvā [Pg.264] ukkhipitvā gaccheyya. Chiddāvachiddanti parittamahantehi chiddehi samannāgataṃ. Uggharantanti uparimukhehi chiddehi nikkhamamānayūsaṃ. Paggharantanti adhomukhehi nikkhamamānayūsaṃ. Evamassa sakalasarīraṃ yūsamakkhitaṃ bhaveyya. Chiddāvachiddanti navahi vaṇamukhehi parittamahanta chiddaṃ. Evamettha aṭṭhamanavamehi dvīhi aṅgehi thero attano sarīre nicchandarāgataṃ kathesi.

‘मेदकथालिकं’ म्हणजे खाटकांनी चरबीचा रस बाहेर पडण्यासाठी जागोजागी छिद्रे पाडलेले भांडे. ‘परिहरेय्य’ म्हणजे मांसाने भरून, उचलून घेऊन जावे. ‘छिद्दावछिद्दं’ म्हणजे लहान-मोठ्या छिद्रांनी युक्त केलेले. ‘उग्घरन्तं’ म्हणजे वरच्या छिद्रांमधून रस बाहेर पडत असलेले. ‘पग्घरन्तं’ म्हणजे खालच्या छिद्रांमधून रस गळत असलेले. अशा प्रकारे त्याचे संपूर्ण शरीर रसाने माखलेले असेल. ‘छिद्दावछिद्दं’ म्हणजे नऊ जखमांच्या मुखांतून लहान-मोठी छिद्रे असणे. अशा प्रकारे, येथे आठव्या आणि नवव्या दोन अंगांद्वारे स्थविरांनी स्वतःच्या शरीराविषयीची निष्काम भावना (रागविरहितता) सांगितली.

---

Atha kho so bhikkhūti evaṃ therena navahi kāraṇehi sīhanāde nadite atha so bhikkhu. Accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Patiggaṇhatūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa akaraṇatthāya. Tagghāti ekaṃsena. Yathādhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuddhihesā bhikkhu ariyassa vinayeti esā bhikkhu ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatīti āha. Phalatīti sace hi thero na khameyya, tassa bhikkhuno tattheva sattadhā muddhā phaleyya. Tasmā bhagavā evamāha. Sace maṃ soti sace maṃ ayaṃ bhikkhu khamāhīti evaṃ vadati. Khamatu ca me soti ayampi cāyasmā mayhaṃ khamatūti evaṃ thero tassa accayaṃ paṭiggaṇhitvā sayampi taṃ satthu sammukhe khamāpesīti.

‘अथ खो सो भिक्खू’ म्हणजे स्थविरांनी नऊ कारणांनी सिंहनाद केल्यानंतर तो भिक्खू. ‘अच्चयो’ म्हणजे अपराध. ‘मं अच्चगमा’ म्हणजे माझ्याकडून घडला (मला ओलांडून/अभिभूत करून प्रवृत्त झाला). ‘पटिग्गण्हतू’ म्हणजे क्षमा करावी. ‘आयतिं संवराय’ म्हणजे भविष्यात संयम राखण्यासाठी, पुन्हा असा अपराध न करण्यासाठी. ‘तग्घ’ म्हणजे निश्चितच. ‘यथाधम्मं पटिकरोसि’ म्हणजे धम्माला अनुसरून प्रायश्चित्त करतोस (जसा नियम आहे तसेच करतोस, क्षमा मागतोस असा अर्थ आहे). ‘तं ते मयं पटिग्गण्हामा’ म्हणजे 'आम्ही तुझा तो अपराध स्वीकारतो (तुला क्षमा करतो)'. ‘वुद्धिहेसा भिक्खु अरियस्स विनये’ म्हणजे 'हे भिक्खू, आर्य विनयात (भगवान बुद्धांच्या शासनात) हीच वृद्धी आहे.' ती कोणती? अपराध हा अपराध म्हणून पाहून, धम्माला अनुसरून त्याचे प्रायश्चित्त करून, भविष्यात संयम राखणे. परंतु देशना पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तीला उद्देशून) करताना 'जो अपराधाला अपराध म्हणून पाहून धम्माला अनुसरून प्रायश्चित्त करतो आणि भविष्यात संयम राखतो' असे म्हटले आहे. ‘फलति’ या संदर्भात, जर स्थविरांनी क्षमा केली नसती, तर त्या भिक्खूचे मस्तक तिथेच सात तुकड्यांत फुटले असते. म्हणून भगवंतांनी असे म्हटले. ‘सचे मं सो’ म्हणजे जर हा भिक्खू 'मला क्षमा करा' असे म्हणतो. ‘खमतु च मे सो’ म्हणजे 'या आयुष्मानानेही मला क्षमा करावी', असे म्हणून स्थविरांनी त्याचा अपराध स्वीकारून स्वतःही शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समोर त्याला क्षमा मागितली.

---

2. Saupādisesasuttavaṇṇanā

२. सौपादिसेससुत्त वर्णन

---

12. Dutiye saupādisesanti saupādānasesaṃ. Anupādisesanti upādānasesarahitaṃ niggahaṇaṃ. Mattaso kārīti pamāṇakārī na paripūrakārī. Na tāvāyaṃ, sāriputta, dhammapariyāyo paṭibhāsīti appaṭibhānaṃ nāma bhagavato natthi, na tāvāhaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ kathesinti ayaṃ panettha attho. Māyimaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā pamādaṃ āhariṃsūti ‘‘mayaṃ kira catūhi apāyehi muttā’’ti upari arahattatthāya vīriyaṃ akarontā mā pamādaṃ āpajjiṃsu. Pañhādhippāyena bhāsitoti tayā pucchitapañhassa sabhāvena [Pg.265] kathitoti dasseti. Imesaṃ pana navannaṃ puggalānaṃ bhavesu chandarāgavinodanatthaṃ etameva atthuppattiṃ katvā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hoti, evameva kho khvāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghātamattampī’’ti imaṃ suttaṃ (a. ni. 1.321) abhāsi. Na kevalañca etesaṃyeva navannaṃ puggalānaṃ gati nibaddhā, yesaṃ pana kulānaṃ tīṇi saraṇāni pañca sīlāni ekaṃ salākabhattaṃ ekaṃ pakkhiyabhattaṃ ekaṃ vassāvāsikaṃ ekā pokkharaṇī eko āvāso, evarūpāni nibaddhapuññāni atthi. Tesampi gati nibaddhā, sotāpannasadisāneva tāni kulāni.

१२. दुसऱ्या सुत्तात, ‘सौपादिसेस’ म्हणजे उपादान शिल्लक असलेले. ‘अनुपादिसेस’ म्हणजे उपादान शिल्लक नसलेले. ‘मत्तसो कारी’ म्हणजे प्रमाणात करणारा, परिपूर्ण न करणारा. ‘न तावायं, सारिपुत्त, धम्मपरियायो पटिभासि’ याचा अर्थ भगवंतांना काही सुचले नाही असे नाही, तर 'तोपर्यंत मी हा धम्मपर्याय सांगितला नाही' असा येथे अर्थ आहे. ‘मायिमं धम्मपरियायं सुत्वा पमादं आहरिंसु’ म्हणजे 'हा धम्मपर्याय ऐकून त्यांनी प्रमाद (आळस) करू नये' म्हणजेच 'आम्ही चार अपायांतून मुक्त झालो आहोत' असे समजून पुढील अर्हत्त्वासाठी वीर्य (प्रयत्न) न करता त्यांनी प्रमाद करू नये. ‘पञ्हाधिप्पायेन भासितो’ म्हणजे तुझ्याद्वारे विचारलेल्या प्रश्नाच्या स्वभावानुसार सांगितले, हे दर्शविते. परंतु या नऊ पुद्गलांच्या भवांमधील छंद-राग (आसक्ती) दूर करण्यासाठी याच प्रसंगाला कारणीभूत करून भगवंतांनी हे सुत्त सांगितले: 'ज्याप्रमाणे, भिक्खूंनो, अगदी थोडीशीही विष्ठा दुर्गंधीयुक्त असते, त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, मी अगदी थोड्या काळाच्या, अगदी चिमूट वाजवण्याइतक्याही भवाची प्रशंसा करत नाही.' आणि केवळ या नऊ पुद्गलांचीच गती निश्चित आहे असे नाही, तर ज्या कुळांमध्ये तीन शरण, पाच शील, एक शलाकाभक्त, एक पाक्षिकभक्त, एक वर्षावासिक, एक तलाव, एक विहार अशी निरंतर चालणारी पुण्यकर्मे आहेत, त्यांचीही गती निश्चित असते; ती कुळे सोतापन्नासारखीच असतात.

---

3. Koṭṭhikasuttavaṇṇanā

३. कोट्ठिकसुत्त वर्णन

---

13. Tatiye diṭṭhadhammavedanīyanti imasmiṃ yevattabhāve vipaccanakakammaṃ. Samparāyavedanīyanti dutiye attabhāve vipaccanakakammaṃ. Sukhavedanīyanti sukhavedanājanakakammaṃ. Dukkhavedanīyanti dukkhavedanājanakakammaṃ. Paripakkavedanīyanti laddhavipākavāraṃ. Aparipakkavedanīyanti aladdhavipākavāraṃ. Bahuvedanīyanti bahuvipākadāyakaṃ. Appavedanīyanti na bahuvipākadāyakaṃ. Avedanīyanti vipākavedanāya adāyakaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

१३. तिसऱ्या सुत्तात, ‘दिट्ठधम्मवेदनीय’ म्हणजे याच जन्मात विपाक देणारे कर्म. ‘सम्परायवेदनीय’ म्हणजे दुसऱ्या जन्मात विपाक देणारे कर्म. ‘सुखवेदनीय’ म्हणजे सुखद वेदना उत्पन्न करणारे कर्म. ‘दुःखवेदनीय’ म्हणजे दुःखद वेदना उत्पन्न करणारे कर्म. ‘परिपक्कवेदनीय’ म्हणजे ज्याला विपाक देण्याची वेळ प्राप्त झाली आहे. ‘अपरिपक्कवेदनीय’ म्हणजे ज्याला विपाक देण्याची वेळ प्राप्त झालेली नाही. ‘बहुवेदनीय’ म्हणजे पुष्कळ विपाक देणारे. ‘अप्पवेदनीय’ म्हणजे पुष्कळ विपाक न देणारे. ‘अवेदनीय’ म्हणजे विपाक-वेदना न देणारे. या सुत्तात वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) यांविषयी सांगितले आहे.

---

4. Samiddhisuttavaṇṇanā

४. समिद्धिसुत्त वर्णन

---

14. Catutthe samiddhīti attabhāvasamiddhatāya evaṃladdhanāmo therassa saddhivihārikatthero. Kimārammaṇāti kiṃpaccayā. Saṅkappavitakkāti saṅkappabhūtā vitakkā. Nāmarūpārammaṇāti nāmarūpapaccayā. Iminā cattāro arūpakkhandhā bhūtupādāyarūpañca vitakkānaṃ paccayoti dasseti. Kva nānattaṃ gacchantīti kasmiṃ ṭhāne nānāsabhāvataṃ vemattaṃ gacchanti. Dhātusūti rūpadhātuādīsu. Aññoyeva hi rūpavitakko, aññe saddavitakkādayoti. Phassasamudayāti sampayuttaphassapaccayā. Vedanāsamosaraṇāti tisso vedanā samosaraṇā. Ettakena kusalākusalamissakā kathitā. Samādhippamukhātiādayo pana apacayapakkhikāti veditabbā. Tattha pubbaṅgamaṭṭhena jeṭṭhakaṭṭhena vā samādhi pamukhaṃ etesanti samādhippamukhā. Jeṭṭhakakāraṇaṭṭhena sati adhipateyyā etesanti satādhipateyyā. Maggapaññā uttarā etesanti paññuttarā. Phalavimuttiṃ patvā sārappattā hontīti vimuttisārā. Ārammaṇavasena amataṃ nibbānaṃ ogāhitvā [Pg.266] tattha patiṭṭhitāti amatogadhā. Tena ca mā maññīti tena vissajjanena ‘‘ahaṃ aggasāvakena pucchite pañhe vissajjesi’’nti mā mānaṃ vā dappaṃ vā akāsi.

१४. चौथ्या सूत्तात, 'समिद्धि' म्हणजे आत्मभावाच्या समृद्धतेमुळे असे नाव मिळालेले, स्थविरांचे सार्धविहारी स्थविर (सोबत राहणारे स्थविर) होत. 'किमारम्मणा' म्हणजे काय प्रत्यय (कारण) असलेले. 'संकप्पवितक्का' म्हणजे संकल्प रूप झालेले वितर्क. 'नामरूपारम्मणा' म्हणजे नामरूप प्रत्यय असलेले. या पदाद्वारे चार अरूप स्कंध आणि भूत व उपादाय रूप हे वितर्कांचे प्रत्यय (कारण) आहेत, असे दर्शवितात. 'क्व नानात्तं गच्छन्ति' म्हणजे कोणत्या ठिकाणी विविध स्वभाव किंवा भिन्नता प्राप्त करतात. 'धातू सु' म्हणजे रूपधातू इत्यादींमध्ये. कारण रूपवितर्क वेगळाच आहे आणि शब्दवितर्क इत्यादी वेगळेच आहेत. 'फस्ससमुदया' म्हणजे संप्रयुक्त स्पर्शाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होणारे. 'वेदना समोसरणा' म्हणजे तीन वेदनांमध्ये एकत्रित होणारे. एवढ्याने कुशल आणि अकुशल मिश्रित वितर्क सांगितले आहेत. परंतु 'समाधिप्पमुखा' इत्यादी पदे अपचयपक्षाची (निर्वाणपक्षाची) आहेत, असे जाणावे. त्यामध्ये, अग्रगामी अर्थाने किंवा श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने समाधी ज्यांचे प्रमुख आहे ते 'समाधिप्पमुखा' होत. श्रेष्ठत्व करण्याच्या अर्थाने स्मृती ज्यांची अधिपती आहे ते 'सताधिपतेय्या' होत. मार्गप्रज्ञा ज्यांच्याहून श्रेष्ठ आहे ते 'पञ्ञुत्तरा' होत. फलविमुक्तीला प्राप्त करून सारभूत झालेले असतात म्हणून 'विमुत्तिसारा' होत. आलंबनाच्या रूपाने अमृत निर्वाणात प्रवेश करून तेथे प्रतिष्ठित झालेले म्हणून 'अमतोगाधा' होत. 'तेन च मा मञ्ञि' म्हणजे त्या उत्तराने 'मी अग्रश्रावकांनी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे दिली आहेत' असा अभिमान किंवा गर्व करू नकोस.

---

5-6. Gaṇḍasuttādivaṇṇanā

५-६. गंडसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

15-16. Pañcame tīṇi cattāri vassāni vassagaṇā, aneke vassagaṇā uppannā assāti anekavassagaṇiko. Tassassūti tassa bhaveyyuṃ. Abhedanamukhānīti na kenaci bhinditvā katāni, kevalaṃ kammasamuṭṭhitāneva vaṇamukhāni. Jegucchiyaṃyevāti jigucchitabbameva paṭikūlameva. Cātumahābhūtikassāti catumahābhūtamayassa. odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammassa, duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammassa, aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammassa, daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammassa, evaṃ pariharitassāpi ca bhedanaviddhaṃsanadhammassa, bhijjanavikiraṇasabhāvassevāti attho. Ettha ca aniccapadena ceva bhedanaviddhaṃsanapadehi cassa atthaṅgamo kathito, sesehi samudayo. Nibbindathāti ukkaṇṭhatha pajahatha imaṃ kāyanti dasseti. Evamimasmiṃ sutte balavavipassanā kathitā. Chaṭṭhaṃ vuttanayameva. Saññāsīsena panettha ñāṇameva kathitaṃ.

१५-१६. पाचव्या सूत्तात, तीन, चार वर्षे किंवा वर्षांचे समूह, अनेक वर्षांचे समूह ज्याला उत्पन्न झाले आहेत तो 'अनेकवस्सगणिको' (अनेक वर्षांचा जुना) होय. 'तस्सस्सु' म्हणजे त्याला असावेत. 'अभेदनमुखानि' म्हणजे कोणीही कापून किंवा फोडून केलेले नाहीत, केवळ कर्मापासूनच उत्पन्न झालेली जखमेची मुखे (व्रणमुखे) होत. 'जेगुच्छियंयेव' म्हणजे घृणास्पदच, किळसवाणेच. 'चातुमहाभूतिकस्स' म्हणजे चार महाभूतांनी बनलेल्या. 'ओदनकुम्मासूपचयस्स' म्हणजे भात आणि सातूच्या पिठाच्या अन्नाने पुष्ट झालेल्या, वाढलेल्या. 'अनिच्चुच्छादनपरिमर्दनभेदनविध्वंसनधम्मस्स' म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने अनित्य स्वभाव असलेल्या; दुर्गंधीचा नाश करण्यासाठी पातळ सुगंधी लेप लावल्याने उद्वर्तन (चोळण्याचा) स्वभाव असलेल्या; अवयवांच्या वेदना दूर करण्यासाठी थोड्या मालिशने मर्दन करण्याचा स्वभाव असलेल्या; किंवा बालपणी मांडीवर निजवून, गर्भावासातील चुकीच्या स्थितीमुळे वाकड्या झालेल्या त्या त्या अवयवांना सुयोग्य आकार मिळवून देण्यासाठी ओढणे, दाबणे इत्यादींद्वारे मर्दन करण्याचा स्वभाव असलेल्या; अशा प्रकारे सांभाळ केला तरीही भेद पावणारा आणि विध्वंस पावणारा स्वभाव असलेल्या, म्हणजेच नष्ट होणे आणि विखुरणे हाच ज्याचा स्वभाव आहे, असा अर्थ आहे. आणि येथे 'अनित्य' या पदाने आणि 'भेदन-विध्वंसन' या पदांनी या शरीराचा अस्त (नाश) सांगितला आहे, उर्वरित पदांनी त्याची उत्पत्ती सांगितली आहे. 'निब्बिन्दथ' म्हणजे या शरीराविषयी विरक्त व्हा आणि त्याचा त्याग करा, असे दर्शवितात. अशा प्रकारे या सूत्तात प्रबळ विपश्यना सांगितली आहे. सहावे सूत्त पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. परंतु येथे संज्ञेला मुख्य करून विपश्यना ज्ञानाचेच वर्णन केले आहे.

---

7-8. Kulasuttādivaṇṇanā

७-८. कुलसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

17-18. Sattame na manāpena paccuṭṭhentīti manavaḍḍhanena manaṃ allīyanākārena āsanā vuṭṭhāya paccuggamanaṃ na karonti. Na manāpena abhivādentīti na pañcapatiṭṭhitena vandanti. Asakkaccaṃ dentīti acittīkārena denti. No sakkaccanti sahatthā na denti. Na upanisīdanti dhammasavanāyāti ‘‘dhammaṃ suṇissāmā’’ti na samīpe nisīdanti. Na sussūsantīti ghaṭapiṭṭhe āsittaudakaṃ viya vivaṭṭetvā gacchati. Aṭṭhame veneyyajjhāsayavasena mettābhāvanaṃ pakkhipitvā navaṅgasamannāgatoti vuttaṃ.

१७-१८. सातव्या सूत्तात, 'न मनापेन पच्चुट्ठेंति' म्हणजे मनाला आनंद देणाऱ्या, मनाला प्रिय वाटणाऱ्या पद्धतीने आसनावरून उठून सामोरे जाऊन स्वागत करत नाहीत. 'न मनापेन अभिवादेन्ति' म्हणजे पंचांग प्रणामाने वंदन करत नाहीत. 'असक्कच्चं देन्ति' म्हणजे आदर न दाखवता (दुर्लक्ष करून) देतात. 'नो सक्कच्चं' म्हणजे स्वतःच्या हाताने देत नाहीत. 'न उपनिसीदन्ति धम्मसवनाय' म्हणजे 'आम्ही धम्म ऐकू' असा विचार करून जवळ बसत नाहीत. 'न सुस्सूसन्ति' म्हणजे घड्याच्या पाठीवर ओतलेल्या पाण्याप्रमाणे घसरून निघून जाते (म्हणजे लक्षपूर्वक ऐकत नाहीत). आठव्या सूत्तात, विनेय जनांच्या आशयानुसार मैत्रीभावनेचा समावेश करून 'नवांगांनी युक्त' असे म्हटले आहे.

---

9. Devatāsuttavaṇṇanā

९. देवतासुत्ताचे वर्णन.

---

19. Navame [Pg.267] vippaṭisāriniyoti vippaṭisāritaṃ maṅkubhāvaṃ āpajjimha. Hīnaṃ kāyanti uparidevalokaṃ upādāya heṭṭhimo hīnoti vuccati. No ca kho yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajimhāti attano sattiyā ca balassa ca anurūpena sīlavantānaṃ saṃvibhāgaṃ katvā na bhuñjimhā.

१९. नवव्या सूत्तात, 'विप्पटिसारिनियो' म्हणजे आम्ही पश्चात्ताप आणि खिन्नतेला प्राप्त झालो. 'हीनं कायं' म्हणजे वरच्या देवलोकाच्या तुलनेत खालचा देवलोक हीन म्हटला जातो. 'नो च खो यथासत्ति यथाबलं संविभजिम्हा' म्हणजे आपल्या शक्ती आणि सामर्थ्यानुसार शीलवानांना दान देऊन आम्ही उपभोग घेतला नाही.

---

10. Velāmasuttavaṇṇanā

१०. वेलामसुत्ताचे वर्णन.

---

20. Dasame api nu te, gahapati, kule dānaṃ dīyatīti nayidaṃ bhagavā bhikkhusaṅghassa dānaṃ sandhāya pucchati. Seṭṭhissa hi ghare bhikkhusaṅghassa niccaṃ paṇītadānaṃ dīyati, na taṃ satthā na jānāti. Lokiyamahājanassa pana diyyamānadānaṃ atthi, taṃ lūkhaṃ hoti, seṭṭhissa cittaṃ na pīṇeti. Taṃ pucchāmīti pucchati. Kaṇājakanti sakuṇḍakabhattaṃ, sakuṇḍakehipi kaṇikataṇḍuleheva pakkaṃ. Biḷaṅgadutiyanti kañjiyadutiyaṃ. Asakkaccaṃ detīti asakkaritvā deti. Acittīkatvāti acittīkārena dakkhiṇeyya agāravena deti. Asahatthā detīti sahatthena adatvā parahatthena deti, āṇattimattameva karotīti attho. Apaviddhaṃ detīti na nirantaraṃ deti, saṃvaccharikaṃ soṇḍabali viya hoti. Anāgamanadiṭṭhiko detīti na kammañca phalañca saddahitvā deti.

२०. दहाव्या सूत्तात, 'हे गृहपती, तुझ्या कुळात दान दिले जाते का?' हे वाक्य भगवान भिक्खू संघाला दिलेल्या दानाचा उद्देश ठेवून विचारत नाहीत. कारण श्रेष्ठीच्या (अनाथपिंडिकाच्या) घरी भिक्खू संघाला नेहमीच उत्तम दान दिले जाते, असे नाही की शास्ता (बुद्ध) हे जाणत नाहीत; ते जाणतातच. परंतु सामान्य लोकांना दिले जाणारे जे दान आहे, ते निकृष्ट (साधे) असते, ज्यामुळे श्रेष्ठीचे मन प्रसन्न होत नाही. 'ते मी विचारत आहे' अशा हेतूने विचारतात. 'कणाजकं' म्हणजे कोंड्यासह शिजवलेला भात, किंवा कोंडा नसला तरी कण्यांच्या तांदळानेच शिजवलेला भात. 'बिळंगदुतियं' म्हणजे कांजी हेच ज्याचे दुसरे व्यंजन आहे ते. 'असक्कच्चं देति' म्हणजे आदर न करता देणे. 'अचित्तीकृत्व' म्हणजे मनापासून न करता, दान स्वीकारणाऱ्यांचा अनादर करून देणे. 'असहत्था देति' म्हणजे स्वतःच्या हाताने न देता दुसऱ्याच्या हाताने देणे, केवळ आज्ञा देण्याचेच काम करतो, असा अर्थ आहे. 'अपविद्धं देति' म्हणजे नेहमी न देणे, वार्षिक मद्यपींच्या बळीप्रमाणे देणे. 'अनागमनदिट्ठिको देति' म्हणजे कर्म आणि कर्माच्या फळावर श्रद्धा न ठेवता देणे.

---

Yattha yatthāti tīsu kulasampadāsu yasmiṃ yasmiṃ kule. Na uḷārāya bhattabhogāyātiādīsu nānaggarasasugandhasālibhojane upanīte cittaṃ na namati, ‘‘harathetaṃ rogavaḍḍhana’’nti vatvā yena vā tena vā ḍākena saddhiṃ sakuṇḍakabhattaṃ amataṃ viya sampiyāyamāno bhuñjati. Kāsikādīsu varavatthesu upanītesu ‘‘harathetāni nivāsentassa paṭicchādetumpi na sakkonti, gattesupi na saṇṭhahantī’’ti vatvā nāḷikerasāṭakamūlatacasadisāni pana thūlavatthāni ‘‘imāni nivāsento nivatthabhāvampi jānāti, paṭicchādetabbampi paṭicchādentī’’ti sampiyāyamāno nivāseti. Hatthiyānaassayānarathayānasuvaṇṇasivikādīsu upanītesu ‘‘harathetāni calācalāni, na sakkā ettha nisīditu’’nti vatvā jajjararathake upanīte ‘‘ayaṃ niccalo, ettha sukhaṃ nisīditu’’nti taṃ sādiyati. Na uḷāresu pañcasu kāmaguṇesūti alaṅkatapaṭiyattā rūpavatiyo itthiyo [Pg.268] disvā ‘‘yakkhiniyo maññe, etā khāditukāmā, kiṃ etāhī’’ti yathāphāsukeneva vītināmeti. Na sussūsantīti sotuṃ na icchanti, na saddahantīti attho. Na sotaṃ odahantīti kathitassa savanatthaṃ na sotapasādaṃ odahanti. Sakkaccantiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni.

"ज्या ज्या कुळात" म्हणजे तीन कुळ-संपत्तींपैकी ज्या ज्या कुळात. "उत्कृष्ट अन्नभोगासाठी नाही" इत्यादींमध्ये, जेव्हा विविध प्रकारच्या उत्कृष्ट चवींचे, सुगंधी शालिभाताचे भोजन समोर आणले जाते, तेव्हा मन तिकडे वळत नाही. "हे दूर करा, हे रोग वाढवणारे आहे" असे म्हणून, जशा तशा पालेभाजीसोबत कण्यांचा भात अमृतासारखा अत्यंत आवडीने तो खातो. काशी इत्यादी देशांतील उत्कृष्ट वस्त्रे आणली असता, "हे दूर करा, हे नेसणाऱ्याचे शरीर झाकण्यासही असमर्थ आहेत आणि शरीरावरही नीट राहत नाहीत" असे म्हणून, नारळाच्या काथ्यापासून बनवलेल्या वस्त्रासारखी किंवा झाडाच्या सालीसारखी जाडीभरडी वस्त्रे "हे नेसल्याने नेसल्यासारखे वाटते आणि झाकण्याजोगे अवयवही झाकले जातात" असे म्हणून अत्यंत आवडीने नेसतो. हत्ती, घोडे, रथ, सोन्याची पालखी इत्यादी वाहने आणली असता, "हे दूर करा, हे अत्यंत अस्थिर आहेत, यांवर बसणे शक्य नाही" असे म्हणून, जुनापुराणा रथ आणला असता, "हा स्थिर आहे, यावर सुखाने बसता येते" असे म्हणून त्याचा स्वीकार करतो. "उत्कृष्ट पाच कामगुणांमध्ये नाही" म्हणजे नटलेल्या-थटलेल्या रूपवती स्त्रियांना पाहून "या जणू यक्षिणीच आहेत, या मला खाऊ इच्छितात, यांच्याशी काय करायचे आहे?" असे म्हणून जशा प्रकारे सुखकारक वाटेल तसा काळ घालवतो. "ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत" म्हणजे "विश्वास ठेवत नाहीत" असा अर्थ समजावा. "कान देत नाहीत" म्हणजे सांगितलेले ऐकण्यासाठी आपले कान तिकडे वळवत नाहीत. 'आदरपूर्वक' (सक्कच्चं) इत्यादी शब्द वर सांगितलेल्याच्या उलट अर्थाने समजून घ्यावेत.

---

Velāmoti jātigottarūpabhogasaddhāpaññādīhi mariyādavelaṃ atikkantehi uḷārehi guṇehi samannāgatattā evaṃladdhanāmo. So evarūpaṃ dānaṃ adāsi mahādānanti ettha ayaṃ anupubbīkathā – so kira atīte bārāṇasiyaṃ purohitagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, velāmakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So soḷasavassakāle bārāṇasirājakumārena saddhiṃ sippuggahaṇatthaṃ takkasilaṃ agamāsi. Te ubhopi disāpāmokkhassa ācariyassa santike sippaṃ paṭṭhapayiṃsu. Yathā ca te, evaṃ aññepi jambudīpe caturāsītisahassarājakumārā. Bodhisatto attanā gahitaṭṭhāne piṭṭhiācariyo hutvā caturāsīti rājakumārasahassāni sikkhāpeti, sayampi soḷasavassehi gahetabbasippaṃ tīhi vassehi uggaṇhi. Ācariyo ‘‘velāmakumārassa sippaṃ paguṇa’’nti ñatvā, ‘‘tātā, velāmo mayā ñātaṃ sabbaṃ jānāti, tumhe sabbepi samaggā gantvā etassa santike sippaṃ uggaṇhathā’’ti caturāsīti kumārasahassāni bodhisattassa niyyādesi.

"वेलाम" म्हणजे जात, गोत्र, रूप, संपत्ती, श्रद्धा, प्रज्ञा इत्यादींच्या मर्यादा ओलांडणाऱ्या उत्कृष्ट गुणांनी युक्त असल्यामुळे हे नाव मिळालेला. "त्याने अशा प्रकारचे दान दिले, महादान दिले" याविषयी ही अनुक्रमिक कथा आहे - असे ऐकिवात आहे की, भूतकाळात त्याने वाराणसीमध्ये पुरोहिताच्या घरी जन्म घेतला. त्याचे नाव 'वेलाम कुमार' असे ठेवले गेले. तो सोळा वर्षांचा असताना वाराणसीच्या राजकुमारासोबत विद्या ग्रहण करण्यासाठी तक्षशिलेला गेला. त्या दोघांनीही दिशाप्रमोख (जगप्रसिद्ध) आचार्यांच्या जवळ विद्या शिकण्यास सुरुवात केली. ज्याप्रमाणे ते दोघे, त्याचप्रमाणे जंबुद्वीपातील इतर चौऱ्याऐंशी हजार राजकुमारही विद्या शिकत होते. बोधिसत्त्वांनी स्वतः शिकलेल्या विषयात आचार्यांचे साहाय्यक (पीठ-आचार्य) बनून चौऱ्याऐंशी हजार राजकुमारांना शिकवले. त्यांनी स्वतः सोळा वर्षांत शिकायची विद्या केवळ तीन वर्षांतच आत्मसात केली. आचार्यांनी "वेलाम कुमाराची विद्या परिपक्व झाली आहे" हे जाणून, "मुलांनो, मला माहीत असलेली सर्व विद्या वेलाम जाणतो. तुम्ही सर्वजण मिळून त्याच्याकडे जाऊन विद्या ग्रहण करा" असे सांगून चौऱ्याऐंशी हजार राजकुमार बोधिसत्त्वांच्या स्वाधीन केले.

---

Bodhisatto ācariyaṃ vanditvā caturāsīti kumārasahassaparivāro nikkhamitvā ekaṃ āsannanagaraṃ patvā nagarasāmikaṃ rājakumāraṃ uggaṇhāpetvā tassa sippe paguṇe jāte taṃ tattheva nivattesi. Etenupāyena caturāsīti nagarasahassāni gantvā caturāsītiyā rājakumārānaṃ sippaṃ paguṇaṃ kāretvā tasmiṃ tasmiṃ nagare taṃ taṃ nivattetvā bārāṇasirājakumāraṃ ādāya bārāṇasiṃ paccāgañchi. Manussā kumāraṃ pariyositasippaṃ rajje abhisiñciṃsu, velāmassa purohitaṭṭhānaṃ adaṃsu. Tepi caturāsītisahassarājakumārā sakesu sakesu rajjesu abhisekaṃ patvā anusaṃvaccharaṃ bārāṇasirañño upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Te rājānaṃ disvā velāmassa santikaṃ gantvā, ‘‘ācariya, amhe rajjesu patiṭṭhitā, vadeyyātha yenattho’’ti vatvā gacchanti. Tesaṃ gamanāgamanakāle sakaṭasandamānikagāvigoṇakukkuṭasūkarādayo gaṇhantānaṃ janapado ativiya [Pg.269] upadduto hoti, mahājano sannipatitvā rājaṅgaṇe kandati.

बोधिसत्त्वांनी आचार्यांना वंदन केले आणि चौऱ्याऐंशी हजार राजकुमारांच्या परिवारासह निघून एका जवळच्या नगरात पोहोचले. तेथील नगराचा स्वामी असलेल्या राजकुमाराला विद्या शिकवून, त्याची विद्या परिपक्व झाल्यावर त्याला तेथेच प्रस्थापित केले. या उपायाने चौऱ्याऐंशी हजार नगरांमध्ये जाऊन, चौऱ्याऐंशी हजार राजकुमारांना विद्या पारंगत करून, त्या त्या नगरात त्यांना प्रस्थापित करून, वाराणसीच्या राजकुमाराला सोबत घेऊन ते वाराणसीला परत आले. लोकांनी विद्या पूर्ण केलेल्या राजकुमाराला राज्याभिषेक केला आणि वेलामाला पुरोहितपद दिले. ते चौऱ्याऐंशी हजार राजकुमारही आपापल्या राज्यात अभिषेक प्राप्त करून दरवर्षी वाराणसीच्या राजाच्या सेवेसाठी येत असत. ते राजाला भेटून वेलामाच्या जवळ जात आणि "आचार्य, आम्ही आमच्या राज्यात प्रस्थापित झालो आहोत. आपल्याला ज्या वस्तूची गरज असेल ती सांगावी" असे सांगून जात असत. त्यांच्या येण्या-जाण्याच्या वेळी बैलगाड्या, पालख्या, गाई, बैल, कोंबड्या, डुकरे इत्यादी पकडणाऱ्या त्यांच्या सैन्यामुळे जनपद अत्यंत त्रस्त होत असे. लोक एकत्र येऊन राजवाड्यात आक्रोश करत असत.

---

Rājā velāmaṃ pakkositvā, ‘‘ācariya, upadduto janapado, rājāno gamanāgamanakāle mahāvilopaṃ karonti, manussā sandhāretuṃ na sakkonti, janapadapīḷāya upasamaṃ ekaṃ upāyaṃ karothā’’ti. Sādhu mahārāja, upāyaṃ karissāmi, tumhākaṃ yattakena janapadena attho, taṃ paricchinditvā gaṇhathāti. Rājā tathā akāsi. Velāmo caturāsītiyā rājasahassānaṃ janapade vicāretvā cakkanābhiyaṃ are viya rañño janapadasmiṃ oropesi. Tato paṭṭhāya te rājāno āgacchantāpi gacchantāpi attano attano janapadeneva sañcaranti, amhākaṃ janapadoti vilopaṃ na karonti. Rājagāravena rañño janapadampi na pīḷenti. Janapadā sannisinnā nissaddā niravā ahesuṃ. Sabbe rājāno haṭṭhatuṭṭhā ‘‘yena vo, ācariya, attho, taṃ amhākaṃ vadethā’’ti pavārayiṃsu.

राजांनी वेलामाला बोलावून म्हटले, "आचार्य, जनपद त्रस्त झाले आहे. राजे येण्या-जाण्याच्या वेळी मोठी लूटमार करतात. लोक हे सहन करू शकत नाहीत. जनपदाच्या या पीडेचे शमन करण्यासाठी एखादा उपाय करा." "उत्तम महाराज, मी उपाय करतो. आपल्याला जितक्या जनपदाची गरज आहे, तितके आपण निश्चित करून घ्यावे." राजांनी तसेच केले. वेलामाने चौऱ्याऐंशी हजार राजांच्या जनपदांची विभागणी करून, चाकाच्या नाभीमध्ये आऱ्यांप्रमाणे वाराणसीच्या राजाच्या जनपदाला मध्यभागी ठेवले. तेव्हापासून ते राजे येताना किंवा जाताना आपापल्या जनपदातूनच प्रवास करत असत. "हा आमचा जनपद आहे" असे म्हणून ते लूटमार करत नसत. राजाच्या आदरामुळे ते वाराणसीच्या राजाच्या जनपदालाही त्रास देत नसत. सर्व जनपद शांत, कोलाहलमुक्त आणि सुरक्षित झाले. सर्व राजे अत्यंत आनंदित व संतुष्ट होऊन "आचार्य, आपल्याला ज्याची गरज असेल, ते आम्हाला सांगावे" असे म्हणून आमंत्रण देऊ लागले.

---

Velāmo sīsaṃnhāto attano antonivesane sattaratanaparipūrānaṃ gabbhānaṃ dvārāni vivarāpetvā yāva sattamā kulaparivaṭṭā ṭhapitaṃ dhanaṃ oloketvā āyavayaṃ upadhāretvā ‘‘mayā sakalajambudīpaṃ khobhentena dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti rañño ārocetvā gaṅgātīre dvādasayojanikā uddhanapantiyo kāretvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sappimadhuphāṇitatelatilataṇḍulādīnaṃ ṭhapanatthāya mahākoṭṭhāgārāni patiṭṭhāpetvā ‘‘ekekasmiṃ ṭhāne ettakā ettakā janā saṃvidahatha, yaṃkiñci manussānaṃ laddhabbaṃ nāma atthi, tato ekasmimpi asati mayhaṃ āroceyyāthā’’ti manusse saṃvidhāya ‘‘asukadivasato paṭṭhāya velāmabrāhmaṇassa dānaṃ bhuñjantū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā ‘‘dānaggaṃ pariniṭṭhita’’nti dānayuttehi ārocite sahassagghanakaṃ vatthaṃ nivāsetvā pañcasatagghanakaṃ ekaṃsaṃ katvā sabbālaṅkārabhūsito dānavīmaṃsanatthāya phalikavaṇṇassa udakassa suvaṇṇabhiṅgāraṃ pūretvā ‘‘imasmiṃ loke sace imaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpā dakkhiṇeyyapuggalā atthi, idaṃ udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhātu. Sace natthi, evameva tiṭṭhatū’’ti saccakiriyaṃ katvā bhiṅgāraṃ adhomukhaṃ akāsi. Udakaṃ dhamakaraṇena gahitaṃ viya ahosi. Bodhisatto ‘‘suñño vata, bho, jambudīpo, ekapuggalopi dakkhiṇaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpo natthī’’ti vippaṭisāraṃ akatvā ‘‘sace dāyakassa [Pg.270] vasenāyaṃ dakkhiṇā visujjhissati, udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhātū’’ti cintesi. Phalikavaṇṇasadisaṃ udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhi. ‘‘Idāni dānaṃ dassāmī’’ti dānaggaṃ patvā dānaṃ oloketvā yāguvelāya yāguṃ, khajjakavelāya khajjakaṃ, bhojanavelāya bhojanaṃ dāpesi. Eteneva nīhārena divase divase dānaṃ dīyati.

वेलाम ब्राह्मणाने डोक्यावरून स्नान करून, आपल्या घराच्या आत सात रत्नांनी भरलेल्या दालनांची दारे उघडली. सातव्या पिढीपर्यंत साठवून ठेवलेल्या संपत्तीकडे पाहून आणि तिच्या क्षय-व्ययाचा विचार करून, 'मी संपूर्ण जंबुद्विपाला विस्मित करून दान दिले पाहिजे,' असा विचार करून त्याने राजाला कळवले. त्यानंतर गंगा नदीच्या तीरावर बारा योजन लांबीच्या चुलींच्या रांगा तयार करवून, त्या त्या ठिकाणी तूप, मध, गूळ, तेल, तीळ, तांदूळ इत्यादी ठेवण्यासाठी मोठी कोठारे उभारली. 'प्रत्येक ठिकाणी इतक्या इतक्या लोकांनी व्यवस्था करावी. माणसांना मिळण्याजोगी जी काही वस्तू आहे, त्यापैकी एकाही वस्तूची कमतरता भासल्यास मला सांगावे,' अशी माणसांना व्यवस्था लावून दिली. 'अमुक दिवसापासून वेलाम ब्राह्मणाचे दान ग्रहण करावे,' अशी नगरात दवंडी पिटवून, 'दानशाळा तयार झाली आहे,' असे दानाच्या कामात नियुक्त असलेल्या लोकांनी कळविल्यावर, त्याने हजार कार्षापण मूल्याचे वस्त्र परिधान केले आणि पाचशे कार्षापण मूल्याचे वस्त्र एका खांद्यावर टाकून, सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन दानाची परीक्षा घेण्यासाठी स्फटिकासारख्या स्वच्छ पाण्याने सोन्याची झारी भरली. 'या जगात जर हे दान स्वीकारण्यास योग्य असे दानपात्र (दक्षिणेय) पुद्गल असतील, तर हे पाणी बाहेर पडून पृथ्वीवर पडो. जर नसतील, तर ते तसेच राहो,' अशी सत्यक्रिया करून त्याने झारी उलटी केली. पाणी जणू गाळणीने अडवून धरल्यासारखे राहिले. बोधिसत्त्वांनी 'अरेरे! जंबुद्वीप खरोखरच शून्य आहे, दान स्वीकारण्यास योग्य असा एकही पुद्गल नाही,' असा पश्चात्ताप न करता, 'जर देणाऱ्याच्या प्रभावाने हे दान शुद्ध असेल, तर पाणी बाहेर पडून पृथ्वीवर पडो,' असा विचार केला. स्फटिकासारखे स्वच्छ पाणी बाहेर पडून पृथ्वीवर पडले. 'आता मी दान देईन,' असे म्हणून दानशाळेत जाऊन, दानाची पाहणी करून, पेज पिण्याच्या वेळी पेज, खाण्याच्या वेळी खाद्यपदार्थ आणि भोजनाच्या वेळी भोजन दिले. याच पद्धतीने दररोज दान दिले जाऊ लागले।

---

Tasmiṃ kho pana dānagge ‘‘idaṃ nāma atthi, idaṃ nāma natthī’’ti vattabbaṃ natthi. Idāni taṃ dānaṃ ettakamatteneva na niṭṭhaṃ gamissatīti rattasuvaṇṇaṃ nīharāpetvā suvaṇṇapātiyo kāretvā caturāsītisuvaṇṇapātisahassādīnaṃ atthāya caturāsītirājasahassānaṃ sāsanaṃ pahiṇi. Rājāno ‘‘cirassaṃ vata mayaṃ ācariyena anuggahitā’’ti sabbaṃ sampādetvā pesesuṃ. Dāne diyyamāneyeva satta vassāni satta māsā atikkantā. Atha brāhmaṇo ‘‘hiraññaṃ bhājetvā dānaṃ dassāmī’’ti mahante okāse dānaṃ sajjāpesi. Sajjāpetvā caturāsīti suvaṇṇapātisahassāni ādiṃ katvā koṭito paṭṭhāya adāsi.

त्या दानशाळेत 'ही अमकी वस्तू आहे, ही अमकी वस्तू नाही' असे म्हणण्यास वाव नव्हता. 'आता हे दान केवळ एवढ्यानेच संपणार नाही' असा विचार करून, तांबडे सोने बाहेर काढून सोन्याची पात्रे तयार करवून, चौऱ्याऐंशी हजार सोन्याच्या पात्रांसाठी चौऱ्याऐंशी हजार राजांना निरोप पाठवला. राजांनी 'बऱ्याच दिवसांनी आमच्या आचार्यांनी आमच्यावर अनुग्रह केला आहे,' असे म्हणून सर्व काही तयार करून पाठवून दिले. दान दिले जात असतानाच सात वर्षे आणि सात महिने निघून गेले. त्यानंतर त्या ब्राह्मणाने 'मी सुवर्ण-चांदी वाटून दान देईन,' असा विचार करून एका मोठ्या जागेत दानाची तयारी केली. तयारी करून, चौऱ्याऐंशी हजार सोन्याच्या पात्रांपासून सुरुवात करून शेवटपर्यंत सर्व काही दान दिले।

---

Tattha rūpiyapūrānīti rajatataṭṭirajataphālarajatamāsakehi pūrāni. Pātiyo pana khuddikāti na sallakkhetabbā, ekakarīsappamāṇe bhūmibhāge catassova pātiyo ṭhapayiṃsu. Pātimakuḷaṃ navaratanaṃ hoti, mukhavaṭṭito paṭṭhāya aṭṭharatanaṃ, pātimukhavaṭṭiyā chayutto ājaññaratho anupariyāyati, dadamāno pātiyā bāhirantena vaggavagge paṭiggāhake ṭhapetvā paṭhamaṃ pātiyā pakkhittaṃ datvā pacchā sandhisandhito viyojetvā pātinti evaṃ caturāsīti pātisahassāni adāsi. Rūpiyapātiādīsupi eseva nayo. Etthapi ca suvaṇṇapūrānīti suvaṇṇataṭṭisuvaṇṇaphālasuvaṇṇamāsakehi pūrāni. Hiraññapūrānīti sattavidharatanapūrāni. Sovaṇṇālaṅkārānīti suvaṇṇālaṅkārāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayakhīrapaṭicchakāni. Tāsaṃ pana dhenūnaṃ siṅgāni suvaṇṇakosakapariyonaddhāni ahesuṃ, gīvāya sumanadāmaṃ piḷandhiṃsu, catūsu pādesu nupūrāni, piṭṭhiyaṃ varadukūlaṃ pārutaṃ, kaṇṭhe suvaṇṇaghaṇṭaṃ bandhiṃsu. Vatthakoṭisahassānīti lokavohārato vīsativatthayugāni ekā koṭi[Pg.271], idha pana dasa sāṭakāti vuttaṃ. Khomasukhumānantiādimhi khomādīsu yaṃ yaṃ sukhumaṃ, taṃ tadeva adāsi. Yāni panetāni itthidānaṃ usabhadānaṃ majjadānaṃ samajjādānanti adānasammatāni, tānipi esa ‘‘velāmassa dānamukhe idaṃ nāma natthī’’ti vacanapathaṃ pacchindituṃ parivāratthāya adāsi. Najjo maññe vissandantīti nadiyo viya vissandanti.

त्यामध्ये 'रौप्यपूर्ण' (रुपियापूराणि) म्हणजे चांदीची ताटे, चांदीचे पेले आणि चांदीच्या नाण्यांनी भरलेली पात्रे. ती पात्रे लहान होती असे समजू नये. एका 'करीस' (एक माप) आकाराच्या जमिनीच्या भागात केवळ चारच पात्रे ठेवली जात असत. पात्राचा घेर नऊ हात असे, आणि तोंडाच्या काठापासून आठ हात असे. पात्राच्या काठावर उत्तम घोड्यांचा रथ फिरू शकत असे. दान देताना पात्राच्या बाहेरील कडेला वेगवेगळ्या समूहांमध्ये दान स्वीकारणाऱ्यांना उभे करून, आधी पात्रात ठेवलेले दान देऊन, नंतर सांध्यासांध्यांनी वेगळे करून ते पात्र दिले; अशा प्रकारे त्याने चौऱ्याऐंशी हजार पात्रे दान दिली. चांदीची पात्रे इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. येथे 'सुवर्णपूर्ण' म्हणजे सोन्याची ताटे, सोन्याचे पेले आणि सोन्याच्या नाण्यांनी भरलेली. 'हिरण्यपूर्ण' म्हणजे सात प्रकारच्या रत्नांनी भरलेली. 'सौवर्णांलकार' म्हणजे सोन्याचे अलंकार. 'कांस्योपधारण' म्हणजे चांदीची दुधाची भांडी. त्या गायींची शिंगे सोन्याच्या कोशांनी मढवलेली होती, त्यांच्या गळ्यात चमेलीच्या फुलांचे हार घातले होते, चारही पायांत नूपुर बांधले होते, पाठीवर उत्तम रेशमी वस्त्र पांघरले होते आणि गळ्यात सोन्याच्या घंटा बांधल्या होत्या. 'वस्त्रकोटीसहस्र' म्हणजे लोकव्यवहारात वीस वस्त्रांच्या जोड्यांची एक कोटी मानली जाते, परंतु येथे दहा वस्त्रांचा एक गट (कोटी) असा अर्थ अभिप्रेत आहे. 'खोमसुकुमानं' इत्यादींमध्ये क्षौम इत्यादी वस्त्रांपैकी जे जे अतिशय मऊ व सूक्ष्म होते, ते तेच त्याने दान दिले. आणि जी ही स्त्री-दान, वृषभ-दान, मद्य-दान, आणि मेळावे (उत्सव) दान यांसारखी 'अदान' (दान न मानलेली) दाने आहेत, तीसुद्धा या वेलाम ब्राह्मणाने 'वेलामाच्या दानशाळेत ही अमकी वस्तू नाही' हा लोकांचा बोलण्याचा मार्ग खोडून काढण्यासाठी आणि दानाची शोभा वाढवण्यासाठी दिली. 'नद्या वाहतात की काय' याचा अर्थ नद्यांप्रमाणे दानाचा प्रवाह वाहत होता।

---

Iminā satthā velāmassa dānaṃ kathetvā, ‘‘gahapati, etaṃ mahādānaṃ nāñño adāsi, ahaṃ adāsiṃ. Evarūpaṃ pana dānaṃ dadantopi ahaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpaṃ puggalaṃ nālatthaṃ, tvaṃ mādise buddhe lokasmiṃ diṭṭhamāne dānaṃ dadamāno kasmā cintesī’’ti seṭṭhissa desanaṃ vaḍḍhento siyā kho pana tetiādimāha. Nanu ca yāni tadā ahesuṃ rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni, tāni niruddhāni? Kasmā ‘‘ahaṃ tena samayena velāmo brāhmaṇo’’ti āhāti? Paveṇiyā avicchinnattā. Tāni hi rūpādīni nirujjhamānāni imesaṃ paccaye datvā niruddhāni aparāparaṃ avicchinnaṃ paveṇiṃ gahetvā evamāha. Na taṃ koci dakkhiṇaṃ sodhetīti koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā uṭṭhāya taṃ dakkhiṇaṃ sodhetīti vattabbo nāhosi. Tañhi dakkhiṇaṃ sodhento uttamakoṭiyā buddho, heṭṭhimakoṭiyā dhammasenāpatisāriputtattherasadiso sāvako sodheyya.

यावरून शास्त्यांनी वेलामाच्या दानाचे वर्णन करून, 'गृहपती, हे महादान दुसऱ्या कोणी दिले नाही, तर मीच दिले होते. असे दान देत असतानाही मला ते स्वीकारण्यास योग्य असा कोणताही पुद्गल मिळाला नाही. तू माझ्यासारखा बुद्ध जगात प्रत्यक्ष विद्यमान असताना दान देत असताना का बरं संकोच करतोस?' अशा प्रकारे श्रेष्ठीला उपदेश वाढवत त्यांनी 'सिया खो पन ते' (कदाचित तुम्हाला असे वाटेल) इत्यादी गाथा म्हटली. पण मग, त्या वेळी जे रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान होते, ते तर नष्ट झाले आहेत ना? मग 'त्या वेळी मीच वेलाम ब्राह्मण होतो' असे भगवंतांनी का म्हटले? कारण संततीचा (प्रवाहाचा) अविच्छिन्नपणा असल्यामुळे. कारण ते रूप इत्यादी स्कंध नष्ट होताना या वर्तमान स्कंधांना प्रत्यय (कारण) देऊन नष्ट झाले, आणि एकामागून एक अखंड प्रवाह चालू राहिल्यामुळे त्यांनी असे म्हटले. 'त्या दानाला कोणीही शुद्ध केले नाही' याचा अर्थ कोणताही श्रमण, ब्राह्मण, dev किंवा मार उठून त्या दानाला शुद्ध करू शकला, असे म्हणता येत नाही. कारण त्या दानाला शुद्ध करणारे सर्वोच्च पातळीवर स्वतः बुद्ध आणि कनिष्ठ पातळीवर धम्मसेनापती सारिपुत्त थेरांसारखे श्रावकच असू शकतात।

---

Diṭṭhisampannanti dassanasampannaṃ sotāpannaṃ. Idaṃ tato mahapphalataranti idaṃ sotāpannassa dinnadānaṃ lokiyamahājanassa sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ pariccajantena dinnadānato mahapphalaṃ.

'दृष्टिसंपन्न' (दिट्ठसंपन्नं) म्हणजे दर्शनसंपन्न (सम्यक् दृष्टीने युक्त) असलेला सोतापन्न पुद्गल. 'हे त्यापेक्षा अधिक महाफलदायी आहे' याचा अर्थ या सोतापन्नाला दिलेले दान हे, लौकिक महाजनांना सात वर्षे आणि सात महिने एवढे प्रचंड सोने-चांदी खर्च करून दिलेल्या दानापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक महाफलदायी आहे।

---

Yo ca sataṃ diṭṭhisampannānanti ettha ekassa sakadāgāmissa vasena ekuttarasataṃ sotāpanne katvā sotāpannagaṇanā veditabbā. Iminā upāyena sabbavāresu heṭṭhā heṭṭhā āgate anantarena sataguṇaṃ katvā puggalagaṇanā veditabbā.

‘यो च सतं दिट्ठिसम्पन्नानं’ (जो शंभर दृष्टीसंपन्नांचा) या पदात, एका सकदागामी (सकृदागामी) पुद्गलाच्या अपेक्षेने एकशे एक (१०१) सोतापन्न करून सोतापन्नांची गणना जाणावी. या पद्धतीने सर्व प्रसंगांमध्ये खाली खाली आलेल्या पुद्गलांना त्यांच्या लागोपाठच्या पुद्गलाशी शंभर पटीने गुणून पुद्गलांची संख्या जाणावी.

---

Buddhappamukhanti ettha sammāsambuddhaṃ saṅghattheraṃ katvā nisinno saṅgho buddhappamukho saṅghoti veditabbo. Cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissāti ettha cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihāro nāma yattha cetiyaṃ patiṭṭhitaṃ hoti, dhammassavanaṃ karīyati, catūhi disāhi anudisāhi ca bhikkhū āgantvā appaṭipucchitvāyeva pāde dhovitvā kuñcikāya dvāraṃ vivaritvā senāsanaṃ paṭijaggitvā [Pg.272] vasitvā yathāphāsukaṃ gacchanti. So antamaso caturataniyā paṇṇasālāpi hotu, cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihārotveva vuccati.

‘बुद्धप्पमुखं’ (बुद्धप्रमुख) या पाठात, सम्यक्संबुद्धांना संघाचे प्रमुख (थेर) करून बसलेला संघ ‘बुद्धप्रमुख संघ’ असा जाणावा. ‘चातुद्दिसं सङ्घं उद्दिस्स’ (चातुर्दिश संघाला उद्देशून) यात, चातुर्दिश संघाला उद्देशून बांधलेला विहार म्हणजे असा विहार की जेथे चेत्य (स्तूपाची) स्थापना केलेली असते, धर्मश्रवण केले जाते, आणि चारही दिशांनी व उपदिशांनी भिक्खू येऊन, कोणालाही न विचारता पाय धुवून, किल्लीने दार उघडून, शयनासनाची स्वच्छता करून, तेथे राहून आपल्या इच्छेनुसार निघून जातात. तो विहार अगदी कमीत कमी चार हात लांबीची पर्णकुटी जरी असला, तरी त्याला ‘चातुर्दिश संघाला उद्देशून बांधलेला विहार’ असेच म्हटले जाते.

---

Saraṇaṃ gaccheyyāti ettha maggenāgataṃ anivattanasaraṇaṃ adhippetaṃ. Apare panāhu – attānaṃ niyyādetvā dinnattā saraṇāgamanaṃ tato mahapphalataranti vuttaṃ. Sikkhāpadāni samādiyeyyāti pañca sīlāni gaṇheyya. Sīlampi maggena āgataṃ anivattanasīlameva kathitaṃ. Apare panāhu – sabbasattānaṃ abhayadānassa dinnattā sīlaṃ tato mahapphalataranti vuttaṃ. Gandhohanamattanti gandhaūhanamattaṃ, dvīhaṅgulīhi gaṇḍapiṇḍaṃ gahetvā upasiṅghanamattaṃ. Apare pana ‘‘gaddohanamatta’’nti pāḷiṃ vatvā gāviyā ekavāraṃ thanaañchanamattanti atthaṃ vadanti. Mettacittanti sabbasattānaṃ hitānupharaṇacittaṃ. Taṃ pana appanāvaseneva gahitaṃ. Aniccasaññanti maggassa anantarapaccayabhāvena sikhāpattabalavavipassanaṃ.

‘सरणं गच्छेय्य’ (शरण जावे) या पदात, मार्गाने (आर्यमार्गाने) प्राप्त झालेले, कधीही मागे न फिरणारे (अविचल) शरणगमन अभिप्रेत आहे. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, स्वतःला समर्पित करून शरण गेल्यामुळे ते शरणगमन त्यापेक्षा अधिक महाफलदायी आहे असे म्हटले आहे. ‘सिक्खापदानि समादियेय्य’ (शिकापदे ग्रहण करावीत) म्हणजे पंचशीलांचे ग्रहण करावे. शील देखील मार्गाने प्राप्त झालेले, कधीही मागे न फिरणारे (अविचल) शीलच सांगितले आहे. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, सर्व प्राण्यांना अभयदान दिल्यामुळे ते शील त्यापेक्षा अधिक महाफलदायी आहे असे म्हटले आहे. ‘गन्धोहनमत्तं’ म्हणजे सुगंधी द्रव्याचा लेप लावण्याइतका वेळ, किंवा दोन बोटांनी सुगंधी गोळा पकडून त्याचा वास घेण्याइतका वेळ. परंतु इतर आचार्य ‘गद्दोहनमत्तं’ असा पाळी पाठ मानून, गायीचे सड एकदा ओढण्याइतका (दूध काढण्याइतका) वेळ असा अर्थ सांगतात. ‘मेत्ताचित्तं’ (मैत्रीचे चित्त) म्हणजे सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी पसरलेले चित्त; ते चित्त अर्पणा (समाधी) च्या रूपानेच ग्रहण केले आहे. ‘अनिच्चसञ्ञं’ (अनित्यसंज्ञा) म्हणजे मार्गाचा अनंतरप्रत्यय (तात्कालिक कारण) झाल्यामुळे उच्च शिखरावर पोहोचलेली बलवान विपश्यना होय.

---

Upamāto pana imāni dānādīni puññāni evaṃ veditabbāni – sacepi hi jambudīpaṃ bheritalasadisaṃ samatalaṃ katvā koṭito paṭṭhāya pallaṅke attharitvā ariyapuggale nisīdāpeyya, tattha sotāpannānaṃ dasa pantiyo assu, sakadāgāmīnaṃ pañca, anāgāmīnaṃ aḍḍhateyyā, khiṇāsavānaṃ diyaḍḍhā, paccekabuddhānaṃ ekā panti bhaveyya, sammāsambuddho ekakova. Ettakassa janassa dinnadānato sammāsambuddhassa dinnameva mahapphalaṃ. Itaraṃ pana –

उपमेच्या द्वारे तर ही दानादी पुण्ये या प्रकारे जाणावीत – जर जंबुद्वीप नगाऱ्याच्या पाठीसारखे सपाट करून, टोकापासून सुरुवात करून आसने पसरवून त्यावर आर्य पुद्गलांना बसवले, तर तेथे सोतापन्नांच्या दहा ओळी होतील, सकदागामींच्या पाच, अनागामींच्या अडीच, क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) दीड, प्रत्येकबुद्धांची एक ओळ होईल आणि सम्यक्संबुद्ध केवळ एकच असतील. एवढ्या सर्व लोकांना दिलेल्या दानापेक्षा सम्यक्संबुद्धांना दिलेले दानच महाफलदायी आहे. परंतु इतर तर –

---

‘‘Vihāradānaṃ paṇipāto, sikkhā mettāya bhāvanā;

Khayato sammasantassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ’’.

“विहारदान, आदरपूर्वक केलेले शरणगमन, शील आणि मैत्रीची भावना; हे सर्व (अनित्यता किंवा) क्षयाच्या रूपाने विपश्यना करणाऱ्याच्या सोळाव्या भागाच्या (कलेच्या) बरोबरीचे देखील होऊ शकत नाही.”

---

Teneva bhagavā parinibbānasamaye ‘‘dhammānudhammappaṭipatti anuttarā pūjā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

म्हणूनच भगवंतांनी परिनिर्वाण समयी ‘धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धर्माला अनुकूल आचरण) हीच सर्वोत्तम पूजा आहे’ असे म्हटले. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Sīhanādavaggo dutiyo.

दुसरा सीहनाद वर्ग समाप्त.

---

3. Sattāvāsavaggo

३. सत्तावास वर्ग

---

1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā

१. तिठाण सूत्राचे वर्णन

---

21. Tatiyassa [Pg.273] paṭhame uttarakurukāti uttarakuruvāsino. Adhiggaṇhantīti adhibhavanti, adhikā visiṭṭhā jeṭṭhakā honti. Amamāti nittaṇhā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niddukkhāti vuttaṃ. Apariggahāti ‘‘idaṃ mayha’’nti pariggaharahitā. Niyatāyukāti tesañhi nibaddhaṃ āyu vassasahassameva, gatipi nibaddhā, tato cavitvā saggeyeva nibbattanti. Satimantoti devatānañhi ekantasukhitāya sati thirā na hoti, nerayikānaṃ ekantadukkhitāya. Imesaṃ pana vokiṇṇasukhadukkhattā sati thirā hoti. Idha brahmacariyavāsoti jambudīpe buddhapaccekabuddhānaṃ uppajjanato aṭṭhaṅgikamaggabrahmacariyavāsopi idheva hoti.

२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, ‘उत्तरकुरुका’ म्हणजे उत्तरकुरु द्वीपात राहणारे लोक. ‘अधिगण्हन्ति’ म्हणजे ते वरचढ ठरतात, अधिक, विशिष्ट आणि श्रेष्ठ असतात. ‘अममा’ म्हणजे तृष्णारहित (माझेपणा नसलेले); परंतु अट्ठकथेत ‘निद्दुक्खा’ (दुःखरहित) असे म्हटले आहे. ‘अपरिग्गहा’ म्हणजे ‘हे माझे आहे’ अशा परिग्रहाने (मालकी हक्काने) रहित असलेले. ‘नियतायुका’ म्हणजे कारण त्यांचे आयुष्य निश्चितपणे एक हजार वर्षांचेच असते, त्यांची गती देखील निश्चित असते, तेथून च्युत होऊन ते स्वर्गातच जन्माला येतात. ‘सतिमन्तो’ (स्मृतिमान) म्हणजे कारण देवांना अत्यंत सुख असल्यामुळे त्यांची स्मृती स्थिर नसते, आणि नरकवासीयांना अत्यंत दुःख असल्यामुळे (त्यांची स्मृती स्थिर नसते). परंतु या (जंबुद्वीपातील) लोकांचे सुख आणि दुःख मिश्रित असल्यामुळे त्यांची स्मृती स्थिर असते. ‘इध ब्रह्मचरियवासो’ (येथे ब्रह्मचर्य वास) म्हणजे जंबुद्वीपात बुद्ध आणि प्रत्येकबुद्धांचा जन्म होत असल्यामुळे अष्टांगिक मार्ग रूपी ब्रह्मचर्य वास देखील येथेच होतो.

---

2. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā

२. अस्सखळुंक सूत्राचे वर्णन

---

22. Dutiye javasampannoti padajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na sarīravaṇṇena sampanno. Purisakhaḷuṅkesu javasampannoti ñāṇajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na guṇavaṇṇena sampanno. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ tikanipātavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

२२. दुसऱ्या सूत्रात, ‘जवसम्पन्नो’ (वेगाने युक्त) म्हणजे पायांच्या वेगाने युक्त असलेला. ‘न वण्णसम्पन्नो’ म्हणजे शरीराच्या वर्णाने (सौंदर्याने) युक्त नसलेला. पुरुषखळुंकांमध्ये (दुष्ट पुरुषांमध्ये) ‘जवसम्पन्नो’ म्हणजे ज्ञानाच्या वेगाने (तीव्र बुद्धीने) युक्त असलेला. ‘न वण्णसम्पन्नो’ म्हणजे गुणांच्या सौंदर्याने युक्त नसलेला. उर्वरित भाग पाळीच्या पद्धतीनेच जाणावा. जे काही येथे सांगण्यासारखे आहे, ते तिकनिपाताच्या वर्णनात सांगितलेच आहे.

---

3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā

३. तण्हामूलक सूत्राचे वर्णन

---

23. Tatiye taṇhaṃ paṭiccāti dve taṇhā esanataṇhā esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Idha pana esanataṇhā daṭṭhabbā. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi esanataṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti.

२३. तिसऱ्या सूत्रात, ‘तण्हं पटिच्च’ (तृष्णेला अनुसरून) यात दोन प्रकारच्या तृष्णा आहेत – एसनतृष्णा (शोध घेण्याची तृष्णा) आणि एशिततृष्णा (मिळवलेल्या वस्तूवरील तृष्णा). ज्या तृष्णेमुळे कठीण मार्गांनी जाऊन भोगांचा (संपत्तीचा) शोध घेतो, ती ‘एसनतृष्णा’ होय. शोध घेतलेल्या, मिळवलेल्या आणि प्राप्त झालेल्या भोगांवर जी तृष्णा असते, ती ‘एशिततृष्णा’ होय. परंतु येथे एसनतृष्णाच समजावी. ‘परियेसना’ (शोध) म्हणजे रूप इत्यादी विषयांचा शोध घेणे; कारण ती शोध घेण्याची क्रिया एसनतृष्णा असल्यावरच होते. ‘लाभो’ (लाभ) म्हणजे रूप इत्यादी विषयांची प्राप्ती; कारण ती प्राप्ती शोध घेण्याची क्रिया असल्यावरच होते.

---

Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo[Pg.274]. ‘‘Vinicchayāti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundaraṃ vitakkeneva vinicchinanti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddhārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – lābhaṃ paṭicca vinicchayoti.

निर्णय (विनिश्चय) तर ज्ञान, तृष्णा, दृष्टी आणि वितर्क यांच्या अपेक्षेने चार प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, ‘सुखाचा निर्णय जाणावा, सुखाचा निर्णय जाणून अध्यात्म सुखाचा अभ्यास करावा’ हा ज्ञानविनिश्चय होय. ‘विनिश्चय म्हणजे दोन विनिश्चय – तृष्णाविनिश्चय आणि दृष्टीविनिश्चय’ या प्रकारे आलेले एकशे आठ (१०८) तृष्णाविचरित हे ‘तृष्णाविनिश्चय’ होय. बासष्ट (६२) दृष्टी हे ‘दृष्टीविनिश्चय’ होय. ‘हे देवाधिपती इंद्रा! छंद हा वितर्कनिदान आहे’ या सूत्रात तर, येथे ‘विनिश्चय’ म्हणून सांगितलेला वितर्कच आला आहे. कारण लाभ प्राप्त झाल्यावर इष्ट-अनिष्ट, चांगले-वाईट हे वितर्कानेच ठरवतात की, ‘एवढे माझ्या रूप-विषयासाठी होईल, एवढे शब्द-विषयासाठी होईल, एवढे माझे होईल, एवढे दुसऱ्याचे होईल, एवढे मी उपभोगीन, एवढे मी साठवून ठेवीन.’ म्हणूनच म्हटले आहे – ‘लाभाला अनुसरून विनिश्चय होतो’.

---

Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Idañhi idha chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsāgopanādivasena suṭṭhu rakkhanaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhāhetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo viggaho, pacchimo vivādo (dī. ni. aṭṭha. 2.103). Tuvaṃtuvanti agāravavasena tuvaṃtuvaṃvacanaṃ.

छंदराग म्हणजे अशा प्रकारे अकुशल वितर्काने विचार केलेल्या वस्तूमध्ये दुर्बल राग (मंद आसक्ती) आणि बलवान राग उत्पन्न होतो. येथे 'छंद' हे दुर्बल रागाचेच नाव (अधिवाचन) आहे. 'अज्झोसान' (अध्यवसान/आसक्ती) म्हणजे 'मी, माझे' असा दृढ निश्चय (बलवान अभिनिवेश) होय. 'परिग्रह' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने संग्रह करणे. 'मच्छरिय' (मत्सर/कृपणता) म्हणजे इतरांसोबत सामायिक असणे सहन न होणे (असहशीलता). म्हणूनच प्राचीन आचार्य याचा अर्थ असा सांगतात - 'हे आश्चर्य (किंवा उत्कृष्ट वस्तू) केवळ माझेच असो, दुसऱ्या कोणाचे नसो' अशा प्रवृत्तीमुळे याला 'मच्छरिय' (मत्सर) म्हटले जाते. 'आरक्ख' (आरक्षा/संरक्षण) म्हणजे दार बंद करणे, पेटी सुरक्षित ठेवणे इत्यादींद्वारे चांगल्या प्रकारे रक्षण करणे. जे अधिक (विशेष) करते ते 'अधिकरण', हे कारणाचे नाव आहे. 'आरक्खाधिकरण' हा भाव नपुंसकलिंगी शब्द असून 'रक्षणाच्या कारणाने' असा याचा अर्थ आहे. 'दंडादान' (दंड उचलणे) इत्यादींमध्ये इतरांना रोखण्यासाठी दंडाचे (काठीचे) ग्रहण करणे म्हणजे 'दंडादान' होय. एका बाजूला धार असलेल्या शस्त्राचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सत्थादान' (शस्त्रादान) होय. 'कलह' म्हणजे कायिक कलह (शारीरिक भांडण) किंवा वाचिक कलह (भांडण) होय. पहिला 'विग्रह' (शारीरिक कलह) आणि नंतरचा 'विवाद' (वाचिक कलह) होय. 'तुवं-तुवं' (तू-तू) म्हणजे अनादराने 'तू, तू' असे बोलणे.

---

4. Sattāvāsasuttavaṇṇanā

४. सत्त्तावाससुत्तवण्णना (सत्त्तावास सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

24. Catutthe sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvāraṭṭhānasadisā, asaṅkheyyakappe buddhesu anibbattesu taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hoti. Iti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha viññāṇaṭṭhitīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

२४. चौथ्या सूत्रात 'सत्त्तावास' म्हणजे सत्त्वांचे (प्राण्यांचे) निवासस्थान, राहण्याची ठिकाणे असा अर्थ आहे. त्यामध्ये शुद्धावास देखील सत्त्तावासच (प्राण्यांचे निवासस्थानच) आहे, परंतु सर्वकालिक (नेहमी राहणारे) नसल्यामुळे ते येथे घेतले नाही. कारण शुद्धावास हे बुद्धांच्या छावणीच्या (तात्पुरत्या मुक्कामाच्या) ठिकाणासारखे असते. असंख्येय कल्पामध्ये बुद्ध उत्पन्न झाले नाहीत तर ते स्थान शून्य (रिकामे) असते. अशा प्रकारे सर्वकालिक नसल्यामुळे ते घेतले नाही. यातील उर्वरित भाग 'विज्ञाणट्ठिती' (विज्ञानस्थिती) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

---

5. Paññāsuttavaṇṇanā

५. पञ्ञाsuत्तवण्णना (प्रज्ञा सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

25. Pañcame [Pg.275] yatoti yasmiṃ kāle. Suparicitaṃ hotīti suṭṭhu upacitaṃ suvaḍḍhitaṃ hoti. Kallaṃ vacanāyāti yuttaṃ vattuṃ. Vītarāganti vigatarāgaṃ. Asarāgadhammanti na sarajjanasabhāvaṃ. Anāvattidhammanti anāvattanasabhāvaṃ anibbattārahaṃ, appaṭisandhikabhāveneva nirujjhanasabhāvanti attho. Imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.

२५. पाचव्या सूत्रात 'यतो' म्हणजे ज्या वेळी. 'सुपरिचितं होति' म्हणजे चांगल्या प्रकारे संचित केलेले आणि चांगल्या प्रकारे वाढवलेले असते. 'कल्लं वचनाय' म्हणजे बोलण्यास योग्य. 'वीतरागं' म्हणजे रागरहित (आसक्ती नसलेले). 'असरागधम्मं' म्हणजे आसक्त न होण्याचा स्वभाव केलेले. 'अनावत्तिधम्मं' म्हणजे परत न येण्याचा स्वभाव असलेले, पुन्हा उत्पन्न न होणारे, पुनर्जन्म न घेण्याच्या स्वभावामुळेच निरुद्ध (नष्ट) होण्याचा स्वभाव असलेले, असा अर्थ आहे. या सूत्रात केवळ क्षीणासवाचेच (अर्हताचेच) वर्णन केले आहे.

---

6. Silāyūpasuttavaṇṇanā

६. सिलायूपसुत्तवण्णना (शिलास्तंभ सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

26. Chaṭṭhe candikāputtoti mātu nāmavasena paññāto candikāputtatthero. Cetasā cittaṃ hotīti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo cito vaḍḍhito hoti. Cetasā cittaṃ suparicitanti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo uparūpari sucito suvaḍḍhito hoti. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti tāni ārammaṇāni tassa khīṇāsavassa cittuppādaṃ gahetvā khepetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Amissīkatanti tāni ārammaṇāni anallīnattā tehi amissīkataṃ. Āneñjappattanti aniñjanabhāvaṃ nipphandanabhāvaṃ pattaṃ.

२६. सहाव्या सूत्रात 'चन्दिकापुत्त' म्हणजे आईच्या नावाने प्रसिद्ध असलेले चन्दिकापुत्त थेर. 'चेतसा चित्तं होति' म्हणजे चित्ताच्या आवर्तनांच्या क्रमाने चित्ताचे आवर्तन संचित आणि विकसित झालेले असते. 'चेतसा चित्तं सुपरिचितं' म्हणजे चित्ताच्या आवर्तनांच्या क्रमाने चित्ताचे आवर्तन उत्तरोत्तर चांगल्या प्रकारे संचित आणि विकसित झालेले असते. 'नेवस्स चित्तं परियादियन्ति' म्हणजे ते आलंबन (विषय) त्या क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) चित्तोत्पादाला ग्रहण करून, नष्ट करून स्थिर राहू शकत नाहीत. 'अमिस्सीकतं' म्हणजे त्या आलंबनांशी आसक्त न झाल्यामुळे त्यांच्याशी अमिश्रित (अलिप्त) राहिलेले. 'आनेञ्जप्पत्तं' म्हणजे अकंपित अवस्था, निश्चल अवस्था प्राप्त झालेले.

---

Silāyūpoti silāthambho. Soḷasakukkukoti dīghato soḷasahattho. Heṭṭhānemaṅgamāti āvāṭassa heṭṭhāgatā. Upari nemassāti upari āvāṭassa. Sunikhātattāti ayamusalehi koṭṭetvā koṭṭetvā suṭṭhu nikhātattā. Evameva khoti ettha silāyūpo viya khīṇāsavo daṭṭhabbo, mahāvātā viya chasu dvāresu uppajjanakā kilesā, catūhi disāhi āgantvā vātānaṃ silāyūpaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo viya chasu dvāresu uppajjanakakilesānaṃ khīṇāsavassa cittaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo veditabbo. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito.

'सिलायूप' म्हणजे दगडाचा खांब (शिलास्तंभ). 'सोळसकुक्कुको' म्हणजे लांबीने सोळा हात असलेला. 'हेट्ठानेमङ्गमा' म्हणजे खड्ड्याच्या खाली गेलेला भाग. 'उपरि नेमस्स' म्हणजे खड्ड्याच्या वरचा भाग. 'सुनिखातत्ता' म्हणजे लोखंडी मुसळांनी ठोकून ठोकून चांगल्या प्रकारे रोवलेला असल्यामुळे. 'एवमेव खो' या संदर्भात शिलास्तंभाप्रमाणे क्षीणासव (अर्हत) समजावा. मोठ्या वादळाप्रमाणे सहा इंद्रियद्वारांमध्ये उत्पन्न होणारे क्लेश समजावेत. चारही दिशांनी येणाऱ्या वाऱ्यांचा शिलास्तंभाला हलवण्यास असमर्थ असण्याप्रमाणे, सहा इंद्रियद्वारांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांचा क्षीणासवाच्या चित्ताला हलवण्यास असमर्थ असणे समजावे. या सूत्रात देखील केवळ क्षीणासवाचेच वर्णन केले आहे.

---

7-8. Verasuttadvayavaṇṇanā

७-८. वेरसुत्तद्वयवण्णना (वैर सूत्रांच्या जोडीचे स्पष्टीकरण)

---

27-28. Sattame bhayaṃ veraṃ pasavatīti cittutrāsabhayañca puggalaverañca paṭilabhati. Cetasikanti cittanissitaṃ. Dukkhanti kāyavatthukaṃ. Domanassanti [Pg.276] paṭighasampayuttadukkhaṃ. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ, imasmiṃ pana sotāpannova kathitoti vuttaṃ.

२७-२८. सातव्या सूत्रात 'भयं वेरं पसवति' म्हणजे चित्ताच्या भीतीचे भय आणि व्यक्तीशी असलेले वैर प्राप्त करतो. 'चेतसिकं' म्हणजे चित्तावर आधारित (चैतसिक). 'दुक्खं' म्हणजे शारीरिक आधार असलेले दुःख. 'दोमनस्सं' म्हणजे द्वेषाशी (प्रतिघाशी) युक्त असलेले दुःख. या सूत्रात स्रोतापत्ती मार्गाचे वर्णन केले आहे. आठवे सूत्र भिक्खू संघाला उद्देशून सांगितले आहे, परंतु या आठव्या सूत्रात केवळ स्रोतापन्नाचेच वर्णन केले आहे, असे म्हटले आहे.

---

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

९. आघातवत्थुसुत्तवण्णना (आघातवस्तू सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

29. Navame āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati uppādeti.

२९. नवव्या सूत्रात 'आघातवत्थूनि' म्हणजे द्वेष (आघात) निर्माण होण्याची कारणे. 'आघातं बन्धति' म्हणजे क्रोध मनात धरतो किंवा उत्पन्न करतो.

---

10-11. Āghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā

१०-११. आघातपटिविनयसुत्तादिवण्णना (आघात निवारण सूत्रादींचे स्पष्टीकरण)

---

30-31. Dasame āghātapaṭivinayāti āghātassa paṭivinayakāraṇāni. Taṃ kutettha labbhāti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’ti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ, ‘‘paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotī’’ti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivineti. Atha vā sacāhaṃ kopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho. Sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā lābhā, nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe tanti nipātamattameva hoti. Ekādasame anupubbanirodhāti anupaṭipāṭinirodhā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

३०-३१. दहाव्या सूत्रात 'आघातपटिविनय' म्हणजे द्वेष दूर करण्याची कारणे (उपाय). 'तं कुतेत्थ लब्भा' म्हणजे 'ते अनर्थकारक वर्तन नसो', हे या व्यक्तीमध्ये कोठून मिळणार, कोणत्या कारणाने ते मिळवणे शक्य आहे. 'दुसरा व्यक्ती दुसऱ्याचे किंवा स्वतःचे आपल्या इच्छेनुसार अनहित करतो' असा विचार करून तो द्वेष दूर करतो. किंवा जर मी क्रोध केला, तर तो क्रोध करण्याचा स्वभाव या व्यक्तीमध्ये कोठून मिळणार, कोणत्या कारणाने तो प्राप्त होईल, असा अर्थ आहे. 'कुतो लाभा' असाही पाठ आहे. जर मी येथे क्रोध केला, तर माझ्या त्या क्रोध करण्यामध्ये काय लाभ होईल? लाभ कोणते असतील, असा अर्थ आहे. आणि या अर्थामध्ये 'तं' हा शब्द केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. अकराव्या सूत्रात 'अनुपुब्बनिरोधा' म्हणजे अनुक्रमे निरोध होणे (क्रमशः नष्ट होणे). उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Sattāvāsavaggo tatiyo.

सत्त्तावासवग्गो ततियो (सत्त्तावास वर्ग तिसरा)

---

4. Mahāvaggo

४. महावग्गो (महावर्ग)

---

1-2. Anupubbavihārasuttādivaṇṇanā

१-२. अनुपुब्बविहारसुत्तादिवण्णना (अनुक्रमविहार सूत्रादींचे स्पष्टीकरण)

---

32-33. Catutthassa paṭhame anupubbavihārāti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā. Dutiye yattha kāmā nirujjhantīti yasmiṃ ṭhāne kāmā vūpasammanti. Nirodhetvāti appaṭivatte katvā. Nicchātāti taṇhādiṭṭhicchātānaṃ abhāvena nicchātā. Nibbutāti attaparitāpanakilesānaṃ abhāvena nibbutā. Tiṇṇāti kāmato tiṇṇā. Pāraṃgatāti kāme pāraṃ gatā. Tadaṅgenāti tena jhānaṅgena. Ettha kāmā nirujjhantīti ettha paṭhamajjhāne [Pg.277] kāmā nirujjhanti. Te cāti ye paṭhamajjhānaṃ samāpajjanti, te kāme nirodhetvā nirodhetvā viharanti nāma. Pañjalikoti paggahitaañjaliko hutvā. Payirupāseyyāti upaṭṭhāpeyya. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.

३२-३३. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात 'अनुपुब्बविहारा' म्हणजे अनुक्रमे प्राप्त करावयाचे विहार (अवस्था). दुसऱ्या सूत्रात 'यत्थ कामा निरुज्झन्ति' म्हणजे ज्या ठिकाणी कामवासना शांत होतात. 'निरोधेत्वा' म्हणजे पुन्हा उत्पन्न न होणारे करून (नष्ट करून). 'निच्छाता' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीरूपी भुकेच्या अभावामुळे तृप्त (भूक नसलेले). 'निब्बुता' म्हणजे स्वतःला संताप देणाऱ्या क्लेशांच्या अभावामुळे शांत झालेले. 'तिण्णा' म्हणजे कामभोगातून पार झालेले (मुक्त झालेले). 'पारंगता' म्हणजे कामभोगाच्या पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेले. 'तदङ्गेन' म्हणजे त्या ध्यान-अंगाने. 'एत्थ कामा निरुज्झन्ति' म्हणजे येथे पहिल्या ध्यानात कामवासना निरुद्ध होतात. 'ते च' म्हणजे जे पहिल्या ध्यानात प्रवेश करतात, ते कामभोगांचा निरोध करून विहरतात, असे म्हटले जाते. 'पञ्जलिको' म्हणजे हात जोडून (अंजलीबद्ध होऊन). 'पयिरुपासेय्या' म्हणजे सेवा करावी (जवळ बसावे). या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा.

---

3. Nibbānasukhasuttavaṇṇanā

३. निब्बानसुखसुत्तवण्णना (निर्वाणसुख सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

34. Tatiye udāyīti lāḷudāyitthero. Etadeva khvetthāti etadeva kho ettha. Kāmasahagatāti kāmanissitā. Samudācarantīti manodvāre sañcaranti. Ābādhāyāti ābādhanāya pīḷanāya. Pariyāyenāti kāraṇena. Evaṃ sabbavāresu attho veditabbo. Imasmiṃ sutte avedayitasukhaṃ nāma kathitaṃ.

३४. तिसऱ्या सुत्तात, 'उदायी' (udāyī) म्हणजे काळुदायी थेर (Kāḷudāyī thera). 'एतदेव खेत्थ' (etadeva khvettha) या पदाची 'एतदेव खो एत्थ' (etadeva kho ettha) अशी पदविभागणी करावी. 'कामसहगता' (kāmasahagatā) म्हणजे कामगुणांवर आश्रित असलेले. 'समुदाचरन्ति' (samudācaranti) म्हणजे मनोध्वारात (मनाच्या दारात) संचार करतात. 'आबाधाय' (ābādhāya) म्हणजे पीडा देण्यासाठी, त्रास देण्यासाठी. 'परियायेन' (pariyāyena) म्हणजे कारणाने. याप्रमाणे सर्व वारांमध्ये (भागांमध्ये) अर्थ समजून घ्यावा. या सुत्तात 'अवेदयित सुख' (अवेदन सुख - वेदनारहित सुख) सांगितले गेले आहे.

---

4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā

४. गावीउपमासुत्तवण्णना (गाय उपमा सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

35. Catutthe pabbateyyāti pabbatacārinī. Na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvāti yathā suppatiṭṭhitā hoti, evaṃ na patiṭṭhāpetvā. Taṃ nimittanti taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ nimittaṃ. Na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhātīti yathā suṭṭhu adhiṭṭhitaṃ hoti, na evaṃ adhiṭṭhāti. Anabhihiṃsamānoti apothento aviheṭhento. Mudu cittaṃ hoti kammaññanti yathā vipassanācittaṃ lokuttaramaggakkhaṇe mudu kammakkhamaṃ kammayoggaṃ hoti, evamassa abhiññāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ mudu hoti kammaññaṃ. Appamāṇo samādhīti catubrahmavihārasamādhipi maggaphalasamādhipi appamāṇo samādhi nāma, idha pana ‘‘appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti iminā pariyāyena suppaguṇasamādhi appamāṇasamādhīti daṭṭhabbo. So appamāṇena samādhinā subhāvitenāti imasmiṃ ṭhāne ayaṃ bhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto. Idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassento yassa yassa cātiādimāha.

३५. चौथ्या सुत्तात, 'पब्बतेय्या' (pabbateyyā) म्हणजे पर्वतावर फिरणारी (गाय). 'न सुप्पतिट्ठितं पतिट्ठापेत्वा' (na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā) म्हणजे ज्याप्रमाणे ती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते, त्याप्रमाणे प्रस्थापित न करता. 'तं निमित्तं' (taṃ nimittaṃ) म्हणजे ते प्रथम ध्यान नावाचे निमित्त. 'न स्वाधिट्ठितं अधिट्ठाति' (na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti) म्हणजे ज्याप्रमाणे ते चांगल्या प्रकारे अधिष्ठित होते, त्याप्रमाणे अधिष्ठित न करणे. 'अनभिहिंसमानो' (anabhihiṃsamāno) म्हणजे आघात न करता, पीडा न देता. 'मुदु चित्तं होति कम्मञ्ञं' (mudu cittaṃ hoti kammaññaṃ) म्हणजे ज्याप्रमाणे विपश्यना चित्त हे लोकोत्तर मार्गक्षणी मृदू, कर्मक्षम आणि कर्मास योग्य होते, त्याप्रमाणे या (योग्याचे) अभिज्ञा-पादक (अभिज्ञेचा पाया असलेले) चतुर्थ ध्यान चित्त मृदू आणि कर्मक्षम होते. 'अप्पमाणो समाधि' (appamāṇo samādhi) म्हणजे चार ब्रह्मविहार समाधी आणि मार्गफल समाधी यांना 'अप्रमाण समाधी' असे म्हणतात; परंतु येथे 'अप्रमाण आणि अप्रमाण-आरंभी' या कारणाने चांगल्या प्रकारे अभ्यासलेली समाधी ही 'अप्रमाण समाधी' समजावी. 'सो अप्पमाणेन समाधिना सुभावितेन' (तो अप्रमाण समाधीने सुभावित झालेला) या ठिकाणी या भिक्खूने विपश्यना वाढवून अर्हतपद प्राप्त केले आहे. आता क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) अभिज्ञांच्या क्रमाचे दर्शन घडवताना 'यस्स यस्स च' इत्यादी म्हटले आहे.

---

5. Jhānasuttavaṇṇanā

५. झानसुत्तवण्णना (ध्यान सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

36. Pañcame āsavānaṃ khayanti arahattaṃ. Yadeva tattha hoti rūpagatanti tasmiṃ paṭhamajjhānakkhaṇe vatthuvasena vā cittasamuṭṭhānikādivasena vā yaṃ rūpaṃ nāma pavattati. Vedanāgatādīni sampayuttavedanādīnaṃ vasena veditabbāni[Pg.278]. Te dhammeti te rūpādayo pañcakkhandhadhamme. Aniccatotiādīsu hutvā abhāvākārena aniccato, paṭipīḷanākārena dukkhato, rujjanākārena rogato, antodussanaṭṭhena gaṇḍato, anupaviṭṭhaṭṭhena anukantanaṭṭhena ca sallato, dukkhaṭṭhena aghato, ābādhanaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, assāmikaṭṭhena suññato, avasavattanaṭṭhena anattato. Samanupassatīti balavavipassanāpaññāya passati.

३६. पाचव्या सुत्तात, 'आसवानं खयं' (āsavānaṃ khayaṃ) म्हणजे अर्हतपद. 'यदेव तत्थ होति रूपगतं' (yadeva tattha hoti rūpagataṃ) म्हणजे त्या प्रथम ध्यानाच्या क्षणी वस्तूच्या (इंद्रियांच्या) आधाराने किंवा चित्तसमुत्थानिक (चित्तापासून उत्पन्न होणाऱ्या) रूपांच्या आधाराने जे रूप अस्तित्वात येते. 'वेदनागत' इत्यादी शब्द संप्रयुक्त वेदना इत्यादींच्या आधारे समजून घ्यावेत. 'ते धम्मे' (te dhamme) म्हणजे ते रूप इत्यादी पाच स्कंध धर्म. 'अनित्यता' इत्यादींमध्ये - उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वरूपाने 'अनित्य' (aniccatoti), पीडा देण्याच्या स्वरूपाने 'दुःख' (dukkhato), वेदना देण्याच्या स्वरूपाने 'रोग' (rogato), आतून सडण्याच्या अर्थाने 'गंड' (gaṇḍato - गळू), आत घुसण्याच्या आणि कापण्याच्या अर्थाने 'शल्य' (sallato - बाण/काटा), दुःख देण्याच्या अर्थाने 'अघ' (aghato - पाप/दुःख), पीडा देण्याच्या अर्थाने 'आबाध' (ābādhato), स्वतःचे नसण्याच्या अर्थाने 'पर' (parato - परके), नाश पावण्याच्या अर्थाने 'पलोक' (palokato - नाशवंत), स्वामी नसण्याच्या अर्थाने 'शून्य' (suññato), वशमध्ये न राहण्याच्या अर्थाने 'अनात्म' (anattato) असे पाहावे. 'समनुपस्सति' (samanupassati) म्हणजे बलवान विपश्यना प्रज्ञेने पाहतो.

---

Tehi dhammehīti tehi pañcakkhandhadhammehi. Paṭivāpetīti nibbānavasena nivatteti. Amatāya dhātuyāti nibbānadhātuyā. Cittaṃ upasaṃharatīti ñāṇena ānisaṃsaṃ disvā otāreti. Santanti paccanīkasantatāya santaṃ. Paṇītanti atappakaṃ. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti so tasmiṃ paṭhamajjhāne ṭhito taṃ balavavipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Aparo nayo – so tehi dhammehīti yasmā aniccatotiādīsu aniccato palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, dukkhatotiādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṃ, parato, suññato, anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṃ. Tasmā so tehi evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṃ pañcakkhandhadhammehi. Cittaṃ paṭivāpetīti cittaṃ paṭisaṃharati moceti apaneti. Upasaṃharatīti vipassanācittaṃ tāva savanavasena thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca santaṃ nibbānanti evaṃ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṃharati. Maggacittaṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavaseneva ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’nti na evaṃ vadati. Iminā panākārena taṃ paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharatīti attho.

'तेहि धम्मेहि' (tehi dhammehi) म्हणजे त्या पाच स्कंध धर्मांपासून. 'पटिवापेति' (paṭivāpeti) म्हणजे निर्वाणाच्या प्रभावाने निवृत्त करतो (मागे वळवतो). 'अमताय धातुया' (amatāya dhātuyā) म्हणजे निर्वाणधातूमध्ये. 'चित्तं उपसंहराति' (cittaṃ upasaṃharati) म्हणजे ज्ञानाने (निर्वाणाचा) फायदा पाहून चित्त तिकडे वळवतो. 'संतं' (santaṃ) म्हणजे विरोधी गोष्टी शांत झाल्यामुळे शांत. 'पणीतं' (paṇītaṃ) म्हणजे अतृप्त न करणारे (उत्कृष्ट/श्रेष्ठ). 'सो तत्थ ठितो आसवानं खयं पापुणाति' (so tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti) म्हणजे तो त्या प्रथम ध्यानात स्थित राहून, ती बलवान विपश्यना वाढवून अर्हतपद प्राप्त करतो. दुसरा मार्ग (नय) - 'सो तेहि धम्मेहि' (तो त्या धर्मांद्वारे) कारण 'अनित्य' इत्यादींमध्ये 'अनित्य' आणि 'पलोक' (नाशवंत) या दोन पदांनी अनित्य लक्षण सांगितले आहे; 'दुःख' इत्यादी सहा पदांनी दुःख लक्षण; आणि 'पर', 'शून्य', 'अनात्म' या तीन पदांनी अनात्म लक्षण सांगितले आहे. म्हणून तो त्या धर्मांवर अशा प्रकारे त्रिलक्षणारोपण करून, समाधीच्या आत पाहिलेल्या पाच स्कंध धर्मांपासून 'चित्तं पटिवापेति' म्हणजे चित्त मागे घेतो, मुक्त करतो, दूर करतो. 'उपसंहराति' म्हणजे विपश्यना चित्त ऐकण्याच्या, स्तुती करण्याच्या, शिकण्याच्या आणि प्रज्ञेच्या आधारे 'निर्वाण शांत आहे' अशा प्रकारे असंस्कृत अमृत धातूमध्ये वळवतो. मार्गचित्त निर्वाणाला केवळ आलंबन (विषय) बनवण्याच्या प्रभावाने 'हे शांत आहे, हे प्रणीत आहे' असे म्हणत नाही, तर या प्रकारे त्याचा वेध घेत (साक्षात्कार करत) तेथे चित्त वळवतो, असा अर्थ आहे.

---

So tattha ṭhitoti tassā tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti anukkamena cattāro magge bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Teneva dhammarāgenāti samathavipassanādhamme chandarāgena. Dhammanandiyāti tasseva vevacanaṃ. Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṃ pariyādātuṃ sakkonto arahattaṃ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti.

'सो तत्थ ठितो' (so tattha ṭhito) म्हणजे त्या त्रिलक्षण-आलंबन असलेल्या विपश्यनेमध्ये स्थित असलेला. 'आसवानं खयं पापुणाति' (āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti) म्हणजे अनुक्रमाने चार मार्गांची भावना (अभ्यास) करून अर्हतपद प्राप्त करतो. 'तेनेव धम्मरागेन' (teneva dhammarāgena) म्हणजे शमथ आणि विपश्यना धर्मांमधील छंदरागाने (तीव्र इच्छेने/आसक्तीने). 'धम्मनंदिया' (dhammanandiyā) हा त्याच 'धम्मराग' या पदाचा समानार्थी शब्द (पर्यायवाची शब्द) आहे. शमथ आणि विपश्यनेमधील छंदराग पूर्णपणे नष्ट करण्यास जो समर्थ होतो, तो अर्हतपद प्राप्त करतो; आणि जो असमर्थ ठरतो, तो अनागामी होतो.

---

Tiṇapurisarūpake [Pg.279] vāti tiṇapotthakarūpe vā. Dūre kaṇḍe pātetīti dūrepātī. Avirādhitaṃ vijjhatīti akkhaṇavedhī. Yadeva tattha hoti vedanāgatanti idha rūpaṃ na gahitaṃ. Kasmā? Samatikkantattā. Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṃ samāpajjitvā rūpaṃ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṃ samāpannoti samathavasenāpi anena rūpaṃ samatikkantaṃ, heṭṭhā rūpaṃ sammasitvā taṃ atikkamma idāni arūpaṃ sammasatīti vipassanāvasenāpi anena rūpaṃ atikkantaṃ. Āruppe pana sabbasopi rūpaṃ natthīti taṃ sandhāyapi rūpaṃ na gahitaṃ. Atha nevasaññānāsaññāyatanaṃ kasmā na gahitanti? Sukhumattā. Tasmiñhi cattāropi arūpakkhandhā sukhumā na sammasanūpagā. Tenevāha – ‘‘iti kho, bhikkhave, yāvatā saññāsamāpatti tāvatā aññāpaṭivedho’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvatā sacittakasamāpatti nāma atthi, tāvatā oḷārike dhamme sammasato aññāpaṭivedho hoti, arahattaṃ sampajjati. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana sukhumattā saññāsamāpattīti na vuccati. Jhāyīheteti jhāyīhi jhānābhiratehi etāni. Vuṭṭhahitvāti tato samāpattito vuṭṭhāya. Samakkhātabbānīti sammā akkhātabbāni, ‘‘santāni paṇītānī’’ti evaṃ kevalaṃ ācikkhitabbāni thometabbāni vaṇṇetabbānīti.

'तिणपुरिसरूपके वा' (tiṇapurisarūpake vā) म्हणजे गवताच्या बाहुल्यामध्ये किंवा गवताच्या पुतळ्यामध्ये. 'दूरे कण्डे पातेति' (dūre kaṇḍe pāteti) म्हणजे दूर बाण मारणारा (दूरेपाती). 'अविराधितं विज्झति' (avirādhitaṃ vijjhati) म्हणजे अचूक वेध घेणारा (अक्षणवेधी). 'यदेव तत्थ होति वेदनागतं' (yadeva tattha hoti vedanāgataṃ) - येथे 'रूप' ग्रहण केलेले नाही. का? कारण ते ओलांडून गेले आहे (समतीक्रांत असल्यामुळे). कारण या योग्याने खाली रूपावचर ध्यानाची समापत्ती प्राप्त करून, रूपाचे अतिक्रमण करून अरूपावचर समापत्ती प्राप्त केली आहे; म्हणून शमथाच्या प्रभावानेही त्याने रूपाचे अतिक्रमण केले आहे. खाली रूपाचे संमर्शन (परीक्षण) करून, त्याचे अतिक्रमण करून आता तो अरूपाचे संमर्शन करतो; म्हणून विपश्यनेच्या प्रभावानेही त्याने रूपाचे अतिक्रमण केले आहे. अरूपलोकात तर पूर्णपणे रूप नसतेच, म्हणून त्या संदर्भानेही येथे रूप ग्रहण केलेले नाही. मग 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) का ग्रहण केले नाही? अतिसूक्ष्म असल्यामुळे. कारण त्यामध्ये चारही अरूप स्कंध अत्यंत सूक्ष्म असतात, ते संमर्शनास (परीक्षणास) योग्य नसतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इति खो, भिक्खवे, यावता सञ्ञासमाပတ္တိ तावता अञ्ञापटिवेधो' (हे भिक्खूंनो! जोपर्यंत संज्ञा-समापत्ती आहे, तोपर्यंतच प्रज्ञा-प्रतिवेध/अर्हतपद-प्राप्ती आहे). याचा अर्थ असा आहे - जोपर्यंत सचित्तक समापत्ती (चित्त असलेली समापत्ती) असते, तोपर्यंत स्थूल धर्मांचे संमर्शन करणाऱ्याला प्रज्ञा-प्रतिवेध होतो, अर्हतपद प्राप्त होते. परंतु 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' हे अतिसूक्ष्म असल्यामुळे त्याला 'संज्ञा-समापत्ती' म्हटले जात नाही. 'झायीहेते' (jhāyīhete) म्हणजे ध्यान करणाऱ्या, ध्यानात रममाण होणाऱ्यांनी हे. 'वुट्ठहित्वा' (vuṭṭhahitvā) म्हणजे त्या समापत्तीमधून उठून. 'समक्खातब्बानि' (samakkhātabbāni) म्हणजे चांगल्या प्रकारे सांगावे, 'हे शांत आहे, प्रणीत आहे' अशा प्रकारे केवळ उपदेश करावा, स्तुती करावी, प्रशंसा करावी.

---

6. Ānandasuttavaṇṇanā

६. आनंदसुत्तवण्णना (आनंद सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

37. Chaṭṭhe sambādheti pañcakāmaguṇasambādhe. Okāsādhigamoti okāsassa adhigamo. Sattānaṃ visuddhiyāti sattānaṃ visuddhiṃ pāpanatthāya. Samatikkamāyāti samatikkamanatthāya. Atthaṅgamāyāti atthaṃ gamanatthāya. Ñāyassa adhigamāyāti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya. Nibbānassa sacchikiriyāyāti apaccayanibbānassa paccakkhakaraṇatthāya. Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissatīti taññeva pasādacakkhu asambhinnaṃ bhavissati. Te rūpāti tadeva rūpārammaṇaṃ āpāthaṃ āgamissati. Tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatīti tañca rūpāyatanaṃ na jānissati. Sesesupi eseva nayo.

३७. सहाव्या सूत्रात; 'संबाधे' म्हणजे पाच कामगुणांच्या संकोचात (अडचणीत). 'ओकासाधिगमो' म्हणजे संधीचा (अर्हत्त्वफळ मिळवण्याच्या संधीचा) लाभ. 'सत्तानं विसुद्धिया' म्हणजे प्राण्यांना विशुद्धीप्रत (क्लेशांपासून मुक्त अशा निर्वाणाप्रत) पोहोचवण्यासाठी. 'समतिक्कमाय' म्हणजे ओलांडून जाण्यासाठी (समतिक्रमण करण्यासाठी). 'अत्थङ्गमाय' म्हणजे अस्त पाडण्यासाठी (नाशासाठी). 'ञायस्स अधिगमाय' म्हणजे विपश्यनेसह मार्गाच्या प्राप्तीसाठी. 'निब्बानस्स सच्छिकिरियाय' म्हणजे अकृत (प्रत्ययरहित) निर्वाणाचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करण्यासाठी. 'तदेव नाम चक्खुं भविस्सती' म्हणजे तेच प्रसादचक्षू अखंडित राहील. 'ते रूपा' म्हणजे तेच रूपारंमण (रूपाचे आलंबन) समोर येईल (प्रकट होईल). 'तञ्चायतनं नो पटिसंवेदिस्सती' म्हणजे त्या रूपायतनाचा अनुभव घेणार नाही (ते जाणणार नाही). उरलेल्या पदांमध्येही हाच नियम समजावा.

---

Udāyīti kāḷudāyitthero. Saññīmeva nu khoti sacittakoyeva nu kho. Makāro padasandhimattaṃ. Kiṃsaññīti katarasaññāya saññī hutvā. Sabbaso [Pg.280] rūpasaññānanti idaṃ kasmā gaṇhi, kiṃ paṭhamajjhānādisamaṅgino rūpādipaṭisaṃvedanā hotīti? Na hoti, yāva pana kasiṇarūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, tāva rūpaṃ samatikkantaṃ nāma na hoti. Asamatikkantattā paccayo bhavituṃ sakkhissati. Samatikkantattā pana taṃ natthi nāma hoti, natthitāya paccayo bhavituṃ na sakkotīti dassetuṃ idameva gaṇhi.

'उदायी' म्हणजे काळुदायी थेर. 'सञ्ञीमेवा नु खो' म्हणजे सचित्तकच (चित्त असलेलाच) काय? 'म' हा वर्ण केवळ पदसंधीसाठी आहे. 'किं सञ्ञी' म्हणजे कोणत्या संज्ञेने युक्त होऊन? 'सब्बसो रूपसञ्ञानं' हे कशासाठी घेतले आहे? प्रथम ध्यानादींनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला रूपादींचा अनुभव होतो काय? होत नाही. परंतु जोपर्यंत कसिण-रूप हे आलंबन असते, तोपर्यंत रूप ओलांडले गेले असे म्हणता येत नाही. ओलांडले न गेल्यामुळे ते प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ ठरेल. परंतु ओलांडून गेल्यामुळे ते 'नाही' असे होते, आणि अस्तित्व नसल्यामुळे ते प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ ठरू शकत नाही, हे दर्शवण्यासाठी हेच ग्रहण केले आहे.

---

Jaṭilavāsikāti jaṭilanagaravāsinī. Na cābhinatotiādīsu rāgavasena na abhinato, dosavasena na apanato. Sasaṅkhārena sappayogena kilese niggaṇhitvā vāretvā ṭhito, kilesānaṃ pana chinnante uppannoti na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Vimuttattā ṭhitoti kilesehi vimuttattāyeva ṭhito. Ṭhitattā santusitoti ṭhitattāyeva santuṭṭho nāma jāto. Santusitattā no paritassatīti santuṭṭhattāyeva paritāsaṃ nāpajjati. Ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phaloti iminā ayaṃ therī tālaphalaññeva gahetvā ‘‘idaṃ phalaṃ kiṃ phalaṃ nāmā’’ti pucchamānā viya arahattaphalasamādhiṃ gahetvā ‘‘ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phalo vutto bhagavatā’’ti pucchati. Aññāphalo vuttoti aññā vuccati arahattaṃ, arahattaphalasamādhi nāmeso vutto bhagavatāti attho. Evaṃsaññīpīti imāya arahattaphalasaññāya saññīpi tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedetīti evaṃ imasmiṃ sutte arahattaphalasamādhi kathitoti.

'जटिलवासिका' म्हणजे जटिल नगरात राहणारी. 'न चाभिनतो' इत्यादींमध्ये—रागाच्या प्रभावाने झुकलेला नाही, द्वेषाच्या प्रभावाने दूर गेलेला नाही. ससंस्काराने (प्रयत्नाने) आणि उद्योगाने क्लेशांचे दमन करून व त्यांना रोखून राहिलेला नाही, तर क्लेशांच्या उच्छेदाच्या शेवटी उत्पन्न झाल्यामुळे तो 'ससंस्कार-निग्रह-वारित-गत' (प्रयत्नाने क्लेश दाबून ठेवलेला) नाही. 'विमुत्तत्ता ठितो' म्हणजे क्लेशांपासून मुक्त झाल्यामुळेच स्थिर राहिलेला. 'ठितत्ता सन्तुसितो' म्हणजे स्थिर राहिल्यामुळेच संतुष्ट झालेला. 'सन्तुसितत्ता नो परितस्सती' म्हणजे संतुष्ट असल्यामुळेच तो तृष्णेला (किंवा व्याकुळतेला) प्राप्त होत नाही. 'अयं, भन्ते आनन्द, समाधि किं फलो' याने—ही थेरी जणू काही ताडाचे फळ हातात घेऊन 'हे फळ कोणत्या नावाचे फळ आहे?' असे विचारत असल्याप्रमाणे, अर्हत्त्वफळ-समाधी ग्रहण करून 'भंते आनंद, हा समाधी भगवंतांनी कोणत्या फळाचा सांगितला आहे?' असे विचारते. 'अञ्ञाफलो वुत्तो' यामध्ये—'अञ्ञा' म्हणजे अर्हत्त्व म्हटले जाते; 'हा अर्हत्त्वफळ-समाधी भगवंतांनी सांगितला आहे' असा अर्थ आहे. 'एवंसञ्ञीपि' म्हणजे या अर्हत्त्वफळ-संज्ञेने युक्त असूनही त्या आयतनाचा अनुभव घेत नाही. अशा प्रकारे या सूत्रात अर्हत्त्वफळ-समाधीचे कथन केले आहे.

---

7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

७. लोकायतिकसूत्रवर्णना

---

38. Sattame lokāyatikāti lokāyatavādakā. Satatanti sadā. Samitanti nirantaraṃ. Tiṭṭhatetanti tiṭṭhatu etaṃ, mā etaṃ paṭṭhapetha, ko vo etena attho. Dhammaṃ vo brāhmaṇā desessāmīti ahaṃ vo catusaccadhammaṃ desessāmi.

३८. सातव्या सूत्रात; 'लोकायतिका' म्हणजे लोकायत शास्त्राचे वाद करणारे. 'सततं' म्हणजे नेहमी. 'समितं' म्हणजे निरंतर. 'तिट्ठतेतं' म्हणजे 'तिट्ठतु एतं' (हे राहू द्या), हे मांडू नका, तुम्हाला याने काय प्रयोजन? 'धम्मं वो ब्राह्मणा देसेस्सामि' म्हणजे 'हे ब्राह्मणांनो, मी तुम्हाला चार आर्य सत्यांचा धर्म उपदेशीन'.

---

Daḷhadhammoti daḷhadhanuṃ gahetvā ṭhito. Dhanuggahoti issāso. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho [Pg.281] lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitoti dasa dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippo. Katahatthoti eko sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti ayaṃ pana katahattho ciṇṇavasibhāvo. Katūpāsanoti rājakulādīsu dassitasippo. Lahukena asanenāti anto susiraṃ katvā tūlādīhi pūretvā katalakkhaparikammena sallahukakaṇḍena. Evaṃ katañhi ekausabhagāmī dve usabhānipi gacchati…pe… aṭṭhusabhagāmī soḷasa usabhānipi gacchati. Appakasirenāti niddukkhena. Atipāteyyāti atikkameyya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā so dhanuggaho taṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chāyaṃ sīghameva atikkāmeti, evaṃ sakalacakkavāḷaṃ sīghaṃ sīghaṃ atikkamanasamatthena javena samannāgato. Sandhāvanikāyāti padasā dhāvanena. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti.

'दळ्हधम्मो' म्हणजे मजबूत धनुष्य धरून उभा असलेला. 'धनुग्गहो' म्हणजे धनुर्धारी. मजबूत धनुष्य म्हणजे दोन हजार पल शक्तीचे धनुष्य म्हटले जाते. दोन हजार पल शक्तीचे धनुष्य म्हणजे ज्याला प्रत्यंचा (दोरी) बांधून, लोखंडाचे वजन इत्यादी धनुष्याच्या दांड्यावर ठेवून, बाणाच्या लांबीइतके वर उचलले असता ते जमिनीपासून सुटते. 'सिक्खितो' म्हणजे दहा-बारा वर्षे गुरूच्या घरी राहून विद्या शिकलेला. 'कतहत्थो' म्हणजे (काही लोक केवळ विद्या शिकतात पण हस्तकौशल्यात निपुण नसतात, परंतु हा) हस्तकौशल्यात निपुण असलेला, सराव केलेला. 'कतूपासनो' म्हणजे राजदरबारात इत्यादी ठिकाणी आपले कौशल्य दाखवलेला. 'लहुकेन आसनेन' म्हणजे आतून पोकळ करून, कापूस इत्यादी भरून, लक्ष्याचा सराव करण्यासाठी बनवलेल्या हलक्या बाणाने. असा बनवलेला बाण एक उसभ, दोन उसभ...पे... आठ उसभ ते सोळा उसभ अंतरापर्यंत जातो. 'अप्पकसिरेन' म्हणजे विनासायास (कष्ट न पडता). 'अतिपातेय्य' म्हणजे ओलांडून जाईल. हे सांगितले आहे की—ज्याप्रमाणे तो धनुर्धारी एका वीत आणि चार बोटे लांबीच्या सावलीला वेगाने ओलांडतो, त्याचप्रमाणे संपूर्ण चक्रवाळाला वेगाने ओलांडण्यास समर्थ अशा वेगाने युक्त असलेला. 'सन्धावनिकाय' म्हणजे पायाने धावण्याद्वारे. 'एवमाहंसु' म्हणजे असे म्हणतात.

---

8. Devāsurasaṅgāmasuttavaṇṇanā

८. देवासुरसंग्रामसूत्रवर्णना

---

39. Aṭṭhame samupabyūḷho ahosīti paccupaṭṭhito ahosi. Saṅgāmeyyāmāti saṅgāmaṃ kareyyāma yujjheyyāma. Apayiṃsuyevāti palāyiṃsuyeva. Uttarenābhimukhāti uttarāmukhā hutvā. Abhiyante vāti anubandhantiyeva. Bhīruttānagatenāti bhīruttānaṃ bhayanivāraṇaṃ patiṭṭhānaṃ gatena. Akaraṇīyāti yuddhena kiñci akattabbā. Kasmā pana nesaṃ saṅgāmo hotīti? Asurā hi pubbe tāvatiṃsavāsino, te cittapāṭaliyā pupphanakāle dibbapāricchattakapupphaṃ anussaranti. Tato uppannakodhā ‘‘gaṇhatha deve’’ti sammukhasammukhaṭṭhāneneva sineruṃ abhiruhanti, devāpi nikkhamanti. Tesaṃ gopālakadārakānaṃ aññamaññaṃ daṇḍakehi paharaṇasadisaṃ yuddhaṃ hoti. Sakko devarājā heṭṭhā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapetvā upari devapuraṃ parivāretvā attasadisā vajirahatthā paṭimā ṭhapāpesi. Asurā heṭṭhā pañca ṭhānāni paṭibāhitvā abhiruḷhā indapaṭimāyo disvā nivattitvā asurapurameva gacchanti.

३९. आठव्या सूत्रात; 'समुपब्यूळ्हो अहोसि' म्हणजे समोर उभा ठाकला होता. 'सङ्गामेय्यामा' म्हणजे आम्ही युद्ध करू, लढू. 'अपयिंसुयेवा' म्हणजे पळूनच गेले. 'उत्तरेनाभिमुखा' म्हणजे उत्तरेकडे तोंड करून. 'अभियन्ते वा' म्हणजे पाठलागच करत होते. 'भीरुत्तानगतेन' म्हणजे भीतीचे निवारण करणाऱ्या आश्रयाला गेलेल्या. 'अकरणीया' म्हणजे युद्धाने काहीही न करण्याजोगे. पण त्यांचे युद्ध का होते? असुर पूर्वी तावतिंस स्वर्गात राहणारे होते. ते चित्तपाटली वृक्ष फुलण्याच्या वेळी दिव्य पारिच्छत्तक फुलाचे स्मरण करतात. त्यामुळे संतप्त होऊन 'देवांना पकडा' असे म्हणत समोरासमोरूनच सुमेरू पर्वतावर चढतात. देवही बाहेर पडतात. त्यांचे युद्ध गुराख्यांच्या मुलांच्या आपापसातील काठ्यांच्या मारासारखे असते. देवराज शक्राने खाली पाच ठिकाणी रक्षक ठेवून, वर देवपुराला वेढून स्वतःसारख्याच हातात वज्र घेतलेल्या मूर्ती ठेवल्या. असुर खालील पाच ठिकाणांना पार करून वर चढले तरी इंद्राच्या मूर्ती पाहून मागे फिरतात आणि असुरपुरातच जातात.

---

Dakkhiṇenābhimukhāti dakkhiṇāmukhā hutvā. Apadaṃ vadhitvāti nippadaṃ niravasesaṃ vadhitvā. Adassanaṃ gatoti māropi vaṭṭapādakaṃ katvā rūpāvacaracatutthajjhānaṃ [Pg.282] samāpannassa cittaṃ jānāti, tadeva vipassanāpādakaṃ katvā samāpannassa cittaṃ jānāti. Arūpāvacarasamāpatti pana vaṭṭapādā vā hotu vipassanāpādā vā, taṃ samāpannassa māro cittaṃ na jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘adassanaṃ gato pāpimato’’ti.

'दक्खिणेनाभिमुखा' म्हणजे दक्षिणेकडे तोंड करून. 'अपदं वधित्वा' म्हणजे आश्रय न उरता, पूर्णपणे नष्ट करून. 'अदस्सनं गतो' म्हणजे अदृश्य झाला. मार देखील वट्टपादक (संसार-आधारित) करून रूपावचर चतुर्थ ध्यानात समापन्न झालेल्याच्या चित्ताला जाणतो, आणि त्यालाच विपश्यना-आधारित करून समापन्न झालेल्याच्या चित्तालाही जाणतो. परंतु अरूपावचर समापत्ती वट्टपादक असो वा विपश्यनापादक, त्यात समापन्न झालेल्याच्या चित्ताला मार जाणू शकत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे—'पापी माराला अदृश्य झाला'.

---

9. Nāgasuttavaṇṇanā

९. नागसूत्रवर्णना

---

40. Navame āraññakassāti araññavāsino. Gocarapasutassāti gocaraggahaṇatthāya gacchantassa. Hatthikalabhāti mahantā mahantā nāgā. Hatthicchāpāti taruṇapotakā. Obhaggobhagganti nāmetvā nāmetvā ṭhapitaṃ. Ogāhaṃ otiṇṇassāti ogāhitabbattā ogāhanti laddhanāmaṃ udakatitthaṃ otiṇṇassa. Ogāhā uttiṇṇassāti udakatitthato uttiṇṇassa. Vūpakaṭṭhoti vūpakaṭṭho hutvā. Idāni yasmā dasabalassa hatthināgena kiccaṃ natthi, sāsane pana taṃsarikkhakaṃ puggalaṃ dassetuṃ idamāhaṭaṃ, tasmā taṃ puggalaṃ dassento evameva khotiādimāha.

४०. नवव्या सूत्तात, 'आरञ्ञकस्स' म्हणजे अरण्यात राहणारा. 'गोचरपसुतस्स' म्हणजे गोचर (अन्न/चारा) मिळवण्यासाठी जाणाऱ्याचा. 'हत्थिकळभा' म्हणजे मोठे मोठे हत्ती. 'हत्थिच्छापा' म्हणजे लहान पिल्ले (तरुण हत्ती). 'ओभग्गोभग्गं' म्हणजे वाकवून वाकवून ठेवलेले. 'ओगाहं ओतिण्णस्स' म्हणजे उतरण्यास योग्य असल्यामुळे 'ओगाह' असे नाव मिळालेल्या पाणवठ्यावर (घाटावर) उतरलेल्याचा. 'ओगाहा उत्तिण्णस्स' म्हणजे पाणवठ्यावरून वर आलेल्याचा. 'वूपकट्ठो' म्हणजे एकांतात गेलेला होऊन. आता ज्याअर्थी दशबलांना (बुद्धांना) हत्तीशी काही कर्तव्य नाही, परंतु शासनात (धम्मात) त्या हत्तीसारख्या व्यक्तीला दाखवण्यासाठी हे प्रस्तुत केले आहे, म्हणून त्या व्यक्तीला दर्शवण्यासाठी 'एवमेव खो' इत्यादी म्हणाले.

---

10. Tapussasuttavaṇṇanā

१०. तपुस्ससुत्तवण्णना

---

41. Dasame mallesūti mallaraṭṭhe. Idheva tāva tvaṃ, ānanda, hotīti idha bhagavā ‘‘tapussagahapatino idha ṭhitena ānandena saddhiṃ kathāsallāpo bhavissati, tatonidānaṃ ahaṃ mahantaṃ dhammapariyāyaṃ desessāmī’’ti ñatvā āha. Upasaṅkamīti so kira bhuttapātarāso ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti nikkhamanto dūratova theraṃ disvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. Papāto viya khāyati, yadidaṃ nekkhammanti yamidaṃ pabbajjāsaṅkhātaṃ nekkhammaṃ, taṃ amhākaṃ mahāpapāto viya ogāhitvā upaṭṭhāti. Nekkhamme cittaṃ pakkhandatīti pabbajjāya cittaṃ ārammaṇavasena pakkhandati, tadeva ārammaṇaṃ katvā pasīdati, tadeva patiṭṭhāti, paccanīkadhammehi ca vimuccati. ‘Etaṃ santa’nti passatoti etaṃ nekkhammaṃ santaṃ vigatadarathapariḷāhanti evaṃ passantānaṃ bhikkhūnaṃ. Bahunā janena visabhāgoti tayidaṃ bahunā mahājanena saddhiṃ bhikkhūnaṃ visabhāgaṃ, asadisanti attho.

४१. दहाव्या सूत्तात, 'मल्लेसु' म्हणजे मल्ल देशात. 'इधेव ताव त्वं, आनन्द, होति' (इथेच तू थांब, आनंदा) हे भगवान, 'इथे थांबलेल्या आनंदासोबत तपुस्स गृहपतीचा संवाद होईल, आणि त्या कारणाने मी एक मोठी धम्मदेशना करीन,' असे जाणून म्हणाले. 'उपसङ्कमि' म्हणजे तो (तपुस्स गृहपती) सकाळी भोजन करून 'मी दशबलांच्या सेवेसाठी जाईन' असे म्हणून निघाला असता, दूरवरूनच स्थविरांना पाहून जिथे आयुष्यमान आनंद होते तिथे गेला. 'पपातो विय खायति, यदिदं नेक्खम्मं' म्हणजे जे हे प्रव्रज्या नावाचे नैष्क्रम्य (गृहत्याग) आहे, ते आम्हांला एका मोठ्या कड्यासारखे (खोल दरीसारखे) उतरण्यास कठीण वाटते. 'नेक्खम्मे चित्तं पक्खन्दति' म्हणजे प्रव्रज्येमध्ये चित्त आलंबनाच्या प्रभावाने प्रवेश करते, त्यालाच आलंबन करून प्रसन्न होते, तिथेच स्थिर होते आणि विरोधी धर्मांपासून मुक्त होते. 'एतं सन्तं' असे पाहणाऱ्याचे म्हणजे 'हे नैष्क्रम्य शांत आणि ताप-जळजळ नसलेले आहे' असे पाहणाऱ्या भिक्खूंचे. 'बहुना जनेन विसभागो' म्हणजे ते हे बहुसंख्य लोकांशी भिक्खूंचे विसभाग (भिन्न/असदृश) असणे होय, असा अर्थ आहे.

---

Kathāpābhatanti kathāmūlaṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, nekkhamme cittaṃ na pakkhandatīti tassa evaṃ vitakkentassāpi mayhaṃ pabbajjāya cittaṃ na otarati. ‘‘Etaṃ [Pg.283] santa’’nti passatoti ‘‘sādhu nekkhamma’’nti parivitakkanavasena ‘‘etaṃ nekkhammaṃ santa’’nti passantassapi. Anāsevitoti na āsevito na phassito na sacchikato. Adhigammāti adhigantvā patvā sacchikatvā. Tamāseveyyanti taṃ ānisaṃsaṃ seveyyaṃ bhajeyyaṃ. Yaṃ meti yena kāraṇena mayhaṃ. Adhigammāti adhigantvā. Svāssa me hoti ābādhoti so mayhaṃ ābādhanaṭṭhena ābādho hoti. Avitakke cittaṃ na pakkhandatīti avitakkavicāre dutiyajjhāne ārammaṇavasena cittaṃ na pakkhandati. Vitakkesūti vitakkavicāresu. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

'कथापाभतं' म्हणजे संवादाचे मूळ. 'तस्स मय्हं, आनन्द, नेक्खम्मे चित्तं न पक्खन्दति' म्हणजे तसा विचार करणाऱ्याही माझ्या चित्ताचा प्रव्रज्येमध्ये प्रवेश होत नाही. 'एतं सन्तं' असे पाहणाऱ्याचे म्हणजे 'नैष्क्रम्य चांगले आहे' अशा विचाराने 'हे नैष्क्रम्य शांत आहे' असे पाहणाऱ्याचे सुद्धा. 'अनासेवितो' म्हणजे न आचरलेले, न अनुभवलेले, प्रत्यक्ष न केलेले. 'अधिगम्म' म्हणजे प्राप्त करून, मिळवून, प्रत्यक्ष करून. 'तमासेवेय्यं' म्हणजे त्या (नैष्क्रम्याच्या) फायद्याचे सेवन करावे, आचरण करावे. 'यं मे' म्हणजे ज्या कारणाने माझ्या. 'अधिगम्म' म्हणजे प्राप्त करून. 'स्वास्स मे होति आबाधो' म्हणजे तो माझ्यासाठी पीडा देण्याच्या अर्थाने 'आबाध' (बाधा) ठरतो. 'अवितक्के चित्तं न पक्खन्दति' म्हणजे वितर्क आणि विचार नसलेल्या द्वितीय ध्यानात आलंबनाच्या प्रभावाने चित्त प्रवेश करत नाही. 'वितक्केसु' म्हणजे वितर्क आणि विचारांमध्ये. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Mahāvaggo catuttho.

महावग्गो चउत्थो (चौथा महावर्ग).

---

5. Sāmaññavaggo

५. सामञ्ञवग्गो

---

1. Sambādhasuttavaṇṇanā

१. सम्बाधसुत्तवण्णना

---

42. Pañcamassa paṭhame udāyīti kāḷudāyitthero. Avidvāti aññāsi. Bhūrimedhasoti mahāpañño. Yo jhānamabujjhīti yo jhānaṃ abujjhi. Paṭilīnanisabhoti ekībhāvavasena paṭilīno ceva uttamaṭṭhena ca nisabho. Munīti buddhamuni. Pariyāyenāti ekena kāraṇena. Kāmasambādhassa hi abhāvamatteneva paṭhamajjhānaṃ okāsādhigamo nāma, na sabbathā sabbaṃ. Tatrāpatthi sambādhoti tasmimpi paṭhamajjhāne sambādho paṭipīḷanaṃ atthiyeva. Tatrāpitthītipi pāṭho. Kiñca tattha sambādhoti tasmiṃ pana jhāne kiṃ sambādho nāma. Ayamettha sambādhoti ayaṃ vitakkavicārānaṃ aniruddhabhāvo sambādho saṃpīḷā nāma. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. Nippariyāyenāti na ekena kāraṇena, atha kho āsavakkhayo nāma sabbasambādhānaṃ pahīnattā sabbena sabbaṃ okāsādhigamo nāmāti.

४२. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'उदायी' म्हणजे काळुदायी स्थविर. 'अविद्वा' म्हणजे न जाणणारा. 'भूरिमेधसो' म्हणजे महाप्रज्ञावान. 'यो झानमबुज्झि' म्हणजे ज्याने ध्यान जाणले. 'पटिलीननिसभो' म्हणजे एकाकीपणाच्या प्रभावाने लीन झालेला आणि उत्तम अर्थाने श्रेष्ठ. 'मुनि' म्हणजे बुद्धमुनी. 'परियायेन' म्हणजे एका कारणाने (पर्यायाने). कारण काम-बाधेच्या केवळ अभावामुळेच प्रथम ध्यान हे 'ओकासाधिगम' (अवकाश प्राप्ती) म्हटले जाते, पूर्णपणे सर्व प्रकारे नाही. 'तत्रापत्थि सम्बाधो' म्हणजे त्या प्रथम ध्यानात देखील बाधा (पीडा) आहेच. 'तत्रापित्थि' असाही पाठ आहे. 'किञ्च तत्थ सम्बाधो' म्हणजे पण त्या ध्यानात बाधा म्हणजे काय? 'अयमेत्थ सम्बाधो' म्हणजे हा वितर्क आणि विचारांचा अनिरुद्ध भाव (निरोध न होणे) हीच बाधा किंवा पीडा होय. या पद्धतीने सर्व प्रकरणांमध्ये अर्थ समजून घ्यावा. 'निप्परियायेन' म्हणजे एका कारणाने नव्हे (मुख्य अर्थाने), तर खरोखर आसवांचा क्षय हा सर्व बाधांचा नाश झाल्यामुळे सर्व प्रकारे 'ओकासाधिगम' (पूर्ण अवकाश प्राप्ती) होय.

---

2. Kāyasakkhisuttavaṇṇanā

२. कायसक्खिसुत्तवण्णना

---

43. Dutiye [Pg.284] yathā yathā ca tadāyatananti yena yena kāraṇena yena yenākārena taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ āyatanaṃ hoti. Tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharatīti tena tena kāraṇena tena tenākārena taṃ samāpattiṃ sahajātanāmakāyena phusitvā viharati, samāpajjatīti attho. Kāyasakkhi vutto bhagavatā pariyāyenāti yasmā tena nāmākāyena paṭhamajjhānaṃ sacchikataṃ, tasmā iminā pariyāyena kāyasakkhi vutto. Nippariyāyenāti yattakaṃ kāyena sacchikātabbaṃ, sabbassa katattā ayaṃ nippariyāyena kāyasakkhi nāma.

४३. दुसऱ्या सूत्तात, 'यथा यथा च तदायतनं' म्हणजे ज्या ज्या कारणाने, ज्या ज्या प्रकारे ते प्रथम ध्यान नावाचे आयतन होते. 'तथा तथा नं कायेन फुसित्वा विहरति' म्हणजे त्या त्या कारणाने, त्या त्या प्रकारे त्या समापत्तीला सहजात नामकायाने स्पर्श करून (अनुभवून) विहरतो (समापन्न होतो), असा अर्थ आहे. 'कायसक्खि वुत्तो भगवता परियायेन' म्हणजे ज्याअर्थी त्या नामकायाने प्रथम ध्यान प्रत्यक्ष केले गेले आहे, म्हणून या पर्यायाने भगवंतांनी त्याला 'कायसाक्षी' म्हटले आहे. 'निप्परियायेन' म्हणजे कायेने जे काही प्रत्यक्ष करायचे आहे, ते सर्व केल्यामुळे हा मुख्य अर्थाने 'कायसाक्षी' होय.

---

3. Paññāvimuttasuttavaṇṇanā

३. पञ्ञाविमुत्तसुत्तवण्णना

---

44. Tatiye paññāya ca naṃ pajānātīti taṃ paṭhamajjhānavipassanāpaññāya jānāti. Idhāpi pariyāyanippariyāyā purimanayeneva veditabbā. Yathā ca idha, evaṃ ito paresupi.

४४. तिसऱ्या सूत्तात, 'पञ्ञाय च नं पजानाति' म्हणजे त्या प्रथम ध्यानाला विपश्यना प्रज्ञेने जाणतो. इथेही पर्याय आणि निःपर्याय हे पूर्वीच्याच पद्धतीने समजून घ्यावे. आणि जसे इथे, तसेच यापुढील सूत्तांमध्येही समजून घ्यावे.

---

4. Ubhatobhāgavimuttasuttavaṇṇanā

४. उभतोभागविमुत्तसुत्तवण्णना

---

45. Catutthaṃ ubhayena veditabbaṃ. Ettha ca ubhatobhāgavimuttoti ubhatobhāgehi samathavipassanānaṃ paccanīkakilesehi vimutto. Pariyosāne pana samāpattiyā rūpakāyato, ariyamaggena nāmakāyato vimuttoyeva ubhatobhāgavimuttoti veditabbo.

४५. चौथे सूत्त दोन्ही प्रकारे (पर्याय आणि निःपर्याय) समजून घ्यावे. आणि इथे 'उभतोभागविमुक्त' म्हणजे शमथ आणि विपश्यनेच्या विरोधी क्लेशांच्या दोन्ही भागांतून मुक्त झालेला. परंतु शेवटी, समापत्तीने रूपकायापासून आणि आर्यमार्गाने नामकायापासून मुक्त झालेलाच 'उभतोभागविमुक्त' समजावा.

---

5-10. Sandiṭṭhikadhammasuttādivaṇṇanā

५-१०. सन्दिट्ठिकधम्मसुत्तादिवण्णना

---

46-51. Pañcamādīsu sandiṭṭhikoti sayaṃ passitabbako. Nibbānanti kilesanibbānaṃ. Parinibbānanti tasseva vevacanaṃ. Tadaṅganibbānanti paṭhamajjhānādinā tena tena aṅgena nibbānaṃ. Diṭṭhadhammanibbānanti ismiṃyeva attabhāve nibbānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

४६-५१. पाचव्या इत्यादी सूत्तांमध्ये, 'सन्दिट्ठिको' म्हणजे स्वतः पाहण्यायोग्य. 'निब्बानं' म्हणजे क्लेशांचे शमन. 'परिनिब्बानं' हे त्याचेच समानार्थी रूप आहे. 'तदङ्गनिब्बानं' म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादी त्या त्या अंगाने मिळणारे निर्वाण. 'दिट्ठधम्मनिब्बानं' म्हणजे याच जन्मात (आत्मभावात) मिळणारे निर्वाण. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Sāmaññavaggo pañcamo.

सामञ्ञवग्गो पञ्चमो (पाचवा सामन्य वर्ग).

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

प्रथमपण्णासकं निट्ठितं (पहिले पन्नास सूत्त समाप्त).

---

2. Dutiyapaṇṇāsakavaṇṇanā

२. दुतियपण्णासकवण्णना

---

52. Ito [Pg.285] paresu khemanti nirupaddavaṃ. Khemappattoti khemabhāvaṃ patto. Sikkhādubbalyānīti sikkhāya dubbalabhāvakaraṇāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

५२. यापुढील सूत्तांमध्ये, 'खेमं' म्हणजे उपद्रवरहित. 'खेमप्पत्तो' म्हणजे क्षेमभावाला (सुरक्षिततेला) प्राप्त झालेला. 'सिक्खादुब्बल्यानि' म्हणजे शिक्षेला दुर्बळ करणारी कारणे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

मनोरथपूरणिया अङ्गुत्तरनिकाय-अट्ठकथाय

---

Navakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

नवकनिपातस्स संवण्णना निट्ठिता (नवकनिपाताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले).

---

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.

---

Aṅguttaranikāye

अङ्गुत्तरनिकाये

---

Dasakanipāta-aṭṭhakathā

दसकनिपात-अट्ठकथा

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथमपण्णासकं

---

1. Ānisaṃsavaggo

१. आनिसंसवग्ग

---

1. Kimatthiyasuttavaṇṇanā

१. किमत्थियसुत्तवण्णना

---

1. Dasakanipātassa [Pg.287] paṭhame kusalāni sīlānīti anavajjasīlāni. Amaṅkubhāvassa avippaṭisārassa atthāya saṃvattantīti avippaṭisāratthāni. So nesaṃ ānisaṃsoti avippaṭisārānisaṃsāni. Yathābhūtañāṇadassanatthotiādīsu yathābhūtañāṇadassanaṃ nāma taruṇavipassanā, nibbidā nāma balavavipassanā, virāgo nāma maggo, vimutti nāma arahattaphalaṃ, ñāṇadassanaṃ nāma paccavekkhaṇañāṇaṃ. Aggāya parentīti arahattatthāya gacchanti.

१. दसकनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात, 'कुसलानि सीलानि' म्हणजे निर्दोष (अनावज्ज) शील होय. जे ग्लानी नसणे (अमंकुभाव) आणि पश्चात्ताप न होणे (अविप्पटिसार) यासाठी कारणीभूत ठरतात, म्हणून त्यांना 'अविप्पटिसारत्थ' म्हणतात. तोच त्यांचा फायदा (आनिसंस) आहे, म्हणून त्यांना 'अविप्पटिसारानिसंस' म्हणतात. 'यथाभूतञाणदस्सनत्थ' इत्यादींमध्ये, 'यथाभूतज्ञानदर्शन' म्हणजे प्राथमिक विपश्यना (तरुणविपस्सना) होय, 'निब्बिदा' म्हणजे प्रबळ विपश्यना (बलवविपस्सना) होय, 'विraगो' म्हणजे मार्ग (मग्ग) होय, 'विमुत्ति' म्हणजे अर्हतफळ (अरहत्तफल) होय, आणि 'ज्ञानदर्शन' (ञाणदस्सन) म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान (पच्चवेक्खणञाण) होय. 'अग्गाय परेंती' म्हणजे अर्हतफळाच्या प्राप्तीसाठी जातात (प्रवृत्त होतात).

---

2. Cetanākaraṇīyasuttavaṇṇanā

२. चेतनाकरणीयसुत्तवण्णना

---

2. Dutiye na cetanāya karaṇīyanti na cetetvā kappetvā pakappetvā kātabbaṃ. Dhammatā esāti dhammasabhāvo eso kāraṇaniyamo ayaṃ. Abhisandentīti pavattenti. Paripūrentīti paripuṇṇaṃ karonti. Apārā pāraṃ gamanāyāti orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā nibbānapāraṃ gamanatthāya.

२. दुसऱ्या सुत्तात, 'न चेतनाय करणीयं' म्हणजे विचार करून, संकल्प करून किंवा कल्पनेने करण्याची गरज नाही. 'धम्मता एसा' म्हणजे हा धर्माचा स्वभाव (धम्मसभाव) आहे, हा कारणाचा नियम (कारणनियम) आहे. 'अभिसन् देंती' म्हणजे प्रवाहित करतात. 'परिपुरेंती' म्हणजे परिपूर्ण करतात. 'अपारा पारं गमनाय' म्हणजे अलीकडचा तीर असलेल्या त्रैभूमिक वट्टापासून (संसारचक्रापासून) पलीकडचा तीर असलेल्या निर्वाणाकडे जाण्यासाठी होय.

---

3-5. Upanisasuttattayavaṇṇanā

३-५. उपनिससुत्तत्तयवण्णना

---

3-5. Tatiye hatūpanisoti hatakāraṇo. Catutthapañcamesu dvīhi therehi kathitabhāvova viseso.

३-५. तिसऱ्या सुत्तात, 'हतूपनिसो' म्हणजे नष्ट झालेले कारण असलेला होय. चौथ्या आणि पाचव्या सुत्तात, दोन थेरांनी उपदेश केला असणे हाच काय तो विशेष (फरक) आहे.

---

6. Samādhisuttavaṇṇanā

६. समाधिसुत्तवण्णना

---

6. Chaṭṭhe neva pathaviyaṃ pathavīsaññī assāti pathaviṃ ārammaṇaṃ katvā pathavīti evaṃ uppannāya saññāya saññī na bhaveyya. Āpādīsupi eseva [Pg.288] nayo. Na idhaloketi idhaloke uppajjanakacatukkapañcakajjhānasaññāya na saññī bhaveyya. Na paraloketi paraloke uppajjanakacatukkapañcakajjhānasaññāya na saññī bhaveyya. Saññī ca pana assāti atha ca panassa samāpatti savitakkasamāpattiyeva assāti vuccati. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti santaṃ santanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘santaṃ santa’’nteva pavattati, paṇītaṃ paṇītanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘paṇītaṃ paṇīta’’nteva pavattati. Yadidaṃ sabbasaṅkhārasamathoti nibbānaṃ nibbānanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘nibbānaṃ nibbāna’’nteva pavattatīti sabbampetaṃ phalasamāpattisamādhiṃ sandhāya vuttaṃ.

६. सहाव्या सुत्तात, 'नेव पठवियं पठवीसञ्ञी अस्स' म्हणजे पृथ्वीला आलंबन करून 'ही पृथ्वी आहे' अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या संज्ञेने संज्ञायुक्त असू नये. आप (जल) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'न इधलोके' म्हणजे या इहलोकात उत्पन्न होणाऱ्या चतुर्थ आणि पंचम ध्यानाच्या संज्ञेने संज्ञायुक्त असू नये. 'न परलोके' म्हणजे परलोकात उत्पन्न होणाऱ्या चतुर्थ आणि पंचम ध्यानाच्या संज्ञेने संज्ञायुक्त असू नये. 'सञ्ञी च पन अस्स' म्हणजे तरीही त्या व्यक्तीची समापत्ती ही सवितर्क समापत्तीच असावी, असे म्हटले आहे. 'एतं सन्तं एतं पणीतं' म्हणजे 'हे शांत आहे, शांत आहे' अशा प्रकारे समाधीत लीन होऊन बसलेल्या व्यक्तीची चित्तवृत्ती दिवसभर 'शांत आहे, शांत आहे' अशीच प्रवृत्त होते; 'हे प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे, प्रणीत आहे' अशा प्रकारे समाधीत लीन होऊन बसलेल्या व्यक्तीची चित्तवृत्ती दिवसभर 'प्रणीत आहे, प्रणीत आहे' अशीच प्रवृत्त होते. 'यदिदं सब्बसंखारसमथो' म्हणजे 'हे निर्वाण आहे, निर्वाण आहे' अशा प्रकारे समाधीत लीन होऊन बसलेल्या व्यक्तीची चित्तवृत्ती दिवसभर 'निर्वाण आहे, निर्वाण आहे' अशीच प्रवृत्त होते. हे सर्व फलसमापत्तीच्या समाधीला उद्देशून म्हटले आहे.

---

7. Sāriputtasuttavaṇṇanā

७. सारिपुत्तसुत्तवण्णना

---

7. Sattame saññī ca panāhaṃ, āvuso, tasmiṃ samaye ahosinti, āvuso, tasmiṃ samaye ahaṃ ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti imāya phalasamāpattisaññāya saññī ahosiṃ. Sacittakā me sā samāpatti ahosīti paccavekkhaṇā kathitā.

७. सातव्या सुत्तात, 'सञ्ञी च पनाहं, आवुसो, तस्मिं समये अहोसिं' म्हणजे 'हे आवुसो, त्या वेळी मी 'भवनिरोध म्हणजेच निर्वाण होय' या फलसमापत्तीच्या संज्ञेने संज्ञायुक्त होतो.' 'माझी ती समापत्ती सचित्तक (चित्तासहित) होती' अशी प्रत्यवेक्षणा (पुनरावलोकन) येथे सांगितली आहे.

---

8. Jhānasuttavaṇṇanā

८. झानसुत्तवण्णना

---

8. Aṭṭhame samantapāsādikoti pasādāvahānaṃyeva kāyakammādīnaṃ sabbhāvato samanto pāsādiko. Sabbākāraparipūroti sabbehi kāraṇehi paripuṇṇo.

८. आठव्या सुत्तात, 'समन्तपासादिको' म्हणजे प्रसन्नता उत्पन्न करणाऱ्या कायकर्म इत्यादींच्या अस्तित्वामुळे सर्व बाजूंनी अत्यंत प्रसन्नतादायक असणे होय. 'सब्बाकारपरिपूरो' म्हणजे सर्व कारणांनी परिपूर्ण असणे होय.

---

9. Santavimokkhasuttavaṇṇanā

९. सन्तविमोक्खसुत्तवण्णना

---

9. Navame santāti ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi santā. Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ārammaṇe ca nirāsaṅkabhāvena suṭṭhu muttattā evaṃladdhanāmā. Atikkamma rūpeti rūpajjhānāni atikkamitvā pavattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

९. नवव्या सुत्तात, 'सन्ता' म्हणजे आलंबनाच्या शांततेमुळे आणि अंगांच्या शांततेमुळेही 'शांत' होय. 'विमोक्खा' म्हणजे विरोधी धर्मांपासून मुक्त असल्यामुळे आणि आलंबनामध्ये निःशंक भावाने चांगल्या प्रकारे मुक्त असल्यामुळे हे नाव मिळाले आहे. 'अतिक्कम्म रूपे' म्हणजे रूपध्यानांचे अतिक्रमण करून प्रवृत्त होणारे होय. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Ānisaṃsavaggo paṭhamo.

पहिला आनिसंसवग्ग.

---

2. Nāthavaggo

२. नाथवग्ग

---

1. Senāsanasuttavaṇṇanā

१. सेनासनसुत्तवण्णना

---

11. Dutiyassa [Pg.289] paṭhame pañcaṅgasamannāgatoti pañcahi guṇaṅgehi samannāgato. Nātidūraṃ hoti nāccāsannanti yañhi atidūre hoti, piṇḍāya caritvā tattha gacchantassa kāyacittadarathā hoti, tato anuppannaṃ vā samādhiṃ uppādetuṃ uppannaṃ vā thiraṃ kātuṃ na sakkoti. Accāsannaṃ bahujanākiṇṇaṃ hoti. Cattālīsausabhamatte pana padese vasataṃ dūrāsannadosavimuttañca gamanāgamanasampannaṃ nāma hoti. Divāappākiṇṇanti divasabhāge mahājanena anākiṇṇaṃ.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'पञ्चङ्गसमन्नागतो' म्हणजे पाच गुण-अंगांनी युक्त असलेला होय. 'नातिदूरं होति नच्चासन्नं' म्हणजे कारण जे अतिशय दूर असते, तिथे भिक्षेसाठी फिरून परत जाणाऱ्या भिक्खूला शारीरिक व मानसिक थकवा (कायचित्तदरथ) जाणवतो; त्यामुळे तो अनुत्पन्न समाधी उत्पन्न करू शकत नाही किंवा उत्पन्न झालेली समाधी स्थिर करू शकत नाही. अतिशय जवळ असलेले ठिकाण लोकांच्या गर्दीने युक्त असते. परंतु चाळीस उसभ अंतरावर राहणाऱ्यांसाठी, दूर आणि जवळ असण्याच्या दोन्ही दोषांपासून मुक्त असलेले ठिकाण 'गमनागमनसंपन्न' (येण्या-जाण्यास सोयीचे) म्हटले जाते. 'दिवाअप्पाकिण्णं' म्हणजे दिवसाच्या वेळी लोकांच्या गर्दीने युक्त नसलेले होय.

---

2. Pañcaṅgasuttavaṇṇanā

२. पञ्चङ्गसुत्तवण्णना

---

12. Dutiye kevalīti kevalehi sakalehi guṇehi samannāgato. Vusitavāti vutthabrahmacariyavāso. Asekhenāti asekhadhammapariyāpannena lokuttarena. Sīlakkhandhenāti sīlarāsinā. Vimuttikkhandhenāti ettha ṭhapetvā sīlādayo tayo sesā phaladhammā vimutti nāma, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva.

१२. दुसऱ्या सुत्तात, 'केवली' म्हणजे सर्व संपूर्ण गुणांनी युक्त असलेला होय. 'वुसितवा' म्हणजे ज्याने ब्रह्मचर्यवास पूर्ण केला आहे असा होय. 'असेखेन' म्हणजे असेख धर्मात समाविष्ट असलेल्या लोकोत्तर धर्माने होय. 'सीलक्खन्धेन' म्हणजे शीलसमूहाने होय. 'विमुत्तिक्खन्धेन' यामध्ये शील इत्यादी तीन बाजूला ठेवून उर्वरित फलधर्म म्हणजे 'विमुक्ती' होय. 'विमुक्तीज्ञानदर्शन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान होय, आणि ते केवळ लौकिकच असते.

---

3-4. Saṃyojanasuttādivaṇṇanā

३-४. संयोजनसुत्तादिवण्णना

---

13-14. Tatiye orambhāgiyānīti heṭṭhābhāgiyāni. Uddhambhāgiyānīti uparibhāgiyāni. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Catutthe khilavinibandhā pañcakanipāte vitthāritāyeva. Ārohapariṇāhenāti dīghaputhulantena.

१३-१४. तिसऱ्या सुत्तात, 'ओरम्भागियानि' म्हणजे खालच्या भागाशी संबंधित असणारे होय. 'उद्धम्भागियानि' म्हणजे वरच्या भागाशी संबंधित असणारे होय. या सुत्तात केवळ वट्ट (संसारचक्र) बद्दलच सांगितले आहे. चौथ्या सुत्तात, 'खिल' आणि 'विनिबंध' यांचे पंचकनिपातात सविस्तर वर्णन केलेच आहे. 'आरोहपरिणाहेन' म्हणजे लांबी आणि रुंदीच्या विस्ताराने होय.

---

5. Appamādasuttavaṇṇanā

५. अप्पमादसुत्तवण्णना

---

15. Pañcame evameva khoti yathā sabbasattānaṃ sammāsambuddho aggo, evaṃ sabbesaṃ kusaladhammānaṃ kārāpakaappamādo aggoti daṭṭhabbo. Nanu cesa lokiyova, kusaladhammā pana lokuttarāpi. Ayañca kāmāvacarova, kusaladhammā pana catubhūmakā. Kathamesa tesaṃ aggoti? Paṭilābhakattena. Appamādena hi te paṭilabhanti, tasmā so tesaṃ aggo. Teneva vuttaṃ – sabbe te appamādamūlakāti.

१५. पाचव्या सुत्तात, 'एवमेव खो' म्हणजे ज्याप्रमाणे सर्व प्राण्यांमध्ये सम्यक्संबुद्ध श्रेष्ठ आहेत, त्याचप्रमाणे सर्व कुशल धर्मांना प्रवृत्त करणारा 'अप्प्रमाद' (जागरूकता) श्रेष्ठ आहे, असे समजावे. शंका: हा अप्प्रमाद तर केवळ लौकिकच आहे, परंतु कुशल धर्म तर लोकोत्तरही आहेत; आणि हा कामावचरच आहे, तर कुशल धर्म चारही भूमींचे आहेत. मग हा त्यांच्यात श्रेष्ठ कसा? उत्तर: प्राप्ती करून देण्याच्या गुणधर्मामुळे होय. कारण अप्प्रमादामुळेच ते प्राप्त होतात, म्हणून तो त्यांच्यात श्रेष्ठ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ते सर्व अप्प्रमाद-मूलक आहेत'.

---

Jaṅgalānanti [Pg.290] pathavitalacārīnaṃ. Pāṇānanti sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ pakkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhamakkhāyati. Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggamakkhāyati, na guṇaggenāti attho. Vassikanti sumanapupphaṃ. Idaṃ kira suttaṃ sutvā bhātiyamahārājā vīmaṃsitukāmatāya ekasmiṃ gabbhe catujātigandhehi paribhaṇḍaṃ katvā sugandhapupphāni āharāpetvā ekassa samuggassa majjhe sumanapupphamuṭṭhiṃ ṭhapetvā sesāni tassa samantato muṭṭhiṃ katvā ṭhapetvā dvāraṃ pidhāya bahi nikkhanto. Athassa muhuttaṃ bahi vītināmetvā dvāraṃ vivaritvā pavisantassa sabbapaṭhamaṃ sumanapupphagandho ghānaṃ pahari. So mahātalasmiṃyeva mahācetiyābhimukho nipajjitvā ‘‘vassikaṃ tesaṃ agganti kathentena sukathitaṃ sammāsambuddhenā’’ti cetiyaṃ vandi. Khuddarājānoti khuddakarājāno. Kūṭarājānotipi pāṭho.

‘जंगलां’ (jaṅgalānaṃ) म्हणजे जमिनीवर वावरणारे. ‘पाणानां’ (pāṇānaṃ) म्हणजे पाय असणारे प्राणी. ‘पदजातानि’ (padajātāni) म्हणजे पावले. ‘समोधानं गच्छन्ति’ (samodhānaṃ gacchantī) म्हणजे समाविष्ट होतात किंवा एकत्र येतात. ‘अग्गमक्खायति’ (aggamakkhāyati) म्हणजे श्रेष्ठ म्हटले जाते. ‘यदिदं महन्तत्तेन’ (yadidaṃ mahantattenā) म्हणजे मोठेपणामुळे श्रेष्ठ म्हटले जाते, गुणांच्या श्रेष्ठत्वामुळे नाही, असा अर्थ आहे. ‘वस्सिकं’ (vassikaṃ) म्हणजे मोगऱ्याचे फूल. असे ऐकिले जाते की, हे सुत्त ऐकून भातिय महाराजांनी परीक्षा घेण्याच्या इच्छेने एका खोलीत चार प्रकारच्या सुवासांनी लेपन करून, सुगंधी फुले आणवून, एका करंडकाच्या मध्यभागी मोगऱ्याच्या फुलांची एक मूठ ठेवली आणि इतर सुगंधी फुले त्याच्या सभोवताली मुठी करून ठेवली. मग दार बंद करून ते बाहेर गेले. काही वेळ बाहेर घालवून, दार उघडून आत प्रवेश करत असताना, सर्वात आधी मोगऱ्याच्या फुलांचा सुगंध त्यांच्या नाकाला जाणवला. त्यांनी महाप्रासादावरच महास्तूपाकडे (महाचेतियाकडे) तोंड करून लोटांगण घातले आणि “सम्यक्संबुद्धांनी ‘मोगरा फुलांमध्ये श्रेष्ठ आहे’ असे जे सांगितले आहे, ते अगदी योग्य सांगितले आहे” असे म्हणून स्तूपाला वंदन केले. ‘खुद्दराजानो’ (khuddarājāno) म्हणजे लहान राजे. ‘कूटराजानो’ (kūṭarājāno) असाही पाठ आढळतो.

---

6. Āhuneyyasuttavaṇṇanā

६. आहुनेय्यसुत्तवण्णना (आहुनेय्य सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

16. Chaṭṭhe gotrabhūti sikhāpattavipassanābhūtena nibbānārammaṇena gotrabhuñāṇena samannāgato.

१६. सहाव्या सुत्तात, ‘गोत्रभू’ (gotrabhū) म्हणजे शिखरेला पोहोचलेल्या (सर्वोच्च) विपश्यनेने युक्त आणि निर्वाणाचे आलंबन असणाऱ्या गोत्रभू-ज्ञानाने संपन्न असलेला पुद्गल.

---

7. Paṭhamanāthasuttavaṇṇanā

७. पठमनाथसुत्तवण्णना (प्रथम नाथ सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

17. Sattame sanāthāti sañātakā bahuñātivaggā hutvā viharatha. Nāthaṃ karontīti nāthakaraṇā, attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhākarāti attho. Kalyāṇamittotiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā mittā assāti kalyāṇamitto. Tevassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti kalyāṇasahāyo. Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesuyeva sampavaṅko oṇatoti kalyāṇasampavaṅko. Suvaco hotīti sukhena vattabbo hoti, sukhena anusāsitabbo. Khamoti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vutto khamati na kuppati. Padakkhiṇaggāhī anusāsaninti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti, paṭippharati vā, assuṇanto vā gacchati, evaṃ akatvā ‘‘ovadatha[Pg.291], bhante, anusāsatha, tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī’’ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti.

१७. सातव्या सुत्तात, ‘सनाथा’ (sanāthā) म्हणजे नातेवाईक असलेले, अनेक नातेवाईकांचा समूह असलेले होऊन विहरा. ‘नाथं करोन्ति’ (nāthaṃ karontī) म्हणून ‘नाथकरणा’ (नाथ बनवणारे), स्वतःला सनाथ करणारे, स्वतःचा आधार बनवणारे, असा अर्थ आहे. ‘कल्याणमित्तो’ (kalyāṇamitto) इत्यादींमध्ये: ज्याचे शील इत्यादी गुणांनी संपन्न असलेले कल्याणकारी मित्र आहेत, तो ‘कल्याणमित्र’. तेच त्याचे उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये सोबत वावरत असल्यामुळे ‘कल्याणसहाय’ (कल्याणसहचर) आहेत. मनाने आणि शरीराने केवळ कल्याणमित्रांकडेच झुकलेला (अनुकूल असलेला) तो ‘कल्याणसंपवंक’ (कल्याणमित्रांशी जोडलेला). ‘सुवचो होति’ (suvaco hotī) म्हणजे सहजपणे बोलता येण्याजोगा, सहजपणे उपदेश करता येण्याजोगा असतो. ‘खमो’ (khamo) म्हणजे कठीण, कठोर, कर्कश शब्दांत बोलले असता सहन करतो, रागवत नाही. ‘पदक्खिणग्गाही अनुसासनिं’ (padakkhiṇaggāhī anusāsaninti) म्हणजे जसे काही लोक उपदेश केला असता चुकीच्या पद्धतीने घेतात, किंवा उलट उत्तर देतात, किंवा न ऐकल्यासारखे करून निघून जातात, तसे न करता, “भन्ते, मला उपदेश करा, अनुशासने द्या, आपण उपदेश केला नाही तर दुसरा कोण चांगला उपदेश करणार?” असे म्हणून आदराने उपदेश स्वीकारतो.

---

Uccāvacānīti uccanīcāni. Kiṃkaraṇīyānīti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammaṃ nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ. Tatrūpāyāyāti tatrupagamaniyāya. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho hoti.

‘उच्चावचानि’ (uccāvacānī) म्हणजे लहान-मोठी (उच्च आणि नीच). ‘किंकरणीयानि’ (kiṃkaraṇīyānī) म्हणजे “मी काय करू?” असे म्हणून करावयाची कामे. त्यात ‘उच्चकर्म’ (मोठी कामे) म्हणजे चीवर बनवणे, रंगवणे, स्तूपावर चुना लावणे (सुधाकर्म), उपोसथ घर, स्तूप घर, बोधी घरामध्ये करावयाची कामे इत्यादी. ‘अवचकर्म’ (लहान कामे) म्हणजे पाय धुणे, तेल लावणे इत्यादी लहान-सहान कामे. ‘तत्रूपाय’ (tatrūpāyāyā) म्हणजे त्या त्या लहान-मोठ्या कामांना पूर्ण करण्याच्या उपायाने युक्त. ‘अलं कातुं’ (alaṃ kātunti) म्हणजे करण्यास समर्थ असणे. ‘अलं संविधातुं’ (alaṃ saṃvidhātunti) म्हणजे व्यवस्था करण्यास (नियोजन करण्यास) समर्थ असणे.

---

Dhamme assa kāmo sinehoti dhammakāmo, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho. Piyasamudāhāroti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti, sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho. Abhidhamme abhivinayeti ettha dhammo abhidhammo, vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha dhammoti suttantapiṭakaṃ. Abhidhammoti satta pakaraṇāni. Vinayoti ubhatovibhaṅgo. Abhivinayoti khandhakaparivārā. Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi dhammo eva, maggaphalāni abhidhammo. Sakalavinayapiṭakaṃ vinayo, kilesavūpasamakaraṇaṃ abhivinayo. Iti sabbasmimpi ettha dhamme ca abhidhamme ca vinaye ca abhivinaye ca uḷārapāmojjo hotīti attho. Kusalesu dhammesūti kāraṇatthe bhummaṃ, cātubhūmakakusaladhammakāraṇā tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho.

ज्याची धर्मावर इच्छा, प्रेम (स्नेह) आहे तो ‘धम्मकामो’ (dhammakāmo); त्रिपिटक बुद्धवचनावर प्रेम करतो, असा अर्थ आहे. ‘पियसमुदाहारो’ (piyasamudāhāro) म्हणजे दुसरा कोणी बोलत असताना आदराने ऐकतो आणि स्वतःही इतरांना उपदेश करण्याची इच्छा बाळगतो, असा अर्थ आहे. ‘अभिधम्मे अभिविनये’ (abhidhamme abhivinayeti) यामध्ये: धम्म, अभिधम्म, विनय आणि अभिविनय असा हा चतुष्टय (चार गोष्टींचा समूह) समजावा. त्यात ‘धम्म’ (dhammo) म्हणजे सुत्तंतपिटक. ‘अभिधम्म’ (abhidhammo) म्हणजे (अभिधम्माचे) सात ग्रंथ. ‘विनय’ (vinayo) म्हणजे उभतोविभंग (दोन्ही विभंग). ‘अभिविनय’ (abhivinayo) म्हणजे खंधक आणि परिवार. अथवा, सुत्तंतपिटक आणि अभिधम्मपिटक हे दोन्ही ‘धम्म’च आहेत, आणि मार्ग-फळे हे ‘अभिधम्म’ आहेत. संपूर्ण विनयपिटक हा ‘विनय’ आहे, आणि क्लेशांचे शमन करण्याचे कारण असणारे धर्मकथन हे ‘अभिविनय’ आहे. अशा प्रकारे, या सर्व धम्म, अभिधम्म, विनय आणि अभिविनयामध्ये त्याला अत्यंत आनंद (उदार प्रामोज्ज) होतो, असा अर्थ आहे. ‘कुसलेसु धम्मेसु’ (kusalesu dhammesū) यामध्ये सप्तमी विभक्ती कारणाच्या अर्थात आहे. चार भूमींमधील कुशल धर्मांच्या कारणामुळे, ते प्राप्त करण्यासाठी ज्याने आपले ध्येय (धुरा) सोडलेले नाही (अनिक्खित्तधुरो), असा अर्थ आहे.

---

8. Dutiyanāthasuttavaṇṇanā

८. दुतियनाथसुत्तवण्णना (द्वितीय नाथ सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

18. Aṭṭhame therānukampitassāti therehi ovādānusāsanidānasamussāhitāya hitapharaṇāya anukampitassa.

१८. आठव्या सुत्तात, ‘थेरानुकम्पितस्स’ (therānukampitassā) म्हणजे थेरांनी (स्थविरांनी) उपदेश आणि अनुशासने देऊन प्रोत्साहित केलेल्या, कल्याणाचा विस्तार करणाऱ्या करुणेने अनुकंपित (कृपा केलेल्या) व्यक्तीचे.

---

9. Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā

९. पठमअरियवाससुत्तवण्णना (प्रथम अरियवास सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

19. Navame ariyavāsāti ariyānaṃ āvāso, te āvasiṃsu āvasanti āvasissantīti ariyāvāsā. Yadariyāti ye vāse ariyā.

१९. नवव्या सुत्तात, ‘अरियवासा’ (ariyavāsā) म्हणजे आर्यांचे निवासस्थान. आर्यांनी ज्या निवासस्थानांचा आश्रय घेऊन वास्तव्य केले आहे, करत आहेत आणि करतील, म्हणून त्यांना ‘अरियवास’ म्हणतात. किंवा ज्या निवासांमध्ये आर्य राहतात.

---

10. Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā

१०. दुतियअरियवाससुत्तवण्णना (द्वितीय अरियवास सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

---

20. Dasamaṃ [Pg.292] yasmā kururaṭṭhavāsino bhikkhū gambhīrapaññākārakā yuttappayuttā, tasmā yathā tesaṃ dīghanikāyādīsu mahānidānādīni kathitāni, evamidampi gambhīraṃ sukhumaṃ tilakkhaṇāhataṃ suttaṃ tattheva avoca. Tattha pañcaṅgavippahīnoti pañcahi aṅgehi vippayutto hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissati. Tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā ariyāvāsoti vutto. Esa nayo sabbattha. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Chaḷaṅgupekkhā dhammā nāma keti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti, ‘‘satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni, ‘‘rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena labbhati. Satārakkhena cetasāti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakāle sati ārakkhakiccaṃ sādheti. Tenevassa carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotīti vuccati.

२०. दहावे सुत्त. ज्या अर्थी कुरु देशातील रहिवासी असलेले भिक्खू सखोल प्रज्ञा असणारे आणि (सतिपट्ठान धम्माच्या भावनेत) अत्यंत प्रयत्नशील होते, त्या अर्थी जसे त्यांना दीघनिकाय इत्यादींमध्ये महानिदान सुत्त इत्यादी सांगितले गेले, तसेच हे देखील सखोल, सूक्ष्म आणि त्रिलक्षणांनी युक्त असलेले सुत्त तिथेच (कुरु देशातच) भगवंतांनी सांगितले. त्यात ‘पंचंगविप्पहीनो’ (pañcaṅgavippahīno) म्हणजे पाच अंगांनी विप्रयुक्त (रहित) होऊन क्षीणास्रव (अर्हत) राहिला आहे, राहत आहे आणि राहील. म्हणून या पाच अंगांच्या (कामच्छंद इत्यादींच्या) प्रहाणाला आर्यांचा निवास ‘अरियवास’ असे म्हटले आहे. हाच नियम सर्वत्र समजावा. “भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू सहा अंगांनी संपन्न असतो” (evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti) म्हणजे सहा प्रकारच्या उपेक्षेने (षडंग उपेक्षेने) संपन्न असतो. षडंग उपेक्षा धर्म कोणते आहेत? ज्ञान इत्यादी. ‘ज्ञान’ (ñāṇa) असे म्हटले असता क्रियाचित्तांपैकी चार ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ते मिळतात. ‘सततविहार’ (satatavihāro) असे म्हटले असता आठ महाक्रियाचित्ते मिळतात. ‘रज्जनदुस्सनं नत्थि’ (राग आणि द्वेष नसणे) असे म्हटले असता दहा चित्ते (आठ महाक्रियाचित्ते, हसितुप्पाद आणि वुट्ठपन मिळून दहा चित्ते) मिळतात. सोमनस्य हे आसेवनाच्या (अभ्यासाच्या) बळाने प्राप्त होते. ‘सतारक्खेन चेतसा’ (satārakkhena cetasāti) यामध्ये क्षीणास्रवाच्या (अर्हताच्या) तिन्ही द्वारांमध्ये सर्व वेळी सती (स्मृती) रक्षणाचे कार्य पूर्ण करते. म्हणूनच चालताना, उभे असताना, निजलेले असताना आणि जागत असताना त्याला सतत आणि निरंतर ज्ञानदर्शन उपस्थित असते, असे म्हटले जाते.

---

Puthusamaṇabrāhmaṇānanti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha samaṇāti pabbajjūpagatā, brāhmaṇāti bhovādino. Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni. ‘‘Idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. Nuṇṇānīti nīhaṭāni. Panuṇṇānīti suṭṭhu nīhaṭāni. Cattānīti vissaṭṭhāni. Vantānīti vamitāni. Muttānīti chinnabandhanāni katāni. Pahīnānīti pajahitāni. Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ ārohanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.

‘पुथुसमणब्राह्मणानं’ (puthusamaṇabrāhmaṇānanti) म्हणजे अनेक श्रमण आणि ब्राह्मणांचे. येथे ‘श्रमण’ म्हणजे प्रव्रज्या घेतलेले, आणि ‘ब्राह्मण’ म्हणजे ‘भो-वादी’ (भो भो असे म्हणणारे ब्राह्मण). ‘पुथुपच्चेकसच्चानि’ (puthupaccekasaccānī) म्हणजे अनेक वेगवेगळी (वैयक्तिक) सत्ये. “हेच माझे दर्शन सत्य आहे, हेच सत्य आहे” अशा प्रकारे स्वतंत्रपणे ग्रहण केलेली अनेक सत्ये, असा अर्थ आहे. ‘नुण्णानि’ (nuṇṇānī) म्हणजे बाहेर काढलेले (चित्तातून दूर केलेले). ‘पनुण्णानि’ (panuṇṇānī) म्हणजे चांगल्या प्रकारे बाहेर काढलेले. ‘चत्तानि’ (cattānī) म्हणजे त्यागलेले (सोडून दिलेले). ‘वन्तानि’ (vantānī) म्हणजे ओकून टाकलेले. ‘मुत्तानि’ (muttānī) म्हणजे बंधने तोडलेले. ‘पहीनानि’ (pahīnānī) म्हणजे प्रहीण केलेले (नष्ट केलेले). ‘पटिनिस्सट्ठानि’ (paṭinissaṭṭhānī) म्हणजे ज्या प्रकारे पुन्हा चित्तात उद्भवणार नाही, अशा प्रकारे त्यागलेले. हे सर्व शब्द पूर्वी ग्रहण केलेल्या चुकीच्या मतांचा (मिथ्या दृष्टीचा) त्याग करण्याच्या अर्थाचे समानार्थी शब्द आहेत.

---

Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā, saṭṭhāti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano, suṭṭhuvissaṭṭhasabbaesanoti attho. Rāgā cittaṃ vimuttantiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā. Rāgo me pahīnotiādīhi paccavekkhaṇaphalaṃ kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘समवयसट्ठेसनो’ या पदात ‘अवया’ म्हणजे कमी न झालेले (न उणे झालेले) आणि ‘सट्ठा’ म्हणजे सोडलेले (त्याग केलेले). ज्याच्याद्वारे चांगल्या प्रकारे, न उणे झालेले आणि त्याग केलेले शोधणे (एषणा) झाले आहे, तो ‘समवयसट्ठेसनो’ होय; म्हणजेच सर्व प्रकारच्या एषणांचा (शोधण्यांचा) चांगल्या प्रकारे त्याग केलेला, असा याचा अर्थ आहे. ‘रागा चित्तं विमुत्तं’ (रागापासून चित्त विमुक्त झाले) इत्यादी पदांद्वारे मार्गाच्या कार्याची पूर्तता (किच्चनिप्फत्ति) सांगितली आहे. ‘रागो मे पहीनो’ (माझा राग नष्ट झाला आहे) इत्यादी पदांद्वारे प्रत्यावेक्षण ज्ञानाचे फल सांगितले आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Nāthavaggo dutiyo.

दुसरा नाथवग्गो (नाथवर्ग).

---

3. Mahāvaggo

३. महावग्गो (महावर्ग)

---

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

१. सीहनादसुत्तवण्णना (सिंहनाद सूत्र वर्णन)

---

21. Tatiyassa [Pg.293] paṭhame visamagateti visamaṭṭhānesu gocaresu gate. Saṅghātaṃ āpādesinti ghātaṃ vadhaṃ pāpesiṃ. Tassa hi ussannatejatāya khuddakesu pāṇesu anukampā hoti. Tasmā ye paṭisattubhāvena saṇṭhātuṃ sakkhissanti, ye dubbalā palāyitukāmā bhavissanti, te palāyissantīti sīhanādaṃ naditvāva gocarāya pakkamati. Tathāgatassetaṃ adhivacananti yadi hi sahanatāya hananatāya ca sīho, tathāgato hi sabbāni ca iṭṭhāniṭṭhāni sahati, sabbaparappavādino ca vādānaṃ nimmathanena hanati. Idamassa hoti sīhanādasminti ayamassa sīhanādo.

२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, ‘विसमगते’ म्हणजे विषम (उंचसखल किंवा कठीण) ठिकाणी असलेल्या गोचरांमध्ये (शिकारीच्या ठिकाणी) गेलेल्या. ‘संघातं आपादेसिं’ म्हणजे संहार किंवा वधाप्रत पोहोचवले. कारण त्या सिंहराजाच्या प्रचंड तेजामुळे लहान प्राण्यांवर त्याची अनुकंपा (दया) असते. म्हणून, जे शत्रू म्हणून उभे राहण्यास असमर्थ असतील, जे दुर्बळ असून पळून जाण्याची इच्छा बाळगणारे असतील, ते पळून जातील, असा विचार करून तो सिंहनाद करूनच शिकारीसाठी निघतो. ‘तथागतस्सेतं अधिवचनं’ (हे तथागतांचेच अधिवचन आहे) याविषयी स्पष्टीकरण असे की, जर सहन करण्याच्या (सहनता) आणि हनन (नाश) करण्याच्या (हननता) गुणधर्मामुळे सिंह म्हटले जात असेल, तर तथागत सुद्धा सर्व इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टी सहन करतात, आणि सर्व परवाद्यांच्या (इतर मतप्रणालींच्या) वादांचे खंडन करून त्यांचा नाश करतात. ‘इदमस्स होति सीहनादस्मिं’ म्हणजे हाच त्यांचा सिंहनाद होय.

---

Tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalaṃ ñāṇabalaṃ. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

‘तथागतबलानि’ म्हणजे इतरांपेक्षा (प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावकांपेक्षा) असाधारण असलेली तथागतांचीच बले. किंवा जसे पूर्व बुद्ध भगवंतांची बले पुण्यसंपत्तीमुळे प्राप्त झाली होती, तसेच प्राप्त झालेली बले, असाही याचा अर्थ जाणावा. त्यामध्ये तथागतांचे बल दोन प्रकारचे आहे: कायबल (शारीरिक बल) आणि ज्ञानबल. त्यापैकी कायबल हे दहा हत्तींच्या कुळांच्या अनुक्रमाने जाणावे. प्राचीन आचार्यांनी असे म्हटले आहे –

---

‘‘Kālāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.

“कालावक, गंगेय, पण्डर, तांब, पिंगल, गंध, मंगल, हेम, उपोसथ आणि छद्दंत (षड्दंत) ही दहा हत्तींची कुळे आहेत.”

---

Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kālāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kālāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kālāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemassa. Yaṃ dasannaṃ hemānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva [Pg.294] vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.

ही दहा हत्तींची कुळे आहेत. त्यामध्ये ‘कालावक’ म्हणजे सामान्य हत्तीचे कूळ समजावे. दहा सामान्य पुरुषांचे जे कायबल असते, ते एका कालावक हत्तीचे बल असते. दहा कालावक हत्तींचे जे बल असते, ते एका गंगेय हत्तीचे बल असते. दहा गंगेय हत्तींचे जे बल असते, ते एका पण्डर हत्तीचे बल असते. दहा पण्डर हत्तींचे जे बल असते, ते एका तांब हत्तीचे बल असते. दहा तांब हत्तींचे जे बल असते, ते एका पिंगल हत्तीचे बल असते. दहा पिंगल हत्तींचे जे बल असते, ते एका गंधहत्तीचे बल असते. दहा गंधहत्तींचे जे बल असते, ते एका मंगल हत्तीचे बल असते. दहा मंगल हत्तींचे जे बल असते, ते एका हेम हत्तीचे बल असते. दहा हेम हत्तींचे जे बल असते, ते एका उपोसथ हत्तीचे बल असते. दहा उपोसथ हत्तींचे जे बल असते, ते एका छद्दंत हत्तीचे बल असते. दहा छद्दंत हत्तींचे जे बल असते, ते एका तथागतांचे कायबल असते. यालाच ‘नारायण संघात बल’ असेही म्हणतात. सामान्य हत्तींच्या गणनेनुसार हे बल एक हजार कोटी हत्तींच्या बलाएवढे असते, आणि पुरुषांच्या गणनेनुसार हे दहा हजार कोटी पुरुषांच्या बलाएवढे असते. हे तथागतांचे कायबल (शारीरिक बल) आहे.

---

Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ tāva āgatameva. Dasabalañāṇaṃ, majjhime āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedañāṇaṃ, pañcagatiparicchedañāṇaṃ, saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti, evaṃ aññānipi anekāni ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.

ज्ञानबल तर पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आलेलेच आहे. जसे की, दशबल ज्ञान, मज्झिम निकायात आलेले चार वैशारद्य ज्ञान (चतुवेसारज्जज्ञान), आठ परिषदांमध्ये अकंपित राहणारे ज्ञान, चार योनींचे परिच्छेद ज्ञान, पाच गतींचे परिच्छेद ज्ञान, संयुत्त निकायात आलेले ७३ ज्ञान आणि ७७ ज्ञान, अशा प्रकारे इतरही अनेक ज्ञाने म्हणजे ‘ज्ञानबल’ होय. येथेही ज्ञानबलच अभिप्रेत आहे. कारण ज्ञानाला अकंपित राहण्याच्या अर्थाने आणि आधार (समर्थन) देण्याच्या अर्थाने ‘बल’ म्हटले गेले आहे.

---

Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho. Vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho. Sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṃ – ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.

‘आसभं ठानं’ म्हणजे श्रेष्ठ स्थान किंवा उत्तम स्थान. किंवा पूर्व बुद्ध भगवंत हे ‘आसभ’ (श्रेष्ठ) आहेत, त्यांचे स्थान असा याचा अर्थ आहे. शिवाय, शंभर गाईंचा प्रमुख असलेला बैल ‘उसभ’ (ऋषभ) आणि हजार गाईंचा प्रमुख असलेला बैल ‘वसभ’ (वृषभ) होय. किंवा शंभर गोठ्यांचा प्रमुख असलेला बैल ‘उसभ’ आणि हजार गोठ्यांचा प्रमुख असलेला बैल ‘वसभ’ होय. सर्व गाईंमध्ये श्रेष्ठ, सर्व संकटांना सहन करणारा, पांढरा, प्रसन्न करणारा, मोठा भार वाहणारा, शंभर विजांच्या कडकडाटानेही न डगमगणारा असा जो ‘निसभ’ (वृषभराज) आहे, तो येथे ‘उसभ’ म्हणून अभिप्रेत आहे. हा देखील त्याचाच एक पर्यायी शब्द आहे. अशा ऋषभ बैलाचे जे स्थान, ते ‘आसभ’ होय. ‘स्थान’ म्हणजे चार पायांनी पृथ्वीला घट्ट रोवून अचलपणे उभे राहणे. हे स्थान देखील त्या ऋषभाच्या स्थानासारखेच असल्याने याला ‘आसभ’ म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे ‘निसभ’ नावाचा ऋषभ बैल आपल्या ऋषभ-बलाने युक्त होऊन चार पायांनी पृथ्वीला घट्ट रोवून अचलपणे उभा राहतो, त्याचप्रमाणे तथागत देखील दहा तथागत-बलांनी युक्त होऊन, चार वैशारद्यरूपी पायांनी आठ परिषदांच्या भूमीला घट्ट रोवून, देवलोकासह संपूर्ण जगात कोणत्याही शत्रू किंवा विरोधकाकडून विचलित न होता अचलपणे उभे राहतात. अशा प्रकारे उभे राहून ते त्या श्रेष्ठ स्थानाचा (सर्वज्ञता ज्ञानाचा) स्वीकार करतात, त्याप्रत पोहोचतात, त्याचा त्याग करत नाहीत आणि ते स्वतःमध्ये धारण करतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘आसभं ठानं पटिजानाति’ (ते श्रेष्ठ स्थानाचा स्वीकार करतात).

---

Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ nadati, abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Tatrāyaṃ upamā – yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti [Pg.295] sakkāyo’’tiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ – ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.

‘परिसासु’ म्हणजे आठ परिषदांमध्ये. ‘सीहनादं नदति’ म्हणजे श्रेष्ठ नाद (गर्जना) करतात, निर्भय नाद करतात किंवा सिंहाच्या गर्जनेसारखा नाद करतात. त्याविषयी ही उपमा आहे – ज्याप्रमाणे सिंह आपल्या सिंहबलाने युक्त होऊन सर्व ठिकाणी विशारद (आत्मविश्वासू) आणि रोमांचरहित (भयमुक्त) होऊन सिंहनाद करतो, त्याचप्रमाणे तथागतरूपी सिंह देखील तथागत-बलांनी युक्त होऊन आठ परिषदांमध्ये विशारद आणि रोमांचरहित (भयमुक्त) होऊन, ‘इति सक्कायो’ (असा हा सत्काय आहे) इत्यादी पद्धतीने विविध प्रकारच्या देशनाविलासाने (उपदेशाच्या सौंदर्याने) युक्त असा सिंहनाद करतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘परिसासु सीहनादं नदति’ (ते परिषदांमध्ये सिंहनाद करतात).

---

Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visiṭṭhaṃ. Cakkanti dhammacakkaṃ. Taṃ panetaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.

'ब्रह्मचक्कं पवत्तेति' (ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात) या वाक्यात 'ब्रह्म' म्हणजे श्रेष्ठ, उत्तम, विशिष्ट होय. 'चक्र' म्हणजे धम्मचक्र होय. ते हे धम्मचक्र दोन प्रकारचे असते: पटिवेधज्ञान (प्रतिवेधज्ञान) आणि देसनाज्ञान (देशनाज्ञान). त्यापैकी, प्रज्ञेने भावित झालेले आणि स्वतःसाठी आर्यफळ मिळवून देणारे ते 'पटिवेधज्ञान' होय; आणि करुणेने भावित झालेले आणि श्रावकांसाठी आर्यफळ मिळवून देणारे ते 'देसनाज्ञान' होय. त्यामध्ये पटिवेधज्ञान हे 'उत्पन्न होत असलेले' (उप्पज्जमान) आणि 'उत्पन्न झालेले' (उप्पन्न) असे दोन प्रकारचे आहे. कारण, ते अभिनिष्क्रमणापासून (गृहत्यागापासून) ते अर्हतमार्गापर्यंत 'उत्पन्न होत असलेले' असते, आणि फळक्षणी (फळ प्राप्त होण्याच्या क्षणी) 'उत्पन्न झालेले' म्हटले जाते. किंवा तुषित भवनापासून ते महाबोधीच्या आसनावर अर्हतमार्गापर्यंत 'उत्पन्न होत असलेले' असते, आणि फळक्षणी 'उत्पन्न झालेले' म्हटले जाते. किंवा दीपंकर बुद्धांच्या काळापासून सुरुवात करून ते अर्हतमार्गापर्यंत 'उत्पन्न होत असलेले' असते, आणि फळक्षणी 'उत्पन्न झालेले' म्हटले जाते. देसनाज्ञान देखील 'प्रवर्तित होत असलेले' (पवत्तमान) आणि 'प्रवर्तित झालेले' (पवत्त) असे दोन प्रकारचे आहे. कारण, ते आज्ञाकोंडण्याच्या (अञ्ञासिकोण्डञ्ञ) स्रोतापत्ती मार्गापर्यंत 'प्रवर्तित होत असलेले' असते, आणि फळक्षणी 'प्रवर्तित झालेले' म्हटले जाते. त्यापैकी पटिवेधज्ञान हे लोकोत्तर आहे आणि देसनाज्ञान हे लौकिक आहे. परंतु हे दोन्ही ज्ञान इतरांसाठी असाधारण (अनन्यसाधारण) असून केवळ बुद्धांचेच स्वतःचे (औरस) ज्ञान आहे.

---

Idāni yehi dasahi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, tāni vitthārato dassetuṃ katamāni dasa? Idha, bhikkhave, tathāgato ṭhānañca ṭhānatotiādimāha. Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati, tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ. Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Abhidhamme panetaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 809) nayena vitthāritameva. Yampīti yena ñāṇena. Idampi, bhikkhave, tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā.

आता, ज्या दहा बलांनी युक्त होऊन तथागत श्रेष्ठ स्थानाचा (आसभ स्थानाचा) दावा करतात, ती दहा बले सविस्तरपणे दाखवण्यासाठी "ती दहा कोणती? येथे, भिक्खूहो, तथागत स्थान आणि अस्थान..." इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'स्थान आणि स्थानानुसार' म्हणजे 'कारण आणि कारणावरून' होय. कारण, ज्या अर्थी कारणावर फळ (परिणाम) टिकून राहते, आणि त्यावर अवलंबून असल्यामुळे ते उत्पन्न होते व टिकून राहते, म्हणून त्याला 'स्थान' (कारण) म्हटले जाते. भगवान ते अशा प्रकारे जाणतात: "जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी हेतू आणि प्रत्यय (कारण आणि साहाय्यक कारण) असतात, ते ते त्यांचे 'स्थान' (कारण) होय. जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी हेतू आणि प्रत्यय नसतात, ते ते त्यांचे 'अस्थान' (अकारण) होय" असे जाणत, ते स्थानाला स्थानानुसार आणि अस्थानाला अस्थानानुसार यथार्थपणे (यथाभूत) जाणतात. अभिधम्मात तर हे "तेथे तथागतांचे स्थानाला स्थानानुसार आणि अस्थानाला अस्थानानुसार यथार्थपणे जाणणारे ज्ञान कोणते?" इत्यादी पद्धतीने सविस्तरपणे स्पष्ट केलेच आहे. 'यम्पि' म्हणजे ज्या ज्ञानाने. "हे देखील, भिक्खूहो, तथागतांचे..." याचा अर्थ असा की, हे स्थानास्थानज्ञान देखील तथागतांचे 'तथागतबल' नावाचे बल आहे. अशा प्रकारे सर्व पदांमध्ये योजना (अर्थाची जोडणी) समजून घ्यावी.

---

Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva [Pg.296] hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Imassa pana ñāṇassa vitthārakathā ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādinā (vibha. 810) nayena abhidhamme āgatāyeva.

'कम्मसमादानानं' म्हणजे स्वीकारून केलेल्या कुशल आणि अकुशल कर्मांचे, किंवा कर्म म्हणजेच 'कर्मसमादान' होय. 'स्थानशः आणि हेतूशः' म्हणजे प्रत्ययानुसार (साहाय्यक कारणावरून) आणि हेतूनुसार (मुख्य कारणावरून) होय. त्यामध्ये गती, उपधी, काळ आणि प्रयोग हे विपाकाचे (फळाचे) 'स्थान' (साहाय्यक कारण) आहेत, आणि कर्म हा 'हेतू' (मुख्य कारण) आहे. परंतु या ज्ञानाचे सविस्तर वर्णन "काही पापी कर्मसमादाने गती-संपत्तीने बाधित झाल्यामुळे विपाकाला प्राप्त होत नाहीत..." इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात आलेलेच आहे.

---

Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu ‘‘imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminī’’ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti. Imassapi ca ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nirayagāminīti pajānātī’’tiādinā (vibha. 811) nayena abhidhamme āgatāyeva.

'सब्बत्थगामिनिं' म्हणजे सर्व गतींकडे घेऊन जाणारी आणि अगतीकडे (निर्वाणाकडे) घेऊन जाणारी होय. 'प्रतिपदा' म्हणजे मार्ग (कर्मरूप मार्ग) होय. 'यथाभूत जाणतात' म्हणजे अनेक माणसांनी एकाच प्राण्याची हत्या केली असता, "याची चेतना नरकगामी होईल, याची चेतना तिर्यकयोनीगामी होईल" या पद्धतीने एकाच कृत्याच्या बाबतीत देखील कुशल आणि अकुशल चेतना नावाच्या प्रतिपत्तींचा (आचरणांचा) स्वभाव यथार्थपणे (विपरीत न करता) जाणतात. आणि या ज्ञानाचे सविस्तर वर्णन देखील "तेथे तथागतांचे सर्वगामी प्रतिपदेला यथार्थपणे जाणणारे ज्ञान कोणते? येथे तथागत 'हा मार्ग, ही प्रतिपदा नरकगामी आहे' असे जाणतात..." इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात आलेलेच आहे.

---

Anekadhātunti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṃ. Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato khandhanānattaṃ pajānātī’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.

'अनेकधातु' म्हणजे चक्षुधातू इत्यादी किंवा कामधातू इत्यादी धातूंच्या स्वरूपातील बहुधातू (अनेक धातू) होय. 'नानाधातु' म्हणजे त्याच धातूंच्या भिन्न लक्षणांमुळे विविध प्रकारचे धातू होय. 'लोक' म्हणजे स्कंध, आयतन आणि धातू रूपी लोक होय. 'यथाभूत जाणतात' म्हणजे त्या धातूंच्या स्वभावाला यथार्थपणे (विपरीत न करता) भेदून जाणतात (प्रतिवेध करतात). हे ज्ञान देखील "तेथे तथागतांचे अनेकधातू-नानाधातू लोक यथार्थपणे जाणणारे ज्ञान कोणते? येथे तथागत स्कंधांची विविधता जाणतात..." इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात सविस्तरपणे स्पष्ट केलेच आहे.

---

Nānādhimuttikatanti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.

'नानाधिमुक्तिकत्व' (नानाधिमुत्तिकता) म्हणजे हीन (कनिष्ठ) इत्यादी अधिमूक्तींमुळे (रुची किंवा अधिमुक्तींमुळे) विविध प्रकारच्या अधिमुक्तींचा भाव (विविध रुची असणे) होय. हे ज्ञान देखील "तेथे तथागतांचे प्राण्यांच्या विविध अधिमुक्तींना यथार्थपणे जाणणारे ज्ञान कोणते? येथे तथागत जाणतात की काही प्राणी हीन अधिमुक्तीचे आहेत..." इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात सविस्तरपणे स्पष्ट केलेच आहे.

---

Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato aññesaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ, veneyyavasena dvidhā vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho. Imassāpi ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ[Pg.297]? Idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ pajānātī’’ti (vibha. 814) ādinā nayena abhidhamme āgatāyeva.

'परसत्तानां' म्हणजे प्रधान (मुख्य/श्रेष्ठ) प्राणी होय. 'परपुग्गलानं' म्हणजे त्यांच्यापेक्षा इतर हीन (कनिष्ठ) प्राणी होय. किंवा हे दोन्ही पद एकाच अर्थाचे आहेत, जे विनेय (उपदेश देण्यास योग्य असलेल्यांच्या) दृष्टीने दोन प्रकारे सांगितले आहे. 'इंद्रियपरोपरियत्त' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची परिपक्वता (परभाव) आणि अपरिपक्वता (अपरभाव), तसेच त्यांची वृद्धी आणि ऱ्हास असा अर्थ आहे. या ज्ञानाचे सविस्तर वर्णन देखील "तेथे तथागतांचे इतर प्राण्यांच्या, इतर पुद्गलांच्या इंद्रियांच्या प्रगती आणि अप्रगतीला यथार्थपणे जाणणारे ज्ञान कोणते? येथे तथागत प्राण्यांचे आशय जाणतात..." इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात आलेलेच आहे.

---

Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ca ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Jhāyīti cattāro jhāyī, atthekacco jhāyī sampattiṃyeva samānaṃ vipattīti paccetī’’tiādinā (vibha. 828) nayena abhidhamme vitthāritameva. Sabbañāṇānaṃ vitthārakathāya vinicchayo sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya vutto, pubbenivāsānussatidibbacakkhuñāṇakathā visuddhimagge vitthāritā, āsavakkhayakathā heṭṭhā vuttāyevāti.

‘ध्यान-विमोक्ष-समाधी-समापत्ती’ म्हणजे पहिल्या ध्यानादी चार ध्याने, 'रूपी रूपाणि पस्सति' (रूपी रूपांना पाहतो) इत्यादी आठ विमोक्ष, सवितर्क-सविचारादी तीन समाधी आणि प्रथम ध्यान समापत्ती इत्यादी नऊ अनुपूर्व समापत्ती होत. ‘संक्लेश’ म्हणजे अवनतीस कारणीभूत असणारे धर्म (हानभागीय धर्म). ‘वोदान’ म्हणजे प्रगतीस कारणीभूत असणारे धर्म (विशेषभागीय धर्म). ‘वुट्ठान’ (उत्थान) म्हणजे 'वोदान (विशुद्धता) देखील उत्थान आहे, आणि त्या त्या समाधीतून उठणे देखील उत्थान आहे' (विभंग ८२८) असे म्हटलेले सरावलेले ध्यान आणि भवांग-फलसमापत्ती होय. कारण खालचे खालचे सरावलेले ध्यान हे वरच्या वरच्या ध्यानाचे पदस्थान (जवळचे कारण) असते, म्हणून 'वोदान देखील उत्थान आहे' असे म्हटले आहे. परंतु भवांगाद्वारे सर्व ध्यानांतून उत्थान होते, आणि फलसमापत्तीद्वारे निरोधसमापत्तीतून उत्थान होते. त्याला अनुसरून 'त्या त्या समाधीतून उठणे देखील उत्थान आहे' असे म्हटले आहे. हे ज्ञान देखील 'तेथे तथागतांचे ध्यान, विमोक्ष, समाधी आणि समापत्ती यांच्या संक्लेश, विशुद्धता आणि उत्थान यांचे यथाभूत ज्ञान कोणते? ध्यायी म्हणजे चार प्रकारचे ध्यायी, काही ध्यायी समापत्तीलाच विपत्ती मानतात...' इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात सविस्तर स्पष्ट केले आहे. सर्व ज्ञानांच्या सविस्तर विवरणाचा निर्णय 'सम्मोहविनोदनी' नावाच्या विभंग-अट्ठकथेत सांगितला आहे, पूर्वनिवासानुस्मृती आणि दिव्यचक्षू ज्ञानाची कथा 'विसुद्धिमग्ग' मध्ये सविस्तर स्पष्ट केली आहे, आणि आश्रवक्षयाची कथा खाली (पूर्वीच) सांगितली आहे.

---

Tattha paravādīkathā hoti ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti. Taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammavipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti, etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ [Pg.298] na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.

तेथे परवादी (दुसऱ्या मताचे लोक) असे म्हणतात की, 'दशबल ज्ञान नावाचे कोणतेही स्वतंत्र ज्ञान नाही, हा केवळ सर्वज्ञता ज्ञानाचाच एक भेद (प्रकार) आहे.' ते तसे मानले जाऊ नये. कारण दशबल ज्ञान हे वेगळेच आहे आणि सर्वज्ञता ज्ञान हे वेगळे आहे. दशबल ज्ञान हे केवळ आपापले कार्यच जाणते, तर सर्वज्ञता ज्ञान ते कार्य आणि त्याव्यतिरिक्त उरलेले सर्व काही जाणते. दशबल ज्ञानांमध्ये पहिले ज्ञान केवळ कारण आणि अकारण (योग्य आणि अयोग्य स्थान) जाणते, दुसरे ज्ञान केवळ कर्मविपाकाचा फरक जाणते, तिसरे ज्ञान केवळ कर्माची मर्यादा जाणते, चौथे ज्ञान केवळ धातूंच्या विविधतेचे कारण जाणते, पाचवे ज्ञान प्राण्यांचे आशय आणि अधिमुक्ती (कल) जाणते, सहावे ज्ञान इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता जाणते, सातवे ज्ञान ध्यान इत्यादींसह त्यांच्या संक्लेशादी गोष्टी जाणते, आठवे ज्ञान पूर्वी निवास केलेल्या स्कंधांची मालिकाच जाणते, नववे ज्ञान प्राण्यांची च्युती आणि प्रतिसंधी जाणते, आणि दहावे ज्ञान केवळ सत्याचा निश्चय जाणते. परंतु सर्वज्ञता ज्ञान या ज्ञानांद्वारे जाणण्यायोग्य गोष्टी आणि त्याहून अधिकही जाणते, पण ते या सर्व ज्ञानांचे कार्य स्वतः करत नाही. कारण ते (सर्वज्ञता ज्ञान) स्वतः ध्यान बनून अर्पणा (समाधी) प्राप्त करू शकत नाही, ऋद्धी बनून विविध चमत्कार करू शकत नाही, आणि मार्ग बनून क्लेशांचा क्षय करू शकत नाही.

---

Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ, kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ, lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī’’ti vakkhati, ‘‘tato parāni dve avitakkaavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati. Tathā ‘‘paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttara’’nti vakkhati. ‘‘Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva lokiyamevā’’ti vakkhati.

शिवाय, परवादीला असे विचारले पाहिजे की, 'हे दशबल ज्ञान सवितर्क-सविचार आहे, की अवितर्क-विचारमात्र आहे, की अवितर्क-अविचार आहे? कामावचर आहे, रूपावचर आहे, की अरूपावचर आहे? लौकिक आहे की लोकोत्तर आहे?' जाणणारा (उत्तर देताना) असे म्हणेल की, 'अनुक्रमे पहिली सात ज्ञाने सवितर्क-सविचार आहेत.' त्यानंतर तो म्हणेल की, 'त्यानंतरची दोन ज्ञाने अवितर्क-अविचार आहेत.' तो असेही म्हणेल की, 'आश्रवक्षय ज्ञान कदाचित सवितर्क-सविचार असू शकते, कदाचित अवितर्क-विचारमात्र असू शकते, किंवा कदाचित अवितर्क-अविचार असू शकते.' तसेच, 'अनुक्रमे पहिली सात ज्ञाने कामावचर आहेत, त्यानंतरची दोन रूपावचर आहेत, आणि शेवटी असणारे एक (आश्रवक्षय ज्ञान) लोकोत्तर आहे' असे तो म्हणेल. 'परंतु सर्वज्ञता ज्ञान हे केवळ सवितर्क-सविचार आणि लौकिकच आहे,' असे तो म्हणेल.

---

Evamettha anupadavaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānādidassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukappaṭisandhidassanato, sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantariyakammābhāvadassanato. Evamanāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatañāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ. Athevaṃ diṭṭhādhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattiñāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattā pana te sace dūre honti, atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena te khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhavaṃ, dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminānukkamena imāni balāni vuttānīti veditabbāni.

अशा प्रकारे, येथे अनुपद-वर्णन (शब्दानुशब्दाचे स्पष्टीकरण) जाणून घेऊन, आता ज्याअर्थी तथागत सर्वप्रथम 'ठानाठान' (स्थान-अस्थान) ज्ञानाद्वारे विनेय प्राण्यांच्या आश्रवक्षय प्राप्त करण्याच्या किंवा न करण्याच्या कारणीभूत असणाऱ्या क्लेशावरणाचा (क्लेशांच्या अडथळ्याचा) अभाव पाहतात, कारण ते लौकिक सम्यक् दृष्टीचे स्थान पाहतात आणि नियत मिथ्या दृष्टीच्या स्थानाचा अभाव पाहतात. त्यानंतर, ते त्यांच्या कर्मविपाक ज्ञानाद्वारे विपाकावरणाचा (विपाकाच्या अडथळ्याचा) अभाव पाहतात, कारण ते त्रिहेतुक प्रतिसंधी पाहतात. 'सब्बत्थगामिनी पटिपदा' ज्ञानाद्वारे ते कर्मावरणाचा (कर्माच्या अडथळ्याचा) अभाव पाहतात, कारण ते आनंतर्य कर्माचा अभाव पाहतात. अशा प्रकारे, अडथळे नसलेल्या त्या प्राण्यांना अनुकूल असा धम्मोपदेश देण्यासाठी, ते 'अनेकधातू-नानाधातू' ज्ञानाद्वारे त्यांच्या चरित्रातील विशेष (चर्याविशेष) पाहतात, कारण ते धातूंची विविधता पाहतात. त्यानंतर, ते त्यांच्या 'नानाधिमुत्तिक' ज्ञानाद्वारे त्यांची अधिमुक्ती (कल) पाहतात, जेणेकरून त्यांच्या प्रयत्नाचा विचार न करता केवळ त्यांच्या अधिमुक्तीनुसार धम्मोपदेश करता यावा. त्यानंतर, अशा प्रकारे ज्यांची अधिमुक्ती पाहिली आहे अशा प्राण्यांना त्यांच्या शक्ती व बलानुसार धम्म उपदेश करण्यासाठी, ते 'इंद्रियपरोपरियत्त' ज्ञानाद्वारे इंद्रियांची परिपक्वता पाहतात, कारण ते श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता पाहतात. अशा प्रकारे ज्यांच्या इंद्रियांची परिपक्वता पूर्णपणे जाणली आहे, ते प्राणी जर दूर अंतरावर असतील, तर ध्यान इत्यादी ज्ञानाद्वारे ध्यान इत्यादींमध्ये वशीभूत (कुशल) असल्यामुळे, तथागत विशिष्ट ऋद्धीने त्यांच्याकडे वेगाने जातात. आणि त्यांच्याजवळ जाऊन, पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाद्वारे त्यांचा पूर्वजन्मातील भव, दिव्यचक्षूच्या प्रभावाने प्राप्त होणाऱ्या चेतोपरिय ज्ञानाद्वारे त्यांच्या चित्ताचा विशेष (सध्याची मानसिक स्थिती) पाहत, आश्रवक्षय ज्ञानाच्या प्रभावाने, आश्रवक्षयाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेद्वारे (मार्गाद्वारे), संमोह (भ्रम) दूर झाल्यामुळे, आश्रवांचा क्षय करण्यासाठी धम्म उपदेश करतात. म्हणून, या अनुक्रमाने ही बले (दशबले) सांगितली आहेत, असे जाणावे.

---

2. Adhivuttipadasuttavaṇṇanā

२. अधिवुत्तिपदसुत्तवण्णना (अधिवुत्तिपद सुत्ताचे स्पष्टीकरण समाप्त).

---

22. Dutiye [Pg.299] ye te dhammāti ye te dasabalañāṇaṃ sabbaññutaññāṇadhammā. Adhivuttipadānanti adhivacanapadānaṃ, khandhāyatanadhātudhammānanti attho. Adhivuttiyoti hi adhivacanāni vuccanti, tesaṃ ye padabhūtā desanāya padaṭṭhānattā. Atītā buddhāpi hi ete dhamme kathayiṃsu, anāgatāpi eteva kathayissanti. Tasmā khandhādayo adhivuttipadāni nāma. Tesaṃ adhivuttipadānaṃ. Atha vā bhūtamatthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti, adhivuttīnaṃ padāni adhivuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Tesaṃ adhivuttipadānaṃ diṭṭhivohārānaṃ. Abhiññā sacchikiriyāyāti jānitvā paccakkhakaraṇatthāya. Visāradoti ñāṇasomanassappatto. Tatthāti tesu dhammesu tesaṃ tesaṃ tathā tathā dhammaṃ desetunti tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vā itaresaṃ vā āsayaṃ ñatvā tathā tathā dhammaṃ desetuṃ. Hīnaṃ vā hīnanti ñassatīti hīnaṃ vā dhammaṃ ‘‘hīno dhammo’’ti jānissati. Ñāteyyanti ñātabbaṃ. Daṭṭheyyanti daṭṭhabbaṃ. Sacchikareyyanti sacchikātabbaṃ. Tattha tattha yathābhūtañāṇanti tesu tesu dhammesu yathāsabhāvañāṇaṃ. Iminā sabbaññutaññāṇaṃ dasseti. Evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dassetvā puna dasabalañāṇaṃ dassento dasayimānītiādimāha. Dasabalañāṇampi hi tattha tattha yathābhūtañāṇamevāti.

२२. दुसऱ्या सूत्तात, 'ये ते धम्मा' म्हणजे जे दसबलज्ञान आणि सर्वज्ञताज्ञान हे धर्म आहेत. 'अधिवुत्तिपदानं' म्हणजे अधिवचनपदे, जे स्कंध, आयतन आणि धातू या धर्मांचे कारण आहेत, असा अर्थ आहे. कारण अधिवचनांनाच 'अधिवुत्ति' असे म्हटले जाते; त्यांच्यासाठी जे देशनेचे पदस्थान (जवळचे कारण) असल्यामुळे पदभूत (कारणभूत) आहेत. कारण भूतकाळातील बुद्धांनी देखील याच धर्मांचा उपदेश केला होता आणि भविष्यकाळातील बुद्ध देखील याच धर्मांचाच उपदेश करतील. म्हणून स्कंध इत्यादींना 'अधिवुत्तिपदे' असे म्हणतात. त्या अधिवुत्तिपदांचे. किंवा, सत्य अर्थाला दाबून (अभिभूत करून), स्वभावानुसार ग्रहण न करता प्रवृत्त होत असल्यामुळे दृष्टींना (मिथ्यादृष्टींना) 'अधिवुत्ति' असे म्हटले जाते. अधिवुत्तींची पदे म्हणजे 'अधिवुत्तिपदे', म्हणजेच दृष्टी प्रकाशित करणारे शब्द, असा अर्थ आहे. त्या अधिवुत्तिपदांचे म्हणजे दृष्टी-व्यवहारांचे (मिथ्यादृष्टी दर्शवणाऱ्या शब्दांचे). 'अभिञ्ञा सच्छिकिरियाय' म्हणजे जाणून घेऊन प्रत्यक्ष करण्यासाठी. 'विशारद' म्हणजे ज्ञान आणि सोमनस्य प्राप्त झालेला. 'तत्थ' म्हणजे त्या धर्मांमध्ये. 'तेसं तेसं तथा तथा धम्मं देसेतुं' म्हणजे त्या त्या मिथ्यादृष्टी असलेल्यांच्या किंवा इतरांच्या (सम्यग्दृष्टी असलेल्यांच्या) आशयाला जाणून घेऊन त्या त्या प्रकारे धर्माचा उपदेश करण्यासाठी. 'हीनं वा हीनन्ति ञस्सति' म्हणजे हीन धर्माला 'हा हीन धर्म आहे' असे जाणेल. 'ञातैय्यं' म्हणजे जाणण्यायोग्य. 'दट्ठैय्यं' म्हणजे पाहण्यायोग्य. 'सच्छिकरेय्यं' म्हणजे प्रत्यक्ष करण्यायोग्य. 'तत्थ तत्थ यथाभूतञाणं' म्हणजे त्या त्या धर्मांमध्ये स्वभावानुसार असणारे ज्ञान. याने भगवान सर्वज्ञताज्ञान दर्शवतात. अशा प्रकारे सर्वज्ञताज्ञान दर्शवून, पुन्हा दसबलज्ञान दर्शवण्यासाठी 'दसयिमानि' इत्यादी म्हणाले. कारण दसबलज्ञान देखील त्या त्या धर्मांमध्ये यथाभूतज्ञानच आहे.

---

3. Kāyasuttavaṇṇanā

३. कायसुत्तवण्णना

---

23. Tatiye āpanno hoti kañcideva desanti kañci āpattikoṭṭhāsaṃ āpanno hoti. Anuviccāti anupavisitvā pariyogāhetvā. Kāyaduccaritanti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ. Vacīduccaritanti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Pāpikā issāti lāmikā usūyā. Paññāya disvāti sahavipassanāya maggapaññāya passitvā passitvā pahātabbā. Ijjhatīti samijjhati. Upavāsassāti nissāya upasaṅkamitvā vasantassa. Abhibhuyyāti ajjhottharitvā [Pg.300] madditvā. Irīyatīti vattati. Imasmiṃ sutte sahavipassanāya maggo kathito.

२३. तिसऱ्या सूत्तात, 'आपन्नो होति कञ्चिदेव देसं' म्हणजे कोणत्याही एका आपत्तीच्या भागाला प्राप्त झालेला असतो. 'अनुविच्च' म्हणजे प्रवेश करून, खोलवर जाऊन. 'कायदुच्चरितं' म्हणजे तीन प्रकारचे कायदुश्चरित. 'वचीदुच्चरितं' म्हणजे चार प्रकारचे वचीदुश्चरित. 'पापिका इस्सा' म्हणजे कनिष्ठ (वाईट) मत्सर. 'पञ्ञाय दिस्वा' म्हणजे विपश्यनेसह मार्गप्रज्ञेने पाहून पाहून नष्ट करण्यायोग्य. 'इज्झति' म्हणजे समृद्ध होते. 'उपवासस्स' म्हणजे आश्रय घेऊन, जवळ जाऊन राहणाऱ्याचे. 'अभिभुय्य' म्हणजे दडपून आणि चिरडून. 'इरीयति' म्हणजे प्रवृत्त होते. या सूत्तात विपश्यनेसह मार्गाचा उपदेश केला आहे.

---

4. Mahācundasuttavaṇṇanā

४. महाचुन्दसुत्तवण्णना

---

24. Catutthe jānāmimaṃ dhammanti iminā ñāṇavādassa vadanākāro vutto. Bhāvitakāyomhītiādīhi bhāvanāvādassa. Tatiyavāre dvepi vādā ekato vuttā, tayopi cete arahattameva paṭijānanti. Aḍḍhavādaṃ vadeyyāti aḍḍhohamasmīti vādaṃ vadeyya. Upanīhātunti nīharitvā dātuṃ.

२४. चौथ्या सूत्तात, 'जानामि मं धम्मं' या पदाने ज्ञानवादाचे कथन करण्याची पद्धत सांगितली आहे. 'भावितकायोम्हि' इत्यादी पदांनी भावनावादाचे कथन करण्याची पद्धत सांगितली आहे. तिसऱ्या वेळी दोन्ही वाद एकत्र सांगितले आहेत, आणि हे तिन्ही व्यक्ती अर्हत्त्वाचीच प्रतिज्ञा करतात. 'अड्ढवादं वदेय्य' म्हणजे 'मी समृद्ध आहे' असे वचन बोलावे. 'उपनीहातुं' म्हणजे बाहेर काढून देण्यासाठी.

---

5. Kasiṇasuttavaṇṇanā

५. कसिणसुत्तवण्णना

---

25. Pañcame sakalaṭṭhena kasiṇāni, tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanānīti kasiṇāyatanāni. Uddhanti upari gagaṇatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalaṃ viya samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti. Advayanti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti. Natthi tassa aññakasiṇasambhedoti. Eseva nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, ‘‘ayamassa ādi, idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ na gaṇhāti. Viññāṇakasiṇanti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttāneva.

२५. पाचव्या सूत्तात, संपूर्ण या अर्थाने 'कसिण' म्हटले जाते. त्या कसिण-प्रज्ञप्तीचे आलंबन असणाऱ्या ध्यानधर्मांचे क्षेत्र किंवा अधिष्ठान या अर्थाने 'आयतन' म्हटले जाते, म्हणून त्यांना 'कसिणायतने' म्हणतात. 'उद्धं' म्हणजे वर आकाशमंडळाच्या देशाने मर्यादा निश्चित करून. 'अधो' म्हणजे खाली भूमीच्या दिशेने मर्यादा निश्चित करून. 'तिरियं' म्हणजे शेताच्या मंडळाप्रमाणे सभोवताली मर्यादा निश्चित करून. कारण एखादा योगी केवळ वरच्या दिशेनेच कसिणाचा विस्तार करतो, एखादा खाली, तर एखादा सभोवताली. किंवा त्या त्या कारणाने, रूप पाहण्याची इच्छा असणारा जसा प्रकाश पसरवतो, तसा तो पसरवतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'एक जण पृथ्वीकसिणाला वर, खाली आणि तिरपे जाणतो.' 'अद्वयं' हे पद एका कसिणाचे दुसऱ्या कसिणाच्या रूपात परिवर्तन न होणे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. जसे पाण्यात उतरलेल्या माणसाला सर्व दिशांना पाणीच दिसते, दुसरे काही नाही; तसेच पृथ्वीकसिणामध्ये केवळ पृथ्वीकसिणच असते. त्याचा इतर कसिणांशी संकर होत नाही. हाच नियम सर्वत्र समजावा. 'अप्पमाणं' हे पद त्या त्या कसिणाच्या अमर्याद विस्ताराच्या अर्थाने म्हटले आहे. कारण मनाने त्याचा विस्तार करताना तो संपूर्ण कसिणाचाच विस्तार करतो, 'हा याचा आरंभ आहे, हा याचा मध्य आहे' अशी कोणतीही मर्यादा तो घेत नाही. 'विञ्ञाणकसिणं' म्हणजे कसिण उघाटीत आकाशात प्रवृत्त झालेले विज्ञान. तेथे कसिणाच्या प्रभावाने कसिण उघाटीत आकाशात, आणि कसिण उघाटीत आकाशाच्या प्रभावाने तेथे प्रवृत्त झालेल्या विज्ञानामध्ये वर, खाली आणि तिरपे असणे जाणून घ्यावे. हा येथे संक्षेप आहे. कर्मस्थान भावनेच्या पद्धतीने हे पृथ्वीकसिण इत्यादी विसुद्धिमग्गात सविस्तर सांगितलेच आहे.

---

6. Kāḷīsuttavaṇṇanā

६. काळीसुत्तवण्णना

---

26. Chaṭṭhe [Pg.301] kumāripañhesūti kumārīnaṃ māradhītānaṃ pucchāsu. Atthassa pattiṃ hadayassa santinti dvīhipi padehi arahattameva kathitaṃ. Senanti rāgādikilesasenaṃ. Piyasātarūpanti piyajātikesu ca sātajātikesu ca vatthūsu uppajjanato evaṃladdhanāmaṃ. Ekohaṃ jhāyaṃ sukhamanubodhinti evaṃ kilesasenaṃ jinitvā ahaṃ ekakova jhāyanto sukhaṃ anubujjhiṃ sacchiakāsiṃ. Sakkhinti sakkhibhāvappattaṃ dhammasakkhiṃ. Na sampajjati kenaci meti mayhaṃ kenaci saddhiṃ mittadhammo nāma natthi. Pathavīkasiṇasamāpattiparamā kho, bhagini, eke samaṇabrāhmaṇā atthoti abhinibbattesunti pathavīkasiṇasamāpattiparamo uttamo atthoti gahetvā abhinibbattesuṃ. Yāvatā kho, bhagini, pathavīkasiṇasamāpattiparamatāti yattakā pathavīkasiṇasamāpattiyā uttamakoṭi. Tadabhiññāsi bhagavāti taṃ bhagavā abhiññāpaññāya abhiññāsi. Assādamaddasāti samudayasaccaṃ addasa. Ādīnavamaddasāti dukkhasaccaṃ addasa. Nissaraṇamaddasāti nirodhasaccaṃ addasa. Maggāmaggañāṇadassanamaddasāti maggasaccaṃ addasa. Atthassa pattīti etesaṃ catunnaṃ saccānaṃ diṭṭhattā arahattasaṅkhātassa atthassa patti, sabbadarathapariḷāhavūpasantatāya hadayassa santīti.

२६. सहाव्या सूत्तात, 'कुमारीपञ्हेसू' म्हणजे मारकन्या असणाऱ्या कुमारींच्या प्रश्नांमध्ये. 'अत्थस्स पत्तिं हृदयस्स सन्तिं' या दोन्ही पदांनी अर्हत्त्वच सांगितले आहे. 'सेनं' म्हणजे रागादी क्लेशांची सेना. 'पियसातरूपं' म्हणजे प्रिय आणि सुखकारक वाटणाऱ्या वस्तूंमध्ये उत्पन्न होत असल्यामुळे असे नाव मिळालेले. 'एकोहं झायं सुखमनुबोधिं' म्हणजे अशा प्रकारे क्लेशसेनेचा पराभव करून मी एकटाच ध्यान करत सुखाचा अनुभव घेतला आणि ते प्रत्यक्ष केले. 'सक्खिं' म्हणजे मित्रत्वाचा भाव प्राप्त झालेला धर्ममित्र. 'न सम्पज्जति केनचि मे' म्हणजे माझा कोणाशीही मित्रभाव नाही. 'पठवीकसिणसमापत्तिपरमा खो, भगिनि, एके समणब्राह्मणा अत्थोति अभिनिब्बत्तेसुं' म्हणजे 'पृथ्वीकसिण समापत्ती हाच उत्कृष्ट अर्थ आहे' असे मानून ते त्यात मग्न झाले. 'यावता खो, भगिनि, पठवीकसिणसमापत्तिपरमता' म्हणजे पृथ्वीकसिण समापत्तीची जेवढी उत्कृष्ट सीमा आहे. 'तदभिञ्ञาसि भगवा' म्हणजे ती उत्कृष्ट सीमा भगवंतांनी अभिज्ञा प्रज्ञेने जाणली. 'अस्सादमद्दसा' म्हणजे समुदयसत्य पाहिले. 'आदीनवमद्दसा' म्हणजे दुःखसत्य पाहिले. 'निस्सरणमद्दसा' म्हणजे निरोधसत्य पाहिले. 'मग्गामग्गञाणदस्सनमद्दसा' म्हणजे मार्गसत्य पाहिले. 'अत्थस्स पत्ती' म्हणजे या चार सत्यांचे दर्शन झाल्यामुळे अर्हत्त्व नावाच्या अर्थाची प्राप्ती होते, आणि सर्व संताप व परिदाह शांत झाल्यामुळे चित्ताची शांती होते.

---

7. Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā

७. पठममहापञ्हसुत्तवण्णना

---

27. Sattame abhijānāthāti abhijānitvā paccakkhaṃ katvā viharatha. Abhiññāyāti abhijānitvā. Idhāti imāya. Dhammadesanāya vā dhammadesananti yadidaṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ, amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vuccetha, taṃ kiṃ nāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo. Iti te majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya sāsanena saddhiṃ attano laddhiṃ vacanamattena samadhuraṃ ṭhapayiṃsu. Neva abhinandiṃsūti ‘‘evameta’’nti na sampaṭicchiṃsu. Nappaṭikkosiṃsūti ‘‘na idaṃ eva’’nti nappaṭisedhesuṃ. Kasmā? Te kira ‘‘titthiyā nāma andhasadisā jānitvā vā ajānitvā vā katheyyu’’nti nābhinandiṃsu.

२७. सातव्या सूत्तात, 'अभिजानाथ' म्हणजे विशेष ज्ञानाने जाणून घेऊन, प्रत्यक्ष करून विहरा (राहा). 'अभिज्ञाय' म्हणजे जाणून घेऊन. 'इध' म्हणजे या धर्मदेशनेत. 'धम्मदेसनाय वा धम्मदेसनं' म्हणजे श्रमण गोतमांच्या धर्मदेशनेसोबत आमच्या धर्मदेशनेची किंवा आमच्या धर्मदेशनेसोबत श्रमण गोतमांच्या धर्मदेशनेची तुलना करून जे काही वेगळेपण (वैशिष्ट्य) सांगितले जाते, ते काय आहे? असे ते म्हणतात. दुसऱ्या पदातही हाच नय (नियम) आहे. अशा प्रकारे त्यांनी मध्यभागी, तुटलेल्या सोन्याप्रमाणे, आसनासह आपल्या केवळ मताच्या शब्दांनी समान महत्त्व देऊन ठेवले. 'नेव अभिनन्दिंसु' म्हणजे 'हे असेच आहे' असे त्यांनी स्वीकारले नाही. 'नप्पटिक्कोसिंसु' म्हणजे 'हे असे नाही' असे त्यांनी नाकारले नाही. का? कारण ते तीर्थिक आंधळ्यासारखे होते, ते जाणून किंवा न जाणून बोलू शकत होते, म्हणून त्यांनी आनंद व्यक्त केला नाही (स्वीकारले नाही).

---

Na [Pg.302] sampāyissantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti. Uttari ca vighātanti asampādanato uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti. Sampādetvā kathetuṃ asakkontānañhi dukkhaṃ uppajjati. Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti ettha ca tanti nipātamattaṃ. Yathāti kāraṇavacanaṃ, yasmā avisaye pañhaṃ pucchitā hontīti attho. Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā. Itoti tathāgatatopi tathāgatasāvakatopi. Ārādheyyāti paritoseyya, aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti dasseti.

'न सम्पायिस्सन्ति' म्हणजे सिद्ध करून (स्पष्ट करून) बोलण्यास ते समर्थ होणार नाहीत. 'उत्तरि च विघातं' म्हणजे सिद्ध न करू शकल्यामुळे ते अधिकच दुःखाला प्राप्त होतील. कारण जे सिद्ध करून बोलण्यास असमर्थ असतात, त्यांना दुःख उत्पन्न होते. 'यथा तं, भिक्खवे, अविसायस्मिं' यामध्ये 'तं' हा केवळ निपात आहे. 'यथा' हा कारणाचा वाचक शब्द आहे; कारण त्यांना त्यांच्या विषयात नसलेला (अविषयात) प्रश्न विचारला गेला आहे, असा अर्थ आहे. 'इतो वा पन सुत्वा' म्हणजे येथून किंवा माझ्या शासनातून (धम्मातून) ऐकून. 'इतो' म्हणजे तथागतांकडून किंवा तथागतांच्या श्रावकांकडून सुद्धा. 'आराधेय्य' म्हणजे संतुष्ट करावे; याशिवाय दुसरी कोणतीही आराधना (संतुष्टी) नाही, हे दर्शविते.

---

Ekadhammeti ekasmiṃ dhamme. Iminā uddeso dassito. Parato katamasmiṃ ekadhammeti iminā pañho dassito. Sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti idaṃ panettha veyyākaraṇaṃ. Sesesupi eseva nayo. Sammā nibbindamānotiādīsu pana sammā hetunā nayena nibbidānupassanāya nibbindanto ukkaṇṭhanto, virāgānupassanāya virajjanto, paṭisaṅkhānupassanāya muccanassa upāyaṃ katvā vimuccamāno, adhimokkhavasena vā vimuccamāno sanniṭṭhānaṃ kurumānoti attho. Udayabbayehi paricchinditvā pubbantāparantadassanena sammā pariyantadassāvī. Sammadatthaṃ abhisameccāti sammā sabhāgatthaṃ ñāṇena abhisamāgantvā. Dukkhassantakaro hotīti sakalavaṭṭadukkhassa pariyantaṃ parivaṭumaṃ karo hoti.

'एकधम्मे' म्हणजे एका धर्मात. याने उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) दर्शविला आहे. पुढे 'कतमस्मिं एकधम्मे' (कोणत्या एका धर्मात) याने प्रश्न दर्शविला आहे. 'सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका' (सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत) हे येथे स्पष्टीकरण (व्याकरण) आहे. उरलेल्यांमध्येही हाच नय (नियम) आहे. 'सम्मा निब्बिन्दमानो' इत्यादींमध्ये 'सम्मा' म्हणजे योग्य कारणाने किंवा योग्य पद्धतीने; 'निब्बिदानुपस्सना' (निर्वेदानुपश्यना) द्वारे कंटाळलेला (उद्विग्न झालेला); 'विरागानुपस्सना' द्वारे विरक्त होणारा; 'पटिसङ्खानुपस्सना' (प्रतिसंख्यानुपश्यना) द्वारे मुक्तीचा उपाय करून मुक्त होणारा, किंवा अधिमोक्षाच्या (दृढ विश्वासाच्या) प्रभावाने मुक्त होऊन निश्चय करणारा, असा अर्थ आहे. उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) द्वारे मर्यादा निश्चित करून, पूर्व आणि अपर टोकांचे दर्शन घेऊन योग्य प्रकारे मर्यादा पाहणारा (सम्मा परियन्तदस्सावी). 'सम्मदत्थं अभिसमेच्च' म्हणजे ज्ञानाने वास्तविक स्वभावाचा योग्य प्रकारे साक्षात्कार करून. 'दुक्खस्सन्तकरो होति' म्हणजे संपूर्ण संसार-दुःखाचा अंत करणारा होतो.

---

Sabbe sattāti kāmabhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Iti sabbasattānampi ṭhitihetu āhāro nāma eko dhammo, tasmiṃ ekadhamme. Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ – ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi (vibha. 1017), taṃ virujjhatīti. Na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāro hoti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā’’ti (saṃ. ni. 2.11) idaṃ virujjhatīti. Idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇā dhammā āhārāti vuttā, idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. So ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma. Tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha – ‘‘avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko [Pg.303] ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? Pañca nīvaraṇātissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto. Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti.

'सब्बे सत्ता' म्हणजे कामभव इत्यादींमध्ये आणि एकवोकारभव इत्यादींमध्ये, सर्व भवांमध्ये सर्व प्राणी. 'आहारट्ठितिका' म्हणजे आहाराने ज्यांचे अस्तित्व टिकून आहे ते आहारस्थितिक होत. अशा प्रकारे सर्व प्राण्यांच्या अस्तित्वाचे कारण 'आहार' नावाचा एक धर्म आहे, त्या एका धर्मात. जर असे आहे, तर 'असंज्ञी प्राणी देव अहेतुक, अनाहार, अफासक आहेत' इत्यादी जे म्हटले आहे, ते विरुद्ध ठरते का? विरुद्ध ठरत नाही. कारण त्यांचे ध्यान (झान) हाच त्यांचा आहार असतो. जर असे आहे, तर 'हे भिक्खूहो, हे चार आहार आहेत' हे वचन विरुद्ध ठरते का? हे देखील विरुद्ध ठरत नाही. कारण या सूत्तात निष्पर्याय रूपाने (थेट अर्थाने) आहाराचे लक्षण असलेले धर्म 'आहार' म्हणून सांगितले आहेत; परंतु येथे पर्यायाने (अप्रत्यक्ष अर्थाने) 'प्रत्यय' (कारण) हाच आहार म्हणून सांगितला आहे. कारण सर्व धर्मांचे कारण मिळणे योग्य आहे. आणि ते कारण जे जे फळ उत्पन्न करते, ते ते फळ वाहून आणते (आहरति). म्हणून त्याला 'आहार' म्हटले जाते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, मी अविद्या देखील आहारासह (सकारण) आहे असे सांगतो, अनाहार (अकारण) नाही. आणि भिक्खूहो, अविद्येचा आहार कोणता? पाच नीवरण हा तिचा आहार आहे, असे म्हणावे.' येथे हाच पर्यायी आहार अभिप्रेत आहे. कारण या प्रत्यय-आहाराचे ग्रहण केले असता, पर्यायी आहार आणि निष्पर्यायी आहार या दोन्ही प्रकारच्या सर्व आहारांचे ग्रहण होते.

---

Tattha asaññībhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ cittaṃ, cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittañhi nissāya vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati. Citte asati nattheta’’nti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā asaññībhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā cittarūpasadiso hutvā pañca kappasatāni tiṭṭhati. Ettakaṃ addhānaṃ sayito viya hoti. Evarūpānampi sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati. Evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego viya saro patanti. Cavanakāle ca tesaṃ so rūpakāyo antaradhāyati, kāmāvacarasaññā uppajjati, tena saññuppādena te devā tamhā kāyā cutāti paññāyanti.

त्यापैकी असंज्ञी भवामध्ये प्रत्यय-आहार प्राप्त होतो. कारण बुद्ध उत्पन्न होण्यापूर्वी, तीर्थिकांच्या संप्रदायात प्रव्रजित झालेल्यांनी वायू-कसिण (वायोकसिण) वर परिकर्म करून चौथे ध्यान उत्पन्न केले, आणि त्यातून उठून 'धिक्कार असो या चित्ताला! खरोखर या चित्ताला धिक्कार असो! चित्ताचा अभाव असणे हेच चांगले आहे. कारण चित्ताचा आश्रय घेऊनच वध, बंधन इत्यादी कारणांमुळे दुःख उत्पन्न होते. चित्त नसताना हे दुःख नसते' अशी इच्छा व आवड उत्पन्न करून, ध्यानापासून च्युत न होता मृत्यू पावून ते असंज्ञी भवामध्ये उत्पन्न होतात. मनुष्यलोकात ज्याची जी शारीरिक स्थिती (इरियापथ) निश्चित झाली होती, तो त्याच शारीरिक स्थितीसह उत्पन्न होऊन, चित्तरूपासारखा होऊन पाचशे महाकल्पांपर्यंत राहतो. एवढ्या काळापर्यंत तो झोपल्यासारखा असतो. अशा प्रकारच्या प्राण्यांना देखील प्रत्यय-आहार प्राप्त होतो. कारण त्यांनी ज्या ध्यानाची भावना करून जन्म घेतला, ते ध्यानच त्यांचे कारण (प्रत्यय) बनते. ज्याप्रमाणे धनुष्याच्या दोरीच्या वेगाने सोडलेला बाण जोपर्यंत तो वेग असतो तोपर्यंत जातो, त्याचप्रमाणे जोपर्यंत ध्यानाचा प्रत्यय असतो, तोपर्यंत ते टिकून राहतात. तो प्रत्यय संपल्यावर, वेग संपलेल्या बाणाप्रमाणे ते च्युत होतात. आणि च्युत होण्याच्या वेळी त्यांचा तो रूपकाय नाहीसा होतो, कामावचर संज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या संज्ञेच्या उत्पत्तीमुळे ते देव त्या कायातून च्युत झाले आहेत असे समजते.

---

Ye pana te nerayikā neva vuṭṭhānaphalūpajīvī, na puññaphalūpajīvīti vuttā, tesaṃ ko āhāroti? Tesaṃ kammameva āhāro. Kiṃ pañca āhārā atthīti? Pañca, na pañcāti idaṃ na vattabbaṃ, nanu ‘‘paccayo āhāro’’ti vuttametaṃ. Tasmā yena kammena niraye nibbattanti, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘na ca tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250, 268; a. ni. 3.36).

परंतु जे नरकातील प्राणी आहेत, जे ना पुरुषार्थाच्या फळावर जगणारे आहेत, ना पुण्याच्या फळावर जगणारे आहेत असे म्हटले आहे, त्यांचा आहार कोणता? त्यांचे कर्मच त्यांचा आहार आहे. काय पाच आहार आहेत का? 'पाच आहेत' किंवा 'पाच नाहीत' असे म्हणू नये, कारण 'प्रत्यय हाच आहार आहे' असे मी म्हटले आहे की नाही? म्हणून ज्या कर्मामुळे ते नरकात उत्पन्न होतात, तेच कर्म त्यांच्या अस्तित्वाचे कारण (प्रत्यय) असल्यामुळे त्यांचा आहार बनते. ज्याला उद्देशून हे म्हटले आहे: 'आणि तोपर्यंत तो मृत्यू पावत नाही, जोपर्यंत त्याचे ते पापकर्म नष्ट होत नाही.'

---

Kabaḷīkārāhāraṃ ārabbhāpi cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppajjanakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedaniyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā, rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññe [Pg.304] sesānaṃ tayo, asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā ākārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti veditabbā. Tattha cattāro āhāro yo vā pana koci paccayāhāro dukkhasaccaṃ, āhārasamuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paññā maggasaccanti evaṃ catusaccavasena sabbavāresu yojanā kātabbā.

येथे कबाळीकार आहाराच्या संदर्भात देखील वाद घालू नये. कारण, त्या नरकातील प्राण्यांच्या मुखात उत्पन्न होणारी लाळ देखील त्यांच्या आहाराचे कार्य पूर्ण करते. कारण लाळ ही नरकात दुःखद वेदनेचे कारण (प्रत्यय) बनते आणि स्वर्गात सुखद वेदनेचे कारण बनते. अशा प्रकारे, कामभवामध्ये मुख्यत्वे चार आहार असतात; रूप आणि अरूप भवांमध्ये असज्ञ (असंज्ञी) प्राण्यांना वगळून उर्वरित प्राण्यांसाठी तीन आहार असतात; आणि असज्ञ प्राण्यांसाठी तसेच उर्वरित प्राण्यांसाठी 'प्रत्यय आहार' असतो. या प्रकारे सर्व प्राणी आहारावर टिकून राहणारे (आहारस्थितिक) आहेत, असे जाणावे. त्यामध्ये, चार आहार किंवा जो काही प्रत्यय आहार आहे, ते 'दुःखसत्य' आहे; आहाराला उत्पन्न करणारी पूर्व तृष्णा हे 'समुदयसत्य' आहे; या दोन्हीची अनुत्पत्ती (प्रवृत्ती नसणे) हे 'निरोधसत्य' आहे; आणि निरोधाला जाणणारे प्रज्ञा हे 'मार्गसत्य' आहे. अशा प्रकारे, चारही आर्या सत्यांच्या आधारे सर्व प्रसंगांमध्ये योजना करावी.

---

8. Dutiyamahāpañhasuttavaṇṇanā

८. दुसऱ्या महाप्रश्न सुत्ताचे वर्णन.

---

28. Aṭṭhame kajaṅgalāyanti evaṃnāmake nagare. Kajaṅgalāti kajaṅgalāvāsino. Mahāpañhesūti mahantaatthapariggāhakesu pañhesu. Yathā mettha khāyatīti yathā me ettha upaṭṭhāti. Sammā subhāvitacittoti hetunā nayena suṭṭhu bhāvitacitto. Eso ceva tassa atthoti kiñcāpi bhagavatā ‘‘cattāro dhammā’’tiādayo pañhā ‘‘cattāro āhārā’’tiādinā nayena vissajjitā, yasmā pana catūsu āhāresu pariññātesu cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti, tesu ca bhāvitesu cattāro āhārā pariññātāva honti. Tasmā desanāvilāsena byañjanamevettha nānaṃ, attho pana ekoyeva. Indriyādīsupi eseva nayo. Tena vuttaṃ – ‘‘eso ceva tassa attho’’ti. Atthato hi ubhayampetaṃ majjhe bhinnasuvaṇṇamiva hoti.

२८. आठव्या सुत्तात, 'कजङ्गलायम्' म्हणजे या नावाच्या नगरात. 'कजङ्गला' म्हणजे कजङ्गल नगरात राहणारे लोक. 'महापञ्हेसु' म्हणजे महान अर्थ ग्रहण करणाऱ्या प्रश्नांमध्ये. 'यथा मेत्थ खायति' म्हणजे जसे मला येथे स्पष्ट होते (भासते). 'सम्मा सुभावितचित्तो' म्हणजे योग्य कारणाने चांगल्या प्रकारे भावित (विकसित) चित्त असलेला. 'एषो चेव तस्स अत्थो' या संदर्भात, जरी भगवंतांनी 'चार धम्म' इत्यादी प्रश्नांची उत्तरे 'चार आहार' इत्यादी पद्धतीने दिली असली, तरीही जेव्हा चार आहारांचे पूर्ण ज्ञान (परिज्ञा) होते, तेव्हा चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) भावित होतात; आणि ते भावित झाले असता चार आहारांचे पूर्ण ज्ञान होते. म्हणूनच, देशनेच्या वैशिष्ट्यामुळे येथे केवळ शब्दांमध्येच भिन्नता आहे, परंतु अर्थ एकच आहे. इंद्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हाच त्याचा अर्थ आहे.' कारण अर्थाच्या दृष्टीने हे दोन्ही उपदेश मध्यभागातून तोडलेल्या सोन्यासारखे आहेत.

---

9. Paṭhamakosalasuttavaṇṇanā

९. पहिल्या कोसल सुत्ताचे वर्णन.

---

29. Navame yāvatāti yattakā. Kāsikosalāti kāsikosalajanapadā. Attheva aññathattanti ṭhitassa aññathattaṃ atthiyeva. Atthi vipariṇāmoti maraṇampi atthiyeva. Tasmimpi nibbindatīti tasmimpi sampattijāte ukkaṇṭhati. Agge virajjatīti sampattiyā agge kosalarājabhāve virajjati. Pageva hīnasminti paṭhamataraṃyeva hīne ittaramanussānaṃ pañca kāmaguṇajāte.

२९. नवव्या सुत्तात, 'यावता' म्हणजे जितके. 'कासिकोसला' म्हणजे कासी आणि कोसल जनपदे. 'अत्थेव अञ्ञथत्तं' म्हणजे अस्तित्वात असलेल्या गोष्टींमध्ये बदल (अन्यथाभाव) निश्चितच असतो. 'अत्थि विपरिणामो' म्हणजे विनाश किंवा मृत्यू देखील निश्चितच असतो. 'तस्मिम्पि निब्बिन्दति' म्हणजे त्या प्राप्त झालेल्या समृद्धीमध्ये (कोसल राजाच्या ऐश्वर्यात) देखील तो कंटाळतो (विराग पावतो). 'अग्गे विरज्जति' म्हणजे समृद्धीच्या शिखरावर असलेल्या कोसल राजाच्या पदाविषयी देखील तो अनासक्त होतो. 'पगेव हीनस्मिं' म्हणजे मग सामान्य लोकांच्या कनिष्ठ अशा पाच कामगुणांच्या बाबतीत तर तो आधीच अनासक्त होतो.

---

Manomayāti jhānamanena nibbattā. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasiyaṃ uppannaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ. Ubhatobhāgavimaṭṭhanti dvīsupi passesu maṭṭhaṃ mudu [Pg.305] siniddhaṃ khāyati. Catasso paṭipadā lokiyalokuttaramissikā kathitā. Saññāsu paṭhamā kāmāvacarasaññā, dutiyā rūpāvacarasaññā, tatiyā lokuttarasaññā, catutthā ākiñcaññāyatanasaññā. Yasmā pana sā saññā aggāti āgatā, tato paraṃ saññāpaññatti nāma natthi, tasmā agganti vuttā.

'मनोमया' म्हणजे ध्यान-चित्ताने उत्पन्न झालेले. 'बाराणसेय्यकं' म्हणजे वाराणसीमध्ये उत्पन्न झालेले. तेथे कापूस देखील मऊ असतो, सूत कातणाऱ्या स्त्रिया आणि विणकर देखील कुशल असतात, आणि पाणी देखील स्वच्छ व स्निग्ध असते. 'उभतोभागविमट्ठं' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत, मऊ आणि स्निग्ध दिसणारे. चार प्रतिपदा (मार्ग) लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित सांगितल्या आहेत. संज्ञांमध्ये पहिली 'कामावचर संज्ञा' आहे, दुसरी 'रूपावचर संज्ञा' आहे, तिसरी 'लोकोत्तर संज्ञा' आहे आणि चौथी 'आकिंचन्यायतन संज्ञा' आहे. परंतु, ती संज्ञा 'श्रेष्ठ' (अग्ग) म्हणून आली असल्याने, त्यानंतर कोणतीही संज्ञा-प्रज्ञप्ती नसते, म्हणून तिला 'श्रेष्ठ' म्हटले आहे.

---

Bāhirakānanti sāsanato bahiddhā pavattānaṃ. No cassaṃ no ca me siyāti sace ahaṃ atīte na bhavissaṃ, etarahipi me ayaṃ attabhāvo na siyā. Na bhavissāmi na me bhavissatīti sacepi anāgate na bhavissāmi, na ca me kiñci palibodhajātaṃ bhavissati. Agge virajjatīti ucchedadiṭṭhiyaṃ virajjati. Ucchedadiṭṭhi hi idha nibbānassa santatāya agganti jātā.

'बाहिरकानं' म्हणजे शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) बाहेर प्रवृत्त असणाऱ्यांचे. 'नो चस्सं नो च मे सिया' म्हणजे जर मी भूतकाळात नसतो, तर वर्तमानात माझा हा आत्मभाव (अस्तित्व) नसता. 'न भविस्सामि न मे भविस्सति' म्हणजे जर मी भविष्यकाळात नसेन, तर मला कोणतीही चिंता (अडचण) असणार नाही. 'अग्गे विरज्जति' म्हणजे उच्छेददृष्टीमध्ये अनासक्त होतो. कारण उच्छेददृष्टी ही येथे निर्वाणाच्या समीप असल्यामुळे 'श्रेष्ठ' मानली गेली आहे.

---

Paramatthavisuddhinti uttamatthavisuddhiṃ. Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ākiñcaññāyatanañhi vipassanāpadaṭṭhānattā aggaṃ nāma jātaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ dīghāyukattā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti imasmiññeva attabhāve paramanibbānaṃ. Anupādā vimokkhoti catūhi upādānehi aggahetvā cittassa vimokkho. Arahattassetaṃ nāmaṃ. Pariññanti samatikkamaṃ. Tattha bhagavā paṭhamajjhānena kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti, arūpāvacarehi rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti, anupādānibbānena vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Nibbānañhi sabbavedayitappahānattā vedanānaṃ pariññā nāma. Anupādāparinibbānanti apaccayaparinibbānaṃ. Idaṃ pana suttaṃ kathento bhagavā anabhiratipīḷitāni pañca bhikkhusatāni disvā tesaṃ anabhirativinodanatthaṃ kathesi. Tepi anabhiratiṃ vinodetvā desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpannā hutvā aparabhāge vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

'परमत्थविसुद्धिं' म्हणजे उत्तम अर्थाची विशुद्धी. हे 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' समापत्तीचे नाव आहे. कारण, आकिंचन्यायतन हे विदर्शनाचे (विपस्सना) निकटचे कारण असल्यामुळे 'श्रेष्ठ' मानले गेले आहे, आणि नेवसञ्ञानासञ्ञायतन हे दीर्घ आयुष्यामुळे 'श्रेष्ठ' मानले गेले आहे. 'परमदिट्ठधम्मनिब्बानं' म्हणजे याच आत्मभावात (याच जन्मात) परम निर्वाण. 'अनुपादा विमोक्खो' म्हणजे चार उपादानांनी ग्रहण न करता चित्ताची झालेली मुक्ती. हे अर्हत्त्वाचे (अर्हत पदाचे) नाव आहे. 'परिञ्ञं' म्हणजे ओलांडून जाणे (समतिक्कम). त्यामध्ये भगवान प्रथम ध्यानाद्वारे कामांचे (कामगुणांचे) परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) प्रज्ञप्त करतात; अरूपावचरांद्वारे रूपांचे परिज्ञान प्रज्ञप्त करतात; आणि अनुपादा निर्वाणाद्वारे वेदनांचे परिज्ञान प्रज्ञप्त करतात. कारण निर्वाण हे सर्व वेदनांच्या प्रहाणामुळे (त्यागामुळे) वेदनांचे परिज्ञान म्हटले जाते. 'अनुपादापरिनिब्बानं' म्हणजे प्रत्ययरहित (अप्रत्यय) परिनिर्वाण. हे सुत्त सांगताना भगवंतांनी अनभिरतीने (असमाधानाने) पीडित झालेल्या पाचशे भिक्खूंना पाहून, त्यांच्या अनभिरतीचे निवारण करण्यासाठी हा उपदेश केला. त्यांनी देखील आपली अनभिरती दूर करून, देशनेच्या अनुषंगाने आपले ज्ञान प्रवृत्त केले आणि ते स्रोतापन्न झाले; आणि नंतरच्या काळात विदर्शना (विपस्सना) वाढवून त्यांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले.

---

10. Dutiyakosalasuttavaṇṇanā

१०. दुसऱ्या कोसल सुत्ताचे वर्णन.

---

30. Dasame uyyodhikā nivatto hotīti yuddhato nivatto hoti. Laddhādhippāyoti mahākosalaraññā kira bimbisārassa dhītaraṃ dentena dvinnaṃ rajjānaṃ antare satasahassuṭṭhāno kāsigāmo nāma dhītu dinno[Pg.306]. Ajātasattunā pitari mārite mātāpissa rañño viyogasokena nacirasseva matā. Tato rājā pasenadikosalo ‘‘ajātasattunā mātāpitaro māritā, mama pitu santako gāmo’’ti tassatthāya aṭṭaṃ karoti, ajātasattupi ‘‘mama mātu santako’’ti tassa gāmassatthāya. Dvepi mātulabhāgineyyā caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā yujjhiṃsu. Tattha pasenadikosalo dve vāre ajātasattunā parājito nagarameva pāvisi. Tatiyavāre ‘‘kathaṃ nu kho me jayo bhaveyyā’’ti upassutivasena yujjhitabbākāraṃ ñatvā byūhaṃ racayitvā ubhohi passehi parikkhipitvā ajātasattuṃ gaṇhi. Tāvadeva jayādhippāyassa laddhattā laddhādhippāyo nāma ahosi.

३०. दहाव्या सुत्तात, 'उय्योधिका निवत्तो होति' म्हणजे युद्धावरून परतलेला असतो. 'लद्धाधिप्पायो' म्हणजे आपली इच्छा पूर्ण झालेला. असे म्हटले जाते की, महाकोसल राजाने बिंबिसार राजाला आपली कन्या देताना, दोन्ही राज्यांच्या सीमेवर असलेला आणि एक लाख उत्पन्न देणारा 'कासिगाम' नावाचा गाव आपल्या कन्येला दिला होता. अजातशत्रूने आपल्या पित्याचा वध केला असता, त्याची माता देखील राजाच्या वियोगाच्या शोकामुळे लवकरच मरण पावली. त्यानंतर राजा प्रसेनजित कोसलने विचार केला की, 'अजातशत्रूने आपल्या माता-पित्यांचा वध केला आहे, आणि तो गाव माझ्या पित्याचा आहे,' म्हणून त्याने त्या गावासाठी दावा केला. अजातशत्रूने देखील 'तो माझ्या मातेचा आहे' असे मानून त्या गावासाठी दावा केला. अशा प्रकारे मामा आणि भाचा या दोघांनीही चतुरंग सेना एकत्र करून युद्ध केले. त्या युद्धात प्रसेनजित कोसल दोन वेळा अजातशत्रूकडून पराभूत होऊन नगरातच परतला. तिसऱ्या वेळी 'मला विजय कसा मिळेल?' असा विचार करून, कानोसा घेण्याच्या (गुप्तहेरांच्या) माध्यमातून युद्ध करण्याची पद्धत जाणून घेऊन, त्याने चक्रव्यूह (शकटव्यूह) रचला आणि दोन्ही बाजूंनी वेढा घालून अजातशत्रूला पकडले. त्याच क्षणी विजयाची इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे त्याला 'लद्धाधिप्पायो' (इच्छा पूर्ण झालेला) असे म्हटले गेले.

---

Yena ārāmo tena pāyāsīti bahinagare jayakhandhāvāraṃ nivesetvā ‘‘yāva nagaraṃ alaṅkaronti, tāva dasabalaṃ vandissāmi. Nagaraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya hi papañco hotī’’ti amaccagaṇaparivuto yenārāmo tena pāyāsi, ārāmaṃ pāvisi. Kasmiṃ kāle pāvisīti? Piṇḍapātappaṭikkantānaṃ bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā sammāsambuddhe gandhakuṭiṃ paviṭṭhe bhikkhusaṅghe ca ovādaṃ sampaṭicchitvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gate. Caṅkamantīti kasmiṃ samaye caṅkamanti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divā padhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhatvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Ye te bhikkhūti so kira ‘‘kahaṃ satthā kahaṃ sugatoti pariveṇena pariveṇaṃ āgantvā pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dassanakāmāti passitukāmā. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu. Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padapamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttajālasinduvārasadisaṃ vālukaṃ avināsentoti attho. Ālindanti pamukhaṃ. Aggaḷanti kavāṭaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Ākoṭehīti agganakhena īsakaṃ kuñcikāchiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā akoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārakoṭanavattanti [Pg.307] vadanti. Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivarati, vivaratūti pana hatthaṃ pasāreti. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekakappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā ‘‘vivari bhagavā dvāra’’nti vattuṃ vaṭṭati.

'ज्या बाजूला आराम (विहार) होता, त्या बाजूने ते गेले' असे म्हटले आहे. नगराबाहेर विजय-छावणी उभारून, 'जोपर्यंत नगराला सजवले जात आहे, तोपर्यंत मी दशबलांचे (बुद्धांचे) वंदन करीन. कारण नगरात प्रवेश केल्यापासून गर्दी (अडथळा) निर्माण होते,' असा विचार करून अमात्यगणाने वेढलेले (राजा प्रसेनजित) ज्या बाजूला आराम होता त्या बाजूने गेले आणि आरामात प्रवेश केला. कोणत्या वेळी त्यांनी प्रवेश केला? भिक्षू पिंडपातावरून (भिक्षेवरून) परत आल्यावर त्यांना उपदेश देऊन सम्यक्संबुद्ध गंधकुटीत प्रविष्ट झाले असता, आणि भिक्षुसंघानेही उपदेश स्वीकारून आपापल्या रात्रीच्या व दिवसाच्या ध्यानस्थानी प्रस्थान केले असता, त्यांनी प्रवेश केला. 'चक्रमण करत आहेत' म्हणजे ते कोणत्या वेळी चक्रमण करत आहेत? उत्तम भोजनामुळे येणारी ग्लानी (थीन-मिद्ध / आळस) दूर करण्यासाठी ते चक्रमण करत आहेत, किंवा ते दिवसा ध्यान साधना करणारे (दिवाप्रधानिक) भिक्षू आहेत. कारण अशा भोजनानंतर चक्रमण करून, स्नान करून, शरीराला अनुकूल तापमान मिळवून देऊन, बसून श्रमणधर्माचे आचरण करणाऱ्यांचे चित्त एकाग्र होते. 'जे ते भिक्षू' म्हणजे तो (राजा प्रसेनजित) 'शास्ता (गुरु) कोठे आहेत? सुगत कोठे आहेत?' असे एका प्रांगणातून दुसऱ्या प्रांगणात जाऊन, विचारूनच प्रवेश करीन, असा विचार करत इकडेतिकडे पाहत असताना, अरण्यातील हत्तीप्रमाणे मोठ्या चक्रमण-पथावर चक्रमण करणाऱ्या पांसुकुलिक (चिंध्यांचे वस्त्र नेसणाऱ्या) भिक्षूंना पाहून त्यांच्याजवळ गेला. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'दर्शनाची इच्छा असणारे' म्हणजे पाहण्याची इच्छा असणारे. 'विहार' हा शब्द गंधकुटीला उद्देशून वापरला आहे. 'घाई न करता' म्हणजे उतावीळ न होता, हळूहळू पावलांच्या अंतराने पाऊल टाकत, विहाराचे नियम पाळत, स्वच्छ झाडलेल्या, मोत्यांच्या जाळीसारख्या किंवा निर्गुडीच्या फुलांसारख्या वाळूला न विस्कटता चालणे, असा अर्थ आहे. 'आलिंद' म्हणजे ओसरी (व्हरांडा). 'अग्गळ' म्हणजे दाराचे कवाड. 'खोकला करून' म्हणजे खोकल्याचा आवाज करून (घसा खाकरून). 'वाजव' म्हणजे नखाच्या टोकाने कुलूपाच्या छिद्राजवळ हळूच वाजव, असा अर्थ आहे. कारण दाराच्या अगदी वरच्या भागावर अमनुष्य (यक्ष/राक्षस) वाजवतात आणि अगदी खालच्या भागावर सर्प इत्यादी प्राणी वाजवतात. म्हणून तसे न वाजवता, मध्यभागी छिद्राजवळ वाजवावे, याला 'दार वाजवण्याचा नियम' (द्वारकोटनवत्त) असे म्हणतात. 'भगवंतांनी दार उघडले' म्हणजे भगवंत स्वतः उठून दार उघडत नाहीत, तर 'दार उघडावे' या इच्छेने केवळ हात पुढे करतात. त्यानंतर, 'भगवंतांनी अनेक कोटी कल्पांमध्ये दान देत असताना स्वतःच्या हाताने दार उघडण्याचे काम केले नाही' असे म्हणत असल्यासारखे ते दार स्वतःहूनच उघडले जाते. परंतु, ते दार भगवंतांच्या केवळ मानसिक इच्छेने उघडले गेल्यामुळे, 'भगवंतांनी दार उघडले' असे म्हणणे योग्य ठरते.

---

Mettūpahāranti mettāsampayuttaṃ kāyikavācasikaupahāraṃ. Kataññutanti ayañhi rājā pubbe thūlasarīro ahosi, doṇapākaṃ bhuñjati. Athassa bhagavā divase divase thokaṃ thokaṃ hāpanatthāya –

'मेत्तूपहार' (मैत्रीची भेट) म्हणजे मैत्रीयुक्त कायिक आणि वाचिक आदर-सत्कार (उपहार). 'कृतज्ञता' याविषयी - हा राजा पूर्वी खूप स्थूल शरीराचा होता, तो एका वेळी एक द्रोण (एक मोठे माप) तांदळाचा भात खात असे. तेव्हा भगवंतांनी त्याचे वजन दिवसेंदिवस थोडे थोडे कमी करण्यासाठी...

---

‘‘Manujassa sadā satīmato,Mattaṃ jānato laddhabhojane;

Tanukassa bhavanti vedanā,Saṇikaṃ jīrati āyupālaya’’nti. (saṃ. ni. 1.124) –

'नेहमी स्मृतिमान (जागरूक) असणाऱ्या आणि मिळालेल्या भोजनाचे योग्य प्रमाण जाणणाऱ्या मनुष्याच्या वेदना (शारीरिक त्रास) कमी होतात; त्याचे आयुष्य सुरक्षित राहून हळूहळू वृद्धत्व येते (अन्न हळूहळू पचते).'

---

Imaṃ ovādaṃ adāsi. So imasmiṃ ovāde ṭhatvā divase divase thokaṃ thokaṃ hāpetvā anukkamena nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsi, gattānipissa tanūni thirāni jātāni. Taṃ bhagavatā kataṃ upakāraṃ sandhāya ‘‘kataññutaṃ kho ahaṃ, bhante, kataveditaṃ sampassamāno’’ti āha. Ariye ñāyeti sahavipassanake magge. Vuddhasīloti vaḍḍhitasīlo. Ariyasīloti apothujjanikehi sīlehi samannāgato. Kusalasīloti anavajjehi sīlehi samannāgato. Āraññakoti jāyamānopi araññe jāto, abhisambujjhamānopi araññe abhisambuddho, devavimānakappāya gandhakuṭiyā vasantopi araññeyeva vasīti dassento evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

हा उपदेश दिला. तो (राजा) या उपदेशाचे पालन करून दिवसेंदिवस थोडे थोडे अन्न कमी करत शेवटी एका नाळी (एक लहान माप) भाताच्या प्रमाणावर स्थिरावला. त्यामुळे त्याचे शरीर सडपातळ आणि सुदृढ झाले. भगवंतांनी केलेल्या त्या उपकाराला उद्देशून त्याने, 'भंते, मी कृतज्ञता आणि कृतवेदिता (केलेल्या उपकाराची जाणीव) ठेवून...' असे म्हटले. 'अरिहंत न्यायात' (अरीय न्याय) म्हणजे विपश्यनेसह असणाऱ्या मार्गात. 'वृद्धशील' म्हणजे वृद्धिंगत केलेले (वाढवलेले) शील असणारे. 'आर्यशील' म्हणजे जे पृथग्जनांचे (सामान्य लोकांचे) नसून आर्यांचे आहे अशा शीलांनी युक्त असणारे. 'कुशलशील' म्हणजे निर्दोष शीलांनी युक्त असणारे. 'आरण्यक' म्हणजे जन्म घेतानाही अरण्यात जन्मलेले, संबोधी प्राप्त करतानाही अरण्यातच संबोधी प्राप्त केलेले, आणि देवविमानासारख्या गंधकुटीत राहत असतानाही अरण्यातच राहणारे, हे दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Mahāvaggo tatiyo.

तिसरा महावग्ग (महावर्ग) समाप्त.

---

4. Upālivaggo

४. उपालिवग्ग (उपालिवर्ग)

---

1. Upālisuttavaṇṇanā

१. उपालिसुत्तवण्णना (उपालिसूत्र वर्णन)

---

31. Catutthassa paṭhame saṅghasuṭṭhutāyātiādīsu saṅghasuṭṭhutā nāma saṅghassa suṭṭhubhāvo, ‘‘suṭṭhu devā’’ti āgataṭṭhāne viya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti [Pg.308] vacanasampaṭicchanabhāvo. Yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattati. Tasmā saṅghassa ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanatthaṃ paññattaṃ, asampaṭicchane ādīnavaṃ, sampaṭicchane ānisaṃsaṃ dassetvā, na balakkārena abhibhavitvāti etamatthaṃ āvikaronto āha – saṅghasuṭṭhutāyāti. Saṅghaphāsutāyāti saṅghassa phāsubhāvāya, sahajīvitāya sukhavihāratthāyāti attho.

३१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात 'संघसुट्ठुताय' (संघाच्या कल्याणासाठी) इत्यादी शब्दांमध्ये: 'संघसुट्ठुता' म्हणजे संघाची उत्तम स्थिती (सुष्ठुभाव). जसे 'महाराज, खूप छान!' असे म्हटले जाते, तसेच 'भंते, खूप छान!' असे म्हणून उपदेश स्वीकारण्याचा भाव. आणि जो तथागतांच्या वचनाचा स्वीकार करतो, ते त्याच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरते. म्हणून संघाच्या 'भंते, खूप छान!' अशा वचन-स्वीकारासाठी, नियम न मानण्यातील दोष (आदीनव) आणि मानण्यातील फायदे (आनिसंस) दर्शवून हा नियम प्रज्ञप्त (लागू) केला आहे; बळजबरीने किंवा दडपशाहीने तो लादलेला नाही, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'संघसुट्ठुताय' असे म्हटले आहे. 'संघफासुताय' म्हणजे संघाच्या सुखासाठी, एकत्र राहण्यासाठी आणि सुखपूर्वक विहारासाठी (सुखविहारासाठी), असा अर्थ आहे.

---

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti dummaṅkūnāma dussīlapuggalā, ye maṅkutaṃ āpādiyamānāpi dukkhena āpajjanti, vītikkamaṃ karontā vā katvā vā na lajjanti, tesaṃ niggahatthāya. Te hi sikkhāpade asati ‘‘kiṃ tumhehi diṭṭhaṃ, kiṃ sutaṃ, kiṃ amhehi kataṃ, katamasmiṃ vatthusmiṃ katamaṃ āpattiṃ ropetvā amhe niggaṇhathā’’ti saṅghaṃ viheṭheyyuṃ. Sikkhāpade pana sati te saṅgho sikkhāpadaṃ dassetvā saha dhammena niggahessati. Tena vuttaṃ – ‘‘dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti.

'दुम्मंकू लोकांच्या निग्रहासाठी' याविषयी: 'दुम्मंकू' म्हणजे दुःशील (चारित्र्यहीन) व्यक्ती. जे लज्जित केले तरी कष्टानेच लज्जित होतात, आणि नियमांचे उल्लंघन करताना किंवा केल्यानंतरही लाज बाळगत नाहीत, अशांच्या निग्रहासाठी (शिक्षेसाठी). कारण जर शिक्षापद (नियम) नसता, तर ते 'तुम्ही काय पाहिले? काय ऐकले? आम्ही काय केले? कोणत्या कारणावरून आणि कोणती आपत्ती (दोष) आमच्यावर लादून तुम्ही आमचा निग्रह करत आहात?' असे म्हणून संघाला त्रास दिले असते. परंतु शिक्षापद असल्यामुळे, संघ त्यांना ते शिक्षापद दाखवून धर्मानुसार त्यांचा निग्रह करेल. म्हणूनच 'दुम्मंकू लोकांच्या निग्रहासाठी' असे म्हटले आहे.

---

Pesalānanti piyasīlānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihāratthāya. Piyasīlā hi bhikkhū kattabbākattabbaṃ sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādañca ajānantā sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā kilamanti, te pana sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādañca ñatvā sikkhāpāripūriyā ghaṭamānā na kilamanti. Tena tesaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ phāsuvihārāya saṃvattatiyeva. Yo vā dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho, sveva tesaṃ phāsuvihāro. Dussīlapuggale nissāya hi uposathappavāraṇā na tiṭṭhanti, saṅghakammāni nappavattanti, sāmaggī na hoti, bhikkhū anekaggā uddesādīsu anuyuñjituṃ na sakkonti. Dussīlesu pana niggahitesu sabbopi ayaṃ upaddavo na hoti, tato pesalā bhikkhū phāsu viharanti. Evaṃ ‘‘pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyā’’ti ettha dvidhā attho veditabbo.

'पेसल' म्हणजे प्रियशील (शीलवान) भिक्षूंच्या सुखविहारासाठी. कारण प्रियशील भिक्षूंना काय करावे आणि काय करू नये, काय सदोष आहे आणि काय निर्दोष आहे, तसेच मर्यादा काय आहेत हे माहीत नसल्यास, त्रिशिक्षा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करताना ते थकून जातात (त्रास सहन करतात). परंतु सदोष-निर्दोष आणि मर्यादा जाणून घेऊन जेव्हा ते शिक्षा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा ते थकत नाहीत. त्यामुळे त्यांच्यासाठी शिक्षापदांचे प्रज्ञापन (नियम बनवणे) हे सुखविहारासाठीच कारणीभूत ठरते. किंवा दुम्मंकू (दुःशील) लोकांचा निग्रह करणे, हाच त्या शीलवान भिक्षूंचा सुखविहार आहे. कारण दुःशील व्यक्तींमुळे उपोसथ आणि प्रवारणा टिकत नाहीत, संघकर्मे चालत नाहीत, एकोपा (सामग्री) राहत नाही, आणि भिक्षू विचलित चित्ताने पाठांतर (उद्देश) इत्यादींमध्ये मन लावू शकत नाहीत. परंतु दुःशीलांचा निग्रह केल्यावर हा सर्व उपद्रव नाहीसा होतो, आणि त्यामुळे शीलवान भिक्षू सुखपूर्वक विहार करतात. अशा प्रकारे 'शीलवान भिक्षूंच्या सुखविहारासाठी' या वाक्याचा दोन प्रकारे अर्थ समजून घ्यावा.

---

Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāyāti diṭṭhadhammikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā pāṇippahāradaṇḍappahārasatthappahārahatthacchedapādacchedaakittiayasavippaṭisārādayo dukkhaviseso, tesaṃ saṃvarāya pidahanāya āgamanamaggathakanāyāti attho. Samparāyikānanti samparāyikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena katapāpakammamūlakā [Pg.309] samparāye narakādīsu pattabbā dukkhavisesā, tesaṃ paṭighātatthāya vūpasamatthāya.

‘दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय’ (या जन्मातील आसवांच्या संवरासाठी) या पाठात— ‘दिट्ठधम्मिका आसवा’ (या जन्मातील आसव) म्हणजे असंयमात (असंवर) राहणाऱ्या व्यक्तीला याच आत्मभावात (वर्तमान जन्मात) प्राप्त होणारे हाताने मारणे, काठीने मारणे, शस्त्राने मारणे, हात तोडणे, पाय तोडणे, अपकीर्ती, अयश, पश्चात्ताप इत्यादी विशिष्ट दुःखे होत. त्यांच्या संवरासाठी म्हणजे त्यांचे मार्ग बंद करण्यासाठी, त्यांच्या येण्याचे मार्ग रोखण्यासाठी, असा अर्थ आहे. ‘साम्परायिकानं’ (परलोकातील आसवांच्या) या पदात— ‘साम्परायिका आसवा’ (परलोकातील आसव) म्हणजे असंयमात राहणाऱ्या व्यक्तीने केलेल्या पापकर्मांमुळे परलोकात नरक इत्यादींमध्ये प्राप्त होणारे विशिष्ट दुःखे होत. त्यांच्या प्रतिघातासाठी (विनाशासाठी) आणि उपशमनासाठी (शांत करण्यासाठी) असा अर्थ आहे।

---

Appasannānanti sikkhāpadapaññattiyā hi sati sikkhāpadapaññattiṃ ñatvā vā, yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū disvā vā, yepi appasannā paṇḍitamanussā, te ‘‘yāni vata loke mahājanassa rajjanadussanamuyhanaṭṭhānāni, tehi ime samaṇā ārakā viratā viharanti, dukkaraṃ vata karontī’’ti pasādaṃ āpajjanti vinayapiṭakapotthakaṃ disvā micchādiṭṭhikatavedibrāhmaṇā viya. Tena vuttaṃ – ‘‘appasannānaṃ pasādāyā’’ti.

‘अप्पसन्नानं’ (अप्रसन्नांच्या) या पदात— कारण शिक्षापद प्रज्ञप्ती (नियम बनवणे) अस्तित्वात असताना, शिक्षापद प्रज्ञप्ती जाणून घेऊन किंवा प्रज्ञप्तीनुसार आचरण करणाऱ्या भिक्खूंना पाहून, जे कोणी अप्रसन्न (श्रद्धा नसलेले) बुद्धिमान लोक आहेत, ते असा विचार करून प्रसन्नता (श्रद्धा) प्राप्त करतात की, ‘लोकांमध्ये बहुजनांच्या आसक्ती (राग), द्वेष आणि मोहाचे कारण असणाऱ्या ज्या गोष्टी आहेत, त्यांच्यापासून हे श्रमण दूर राहून विरत होऊन विहरतात; खरोखरच ते अत्यंत कठीण कार्य करत आहेत.’ हे विनयपिटकाचा ग्रंथ पाहून मिथ्यादृष्टी कृतवेदी ब्राह्मणांप्रमाणे आहे. म्हणून म्हटले आहे— ‘अप्पसन्नानं पसादाय’ (अप्रसन्नांच्या प्रसन्नतेसाठी)।

---

Pasannānanti yepi sāsane pasannā kulaputtā, tepi sikkhāpadapaññattiṃ vā ñatvā, yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū vā disvā ‘‘aho ayyā dukkaraṃ karonti, ye yāvajīvaṃ ekabhattā vinayasaṃvaraṃ pālentī’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdanti. Tena vuttaṃ – ‘‘pasannānaṃ bhiyyobhāvāyā’’ti.

‘पसन्नानं’ (प्रसन्नांच्या) या पदात— जे कुलपुत्र बुद्ध शासनात आधीच प्रसन्न (श्रद्धावान) आहेत, ते देखील शिक्षापद प्रज्ञप्ती जाणून किंवा प्रज्ञप्तीनुसार आचरण करणाऱ्या भिक्खूंना पाहून, ‘अहो! हे आर्य अत्यंत कठीण कार्य करत आहेत, जे आयुष्यभर एकभुक्त राहून विनय संवराचे पालन करतात,’ असा विचार करून अधिकाधिक प्रसन्न होतात. म्हणून म्हटले आहे— ‘पसन्नानं भिय्योभावाय’ (प्रसन्नांच्या प्रसन्नतेच्या वृद्धीसाठी)।

---

Saddhammaṭṭhitiyāti tividho saddhammo pariyattisaddhammo paṭipattisaddhammo adhigamasaddhammoti. Tattha sakalampi buddhavacanaṃ pariyattisaddhammo nāma. Terasa dhutaguṇā cārittavārittasīlasamādhivipassanāti ayaṃ paṭipattisaddhammo nāma. Navalokuttaradhammo adhigamasaddhammo nāma. So sabbopi yasmā sikkhāpadapaññattiyā sati bhikkhū sikkhāpadañca tassa vibhaṅgañca tadatthajotanatthaṃ aññañca buddhavacanaṃ pariyāpuṇanti, yathāpaññattañca paṭipajjamānā paṭipattiṃ pūretvā paṭipattiyā adhigantabbaṃ lokuttaradhammaṃ adhigacchanti, tasmā sikkhāpadapaññattiyā saddhammo ciraṭṭhitiko hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘saddhammaṭṭhitiyā’’ti.

‘सद्धम्मट्ठितिया’ (सद्धर्माच्या चिरस्थितीसाठी) या पाठात— सद्धर्म तीन प्रकारचा आहे: परियत्ति-सद्धर्म, पटिपत्ति-सद्धर्म आणि अधिगम-सद्धर्म. त्यापैकी संपूर्ण बुद्धवचन म्हणजे ‘परियत्ति-सद्धर्म’ होय. तेरा धुतंग गुण, चारित्र्य-शील, वारित्र्य-शील, समाधी आणि विक्षेप-रहित विपश्यना हा ‘पटिपत्ति-सद्धर्म’ होय. नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म हा ‘अधिगम-सद्धर्म’ होय. तो सर्व सद्धर्म देखील, ज्या कारणाने शिक्षापद प्रज्ञप्ती असताना भिक्खू शिक्षापद आणि त्याचा विभंग (स्पष्टीकरण) तसेच त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी इतर बुद्धवचनांचा अभ्यास करतात, आणि प्रज्ञप्तीनुसार आचरण करत, प्रतिपत्ती (आचरण) पूर्ण करून प्रतिपत्तीद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य लोकोत्तर धर्म प्राप्त करतात; म्हणून शिक्षापद प्रज्ञप्तीमुळे सद्धर्म चिरकाल टिकणारा होतो. म्हणून म्हटले आहे— ‘सद्धम्मट्ठितिया’।

---

Vinayānuggahāyāti sikkhāpadapaññattiyā sati saṃvaravinayo, pahānavinayo, samathavinayo, paññattivinayoti catubbidho vinayo anuggahito hoti sūpatthambhito. Tena vuttaṃ – ‘‘vinayānuggahāyā’’ti.

‘विनयानुग्गहाय’ (विनयाच्या अनुग्रहासाठी) या पदात— शिक्षापद प्रज्ञप्ती असताना संवर-विनय, प्रहाण-विनय, शमथ-विनय आणि प्रज्ञप्ती-विनय असा चार प्रकारचा विनय अनुगृहीत (उपकृत) आणि सुप्रतिष्ठित होतो. म्हणून म्हटले आहे— ‘विनयानुग्गहाय’।

---

2. Pātimokkhaṭṭhapanāsuttavaṇṇanā

२. पातिमोक्खट्ठपनासुत्तवण्णना (प्रातिमोक्ष-स्थापना सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

32. Dutiye pārājikoti pārājikāpattiṃ āpanno. Pārājikakathā vippakatā hotīti ‘‘asukapuggalo pārājikaṃ āpanno nu kho no’’ti [Pg.310] evaṃ kathā ārabhitvā aniṭṭhāpitā hoti. Esa nayo sabbattha.

३२. दुसऱ्या सूत्रात— ‘पाराजिको’ म्हणजे पाराजिकापत्तीला प्राप्त झालेला. ‘पाराजिककथा विप्पकता होति’ म्हणजे ‘अमुक व्यक्ती पाराजिकापत्तीला प्राप्त झाली आहे की नाही?’ अशी चर्चा सुरू करून ती अपूर्ण राहिलेली असते. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो।

---

3. Ubbāhikāsuttavaṇṇanā

३. उब्बाहिकासुत्तवण्णना (उब्बाहिका सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

33. Tatiye ubbāhikāyāti sampattaadhikaraṇaṃ vūpasametuṃ saṅghato ubbāhitvā uddharitvā gahaṇatthāya. Vinaye kho pana ṭhito hotīti vinayalakkhaṇe patiṭṭhito hoti. Asaṃhīroti na aññassa vacanamatteneva attano laddhiṃ vissajjeti. Paṭibaloti kāyabalenapi ñāṇabalenapi samannāgato. Saññāpetunti jānāpetuṃ. Paññāpetunti sampajānāpetuṃ. Nijjhāpetunti olokāpetuṃ. Pekkhatunti passāpetuṃ. Pasādetunti sañjātapasādaṃ kātuṃ. Adhikaraṇanti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ. Adhikaraṇasamudayanti vivādamūlādikaṃ adhikaraṇakārakaṃ. Adhikaraṇanirodhanti adhikaraṇānaṃ vūpasamaṃ. Adhikaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadanti sattavidhaadhikaraṇasamathaṃ.

३३. तिसऱ्या सूत्रात— ‘उब्बाहिकाय’ म्हणजे उपस्थित झालेले अधिकरण (विवाद) शांत करण्यासाठी संघातून बाहेर काढून (निवडून) घेण्यासाठी. ‘विनये खो पन ठितो होति’ म्हणजे विनयाच्या लक्षणांमध्ये प्रतिष्ठित असलेला. ‘असंहीरो’ म्हणजे केवळ दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून स्वतःचे मत न सोडणारा. ‘पटिबलो’ म्हणजे कायबलाने आणि ज्ञानबलाने युक्त असलेला. ‘सञ्ञापेतुं’ म्हणजे समजवण्यासाठी. ‘पञ्ञापेतुं’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करण्यासाठी. ‘निज्झापेतुं’ म्हणजे पाहण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी. ‘पेक्खेतुं’ म्हणजे पाहण्यासाठी. ‘पसादेतुं’ म्हणजे उत्पन्न झालेली प्रसन्नता दृढ करण्यासाठी. ‘अधिकरणं’ म्हणजे विवादाधिकरण इत्यादी चार प्रकारचे अधिकरण. ‘अधिकरणसमुदयं’ म्हणजे विवादाचे मूळ इत्यादी अधिकरण उत्पन्न करणारे कारण. ‘अधिकरणनिरोधं’ म्हणजे अधिकरणांचे उपशमन (शांत करणे). ‘अधिकरणनिरोधगामिनीं पटिपदं’ म्हणजे सात प्रकारचा अधिकरण-शमथ।

---

4. Upasampadāsuttavaṇṇanā

४. उपसम्पदासुत्तवण्णना (उपसंपदा सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

34. Catutthe anabhiratinti ukkaṇṭhitabhāvaṃ. Vūpakāsetunti vinetuṃ. Adhisīleti uttamasīle. Cittapaññāsupi eseva nayo.

३४. चौथ्या सूत्रात— ‘अनभिरतिं’ म्हणजे उदासीनता (कंटाळलेपण). ‘वूपकासेतुं’ म्हणजे दूर करण्यासाठी. ‘अधिसीले’ म्हणजे उत्तम शीलामध्ये. चित्त आणि प्रज्ञा यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे।

---

7. Saṅghabhedasuttavaṇṇanā

७. सङ्घभेदसुत्तवण्णना (संघभेद सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

37. Sattame vatthūhīti kāraṇehi. Avakassantīti parisaṃ ākaḍḍhanti vijaṭenti ekamantaṃ ussārenti. Apakassantīti ativiya ākaḍḍhanti, yathā visaṃsaṭṭhā honti, evaṃ karonti. Āveni kammāni karontīti visuṃ saṅghakammāni karonti.

३७. सातव्या सूत्रात— ‘वत्थूहि’ म्हणजे कारणांनी. ‘अवकस्सन्ति’ म्हणजे परिषदेला आकर्षित करतात, सोडवतात, एका बाजूला नेतात. ‘अपकस्सन्ति’ म्हणजे अत्यंत आकर्षित करतात, जेणेकरून ते वेगळे राहतील, असे करतात. ‘आवेनि कम्माणि करोन्ति’ म्हणजे स्वतंत्रपणे संघकर्मे करतात।

---

9-10. Ānandasuttadvayavaṇṇanā

९-१०. आनन्दसुत्तद्वयवण्णना (दोन्ही आनंद सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

---

39-40. Navame kappaṭṭhikanti āyukappaṃ nirayamhi ṭhitikāraṇaṃ. Kibbisaṃ pasavatīti pāpaṃ paṭilabhati. Āpāyikoti apāyagamanīyo. Nerayikoti niraye nibbattanako. Vaggaratoti bhedarato. Yogakkhemā [Pg.311] padhaṃsatīti yogehi khemato arahattato dhaṃsati vigacchati. Dasame anuggahoti aññamaññassa saṅgahānuggaho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

३९-४०. नवव्या सूत्रात— ‘कप्पट्ठियं’ म्हणजे आयुष्य-कल्पभर नरकात राहण्याचे कारण असणारे. ‘किब्बिसं पसवति’ म्हणजे पाप प्राप्त करतो. ‘आपायिको’ म्हणजे अपाय (दुर्गती) कडे जाणारा. ‘नेरयिको’ म्हणजे नरकात उत्पन्न होणारा. ‘वग्गरतो’ म्हणजे भेदांमध्ये (विभाजनामध्ये) रमणारा. ‘योगक्खेमा पधंसति’ म्हणजे योगांपासून क्षेम असणाऱ्या अर्हत्त्वापासून भ्रष्ट होतो, दूर जातो. दहाव्या सूत्रात— ‘अनुग्गहो’ म्हणजे परस्परांना संग्रह आणि अनुग्रह (मदत) करणे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे।

---

Upālivaggo catuttho.

चौथा उपाळी वर्ग समाप्त।

---

5. Akkosavaggo

५. अक्कोस वग्गो (आक्रोश वर्ग)

---

4. Kusinārasuttavaṇṇanā

४. कुसिनारसुत्तवण्णना (कुसिनार सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

44. Pañcamassa catutthe kusinārāyanti evaṃnāmake nagare. Devatānaṃ atthāya baliṃ haranti etthāti baliharaṇo, tasmiṃ baliharaṇe. Acchiddena appaṭimaṃsenātiādīsu yena kenacideva pahaṭo vā hoti, vejjakammādīni vā katāni, tassa kāyasamācāro upacikādīhi khāyitatālapaṇṇaṃ viya chiddo ca, paṭimasituṃ yattha katthaci gahetvā ākaḍḍhituṃ sakkuṇeyyatāya paṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso nāma. Vacīsamācāro pana musāvādaomasavādapesuññaamūlakānuddhaṃsanādīhi chiddo sappaṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso. Mettaṃ nu kho me cittanti palibodhaṃ chinditvā kammaṭṭhānabhāvanānuyogena adhigataṃ me mettacittaṃ. Anāghātanti āghātavirahitaṃ, vikkhambhanena vihatāghātanti attho. Kattha vuttanti idaṃ sikkhāpadaṃ kismiṃ nagare vuttaṃ.

४४. पाचव्या वर्गाच्या चौथ्या सूत्रात— ‘कुसिनारायं’ म्हणजे या नावाच्या नगरात. ‘येथे देवतांसाठी बळी (नैवेद्य) नेतात म्हणून याला बलिहरण म्हणतात’, त्या बलिहरण नावाच्या वनात. ‘अच्छिद्देन अप्पटिमंसेन’ इत्यादी पदांमध्ये— कोणाकडून तरी मारहाण झाली असेल किंवा वैद्यकीय उपचार इत्यादी केले गेले असेल, तर त्याचा कायिक सदाचार (शारीरिक आचरण) वाळवी इत्यादींनी खाल्लेल्या ताडपत्राप्रमाणे छिद्रयुक्त (दोषयुक्त) होतो, आणि कोठेही पकडून ओढता येण्यासारखा असल्यामुळे ओढता येण्याजोगा (दोष काढण्याजोगा) होतो. याच्या उलट असणारा कायिक सदाचार ‘अच्छिद्र’ (छिद्ररहित) आणि ‘अप्पटिमंस’ (दोष काढण्यास अयोग्य) म्हटला जातो. वाचिक सदाचार (वाणीचे आचरण) मात्र असत्य बोलणे, टोमणे मारणे, चहाडी करणे, निराधार आरोप करणे इत्यादींमुळे छिद्रयुक्त आणि ओढता येण्याजोगा होतो; याच्या उलट असणारा वाचिक सदाचार ‘अच्छिद्र’ आणि ‘अप्पटिमंस’ असतो. ‘मेत्तं नु खो मे चित्तं’ म्हणजे अडथळे (चिंता) तोडून, कर्मस्थान भावनेच्या अभ्यासाने मी हे मैत्रीचे चित्त प्राप्त केले आहे. ‘अनाघातं’ म्हणजे द्वेषरहित, विष्कंभन प्रहाणाने नष्ट केलेला द्वेष असणारे, असा अर्थ आहे. ‘कत्थ वृत्तं’ म्हणजे हे शिक्षापद कोणत्या नगरात सांगितले गेले?

---

Kālena vakkhāmītiādīsu eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento kālena vadati nāma. Saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā salākaggayāgaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu vā upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento akālena vadati nāma. Tacchena vadanto bhūtena vadati nāma. ‘‘Daharamahallakaparisāvacarakapaṃsukūlikadhammakathikapatirūpaṃ tava ida’’nti vadanto pharusena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ pana katvā, ‘‘bhante mahallakattha, parisāvacarakattha, paṃsukūlikattha, dhammakathikatthapatirūpaṃ tumhākamida’’nti vadanto [Pg.312] saṇhena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto atthasaṃhitena vadati nāma. Mettacitto vakkhāmi no dosantaroti mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā vakkhāmi, na duṭṭhacitto hutvā.

"योग्य वेळी बोलेन" इत्यादींमध्ये, एक भिक्खू दुसऱ्या भिक्खूकडून परवानगी घेऊन जेव्हा चोदना करतो, तेव्हा तो 'योग्य वेळी बोलतो' असे म्हटले जाते. संघामध्ये किंवा गणांच्या मध्ये किंवा शलाकागृह, यागुगृह, विचार करण्याची जागा (वितर्कमाळ), भिक्षाटन मार्ग, आसनशाळा इत्यादी ठिकाणी, किंवा उपस्थायकांनी (सेवकांनी) वेढलेले असताना चोदना करणारा 'अकाली (अयोग्य वेळी) बोलतो' असे म्हटले जाते. सत्य गोष्टीने बोलणारा 'सत्य बोलतो' असे म्हटले जाते. "हे तरुण, हे वृद्ध, हे परिषदेत वावरणारे, हे पांसुकूलिक, हे धम्मकथिका, हे तुला शोभते का?" असे बोलणारा 'कठोरपणे बोलतो' असे म्हटले जाते. परंतु, कारणाचा आश्रय घेऊन, "भंते, आपण वृद्ध आहात, आपण परिषदेत वावरणारे आहात, आपण पांसुकूलिक आहात, आपण धम्मकथिक आहात, हे आपल्याला योग्य आहे का?" असे बोलणारा 'मृदू शब्दांत बोलतो' असे म्हटले जाते. कारणाचा आश्रय घेऊन बोलणारा 'अर्थयुक्त (कल्याणकारक) बोलतो' असे म्हटले जाते. "मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलेन, द्वेषाने नाही" याचा अर्थ मैत्रीचे चित्त प्रस्थापित करून बोलेन, दूषित चित्ताने नाही.

---

5. Rājantepurappavesanasuttavaṇṇanā

५. राजअन्तेपूरप्रवेशनसुत्तवर्णना (राजवाड्याच्या अंतःपुरात प्रवेश करण्यासंबंधीच्या सुत्ताचे वर्णन).

---

45. Pañcame kataṃ vā karissanti vāti methunavītikkamaṃ kariṃsu vā karissanti vā. Ratananti maṇiratanādīsu yaṃkiñci. Patthetīti māretuṃ icchati. Hatthisambādhanti hatthīhi sambādhaṃ. Hatthisammaddanti vā pāṭho, tassattho – hatthīhi sammaddo etthāti hatthisammaddaṃ. Sesesupi eseva nayo. Rajanīyāni rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbānīti etāni rāgajanakāni rūpādīni tattha paripūrāni honti.

४५. पाचव्या सुत्तात, 'केले आहे किंवा करतील' म्हणजे मैथुनधर्माचे उल्लंघन केले आहे किंवा करतील. 'रत्न' म्हणजे मणी-रत्नादींपैकी कोणतेही रत्न. 'इच्छा करतो' म्हणजे मारण्याची इच्छा करतो. 'हत्तिसंबाध' म्हणजे हत्तींमुळे अरुंद (गजबजलेले). 'हत्तिसम्मद' असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ - जेथे हत्तींचे मर्दन (गर्दी) होते ते 'हत्तिसम्मद'. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'रंजनीय रूप, शब्द, गंध, रस आणि स्पर्श' म्हणजे राग (आसक्ती) उत्पन्न करणारे हे रूप इत्यादी विषय तेथे परिपूर्ण असतात.

---

6. Sakkasuttavaṇṇanā

६. सक्कसुत्तवर्णना (शक्रसुत्ताचे वर्णन).

---

46. Chaṭṭhe sokasabhayeti sokena sabhaye. Sokabhayeti vā pāṭho, ayamevattho. Dutiyapadepi eseva nayo. Yena kenaci kammaṭṭhānenāti kasivaṇijjādikammesu yena kenaci kammena. Anāpajja akusalanti kiñci akusalaṃ anāpajjitvā. Nibbiseyyāti uppādeyya ācineyya. Dakkhoti cheko. Uṭṭhānasampannoti uṭṭhānavīriyena samannāgato. Alaṃ vacanāyāti yutto vacanāya. Ekantasukhappaṭisaṃvedī vihareyyāti ekantameva kāyikacetasikasukhaṃ ñāṇena paṭisaṃvedento vihareyya. Aniccāti hutvā abhāvato. Tucchāti sārarahitā. Musāti niccasubhasukhā viya khāyamānāpi tathā na hontīti musā. Mosadhammāti nassanasabhāvā. Tasmā te paṭicca dukkhaṃ uppajjatīti sandasseti. Idha pana voti ettha vo ti nipātamattaṃ. Apaṇṇakaṃ vā sotāpannoti avirādhitaṃ ekaṃsena sotāpanno vā hoti. Sopi jhānaṃ nibbatteti, brahmalokaṃ vā gantvā chasu vā kāmasaggesu ekantasukhappaṭisaṃvedī hutvā vihareyya. Imasmiṃ sutte satthā aṭṭhaṅguposathassa guṇaṃ kathesi.

४६. सहाव्या सुत्तात, 'सोक सभये' म्हणजे शोकामुळे भययुक्त. 'सोकभये' असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ हाच आहे. दुसऱ्या पदातही (मरणसभये) हाच नियम आहे. 'कोणत्याही कर्मस्थानाने' म्हणजे शेती, व्यापार इत्यादी कामांपैकी कोणत्याही कामाने. 'अकुशल न मिळवता' म्हणजे कोणत्याही अकुशलात न पडता. 'मिळवावे' म्हणजे उत्पन्न करावे किंवा संचय करावे. 'दक्ख' म्हणजे चतुर (कुशल). 'उत्थानसंपन्न' म्हणजे उत्थान-वीर्याने (प्रयत्नाने) युक्त. 'बोलण्यास योग्य' म्हणजे बोलण्यास योग्य असलेला. 'एकांतसुख अनुभवत विहरेल' म्हणजे केवळ शारीरिक आणि मानसिक सुखाचा ज्ञानाने अनुभव घेत विहरेल. 'अनित्य' म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होणारे असल्यामुळे. 'तुच्छ' म्हणजे साररहित. 'मृषा' म्हणजे नित्य, शुभ आणि सुखरूप असल्यासारखे भासले तरी प्रत्यक्षात तसे नसणे, म्हणून 'मृषा'. 'मोसधम्मा' म्हणजे नाश पावण्याच्या स्वभावाचे. म्हणून, त्यांचा आश्रय घेतल्याने दुःख उत्पन्न होते, हे दर्शविते. 'इध पन वो' येथे 'वो' हा केवळ निपात आहे. 'अपण्णकं वा सोतापन्नो' म्हणजे अचूकपणे, निश्चितपणे सोतापन्न होतो. तो देखील ध्यान उत्पन्न करून, ब्रह्मलोकात जाऊन किंवा सहा कामस्वर्गांत जाऊन एकांतसुखाचा अनुभव घेत विहरेल. या सुत्तात शास्त्यांनी अष्टांग उपोसथाचे गुण सांगितले आहेत.

---

7. Mahālisuttavaṇṇanā

७. महालिसुत्तवर्णना (महालीसुत्ताचे वर्णन).

---

47. Sattame [Pg.313] micchāpaṇihitanti micchā ṭhapitaṃ. Adhammacariyāvisamacariyāti akusalakammapathavasena adhammacariyasaṅkhātā visamacariyā. Kusalakammapathavasena itarā veditabbā. Evamidha vaṭṭameva kathitaṃ.

४७. सातव्या सुत्तात, 'मिच्छापणिहितं' म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने ठेवलेले. 'अधम्मचरिया विसमचरिया' म्हणजे अकुशल कर्मपथांच्या प्रभावाने अधर्मचर्या म्हणून ओळखली जाणारी विषमचर्या (अयोग्य आचरण). कुशल कर्मपथांच्या प्रभावाने दुसरी (धम्मचर्या समचर्या) समजली पाहिजे. अशा प्रकारे, येथे आचरणच (कर्तव्यच) सांगितले आहे.

---

8. Pabbajitaabhiṇhasuttavaṇṇanā

८. पब्बजितअभिण्हसुत्तवर्णना (प्रव्रजित-अभिण्हसुत्ताचे वर्णन).

---

48. Aṭṭhame pabbajitenāti gharāvāsaṃ pahāya sāsane pabbajjaṃ upagatena. Abhiṇhanti abhikkhaṇaṃ punappunaṃ, paccavekkhitabbā oloketabbā sallakkhetabbā. Vevaṇṇiyanti vivaṇṇabhāvaṃ. Taṃ panetaṃ vevaṇṇiyaṃ duvidhaṃ hoti sarīravevaṇṇiyaṃ parikkhāravevaṇṇiyañca. Tattha kesamassuoropanena sarīravevaṇṇiyaṃ veditabbaṃ. Pubbe pana nānāvirāgāni sukhumavatthāni nivāsetvāpi nānaggarasabhojanaṃ suvaṇṇarajatabhājanesu bhuñjitvāpi sirigabbhe varasayanāsanesu nipajjitvāpi nisīditvāpi sappinavanītādīhi bhesajjaṃ katvāpi pabbajitakālato paṭṭhāya chinnasaṅghaṭitakasāvarasapītāni vatthāni nivāsetabbāni, ayapatte vā mattikapatte vā missakodano bhuñjitabbo, rukkhamūlādisenāsane muñjatiṇasantharaṇādīsu nipajjitabbaṃ, cammakhaṇḍataṭṭikādīsu nisīditabbaṃ, pūtimuttādīhi bhesajjaṃ kattabbaṃ hoti. Evamettha parikkhāravevaṇṇiyaṃ veditabbaṃ. Evaṃ paccavekkhato kopo ca māno ca pahīyati.

४८. आठव्या सुत्तात, 'प्रव्रजिताने' म्हणजे गृहस्थाश्रम सोडून शासनात प्रव्रज्या ग्रहण केलेल्याने. 'अभिण्हं' म्हणजे सतत, वारंवार. 'प्रत्यवेक्षण करावे' म्हणजे पाहावे, लक्ष द्यावे. 'वैवर्ण्य' म्हणजे विवर्ण भाव (कुरूपता). ते वैवर्ण्य दोन प्रकारचे असते: शरीर-वैवर्ण्य आणि परिष्कार-वैवर्ण्य. त्यापैकी, केस आणि दाढी काढल्याने होणारे ते 'शरीर-वैवर्ण्य' समजावे. पूर्वी (गृहस्थ असताना) विविध रंगांचे सूक्ष्म वस्त्र परिधान केले असले, सोन्या-चांदीच्या पात्रांतून उत्तम चवीचे भोजन केले असले, वैभवशाली खोलीत उत्तम शय्येवर निजले किंवा बसले असले, आणि तूप-लोणी इत्यादींनी औषधोपचार केला असला, तरी प्रव्रजित झाल्यापासून कापलेले, जोडलेले आणि काषाय रंगाने रंगवलेले वस्त्र परिधान करावे लागते; लोखंडी किंवा मातीच्या पात्रात मिश्र अन्न खावे लागते; वृक्षाच्या मुळाशी किंवा मुंज गवताच्या अंथरुणावर निजावे लागते; चामड्याच्या तुकड्यावर किंवा चटईवर बसावे लागते; आणि गोमूत्र इत्यादींनी औषधोपचार करावा लागतो. अशा प्रकारे, येथे 'परिष्कार-वैवर्ण्य' समजावे. असे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्या भिक्खूचा राग आणि मान (अहंकार) नष्ट होतो.

---

Parapaṭibaddhā me jīvikāti mayhaṃ paresu paṭibaddhā parāyattā catupaccayajīvikāti. Evaṃ paccavekkhato hi ājīvo parisujjhati, piṇḍapāto ca apacito hoti, catūsu paccayesu apaccavekkhitaparibhogo nāma na hoti. Añño me ākappo karaṇīyoti yo gihīnaṃ uraṃ abhinīharitvā gīvaṃ paggahetvā lalitenākārena aniyatapadavītihārena gamanākappo hoti, tato aññova ākappo mayā karaṇīyo, santindriyena santamānasena yugamattadassinā visamaṭṭhāne udakasakaṭeneva mandamitapadavītihārena hutvā gantabbanti paccavekkhitabbaṃ. Evaṃ paccavekkhato hi iriyāpatho sāruppo hoti, tisso sikkhā paripūrenti. Kaccinukhoti salakkhaṇe nipātasamudāyo. Attāti cittaṃ. Sīlato na upavadatīti [Pg.314] aparisuddhaṃ te sīlanti sīlapaccayo na upavadati. Evaṃ paccavekkhato hi ajjhattaṃ hirī samuṭṭhāti, sā tīsu dvāresu saṃvaraṃ sādheti, tīsu dvāresu saṃvaro catupārisuddhisīlaṃ hoti, catupārisuddhisīle ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāti. Anuvicca viññū sabrahmacārīti paṇḍitā sabrahmacārino anuvicāretvā. Evaṃ paccavekkhato hi bahiddhā ottappaṃ saṇṭhāti, taṃ tīsu dvāresu saṃvaraṃ sādhetīti anantaranayeneva veditabbaṃ.

'माझी उपजीविका इतरांवर अवलंबून आहे' म्हणजे माझी चार प्रत्ययांनी होणारी उपजीविका इतरांवर, परावलंबी आहे. कारण असे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याची उपजीविका शुद्ध होते, आणि पिंडपाताचे देखील प्रत्यवेक्षण केले जाते; चार प्रत्ययांचा अप्रत्यवेक्षित (विचार न करता) उपभोग घेणे घडत नाही. 'माझे आचरण वेगळे असले पाहिजे' म्हणजे गृहस्थांचे छाती पुढे काढून, मान वर करून, विलासी पद्धतीने आणि अनियंत्रित पावले टाकत चालण्याचे जे आचरण असते, त्यापेक्षा वेगळेच आचरण मी केले पाहिजे. शांत इंद्रियांनी, शांत मनाने, केवळ एका जू (युगमात्र) अंतरावर पाहत, विषम जागी पाण्याचे गाडे नेल्याप्रमाणे हळूहळू आणि मोजून पावले टाकत चालले पाहिजे, असे प्रत्यवेक्षण करावे. कारण असे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याचा ईर्यापथ योग्य होतो आणि तीन शिक्षा परिपूर्ण होतात. 'कच्चि नु खो' हा स्वलक्षण दाखवणारा निपातसमूह आहे. 'आत्मा' म्हणजे चित्त. 'शीलाच्या बाबतीत दोष देत नाही' म्हणजे "तुझे शील अपवित्र आहे" असा शीलाच्या कारणाने स्वतःला दोष दिला जात नाही. कारण असे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याच्या मनात आंतरिक 'ह्री' (लाज) उत्पन्न होते, ती तीन द्वारांमध्ये संवर साधते. तीन द्वारांमधील संवर म्हणजेच चतुपारिशुद्धिशील होय. चतुपारिशुद्धिशीलात स्थित राहून विपश्यना वाढवून तो अर्हतपद प्राप्त करतो. 'शोध घेऊन सुज्ञ सब्रह्मचारी' म्हणजे विद्वान सब्रह्मचारी शोध घेऊन (विचार करून). कारण असे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याच्या मनात बाह्य 'ओत्तप्प' (भय) प्रस्थापित होते, ते तीन द्वारांमध्ये संवर साधते, हे आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

---

Nānābhāvo vinābhāvoti jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo. Evaṃ paccavekkhato hi tīsu dvāresu asaṃvutākāro nāma na hoti, maraṇassati sūpaṭṭhitā hoti. Kammassakomhītiādīsu kammaṃ mayhaṃ sakaṃ attano santakanti kammassakā. Kammena dātabbaṃ phalaṃ dāyaṃ, kammassa dāyaṃ kammadāyaṃ, taṃ ādīyāmīti kammadāyādo. Kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇanti kammayoni. Kammaṃ mayhaṃ bandhu ñātakoti kammabandhu. Kammaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇo. Tassa dāyādo bhavissāmīti tassa kammassa dāyādo tena dinnaphalaṃ paṭiggāhako bhavissāmi. Evaṃ kammassakataṃ pana paccavekkhato pāpakaraṇaṃ nāma na hoti. Kathaṃbhūtassa me rattindivā vītivattantīti kinnu kho me vattappaṭipattiṃ karontassa, udāhu akarontassa, buddhavacanaṃ sajjhāyantassa, udāhu asajjhāyantassa, yonisomanasikāre kammaṃ karontassa, udāhu akarontassāti kathaṃbhūtassa me rattindivā vītivattanti, parivattantīti attho. Evaṃ paccavekkhato hi appamādo paripūrati.

‘नानाभावो विनाभावो’ म्हणजे जन्माने (उत्पत्तीने) नानाभाव (विविधता) होणे आणि मृत्यूने विनाभाव (वियोग) होणे. असे चिंतन करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत तीन द्वारांमध्ये (काया, वाचा, मन) असंयत भाव (प्रमाद) होत नाही आणि मरणसती (मरणाचे स्मरण) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते. ‘कम्मस्सकोम्हि’ (मी माझ्या कर्माचा मालक आहे) इत्यादींमध्ये—कर्म हेच माझे स्वतःचे धन आहे, म्हणून ‘कम्मस्सका’ (कर्म-स्वकीय). कर्माने दिलेले फळ म्हणजे दाय (वारसा), कर्माचा दाय म्हणजे ‘कम्मदाय’, तो जो स्वीकारतो तो ‘कम्मदायोद’ (कर्माचा वारसदार). कर्म हेच माझे योनी (कारण) आहे, म्हणून ‘कम्मयोनी’. कर्म हेच माझे बंधू (नातेवाईक) आहे, म्हणून ‘कम्मबंधू’. कर्म हेच माझे प्रतिशरण (आश्रय) आहे, म्हणून ‘कम्मपटिसरण’. ‘त्याचा वारसदार होईन’ म्हणजे त्या कर्माचा वारसदार होऊन त्याने दिलेले फळ ग्रहण करणारा होईन. अशा प्रकारे कर्माच्या स्वकीयतेचे चिंतन करणाऱ्याला पापकृत्य करणे घडत नाही. ‘माझे रात्रंदिवस कशा प्रकारे व्यतीत होत आहेत?’ याचा अर्थ असा की—मी कर्तव्य-आचरण (वत्त-प्रतिपत्ती) करत असताना माझे रात्रंदिवस व्यतीत होत आहेत की न करत असताना? बुद्धवचनाचे सज्झाय (सस्वर पठण) करत असताना की न करत असताना? योनिसोमनसिकारपूर्वक कर्म करत असताना की न करत असताना? अशा प्रकारे ‘माझे रात्रंदिवस कशा प्रकारे व्यतीत होत आहेत, बदलत आहेत?’ हा अर्थ आहे. असे चिंतन करणाऱ्याचा अप्पमाद (अप्रमाद/जागरूकता) परिपूर्ण होतो.

---

Suññāgāre abhiramāmīti vivittokāse sabbiriyāpathesu ekakova hutvā kacci nu kho abhiramāmīti attho. Evaṃ paccavekkhato kāyaviveko paripūrati. Uttarimanussadhammoti uttarimanussānaṃ ukkaṭṭhamanussabhūtānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca jhānādidhammo, dasakusalakammapathasaṅkhātamanussadhammato vā uttaritaro visiṭṭhataro dhammo me mama santāne atthi nu kho, santi nu khoti attho. Alamariyañāṇadassanavisesoti mahaggatalokuttarapaññā pajānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanaṭṭhena dassananti ñāṇadassanaṃ, ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti [Pg.315] ariyañāṇadassanaṃ, alaṃ pariyattakaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha, assa vāti alamariyañāṇadassano, jhānādibhedo uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassano ca so viseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso. Atha vā tameva kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ visuddhaṃ ñāṇadassanameva visesoti alamariyañāṇadassanaviseso vā. Adhigatoti paṭiladdho me atthi nu kho. Sohanti paṭiladdhaviseso so ahaṃ. Pacchime kāleti maraṇamañce nipannakāle. Puṭṭhoti sabrahmacārīhi adhigataguṇavisesaṃ pucchito. Na maṅku bhavissāmīti patitakkhandho nittejo na hessāmīti. Evaṃ paccavekkhantassa hi moghakālakiriyā nāma na hoti.

‘शून्यागारात (निर्जन स्थानी) मी रममाण होतो का?’ याचा अर्थ असा की, एकांत जागी सर्व इरियापथांमध्ये (हालचालींमध्ये) एकटाच राहून ‘मी खरोखर रममाण होतो का?’ असा अर्थ आहे. असे चिंतन करणाऱ्याचा कायविवेक (शारीरिक एकांत) परिपूर्ण होतो. ‘उत्तरीमनुस्सधम्म’ (उत्कृष्ट मनुष्यधर्म) म्हणजे उत्कृष्ट मनुष्य असलेल्या ध्यान करणाऱ्यांचे आणि आर्यांचे ध्यानादी धर्म, किंवा दहा कुशल कर्मपथांरूप मनुष्यधर्मापेक्षा अधिक श्रेष्ठ व विशिष्ट असलेला धर्म ‘माझ्या चित्तसंततीमध्ये आहे का?’ असा अर्थ आहे. ‘अलमरियञाणदस्सनविसेस’ म्हणजे—महग्गत आणि लोकोत्तर प्रज्ञा ही जाणण्याच्या अर्थाने ‘ज्ञान’ आहे; डोळ्यांनी पाहिल्याप्रमाणे धर्माचा प्रत्यक्ष अनुभव घेण्याच्या अर्थाने ‘दर्शन’ आहे; आर्य, विशुद्ध आणि उत्तम असे ज्ञानदर्शन म्हणजे ‘आर्यज्ञानदर्शन’ होय. क्लेशांचा नाश करण्यास समर्थ असलेले पुरेसे आर्यज्ञानदर्शन ज्याच्याकडे आहे तो ‘अलमरियञाणदस्सन’ होय. ध्यानादी भेद असलेला उत्तरीमनुस्सधम्म आणि अलमरियञाणदस्सन हा जो विशेष आहे, तो ‘अलमरियञाणदस्सनविसेस’ होय. किंवा क्लेशांचा नाश करण्यास समर्थ असलेल्या विशुद्ध ज्ञानदर्शनालाच विशेष मानून ‘अलमरियञाणदस्सनविसेस’ असे म्हटले आहे. ‘अधिगत’ म्हणजे मला प्राप्त झालेला आहे का? ‘सोहं’ म्हणजे तो विशेष प्राप्त झालेला मी. ‘पश्चिम काळात’ म्हणजे मृत्यूशय्येवर पडलेल्या वेळी. ‘पुट्ठो’ म्हणजे सब्रह्मचाऱ्यांनी अधिगत गुणविशेषांबद्दल विचारले असता. ‘मी खिन्न (तेजहीन) होणार नाही’ म्हणजे मान खाली घालणारा किंवा निस्तेज होणार नाही. असे चिंतन करणाऱ्याचा मृत्यू व्यर्थ (मोघकालक्रिया) होत नाही.

---

9-10. Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

९-१०. शरीरट्ठधम्मसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

49-50. Navame ponobbhavikoti punabbhavanibbattako. Bhavasaṅkhāroti bhavasaṅkharaṇakammaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Dasame sīlabāhusaccavīriyasatipaññā lokiyalokuttarāmissikā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

४९-५०. नवव्या सुत्तात ‘पोनोब्भविको’ म्हणजे पुन्हा जन्म घडवून आणणारे (पुनर्भव-निर्वर्तक). ‘भवसंखारो’ म्हणजे भव निर्माण करणारे कर्म (भवसंखरणकर्म). या सुत्तात केवळ वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) बद्दलच सांगितले आहे. दहाव्या सुत्तात शील, बहुश्रुतता (बाहुसच्च), वीर्य, सती आणि प्रज्ञा हे लौकिक व लोकोत्तर संमिश्र स्वरूपात सांगितले आहेत. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

Akkosavaggo pañcamo.

पाचवा अक्कोसवग्ग समाप्त.

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

पहिले पण्णासक समाप्त झाले.

---

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुसरे पण्णासक.

---

(6) 1. Sacittavaggo

(६) १. सचित्तवग्ग.

---

1-4. Sacittasuttādivaṇṇanā

१-४. सचित्तसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

51-54. Dutiyassa [Pg.316] paṭhame sacittapariyāyakusaloti attano cittavārakusalo. Rajanti āgantukaupakkilesaṃ. Aṅgaṇanti tatthajātakaaṅgakāḷatilakādiṃ. Āsavānaṃ khayāyāti arahattatthāya. Tatiye paṭibhānenāti vacanasaṇṭhānena. Catutthe adhipaññādhammavipassanāyāti saṅkhārapariggāhakavipassanāya.

५१-५४. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात ‘सचित्तपरियायकुसलो’ म्हणजे स्वतःच्या चित्ताच्या अवस्थेबाबत कुशल असणारा (चित्तवारकुशल). ‘रजं’ म्हणजे आगंतुक (बाह्य) उपक्किलेस (मल). ‘अंगणं’ म्हणजे शरीरावर उत्पन्न होणारे डाग, तीळ इत्यादी. ‘आसवानं खयाय’ म्हणजे अर्हत्त्वाच्या प्राप्तीसाठी. तिसऱ्या सुत्तात ‘पटिभानेन’ म्हणजे बोलण्याच्या सुसंस्कृतपणाने (वचनसंस्थानाने). चौथ्या सुत्तात ‘अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनाय’ म्हणजे संस्कारांचे ग्रहण करणाऱ्या विपश्यनेद्वारे (संखारपरिग्गाहकविपश्यनेद्वारे).

---

8. Mūlakasuttavaṇṇanā

८. मूलकसुत्ताचे वर्णन.

---

58. Aṭṭhame amatogadhāti ettha saupādisesā nibbānadhātu kathitā, nibbānapariyosānāti ettha anupādisesā. Anupādisesaṃ pattassa hi sabbe dhammā pariyosānappattā nāma honti. Sesapadāni heṭṭhā vuttatthāneva.

५८. आठव्या सुत्तात ‘अमतोदधा’ या पदाने सउपादिशेष निर्वाणधातू सांगितली आहे, तर ‘निर्वाणपरियोसाना’ या पदाने अनुपदिशेष निर्वाणधातू सांगितली आहे. कारण अनुपदिशेष निर्वाणधातू प्राप्त झालेल्या व्यक्तीसाठी सर्व धर्म संपुष्टात आलेले (परियोसानप्राप्त) असतात. उर्वरित पदांचे अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

---

9. Pabbajjāsuttavaṇṇanā

९. पब्बज्जासुत्ताचे वर्णन.

---

59. Navame tasmāti yasmā evaṃ aparicitacittassa sāmaññattho na sampajjati, tasmā. Yathāpabbajjāparicitañca no cittaṃ bhavissatīti yathā pabbajjānurūpena paricitaṃ. Ye hi keci pabbajanti nāma, sabbe te arahattaṃ patthetvā. Tasmā yaṃ cittaṃ arahattādhigamatthāya paricitaṃ vaḍḍhitaṃ, taṃ yathāpabbajjāparicitaṃ nāmāti veditabbaṃ. Evarūpaṃ pana cittaṃ bhavissatīti sikkhitabbaṃ. Lokassa samañca visamañcāti sattalokassa sucaritaduccaritāni. Lokassa bhavañca vibhavañcāti tassa vaḍḍhiñca vināsañca, tathā sampattiñca vipattiñca. Lokassa samudayañca atthaṅgamañcāti pana saṅkhāralokaṃ sandhāya vuttaṃ, khandhānaṃ nibbattiñca bhedañcāti attho.

५९. नवव्या सुत्तात ‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी अशा प्रकारे चित्ताचा सराव नसलेल्या व्यक्तीला श्रामण्यफळ (सामञ्ञत्थ) प्राप्त होत नाही, त्या अर्थी. ‘आमचे चित्त प्रव्रज्येला अनुरूप असे सरावलेले असेल’ म्हणजे प्रव्रज्येच्या योग्यतेनुसार सरावलेले असेल. कारण जे कोणी प्रव्रज्या घेतात, ते सर्व अर्हत्त्वाची आकांक्षा धरूनच प्रव्रज्या घेतात. म्हणून अर्हत्त्व प्राप्तीसाठी ज्या चित्ताचा सराव केला जातो आणि जे विकसित केले जाते, त्याला ‘प्रव्रज्येला अनुरूप सरावलेले चित्त’ असे समजावे. ‘अशा प्रकारचे चित्त आमचे होईल’ असा अभ्यास करावा. ‘लोकाचे सम आणि विषम’ म्हणजे सत्त्वलोकाचे सुचरित आणि दुश्चरित. ‘लोकाचा भव आणि विभव’ म्हणजे त्याची वृद्धी आणि विनाश, तसेच समृद्धी आणि विपत्ती. ‘लोकाचा उदय आणि अस्त’ हे पद मात्र संस्कारलोकाला उद्देशून म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ स्कंधांची उत्पत्ती आणि त्यांचा भेद (नाश) असा आहे.

---

10. Girimānandasuttavaṇṇanā

१०. गिरिमानंदसुत्ताचे वर्णन.

---

60. Dasame [Pg.317] anukampaṃ upādāyāti girimānandatthere anukampaṃ paṭicca. Cakkhurogotiādayo vatthuvasena veditabbā. Nibbattitappasādānañhi rogo nāma natthi. Kaṇṇarogoti bahikaṇṇe rogo. Pināsoti bahināsikāya rogo. Nakhasāti nakhehi vilekhitaṭṭhāne rogo. Pittasamuṭṭhānāti pittasamuṭṭhitā. Te kira dvattiṃsa honti. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Utupariṇāmajāti utupariṇāmena accuṇhātisītena uppajjanakarogā. Visamaparihārajāti aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā. Opakkamikāti vadhabandhanādinā upakkamena jātā. Kammavipākajāti balavakammavipākasambhūtā. Santanti rāgādisantatāya santaṃ. Atappakaṭṭhena paṇītaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

६०. दहाव्या सुत्तात ‘अनुकम्पं उपादाय’ म्हणजे गिरिमानंद थेरांबद्दलच्या अनुकंपेमुळे (दयेमुळे). ‘चक्खुरोगो’ (डोळ्यांचे आजार) इत्यादी आजार हे त्यांच्या अधिष्ठानाच्या (वस्तूच्या) आधारे समजून घ्यावेत. कारण उत्पन्न झालेल्या प्रसाद रूपांना (इंद्रियांना) कोणताही रोग नसतो. ‘कण्णरोगो’ म्हणजे बाह्य कानाचा रोग. ‘पिनासो’ म्हणजे बाह्य नाकाचा रोग. ‘नखसा’ म्हणजे नखांनी ओरखडलेल्या जागी होणारा रोग. ‘पित्तसमुट्ठाना’ म्हणजे पित्तामुळे उत्पन्न होणारे रोग; ते सुमारे बत्तीस प्रकारचे असतात असे म्हणतात. कफामुळे उत्पन्न होणाऱ्या रोगांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. ‘ऋतुपरिणामजा’ म्हणजे ऋतूच्या बदलामुळे (अति उष्णता किंवा अति थंडीमुळे) उत्पन्न होणारे रोग. ‘विषमपरिहारजा’ म्हणजे अति वेळ उभे राहणे, अति वेळ बसणे इत्यादी अयोग्य शारीरिक हालचालींमुळे उत्पन्न झालेले रोग. ‘ओपक्कमिका’ म्हणजे मारहाण, बंधन इत्यादी बाह्य उपक्रमांमुळे उत्पन्न झालेले रोग. ‘कम्मविपाकजा’ म्हणजे बलवान अकुशल कर्माच्या विपाकामुळे उत्पन्न झालेले रोग. ‘सन्तं’ म्हणजे रागादी क्लेशांच्या शमनामुळे शांत असलेले. अतृप्ती निर्माण न करण्याच्या अर्थाने ‘प्रणीत’ (उत्कृष्ट). उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ सर्वत्र स्पष्टच आहे.

---

Sacittavaggo paṭhamo.

पहिला सचित्तवग्ग समाप्त.

---

(7) 2. Yamakavaggo

(७) २. यमकवग्ग.

---

1. Avijjāsuttādivaṇṇanā

१. अविद्यासुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

61-62. Dutiyassa paṭhame sāhāranti sapaccayaṃ. Vijjāvimuttinti phalañāṇañceva sesasampayuttadhamme ca. Bojjhaṅgāti maggabojjhaṅgā. Dutiye bhavataṇhāyāti bhavapatthanāya. Evaṃ dvīsupi suttesu vaṭṭameva kathitaṃ, vaṭṭañcettha paṭhame sutte avijjāmūlakaṃ vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiye taṇhāmūlakaṃ.

६१-६२. दुसऱ्या वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'साहारा' म्हणजे कारणासहित (सप्रत्यय). 'विद्याविमुक्ती' म्हणजे फलज्ञान आणि इतर संप्रयुक्त धर्म. 'बोझंग' म्हणजे मार्ग-बोझंग होय. दुसऱ्या सुत्तात, 'भवतण्हा' म्हणजे भवाची (अस्तित्वाची) आकांक्षा होय. अशा प्रकारे, दोन्ही सुत्तांमध्ये संसारचक्र (वट्ट) आणि संसारमुक्ती (विवट्ट) याविषयीच सांगितले आहे. त्यापैकी पहिल्या सुत्तात अविद्या-मूलक संसारचक्र सांगितले आहे आणि दुसऱ्या सुत्तात तृष्णा-मूलक (तण्हा-मूलक) संसारचक्र सांगितले आहे.

---

3-4. Niṭṭhaṅgatasuttādivaṇṇanā

३-४. निट्ठंगतसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

63-64. Tatiye niṭṭhaṃ gatāti nibbematikā. Idha niṭṭhāti imasmiṃyeva loke parinibbānaṃ. Idha vihāyāti imaṃ lokaṃ vijahitvā suddhāvāsabrahmalokaṃ. Catutthe aveccappasannāti acalappasādena sampannā. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ āpannā.

६३-६४. तिसऱ्या सुत्तात, 'निट्ठं गता' म्हणजे संशयरहित (शंकारहित). 'इध निट्ठा' म्हणजे याच लोकात परिनिर्वाण प्राप्त करणे. 'इध विहाय' म्हणजे या लोकाचा त्याग करून शुद्धावास ब्रह्मलोकात जाणे. चौथ्या सुत्तात, 'अवेच्चप्पसन्ना' म्हणजे अचल श्रद्धेने (प्रसादाने) युक्त असलेले. 'सोतापन्ना' म्हणजे आर्यमार्गरूपी प्रवाहात प्रविष्ट झालेले.

---

5-7. Paṭhamasukhasuttādivaṇṇanā

५-७. प्रथम सुखसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

65-67. Pañcame [Pg.318] vaṭṭamūlakaṃ sukhadukkhaṃ pucchitaṃ, chaṭṭhe sāsanamūlakaṃ. Sattame naḷakapānanti atīte bodhisattassa ovāde ṭhatvā vānarayūthena naḷehi udakassa pītaṭṭhāne māpitattā evaṃladdhanāmo nigamo. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti tato tato viloketvā. Piṭṭhi me āgilāyatīti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi cha vassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji. Upādinnakasarīrassa ṭhānanisajjādīhi appamattakena ābādhena na sakkā kenaci bhavituṃ. Taṃ gahetvāpi therassa okāsakaraṇatthaṃ evamāha. Saṅghāṭiṃ paññāpetvā ekamante patirūpaṭṭhāne paññattassa kappiyamañcassa upari attharitvā.

६५-६७. पाचव्या सुत्तात संसारचक्र-मूलक (वट्टमूलक) सुख-दुःखाविषयी विचारले आहे, आणि सहाव्या सुत्तात शासन-मूलक सुख-दुःखाविषयी विचारले आहे. सातव्या सुत्तात, 'नळकपायन' (नळपान) हे एका नगराचे (निगमाचे) नाव आहे; भूतकाळात बोधिसत्त्वांच्या (वानरराज असतानाच्या) उपदेशात राहून वानरसमूहाने वेळूच्या नळ्यांनी ज्या ठिकाणी पाणी प्यायले होते, त्या ठिकाणी वसविलेले असल्यामुळे त्याला हे नाव मिळाले आहे. 'तुण्हीभूतं तुण्हीभूतं' म्हणजे ज्या ज्या दिशेला ते पाहत होते, तिथे तिथे शांतता (मौन) पसरली होती. 'अनुविलोकेत्वा' म्हणजे त्या त्या दिशेला निरखून पाहून. 'माझी पाठ दुखत आहे' (पिठ्ठि मे आगिलायति) - पाठ का दुखत आहे? कारण भगवंतांनी सहा वर्षे कठोर साधना (महाप्रधान) केली असताना त्यांना मोठे शारीरिक दुःख झाले होते, त्यानंतर उत्तरवयात (वृद्धपकाळी) त्यांच्या पाठीत वायूचा विकार (पिठ्ठिवात) उद्भवला. उपादिन्नक शरीराच्या उभे राहणे, बसणे इत्यादींमुळे उद्भवलेल्या या लहानशा आजारापासून कोणीही मुक्त राहू शकत नाही. तो आजार लक्षात घेऊनही, थेरांना (सारिपुत्त थेरांना उपदेश करण्याची) संधी देण्यासाठी भगवंतांनी असे म्हटले. 'संघाटी अंथरून' म्हणजे योग्य ठिकाणी मांडलेल्या कल्पित (योग्य अशा) मंचकावर संघाटी अंथरून.

---

9-10. Kathāvatthusuttadvayavaṇṇanā

९-१०. कथावत्थुसुत्त द्वयाचे वर्णन.

---

69-70. Navame tiracchānakathanti aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtaṃ kathaṃ. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattakathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā gehasitakathāva tiracchānakathā hoti, ‘‘sopi nāma evaṃmahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃmahānubhāvo, meghadevo evaṃmahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehasitakathāva tiracchānakathā. Yuddhesupi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kammassādavaseneva kathā tiracchānakathā, ‘‘tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmarasassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiyaṃ pūjimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati.

६९-७०. नवव्या सुत्तात, 'तिरच्छानकथा' (हीनकथा/व्यर्थ चर्चा) म्हणजे जी मोक्षाकडे नेणारी नसल्यामुळे स्वर्ग आणि मोक्षाच्या मार्गात अडथळा ठरणारी चर्चा आहे. त्यामध्ये राजांविषयी "महासम्मत, मन्धाता, धर्माशोक हे असे महाप्रतापी होते" इत्यादी प्रकारे चालणारी चर्चा म्हणजे 'राजकथा' होय. हाच नियम चोरकथा इत्यादींनाही लागू होतो. त्यामध्ये "अमुक राजा अत्यंत रूपवान आणि दर्शनीय होता" इत्यादी गृहआश्रित (कामोपभोगाशी संबंधित) चर्चा हीच 'तिरच्छानकथा' होते. परंतु "तेवढा महाप्रतापी राजासुद्धा शेवटी विनाशाला प्राप्त झाला" अशा प्रकारे केलेली चर्चा मात्र कर्मस्थान (ध्यान) भावनेत स्थिर होते. चोरांच्या बाबतीतही "मूलदेव असा महाप्रतापी होता, मेघदेव असा महाप्रतापी होता" अशा त्यांच्या कृत्यांवरून "वाह! किती शूर होते ते!" अशी गृहआश्रित चर्चा हीच 'तिरच्छानकथा' आहे. युद्धांच्या बाबतीतही, भारत-युद्धादींमध्ये "अमुकाने तमुकाला असे मारले, असे विद्ध केले" अशा प्रकारे केवळ युद्धाच्या आस्वादाने केलेली चर्चा ही 'तिरच्छानकथा' आहे. परंतु "तेसुद्धा शेवटी विनाशाला प्राप्त झाले" अशा प्रकारे केलेली चर्चा सर्वथा कर्मस्थानच ठरते. तसेच, अन्न इत्यादींच्या बाबतीत "आम्ही असे सुंदर रंग केलेले, चवदार, मऊ स्पर्श असलेले अन्न खाल्ले, भोगले, प्यायले, उपभोगले" अशा प्रकारे काम-आस्वादाने बोलणे योग्य नाही. परंतु ती चर्चा सार्थ करून, "पूर्वी आम्ही अशा सुंदर रंग-गंधादींनी युक्त असलेले अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध शीलवंतांना दान केले होते, चैत्याची पूजा केली होती" अशा प्रकारे बोलणे योग्य आहे.

---

Ñātikathādīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati[Pg.319], sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbaṃ. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavaseneva na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo.

नातेवाईकांविषयीच्या चर्चेतही (ज्ञातिकथा), "आमचे नातेवाईक शूर आणि समर्थ आहेत" किंवा "पूर्वी आम्ही अशा विविध वाहनांतून फिरलो होतो" अशा प्रकारे आस्वादाने बोलणे योग्य नाही. परंतु ती चर्चा सार्थ करून, "ते आमचे नातेवाईकसुद्धा शेवटी विनाशाला प्राप्त झाले" किंवा "पूर्वी आम्ही अशा प्रकारच्या पादत्राणांचे संघाला दान केले होते" अशा प्रकारे बोलले पाहिजे. ग्रामकथा (गावाविषयीची चर्चा) सुद्धा गाव चांगले वसले आहे की वाईट, तिथे सुकाळ आहे की दुष्काळ, किंवा "अमुक गावातील लोक शूर आणि समर्थ आहेत" अशा प्रकारे केवळ आस्वादाने बोलणे योग्य नाही. परंतु ती चर्चा सार्थ करून, "ते श्रद्धावान आणि प्रसन्न आहेत" किंवा "ते विनाशाला (क्षय-व्ययाला) प्राप्त झाले" अशा प्रकारे बोलणे योग्य आहे. निगम, शहर आणि जनपदांविषयीच्या चर्चेतही हाच नियम आहे.

---

Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddho ahosi khayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. Surākathanti pāḷiyaṃ pana anekavidhaṃ majjakathaṃ assādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, ādīnavavaseneva vattuṃ vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukavisikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti vaṭṭati. Kumbhaṭṭhānakathā nāma kūṭaṭṭhānakathā udakatitthakathā vuccati (dī. ni. aṭṭha. 1.17; ma. ni. aṭṭha. 2.223; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1080). Kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayeneva vaṭṭati.

स्त्रीकथा (स्त्रियांविषयीची चर्चा) सुद्धा त्यांच्या रूप, शरीररचना इत्यादींवरून आस्वादाने बोलणे योग्य नाही; "त्या श्रद्धावान, प्रसन्न होत्या आणि शेवटी विनाशाला प्राप्त झाल्या" अशा प्रकारेच बोलणे योग्य आहे. शूरकथा (शूरवीरांविषयीची चर्चा) सुद्धा "नंदिमित्त नावाचा योद्धा अत्यंत शूर होता" अशा प्रकारे केवळ आस्वादाने बोलणे योग्य नाही; "तो श्रद्धावान होता आणि शेवटी विनाशाला प्राप्त झाला" अशा प्रकारेच बोलणे योग्य आहे. पाळीतील 'सुराकथा' (मद्यकथा) या शब्दाचा अर्थ विविध प्रकारच्या मद्यांविषयी आस्वादाने बोलणे योग्य नाही, तर केवळ त्याच्या दुष्परिणामांच्या (आदीनव) दृष्टीनेच बोलणे योग्य आहे. विसिखाकथा (गल्ली/रस्त्याविषयीची चर्चा) सुद्धा "अमुक गल्ली चांगली वसली आहे, वाईट वसली आहे, तिथले लोक शूर आणि समर्थ आहेत" अशा प्रकारे आस्वादाने बोलणे योग्य नाही; "ते श्रद्धावान, प्रसन्न आहेत आणि विनाशाला प्राप्त झाले" अशा प्रकारे बोलणे योग्य आहे. कुंभस्थानकथा म्हणजे कुंभारवाड्याविषयीची किंवा पाणवठ्याविषयीची (पाण्याच्या घाटाविषयीची) चर्चा असे म्हटले जाते, किंवा कुंभदासी (पाणी भरणारी दासी) विषयीची चर्चा होय. ती सुद्धा "ती अत्यंत आकर्षक आहे, नाचण्यात आणि गाण्यात हुशार आहे" अशा प्रकारे आस्वादाने बोलणे योग्य नाही; "ती श्रद्धावान आणि प्रसन्न आहे" इत्यादी पद्धतीनेच बोलणे योग्य आहे.

---

Pubbapetakathā nāma atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo. Nānattakathā nāma purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā tiracchānakathā. Lokakkhāyikā nāma ‘‘ayaṃ loko kena nimmito? Asukena nāma nimmito. Kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’tievamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaroti. Sāgaradevena khatattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddotievamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā nāma.

पूर्वप्रेतकथा म्हणजे दिवंगत (मृत) नातेवाईकांविषयीची चर्चा होय. त्यामध्ये सध्या हयात असलेल्या नातेवाईकांविषयीच्या चर्चेसारखाच निर्णय समजावा. नानात्त्वकथा म्हणजे पूर्व आणि उत्तर कथांमधून सुटलेली, उर्वरित विविध स्वरूपाची तिरच्छानकथा (व्यर्थ चर्चा) होय. लोकाख्यायिका म्हणजे "हा लोक (जग) कोणी निर्माण केला? अमुक व्यक्तीने निर्माण केला. कावळा पांढरा असतो कारण त्याची हाडे पांढरी असतात; बगळा लाल असतो कारण त्याचे रक्त लाल असते" इत्यादी प्रकारची लोकायत आणि वितंडवादाची चर्चा होय. समुद्राख्यायिका म्हणजे "समुद्राला सागर का म्हणतात?" असे विचारले असता, "सागरदेवाने तो खणल्यामुळे तो सागर आहे; 'मी तो खणला आहे' असे हाताच्या मुद्रेने दर्शविल्यामुळे तो समुद्र आहे" इत्यादी प्रकारची निरर्थक समुद्राविषयीची चर्चा होय. 'भव' म्हणजे वृद्धी (प्रगती) आणि 'अभव' म्हणजे हानी (ऱ्हास) होय. "अशी वृद्धी होते, अशी हानी होते" अशा प्रकारे कोणतेही निरर्थक कारण सांगून केलेली चर्चा म्हणजे 'इतिभवाभवकथा' होय.

---

Tejasā tejanti attano tejasā tesaṃ tejaṃ. Pariyādiyeyyāthāti khepetvā gahetvā abhibhaveyyātha. Tatridaṃ vatthu – eko piṇḍapātiko [Pg.320] mahātheraṃ pucchi – ‘‘bhante, tejasā tejaṃ pariyādiyamānā bhikkhū kiṃ karontī’’ti. Thero āha – āvuso, kiñcideva ātape ṭhapetvā yathā chāyā heṭṭhā na otarati, uddhaṃyeva gacchati tathā karonti. Dasame pāsaṃsāni ṭhānānīti pasaṃsāvahāni kāraṇāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘तेजसा तेजं’ (तेजाने तेज) म्हणजे स्वतःच्या तेजाने त्यांच्या (सूर्य, चंद्र इत्यादींच्या) तेजाला. ‘परियादियेय्याथ’ म्हणजे नष्ट करून, ग्रहण करून किंवा त्यांच्यावर मात करावी. याविषयी ही कथा आहे – एका पिंडपातिक (भिक्षाटन करणाऱ्या) भिक्खूने महास्थविरांना विचारले – “भंते, स्वतःच्या तेजाने (सूर्य-चंद्राच्या) तेजावर मात करणारे भिक्खू काय करतात?” स्थविरांनी सांगितले – “आयुष्यमान, ते उन्हात एखादी वस्तू अशा प्रकारे ठेवतात की जेणेकरून तिची सावली खाली न पडता केवळ वरच्या दिशेनेच जाते; ते असे करतात.” दहाव्या सुत्तात ‘पासंसानि ठानानि’ म्हणजे प्रशंसा आणणारी कारणे (प्रशंसनीय गोष्टी). उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Yamakavaggo dutiyo.

दुसरा यमकवग्ग समाप्त.

---

(8) 3. Ākaṅkhavaggo

(८) ३. आकंखवग्ग

---

1. Ākaṅkhasuttavaṇṇanā

१. आकंखसुत्तवण्णना

---

71. Tatiyassa paṭhame sampannasīlāti paripuṇṇasīlā, sīlasamaṅgino vā hutvāti attho. Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ca ādīnavadassanena, sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanena. Tadubhayampi visuddhimagge (visuddhi. 1.9, 21) vitthāritaṃ. Tattha ‘‘sampannasīlā’’ti ettāvatā kira bhagavā catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvutā’’ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī sumanatthero āha. Antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero āha – ubhayatthapi pātimokkhasaṃvarova bhagavatā vutto. Pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ, itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ atthīti ananujānanto vatvā āha – indriyasaṃvaro nāma chadvārārakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ. Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, ayaṃ sīsacchinno viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni kātuṃ sakkoti. Tasmā ‘‘sampannasīlā’’ti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā ‘‘sampannapātimokkhā’’ti tasseva vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā dassento pātimokkhasaṃvarasaṃvutātiādimāha. Tattha pātimokkhasaṃvarasaṃvuttātiādīni vuttatthāneva. Ākaṅkheyya ceti [Pg.321] idaṃ kasmā āraddhanti? Sīlānisaṃsadassanatthaṃ. Sacepi acirapabbajitānaṃ vā duppaññānaṃ vā evamassa ‘‘bhagavā ‘sīlaṃ pūretha sīlaṃ pūrethā’ti vadati, ko nu kho sīlapūraṇe ānisaṃso, ko viseso, kā vaḍḍhī’’ti tesaṃ dasa ānisaṃse dassetuṃ evamāha – ‘‘appeva nāma etaṃ sabrahmacārīnaṃ piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṃ ānisaṃsaṃ sutvāpi sīlaṃ paripūreyyu’’nti.

७१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात ‘सम्पन्नसीला’ म्हणजे परिपूर्ण शील असलेले किंवा शीलाने युक्त असलेले, असा अर्थ आहे. तेथे दोन कारणांमुळे शीलसंपन्नता प्राप्त होते: शील-विपत्तीमध्ये (शीलाच्या ऱ्हासात) दोष पाहिल्याने आणि शील-संपत्तीमध्ये (शीलाच्या परिपूर्णतेत) फायदे पाहिल्याने. हे दोन्ही विसुद्धिमग्गात सविस्तरपणे स्पष्ट केले आहे. तेथे ‘सम्पन्नसीला’ या शब्दाने भगवंतांनी चतुपारिसुद्धिशीलाचा (चार प्रकारच्या शुद्ध शीलांचा) निर्देश केला आहे आणि ‘पातिमोक्खसंवरसंवुता’ या शब्दाने त्यातील मुख्य शीलाचे सविस्तर वर्णन केले आहे, असे दीपविहारनिवासी सुमन स्थविरांनी म्हटले आहे. परंतु, त्यांचे शिष्य त्रिपिटकधारी चूळनाग स्थविरांनी म्हटले आहे की – दोन्ही ठिकाणी भगवंतांनी केवळ पातिमोक्ख संवराचाच उल्लेख केला आहे. कारण पातिमोक्ख संवर हेच खरे शील आहे; इतर तीन प्रकारांना शील म्हटले गेले आहे असे कोणतेही स्थान आहे का? असे विचारून, सुमन स्थविरांच्या मताशी असहमती दर्शवत त्यांनी म्हटले – इंद्रिय संवर म्हणजे केवळ सहा इंद्रियद्वारांचे रक्षण करणे होय; आजीवपारिसुद्धि म्हणजे केवळ धम्म आणि समतेने (न्याय्य मार्गाने) आजीविका (चार प्रत्यय) मिळवणे होय; आणि पच्चयसन्निस्सित म्हणजे प्राप्त झालेल्या प्रत्ययांचा (साधनांचा) ‘हा या विशिष्ट उपयोगासाठी आहे’ असा विचार करून केवळ उपभोग घेणे होय. प्रत्यक्षपणे पातिमोक्ख संवर हेच शील आहे. ज्याचे हे शील खंडित झाले आहे, तो शिरच्छेद झालेल्या माणसासारखा आहे; तो आपले हातपाय किंवा इतर अवयव सुरक्षित ठेवू शकेल असे म्हणता येत नाही. परंतु ज्याचे हे शील अखंड आहे, तो शिरच्छेद न झालेल्या माणसासारखा असून तो आपले जीवन आणि इतर गोष्टी पुन्हा पूर्ववत करू शकतो. म्हणूनच, ‘सम्पन्नसीला’ या शब्दाने पातिमोक्ख संवराचा निर्देश करून, ‘सम्पन्नपातिमोक्खा’ हा त्याचाच समानार्थी शब्द वापरून, त्याचे सविस्तर वर्णन करण्यासाठी भगवंतांनी ‘पातिमोक्खसंवरसंवुता’ इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. तेथे ‘पातिमोक्खसंवरसंवुता’ इत्यादी शब्दांचे अर्थ आधीच स्पष्ट केले आहेत. ‘आकंखेय्य च’ (आणि जर इच्छा असेल तर) हे कशासाठी सुरू केले आहे? शीलाचे फायदे दाखवण्यासाठी. जर नवदीक्षित किंवा अल्पबुद्धीच्या भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला की, “भगवंत ‘शील पूर्ण करा, शील पूर्ण करा’ असे म्हणतात, पण शील पूर्ण करण्याचे काय फायदे आहेत, त्यात काय विशेष आहे, कोणती प्रगती आहे?” तर त्यांना शीलाचे दहा फायदे दाखवण्यासाठी भगवंतांनी असे म्हटले आहे – “कदाचित्, सब्रह्मचाऱ्यांना प्रिय व मनाजोगते होण्यापासून ते आसवांच्या क्षयापर्यंतचे (आसवक्खय) हे फायदे ऐकूनही ते शील परिपूर्ण करतील.”

---

Tattha ākaṅkheyya ceti yadi iccheyya. Piyo cassanti piyacakkhūhi sampassitabbo, sinehuppattiyā padaṭṭhānabhūto bhaveyyaṃ. Manāpoti tesaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti attho. Garūti tesaṃ garuṭṭhāniyo pāsāṇacchattasadiso. Bhāvanīyoti ‘‘addhāyamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’’ti evaṃ sambhāvanīyo. Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesuyeva paripūrakārī assa, anūnena ākārena samannāgato bhaveyyāti vuttaṃ hoti. Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttoti attano cittasamathe yutto. Anirākatajjhānoti bahi anīhaṭajjhāno, avināsitajjhāno vā. Vipassanāyāti sattavidhāya anupassanāya. Brūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā suññāgārānaṃ. Ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana icchantena majjhimanikāyaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha. 1.64 ādayo) ākaṅkheyyasuttavaṇṇanāya oloketabbo.

तेथे ‘आकंखेय्य च’ म्हणजे जर इच्छा असेल तर. ‘पियो चस्सं’ (मी प्रिय व्हावे) म्हणजे प्रिय नजरेने पाहिले जाण्याजोगा, स्नेहाच्या उत्पत्तीचे मुख्य कारण व्हावे. ‘मनापो’ म्हणजे त्यांच्या मनाला आनंद देणारा, किंवा त्यांच्या मनाने प्राप्त करण्याजोगा, मैत्रीभावाने व्यापून टाकण्याजोगा असा अर्थ आहे. ‘गरू’ म्हणजे त्यांच्या आदराचे स्थान असलेला, जणू दगडाच्या छत्रीसारखा (पाषाणछत्र). ‘भावनीयो’ म्हणजे “नक्कीच हे आयुष्यमान जाणण्याजोगे जाणतात आणि पाहण्याजोगे पाहतात” अशा प्रकारे आदरास पात्र असलेला. ‘सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’ म्हणजे केवळ चतुपारिसुद्धिशीलांचेच परिपूर्ण पालन करणारा असावा, कोणत्याही उणिवेविना शीलाने युक्त असावा, असा याचा अर्थ आहे. ‘अज्झत्तं चेतोसमथमनुयुत्तो’ म्हणजे स्वतःच्या चित्ताच्या शमनामध्ये (समाधीमध्ये) मग्न असलेला. ‘अनिराकतज्झानो’ म्हणजे ध्यानाचा त्याग न केलेला किंवा ध्यानाचा नाश न होऊ दिलेला. ‘विपस्सनाय’ म्हणजे सात प्रकारच्या अनुपस्सनांद्वारे. ‘ब्रूहेता सुञ्ञागारानां’ म्हणजे शून्य घरांचा (एकांत ठिकाणांचा) विकास करणारा. आणि येथे, समथ व विपस्सनेच्या आधारे कम्मट्ठान (ध्यानविषय) घेऊन रात्रंदिवस शून्य घरात (एकांत स्थानी) प्रवेश करून बसणाऱ्या भिक्खूला ‘शून्य घरांचा विकास करणारा’ (ब्रूहेता सुञ्ञागारानां) असे समजावे. हा येथे संक्षिप्त अर्थ आहे; ज्याला सविस्तर अर्थ हवा असेल त्याने मज्झिमनिकाय अट्ठकथेतील आकंखेय्यसुत्त वण्णना पहावी.

---

Lābhīti ettha na bhagavā lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ katheti. Bhagavā hi ‘‘ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe’’ti (su. ni. 716) evaṃ sāvake ovadati. So kathaṃ lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ katheyya. Puggalajjhāsayavasena panetaṃ vuttaṃ. Yesañhi evaṃ ajjhāsayo bhaveyya ‘‘sace mayaṃ catūhi paccayehi na kilameyyāma, sīlāni paripūretuṃ sakkuṇeyyāmā’’ti, tesaṃ ajjhāsayavasenevamāha. Apica sarasānisaṃso esa sīlassa yadidaṃ cattāro paccayā nāma. Tathā hi paṇḍitamanussā koṭṭhādīsu ṭhapitaṃ nīharitvā attanāpi aparibhuñjitvā sīlavantānaṃ dentīti sīlassa sarasānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttaṃ.

येथे ‘लाभी’ (लाभ मिळवणारा) या संदर्भात भगवंत लाभाच्या हेतूने शील इत्यादी पूर्ण करण्याविषयी सांगत नाहीत. कारण भगवंत आपल्या श्रावकांना असा उपदेश देतात की, “अन्नाचा शोध घेताना मोजकेच बोलणारा असावा, आणि कपटयुक्त किंवा संकेत देणारे शब्द बोलू नयेत.” मग ते लाभाच्या हेतूने शील इत्यादी पूर्ण करण्याविषयी कसे सांगतील? परंतु हे व्यक्तीच्या आकांक्षेनुसार (अज्झासय) सांगितले गेले आहे. कारण ज्यांची अशी आकांक्षा असेल की, “जर आम्हाला चार प्रत्ययांची (जीवनावश्यक वस्तूंची) कमतरता भासली नाही, तर आम्ही शील पूर्ण करू शकू,” त्यांच्या आकांक्षेनुसार भगवंतांनी असे म्हटले आहे. शिवाय, हे चार प्रत्यय मिळणे हा शीलाचा स्वाभाविक फायदा (सरसानिसंस) आहे. कारण सुज्ञ लोक कोठारांमध्ये साठवलेले धान्य बाहेर काढून, स्वतः त्याचा उपभोग न घेता शीलवंतांना दान करतात; शीलाचा हा स्वाभाविक फायदा दाखवण्यासाठीच हे म्हटले गेले आहे.

---

Tatiyavāre [Pg.322] yesāhanti yesaṃ ahaṃ. Tesaṃ te kārāti tesaṃ devānaṃ vā manussānaṃ vā te mayi katā paccayadānakārā. Mahapphalā hontu mahānisaṃsāti lokiyasukhena phalabhūtena mahapphalā, lokuttarena mahānisaṃsā. Ubhayaṃ vā etaṃ ekatthameva. Sīlādiguṇayuttassa hi kaṭacchubhikkhāpi pañcaratanamattāya bhūmiyā paṇṇasālāpi katvā dinnā anekāni kappasahassāni duggativinipātato rakkhati, pariyosāne ca amatāya dhātuyā parinibbānassa paccayo hoti. ‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsi’’ntiādīni (vi. va. 413) cettha vatthūni. Sakalameva vā petavatthu vimānavatthu ca sādhakaṃ.

तिसऱ्या भागात ‘येसाहं’ म्हणजे ‘येसं अहं’ (ज्यांचा मी). ‘तेसं ते कारा’ म्हणजे त्या देवांनी किंवा मनुष्यांनी माझ्यासाठी केलेले प्रत्ययदानाचे पुण्यकर्म. ‘महप्फला होन्तु महानिसंसा’ म्हणजे फळ स्वरूपात मिळणाऱ्या लौकिक सुखाने युक्त असल्याने ‘महाफळ देणारे’ आणि लोकोत्तर सुखाने युक्त असल्याने ‘महान फायद्याचे’. किंवा या दोन्ही शब्दांचा अर्थ एकच आहे. कारण शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला दिलेली केवळ एक पळीभर भिक्षा किंवा पाच हात लांबी-रुंदीच्या जमिनीवर पर्णकुटी बांधून केलेले दान देखील अनेक हजार कल्पपर्यंत दुर्गतीमध्ये पडण्यापासून रक्षण करते आणि शेवटी अमृतधातूमध्ये (निर्वाणात) परिनिर्वाणासाठी कारणीभूत ठरते. “मी खीर दान केली” (खीरोदनं अहमदासिं) इत्यादी कथा येथे पुरावे आहेत. किंवा संपूर्ण पेतवत्थु आणि विमानवत्थु हे याचेच साधक (पुरावे) आहेत.

---

Catutthavāre petāti peccabhavaṃ gatā. Ñātīti sassusasurapakkhikā. Sālohitāti ekalohitabaddhā pitipitāmahādayo. Kālaṅkatāti matā. Tesaṃ tanti tesaṃ taṃ mayi pasannacittaṃ, taṃ vā pasannena cittena anussaraṇaṃ. Yassa hi bhikkhuno kālakato pitā vā mātā vā ‘‘amhākaṃ ñātakatthero sīlavā kalyāṇadhammo’’ti pasannacitto hutvā taṃ bhikkhuṃ anussarati, tassa so cittappasādopi taṃ anussaraṇamattampi mahapphalaṃ mahānisaṃsameva hoti.

चौथ्या वारात 'पेता' (petā) म्हणजे परलोकात (प्रेतलोकात) गेलेले. 'ज्ञाती' (ñātī) म्हणजे सासू-सासऱ्यांच्या पक्षाकडील नातेवाईक. 'सालोहिता' (sālohitā) म्हणजे एकाच रक्ताने जोडलेले जसे की वडील, आजोबा इत्यादी. 'कालंकता' (kālaṅkatā) म्हणजे मृत झालेले. 'तेसं तं' (tesaṃ taṃ) म्हणजे माझ्याविषयी प्रसन्न चित्त असलेल्या त्यांचे, किंवा प्रसन्न चित्ताने केलेले ते अनुस्मरण (स्मरण). कारण ज्या भिक्खूचे मृत झालेले आई किंवा वडील 'आमचे नातेवाईक असलेले थेर शीलवान व कल्याणधर्मी आहेत' असे प्रसन्न चित्त होऊन त्या भिक्खूचे अनुस्मरण करतात, त्यांच्यासाठी तो चित्तप्रसाद आणि ते केवळ अनुस्मरण देखील महाफळ देणारे आणि महा-आनिशंस (मोठा लाभ देणारे) ठरते.

---

Aratiratisahoti nekkhammapaṭipattiyā aratiyā kāmaguṇesu ratiyā ca saho abhibhavitā ajjhottharitā. Bhayabheravasahoti ettha bhayaṃ cittutrāsopi ārammaṇampi, bheravaṃ ārammaṇameva.

'अरतिरतिसहो' (aratiratisaho) म्हणजे नैष्क्रम्य-प्रतिपदेत (संसारातून बाहेर पडण्याच्या साधनेत) अरतीला (न रमण्याला) आणि कामगुणांमधील रतीला (रमण्याला) सहन करणारा, पराभूत करणारा, त्यावर मात करणारा. 'भयभेरवसहो' (bhaybheravasaho) यामध्ये 'भय' म्हणजे चित्ताचा थरकाप किंवा भयाचे आलंबन (विषय) देखील, आणि 'भेरव' म्हणजे केवळ भयाचे आलंबनच होय.

---

2. Kaṇṭakasuttavaṇṇanā

२. कंटकसुत्तवण्णना (कंटक सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

72. Dutiye abhiññātehīti gaganamajjhe puṇṇacando viya sūriyo viya ñātehi pākaṭehi. Parapurāyāti paraṃ vuccati pacchimabhāgo, purāti purimabhāgo, purato dhāvantena pacchato anubandhantena ca mahāparivārenāti attho. Kaṇṭakoti vijjhanaṭṭhena kaṇṭako. Visūkadassananti visūkabhūtaṃ dassanaṃ. Mātugāmūpacāroti mātugāmassa samīpacāritā.

७२. दुसऱ्या सूत्रात, 'अभिञ्ञातेहि' (abhiññātehi) म्हणजे आकाशाच्या मध्यभागी पूर्ण चंद्राप्रमाणे किंवा सूर्याप्रमाणे ज्ञात असलेल्या, प्रसिद्ध असलेल्या. 'परपुराय' (parapurāya) यामध्ये 'पर' म्हणजे मागील भाग आणि 'पुरा' म्हणजे पुढील भाग; पुढे धावणाऱ्या आणि मागे पाठलाग करणाऱ्या मोठ्या परिवारासह असणे, असा अर्थ आहे. 'कंटको' (kaṇṭako) म्हणजे टोचण्याच्या अर्थाने काटा. 'विसूकदस्सनं' (visūkadassanaṃ) म्हणजे (शासनाच्या/धम्माच्या) विरुद्ध असलेले किंवा प्रतिकूल असलेले दर्शन (दिखावा). 'मातुगामूपचारो' (mātugāmūpacāro) म्हणजे मातुगामच्या (स्त्रीच्या) जवळ वावरणे.

---

3-4. Iṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

३-४. इट्ठधम्मसुत्तादिवण्णना (इष्टधम्म सूत्रादींचे स्पष्टीकरण)

---

73-74. Tatiye [Pg.323] vaṇṇoti sarīravaṇṇo. Dhammāti nava lokuttaradhammā. Catutthe ariyāyāti apothujjanikāya, sīlādīhi missakattā evaṃ vuttaṃ. Sārādāyī ca hoti varadāyīti sārassa ca varassa ca ādāyako hoti. Yo kāyassa sāro, yañcassa varaṃ, taṃ gaṇhātīti attho.

७३-७४. तिसऱ्या सूत्रात, 'वण्णो' (vaṇṇo) म्हणजे शरीराचा वर्ण (रंग). 'धम्मा' (dhammā) म्हणजे नऊ लोकोत्तर धम्म. चौथ्या सूत्रात, 'अरियया' (ariyāya) म्हणजे जी पृथग्जनांची (सामान्य लोकांची) नाही अशी; शील इत्यादींशी संमिश्र असल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'सारादायी च होति वरदायी' (sārādāyī ca hoti varadāyī) म्हणजे सार (उत्कृष्ट गुण) आणि वर (श्रेष्ठ गुण) ग्रहण करणारा असतो. शरीराचा जो सार आहे आणि जे काही श्रेष्ठ आहे, ते ग्रहण करतो असा अर्थ आहे.

---

5. Migasālāsuttavaṇṇanā

५. मिगसालासुत्तवण्णना (मृगशाला सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

75. Pañcamassa ādimhi tāva yaṃ vattabbaṃ, taṃ chakkanipāte vuttameva. Dussīlo hotītiādīsu pana dussīloti nissīlo. Cetovimuttinti phalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti phalañāṇaṃ. Nappajānātīti uggahaparipucchāvasena na jānāti. Dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatīti ettha pañca dussīlyāni tāva sotāpattimaggena pahīyanti, dasa arahattamaggena. Phalakkhaṇe tāni pahīnāni nāma honti. Phalakkhaṇaṃ sandhāya idha ‘‘nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Puthujjanassa sīlaṃ pañcahi kāraṇehi bhijjati pārājikāpajjanena sikkhāpaccakkhānena titthiyapakkhandanena arahattena maraṇenāti. Tattha purimā tayo bhāvanāparihānāya saṃvattanti, catuttho vaḍḍhiyā, pañcamo neva hānāya na vaḍḍhiyā. Kathaṃ panetaṃ arahattena sīlaṃ bhijjatīti? Puthujjanassa hi sīlaṃ accantakusalameva hoti, arahattamaggo ca kusalākusalakammakkhayāya saṃvattatīti evaṃ tena taṃ bhijjati. Savanenapi akataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ assutaṃ hoti. Bāhusaccenapi akataṃ hotīti ettha bāhusaccanti vīriyaṃ. Vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hoti, tassa akatattā saggatopi maggatopi parihāyati. Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotīti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti apaccakkhakataṃ. Sāmayikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. Hānāya paretīti hānāya pavattati.

७५. पाचव्या सूत्राच्या सुरुवातीला जे काही सांगायचे आहे, ते छक्कनिपातात (सहाव्या निपातात) आधीच सांगितले आहे. 'दुस्सीलो होति' (dussīlo hoti) इत्यादींमध्ये 'दुस्सीलो' म्हणजे शील नसलेला (निशील). 'चेतोविमुत्तिं' (cetovimuttiṃ) म्हणजे फलसमाधी. 'पञ्ञाविमुत्तिं' (paññāvimuttiṃ) म्हणजे फलज्ञान. 'नप्पजानाति' (nappajānāti) म्हणजे उद्ग्रह आणि परिपृच्छा (अभ्यास आणि विचारपूस) च्या अभावामुळे जाणत नाही. 'दुस्सील्यां अपरिसेसं निरुज्झति' (dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī) यामध्ये, प्रथम पाच प्रकारची दुःशीलता (अशीलत्व) सोतापत्तिमग्गाने नष्ट होते, आणि दहा प्रकारची अरहत्तमग्गाने नष्ट होते. फलक्षणात ती पूर्णपणे नष्ट झालेली असतात. फलक्षणाचा संदर्भ घेऊन येथे 'निरुज्झति' (निरोध होतो) असे म्हटले आहे. पृथग्जनाचे शील पाच कारणांनी खंडित होते (नष्ट होते): पाराजिक आपत्ती येण्याने, शिक्षेचा (सिक्खाचा) त्याग केल्याने, तित्थिय (तीर्थक/इतर पंथ) मध्ये प्रवेश केल्याने, अरहत्त्व प्राप्त झाल्याने आणि मृत्यूने. त्यापैकी पहिली तीन कारणे भावनेच्या ऱ्हासाला कारणीभूत ठरतात, चौथे कारण (शील) वाढवण्यास कारणीभूत ठरते, आणि पाचवे कारण ऱ्हासालाही कारणीभूत ठरत नाही आणि वाढीलाही नाही. पण अरहत्त्वाने शील कसे खंडित होते? कारण पृथग्जनाचे शील हे अत्यंत कुशलच असते, आणि अरहत्तमार्ग हा कुशल-अकुशल कर्मांच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरतो, म्हणून त्याद्वारे ते खंडित होते. 'सवनेनपि अकतं होति' (savanenapi akataṃ hoti) म्हणजे जे ऐकण्यायोग्य आहे ते ऐकले जात नाही. 'बाहुसच्चेनपि अकतं होति' (bāhusaccenapi akataṃ hoti) यामध्ये 'बाहुसच्च' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न). वीर्याने जे कर्तव्य करायला हवे होते ते केले जात नाही, आणि ते न केल्यामुळे स्वर्गातून आणि मार्गातून (मार्गफलातून) देखील तो भ्रष्ट होतो. 'दिट्ठियापि अप्पटिविद्धं होति' (diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hoti) म्हणजे प्रज्ञेने जे भेदून जाणायचे (साक्षात्कृत करायचे) होते ते भेदले जात नाही, प्रत्यक्ष केले जात नाही. 'सामयिकम्पि विमुत्तिं न लभति' (sāmayikampi vimuttiṃ na labhati) म्हणजे वेळोवेळी धम्मश्रवण करून मिळणारा प्रीती-प्रमोद प्राप्त होत नाही. 'हानाय परेति' (hānāya pareti) म्हणजे ऱ्हासाकडे वाटचाल करतो.

---

Yathābhūtaṃ pajānātīti ‘‘sotāpattiphalaṃ patvā pañcavidhaṃ dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti uggahaparipucchāvasena jānāti. Tassa savanenapi kataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ sutaṃ hoti. Bāhusaccenapi kataṃ hotīti [Pg.324] vīriyena kattabbayuttakaṃ antamaso dubbalavipassanāmattakampi kataṃ hoti. Diṭṭhiyāpi suppaṭividdhaṃ hotīti antamaso lokiyapaññāyapi paccayapaṭivedho kato hoti. Imassa hi puggalassa paññā sīlaṃ paridhovati, so paññāparidhotena visesaṃ pāpuṇāti.

'यथाभूतं प्रजानाति' (yathābhūtaṃ pajānāti) म्हणजे 'सोतापत्तिफल प्राप्त करून पाच प्रकारची दुःशीलता पूर्णपणे निरुद्ध होते' हे उद्ग्रह आणि परिपृच्छेच्या माध्यमातून जाणतो. 'तस्स सवनेनपि कतं होति' (tassa savanenapi kataṃ hoti) म्हणजे जे ऐकण्यायोग्य आहे ते ऐकलेले असते. 'बाहुसच्चेनपि कतं होति' (bāhusaccenapi kataṃ hoti) म्हणजे वीर्याने जे कर्तव्य करायला हवे होते, अगदी दुर्बळ विपश्यना मात्र देखील, ते केलेले असते. 'दिट्ठियापि सुप्पटिविद्धं होति' (diṭṭhiyāpi suppaṭividdhaṃ hoti) म्हणजे अगदी लौकिक प्रज्ञेने देखील प्रत्यय-प्रतिवेध (कारणांचे आकलन) केलेला असतो. कारण या पुद्गलाची प्रज्ञा शीलाला स्वच्छ करते, आणि तो प्रज्ञेने स्वच्छ केलेल्या शीलाद्वारे विशेषाला (उच्च गुणांना) प्राप्त करतो.

---

Pamāṇikāti puggalesu pamāṇaggāhakā. Pamiṇantīti pametuṃ tuletuṃ arahanti. Eko hīnoti eko guṇehi hīno. Paṇītoti eko guṇehi paṇīto uttamo. Taṃ hīti taṃ pamāṇakaraṇaṃ. Abhikkantataroti sundarataro. Paṇītataroti uttamataro. Dhammasoto nibbahatīti sūraṃ hutvā pavattamānaṃ vipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ pāpeti. Tadantaraṃ ko jāneyyāti taṃ evaṃ kāraṇaṃ ko jāneyya. Sīlavā hotīti lokiyasīlena sīlavā hoti. Yatthassa taṃ sīlanti arahattavimuttiṃ patvā sīlaṃ aparisesampi nirujjhati nāma, tattha yutti vuttāyeva. Ito paresu dvīsu aṅgesu anāgāmiphalaṃ vimutti nāma, pañcame arahattameva. Sesamettha vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva.

'प्रमाणिका' (pamāṇikā) म्हणजे पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये) प्रमाण (मापन) घेणारे. 'पमिणन्ति' (pamiṇanti) म्हणजे तुलना करण्यास, तोलण्यास पात्र असणे. 'एको हीनो' (eko hīno) म्हणजे एक जण गुणांनी हीन (कमी) असतो. 'पणीतो' (paṇīto) म्हणजे एक जण गुणांनी प्रणीत (उत्कृष्ट) असतो. 'तं हि' (taṃ hi) म्हणजे ते प्रमाण करणे (तुलना करणे). 'अभिक्कन्ततरो' (abhikkantataro) म्हणजे अधिक चांगला. 'पणीततरो' (paṇītataroti) म्हणजे अधिक श्रेष्ठ. 'धम्मसोतो निब्बहति' (dhammasoto nibbahati) म्हणजे शूर होऊन प्रवृत्त होणारे विपश्यनाज्ञान बाहेर काढते, अरियभूमीला (आर्यभूमीला) पोहोचवते. 'तदन्तरं को जानेय्य' (tadantaraṃ ko jāneyyā) म्हणजे ते कारण कोण जाणेल? 'सीलवा होति' (sīlavā hoti) म्हणजे लौकिक शीलाने शीलवान होतो. 'यत्थस्स तं सीलं' (yatthassa taṃ sīlaṃ) म्हणजे अरहत्तविमुत्ती प्राप्त करून शील पूर्णपणे निरुद्ध होते, त्याविषयीची युक्ती आधीच सांगितली आहे. यापुढील दोन अंगांमध्ये अनागामीफल हे 'विमुत्ती' आहे, आणि पाचव्या अंगात अरहत्त हेच 'विमुत्ती' आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. सहावे सूत्र स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

7. Kākasuttavaṇṇanā

७. काकसुत्तवण्णना (काक सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

77. Sattame dhaṃsīti guṇadhaṃsako. Kassaci guṇaṃ anādiyitvā hatthenapi gahito tassa sīsepi vaccaṃ karoti. Pagabbhoti pāgabbhiyena samannāgato. Tintiṇoti tintiṇaṃ vuccati taṇhā, tāya samannāgato, āsaṅkābahulo vā. Luddoti dāruṇo. Akāruṇikoti nikkāruṇiko. Dubbaloti abalo appathāmo. Oravitāti oravayutto oravanto carati. Necayikoti nicayakaro.

७७. सातव्या सूत्रात, 'धंसी' (dhaṃsī) म्हणजे गुणांचा नाश करणारा. कोणाच्याही गुणांची पर्वा न करता, हाताने पकडले तरी त्याच्या डोक्यावर विष्ठा करतो. 'पगब्भो' (pagabbho) म्हणजे धिटाईने (प्रगल्भतेने) युक्त असलेला. 'तिन्तिणो' (tintiṇo) म्हणजे 'तिन्तिण' तृष्णेला म्हणतात, तिच्याशी युक्त असलेला, किंवा अत्यंत साशंक असलेला. 'लुद्दो' (luddo) म्हणजे क्रूर (दारुण). 'अकारुणिको' (akāruṇiko) म्हणजे कारुण्य नसलेला (निर्दयी). 'दुब्बलो' (dubbalo) म्हणजे बलहीन, शक्ती नसलेला. 'ओरविता' (oravitā) म्हणजे ओरडणारा, ओरडत फिरणारा. 'नेचयिको' (necayiko) म्हणजे निरर्थक संग्रह करणारा.

---

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

९. आघातवत्थुसुत्तवण्णना (आघातवस्तू सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

79. Navame aṭṭhāneti akāraṇe. Sacittakapavattiyañhi ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādi kāraṇaṃ bhaveyya, khāṇupahaṭādīsu taṃ natthi. Tasmā tattha āghāto aṭṭhāne āghāto nāma. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

७९. नवव्या सूत्रात, 'अट्ठाने' (aṭṭhāne) म्हणजे अकारणी (अयोग्य ठिकाणी). कारण सचित्तक प्रवृत्तीत (सजीव प्राण्यांच्या बाबतीत) 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी कारण असू शकते, परंतु खुंटाला (किंवा दगडाला) धडकणे इत्यादींमध्ये तसे कारण नसते. म्हणून तेथे होणारा आघात (द्वेष/राग) हा 'अट्ठाने आघातो' (अकारणी राग) म्हटला जातो. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Ākaṅkhavaggo tatiyo.

आकंखवग्गो ततियो (आकांक्षा वर्ग तिसरा समाप्त).

---

(9) 4. Theravaggo

(९) ४. थेरवग्गो (थेर वर्ग)

---

1-3. Vāhanasuttādivaṇṇanā

१-३. वाहनसुत्तादिवण्णना (वाहन सूत्रादींचे स्पष्टीकरण)

---

81-83. Catutthassa [Pg.325] paṭhame vimariyādīkatenāti kilesamariyādaṃ bhinditvā vimariyādaṃ katena. Dutiyaṃ uttānatthameva. Tatiye no ca payirupāsitāti na upaṭṭhāti.

८१-८३. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'विमरियादीकतेन' (vimariyādīkatena) म्हणजे क्लेशमर्यादा तोडून अमर्याद (मर्यादारहित) केलेल्याने. दुसरे सूत्र स्पष्ट अर्थाचेच आहे. तिसऱ्या सूत्रात, 'नो च पयिरुपासिता' (no ca payirupāsitā) म्हणजे सेवा करत नाही (उपस्थान करत नाही).

---

4. Byākaraṇasuttavaṇṇanā

४. ब्याकरणसुत्तवण्णना (व्याकरण सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

84. Catutthe jhāyī samāpattikusaloti jhānehi ca sampanno samāpattiyañca cheko. Irīṇanti tucchabhāvaṃ. Vicinanti guṇavicinataṃ nigguṇabhāvaṃ. Atha vā irīṇasaṅkhātaṃ araññaṃ vicinasaṅkhātaṃ mahāgahanañca āpanno viya hoti. Anayanti avaḍḍhiṃ. Byasananti vināsaṃ. Anayabyasananti avaḍḍhivināsaṃ. Kiṃ nu khoti kena kāraṇena.

८४. चौथ्या सुत्तात, 'झायी समापत्तिकुसलो' (ध्यानात व समापत्तीत कुशल) म्हणजे ध्यानांनी संपन्न असलेला आणि समापत्तीमध्ये चतुर (कुशल) असलेला. 'इरीणं' म्हणजे तुच्छभाव (शून्यता/असारता). 'विचिनं' म्हणजे गुणांचा अभाव किंवा गुणहीनता. अथवा, 'इरीण' नावाच्या अरण्यात आणि 'विचिन' नावाच्या घनदाट जंगलात पोहोचल्यासारखा तो होतो. 'अनयं' म्हणजे अवनती (अवृद्धी). 'व्यसनं' म्हणजे विनाश. 'अनयव्यसनं' म्हणजे अवनती आणि विनाश. 'किं नु खो' म्हणजे कोणत्या कारणाने.

---

5-6. Katthīsuttādivaṇṇanā

५-६. कत्थी सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

85-86. Pañcame katthī hoti vikatthīti katthanasīlo hoti vikatthanasīlo, vivaṭaṃ katvā katheti. Na santatakārīti na satatakārī. Chaṭṭhe adhimānikoti anadhigate adhigatamānena samannāgato. Adhimānasaccoti adhigatamānameva saccato vadati.

८५-८६. पाचव्या सुत्तात, 'कत्थी होति विकत्थी' म्हणजे स्वतःची प्रशंसा करण्याचा स्वभाव असलेला आणि बढाया मारणारा, जो उघडपणे (बढाया मारून) बोलतो. 'न सन्ततकारी' म्हणजे सतत (नेहमी) न करणारा. सहाव्या सुत्तात, 'अधिमानिको' म्हणजे जे प्राप्त झाले नाही, ते प्राप्त झाले आहे अशा अभिमानाने (भ्रमाने) युक्त असलेला. 'अधिमानसच्चो' म्हणजे प्राप्त झाल्याच्या अभिमानालाच सत्य म्हणून सांगणारा.

---

7. Nappiyasuttavaṇṇanā

७. नप्पिय सुत्ताचे वर्णन.

---

87. Sattame adhikaraṇiko hotīti adhikaraṇakārako hoti. Na piyatāyāti na piyabhāvāya. Na garutāyāti na garubhāvāya. Na sāmaññāyāti na samaṇadhammabhāvāya. Na ekībhāvāyāti na nirantarabhāvāya. Dhammānaṃ na nisāmakajātikoti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ na nisāmanasabhāvo na upadhāraṇasabhāvo. Na paṭisallānoti na paṭisallīno. Sāṭheyyānīti saṭhabhāvo. Kūṭeyyānīti kūṭabhāvo. Jimheyyānīti na ujubhāvā. Vaṅkeyyānīti vaṅkabhāvā.

८७. सातव्या सुत्तात, 'अधिकरणिको होति' म्हणजे कलह किंवा वाद निर्माण करणारा असतो. 'न पियताय' म्हणजे प्रिय होण्यासाठी (प्रियभावासाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'न गरुताय' म्हणजे आदरणीय होण्यासाठी (गुरुभावासाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'न सामञ्ञाय' म्हणजे श्रमणधर्मासाठी कारणीभूत ठरत नाही. 'न एकीभावाय' म्हणजे ऐक्यासाठी (एकतेसाठी) कारणीभूत ठरत नाही. 'धम्मानं न निसामकजातिको' म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मांचे मनात चिंतन करण्याचा किंवा ते आकलन करण्याचा स्वभाव नसलेला. 'न पटिसल्लानो' म्हणजे एकांतात न राहणारा. 'साठेय्यानि' म्हणजे धूर्तपणा (शठता). 'कुटेय्यानि' म्हणजे कपटीपणा (कुटिलता). 'जिम्हेय्यानि' म्हणजे सरळपणा नसणे (कुटिलता). 'वङ्केय्यानि' म्हणजे वक्रता (वाकडेपणा).

---

8. Akkosakasuttavaṇṇanā

८. अक्कोसक सुत्ताचे वर्णन.

---

88. Aṭṭhame [Pg.326] akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārinanti ettha sabrahmacāripadaṃ akkosakaparibhāsakapadehi yojetabbaṃ ‘‘akkosako sabrahmacārīnaṃ, paribhāsako sabrahmacārīna’’nti. Ariyānaṃ pana guṇe chindissāmīti antimavatthunā upavadanto ariyūpavādī nāma hoti. Saddhammassa na vodāyantīti sikkhāttayasaṅkhātā sāsanasaddhammā assa vodānaṃ na gacchanti. Rogātaṅkanti ettha rogova kicchājīvitabhāvakaraṇena ātaṅkoti veditabbo.

८८. आठव्या सुत्तात, 'अक्कोसकपरिभासको अरियूपवादी सब्रह्मचारीनं' या वाक्यात 'सब्रह्मचारी' हा शब्द 'अक्कोसक' आणि 'परिभासक' या शब्दांशी जोडला पाहिजे, जसे की— 'सब्रह्मचाऱ्यांना शिवीगाळ करणारा, सब्रह्मचाऱ्यांची निर्भत्सना करणारा'. "मी आर्यांचे गुण नष्ट करीन" अशा हेतूने अंतिम वस्तूने (पाराजिका पत्तीने) आरोप करणारा मनुष्य 'अरियूपवादी' (आर्यांची निंदा करणारा) म्हटला जातो. 'सद्धम्मस्स न वोदायन्ति' म्हणजे तीन शिक्षांनी युक्त असलेला शासनाचा सद्धम्म त्याच्यासाठी शुद्धीला (निर्मळतेला) प्राप्त होत नाही. 'रोगातङ्कं' या शब्दाबाबत असे जाणावे की, रोगच कष्टाने जीवन जगण्यास कारणीभूत ठरत असल्यामुळे त्याला 'आतंक' (पीडा) म्हटले जाते.

---

9. Kokālikasuttavaṇṇanā

९. कोकालिक सुत्ताचे वर्णन.

---

89. Navame kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamīti koyaṃ kokāliko, kasmā ca upasaṅkami? Ayaṃ kira kokālikaraṭṭhe kokālikanagare kokālikaseṭṭhissa putto pabbajitvā pitarā kārite vihāre vasati cūḷakokālikoti nāmena, na pana devadattassa sisso. So hi brāhmaṇaputto mahākokāliko nāma. Bhagavati pana sāvatthiyaṃ viharante dve aggasāvakā pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ janapadacārikaṃ caramānā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vivekavāsaṃ vasitukāmā te bhikkhū uyyojetvā attano pattacīvaramādāya tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ patvā vihāraṃ agamiṃsu. Tattha nesaṃ kokāliko vattaṃ akāsi. Tepi tena saddhiṃ sammoditvā, ‘‘āvuso, mayaṃ idha temāsaṃ vasissāma, mā no kassaci ārocesī’’ti paṭiññaṃ gahetvā vasiṃsu. Vasitvā pavāraṇādivase pavāretvā ‘‘gacchāma mayaṃ, āvuso’’ti kokālikaṃ āpucchiṃsu. Kokāliko ‘‘ajja, āvuso, ekadivasaṃ vasitvā sve gamissathā’’ti vatvā dutiyadivase nagaraṃ pavisitvā manusse āmantesi – ‘‘āvuso, tumhe dve aggasāvake idha āgantvā vasamānepi na jānātha, na te koci paccayenapi nimantetī’’ti. Nagaravāsino ‘‘kahaṃ, bhante, therā, kasmā no nārocayitthā’’ti? Kiṃ, āvuso, ārocitena, kiṃ na passatha dve bhikkhū therāsane nisīdante, ete aggasāvakāti. Te khippaṃ sannipatitvā sappiphāṇitādīni ceva cīvaradussāni ca saṃhariṃsu.

८९. नवव्या सुत्तात, 'कोकालिको भिक्खु येन भगवा तेनुपसङ्कमि' (कोकालिक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेला) या वाक्यात— हा कोकालिक कोण आहे आणि तो भगवंतांकडे का गेला? हा खरोखर कोकालिक देशातील कोकालिक नगरातील कोकालिक श्रेष्ठ्याचा मुलगा होता. तो प्रव्रजित होऊन वडिलांनी बांधलेल्या विहारात राहत असे. त्याचे नाव 'चूळकोकालिक' होते; तो देवदत्ताचा शिष्य नव्हता. कारण देवदत्ताचा शिष्य असलेला कोकालिक हा एका ब्राह्मणाचा मुलगा होता आणि त्याचे नाव 'महाकोकालिक' होते. भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत असताना, दोन्ही अग्रश्रावक (सारिपुत्त व मोग्गल्लान) सुमारे पाचशे भिक्खूंसह जनपदात चारिका करत होते. वर्षावास जवळ आल्यावर, एकांतात राहण्याची इच्छा असल्याने त्यांनी त्या भिक्खूंना निरोप दिला आणि आपले पात्र व चीवर घेऊन त्या जनपदातील त्या नगरात पोहोचून ते विहारात गेले. तिथे कोकालिकने त्यांची सेवा केली. त्यांनीही त्याच्याशी कुशलमंगल विचारून, "आयुष्यमान, आम्ही इथे तीन महिने राहू, आमच्या राहण्याबद्दल कोणालाही सांगू नकोस," असे वचन घेऊन ते तिथे राहिले. वर्षावास पूर्ण झाल्यावर, पवारणा दिवशी पवारणा करून, "आयुष्यमान, आता आम्ही निघतो," असे त्यांनी कोकालिकला सांगितले. कोकालिकने "आयुष्यमान, आज एक दिवस राहून उद्या जावे," असे म्हटले आणि दुसऱ्या दिवशी नगरात जाऊन लोकांना बोलावून सांगितले— "आयुष्यमानहो, दोन्ही अग्रश्रावक इथे येऊन राहिले आहेत तरी तुम्हाला माहीत नाही, आणि कोणीही त्यांना प्रत्ययांनी (दानसामग्रीने) निमंत्रित केले नाही." नगरवासी म्हणाले, "भंते, ते थेर कुठे आहेत? आपण आम्हाला आधी का सांगितले नाही?" कोकालिक म्हणाला, "आयुष्यमानहो, सांगण्याची काय गरज? थेरांच्या आसनावर बसलेले ते दोन भिक्खू तुम्हाला दिसत नाहीत का? तेच अग्रश्रावक आहेत." त्यांनी त्वरित एकत्र येऊन तूप, गूळ इत्यादी आणि चीवरासाठी कापड गोळा केले.

---

Kokāliko [Pg.327] cintesi – ‘‘paramappicchā aggasāvakā payuttavācāya uppannalābhaṃ na sādiyissanti, asādiyantā ‘āvāsikassa dethā’ti vakkhantī’’ti taṃ lābhaṃ gāhāpetvā therānaṃ santikaṃ agamāsi. Therā disvāva ‘‘ime paccayā neva amhākaṃ, na kokālikassa kappantī’’ti paṭikkhipitvā pakkamiṃsu. Kokāliko ‘‘kathañhi nāma sayaṃ aggaṇhantā mayhampi adāpetvā pakkamissantī’’ti āghātaṃ uppādesi. Tepi bhagavato santikaṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā puna attano parisaṃ ādāya janapadacārikaṃ carantā anupubbena tasmiṃ raṭṭhe tameva nagaraṃ paccāgamiṃsu. Nāgarā there sañjānitvā saha parikkhārehi dānaṃ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu, therānañca parikkhāre upanāmesuṃ. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu. Taṃ disvā kokāliko cintesi – ‘‘ime pubbe appicchā ahesuṃ, idāni pāpicchā jātā, pubbepi appicchasantuṭṭhapavivittasadisāva maññe’’ti there upasaṅkamitvā, ‘‘āvuso, tumhe pubbe appicchā viya, idāni pana pāpabhikkhū jātatthā’’ti vatvā ‘‘mūlaṭṭhāneyeva nesaṃ patiṭṭhaṃ bhindissāmī’’ti taramānarūpo nikkhamitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Ayamesa kokāliko, iminā ca kāraṇena upasaṅkamīti veditabbo.

कोकालिकने विचार केला— "अग्रश्रावक अत्यंत अल्पेच्छ आहेत, ते संकेताने किंवा सूचक शब्दांनी मिळालेला लाभ स्वीकारणार नाहीत. तो न स्वीकारता ते 'हे येथील स्थानिक भिक्खूला द्या' असे म्हणतील." म्हणून तो ती दानसामग्री घेऊन थेरांच्या जवळ गेला. थेरांनी पाहताच, "हे प्रत्यय (दानवस्तू) आमच्यासाठीही योग्य नाहीत आणि कोकालिकसाठीही योग्य नाहीत," असे म्हणून ते नाकारले आणि ते निघून गेले. कोकालिकने "स्वतः तर घेत नाहीतच, पण मलाही न मिळवून देता कसे निघून गेले!" असा विचार करून मनात द्वेष निर्माण केला. त्यांनीही भगवंतांच्या जवळ जाऊन, भगवंतांना वंदन करून, पुन्हा आपल्या संघाला सोबत घेऊन जनपदात चारिका करत असताना अनुक्रमाने त्या देशातील त्याच नगरात परत आले. नगरवासीयांनी थेरांना ओळखून परिष्कारांसह दानाची तयारी केली आणि नगराच्या मध्यभागी मंडप उभारून दान दिले, तसेच थेरांना परिष्कार अर्पण केले. थेरांनी ते भिक्खू संघाला सुपूर्द केले. ते पाहून कोकालिकने विचार केला— "हे पूर्वी अल्पेच्छ होते, आता पापी इच्छेचे (लोभी) झाले आहेत. पूर्वीही ते अल्पेच्छ, संतुष्ट आणि एकांतप्रिय असल्याचा केवळ आव आणत होते असे मला वाटते." त्याने थेरांच्या जवळ जाऊन म्हटले— "आयुष्यमानहो, तुम्ही पूर्वी अल्पेच्छ असल्यासारखे वाटत होतात, पण आता मात्र पापी भिक्खू झाला आहात." आणि "मूळ स्थानीच (भगवंतांच्या जवळच) मी यांची प्रतिष्ठा नष्ट करीन" असा विचार करून तो घाईघाईने निघाला आणि जेथे भगवान होते तेथे गेला. हा तो कोकालिक आहे आणि या कारणाने तो भगवंतांकडे गेला, असे जाणावे.

---

Bhagavā taṃ turitaturitaṃ āgacchantaṃ disvāva āvajjento aññāsi ‘‘ayaṃ aggasāvake akkositukāmo āgato, sakkā nu kho paṭisedhetu’’nti. Tato ‘‘na sakkā paṭisedhetuṃ, theresu aparajjhitvā āgato, ekaṃsena pana padumaniraye nibbattissatī’’ti disvā ‘‘sāriputtamoggallānepi nāma garahantaṃ sutvā na nisedhetī’’ti vādamocanatthaṃ ariyūpavādassa ca mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ mā hevanti tikkhattuṃ paṭisedhesi. Tattha mā hevanti mā evaṃ abhaṇi. Saddhāyikoti saddhāya āgamakaro pasādāvaho, saddhātabbavacano vā. Paccayikoti pattiyāyitabbavacano.

भगवंतांनी त्याला घाईघाईने येत असताना पाहूनच विचार केला आणि जाणले— "हा अग्रश्रावकांची निंदा करण्याच्या इच्छेने आला आहे. याला रोखणे शक्य आहे का?" त्यानंतर "याला रोखणे शक्य नाही, तो थेरांच्या विरुद्ध अपराध करून आला आहे आणि तो निश्चितपणे पदुम निरयात (नरकात) उत्पन्न होईल," असे पाहून, "सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्यासारख्यांची निंदा ऐकूनही भगवान त्याला रोखत नाहीत" या आक्षेपातून मुक्त होण्यासाठी आणि आर्यांची निंदा करणे हा किती मोठा अपराध आहे हे दाखवण्यासाठी "असे म्हणू नकोस" (मा हेवं) असे तीन वेळा म्हणून त्याला रोखले. त्यातील 'मा हेव' म्हणजे "असे बोलू नकोस". 'सद्धायिको' म्हणजे श्रद्धेला उत्पन्न करणारा आणि प्रसन्नता आणणारा, किंवा ज्याच्या शब्दांवर विश्वास ठेवता येतो असा. 'पच्चयिको' म्हणजे विश्वास ठेवण्यास योग्य शब्द असलेला.

---

Pakkāmīti kammānubhāvena codiyamāno pakkāmi. Okāsakatañhi kammaṃ na sakkā paṭibāhituṃ. Acirapakkantassāti pakkantassa sato nacireneva. Sabbo kāyo phuṭo ahosīti kesaggamattampi okāsaṃ avajjetvā sakalasarīraṃ aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi pīḷakāhi ajjhotthaṭaṃ [Pg.328] ahosi. Yasmā pana buddhānubhāvena tathārūpaṃ kammaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, dassanūpacāre vijahitamatte deti, tasmā tassa acirapakkantassa pīḷakā uṭṭhahiṃsu. Kalāyamattiyoti caṇakamattiyo. Beluvasalāṭukamattiyoti taruṇabeluvamattiyo. Pabhijjiṃsūti bhijjiṃsu. Tāsu bhinnāsu sakalasarīraṃ panasapakkaṃ viya ahosi. So pakkena gattena jetavanadvārakoṭṭhake visagilito maccho viya kadalipattesu nipajji. Atha dhammassavanatthaṃ āgatāgatā manussā ‘‘dhi kokālika, dhi kokālika, ayuttamakāsi, attanoyeva mukhaṃ nissāya anayabyasanaṃ pattosī’’ti āhaṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā ārakkhadevatā dhikkāramakaṃsu, ārakkhadevatānaṃ ākāsadevatāti iminā upāyena yāva akaniṭṭhabhavanā ekadhikkāro udapādi.

‘पक्कामी’ (तो निघून गेला) म्हणजे आपल्या कर्माच्या प्रभावाने प्रेरित होऊन तो निघून गेला. कारण फळ देण्यास सज्ज झालेल्या कर्माला रोखणे शक्य नाही. ‘अचिरपक्कन्तस्स’ म्हणजे तो निघून गेल्यानंतर लगेचच. ‘सब्बो कायो फुटो अहोसी’ म्हणजे केसाच्या अग्राएवढीही जागा न सोडता संपूर्ण शरीरावर, हाडे फोडून बाहेर पडलेल्या फोडांनी ते व्यापले गेले. परंतु, बुद्धांच्या प्रभावामुळे असे कर्म बुद्धांच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीत फळ देण्यास असमर्थ असते, केवळ त्यांच्या दृष्टीपथातून बाहेर पडताच ते फळ देते; म्हणून तो निघून गेल्यावर लगेचच त्याच्या शरीरावर फोड आले. ‘कळायमत्तियो’ म्हणजे हरभऱ्याच्या दाण्याएवढे. ‘बेलुवसलाटुकमत्तियो’ म्हणजे कोवळ्या बेलाच्या फळाएवढे. ‘पभिज्जिंसू’ म्हणजे फुटले. ते फोड फुटल्यावर त्याचे संपूर्ण शरीर पिकलेल्या फणसासारखे झाले. तो त्या जखम झालेल्या शरीराने जेतवनाच्या प्रवेशद्वारावर, विष गिळलेल्या माशाप्रमाणे केळीच्या पानांवर पडला. तेव्हा धम्म ऐकण्यासाठी आलेल्या लोकांनी म्हटले, "धिक्कार असो कोकालिक! धिक्कार असो कोकालिक! तू अयोग्य कृत्य केलेस. स्वतःच्याच मुखामुळे तू या विनाशाला प्राप्त झाला आहेस." त्यांचे शब्द ऐकून रक्षक देवतांनी धिक्कार केला. रक्षक देवतांपासून आकाशदेवतांपर्यंत या क्रमाने अगदी अकनिठ्ठ भवनापर्यंत एकच धिक्कार निर्माण झाला।

---

Turūti kokālikassa upajjhāyo turutthero nāma anāgāmiphalaṃ vatvā brahmaloke nibbatto. So bhummaṭṭhadevatā ādiṃ katvā ‘‘ayuttaṃ kokālikena kataṃ aggasāvake antimavatthunā abbhācikkhantenā’’ti paramparāya brahmalokasampattaṃ taṃ saddaṃ sutvā ‘‘mā mayhaṃ passantasseva varāko nassi, ovadissāmi naṃ theresu cittappasādatthāyā’’ti āgantvā tassa purato aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘turū paccekabrahmā’’ti. Pesalāti piyasīlā. Kosi tvaṃ, āvusoti nisinnakova kabarakkhīni ummīletvā evamāha. Passa yāvañca te idaṃ aparaddhati yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, attano nalāṭe mahāgaṇḍaṃ apassanto sāsapamattāya pīḷakāya maṃ codetabbaṃ maññasīti āha.

‘तुरु’ म्हणजे कोकालिकचा उपाध्याय ‘तुरु थेर’ नावाचा, जो अनागामी फल प्राप्त करून ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला होता. त्याने भूमदेवतांपासून सुरू होऊन "कोकालिकने अग्रश्रावकांवर अंतिम वस्तूने (खोट्या आरोपाने) आळ आणून अयोग्य कृत्य केले आहे" असा परंपरेने ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचलेला तो आवाज ऐकला आणि विचार केला, "माझ्या पाहत असतानाच हा बिचारा नष्ट होऊ नये, थेरांच्या प्रति त्याच्या मनात श्रद्धा निर्माण करण्यासाठी मी त्याला उपदेश करेन." असे विचार करून तो आला आणि त्याच्या समोर उभा राहिला. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे – “तुरु प्रत्येकब्रह्मा”. ‘पेसला’ म्हणजे प्रियशील. "मित्रा, तू कोण आहेस?" असे त्याने बसल्या बसल्याच आपले विस्फारलेले डोळे उघडून विचारले. "पहा, तुझ्याकडून किती मोठा अपराध झाला आहे! स्वतःच्या कपाळावरील मोठी जखम न पाहता, मोहरीच्या दाण्याएवढ्या फोडावरून तू मला दोष द्यावा असे तुला वाटते का?" असे तो म्हणाला।

---

Atha naṃ ‘‘adiṭṭhippatto ayaṃ kokāliko, gilitaviso viya na kassaci vacanaṃ na karissatī’’ti ñatvā purisassa hītiādimāha. Tattha kuṭhārīti kuṭhārisadisā pharusavācā. Chindatīti kusalamūlasaṅkhāte mūleyeva nikantati. Nindiyanti ninditabbaṃ dussīlapuggalaṃ. Pasaṃsatīti uttamatthe sambhāvetvā khīṇāsavoti vadati. Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyoti yo vā pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ antimavatthunā codento ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. Vicināti mukhena so kalinti so taṃ aparādhaṃ [Pg.329] mukhena vicināti nāma. Kalinā tenāti tena aparādhena sukhaṃ na vindati. Nindiyapasaṃsāya hi pasaṃsiyanindāya ca samakova vipāko.

त्यानंतर, “हा कोकालिक विनाशाच्या उंबरठ्यावर पोहोचला आहे, विष प्राशन केलेल्या माणसाप्रमाणे तो कोणाचेही ऐकणार नाही” हे जाणून त्यांनी “पुरिसस्स हि” इत्यादी गाथा म्हटली. तेथे ‘कुठारी’ म्हणजे कुऱ्हाडीसारखी कठोर वाणी. ‘छिन्दति’ म्हणजे कुशल मूळ कापून टाकते. ‘निन्दियं’ म्हणजे निंदनीय अशा दुःशील व्यक्तीची. ‘पसंसति’ म्हणजे प्रशंसा करतो, म्हणजेच अर्हत्त्वाचा विचार करून तो क्षीणास्रव (अर्हत) आहे असे म्हणतो. ‘तं वा निन्दति यो पसंसियो’ म्हणजे किंवा जो प्रशंसनीय क्षीणास्रव आहे, त्याला अंतिम वस्तूने दोष देत “हा दुःशील आहे” असे म्हणतो. ‘विचिनाति मुखेन सो कलिं’ म्हणजे तो आपल्या मुखाने त्या अपराधाचा संचय करतो. ‘कलिना तेन’ म्हणजे त्या अपराधामुळे त्याला सुख मिळत नाही. कारण निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करणे आणि प्रशंसनीय व्यक्तीची निंदा करणे, या दोन्हीचे फळ सारखेच असते।

---

Sabbassāpi sahāpi attanāti sabbena sakena dhanenapi attanāpi saddhiṃ yo akkhesu dhanaparājayo nāma, ayaṃ appamattako aparādho. Yo sugatesūti yo pana sammaggatesu puggalesu cittaṃ dūseyya, ayaṃ cittapadosova tato kalito mahantataro kali.

‘सब्बस्सापि सहापि अत्तना’ म्हणजे आपल्या सर्व संपत्तीसह आणि स्वतःसह जुगारात जो पराभव होतो, तो अगदी लहान अपराध आहे. ‘यो सुगतेसु’ म्हणजे परंतु जो सुगतांच्या ठिकाणी (बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावक यांच्या ठिकाणी) आपले मन दूषित करतो, हा मनाचा द्वेष त्या जुगारातील पराभवापेक्षा खूप मोठा अपराध आहे।

---

Idāni tassa mahantatarabhāvaṃ dassento sataṃ sahassānantiādimāha. Tattha sataṃ sahassānanti nirabbudagaṇanāya satasahassañca. Chattiṃsatīti aparāni chattiṃsati nirabbudāni. Pañca cāti abbudagaṇanāya pañca abbudāni. Yamariyagarahīti yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjati, tattha ettakaṃ āyuppamāṇanti attho.

आता त्या अपराधाचे मोठेपण दाखवण्यासाठी “सतं सहस्सानं” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘सतं सहस्सानं’ म्हणजे निरब्बुद निरयाच्या गणनेनुसार एक lakh. ‘छत्तिंसति’ म्हणजे आणखी छत्तीस निरब्बुद निरय. ‘पञ्च च’ म्हणजे अब्बुद निरयाच्या गणनेनुसार पाच अब्बुद निरय. ‘यमरियगरही’ म्हणजे जो आर्यांची निंदा केल्यामुळे ज्या निरयात उत्पन्न होतो, तेथे त्याचे आयुष्य एवढे असते, असा अर्थ आहे।

---

Kālamakāsīti upajjhāye pakkante kālaṃ akāsi. Padumanirayanti pāṭiyekko padumanirayo nāma natthi, avīcimahānirayasmiṃyeva pana padumagaṇanāya paccitabbe ekasmiṃ ṭhāne nibbatti.

‘कालमकासी’ म्हणजे उपाध्याय निघून गेल्यावर त्याने प्राण सोडले. ‘पदुम निरय’ नावाचा कोणताही वेगळा निरय नाही, परंतु अवीची महानिरयातच पदुम संख्येनुसार यातना भोगाव्या लागणाऱ्या एका विशिष्ट ठिकाणी तो उत्पन्न झाला।

---

Vīsatikhārikoti māgadhakena patthena cattāro patthā, kosalaraṭṭhe eko pattho hoti. Tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ, cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī, tāya khāriyā vīsatikhāriko. Tilavāhoti māgadhakānaṃ sukhumatilānaṃ tilasakaṭaṃ. Abbudo nirayoti abbudo nāma pāṭiyekko nirayo natthi, avīcimhiyeva pana abbudagaṇanāya paccitabbaṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Nirabbudādīsupi eseva nayo.

‘वीसतिखारिको’ म्हणजे मगध देशाच्या मापाने चार ‘पत्थ’ म्हणजे कोसल देशातील एक ‘पत्थ’ होतो. त्या मापाने चार पत्थ म्हणजे एक ‘आळ्हक’, चार आळ्हक म्हणजे एक ‘दोण’, चार दोण म्हणजे एक ‘मानिका’, चार मानिका म्हणजे एक ‘खारी’. त्या khariच्या मापाने वीस खारी. ‘तिलवाहो’ म्हणजे मगध देशातील बारीक तिळांनी भरलेली तिळाची गाडी. ‘अब्बुदो निरयो’ म्हणजे अब्बुद नावाचा कोणताही वेगळा निरय नाही, तर अवीची निरयातच अब्बुद संख्येनुसार यातना भोगण्याच्या जागेचे हे नाव आहे. निरब्बुद इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा।

---

Vassagaṇanāpi panettha evaṃ veditabbā – yatheva hi sataṃ satasahassāni koṭi hoti, evaṃ sataṃ satasahassakoṭiyo pakoṭi nāma hoti, sataṃ satasahassapakoṭiyo koṭipakoṭi nāma, sataṃ satasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ, sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ, sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ, tato vīsatiguṇaṃ nirabbudaṃ, esa nayo sabbatthāti. Dasamaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

येथे वर्षांची गणना देखील या प्रकारे समजून घ्यावी – ज्याप्रमाणे शंभर लाख म्हणजे एक कोटी होते, त्याचप्रमाणे शंभर लाख कोटी म्हणजे एक ‘पकोटी’ होते, शंभर लाख पकोटी म्हणजे एक ‘कोटीपकोटी’, शंभर लाख कोटीपकोटी म्हणजे एक ‘नहुत’, शंभर लाख नहुत म्हणजे एक ‘निन्नहुत’, शंभर लाख निन्नहुत म्हणजे एक ‘अब्बुद’ होते. त्यापेक्षा वीस पटीने जास्त म्हणजे ‘निरब्बुद’ होते. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. दहावे सूक्त खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ स्पष्टच आहे।

---

Theravaggo catuttho.

चौथा थेर वर्ग।

---

(10) 5. Upālivaggo

(१०) ५. उपालिवर्ग।

---

1-2. Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā

१-२. कामभोगी सुत्त इत्यादींचे वर्णन।

---

91-92. Pañcamassa [Pg.330] paṭhame sāhasenāti sāhasiyakammena. Dutiye bhayānīti cittutrāsabhayāni. Verānīti akusalaverapuggalaverāni. Ariyo cassa ñāyoti saha vipassanāya maggo. Iti imasmiṃ sati idaṃ hotīti evaṃ imasmiṃ avijjādike kāraṇe sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti yo yassa sahajātapaccayo hoti, tassa uppādā itaraṃ uppajjati nāma. Imasmiṃ asatīti avijjādike kāraṇe asati saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. Imassa nirodhāti kāraṇassa appavattiyā phalassa appavatti hoti.

९१-९२. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात ‘साहसेने’ म्हणजे बळजबररीच्या किंवा हिंसक कृत्याने. दुसऱ्या सुत्तात ‘भयानी’ म्हणजे मनाच्या भीतीचे भय. ‘वेरानी’ म्हणजे अकुशल कर्म आणि व्यक्तीचे वैर. ‘अरियो चस्स ञायो’ म्हणजे विपश्यनेसह असणारा मार्ग. ‘इति इमस्मिं सति इदं होति’ म्हणजे अशा प्रकारे अविद्या इत्यादी कारण असताना संस्कार इत्यादी फळ मिळते. ‘इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जति’ म्हणजे जो ज्याचा सहजात प्रत्यय असतो, त्याच्या उत्पत्तीमुळे दुसरे उत्पन्न होते. ‘इमस्मिं असति’ म्हणजे अविद्या इत्यादी कारण नसताना संस्कार इत्यादी फळ मिळत नाही. ‘इमस्स निरोधा’ म्हणजे कारणाचा निरोध झाल्यामुळे (कारणाच्या अभावामुळे) फळाचाही अभाव होतो।

---

3. Kiṃdiṭṭhikasuttavaṇṇanā

३. किंदिट्ठिक सुत्ताचे वर्णन।

---

93. Tatiye saṇṭhāpesunti iriyāpathampi vacanapathampi saṇṭhāpesuṃ. Appasaddavinītāti appasaddena mattabhāṇinā satthārā vinītā. Paratoghosapaccayā vāti parassa vā vacanakāraṇā. Cetayitāti pakappitā. Maṅkubhūtāti domanassappattā nittejā. Pattakkhandhāti patitakkhandhā. Sahadhammenāti sahetukena kāraṇena vacanena.

९३. तिसऱ्या सुत्तात; 'सण्ठापेसुं' (प्रस्थापित केले) म्हणजे शारीरिक हालचाली (इरियापथ) आणि बोलणे (वचनपथ) दोन्ही चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केले (शांत केले). 'अप्पसद्दविनीता' (अल्पशब्दाने विनीत झालेले) म्हणजे शांत राहणाऱ्या आणि मोजकेच बोलणाऱ्या शास्त्यांद्वारे (बुद्धांद्वारे) शिस्तबद्ध केलेले. 'परतोघोसपच्चया वा' म्हणजे इतरांच्या बोलण्याच्या कारणाने (दुसऱ्यांच्या शब्दांमुळे). 'चेतयिता' म्हणजे विचारपूर्वक केलेले (प्रेरित केलेले). 'मङ्कुभूता' म्हणजे खिन्न झालेले (दौर्मनस्य प्राप्त झालेले) आणि निस्तेज झालेले. 'पत्तक्खन्धा' म्हणजे खांदे पाडलेले (मान खाली घातलेले). 'सहधम्मेन' म्हणजे सहेतुक आणि सकारण अशा वचनाने (युक्तियुक्त भाषणाने).

---

4. Vajjiyamāhitasuttavaṇṇanā

४. वज्जियमोहितसुत्ताचे स्पष्टीकरण (वज्जियमोहितसुत्तवण्णना)

---

94. Catutthe vajjiyamāhitoti evaṃnāmako. Sabbaṃ tapanti sabbameva dukkarakārikaṃ. Sabbaṃ tapassinti sabbaṃ tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti dukkarakārikajīvikānuyogaṃ anuyuttaṃ. Gārayhanti garahitabbayuttakaṃ. Pasaṃsiyanti pasaṃsitabbayuttakaṃ. Venayikoti sayaṃ avinīto aññehi vinetabbo. Apaññattikoti na kiñci paññāpetuṃ sakkoti. Atha vā venayikoti sattavināsako. Apaññattikoti apaccakkhaṃ nibbānaṃ paññāpeti, sayaṃkatādīsu kiñci paññāpetuṃ na sakkoti. Na so bhagavā venayikoti so bhagavā evaṃ yāthāvato ñatvā kusalākusalaṃ paññāpento na aññena vinetabbo na aññasikkhito. Ye ca dhamme upādāya satto paññāpiyati, tesaṃ paññāpanato na sattavināsako, suvinīto susikkhito sattavināyakoti attho. Tassa ca paññattiyo [Pg.331] sapaññattiyoyevāti dasseti. Vimuttiṃ vimuccato akusalā dhammāti micchādiṭṭhisaṅkhātaṃ cittassa adhimuttiṃ adhimuccato akusalā dhammā vaḍḍhanti nāma, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sāsane pana cittassa vimuttisaṅkhāto vimutti kusalānaṃyeva paccayo hoti.

९४. चौथ्या सुत्तात; 'वज्जियमोहितो' म्हणजे या नावाचा गृहपती. 'सब्बं तपं' म्हणजे सर्व प्रकारची दुष्कर कार्ये (तपश्चर्या). 'सब्बं तपस्सिं' म्हणजे सर्व प्रकारच्या तपश्चर्येवर अवलंबून असणाऱ्याला. 'लूखाजीविं' म्हणजे दुष्कर कर्मांद्वारे उपजीविका करण्याच्या अभ्यासात मग्न असलेला. 'गारय्हं' म्हणजे निंदनीय (निंदेस पात्र असलेले). 'पसंसियं' म्हणजे प्रशंसनीय (प्रशंसेस पात्र असलेले). 'वेनयिको' म्हणजे स्वतः अविनीत (अशिक्षित) असल्याने इतरांद्वारे विनीत (शिक्षित) केले जाण्यास योग्य असलेला. 'अपञ्ञत्तिको' म्हणजे काहीही प्रज्ञप्त (स्पष्ट/नियमबद्ध) करण्यास असमर्थ असलेला. किंवा 'वेनयिको' म्हणजे प्राण्यांचा विनाश करणारा (उच्छेदवादी). 'अपञ्ञत्तिको' म्हणजे अप्रत्यक्ष (अनुभवास न आलेल्या) निर्वाणाची प्रज्ञप्ती करणारा, जो स्वतः केलेल्या कर्मांविषयी काहीही प्रज्ञप्त करण्यास असमर्थ असतो. 'न सो भगवा वेनयिको' म्हणजे ते भगवान अशा प्रकारे यथार्थ जाणून कुशल आणि अकुशल धर्मांची प्रज्ञप्ती करत असताना, दुसऱ्या कोणाकडूनही विनीत केले जाण्यास पात्र नाहीत (किंवा दुसऱ्या कोणाकडून शिकलेले नाहीत). आणि ज्या धर्मांना उपादान करून 'सत्त्व' (प्राणी) अशी प्रज्ञप्ती केली जाते, त्यांच्या प्रज्ञप्तीमुळे ते सत्त्वांचा विनाश करणारे नाहीत, तर ते सुविनीत, सुशिक्षित आणि सत्त्वांचे मार्गदर्शक (सत्त्वविनायक) आहेत, असा अर्थ आहे. आणि त्यांच्या प्रज्ञप्ती सप्रज्ञप्तीच आहेत, असे दर्शवितात. 'विमुत्तिं विमुच्चतो अकुसला धम्मा' म्हणजे मिथ्यादृष्टी नावाच्या चित्ताच्या अधिमुक्तीमध्ये (चुकीच्या विश्वासात) मग्न असलेल्या व्यक्तीचे अकुशल धर्म वाढतात, या संदर्भाने हे म्हटले आहे. परंतु बुद्धांच्या शासनात चित्ताची विमुक्ती (क्लेशांपासून मुक्ती) ही केवळ कुशल धर्मांसाठीच प्रत्यय (कारण) ठरते.

---

5. Uttiyasuttavaṇṇanā

५. उत्तियसुत्ताचे स्पष्टीकरण (उत्तियसुत्तवण्णना)

---

95. Pañcame tuṇhī ahosīti sattūpaladdhiyaṃ ṭhatvā apucchaṃ pucchatīti tuṇhī ahosi. Sabbasāmukkaṃsikaṃ vata meti mayā sabbapucchānaṃ uttamapucchaṃ pucchito samaṇo gotamo saṃsādeti no vissajjeti, nūna na visahati na sakkoti vissajjetunti evaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ mā paṭilabhīti. Tadassāti taṃ evaṃ uppannaṃ diṭṭhigataṃ bhaveyya. Paccantimanti yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corāsaṅkā na hoti. Tasmā taṃ aggahetvā ‘‘paccantimaṃ nagara’’nti āha. Daḷhuddhāpanti thirapākārapādaṃ. Daḷhapākāratoraṇanti thirapākārañceva thirapiṭṭhisaṅghāṭañca. Ekadvāranti kasmā āha? Bahudvārasmiñhi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ, ekadvāre ekova vaṭṭati. Tathāgatassa ca paññāya añño sadiso natthi. Tasmā satthu paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ekadvāra’’nti āha. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti ṭhānuppattiyapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. Anupariyāyapathanti anupariyāyanāmakaṃ maggaṃ. Pākārasandhinti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. Pākāravivaranti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ. Tadevetaṃ pañhanti taṃyeva ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ ṭhapanīyapañhaṃ punapi pucchi. Sabbo ca tena lokoti sattūpaladdhiyaṃyeva ṭhatvā aññenākārena pucchatīti dasseti.

९५. पाचव्या सुत्तात; 'तुण्ही अहोसि' (शांत राहिले) म्हणजे 'सत्त्व' (प्राणी) या कल्पनेवर ठाम राहून न विचारण्याजोगा प्रश्न विचारत असल्यामुळे ते शांत राहिले. 'सब्बसामुक्कंसिकं वत मे' म्हणजे 'मी सर्व प्रश्नांमध्ये सर्वोत्तम प्रश्न विचारला असता, श्रमण गौतम गोंधळात पडले आहेत, उत्तर देत नाहीत; नक्कीच ते उत्तर देण्यास असमर्थ आहेत, उत्तर देऊ शकत नाहीत' अशी पापी (चुकीची) दृष्टी त्याने प्राप्त करू नये म्हणून (ते शांत राहिले), असा अर्थ आहे. 'तदस्सा' म्हणजे त्याला अशा प्रकारे उत्पन्न झालेली मिथ्यादृष्टी असावी. 'पच्चन्तिमं' (सीमावर्ती) म्हणजे कारण मध्यदेशातील नगराच्या भिंती मजबूत असोत वा कमकुवत असोत, किंवा अजिबात नसतील तरीही चोरांचे भय नसते. म्हणून ते न घेता 'सीमावर्ती नगर' (पच्चन्तिमं नगरं) असे म्हटले आहे. 'दळ्हुद्धापं' म्हणजे मजबूत पाया असलेली भिंत. 'दळ्हपाकारतोरणं' म्हणजे मजबूत तटबंदी आणि मजबूत दरवाजाची चौकट केलेले. 'एकद्वारं' (एकच दरवाजा केलेले) असे का म्हटले आहे? कारण अनेक दरवाजे असलेल्या नगरात अनेक चतुर द्वारपालांची आवश्यकता असते, तर एकाच दरवाजाच्या नगरात एकच चतुर द्वारपाल पुरेसा असतो. आणि तथागतांच्या प्रज्ञेच्या तोडीचा दुसरा कोणीही नाही. म्हणून शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चतुरतेची उपमा देण्यासाठी एकाच द्वारपालाचे उदाहरण दर्शविण्याकरिता 'एकद्वारं' असे म्हटले आहे. 'पण्डितो' म्हणजे पांडित्याने (बुद्धिमत्तेने) युक्त असलेला. 'ब्यत्तो' म्हणजे विविध विषयांच्या कौशल्याने युक्त असलेला. 'मेधावी' म्हणजे प्रसंगावधान राखणाऱ्या प्रज्ञेने (मेधेने) युक्त असलेला. 'अनुपरियायपथं' म्हणजे तटबंदीच्या सभोवतालचा रस्ता. 'पाकारसन्धिं' म्हणजे दोन विटांमधील फटीची जागा. 'पाकारविवरं' म्हणजे तटबंदीचा तुटलेला भाग. 'तदेवेतं पण्हं' म्हणजे त्याने तोच 'लोक शाश्वत आहे' इत्यादी प्रकारे विचारलेला आणि बाजूला ठेवण्याजोगा प्रश्न पुन्हा विचारला. आणि त्याद्वारे तो 'सत्त्व' (प्राणी) या कल्पनेवरच ठाम राहून दुसऱ्या प्रकारे प्रश्न विचारत आहे, असे दर्शविते.

---

6. Kokanudasuttavaṇṇanā

६. कोकनुदसुत्ताचे स्पष्टीकरण (कोकनुदसुत्तवण्णना)

---

96. Chaṭṭhe pubbāpayamānoti pubbasadisāni nirudakāni kurumāno. Kvettha, āvusoti ko ettha, āvuso. Yāvatā, āvuso, diṭṭhīti [Pg.332] yattikā dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi nāma atthi. Yāvatā diṭṭhiṭṭhānanti ‘‘khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti evaṃ yattakaṃ aṭṭhavidhampi diṭṭhiṭṭhānaṃ diṭṭhikāraṇaṃ nāma atthi. Diṭṭhādhiṭṭhānanti diṭṭhīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, adhiṭhatvā adhibhavitvā pavattāya diṭṭhiyā etaṃ nāmaṃ. Diṭṭhipariyuṭṭhānanti ‘‘katamāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānāni? Yā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ diṭṭhisallaṃ diṭṭhisambādho diṭṭhipalibodho diṭṭhibandhanaṃ diṭṭhipapāto diṭṭhānusayo diṭṭhisantāpo diṭṭhipariḷāho diṭṭhigantho diṭṭhupādānaṃ diṭṭhābhiniveso diṭṭhiparāmāso. Imāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānānī’’ti evaṃ vuttaṃ diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ. Samuṭṭhānanti diṭṭhiṭṭhānasseva vevacanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘khandhā paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.124) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Sotāpattimaggo pana diṭṭhisamugghāto nāma sabbadiṭṭhīnaṃ samugghātakattā. Tamahanti taṃ sabbaṃ ahaṃ jānāmi. Kyāhaṃ vakkhāmīti kiṃkāraṇā ahaṃ vakkhāmi.

९६. सहाव्या सुत्तात; 'पुब्बापयमानो' म्हणजे पूर्वीसारखेच कोरडे (पाणी नसलेले) शरीर करत असताना. 'क्वेत्थ, आवुसो' म्हणजे 'येथे कोण आहे, आवुसो (बंधू)?' असा संधिच्छेद करावा. 'यावता, आवुसो, दिट्ठी' म्हणजे जितक्या काही बासष्ट प्रकारच्या दृष्टी आहेत. 'यावता दिट्ठिट्ठानं' म्हणजे 'स्कंध देखील दृष्टीचे स्थान आहेत, अविद्या देखील, स्पर्श देखील, संज्ञा देखील, वितर्क देखील, अयोनिशोमनसिकार देखील, पापमित्र देखील आणि परतोघोष देखील दृष्टीचे स्थान आहेत' अशा प्रकारे हे आठ प्रकारचे दृष्टीचे स्थान (दृष्टीचे कारण) आहे. 'दिट्ठाहिट्ठानं' म्हणजे दृष्टीचे अधिष्ठान; दृष्टीवर अधिष्ठित होऊन आणि तिच्या प्रभावाखाली राहून प्रवृत्त होणाऱ्या दृष्टीचे हे नाव आहे. 'दिट्ठिपरियुट्ठानं' म्हणजे 'अठरा प्रकारची दृष्टी-परियुत्थान कोणती आहेत? जी दृष्टी, दृष्टीगत, दृष्टीगहन (दृष्टीचे जंगल), दृष्टिकंतार (दृष्टीचे वाळवंट), दृष्टीविशूक (दृष्टीचा विरोध), दृष्टीविप्फंदित (दृष्टीचे थरथरणे), दृष्टीसंयोजन, दृष्टीशल्ल (दृष्टीचा काटा), दृष्टीसंबाध (दृष्टीची अडचण), दृष्टीपलिबोध (दृष्टीचा अडथळा), दृष्टीबंधन, दृष्टीप्रपात (दृष्टीची दरी), दृष्टीअनुशय, दृष्टीसंताप, दृष्टीपरिळाह (दृष्टीचा दाह), दृष्टीग्रंथ, दृष्टीउपादान, दृष्टीअभिनिवेश, दृष्टीपरामर्श. ही अठरा दृष्टी-परियुत्थान आहेत' असे जे म्हटले आहे, ते दृष्टी-परियुत्थान होय. 'समुट्ठानं' हा शब्द 'दिट्ठिट्ठान' (दृष्टीचे स्थान) याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. कारण असे म्हटले आहे - 'स्कंध हे दृष्टीला उपादान करून उत्पत्तीच्या अर्थाने प्रत्यय (कारण) आहेत.' हे सर्व सविस्तर स्पष्ट करावे. सोतापत्तिमार्ग हा 'दृष्टी-समुद्घात' (दृष्टीचा समूळ नाश करणारा) आहे, कारण तो सर्व प्रकारच्या मिथ्यादृष्टींचा समूळ नाश करतो. 'तमहं' म्हणजे ते सर्व मी जाणतो. 'क्याहं वक्खामि' म्हणजे मी कोणत्या कारणाने सांगेन?

---

7-8. Āhuneyyasuttādivaṇṇanā

७-८. आहुनेय्यसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण (आहुनेय्यसुत्तादिवण्णना)

---

97-98. Sattame sammādiṭṭhikoti yāthāvadiṭṭhiko. Aṭṭhame adhikaraṇasamuppādavūpasamakusaloti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ mūlaṃ gahetvā vūpasamena samuppādavūpasamakusalo hoti.

९७-९८. सातव्या सुत्तात; 'सम्मादिट्ठिको' म्हणजे यथार्थ दृष्टी असलेला. आठव्या सुत्तात; 'अधिकरणसमुप्पादवूपसमकुसलो' म्हणजे चार प्रकारच्या अधिकरणांचे मूळ जाणून घेऊन, त्यांच्या शमनाने (शांत करण्याने) अधिकरणांच्या उत्पत्तीला शांत करण्यात कुशल असलेला.

---

9. Upālisuttavaṇṇanā

९. उपालिसुत्ताचे स्पष्टीकरण (उपालिसुत्तवण्णना)

---

99. Navame durabhisambhavānīti sambhavituṃ dukkhāni dussahāni, na sakkā appesakkhehi ajjhogāhitunti vuttaṃ hoti. Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca. Āraññakaṅganipphādanena araññāni, gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānabhāvena vanapatthāni. Pantānīti pariyantāni atidūrāni. Dukkaraṃ pavivekanti kāyaviveko dukkaro. Durabhiramanti abhiramituṃ na sukaraṃ. Ekatteti ekībhāve. Kiṃ dasseti? Kāyaviveke katepi tattha cittaṃ abhiramāpetuṃ dukkaraṃ. Dvayaṃdvayārāmo hi ayaṃ lokoti. Haranti maññeti haranti viya ghasanti viya. Manoti cittaṃ. Samādhiṃ alabhamānassāti upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā alabhantassa[Pg.333]. Kiṃ dasseti? Īdisassa bhikkhuno tiṇapaṇṇamigādisaddehi vividhehi ca bhīsanakehi vanāni cittaṃ vikkhipanti maññeti. Saṃsīdissatīti kāmavitakkena saṃsīdissati. Uplavissatīti byāpādavihiṃsāvitakkehi uddhaṃ plavissati.

९९. नवव्या सुत्तात, 'दुरभिसंभवानि' म्हणजे प्राप्त करण्यास कठीण आणि सहन करण्यास कठीण; अल्प पुण्य किंवा प्रभाव असलेल्या व्यक्तींना त्यात प्रवेश करणे शक्य नाही, असा अर्थ आहे. 'अरण्यवनपत्थानि' म्हणजे अरण्ये आणि वनांचे कोपरे (वनप्रस्थ). आरण्यक धुतंगाचे पालन करण्यास योग्य असल्यामुळे त्यांना 'अरण्ये' म्हणतात, आणि गावाची सीमा ओलांडून मनुष्यांच्या वर्दळीपासून दूर असलेले स्थान असल्यामुळे त्यांना 'वनप्रस्थ' म्हणतात. 'पन्तानि' म्हणजे अतिशय दूर असलेले सीमावर्ती भाग. 'दुक्करं पविवेकं' म्हणजे काय-विवेक (शारीरिक एकांत) कठीण आहे. 'दुरभिरमं' म्हणजे रममाण होण्यास सोपे नसलेले. 'एकत्ते' म्हणजे एकाकीपणात. हे काय दर्शवते? काय-विवेक प्राप्त केला तरीही तेथे चित्त रमवणे कठीण आहे. कारण हा संसार द्वैतात (समूहात या जोडीदारात) रमणारा आहे. 'हरन्ति मञ्ञे' म्हणजे जणू काही हरण करत असल्यासारखे किंवा गिळंकृत करत असल्यासारखे. 'मनो' म्हणजे चित्त. 'समाधिं अलभमानस्स' म्हणजे उपचार समाधी किंवा अप्पणा समाधी प्राप्त न होणाऱ्याचे. हे काय दर्शवते? अशा भिक्खूचे गवत, पाने, पशू इत्यादींच्या आवाजांनी आणि विविध भयानक गोष्टींनी वने चित्त विचलित करतात असे वाटते. 'संसीदिस्सति' म्हणजे कामवितर्कामुळे बुडून जाईल. 'उप्लविस्सति' म्हणजे व्यापाद (द्वेष) आणि विहिंसा (हिंसा) वितर्कांमुळे वर तरंगेल (विचलित होईल).

---

Kaṇṇasaṃdhovikanti kaṇṇe dhovantena kīḷitabbaṃ. Piṭṭhisaṃdhovikanti piṭṭhiṃ dhovantena kīḷitabbaṃ. Tattha udakaṃ soṇḍāya gahetvā dvīsu kaṇṇesu āsiñcanaṃ kaṇṇasaṃdhovikā nāma, piṭṭhiyaṃ āsiñcanaṃ piṭṭhisaṃdhovikā nāma. Gādhaṃ vindatīti patiṭṭhaṃ labhati. Ko cāhaṃ ko ca hatthināgoti ahaṃ ko, hatthināgo ko, ahampi tiracchānagato, ayampi, mayhampi cattāro pādā, imassapi, nanu ubhopi mayaṃ samasamāti.

'कण्णसंधोविकं' म्हणजे कान धुवून खेळायचा खेळ. 'पिट्ठिसंधोविकं' म्हणजे पाठ धुवून खेळायचा खेळ. त्यात सोंडेने पाणी घेऊन दोन्ही कानांवर सिंचन करणे याला 'कण्णसंधोविक' म्हणतात, आणि पाठीवर सिंचन करणे याला 'पिट्ठिसंधोविक' म्हणतात. 'गाधं विन्दति' म्हणजे आधार मिळवणे. 'को चाहं को च हत्थिनागो' म्हणजे मी कोण आणि हत्ती कोण? मीही तिर्यक योनीतील (प्राणी) आहे आणि हाही तसाच आहे. मलाही चार पाय आहेत आणि यालाही आहेत. मग आपण दोघे समानच नाही का?

---

Vaṅkakanti kumārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Ghaṭikanti dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷaṃ. Mokkhacikanti saṃparivattakakīḷaṃ, ākāse daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷanti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakanti tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva.

'वङ्ककं' म्हणजे लहान मुलांचे खेळण्याचे छोटे नांगर. 'घटिकं' म्हणजे मोठ्या काठीने लहान काठीला मारून खेळायचा खेळ (विटीदांडू). 'मोक्खचिकं' म्हणजे कोलांटी उडी मारण्याचा खेळ; हवेत काठी धरून किंवा जमिनीवर डोके ठेवून वर-खाली होऊन गोल फिरण्याचा खेळ, असा अर्थ आहे. 'चिङ्गुलकं' म्हणजे ताडाच्या पानांपासून बनवलेले आणि वाऱ्याच्या प्रवाहाने फिरणारे चक्र (फिरकी). पानांच्या नळीला (द्रोणाला) 'पत्ताळ्हक' म्हणतात, ज्याने मुले वाळू इत्यादी मोजून खेळतात. 'रथकं' म्हणजे खेळण्यातील छोटा रथ. 'धणुकं' म्हणजे खेळण्यातील छोटे धनुष्य.

---

Idha kho pana voti ettha voti nipātamattaṃ, idha kho panāti attho. Iṅgha tvaṃ, upāli, saṅghe viharāhīti ettha iṅghāti codanatthe nipāto. Tena theraṃ saṅghamajjhe vihāratthāya codeti, nāssa araññavāsaṃ anujānāti. Kasmā? Araññasenāsane vasato kirassa vāsadhurameva pūrissati, na ganthadhuraṃ. Saṅghamajjhe vasanto pana dve dhurāni pūretvā arahattaṃ pāpuṇissati, vinayapiṭake ca pāmokkho bhavissati. Athassāhaṃ parisamajjhe pubbapatthanaṃ pubbābhinīhārañca kathetvā imaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapessāmīti imamatthaṃ passamāno satthā therassa araññavāsaṃ nānujānīti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

'इध खो पन वो' यामध्ये 'वो' हा केवळ निपात आहे, 'इध खो पन' (येथे किंवा या जगात) असा याचा अर्थ आहे. 'इङ्घ त्वं, उपालि, सङ्घे विहराहि' (हे उपालि! तू संघात राहा) यामध्ये 'इङ्घ' हा प्रेरणा देणारा निपात आहे. त्याद्वारे शास्ते स्थविरांना संघामध्ये राहण्यासाठी प्रेरित करतात, त्यांना अरण्यवासाची अनुमती देत नाहीत. का देत नाहीत? कारण अरण्य सेनासनात राहिल्यास त्यांचे केवळ वासधुर (विपश्यना साधना) पूर्ण होईल, ग्रंथधुर (अभ्यास) पूर्ण होणार नाही. परंतु संघामध्ये राहिल्यास दोन्ही धुर पूर्ण करून ते अर्हत्त्व प्राप्त करतील आणि विनयपिटकात प्रमुख होतील. 'त्यानंतर मी परिषदेच्या मध्यभागी त्यांच्या पूर्व-प्रार्थनेची आणि पूर्व-अभिनिहाराची कथा सांगून या भिक्खूला विनयधरांमध्ये अग्रस्थानी प्रस्थापित करेन', असा विचार करून शास्त्यांनी स्थविरांना अरण्यवासाची अनुमती दिली नाही. दहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

Upālivaggo pañcamo.

पाचवा उपालिवग्ग समाप्त.

---

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

दुसरे पण्णासक समाप्त झाले.

---

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

३. तिसरे पण्णासक

---

(11) 1. Samaṇasaññāvaggo

(११) १. समणसञ्ञावग्ग (श्रमणसंज्ञा वर्ग)

---

1. Samaṇasaññāsuttavaṇṇanā

१. समणसञ्ञासुत्तवण्णना (श्रमणसंज्ञा सुत्त वर्णन)

---

101. Tatiyassa [Pg.334] paṭhame samaṇasaññāti samaṇānaṃ uppajjanakasaññā. Santatakārīti nirantarakārī. Abyāpajjhoti niddukkho. Idamatthaṃtissa hotīti idamatthaṃ ime paccayāti evamassa jīvitaparikkhāresu hoti, paccavekkhitaparibhogaṃ paribhuñjatīti attho. Dutiyaṃ uttānatthameva.

१०१. तिसऱ्या पण्णासकाच्या पहिल्या सुत्तात, 'समणसञ्ञा' म्हणजे श्रमणांमध्ये उत्पन्न होणारी संज्ञा. 'संततकारी' म्हणजे निरंतर अभ्यास करणारा. 'अब्यापज्झो' म्हणजे दुःखरहित. 'इदमत्थंतिस्स होति' म्हणजे 'हे प्रत्यय (साधने) या प्रयोजनासाठी आहेत' अशी त्याची जीवनोपयोगी साधनांविषयी भावना असते, म्हणजेच तो प्रत्येक वस्तूचा विचारपूर्वक (प्रत्यवेक्षण करून) उपभोग घेतो, असा अर्थ आहे. दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

3. Micchattasuttavaṇṇanā

३. मिच्छत्तसुत्तवण्णना (मिथ्यात्व सुत्त वर्णन)

---

103. Tatiye virādhanā hotīti saggato maggato ca virajjhanaṃ hoti. No ārādhanāti na sampādanā na paripūrakāritā hoti. Pahotīti pavattati.

१०३. तिसऱ्या सुत्तात, 'विराधना होति' म्हणजे स्वर्ग आणि मार्ग यापासून वंचित होणे. 'नो आराधना' म्हणजे प्राप्ती न होणे किंवा परिपूर्णता न येणे. 'पहोति' म्हणजे प्रवृत्त होते.

---

4-5. Bījasuttādivaṇṇanā

४-५. बीजसुत्तआदिवण्णना (बीज सुत्त इत्यादींचे वर्णन)

---

104-105. Catutthe yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnanti diṭṭhānurūpena paripuṇṇaṃ samādinnaṃ sakalaṃ gahitaṃ. Cetanāti tīsu dvāresu nibbattitacetanāva gahitā. Patthanāti ‘‘evarūpo siya’’nti evaṃ patthanā. Paṇidhīti ‘‘devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti cittaṭṭhapanā. Saṅkhārāti sampayuttakasaṅkhārā. Pañcame purecārikaṭṭhena pubbaṅgamā. Anvadevāti taṃ anubandhamānameva.

१०४-१०५. चौथ्या सुत्तात, 'यथादिट्ठि समत्तं समादिन्नं' म्हणजे दृष्टीच्या अनुरूप परिपूर्णपणे स्वीकारलेले, सर्व काही ग्रहण केलेले. 'चेतना' म्हणजे तीन द्वारांमध्ये (काय, वाचा, मन) उत्पन्न होणारी चेतनाच ग्रहण केली आहे. 'पत्थना' म्हणजे 'मी अशा रूपाचा व्हावे' अशी आकांक्षा. 'पणिधि' म्हणजे 'मी देव किंवा इतर कोणताही देव व्हावे' अशी चित्ताची स्थापना (संकल्प). 'सङ्खारा' म्हणजे संप्रयुक्त संस्कार (मिथ्या दृष्टीशी संबंधित असलेले संस्कार). पाचव्या सुत्तात, अग्रगामी असल्यामुळे 'पुब्बङ्गमा' (अग्रगामी) म्हटले आहे. 'अन्वदेव' म्हणजे त्याचेच अनुसरण करणारे.

---

6. Nijjarasuttavaṇṇanā

६. निज्जरसुत्तवण्णना (निर्जरा सुत्त वर्णन)

---

106. Chaṭṭhe nijjaravatthūnīti nijjarakāraṇāni. Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti ayaṃ heṭṭhā vipassanāyapi nijjiṇṇā eva pahīnā. Kasmā puna gahitāti? Asamucchinnattā. Vipassanāya hi kiñcāpi nijjiṇṇā, na pana samucchinnā. Maggo pana uppajjitvā taṃ samucchindati, na puna vuṭṭhātuṃ deti. Tasmā puna gahitā. Evaṃ sabbapadesu yojetabbo. Ettha ca sammāvimuttipaccayā catusaṭṭhi dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Katame catusaṭṭhi? Sotāpattimaggakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena [Pg.335] saddhindriyaṃ paripūrati, paggahaṭṭhena vīriyindriyaṃ, upaṭṭhānaṭṭhena satindriyaṃ, avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṃ, dassanaṭṭhena paññindriyaṃ paripūreti, vijānanaṭṭhena manindriyaṃ, abhinandanaṭṭhena somanassindriyaṃ, pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūrati…pe… arahattaphalakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ…pe… pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūratīti evaṃ catūsu ca maggesu catūsu ca phalesu aṭṭhaṭṭha hutvā catusaṭṭhi dhammā pāripūriṃ gacchanti.

१०६. सहाव्या सुत्तात, 'निज्जरवत्थूनि' म्हणजे निर्जरेची (क्षय करण्याची) कारणे. 'मिच्छादिट्ठि निज्जिण्णा होति' म्हणजे ही खाली विपश्यनेद्वारे देखील क्षीण झालेली, नष्ट झालेलीच आहे. मग पुन्हा का ग्रहण केली आहे? कारण ती समूळ नष्ट झालेली नसते. विपश्यनेद्वारे जरी ती क्षीण झाली असली, तरी समूळ नष्ट झालेली नसते. परंतु मार्ग उत्पन्न झाल्यावर तिला समूळ नष्ट करतो, पुन्हा डोके वर काढू देत नाही. म्हणून पुन्हा ग्रहण केली आहे. अशा प्रकारे सर्व पदांमध्ये योजना करावी. आणि येथे सम्यक् विमुक्तीच्या प्रत्ययाने चौसष्ट धर्म भावनेच्या परिपूर्णतेला प्राप्त होतात. ते चौसष्ट कोणते? स्रोतापत्ती मार्गक्षणी अधिमोक्ष अर्थाने श्रद्धेंद्रिय परिपूर्ण होते, प्रग्रह अर्थाने वीर्येंद्रिय, उपस्थान अर्थाने स्मृतींद्रिय, अविक्षेप अर्थाने समाधींद्रिय, दर्शन अर्थाने प्रज्ञेंद्रिय परिपूर्ण करते, विजानन अर्थाने मनेंद्रिय, अभिनंदन अर्थाने सौमनस्येंद्रिय, प्रवृत्त संततीच्या अधिपत्य अर्थाने जीवितेंद्रिय परिपूर्ण होते... तसेच... अर्हत्त्व फलक्षणी अधिमोक्ष अर्थाने श्रद्धेंद्रिय... तसेच... प्रवृत्त संततीच्या अधिपत्य अर्थाने जीवितेंद्रिय परिपूर्ण होते. अशा प्रकारे चार मार्गांमध्ये आणि चार फलांमध्ये प्रत्येकी आठ-आठ होऊन चौसष्ट धर्म परिपूर्णतेला प्राप्त होतात.

---

7. Dhovanāsuttavaṇṇanā

७. धोवनासुत्तवण्णना (धोवन सुत्त वर्णन)

---

107. Sattame dhovananti aṭṭhidhovanaṃ. Tasmiñhi janapade manussā ñātake mate na jhāpenti, āvāṭaṃ pana khaṇitvā bhūmiyaṃ nidahanti. Atha nesaṃ pūtibhūtānaṃ aṭṭhīni nīharitvā dhovitvā paṭipāṭiyā ussāpetvā gandhamālehi pūjetvā ṭhapenti. Nakkhatte patte tāni aṭṭhīni gahetvā rodanti paridevanti, tato nakkhattaṃ kīḷanti.

१०७. सातव्या सुत्तात, 'धोवनं' म्हणजे हाडांचे प्रक्षालन (धुणे). कारण त्या जनपदातील लोक नातेवाईक मृत झाल्यावर त्यांना जाळत नाहीत, तर खड्डा खणून त्यांना जमिनीत पुरतात. त्यानंतर ते मृतदेह कुजल्यावर त्यांची हाडे बाहेर काढतात, ती धुवून, क्रमाने उभी करून, गंध आणि फुलांनी त्यांची पूजा करून ठेवतात. उत्सव आल्यावर ती हाडे घेऊन रडतात आणि विलाप करतात, आणि त्यानंतर उत्सव साजरा करतात.

---

8-10. Tikicchakasuttādivaṇṇanā

८-१०. तिकिच्छकसुत्तआदिवण्णना (तिकिच्छक सुत्त इत्यादींचे वर्णन)

---

108-110. Aṭṭhame virecananti dosanīharaṇabhesajjaṃ. Virittā hotīti nīhaṭā hoti panuditā. Navame vamananti vamanakaraṇabhesajjaṃ. Dasame niddhamanīyāti niddhamitabbā. Niddhantāti niddhamitā.

१०८-११०. आठव्या सूत्तात, 'विरेचन' म्हणजे (कफ, पित्त इत्यादी) दोष बाहेर काढणारे औषध. 'विरीत्ता होती' म्हणजे बाहेर काढलेले, दूर केलेले होय. नवव्या सूत्तात, 'वमन' म्हणजे उलटी करवणारे औषध. दहाव्या सूत्तात, 'निद्धमणीया' म्हणजे फुंकून टाकण्यायोग्य (नष्ट करण्यायोग्य धर्म). 'निद्धन्ता' म्हणजे फुंकून टाकलेले (नष्ट केलेले).

---

11. Paṭhamaasekhasuttavaṇṇanā

११. प्रथम असेखसुत्तवण्णना (पहिले असेख सुत्त स्पष्टीकरण)

---

111. Ekādasame aṅgaparipūraṇatthaṃ sammādiṭṭhiyeva sammāñāṇanti vuttā. Evamete sabbepi arahattaphaladhammā asekhā, asekhassa pavattattā paccavekkhaṇañāṇampi asekhanti vuttaṃ.

१११. अकराव्या सूत्तात, दहा अंगांच्या परिपूर्णतेसाठी सम्यक् दृष्टीलाच 'सम्यक् ज्ञान' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, हे सर्व देखील अर्हत्त्वफलाचे धर्म 'अशेख' आहेत; कारण ते अशेख (अर्हंत) पुद्गलाच्या ठिकाणी प्रवृत्त होतात. प्रत्यवेक्षण ज्ञानाला देखील 'अशेख' म्हटले आहे.

---

12. Dutiyaasekhasuttavaṇṇanā

१२. द्वितीय असेखसुत्तवण्णना (दुसरे असेख सुत्त स्पष्टीकरण)

---

112. Dvādasame asekhiyāti asekhāyeva, asekhasantakā vā. Iminā suttena khīṇāsavova kathitoti.

११२. बाराव्या सूत्तात, 'असेखिया' म्हणजे अशेख धर्मच किंवा अशेख पुद्गलाचे असलेले धर्म होय. या सूत्ताद्वारे केवळ क्षीणास्रव (अर्हंत) पुद्गलाविषयीच सांगितले आहे.

---

Samaṇasaññāvaggo paṭhamo.

समणसञ्ञावग्गो पठमो (पहिला समणसञ्ञा वर्ग समाप्त).

---

(12) 2. Paccorohaṇivaggo

(१२) २. पच्चोरोहणिवग्गो (पच्चोरोहणि वर्ग)

---

1-2. Adhammasuttadvayavaṇṇanā

१-२. अधम्मसुत्तद्वयवण्णना (दोन अधम्म सूत्तांचे स्पष्टीकरण)

---

113-114. Dutiyassa [Pg.336] paṭhame pāṭiyekkaṃ pucchā ca vissajjanā ca katā. Dutiye ekatova.

११३-११४. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात स्वतंत्रपणे प्रश्न आणि उत्तर दिले आहे. दुसऱ्या सूत्तात ते एकत्रच दिले आहे.

---

3. Tatiyaadhammasuttavaṇṇanā

३. ततियअधम्मसुत्तवण्णना (तिसरे अधम्म सुत्त स्पष्टीकरण)

---

115. Tatiye uddesaṃ uddisitvāti mātikaṃ nikkhipitvā. Satthu ceva saṃvaṇṇitoti pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapentena satthārā saṃvaṇṇito. Sambhāvitoti guṇasambhāvanāya sambhāvito. Pahotīti sakkoti. Atisitvāti atikkamitvā. Jānaṃ jānātīti jānitabbakaṃ jānāti. Passaṃ passatīti passitabbakaṃ passati. Cakkhubhūtoti cakkhu viya bhūto jāto nibbatto. Ñāṇabhūtoti ñāṇasabhāvo. Dhammabhūtoti dhammasabhāvo. Brahmabhūtoti seṭṭhasabhāvo. Vattāti vattuṃ samattho. Pavattāti pavattetuṃ samattho. Atthassa ninnetāti atthaṃ nīharitvā dassetā. Yathā no bhagavāti yathā amhākaṃ bhagavā byākareyya.

११५. तिसऱ्या सूत्तात, 'उद्देसं उद्दिसित्वा' म्हणजे मातृका (उद्देश) मांडून. 'सत्थु चेव संवण्णितो' म्हणजे पाच स्थानांमध्ये एतदग्ग (सर्वश्रेष्ठ) पदावर स्थापित करणाऱ्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) प्रशंसिलेले. 'संभावितो' म्हणजे गुणांच्या गौरवाने सन्मानित केलेले. 'पहोति' म्हणजे समर्थ असणे. 'अतिसित्वा' म्हणजे ओलांडून (अतिक्रमण करून). 'जानं जानाति' म्हणजे जाणून घेण्यायोग्य सर्व गोष्टी जाणतात. 'पस्सं पस्सति' म्हणजे पाहण्यायोग्य सर्व गोष्टी पाहतात. 'चक्खुभूतो' म्हणजे डोळ्याप्रमाणे झालेले (उत्पन्न झालेले). 'ञाणभूतो' म्हणजे ज्ञानस्वरूप. 'धम्मभूतो' म्हणजे धर्मस्वरूप. 'ब्रह्मभूतो' म्हणजे श्रेष्ठस्वरूप. 'वत्ता' म्हणजे बोलण्यास समर्थ. 'पवत्ता' म्हणजे प्रवर्तन करण्यास समर्थ. 'अत्थस्स निन्नेता' म्हणजे (चार आर्यसत्यांचा) अर्थ स्पष्ट करून दाखवणारे. 'यथा नो भगवा' म्हणजे ज्या प्रकारे भगवान आम्हाला स्पष्ट करतील.

---

4. Ajitasuttavaṇṇanā

४. अजितसुत्तवण्णना (अजित सुत्त स्पष्टीकरण)

---

116. Catutthe ajitoti evaṃnāmako. Cittaṭṭhānasatānīti cittuppādasatāni. Yehīti yehi cittaṭṭhānasatehi anuyuñjiyamānā. Upāraddhāva jānanti upāraddhasmāti viraddhā niggahitā evaṃ jānanti ‘‘viraddhā mayaṃ, niggahitā mayaṃ, āropito no doso’’ti. Paṇḍitavatthūnīti paṇḍitabhāvatthāya kāraṇāni.

११६. चौथ्या सूत्तात, 'अजितो' म्हणजे या नावाचा (एक व्यक्ती). 'चित्तट्ठानसतानि' म्हणजे शेकडो चित्तोत्पाद. 'yehi' म्हणजे ज्या शेकडो चित्तोत्पादांद्वारे विचारणा केली असता. 'उपारद्धा व जानन्ति उपारद्धस्मा' म्हणजे पराभूत व खंडित झालेले असे जाणतात की, 'आम्ही चुकलो आहोत, आम्ही खंडित झालो आहोत, आमच्यावर दोषारोप केला गेला आहे.' 'पण्डितवत्थूनि' म्हणजे पंडित (विद्वान) होण्यासाठीची कारणे.

---

5-6. Saṅgāravasuttādivaṇṇanā

५-६. सङ्गारवसुत्तादिवण्णना (संगारव सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

---

117-118. Pañcame orimaṃ tīranti lokiyaṃ orimatīraṃ. Pārimaṃ tīranti lokuttaraṃ pārimatīraṃ. Pāragāminoti nibbānagāmino. Tīramevānudhāvatīti sakkāyadiṭṭhitīraṃyeva anudhāvati. Dhamme dhammānuvattinoti sammā akkhāte navavidhe lokuttaradhamme anudhammavattino, tassa dhammassānucchavikāya sahasīlāya pubbabhāgapaṭipattiyā pavattamānā. Maccudheyyaṃ [Pg.337] suduttaranti maccuno ṭhānabhūtaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ suduttaraṃ taritvā. Pāramessantīti nibbānaṃ pāpuṇissanti.

११७-११८. पाचव्या सूत्तात, 'ओरिमं तीरं' (अलीकडचा काठ) म्हणजे लौकिक धर्म हा अलीकडचा काठ होय. 'पारिमं तीरं' (पलीकडचा काठ) म्हणजे लोकोत्तर धर्म हा पलीकडचा काठ होय. 'पारगामिनो' म्हणजे निर्वाणाकडे जाणारे. 'तीरमेवानुधावति' म्हणजे सत्कायदृष्टी रूपी काठाकडेच धावतात. 'धम्मे धम्मानुवत्तिनो' म्हणजे योग्य प्रकारे उपदेशिलेल्या नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मामध्ये लोकोत्तर धर्माचे अनुकरण करणारे, त्या धर्माला अनुरूप अशा शीलासह पूर्वभागाच्या प्रतिपदेने (साधनेने) प्रवृत्त होणारे. 'मच्चुधेय्यं सुदुत्तरं' म्हणजे मृत्यूचे (क्लेशमाराचे) स्थान असलेल्या, अतिशय कठीण अशा त्रैभूमिक संसाराला पार करून. 'पारमेस्सन्ति' म्हणजे निर्वाणाला प्राप्त करतील.

---

Okā anokamāgammāti vaṭṭato vivaṭṭaṃ āgamma. Viveke yattha dūramanti yasmiṃ kāyacittaupadhiviveke durabhiramaṃ, tatrābhiratimiccheyya. Hitvā kāmeti duvidhepi kāme pahāya. Akiñcanoti nippalibodho. Ādānapaṭinissageti gahaṇapaṭinissaggasaṅkhāte nibbāne. Anupādāya ye ratāti catūhi upādānehi kiñcipi anupādiyitvā ye abhiratā. Parinibbutāti te apaccayaparinibbānena parinibbutā nāmāti veditabbā. Chaṭṭhaṃ bhikkhūnaṃ desitaṃ.

'ओका अनोकमागम्म' म्हणजे संसारापासून (वट्टापासून) मुक्त अशा निर्वाणाला प्राप्त करून. 'विवेके यत्थ दूरमं' म्हणजे ज्या कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेकामध्ये रममाण होणे कठीण आहे, तेथे रममाण होण्याची इच्छा करावी. 'हित्वा कामे' म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या कामांचा (वस्तुकाम आणि क्लेशकाम) त्याग करून. 'अकिञ्चनो' म्हणजे कोणतीही आसक्ती नसलेला. 'आदानपटिनिस्सगे' म्हणजे आसक्तीचा त्याग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या निर्वाणामध्ये. 'अनुपादाय ye रता' म्हणजे चार उपादानांनी कोणत्याही गोष्टीचे ग्रहण न करता (आसक्त न होता) जे रममाण होतात. 'परिनिब्बुता' म्हणजे ते प्रत्ययरहित परिनिर्वाणाने परिनिर्वृत झाले आहेत असे जाणावे. सहावे सूत्त भिक्खूंना उपदेशिले आहे.

---

7-8. Paccorohaṇīsuttadvayavaṇṇanā

७-८. पच्चोरोहणीसुत्तद्वयवण्णना (दोन पच्चोरोहणी सूत्तांचे स्पष्टीकरण)

---

119-120. Sattame paccorohaṇīti pāpassa paccorohaṇaṃ. Pattharitvāti santharitvā. Antarā ca velaṃ antarā ca agyāgāranti vālikārāsissa ca aggiagārassa ca antare. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa desitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

११९-१२०. सातव्या सूत्तात, 'पच्चोरोहणी' म्हणजे पापापासून उतरणे (मुक्त होणे). 'पत्थरित्वा' म्हणजे पसरवून. 'अन्तरा च वेलं अन्तरा च अग्यागारं' म्हणजे वाळूच्या ढिगाऱ्याच्या आणि अग्निगृहाच्या (यज्ञशाळेच्या) मध्ये. आठवे सूत्त भिक्खू संघाला उपदेशिले आहे. उर्वरित भाग सर्व ठिकाणी स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Paccorohaṇivaggo dutiyo.

पच्चोरोहणिवग्गो दुतियो (दुसरा पच्चोरोहणि वर्ग समाप्त).

---

(13) 3. Parisuddhavaggavaṇṇanā

(१३) ३. परिसुद्धवग्गवण्णना (परिसुद्ध वर्गाचे स्पष्टीकरण)

---

123. Tatiyassa paṭhame parisuddhāti nimmalā. Pariyodātāti pabhassarā. Dutiyādīni uttānatthānevāti.

१२३. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'परिसुद्धा' म्हणजे निर्मळ. 'परियोदाता' म्हणजे प्रभास्वर (तेजस्वी). दुसरे इत्यादी सूत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Parisuddhavaggo tatiyo.

परिसुद्धवग्गो ततियो (तिसरा परिसुद्ध वर्ग समाप्त).

---

(14) 4. Sādhuvaggavaṇṇanā

(१४) ४. साधुवग्गवण्णना (साधु वर्गाचे स्पष्टीकरण)

---

134. Catutthassa paṭhame sādhunti bhaddakaṃ siliṭṭhakaṃ. Dutiyādīni uttānatthānevāti. Ariyamaggavaggo uttānatthoyevāti.

१३४. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'साधुं' म्हणजे कल्याणकारी, सुंदर. दुसरे इत्यादी सूत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. अरियमग्ग वर्ग देखील स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Sādhuvaggo catuttho.

साधुवग्गो चतुत्थो (चौथा साधु वर्ग समाप्त).

---

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ततियपण्णासकं निट्ठितं (तिसरे पन्नासक समाप्त).

---

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

४. चतुत्थपण्णासकं (चौथे पन्नासक)

---

155. Catutthassa [Pg.338] paṭhamādīni uttānatthānevāti.

१५५. चौथ्या (पन्नासकाच्या) पहिल्या इत्यादी सूत्तांचे अर्थ स्पष्टच आहेत.

---

8. Kammanidānasuttavaṇṇanā

८. कम्मनिदानसुत्तवण्णना (कम्मनिदान सुत्त स्पष्टीकरण)

---

174. Aṭṭhame lobhahetukampīti pāṇātipātassa lobho upanissayakoṭiyā hetu hoti dosamohasampayuttopi. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.

१७४. आठव्या सूत्तात, 'लोभहेतुकम्पि' म्हणजे प्राणातिपाताचा (जीवहिंसेचा) लोभ हा उपनिश्रय कोटीने हेतू होतो, जरी तो द्वेष आणि मोहाने युक्त असला तरीही. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा.

---

9. Parikkamanasuttavaṇṇanā

९. परिक्कमनसुत्तवण्णना (परिक्कमन सुत्त स्पष्टीकरण)

---

175. Navame parikkamanaṃ hotīti parivajjanaṃ hoti.

१७५. नवव्या सूत्तात, 'परिक्कमनं होति' म्हणजे वर्जन करणे (टाळणे) होय.

---

10. Cundasuttavaṇṇanā

१०. चुन्दसुत्तवण्णना (चुन्द सुत्त स्पष्टीकरण)

---

176. Dasame kammāraputtassāti suvaṇṇakāraputtassa. Kassa no tvanti kassa nu tvaṃ. Pacchābhūmakāti pacchābhūmivāsikā. Kamaṇḍalukāti kamaṇḍaludhārino. Sevālamālikāti sevālamālā viya dhārenti. Sevālapaṭanivāsitātipi vuttameva. Udakorohakāti sāyatatiyakaṃ udakorohanānuyogamanuyuttā. Āmaseyyāsīti hatthena parimajjeyyāsi.

१७६. दहाव्या सूत्तात, 'कम्मारपुत्तस्स' म्हणजे सुवर्णकाराच्या (सोनाराच्या) पुत्राचा. 'कस्स नो त्वं' म्हणजे तू कोणाचा आहेस? 'पच्छाभूमका' म्हणजे पश्चिम भूमीचे रहिवासी. 'कमण्डलुका' म्हणजे कमंडलू धारण करणारे. 'सेवालमालिका' म्हणजे शेवाळाची माळ धारण केल्याप्रमाणे (शेवाळाचे वस्त्र नेसलेले असेही म्हटले आहे). 'उदकोरोहका' म्हणजे संध्याकाळी तिसऱ्यांदा पाण्यात उतरण्याच्या विधीचे पालन करणारे. 'आमसेय्यासि' म्हणजे हाताने स्पर्श करणे (घासणे).

---

11. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā

११. जाणुस्सोणिसुत्तवण्णना (जाणुस्सोणि सुत्त स्पष्टीकरण)

---

177. Ekādasame upakappatūti pāpuṇātu. Ṭhāneti okāse. No aṭṭhāneti no anokāse. Nerayikānaṃ āhāro nāma tattha nibbattanakammameva. Teneva hi te tattha yāpenti. Tiracchānayonikānaṃ pana tiṇapaṇṇādivasena āhāro veditabbo. Manussānaṃ odanakummāsādivasena, devānaṃ sudhābhojanādivasena, pettivesayikānaṃ kheḷasiṅghāṇikādivasena. Yaṃ vā panassa ito anuppavecchantīti yaṃ tassa mittādayo ito dadantā anupavesenti. Pettivesayikā eva hi paradattūpajīvino honti, na aññesaṃ parehi dinnaṃ [Pg.339] upakappati. Dāyakopi anipphaloti yaṃ sandhāya taṃ dānaṃ dinnaṃ, tassa upakappatu vā mā vā, dāyakena pana na sakkā nipphalena bhavituṃ, dāyako tassa dānassa vipākaṃ labhatiyeva.

१७७. अकराव्या सूत्तात, 'उपकप्पतु' म्हणजे प्राप्त होवो. 'ठाने' म्हणजे योग्य स्थानी (योग्य प्रसंगी). 'नो अठ्ठाने' म्हणजे अयोग्य स्थानी (अयोग्य प्रसंगी) नाही. नारकी जीवांचा आहार म्हणजे तेथे उत्पन्न करणारे कर्मच होय; कारण त्यानेच ते तेथे जीवन कंठतात. तिर्यक योनीतील जीवांचा (प्राण्यांचा) आहार मात्र गवत, पाने इत्यादींच्या रूपाने जाणावा. मनुष्यांचा आहार भात, कण्या इत्यादींच्या रूपाने, देवांचा आहार अमृताच्या रूपाने, आणि प्रेत योनीतील जीवांचा आहार खेळ (थुंकी), सिंघाणिक (शेंबूड) इत्यादींच्या रूपाने जाणावा. 'यं वा पनस्स इतो अनुप्पवेच्छन्ति' म्हणजे जे त्याचे मित्र इत्यादी येथून देऊन पोहोचवतात. प्रेत योनीतील जीवच दुसऱ्यांनी दिलेल्या दानावर जगणारे असतात, इतरांना दुसऱ्यांनी दिलेले प्राप्त होत नाही. 'दायकोपि अनिप्फलो' म्हणजे ज्या उद्देशाने ते दान दिले आहे, त्याला ते प्राप्त होवो किंवा न होवो, दात्याला मात्र निष्फळ राहणे शक्य नाही; दाता त्या दानाचे फळ (विपाक) मिळवतोच.

---

Aṭṭhānepi bhavaṃ gotamo parikappaṃ vadatīti anokāse uppannepi tasmiṃ ñātake bhavaṃ gotamo dānassa phalaṃ parikappetiyeva paññāpetiyevāti pucchati. Brāhmaṇassa hi ‘‘evaṃ dinnassa dānassa phalaṃ dāyako na labhatī’’ti laddhi. Athassa bhagavā pañhaṃ paṭijānitvā ‘‘dāyako nāma yattha katthaci puññaphalūpajīviṭṭhāne nibbatto dānassa phalaṃ labhatiyevā’’ti dassetuṃ idha brāhmaṇātiādimāha. So tattha lābhī hotīti so tattha hatthiyoniyaṃ nibbattopi maṅgalahatthiṭṭhānaṃ patvā lābhī hoti. Assādīsupi eseva nayo. Sādhuvaggo uttānatthoyevāti.

"अट्ठानेपि भवं गोतमो परिकप्पं वदतीति" म्हणजे अयोग्य स्थानी (अट्ठाने) जन्मलेल्या त्या नातेवाईकाच्या बाबतीतही आदरणीय गौतम कल्पनेनेच (दानाचे फळ मिळेल असे) सांगतात का? "अयोग्य स्थानी जन्मलेल्या त्या नातेवाईकाच्या बाबतीतही आदरणीय गौतम दानाच्या फळाची कल्पनाच करतात आणि प्रज्ञापित करतात का?" असा तो विचारतो. कारण ब्राह्मणाची अशी धारणा (लद्धि) होती की, "अशा प्रकारे दिलेल्या दानाचे फळ देणाऱ्याला (दायक) मिळत नाही." तेव्हा भगवंतांनी त्याच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन, "देणारा (दायक) पुण्यफळावर जगणाऱ्या कोणत्याही ठिकाणी उत्पन्न झाला तरी त्याला दानाचे फळ मिळतेच," हे दर्शवण्यासाठी "इध ब्राह्मण" इत्यादी म्हटले. "सो तत्थ लाभी होतीति" म्हणजे तो तिथे हत्तीच्या योनीत जन्मला असला तरी मंगल हत्तीचे स्थान प्राप्त करून (भोगांचा) लाभी होतो. घोडे इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. साधुवग्ग स्पष्ट अर्थाचाच आहे।

---

Jāṇussoṇivaggo dutiyo.

जाणूस्सोणिवग्ग दुसरा समाप्त।

---

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

चौथे पण्णासक (पन्नास सूक्तांचा समूह) समाप्त झाले।

---

(21) 1. Karajakāyavaggo

(२१) १. करजकायवग्ग

---

211. Pañcamassa [Pg.340] paṭhamādīni uttānatthāneva.

२११. पाचव्या (वग्ग) मधील पहिली इत्यादी सूत्रे स्पष्ट अर्थाचीच आहेत।

---

6. Saṃsappanīyasuttavaṇṇanā

६. संसप्पनीयसुत्तवर्णना (संसप्पनीय सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

216. Chaṭṭhe saṃsappanīyapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyanti saṃsappanassa kāraṇaṃ desanāsaṅkhātaṃ dhammadesanaṃ. Saṃsappatīti taṃ kammaṃ karonto āsappati parisappati vipphandati. Jimhā gatīti tena kammena yaṃ gatiṃ gamissati, sā jimhā hoti. Jimhupapattīti tassa yaṃ gatiṃ upapajjissati, sāpi jimhāva hoti. Saṃsappajātikāti saṃsappanasabhāvā. Bhūtā bhūtassa upapatti hotīti bhūtasmā sabhāvato vijjamānakammā sattassa nibbatti hoti. Phassā phusantīti vipākaphassā phusanti.

२१६. सहाव्या सूत्रात, "संसप्पनीयपरियायं वो, भिक्खवे, धम्मपरियायन्ति" म्हणजे सरपटण्याच्या/रांगण्याच्या कारणाविषयीचे प्रवचन, ज्याला धम्मदेशना म्हटले आहे. "संसप्पतीति" म्हणजे ते कर्म करताना तो सरपटतो, इकडेतिकडे फिरतो आणि धडपडतो (आसप्पति परिसप्पति विप्फन्दति). "जिम्हा गतीति" म्हणजे त्या कर्मामुळे तो ज्या गतीला प्राप्त होईल, ती गती कुटिल (वाकडी) असते. "जिम्हुपपत्तीति" म्हणजे त्याची जी उत्पत्ती (पुनर्जन्म) होईल, ती देखील कुटिलच असते. "संसप्पजातिकाति" म्हणजे सरपटण्याच्या स्वभावाचे. "भूता भूतस्स उपपत्ति होतीति" म्हणजे अस्तित्वात असलेल्या कर्माच्या वास्तविक स्वभावापासून प्राण्याची उत्पत्ती होते. "फस्सा फुसन्तीति" म्हणजे विपाक-स्पर्श त्याला स्पर्श करतात।

---

7-8. Sañcetanikasuttadvayavaṇṇanā

७-८. संचेतनिकसुत्तद्वयवर्णना (दोन संचेतनिक सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

---

217-218. Sattame sañcetanikānanti cetetvā pakappetvā katānaṃ. Upacitānanti citānaṃ vaḍḍhitānaṃ. Appaṭisaṃveditvāti tesaṃ kammānaṃ vipākaṃ avediyitvā. Byantībhāvanti vigatantabhāvaṃ tesaṃ kammānaṃ paricchedaparivaṭumatākaraṇaṃ. Tañca kho diṭṭheva dhammeti tañca kho vipākaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ diṭṭheva dhamme. Upapajjanti upapajjavedanīyaṃ anantare attabhāve. Apare vā pariyāyeti aparapariyāyavedanīyaṃ pana saṃsārappavatte sati sahassimepi attabhāveti. Iminā idaṃ dasseti ‘‘saṃsārappavatte paṭiladdhavipākārahakamme na vijjati so jagatippadeso, yattha ṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. Tividhāti tippakārā. Kāyakammantasandosabyāpattīti kāyakammantasaṅkhātā vipatti. Iminā nayena sabbapadāni veditabbāni. Aṭṭhame apaṇṇako maṇīti samantato caturasso pāsako.

२१७-२१८. सातव्या सूत्रात, "संचेतनिकानन्ति" म्हणजे विचारपूर्वक व योजनापूर्वक केलेल्या (कर्मांचे). "उपचितानन्ति" म्हणजे संचित केलेल्या व वाढवलेल्या. "अप्पटिसंवेदित्वाति" म्हणजे त्या कर्मांच्या विपाकाचा (फळाचा) अनुभव न घेता. "ब्यन्तीभावन्ति" म्हणजे त्या कर्मांचा अंत होणे किंवा त्यांची मर्यादा निश्चित करणे. "तञ्च खो दिट्ठेव धम्मेति" म्हणजे तो विपाक जो याच जन्मात अनुभवायचा आहे (दिट्ठधम्मवेदनीय), तो याच जन्मात (दिट्ठेव धम्मे). "उपपज्जन्ति" म्हणजे पुढील जन्मात अनुभवायचा (उपपज्जवेदनीय), जो अगदी लगतच्या पुढील जन्मात (अनन्तरे अत्तभावे) मिळतो. "अपरे वा परियायेति" म्हणजे संसार चालू असेपर्यंत नंतरच्या जन्मांमध्ये अनुभवायचा (अपरापरियवेदनीय), अगदी हजारव्या जन्मातही. याद्वारे हे दर्शवले आहे की, "संसार चक्रात विपाक देण्यास पात्र असलेल्या कर्माच्या बाबतीत, पृथ्वीवर अशी कोणतीही जागा अस्तित्वात नाही, जिथे राहून मनुष्य पापकर्मापासून मुक्त होऊ शकेल." "तिविधाति" म्हणजे तीन प्रकारची. "कायकम्मन्तसन्दोसब्यापत्तीति" म्हणजे कायिक कर्माची हानी किंवा बिघाड (कायकम्मन्तसंखाता विपत्ति). या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. आठव्या सूत्रात, "अपण्णको मणीति" म्हणजे सर्व बाजूंनी चौकोनी असलेला पाषाण (फासा)।

---

9. Karajakāyasuttavaṇṇanā

९. करजकायसुत्तवर्णना (करजकाय सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

219. Navame dukkhassāti vipākadukkhassa, vaṭṭadukkhasseva vā. Imasmiṃ sutte maṇiopammaṃ natthi. Evaṃ vigatābhijjhoti evanti nipātamattaṃ. Yathā vā mettaṃ [Pg.341] bhāventā vigatābhijjhā bhavanti, evaṃ vigatābhijjho. Evamassa vigatābhijjhatādīhi nīvaraṇavikkhambhanaṃ dassetvā idāni akusalanissaraṇāni kathento mettāsahagatenātiādimāha. Appamāṇanti appamāṇasattārammaṇatāya ciṇṇavasitāya vā appamāṇaṃ. Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacarakammaṃ. Na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viya attano okāsaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkoti, atha kho naṃ oghe parittaṃ udakaṃ viya idameva appamāṇaṃ kammaṃ ajjhottharitvā attano vipākaṃ nibbatteti. Daharataggeti daharakālato paṭṭhāya.

२१९. नवव्या सूत्रात, "दुक्खस्साति" म्हणजे विपाक-दुःखाचे किंवा संसार-दुःखाचेच. या सूत्रात मणीची उपमा नाही. "एवं विगताभिज्झोति" यामध्ये 'एवं' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. किंवा, ज्याप्रमाणे मैत्रीची भावना करणारे लोभमुक्त होतात, त्याचप्रमाणे तो लोभमुक्त होतो. अशा प्रकारे, लोभमुक्तता इत्यादींद्वारे नीवरणांचे दमन दर्शवून, आता अकुशलातून मुक्त होण्याचे मार्ग सांगताना "मेत्तासहगतेना" इत्यादी म्हटले आहे. "अप्पमाणन्ति" म्हणजे अमर्याद, कारण त्याचे आलंबन अमर्याद प्राणी असतात किंवा अभ्यासाने त्यावर वशित्व मिळवलेले असते. "पमाणकतं कम्मं" म्हणजे कामावचर कर्म (इंद्रियगोचर कर्म). "न तं तत्रावतिट्ठतीति" म्हणजे ज्याप्रमाणे महापुरात थोडेसे पाणी स्वतःची जागा धरून राहू शकत नाही, त्याप्रमाणे ते (कामावचर कर्म) स्वतःचा विपाक देण्यासाठी जागा धरून राहू शकत नाही; उलट, ज्याप्रमाणे पूर थोड्याशा पाण्याला गिळंकृत करतो, त्याचप्रमाणे हे अमर्याद कर्म त्याला दाबून टाकते आणि स्वतःचा विपाक उत्पन्न करते. "दहरतग्गेति" म्हणजे बालपणापासून।

---

Nāyaṃ kāyo ādāyagamaniyoti imaṃ kāyaṃ gahetvā paralokaṃ gantuṃ nāma na sakkāti attho. Cittantaroti cittakāraṇo, atha vā citteneva antariko. Ekasseva hi cuticittassa anantarā dutiye paṭisandhicitte devo nāma hoti, nerayiko nāma hoti, tiracchānagato nāma hoti. Purimanayepi cittena kāraṇabhūtena devo nerayiko vā hotīti attho. Sabbaṃ taṃ idha vedanīyanti diṭṭhadhammavedanīyakoṭṭhāsavanetaṃ vuttaṃ. Na taṃ anugaṃ bhavissatīti mettāya upapajjavedanīyabhāvassa upacchinnattā upapajjavedanīyavasena na anugataṃ bhavissati. Idaṃ sotāpannasakadāgāmiariyapuggalānaṃ paccavekkhaṇaṃ veditabbaṃ. Anāgāmitāyāti jhānānāgāmitāya. Idhapaññassāti imasmiṃ sāsane paññā idhapaññā nāma, sāsanacaritāya ariyapaññāya ṭhitassa ariyasāvakassāti attho. Uttarivimuttinti arahattaṃ. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

"नायं कायो आदायगमनीयोति" म्हणजे हा शरीर घेऊन परलोकात जाता येत नाही, असा अर्थ आहे. "चित्तन्तरोति" म्हणजे चित्ताच्या कारणाने होणारे, किंवा चित्तानेच व्यवहित नसलेले (लगेच होणारे). कारण, एकाच च्युति-चित्तानंतर लगेचच दुसऱ्या प्रतिसंधी-चित्तात प्राणी देव होतो, नरकवासी होतो किंवा तिर्यंच होतो. पहिल्या पद्धतीनुसारही, चित्त हे कारण असल्यामुळेच प्राणी देव किंवा नरकवासी होतो, असा अर्थ आहे. "सब्बं तं इध वेदनीयन्ति" हे याच जन्मात अनुभवायच्या कर्माच्या भागाच्या संदर्भात म्हटले आहे. "न तं अनुगं भविस्सतीति" म्हणजे मैत्रीच्या भावनेमुळे पुढील जन्मात अनुभवायचे कर्म नष्ट झाल्यामुळे, ते पुढील जन्मात अनुभवायचे कर्म म्हणून पाठीमागे येणार नाही. हे सोतापन्न आणि सकदागामी आर्य पुद्गलांचे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) समजावे. "अनागामितायाति" म्हणजे ध्यानाच्या अनागामी अवस्थेमुळे. "इधपञ्ञस्साति" म्हणजे या शासनातील प्रज्ञा, जिला 'इधपञ्ञा' म्हटले आहे; शासनात आचरण करणाऱ्या आर्य प्रज्ञेमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या आर्य श्रावकाचा, असा अर्थ आहे. "उत्तरिविमुत्तिन्ति" म्हणजे अर्हत्त्व फल. दहावे सूत्र स्पष्ट अर्थाचेच आहे।

---

Karajakāyavaggo paṭhamo.

करजकायवग्ग पहिला समाप्त।

---

(22) 2. Sāmaññavaggavaṇṇanā

(२२) २. सामञ्ञवग्गवर्णना (सामञ्ञवग्गाचे स्पष्टीकरण)

---

221. Dutiyassa paṭhamaṃ ādiṃ katvā sabbā peyyālatanti uttānatthāyevāti.

२२१. दुसऱ्या (वग्ग) मधील पहिल्या सूत्रापासून सुरू करून सर्व पेयाला (संक्षिप्त भाग) स्पष्ट अर्थाचेच आहेत।

---

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Dasakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

दसकनिपाताचे स्पष्टीकरण (वर्णना) समाप्त झाले।

---

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो।

---

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय अंतर्गत

---

Ekādasakanipāta-aṭṭhakathā

एकादसकनिपात-अट्ठकथा (अकराव्या निपाताची अट्ठकथा)

---

1. Nissayavaggo

१. निस्सयवग्ग

---

1-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā

१-६. किमत्थियसुत्तआदीवर्णना (किमत्थिय इत्यादी सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

---

1-6. Ekādasakanipātassa [Pg.343] paṭhamādīni heṭṭhā vuttanayāneva. Kevalañcettha ādito pañcasu nibbidāvirāgaṃ dvidhā bhinditvā ekādasaṅgāni katāni. Chaṭṭhe sikkhāpaccakkhānaṃ adhikaṃ.

१-६. एकादसकनिपातातील पहिली इत्यादी सूत्रे खाली (दसकनिपातात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहेत. केवळ येथे सुरुवातीच्या पाच सूत्रांमध्ये निर्वेद (वैराग्य) आणि विराग यांना दोन भागांत विभागून अकरा अंग बनवले आहेत. सहाव्या सूत्रात शिक्षेचे (प्रशिक्षणाचे) प्रत्याख्यान (त्याग) अधिक आहे।

---

7-8. Paṭhamasaññāsuttādivaṇṇanā

७-८. पठमसंञ्ञासुत्तआदीवर्णना (पहिली संज्ञा इत्यादी सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

---

7-8. Sattame atthena atthoti atthena saddhimattho. Byañjanena byañjananti byañjanena saddhiṃ byañjanaṃ. Saṃsandissatīti sampavattissati. Samessatīti samānaṃ bhavissati. Na viggayhissatīti na virajjhissati. Aggapadasminti nibbāne. Aṭṭhame paccavekkhaṇā kathitā.

७-८. सातव्या सूत्रात, "अत्थेन अत्थोति" म्हणजे अर्थासह अर्थ. "ब्यञ्जनेन ब्यञ्जनन्ति" म्हणजे व्यंजनासह व्यंजन. "संसन्दिस्सतीति" म्हणजे एकत्र प्रवृत्त होईल. "समेस्सतीति" म्हणजे समान होईल. "न विग्गय्हिस्सतीति" म्हणजे विरोध करणार नाही. "अग्गपदस्मिन्ति" म्हणजे निर्वाणात. आठव्या सूत्रात प्रत्यवेक्षणा (चिंतन) सांगितले आहे।

---

9. Saddhasuttavaṇṇanā

९. सद्धासुत्तवर्णना (सद्धा सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

9. Navame doṇiyā baddhoti yavasassadoṇiyā samīpe baddho. Antaraṃ karitvāti abbhantare katvā. Jhāyatīti cinteti. Pajjhāyatīti ito cito ca nānappakārakaṃ jhāyati. Nijjhāyatīti nirantaravasena nibaddhaṃ jhāyati. Pathavimpi nissāya jhāyatīti samāpattiyaṃ sanikantikavasenetaṃ vuttaṃ. Samāpattiyañhi sanikantikattā esa khaḷuṅko nāma kato. Āpādīsupi eseva nayo.

९. नवव्या सुत्तात, 'दोणिया बद्धो' म्हणजे धान्याच्या गव्हाणीजवळ (खाण्याच्या पात्राजवळ) बांधलेला. 'अंतरं करित्वा' म्हणजे आत ठेवून (मनात ठेवून). 'झायति' म्हणजे चिंतन करतो. 'पज्झायति' म्हणजे इकडून तिकडून विविध प्रकारे चिंतन करतो. 'निज्झायति' म्हणजे निरंतरपणे सतत चिंतन करतो. 'पठविम्पि निस्साय झायति' (पृथ्वीचा आश्रय घेऊन ध्यान करतो) हे समापत्तीमधील आसक्तीच्या (तन्मयतेच्या) प्रभावाने म्हटले आहे. कारण समापत्तीमध्ये आसक्ती असल्यामुळे याला 'खळुंक' (अडेलतट्टू घोडा) म्हटले गेले आहे. आप (जल) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

---

Kathañca saddha ājānīyajhāyitaṃ hotīti kathaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānantassa sindhavassa jhāyitaṃ hoti. Yathā iṇantiādīsu iṇasadisaṃ bandhanasadisaṃ dhanajānisadisaṃ kalisaṅkhātamahāparādhasadisañca katvā attano abhimukhassa patodassa ajjhoharaṇasaṅkhātaṃ patanaṃ vipassatīti attho. Neva pathaviṃ nissāya jhāyatīti samāpattisukhanikantiyā abhāvena pathaviārammaṇāya [Pg.344] catukkapañcakajjhānasaññāya na jhāyati, niyantiyā abhāveneva so ājānīyo nāma hotīti. Jhāyati ca panāti nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā jhāyati. Pathaviyaṃ pathavisaññā vibhūtā hotīti pathavārammaṇe uppannā catukkapañcakajjhānasaññā vibhūtā pākaṭā hoti. ‘‘Vibhūtā, bhante, rūpasaññā avibhūtā aṭṭhikasaññā’’ti imasmiñhi sutte samatikkamassa atthitāya vibhūtatā vuttā, idha pana vipassanāvasena aniccadukkhānattato diṭṭhattā vibhūtā nāma jātā. Āposaññādīsupi eseva nayo. Evamettha heṭṭhā viya samāpattivasena samatikkamaṃ avatvā vipassanācāravasena samatikkamo vutto. Evaṃ jhāyīti evaṃ vipassanāpaṭipāṭiyā āgantvā uppāditāya phalasamāpattiyā jhāyanto.

'कथञ्च सद्ध आजानीयझायितं होति' म्हणजे योग्य आणि अयोग्य कारण जाणणाऱ्या जातिवंत (सिंधू) घोड्याचे ध्यान कसे असते? 'यथा इणं' (जसे कर्ज) इत्यादींमध्ये कर्जासारखे, बंधनासारखे, धनाच्या हानीसारखे आणि 'कलि' नावाच्या महाअपराधासारखे मानून, आपल्यासमोर असलेल्या चाबकाच्या प्रहाराला (पडण्याला) तो सहन करण्याच्या रूपात पाहतो, असा अर्थ आहे. 'नेव पठविं निस्साय झायति' म्हणजे समापत्तीच्या सुखातील आसक्तीच्या अभावामुळे पृथ्वी-आलंबन असलेल्या चतुर्थ आणि पंचम ध्यानाच्या संज्ञेने तो ध्यान करत नाही. आसक्तीच्या अभावामुळेच त्याला 'आजानीय' (जातिवंत) म्हटले जाते. 'झायति च पन' म्हणजे निर्वाण-आलंबन असलेल्या फलसमापत्तीने ध्यान करतो. 'पठवियं पठविसञ्ञा विभूता होति' म्हणजे पृथ्वी-आलंबनावर उत्पन्न झालेली चतुर्थ आणि पंचम ध्यानाची संज्ञा स्पष्ट (प्रकट) होते. "भंते, रूपसंज्ञा स्पष्ट झाली आहे आणि अस्थिसंज्ञा अस्पष्ट आहे" या सुत्तात अतिक्रमणाच्या अस्तित्वामुळे 'विभूतता' (स्पष्टता) सांगितली आहे, परंतु येथे विपश्यनेच्या प्रभावाने अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने पाहिले गेल्यामुळे ती 'विभूत' (स्पष्ट) झाली आहे. आप (जल) संज्ञा इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे, येथे पूर्वीप्रमाणे समापत्तीच्या द्वारे अतिक्रमण न सांगता विपश्यनेच्या आचरणाद्वारे अतिक्रमण सांगितले आहे. 'एवं झायी' म्हणजे अशा प्रकारे विपश्यनेच्या क्रमाने याहून उत्पन्न झालेल्या फलसमापत्तीने ध्यान करणारा.

---

10. Moranivāpasuttavaṇṇanā

१०. मोरनिवापसुत्तवण्णना (मोरनिवाप सुत्ताचे वर्णन).

---

10. Dasame accantaniṭṭhoti antaṃ atītattā accantasaṅkhātaṃ avināsadhammaṃ nibbānaṃ niṭṭhā assāti accantaniṭṭho. Iminā nayena sesapadāni veditabbāni. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janā tasmiṃ gotte paṭisaranti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā desitā mayā anuññātā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

१०. दहाव्या सुत्तात, 'अच्चन्तनिठ्ठो' म्हणजे अंत (उत्पाद, स्थिती, भंग) ओलांडून गेल्यामुळे ज्याची 'अत्यंत' नावाचे अविनाशी निर्वाण हीच निष्ठा (अंतिम ध्येय) आहे, तो 'अत्यंतनिष्ठ' होय. या नियमाने उर्वरित पदे समजून घ्यावीत. 'जनेतस्मिं' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांच्या समूहात, असा अर्थ आहे. 'ye gottapaṭisārinoti' म्हणजे जे लोक त्या गोत्राचे स्मरण करतात की, "मी गोतम आहे, मी कस्सप आहे", त्या जगात गोत्राचे स्मरण करणाऱ्यांमध्ये क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे. 'अनुमता मया' म्हणजे माझ्या सर्वज्ञता-ज्ञानाशी सुसंगत करून माझ्याद्वारे उपदेशिलेली आणि अनुमती दिलेली. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Nissayavaggo paṭhamo.

पहिला निस्सयवग्ग समाप्त.

---

2. Anussativaggo

२. अनुस्सतिवग्ग (अनुस्मृती वर्ग).

---

1-2. Mahānāmasuttadvayavaṇṇanā

१-२. महानामसुत्तद्वयवण्णना (दोन महानाम सुत्तांचे वर्णन).

---

11-12. Dutiyassa paṭhame nānāvihārehi viharatanti gihīnaṃ nibaddho eko vihāro nāma natthi, tasmā amhākaṃ anibaddhavihārena viharantānaṃ kena vihārena katarena nibaddhavihārena vihātabbanti pucchati. Ārādhakoti sampādako paripūrako. Dhammasotasamāpanno buddhānussatiṃ [Pg.345] bhāvetīti dhammasotasamāpanno hutvā buddhānussatiṃ bhāveti. Dutiye gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā vuṭṭhito.

११-१२. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'नानाविहारेहि विहरतं' म्हणजे गृहस्थांसाठी कोणताही एक निश्चित (नित्य) विहार नसतो. म्हणून, "निश्चित विहार नसलेल्या आम्हांला कोणत्या विहाराने, म्हणजेच कोणत्या नित्य विहाराने राहावे लागेल?" असे ते विचारतात. 'आराधको' म्हणजे सिद्ध करणारा, परिपूर्ण करणारा. 'धम्मसोतसमापन्नो बुद्धानुस्सतिं भावेति' म्हणजे धर्मप्रवाहात प्रविष्ट होऊन बुद्धानुस्मृतीची भावना करतो. दुसऱ्या सुत्तात, 'गिलाना वुट्ठितो' म्हणजे आजारातून बरा झालेला.

---

3. Nandiyasuttavaṇṇanā

३. नंदियसुत्तवण्णना (नंदिय सुत्ताचे वर्णन).

---

13. Tatiye kalyāṇamitteti sumitte. Evamettha kalyāṇamittavasena saṅghānussati kathitā. Kabaḷīkārāhārabhakkhānanti kāmāvacaradevānaṃ. Asamayavimuttoti asamayavimuttiyā vimutto khīṇāsavo.

१३. तिसऱ्या सुत्तात, 'कल्याणमित्ते' म्हणजे चांगल्या मित्रांच्या बाबतीत. अशा प्रकारे येथे कल्याणमित्राच्या प्रभावाने संघानुस्मृती सांगितली आहे. 'कबळीकाराहारभक्खानं' म्हणजे कामावचर देवांच्या बाबतीत. 'असमयविमुत्तो' म्हणजे असमयविमुक्तीने मुक्त झालेला क्षीणास्रव (अर्हत).

---

4. Subhūtisuttavaṇṇanā

४. सुभूतिसुत्तवण्णना (सुभूति सुत्ताचे वर्णन).

---

14. Catutthe ko nāmāyaṃ subhūtī bhikkhūti jānantopi satthā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchati. Sudattassa upāsakassa puttoti anāthapiṇḍikaṃ sandhāyāha. Anāthapiṇḍikassa hi putto attano cūḷapitu santike pabbajito, atha naṃ subhūtitthero ādāya satthu santikaṃ agamāsi. Saddhāpadānesūti saddhānaṃ puggalānaṃ apadānesu lakkhaṇesu.

१४. चौथ्या सुत्तात, "हा सुभूती नावाचा भिक्खू कोण आहे?" हे माहीत असूनही शास्त्यांनी संभाषण सुरू करण्यासाठी विचारले. 'सुदत्त उपासकाचा मुलगा' हे अनाथपिंडिकाच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण अनाथपिंडिकाचा मुलगा आपल्या काकांजवळ प्रव्रजित झाला होता, नंतर सुभूती थेरांनी त्याला सोबत घेऊन शास्त्यांच्या जवळ आणले. 'सद्धापदानेसु' म्हणजे श्रद्धावान व्यक्तींच्या चरित्रात (लक्षणांमध्ये).

---

5. Mettasuttavaṇṇanā

५. मेत्तसुत्तवण्णना (मेत्त सुत्ताचे वर्णन).

---

15. Pañcame sukhaṃ supatīti yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati. Niddaṃ okkamantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti. Sukhaṃ paṭibujjhatīti yathā aññe nitthunantā vijambhamānā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ appaṭibujjhitvā vikasamānaṃ viya padumaṃ sukhaṃ nibbikāro paṭibujjhati. Na pāpakaṃ supinaṃ passatīti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati, cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya ca dhammaṃ suṇanto viya ca hoti. Yathā panaññe attānaṃ corehi samparivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti, na evaṃ pāpakaṃ supinaṃ passati.

१५. पाचव्या सुत्तात, 'सुखं सुपति' (सुखाने झोपतो) म्हणजे जसे इतर लोक कुशी बदलत, घोरत दुःखाने झोपतात, तसे न झोपता तो सुखाने झोपतो. झोपेत जात असतानाही तो समापत्तीमध्ये प्रविष्ट झाल्यासारखा असतो. 'सुखं पटिबुज्झति' (सुखाने जागी होतो) म्हणजे जसे इतर लोक कण्हत, आळस देत, कुशी बदलत दुःखाने जागे होतात, तसे न होता, उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे तो सुखाने आणि शांतपणे (विकाररहित) जागा होतो. 'न पापकं सुपिनं पस्सति' (वाईट स्वप्न पाहत नाही) म्हणजे स्वप्न पाहत असतानाही तो केवळ चांगलेच स्वप्न पाहतो; जसे की चैत्याची वंदना करत आहे, पूजा करत आहे किंवा धर्म ऐकत आहे. परंतु जसे इतर लोक स्वतःला चोरांनी वेढलेले, हिंस्र श्वापदांनी त्रास दिलेले किंवा कड्यावरून खाली पडताना पाहतात, तसे वाईट स्वप्न तो पाहत नाही.

---

Manussānaṃ piyo hotīti ure āmukkamuttāhāro viya sīse piḷandhitamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo. Amanussānaṃ piyo hotīti yatheva manussānaṃ, amanussānampi piyo hoti visākhatthero viya. Vatthu visuddhimagge (visuddhi. 1.258) mettākammaṭṭhānaniddese vitthāritameva. Devatā rakkhantīti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti. Nāssa aggi [Pg.346] vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatīti mettāvihārissa kāye uttarāya upāsikāya viya aggi vā, saṃyuttabhāṇakacūḷasīvattherasseva visaṃ vā, saṃkiccasāmaṇerasseva satthaṃ vā na kamati nappavisati, nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Dhenuvatthumpi cettha kathayanti. Ekā kira dhenu vacchakassa khīradhāraṃ muñcamānā aṭṭhāsi. Eko luddako ‘‘taṃ vijjhissāmī’’ti hatthena samparivattetvā dīghadaṇḍaṃ sattiṃ muñci. Sā tassā sarīraṃ āhacca tālapaṇṇaṃ viya vaṭṭamānā gatā, neva upacārabalena na appanābalena, kevalaṃ vacchake balavahitacittatāya. Evaṃ mahānubhāvā mettā.

'मनुस्सानं पियो होति' म्हणजे छातीवर घातलेल्या मोत्यांच्या माळेप्रमाणे आणि डोक्यावर माळलेल्या फुलांच्या माळेप्रमाणे तो माणसांना प्रिय आणि मनपसंत होतो. 'अमनुस्सानं पियो होति' म्हणजे जसा माणसांना, तसाच तो अमनुष्यांनाही प्रिय होतो, जसे विशाख थेर. ही कथा विसुद्धिमग्ग ग्रंथातील 'मेत्ताकम्मट्ठाणनिद्देस' (मैत्री कर्मस्थान निर्देश) मध्ये सविस्तरपणे सांगितलीच आहे. 'देवता रक्खन्ति' म्हणजे आई-वडील जसे मुलाचे रक्षण करतात, तसे देवता त्याचे रक्षण करतात. 'नास्स अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति' म्हणजे मैत्री विहारात राहणाऱ्याच्या शरीरात, उत्तरा उपासिकेप्रमाणे अग्नी, किंवा संयुत्तभाणक चुळसीव थेराप्रमाणे विष, किंवा संकिच्च सामणेराप्रमाणे शस्त्र प्रवेश करत नाही, म्हणजेच त्याच्या शरीराला इजा पोहोचवू शकत नाही, असा अर्थ आहे. या संदर्भात एका गायीची कथाही सांगतात. असे म्हणतात की, एक गाय आपल्या वासरासाठी दुधाची धार सोडत उभी होती. एका शिकाऱ्याने "मी तिला मारीन" असा विचार करून हातातून लांब दांड्याचा भाला फेकला. तो भाला तिच्या शरीराला स्पर्श करून ताडाच्या पानाप्रमाणे वळून निघून गेला. हे उपचार ध्यानाच्या बळाने किंवा अर्पणा ध्यानाच्या बळाने झाले नाही, तर केवळ वासरावरील अत्यंत हितकारक चित्तामुळे झाले. अशी ही मैत्री महान प्रभावाची असते.

---

Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati, natthi tassa dandhāyitattaṃ. Mukhavaṇṇo vippasīdatīti bandhanā pavuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti. Asammūḷho kālaṃ karotīti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷho pana niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti. Uttari appaṭivijjhantoti mettāsamāpattito uttari arahattaṃ adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokaṃ upapajjatīti.

"चित्त लवकर एकाग्र होते" म्हणजे मैत्रीविहार करणाऱ्याचे चित्त लवकरच एकाग्र होते, त्याच्या चित्तात मंदपणा (किंवा आळस) नसतो. "मुखाचा वर्ण प्रसन्न होतो" म्हणजे देठापासून गळून पडलेल्या पिकलेल्या ताडफळाप्रमाणे त्याचे मुख अत्यंत प्रसन्न वर्णाचे होते. "संभ्रमरहित होऊन मृत्यू पावतो" म्हणजे मैत्रीविहार करणाऱ्याला संभ्रमावस्थेत मृत्यू येणे असे नसते, तर तो संभ्रमरहित होऊन, जणू झोपेत जात असल्याप्रमाणे मृत्यू पावतो. "पुढील ज्ञान प्राप्त न करू शकल्यास" म्हणजे मैत्री समापत्तीपेक्षा श्रेष्ठ असे अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यास, येथून च्युत होऊन, झोपेतून उठलेल्या माणसाप्रमाणे तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो.

---

6. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

६. अठ्ठकनागर सुत्ताची वर्णना (अठ्ठकनागरसुत्तवण्णना)

---

16. Chaṭṭhe dasamoti jātigottavasena ceva sārapattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṃ jātaṃ. Aṭṭhakanāgaroti aṭṭhakanagaravāsī. Kukkuṭārāmeti kukkuṭaseṭṭhinā kārite ārāme.

१६. सहाव्या सुत्तात, "दसम" म्हणजे जाती व गोत्राच्या आधारे तसेच श्रेष्ठत्वास प्राप्त झालेल्या कुळांच्या गणनेत दहाव्या स्थानावर त्याची गणना केली जाते, म्हणून त्याचे "दसम" असेच नाव पडले. "अठ्ठकनागर" म्हणजे अठ्ठक नगराचा रहिवासी. "कुक्कुटाराम" म्हणजे कुक्कुट श्रेष्ठीने बांधविलेल्या आरामात (विहारात).

---

Tena bhagavatā…pe… sammadakkhātoti ettha ayaṃ saṅkhepattho – yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhamme passatā, apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vā vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatāni cāpi [Pg.347] rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā vā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, arīnaṃ hatattā arahatā, sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena atthi nu kho eko dhammo akkhātoti.

"त्या भगवंतांनी... सम्यक् प्रकारे उपदेशिलेला" येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – जे ते भगवान तीस पारमिता पूर्ण करून, सर्व क्लेशांचा नाश करून, अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त झाले; त्या भगवंतांनी, त्या त्या प्राण्यांचे आशय आणि अनुशय जाणत, हाताच्या तळव्यावर ठेवलेल्या आवळ्याप्रमाणे सर्व ज्ञेय धर्म पाहत; तसेच पूर्वनिवास इत्यादींद्वारे जाणत, दिव्य चक्षूंनी पाहत; किंवा तीन विद्यांनी अथवा सहा अभिज्ञांनी जाणत; सर्व ठिकाणी अप्रतिहत अशा समंतचक्षूने पाहत; सर्व धर्म जाणण्यास समर्थ अशा प्रज्ञेने जाणत; सर्व प्राण्यांच्या चक्षूंच्या विषयापलीकडची, भिंतीच्या पलीकडे असलेली रूपे देखील अत्यंत विशुद्ध अशा मांसचक्षूने पाहत; आत्महित साधणाऱ्या, समाधी हे जवळचे कारण असणाऱ्या प्रतिवेध-प्रज्ञेने जाणत; परहित साधणाऱ्या, करुणा हे जवळचे कारण असणाऱ्या देशना-प्रज्ञेने पाहत; अंतरायिक (अडथळा आणणारे) धर्म जाणत, नैर्याणिक (मुक्तीकडे नेणारे) धर्म पाहत; क्लेशरूपी शत्रूंचा नाश केल्यामुळे 'अर्हत' असणाऱ्या आणि स्वतःच सम्यक् प्रकारे सर्व धर्म जाणल्यामुळे 'सम्यक्संबुद्ध' असणाऱ्या; अशा प्रकारे चार वैशारद्यांच्या आधारे चार कारणांनी प्रशंसित झालेल्या त्या भगवंतांनी उपदेशिलेला असा एखादा धर्म आहे काय? हा संक्षिप्त अर्थ आहे.

---

Abhisaṅkhatanti kataṃ uppāditaṃ. Abhisañcetayitanti cetayitaṃ kappayitaṃ. So tattha ṭhitoti so tasmiṃ samathavipassanādhamme ṭhito. Dhammarāgena dhammanandiyāti padadvayenapi samathavipassanāsu chandarāgo vutto. Samathavipassanāsu hi sabbena sabbaṃ chandarāgaṃ pariyādiyituṃ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti. So samathavipassanāsu chandarāgassa appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati. Ayaṃ ācariyānaṃ samānatthakathā.

"अभिसंखत" म्हणजे केलेले, उत्पन्न केलेले. "अभिसंचे तयित" म्हणजे चेतविलेले (संकल्पित), कल्पिलेले. "तो तेथे स्थित असलेला" म्हणजे तो त्या समथ-विपश्यना धर्मात स्थित असलेला. "धम्मराग आणि धम्मनंदी" या दोन्ही पदांनी समथ आणि विपश्यनेतील छंदराग (तीव्र आसक्ती) सांगितला आहे. कारण समथ आणि विपश्यनेतील छंदरागाचा पूर्णपणे क्षय करण्यास समर्थ असणारा 'अर्हत' होतो, आणि असमर्थ असणारा 'अनागामी' होतो. तो समथ आणि विपश्यनेतील छंदरागाचे प्रहाण न झाल्यामुळे चौथ्या ध्यानाच्या चेतनेने शुद्धावास लोकामध्ये उत्पन्न होतो. हा आचार्यांचा एकमत असलेला अर्थ आहे.

---

Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī’’ti. So ‘‘suttaṃ āharāhī’’ti vattabbo. Addhā aññaṃ apassanto idameva āharissati. Tato vattabbo ‘‘kimpanidaṃ suttaṃ nītatthaṃ, udāhu neyyattha’’nti. Addhā ‘‘nītattha’’nti vakkhati. Tato vattabbo – evaṃ sante anāgāmiphalatthikena samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṃ paṭiladdhaṃ bhavissati, mā ‘‘suttaṃ me laddha’’nti yaṃ vā taṃ vā dīpehi. Pañhaṃ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṃ paṭivijjhitvā kathetuṃ vaṭṭati. Akusalena hi sagge, kusalena ca apāye paṭisandhi nāma natthi. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

परंतु वितंडवादी म्हणतो – "त्याच धम्मरागाने" असे म्हटल्यामुळे अकुशलाने शुद्धावासात उत्पन्न होतो. त्याला "सुत्त (पुरावा) सादर कर" असे म्हणावे. निश्चितच दुसरा कोणताही पुरावा न मिळाल्यामुळे तो हेच सुत्त सादर करेल. त्यानंतर त्याला विचारावे – "हे सुत्त नीतार्थ (थेट अर्थ असणारे) आहे की नेयार्थ (अर्थ लावून घ्यावा लागणारे) आहे?" निश्चितच तो "नीतार्थ" असे म्हणेल. त्यानंतर त्याला म्हणावे – "असे असेल तर अनागामी फळाची इच्छा करणाऱ्याने समथ आणि विपश्यनेमध्ये छंदराग केला पाहिजे असे होईल, आणि छंदराग उत्पन्न केल्यावर अनागामी फळ प्राप्त होईल. 'मला सुत्त मिळाले आहे' म्हणून काहीही चुकीचे स्पष्टीकरण देऊ नकोस." कारण प्रश्नाचे उत्तर देणाऱ्याने आचार्यांच्या जवळ शिकून, अर्थाचा वेध घेऊन बोलणे योग्य आहे. कारण अकुशलाने स्वर्गात आणि कुशलाने अपाय (दुर्गती) मध्ये प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) मिळणे कधीही शक्य नाही. आणि भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

---

‘‘Na, bhikkhave, lobhajena kammena, dosajena kammena, mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo. Atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena, dosajena kammena, mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’’ti (a. ni. 6.39) –

"भिक्खूंनो, लोभापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, द्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, मोहापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने देव दिसत नाहीत, मनुष्य दिसत नाहीत किंवा इतर कोणत्याही सुगती दिसत नाहीत. उलटपक्षी, भिक्खूंनो, लोभापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, द्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, मोहापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने नरक दिसतो, तिर्यक योनी दिसते, प्रेतलोक दिसतो किंवा इतर ज्या काही दुर्गती आहेत त्या दिसतात."

---

Evaṃ [Pg.348] saññāpetabbo. Sace sañjānāti, sañjānātu. No ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivā’’ti uyyojetabbo.

अशा प्रकारे त्याला समजवावे. जर तो समजून घेत असेल, तर उत्तम. जर तो समजून घेत नसेल, तर "जा, सकाळीच विहारात जाऊन पेज पी" असे म्हणून त्याला पाठवून द्यावे.

---

Ayaṃ kho, gahapati, ekadhammo akkhātoti ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo akkhāto, ayampi ekadhammo akkhāto’’ti evaṃ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma kato. Amatuppattiatthena vā sabbepi ekadhammoti vattuṃ vaṭṭati.

"हे गृहपती, हा एक धर्म उपदेशिला आहे" म्हणजे एका धर्माविषयी विचारले असता, "हा देखील एक धर्म उपदेशिला आहे, हा देखील एक धर्म उपदेशिला आहे" अशा प्रकारे प्रश्नाच्या स्वरूपात सांगितल्यामुळे अकराही धर्मांना 'एक धर्म' असे म्हटले गेले आहे. किंवा अमृत (निर्वाण) प्राप्तीचे कारण या अर्थाने सर्व अकराही धर्मांना 'एक धर्म' म्हणणे योग्य आहे.

---

Nidhimukhaṃ gavesantoti nidhiṃ pariyesanto. Sakidevāti ekappayogeneva. Kathaṃ pana ekappayogeneva ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hotīti? Idhekacco araññe jīvitavuttiṃ gavesamāno carati. Tamenaṃ aññataro atthacarako disvā ‘‘kiṃ, bho, carasī’’ti pucchati. So ‘‘jīvitavuttiṃ pariyesāmī’’ti āha. Itaro ‘‘tena hi samma āgaccha, etaṃ pāsāṇaṃ pavaṭṭehī’’ti āha. So taṃ pavaṭṭetvā uparūpariṭṭhitā vā kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passati. Evaṃ ekappayogena ekādasannaṃ adhigamo hoti.

"निधीचे मुख शोधणारा" म्हणजे निधी (ठेवा) शोधणारा. "एकदाच" म्हणजे एकाच प्रयत्नाने. पण एकाच प्रयत्नाने अकरा निधींची प्राप्ती कशी होते? येथे कोणी एक माणूस जंगलात उपजीविकेचे साधन शोधत फिरत असतो. त्याला कोणी एक हितचिंतक पाहून विचारतो – "हे भल्या माणसा, तू का फिरत आहेस?" तो म्हणतो – "मी उपजीविकेचे साधन शोधत आहे." दुसरा म्हणतो – "तर मग मित्रा, इकडे ये आणि हा दगड बाजूला कर." तो तो दगड बाजूला करून, एकावर एक ठेवलेले किंवा एकमेकांना लागून ठेवलेले अकरा कुंभ (घडे) पाहतो. अशा प्रकारे एकाच प्रयत्नाने अकरा निधींची प्राप्ती होते.

---

Ācariyadhanaṃ pariyesissantīti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṃ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantarā vā gehato nīharitvā dhanaṃ denti. Yesaṃ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti. Yesaṃ tampi natthi, te sabhāgato pariyesanti. Tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

"आचार्यधन शोधतील" म्हणजे अन्यतीर्थीय लोक ज्यांच्याजवळ विद्या शिकतात, त्यांना विद्या शिकण्यापूर्वी, नंतर किंवा मध्येच घरातून आणून धन देतात. ज्यांच्या घरात धन नसते, ते आपल्या नातेवाईकांकडून किंवा समान विचारसरणीच्या लोकांकडून ते मिळवतात. ज्यांच्याकडे तेही नसते, ते समान वर्गातील लोकांकडून मिळवतात. तरीही न मिळाल्यास, ते भिक्षा मागून देखील देतातच. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे.

---

Kiṃ panāhanti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṃ pariyesanti, ahaṃ pana evaṃvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṃ amatuppattipaṭipadaṃ desentassa ācariyassa pūjaṃ kiṃ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. Paccekaṃ dussayugena acchādesīti ekamekassa bhikkhuno ekekaṃ dussayugaṃ adāsīti attho. Samudācāravacanaṃ panettha evarūpaṃ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṃ. Pañcasataṃ vihāranti pañcasatagghanikaṃ paṇṇasālaṃ kāresīti attho.

तो म्हणतो, 'प्रथम तर, बाह्य (शासनाबाहेरील) तित्थिय लोक मोक्ष न देणाऱ्या शासनात देखील केवळ शिल्प (कला) शिकवणाऱ्याला धन शोधून देतात. परंतु मी अशा प्रकारच्या मोक्ष देणाऱ्या (निर्याणिक) शासनात अकरा प्रकारच्या अमृतप्राप्तीच्या मार्गाचा (अमृतपद प्रतिपदेचा) उपदेश करणाऱ्या आचार्यांची पूजा का करणार नाही? मी नक्कीच पूजा करीन.' 'प्रत्येकाला वस्त्राच्या जोडीने आच्छादित केले' (पच्चेकं दुस्सयुगेन अच्छादेसि) याचा अर्थ असा की, प्रत्येक भिक्खूला एकेक वस्त्राची जोडी दिली. येथे अशा प्रकारचा लोकव्यवहार (समुदाचारवचन) आहे, म्हणून 'आच्छादित केले' असे म्हटले आहे. 'पाचशे विहार' (पञ्चसतं विहारं) याचा अर्थ पाचशे (कहापण) मूल्याच्या पर्णशाळा बांधल्या असा आहे.

---

7. Gopālasuttavaṇṇanā

७. गोपालसुत्तवण्णना (गोपाल सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

---

17. Sattame tisso kathā ekanāḷikā caturassā nisinnavattikāti. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekassa padassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma[Pg.349]. Apaṇḍitagopālakaṃ dassetvā, apaṇḍitabhikkhuṃ dassetvā, paṇḍitagopālakaṃ dassetvā, paṇḍitabhikkhuṃ dassetvāti catukkaṃ bandhitvā kathanaṃ caturassā nāma. Apaṇḍitagopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, apaṇḍitabhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitagopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitabhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamananti ayaṃ nisinnavattikā nāma. Ayaṃ idha sabbācariyānaṃ āciṇṇā.

१७. सातव्या सुत्तात तीन प्रकारच्या कथा (स्पष्टीकरण पद्धती) आहेत: एकनाळिका, चतुरस्सा आणि निसिन्नवत्तिका. त्यात पाळी (मूळ पाठ) सांगून प्रत्येक पदाचा अर्थ स्पष्ट करणे म्हणजे 'एकनाळिका' होय. मूर्ख गोपाळ दाखवून, मूर्ख भिक्खू दाखवून, बुद्धिमान गोपाळ दाखवून, बुद्धिमान भिक्खू दाखवून, अशा प्रकारे चौघांचा गट बांधून सांगणे म्हणजे 'चतुरस्सा' होय. मूर्ख गोपाळ दाखवून समाप्तीपर्यंत जाणे, मूर्ख भिक्खू दाखवून समाप्तीपर्यंत जाणे, बुद्धिमान गोपाळ दाखवून समाप्तीपर्यंत जाणे, बुद्धिमान भिक्खू दाखवून समाप्तीपर्यंत जाणे, याला 'निसिन्नवत्तिका' म्हणतात. येथे ही पद्धत सर्व आचार्यांनी आचरलेली आहे.

---

Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi. Gogaṇanti gomaṇḍalaṃ. Pariharitunti pariggahetvā vicarituṃ. Phātiṃ kātunti vaḍḍhiṃ āpādetuṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Na rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ na jānāti. Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṃ sataṃ vā sahassaṃ vāti saṅkhyaṃ na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṃ gaṇetvā ‘‘ajja ettakā na dissantī’’ti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṃ vā vicaranto na pariyesati. Aññesaṃ gāvīsu attano gogaṇaṃ paviṭṭhāsupi gogaṇaṃ gaṇetvā ‘‘imā ettikā gāvo na amhāka’’nti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati. Tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti. Paragāviyo gahetvā carati. Gosāmikā disvā ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ dhenū duhī’’ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti. Tassa gogaṇopi parihāyati, pañca gorasaparibhogatopi paribāhiro hoti. Vaṇṇato na jānāti nāma ‘‘ettikā gāvī setā, ettikā rattā, ettikā kāḷā, ettikā odātā, ettikā kabarā, ettikā nīlā’’ti na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

‘हे भिक्खूहो, अकरा अंगांनी’ (एकादसहि भिक्खवे अङ्गेहि) म्हणजे अकरा अवगुणांच्या भागांनी. ‘गोगण’ म्हणजे गाईंचा समूह. ‘परिहरितुं’ म्हणजे सांभाळून फिरणे. ‘फातिं कातुं’ म्हणजे वाढ (वृद्धी) करणे. ‘इध’ म्हणजे या लोकात. ‘न रूपंञू’ म्हणजे संख्येने किंवा रंगाने गाईंचे रूप न जाणणारा. संख्येने न जाणणे म्हणजे आपल्या गाई शंभर आहेत की हजार, ही संख्या न जाणणे; तो गाई हरवल्या किंवा पळून गेल्या तरी गाईंच्या समूहाची मोजणी करून ‘आज एवढ्या गाई दिसत नाहीत’ असा विचार करून दोन-तीन शेजारच्या गावांत किंवा जंगलात फिरून शोध घेत नाही. इतरांच्या गाईंमध्ये आपल्या गाईंचा समूह शिरला तरी गाई मोजून ‘ह्या एवढ्या गाई आमच्या नाहीत’ असे समजून काठीने मारून त्यांना बाहेर काढत नाही. त्याच्या हरवलेल्या गाई हरवलेल्याच राहतात. तो दुसऱ्यांच्या गाई घेऊन फिरतो. गाईंचे मालक हे पाहून ‘याने एवढा वेळ आमच्या गाईंचे दूध काढले’ असे म्हणून त्याला धमकावून आपल्या गाई घेऊन जातात. त्यामुळे त्याचा गाईंचा समूहही नष्ट होतो आणि तो पाच प्रकारच्या गोरसाच्या उपभोगापासूनही वंचित होतो. रंगाने न जाणणे म्हणजे ‘एवढ्या गाई पांढऱ्या, एवढ्या लाल, एवढ्या काळ्या, एवढ्या शुभ्र, एवढ्या ठिपक्यांच्या, एवढ्या निळ्या’ हे न जाणणे. तो गाई हरवल्या किंवा पळून गेल्यावर... पे... पाच प्रकारच्या गोरसाच्या उपभोगापासूनही वंचित होतो.

---

Na lakkhaṇakusaloti gāvīnaṃ sarīre kataṃ dhanusattisūlādibhedaṃ lakkhaṇaṃ na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ‘‘ajja asukalakkhaṇā asukalakkhaṇā ca gāvo na dissantī’’ti…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

‘लक्षणकुशल नसलेला’ (न लक्षणकुसलो) म्हणजे गाईंच्या शरीरावर केलेले धनुष्य, भाला, त्रिशूळ इत्यादींचे चिन्ह (लक्षण) न जाणणारा. तो गाई हरवल्या किंवा पळून गेल्यावर ‘आज अमुक चिन्हाच्या आणि अमुक चिन्हाच्या गाई दिसत नाहीत’ असे... पे... पाच प्रकारच्या गोरसाच्या उपभोगापासूनही वंचित होतो.

---

Na āsāṭikaṃ hāretāti gunnaṃ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti. Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni ṭhapenti, tesaṃ āsāṭikāti nāmaṃ. Tāni daṇḍakena apanetvā bhesajjaṃ dātabbaṃ hoti, bālo gopālako tathā na karoti. Tena vuttaṃ – ‘‘na āsāṭikaṃ hāretā [Pg.350] hotī’’ti. Tassa gunnaṃ vaṇā vaḍḍhanti, gambhīrā honti, pāṇakā kucchiṃ pavisanti, gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇaṃ khādituṃ na pānīyaṃ pātuṃ sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati, ubhayesampi jīvitantarāyo hoti. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

‘असाटिका (अळ्या) न काढणारा’ (न आसाटिकं हारेता होति) म्हणजे गाईंना खुंट, काटे इत्यादी लागल्यामुळे जखम (व्रण) होते. तेथे निळ्या माश्या अंडी घालतात, त्यांना ‘असाटिका’ म्हणतात. त्या काठीने काढून औषध लावायचे असते, पण मूर्ख गोपाळ तसे करत नाही. म्हणून म्हटले आहे – ‘असाटिका न काढणारा होतो’. त्याच्या गाईंच्या जखमा वाढतात, खोल होतात, आणि किडे पोटात शिरतात; गाई आजाराने ग्रस्त होऊन इच्छेनुसार चारा खाऊ शकत नाहीत आणि पाणीही पिऊ शकत नाहीत. त्यामुळे गाईंचे दूध आटते, बैलांचा वेग मंदावतो आणि दोघांच्याही जीवाला धोका निर्माण होतो. अशा प्रकारे त्याचा गाईंचा समूहही नष्ट होतो... पे... पाच प्रकारच्या गोरसापासूनही वंचित होतो.

---

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti gunnaṃ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṃ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti. Bālagopālako taṃ na karoti. Athassa gunnaṃ vaṇehi yūsā paggharanti, tā aññamaññaṃ nighaṃsanti. Tena aññesampi vaṇā jāyanti. Evaṃ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.

‘जखम न झाकणारा’ (न वणं पटिच्छादेता होति) म्हणजे गाईंना वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच झालेली जखम औषध देऊन वल्कलाने (झाडाच्या सालीने) किंवा जुन्या कापडाने बांधून झाकायची असते. मूर्ख गोपाळ तसे करत नाही. त्यामुळे त्याच्या गाईंच्या जखमांमधून पू वाहू लागतो, आणि त्या एकमेकींना घासतात. त्यामुळे इतर गाईंनाही जखमा होतात. अशा प्रकारे गाई आजाराने ग्रस्त होऊन इच्छेनुसार चारा खाऊ शकत नाहीत... पे... वंचित होतो.

---

Na dhūmaṃ kattā hotīti antovasse ḍaṃsamakasādīnaṃ ussannakāle gogaṇe vajaṃ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti. Apaṇḍitagopālako taṃ na karoti, gogaṇo sabbarattiṃ ḍaṃsādīhi upadduto niddaṃ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati. Neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.

‘धूर न करणारा’ (न धूमं कत्ता होति) म्हणजे वर्षावासाच्या (पावसाळ्याच्या) काळात डास, माश्या इत्यादींचा सुळसुळाट असतो तेव्हा गाईंचा समूह गोठ्यात शिरल्यावर जागोजागी धूर करायचा असतो. मूर्ख गोपाळ तसे करत नाही, गाईंचा समूह रात्रभर डास इत्यादींमुळे त्रस्त होऊन झोप न मिळाल्यामुळे दुसऱ्या दिवशी जंगलात जागोजागी झाडांखाली पडून झोपतो. त्यामुळे त्या इच्छेनुसार चारा खाऊ शकत नाहीत... पे... वंचित होतो.

---

Na titthaṃ jānātīti titthampi samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti. So atitthena gāviyo otāreti. Tāsaṃ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṃ pādā bhijjanti. Sagāhaṃ gambhīraṃ titthaṃ otiṇṇe kumbhīlādayo gāvo gaṇhanti, ‘‘ajja ettikā gāvo naṭṭhā, ajja ettikā’’ti vattabbataṃ āpajjanti. Evamassa go gaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

‘तीर्थ (पाण्याचा घाट) न जाणणारा’ (न तित्थं जानाति) म्हणजे तो घाट सपाट आहे की खडबडीत (विषम), मगरींसारखे हिंस्र प्राणी असलेला आहे की नसलेला, हे जाणत नाही. तो अयोग्य ठिकाणी गाईंना पाण्यात उतरवतो. खडबडीत घाटावर दगडांवर पाय पडल्यामुळे गाईंचे पाय मोडतात. मगरींसारखे हिंस्र प्राणी असलेल्या खोल घाटात उतरल्यावर मगरी इत्यादी प्राणी गाईंना पकडतात, आणि ‘आज एवढ्या गाई नष्ट झाल्या, आज एवढ्या’ असे म्हणण्याची वेळ येते. अशा प्रकारे त्याचा गाईंचा समूहही नष्ट होतो... पे... पाच प्रकारच्या गोरसापासूनही वंचित होतो.

---

Na pītaṃ jānātīti pītampi apītampi na jānāti. Gopālakena hi ‘‘imāya gāviyā pītaṃ, imāya na pītaṃ, imāya pānīyatitthe okāso laddho, imāya na laddho’’ti evaṃ pītāpītaṃ jānitabbaṃ hoti. Ayaṃ pana divasabhāge araññe gogaṇaṃ rakkhitvā ‘‘pānīyaṃ pāyessāmī’’ti nadiṃ vā taḷākaṃ vā ogāhetvā gacchati. Tattha mahāusabhā ca anusabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi [Pg.351] vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṃ katvā ūruppamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā yathākāmaṃ pivanti. Avasesā okāsaṃ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṃ udakaṃ pivanti vā apītā eva vā honti. Atha so gopālako piṭṭhiyaṃ paharitvā puna araññaṃ paveseti. Tattha apītā gāviyo pipāsāya sussamānā yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati. Goṇānaṃ javo hāyati…pe… paribāhiro hoti.

"पिलेले न जाणणे" म्हणजे काय? पिलेले किंवा न पिलेले देखील न जाणणे. गुराख्याने "या गाईने पाणी पिले आहे, हिने पिलेले नाही, हिला पाणवठ्यावर पाणी पिण्याची संधी मिळाली, हिला मिळाली नाही" अशा प्रकारे पिलेले आणि न पिलेले जाणले पाहिजे. परंतु हा (मूर्ख गुराखी) दिवसा जंगलात गायींच्या कळपाचे रक्षण करून "मी पाणी पाजतो" असे म्हणून नदीवर किंवा तलावावर घेऊन जातो. तेथे मोठे वळू आणि बलवान गाई, दुर्बल आणि वृद्ध गाई-वासरांना शिंगांनी किंवा बरगड्यांनी मारून, स्वतःसाठी जागा करून, मांडीपर्यंत पाण्यात शिरून इच्छेनुसार पाणी पितात. उरलेल्या गाई संधी न मिळाल्यामुळे काठावर उभे राहून चिखलमिश्रित पाणी पितात किंवा न पिताच राहतात. त्यानंतर तो गुराखी त्यांच्या पाठीवर मारून त्यांना पुन्हा जंगलात हाकलतो. तेथे पाणी न पिलेल्या गाई तहानेने व्याकुळ झाल्यामुळे पोटभर गवत खाऊ शकत नाहीत. त्यामुळे गाईंचे दूध आटते, बैलांचा वेग मंदावतो... आणि तो (पंचगोरसापासून) वंचित होतो.

---

Na vīthiṃ jānātīti ‘‘ayaṃ maggo samo khemo, ayaṃ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo’’ti na jānāti. So samaṃ khemaṃ maggaṃ vajjetvā gogaṇaṃ itaramaggaṃ paṭipādeti. Tattha gāvo sīhabyagghādīnaṃ gandhena coraparissayena ca abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṃ ukkhipitvā tiṭṭhanti, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādanti, na pānīyaṃ pivanti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

"मार्ग न जाणणे" म्हणजे काय? "हा मार्ग समतल व सुरक्षित आहे, हा मार्ग विषम, शंकास्पद व भययुक्त आहे" हे न जाणणे. तो (मूर्ख गुराखी) समतल व सुरक्षित मार्ग सोडून गायींच्या कळपाचे रक्षण करताना त्यांना दुसऱ्या (विषम व भययुक्त) मार्गाने नेतो. तेथे गाई सिंह, वाघ इत्यादींच्या वासाने आणि चोरांच्या भयाने ग्रस्त होऊन, घाबरलेल्या हरणांसारख्या होऊन मान वर करून उभ्या राहतात. त्या पोटभर गवतही खात नाहीत आणि पाणीही पीत नाहीत. त्यामुळे गाईंचे दूध आटते... आणि तो (पंचगोरसापासून) वंचित होतो.

---

Na gocarakusalo hotīti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṃ, pañcāhikacāro vā sattāhikacāro vā jānitabbo. Ekadisāya gogaṇaṃ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo. Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṃ bheritalaṃ viya suddhaṃ hoti nittiṇaṃ, udakampi ālulīyati. Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṃ vaṭṭati. Ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati, udakampi pasīdati, ayaṃ pana imaṃ pañcāhikacāraṃ vā sattāhikacāraṃ vā na jānāti, divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati. Athassa gogaṇo haritatiṇaṃ na labhati, sukkhatiṇaṃ khādanto kalalamissakaṃ udakaṃ pivati. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

"गोचरात (कुरणात) कुशल नसणे" म्हणजे काय? गुराख्याने कुरण शोधण्यात कुशल असावे. त्याने पाच दिवसांची किंवा सात दिवसांची पाळी जाणली पाहिजे. एका दिशेला गायींच्या कळपाला चरवून आणल्यावर, दुसऱ्या दिवशी तेथेच चरवू नये. कारण मोठ्या कळपाने चरलेली जागा नगार्‍याच्या चामड्यासारखी स्वच्छ व गवत नसलेली होते आणि पाणीही गढूळ होते. म्हणून पाचव्या किंवा सातव्या दिवशी पुन्हा तेथे चरवणे योग्य ठरते. एवढ्या काळात गवतही पुन्हा उगवते आणि पाणीही स्वच्छ होते. परंतु हा (मूर्ख गुराखी) ही पाच दिवसांची किंवा सात दिवसांची पाळी जाणत नाही. तो दररोज त्याच जागी गाई चरवतो. त्यामुळे त्याच्या गायींच्या कळपाला हिरवे गवत मिळत नाही. ते सुके गवत खातात आणि चिखलमिश्रित पाणी पितात. त्यामुळे गाईंचे दूध आटते... आणि तो (पंचगोरसापासून) वंचित होतो.

---

Anavasesadohī ca hotīti paṇḍitagopālakena hi yāva vacchakassa maṃsalohitaṃ saṇṭhāti, tāva ekaṃ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṃ. Ayaṃ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati. Khīrapako vaccho khīrapipāsāya sussati, saṇṭhātuṃ asakkonto kampamāno mātu purato patitvā kālaṃ karonti. Mātā puttakaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ puttako attano mātukhīraṃ pātuṃ na labhatī’’ti [Pg.352] puttasokena neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na pānīyaṃ pātuṃ sakkoti, thanesu khīraṃ chijjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"सर्व दूध पिळून घेणारा असणे" म्हणजे काय? बुद्धिमान गुराख्याने, जोपर्यंत वासराचे शरीर सुदृढ होत नाही, तोपर्यंत एक किंवा दोन सड राखून ठेवून, काही दूध शिल्लक ठेवून पिळणारे असावे. परंतु हा (मूर्ख गुराखी) वासरासाठी काहीही शिल्लक न ठेवता सर्व दूध पिळून घेतो. दुधावर जगणारे वासरू दुधाच्या भुकेने सुकते, उभे राहण्यास असमर्थ होऊन थरथर कापत आईच्या समोर पडून मृत्यू पावते. आई (गाय) आपल्या वासराला पाहून, "माझ्या वासराला स्वतःच्या आईचे दूध पिण्यास मिळाले नाही" अशा पुत्रशोकामुळे पोटभर गवत खाऊ शकत नाही आणि पाणीही पिऊ शकत नाही. तिच्या सडांमधील दूध आटते. अशा प्रकारे त्याच्या गायींचा कळप नष्ट होतो... आणि तो पंचगोरसापासून वंचित होतो.

---

Gunnaṃ pitiṭṭhānaṃ karontīti gopitaro. Gāvo pariṇāyanti yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gopariṇāyakā. Te na atirekapūjāyāti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti, paṇītaṃ gobhattaṃ deti, gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti, mālaṃ piḷandheti, siṅgesu suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti, rattiṃ dīpaṃ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti. Ayaṃ pana tato ekasakkārampi na karoti. Usabhā atirekapūjaṃ alabhamānā gogaṇaṃ na rakkhanti, parissayaṃ na vārenti. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

जे गाईंचे रक्षण करतात, त्यांना 'गोपितर' (रक्षक वळू) म्हणतात. जे गाईंना आपल्या इच्छेनुसार घेऊन जातात, त्यांना 'गोपरिणायक' (नेतृत्व करणारे वळू) म्हणतात. "त्यांची विशेष पूजा न करणे" म्हणजे काय? बुद्धिमान गुराखी अशा प्रकारच्या वळूंची विशेष आदराने पूजा करतो, त्यांना उत्तम गो-भोजन देतो, सुगंधी पंचअंगुलींच्या छाप्यांनी सजवतो, फुलांचे हार घालतो, शिंगांवर सोन्या-चांदीची आवरणे चढवतो, रात्री दिवा लावून कापडी चांदव्याखाली झोपवतो. परंतु हा (मूर्ख गुराखी) त्यापैकी एकही सत्कार करत नाही. ते वळू असा विशेष आदर न मिळाल्यामुळे गायींच्या कळपाचे रक्षण करत नाहीत आणि संकटांचे निवारण करत नाहीत. अशा प्रकारे त्याचा गायींचा कळप नष्ट होतो... आणि तो पंचगोरसापासून वंचित होतो.

---

Idhāti imasmiṃ sāsane. Na rūpaññū hotīti ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti evaṃ vuttaṃ rūpaṃ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā. Gaṇanato na jānāti nāma – ‘‘cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhākāyarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ, itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ kāyaviññatti vacīviññatti ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro’’ti (dha. sa. 657-665) evaṃ pāḷiyā āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So gaṇanato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evamevāyaṃ asekhena sīlakkhandhena asekhena samādhipaññāvimutti vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

"येथे" म्हणजे या शासनात (बुद्ध शासनात). "रूपाला न जाणणारा असणे" म्हणजे काय? "चार महाभूते आणि चार महाभूतांवर आश्रित असलेले रूप (उपादाय रूप)" असे जे रूप सांगितले आहे, ते संख्येच्या (गणनेच्या) दृष्टीने किंवा उत्पत्तीच्या (समुत्थानाच्या) दृष्टीने, अशा दोन प्रकारांनी न जाणणे. संख्येच्या दृष्टीने न जाणणे म्हणजे: "चक्षु-आयतन, श्रोत्र-आयतन, घ्राण-आयतन, जिव्हा-आयतन, काय-आयतन, रूप-आयतन, शब्द-आयतन, गंध-आयतन, रस-आयतन, स्प्रष्टव्य-आयतन, स्त्री-इंद्रिय, पुरुष-इंद्रिय, जीवित-इंद्रिय, काय-विज्ञप्ती, वची-विज्ञप्ती, आकाश-धातू, आप-धातू, रूपाची लघुता, मृदुता, कर्मण्यता, उपचय, संतती, जरता, रूपाची अनित्यता आणि कबाळीकार आहार" अशा प्रकारे पालिमध्ये आलेल्या रूपाच्या पंचवीस भागांना तो जाणत नाही. ज्याप्रमाणे तो गुराखी संख्येच्या दृष्टीने गाईंचे रूप (संख्या) जाणत नाही, त्याचप्रमाणे हा भिक्खू आहे. तो संख्येच्या दृष्टीने रूपाला न जाणणारा असल्यामुळे, रूपाचे ग्रहण करून, अरूपाचे (नामाचे) निर्धारण करून, रूप आणि अरूपाचे ग्रहण करून, त्यांच्या प्रत्ययांचे (कारणांचे) निरीक्षण करून, लक्षणांवर आरूढ करून, कर्मस्थानाला (साधनेला) पूर्णत्वास नेण्यास असमर्थ ठरतो. ज्याप्रमाणे त्या गुराख्याचा गायींचा कळप वाढत नाही, त्याचप्रमाणे हा या शासनात शील, समाधी, विपश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाणाने वाढत नाही. आणि ज्याप्रमाणे तो गुराखी पाच प्रकारच्या गोरसांपासून वंचित होतो, उसीप्रमाणे हा (भिक्खू) अशैक्ष शीलस्कंध, अशैक्ष समाधीस्कंध, प्रज्ञास्कंध, विमुक्तीस्कंध आणि विमुक्तीज्ञानदर्शनस्कंध या पाच धर्मस्कंधांपासून वंचित होतो.

---

Samuṭṭhānato [Pg.353] na jānāti nāma – ‘‘ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ tisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ catusamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ nakutoci samuṭṭhātī’’ti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So samuṭṭhānato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā…pe… paribāhiro hoti.

उत्पत्तीच्या (समुत्थानाच्या) दृष्टीने न जाणणे म्हणजे: "एवढे रूप एका कारणापासून उत्पन्न होणारे आहे, एवढे रूप दोन कारणांपासून उत्पन्न होणारे आहे, एवढे रूप तीन कारणांपासून उत्पन्न होणारे आहे, एवढे रूप चार कारणांपासून उत्पन्न होणारे आहे, एवढे रूप कोणत्याही कारणापासून उत्पन्न होत नाही" हे न जाणणे. ज्याप्रमाणे तो गुराखी रंगाच्या दृष्टीने गाईंचे रूप जाणत नाही, त्याचप्रमाणे हा भिक्खू आहे. तो उत्पत्तीच्या दृष्टीने रूपाला न जाणणारा असल्यामुळे, रूपाचे ग्रहण करून... (साधना पूर्ण करू शकत नाही आणि धर्मस्कंधांपासून) वंचित होतो.

---

Na lakkhaṇakusalo hotīti ‘‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’’ti evaṃ vuttaṃ kusalākusalakammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti. So evaṃ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati. Bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṃ kusalākusalaṃ sāvajjānavajjaṃ garukalahukaṃ satekicchātekicchaṃ kāraṇākāraṇaṃ na jānāti. Taṃ ajānanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati. So gopālako viya ca pañcahi gorasehi, pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

"लक्षणकुशल नसतो" (न लक्खणकुसलो होति) म्हणजे, "मूर्ख हा कर्माच्या लक्षणाने ओळखला जातो, पंडित हा कर्माच्या लक्षणाने ओळखला जातो" असे जे म्हटले आहे, त्या कुशल-अकुशल कर्माला तो पंडित आणि मूर्खाचे लक्षण म्हणून जाणत नाही. तो हे न जाणणारा असल्यामुळे मूर्खांना वर्ज्य करून पंडितांची संगती करत नाही. मूर्खांना वर्ज्य करून पंडितांची संगती न केल्यामुळे तो कल्प्य व अकल्प्य (योग्य व अयोग्य), कुशल व अकुशल, सदोष व निर्दोष, गुरु व लघु (गंभीर व हलकी आपत्ती), सप्रतिकार व अप्रतिकार (निवारण करता येण्याजोगी व निवारण न करता येण्याजोगी आपत्ती), कारण व अकारण हे जाणत नाही. ते न जाणणारा तो कम्मट्ठाण (कर्मस्थान) ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास समर्थ होत नाही. ज्याप्रमाणे त्या गोपाळाचा गोवंश वाढत नाही, त्याचप्रमाणे तो या शासनात पूर्वोक्त शील इत्यादी गुणांनी वाढत नाही. तो गोपाळ ज्याप्रमाणे पाच प्रकारच्या गोरसांपासून वंचित राहतो, त्याचप्रमाणे हा भिक्खू पाच धम्मस्कंधांपासून वंचित राहतो.

---

Na āsāṭikaṃ hāretā hotīti ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’nti evaṃ vutte kāmavitakkādayo na vinodeti. So imaṃ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa…pe… paribāhiro hoti.

"आसाटिका (किडे/मळ) दूर करणारा नसतो" (न आसाटिकं हारेता होति) म्हणजे, "उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला..." असे म्हटले असता, तो कामवितर्क इत्यादींना दूर करत नाही. तो या अकुशल वितर्करूपी आसाटिकेला दूर न करता, वितर्कांच्या आहारी जाऊन वावरतो आणि कम्मट्ठाण ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास समर्थ होत नाही. तो त्या गोपाळाप्रमाणेच... (पेयालं)... वंचित राहतो.

---

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṃ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādeti. So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"जखम झाकणारा नसतो" (न वणं पटिच्छादेता होति) म्हणजे, "डोळ्यांनी रूप पाहून निमित्त ग्रहण करतो" इत्यादी पद्धतीने सर्व आरंमणांमध्ये (विषयांमध्ये) निमित्त ग्रहण करणारा तो, ज्याप्रमाणे तो गोपाळ जखम झाकत नाही, त्याप्रमाणे इंद्रिय संवर प्राप्त करत नाही. तो इंद्रियांचे द्वार उघडे ठेवून वावरत असल्यामुळे कम्मट्ठाण ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास समर्थ होत नाही... (पेयालं)... वंचित राहतो.

---

Na dhūmaṃ kattā hotīti so gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karoti, dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā upanisinnakakathaṃ vā anumodanaṃ vā na karoti, tato naṃ manussā ‘‘bahussuto guṇavā’’ti na jānanti. Te guṇāguṇaṃ ajānanto catūhi paccayehi saṅgahaṃ na karonti. So paccayehi kilamamāno buddhavacanaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ vattapaṭivattaṃ pūretuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"धूर करणारा नसतो" (न धूमं कत्ता होति) म्हणजे, तो गोपाळ ज्याप्रमाणे धूर करत नाही, त्याप्रमाणे हा भिक्खू धम्मदेशनारूपी धूर करत नाही. तो धम्मकथा, किंवा स्वरयुक्त पाठाचे पठण (सरभञ्ञ), किंवा जवळ बसलेल्यांना उपदेश (उपनिसीन्नककथा), किंवा अनुमोदन करत नाही. त्यामुळे लोक त्याला "हा बहुश्रुत व गुणवान आहे" असे जाणत नाहीत. त्याचे गुण-अवगुण न जाणणारे ते लोक चार प्रत्ययांनी त्याचा संग्रह (सेवा-सत्कार) करत नाहीत. तो प्रत्ययांच्या अभावामुळे त्रस्त होऊन बुद्धवचनांचे सज्झाय (पठण) करण्यास, वत्त-पटिवत्त (कर्तव्ये व आचार) पूर्ण करण्यास आणि कम्मट्ठाण ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास समर्थ होत नाही... (पेयालं)... वंचित राहतो.

---

Na [Pg.354] titthaṃ jānātīti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati. Anupasaṅkamanto ‘‘idaṃ, bhante, byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ? Imassa bhāsitassa ko attho? Imasmiṃ ṭhāne pāḷi kiṃ vadati? Imasmiṃ ṭhāne attho kiṃ dīpetī’’ti evaṃ na paripucchati na paripañhati, na jānāpetīti attho. Tassa te evaṃ aparipucchitā avivaṭañceva na vivaranti, bhājetvā na dassenti, anuttānīkatañca na uttāniṃ karonti, apākaṭaṃ na pākaṭaṃ karonti. Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesūti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekakaṅkhampi na paṭivinodenti. Kaṅkhāyeva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā nāma. Tattha ekaṃ kaṅkhampi na nīharantīti attho. So evaṃ bahussutatitthaṃ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. Yathā vā so gopālako titthaṃ na jānāti, evaṃ ayampi bhikkhu dhammatitthaṃ na jānāti. Ajānanto avisaye pañhaṃ pucchati, ābhidhammikaṃ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṃ pucchati, vinayadharaṃ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṃ pucchati. Te avisaye puṭṭhā kathetuṃ na sakkonti. So attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"तीर्थ (पाण्याचा घाट) जाणत नाही" (न तित्थं जानाति) म्हणजे, तीर्थासारखे असणाऱ्या बहुश्रुत भिक्खूंकडे तो जात नाही. त्यांच्याकडे न गेल्यामुळे तो, "भंते, हे व्यंजन (शब्दरचना) कसे योजावे? या भाषिताचा अर्थ काय? या ठिकाणी पाळी (मूळ पाठ) काय सांगते? या ठिकाणी अर्थ काय स्पष्ट करतो?" असे विचारत नाही, प्रश्न विचारून स्पष्टीकरण मागत नाही, असा अर्थ आहे. त्याला न विचारल्यामुळे ते (बहुश्रुत भिक्खू) न उघडलेल्या गोष्टी उघडत नाहीत, त्यांचे वर्गीकरण करून दाखवत नाहीत, जे स्पष्ट केले नाही ते स्पष्ट करत नाहीत, जे अप्रकट आहे ते प्रकट करत नाहीत. "अनेक प्रकारच्या शंकास्पद गोष्टींमध्ये" म्हणजे अनेक प्रकारच्या शंकांपैकी एका शंकेचेही ते निवारण करत नाहीत. कारण शंकाच शंकास्पद गोष्टी म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांपैकी एका शंकेचेही ते निवारण करत नाहीत, असा अर्थ आहे. तो अशा प्रकारे बहुश्रुतरूपी तीर्थाकडे न गेल्यामुळे शंकायुक्त राहून कम्मट्ठाण ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास समर्थ होत नाही. किंवा ज्याप्रमाणे तो गोपाळ पाण्याचा घाट जाणत नाही, त्याचप्रमाणे हा भिक्खू देखील धम्मरूपी तीर्थ जाणत नाही. तो न जाणणारा असल्यामुळे अयोग्य विषयात प्रश्न विचारतो; जसे की, अभिधम्मधराकडे जाऊन कल्प्य-अकल्प्य (विनयाचे नियम) विचारतो, आणि विनयधराकडे जाऊन रूप-अरूपाचा (नामरूपाचा) विभाग विचारतो. ते अयोग्य विषयात विचारले गेल्यामुळे उत्तर देण्यास समर्थ होत नाहीत. तो स्वतः शंकायुक्त राहून कम्मट्ठाण ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास समर्थ होत नाही... (पेयालं)... वंचित राहतो.

---

Na pītaṃ jānātīti yathā so gopālako pītāpītaṃ na jānāti, evaṃ dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ na jānāti na labhati. Savanamayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya ānisaṃsaṃ na vindati, dhammassavanaggaṃ gantvā sakkaccaṃ na suṇāti, nisinno niddāyati, kathaṃ katheti, aññavihitako hoti. So sakkaccaṃ dhammaṃ assuṇanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"पिलेले जाणत नाही" (न पीतं जानाति) म्हणजे, ज्याप्रमाणे तो गोपाळ वासरांनी दूध पिले आहे की नाही हे जाणत नाही, त्याप्रमाणे हा भिक्खू धम्माशी संबंधित असणारा प्रमोद (आनंद) जाणत नाही व तो मिळवत नाही. तो श्रवणमय पुण्यक्रियावस्तूचा आश्रय घेऊन मिळणारा लाभ (आनिसंस) प्राप्त करत नाही. तो धम्मश्रवणाच्या ठिकाणी जाऊन आदरपूर्वक ऐकत नाही; बसल्या बसल्या डुलक्या घेतो, गप्पा मारतो किंवा त्याचे चित्त अन्यत्र विक्षिप्त असते. तो आदरपूर्वक धम्म न ऐकणारा असल्यामुळे कम्मट्ठाण ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास समर्थ होत नाही... (पेयालं)... वंचित राहतो.

---

Na vīthiṃ jānātīti so gopālako maggāmaggaṃ viya ‘‘ayaṃ lokiyo, ayaṃ lokuttaro’’ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"मार्ग जाणत नाही" (न वीथिं जानाति) म्हणजे, तो गोपाळ ज्याप्रमाणे मार्ग आणि अमार्ग जाणत नाही, त्याप्रमाणे हा भिक्खू "हा लौकिक आहे, हा लोकोत्तर आहे" अशा प्रकारे आर्य अष्टांगिक मार्गाला यथार्थपणे जाणत नाही. तो न जाणणारा असल्यामुळे लौकिक मार्गामध्येच अभिनिवेश करून (अडकून) लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न करण्यास समर्थ होत नाही... (पेयालं)... वंचित राहतो.

---

Na gocarakusalo hotīti so gopālako pañcāhikasattāhikacāre viya cattāro satipaṭṭhāne ‘‘ime lokiyā, ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attano ñāṇaṃ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"गोचरकुशल नसतो" (न गोचरकुसलो होति) म्हणजे, तो गोपाळ ज्याप्रमाणे पाच दिवसांच्या किंवा सात दिवसांच्या चराईच्या फेऱ्यांविषयी जाणत नाही, त्याप्रमाणे हा भिक्खू चार सतिपट्ठानांविषयी (स्मृतिप्रस्थानांविषयी) "हे लौकिक आहेत, हे लोकोत्तर आहेत" असे यथार्थपणे जाणत नाही. तो न जाणणारा असल्यामुळे सूक्ष्म विषयांमध्ये आपले ज्ञान न चालवता, लौकिक सतिपट्ठानामध्येच अभिनिवेश करून लोकोत्तर सतिपट्ठान उत्पन्न करण्यास समर्थ होत नाही... (पेयालं)... वंचित राहतो.

---

Anavasesadohī [Pg.355] hotīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto anavasesaṃ duhati. Niddesavāre panassa abhihaṭṭhuṃ pavārentīti abhiharitvā pavārenti. Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca, paccayābhihāro ca. Vācābhihāro nāma manussā bhikkhussa santikaṃ gantvā ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti pavārenti. Paccayābhihāro nāma vatthādīni vā sappinavanītaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yāvatakena attho’’ti vadanti. Tatra bhikkhu mattaṃ na jānātīti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṃ na jānāti. ‘‘Dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo’’ti iminā nayena pamāṇayuttakaṃ aggahetvā yaṃ āharanti, taṃ sabbaṃ gaṇhātīti attho. Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti. So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"पूर्णपणे पिळून काढणारा असतो" (अनवसेसदोही होति) म्हणजे, दान स्वीकारताना मर्यादा न जाणणारा तो सर्व काही पिळून काढतो (शिल्लक ठेवत नाही). त्याच्या निर्देशवारात "अभिहट्टुं पवारेन्ति" म्हणजे समोर आणून निमंत्रित करतात. येथे दोन प्रकारचे अभिहार (सादर करणे) आहेत: वाचा-अभिहार आणि प्रत्यय-अभिहार. वाचा-अभिहार म्हणजे लोक भिक्खूंच्या जवळ जाऊन, "भंते, आपल्याला ज्याची गरज असेल ते सांगावे" असे निमंत्रित करतात. प्रत्यय-अभिहार म्हणजे वस्त्र इत्यादी किंवा तूप, लोणी, गूळ इत्यादी घेऊन भिक्खूंच्या जवळ जाऊन, "भंते, आपल्याला जितकी गरज असेल तितके ग्रहण करावे" असे म्हणतात. "तेथे भिक्खू मर्यादा जाणत नाही" म्हणजे भिक्खू त्या प्रत्ययांचे प्रमाण जाणत नाही. "दात्याची क्षमता जाणली पाहिजे, देय वस्तूची मर्यादा जाणली पाहिजे, स्वतःची क्षमता जाणली पाहिजे" या पद्धतीने योग्य प्रमाणात न घेता, जे काही ते आणतात ते सर्वच्या सर्व तो ग्रहण करतो, असा अर्थ आहे. त्यामुळे लोक पश्चात्ताप पावून पुन्हा तसे आणून निमंत्रित करत नाहीत. तो प्रत्ययांच्या अभावामुळे त्रस्त होऊन कम्मट्ठाण ग्रहण करून त्याची वृद्धी करण्यास समर्थ होत नाही... (पेयालं)... वंचित राहतो.

---

Te na atirekapūjāya pūjetā hotīti so gopālako mahāusabhe viya there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettākāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti. Tato therā ‘‘ime amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti, neva dhammasaṅgahena saṅgaṇhanti, na āmisasaṅgahena, cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā kilamantepi nappaṭijagganti, pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā dhammakathābandhaṃ vā guḷhaganthaṃ vā na sikkhāpenti. Navakā therānaṃ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ sīlādīhi na vaḍḍhanti. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi, evaṃ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti. Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabbo.

‘त्यांच्याकडून विशेष पूजेने पूजले जात नाही’ याचा अर्थ असा की, तो गोपाळ ज्याप्रमाणे मोठ्या वृषभांची (बैलांची) विशेष पूजा करतो, त्याप्रमाणे तो थेर भिक्खूंची प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे मैत्रीपूर्ण कायकर्म इत्यादींद्वारे विशेष पूजा करत नाही. त्यामुळे थेर भिक्खू ‘हे आमच्याविषयी आदर बाळगत नाहीत’ असा विचार करून त्या नवदीक्षित भिक्खूंना दोन प्रकारच्या संग्रहांनी (साहाय्याने) साहाय्य करत नाहीत - ना धम्मसंग्रहाने ना आमिषसंग्रहाने. ते त्यांना चीवर, पात्र, पात्रातील अन्न किंवा निवासस्थान या बाबतीत थकलेले असतानाही त्यांची काळजी घेत नाहीत, आणि त्यांना पाळी (मूळ पाठ), अट्ठकथा, धम्मकथा-पद्धती किंवा गूढ ग्रंथ शिकवत नाहीत. ते नवदीक्षित भिक्खू थेरांच्या जवळून कोणत्याही प्रकारे हे दोन्ही संग्रह न मिळाल्यामुळे या शासनात प्रतिष्ठित होण्यास असमर्थ ठरतात. ज्याप्रमाणे त्या गोपाळाचा गोधन वाढत नाही, त्याचप्रमाणे ते शील इत्यादी गुणांनी वाढत नाहीत. आणि ज्याप्रमाणे तो गोपाळ पाच प्रकारच्या गोरसांपासून वंचित राहतो, त्याचप्रमाणे ते पाच प्रकारच्या धम्मस्कंधांपासून वंचित राहतात. शुक्लपक्ष हा कृष्णपक्षात सांगितलेल्या गोष्टींच्या उलट करून समजून घ्यावा.

---

Anussativaggo dutiyo.

अनुस्मृती वर्ग दुसरा समाप्त.

---

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

मनोरथपूरणी नामक अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Ekādasakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

एकादसकनिपाताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

Nigamanakathā

निगमनकथा (उपसंहार)

---

Ettāvatā [Pg.356] ca –

आणि एवढ्यावरून -

---

Āyācito sumatinā therena bhadantajotipālena;

Kañcipurādīsu mayā pubbe saddhiṃ vasantena.

पूर्वी कांचीपूर इत्यादी ठिकाणी माझ्यासोबत राहिलेल्या सुमती (उत्तम बुद्धीचे) थेर भदंत जोतिपाल यांनी विनंती केल्यावरून,

---

Varatambapaṇṇidīpe mahāvihāramhi vasanakālepi;

Pākaṃ gate viya dume valañjamānamhi saddhamme.

श्रेष्ठ तांबपण्णी (श्रीलंका) द्वीपावरील महाविहारात राहत असताना, वारा लागून झाड उन्मळून पडावे त्याप्रमाणे सद्धम्म नष्ट होत चालला असताना,

---

Pāraṃ piṭakattayasāgarassa gantvā ṭhitena sumatinā;

Parisuddhājīvenābhiyācito jīvakenāpi.

त्रिपिटकरूपी सागराच्या पलीकडच्या तीराला गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध आजीविका असणाऱ्या सुमती थेर जीवक यांनीही पुन्हा विनंती केल्यावरून,

---

Dhammakathāya nipuṇaparamanikāyassaṭṭhakathaṃ āraddho;

Yamahaṃ cirakālaṭṭhitimicchanto sāsanavarassa.

श्रेष्ठ शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) चिरकाल अस्तित्वाची इच्छा धरून, मी धर्मकथेत निपुण अशा या महान अंगुत्तरनिकाय नामक ग्रंथाची अट्ठकथा लिहिण्यास प्रारंभ केला.

---

Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā;

Catunavutiparimāṇāya pāḷiyā bhāṇavārehi.

ती ही अट्ठकथा महा-अट्ठकथेतील सार ग्रहण करून, चौऱ्याण्णव (९४) भाणवारांच्या प्रमाणात पूर्ण झाली आहे.

---

Sabbāgamasaṃvaṇṇanamanoratho pūrito ca me yasmā;

Etāya manorathapūraṇīti nāmaṃ tato assā.

कारण या अट्ठकथेमुळे सर्व आगमांच्या (निकायांच्या) वर्णनाचा माझा मनोरथ (इच्छा) पूर्ण झाला आहे, म्हणून हिचे नाव 'मनोरथपूरणी' असे झाले.

---

Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi;

Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā.

आणि आगमांच्या अर्थप्रकाशासाठी एकोणसाठ (५९) भाणवारांचा 'विशुद्धिमग्ग' देखील माझ्याकडून रचला गेला आहे,

---

Tasmā tena sahāyaṃ gāthāgaṇanānayena aṭṭhakathā;

Tīhādhikadiyaḍḍhasataṃ viññeyyā bhāṇavārānaṃ.

त्यामुळे त्या (विशुद्धिमग्ग) ग्रंथासह ही अट्ठकथा, गाथांच्या गणनापद्धतीने, दीडशे अधिक तीन (१५३) भाणवारांची आहे असे जाणावे.

---

Tīhādhikadiyaḍḍhasatappamāṇamiti bhāṇavārato esā;

Samayaṃ pakāsayantī mahāvihārādhivāsīnaṃ.

अशा प्रकारे भाणवारांच्या संख्येने १५३ भाणवारांच्या प्रमाणाची ही अट्ठकथा महाविहारवासी थेरांच्या सिद्धांताला प्रकाशित करणारी आहे.

---

Mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya mayā imaṃ karontena;

Yaṃ puññamupacitaṃ tena hotu loko sadā sukhitoti.

मूळ अट्ठकथेचे सार ग्रहण करून ही अट्ठकथा रचताना माझ्याद्वारे जे पुण्य संचित झाले आहे, त्या पुण्याने सर्व लोक सदैव सुखी होवोत.

---

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena [Pg.357] sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthu sāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ therānaṃ theravaṃsappadīpānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena suvipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ manorathapūraṇī nāma aṅguttaranikāyaṭṭhakathā –

परम विशुद्ध श्रद्धा, प्रज्ञा आणि वीर्याने सुशोभित असलेल्या, शील, सदाचार, आर्जव (सरळपणा), मार्दव (मृदुता) इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त असलेल्या, स्व-सिद्धांत आणि पर-सिद्धांत यांच्या गहन अभ्यासात प्रवेश करण्यास समर्थ असलेल्या, प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने युक्त असलेल्या, अट्ठकथेसह त्रिपिटक परियत्तीच्या विभागात आणि शास्त्यांच्या शासनात अखंड ज्ञानप्रभाव असलेल्या, महान व्याकरणकार असलेल्या, कंठ-ताळू इत्यादी उच्चारस्थान-संपत्तीमुळे सहजपणे निघणाऱ्या मधुर, उदात्त आणि लावण्ययुक्त वाणीने युक्त असलेल्या, योग्य आणि मुक्तपणे बोलणाऱ्या, वादकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, महाकवी असलेल्या, विभक्त प्रतिसंभिदांच्या परिवाराने युक्त, सहा अभिज्ञा इत्यादी गुणांनी सुशोभित अशा उत्तरमनुष्यधर्मात सुप्रतिष्ठित बुद्धी असणाऱ्या, महाविहारवासी थेरांच्या वंशाचे प्रदीप असणाऱ्या थेरांच्या वंशाचे अलंकार स्वरूप असलेल्या, अत्यंत विशाल आणि शुद्ध बुद्धी असणाऱ्या, गुरूंनी 'बुद्धघोष' असे नाव ठेवलेल्या थेरांद्वारे रचलेली ही 'मनोरथपूरणी' नावाची अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा -

---

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ cittavisuddhiyā.

चित्तविशुद्धीचा मार्ग दाखवत, संसारातून पार होऊ इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रांना मार्गदर्शन करत या लोकात तोपर्यंत टिकून राहो,

---

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

जोपर्यंत शुद्ध चित्त असणाऱ्या, तादी गुणाने युक्त आणि लोकज्येष्ठ असणाऱ्या महर्षी बुद्धांचे 'बुद्ध' हे नाव या लोकात अस्तित्वात आहे.

---

Manorathapūraṇī nāma

मनोरथपूरणी नावाची

---

Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.

अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा सर्व प्रकारे समाप्त झाली.