বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

Ekakanipāta-ṭīkā

एककनिपात-टीका

Ganthārambhakathā

ग्रंथारंभकथा

Anantañāṇaṃ [Pg.1] karuṇāniketaṃ,Namāmi nāthaṃ jitapañcamāraṃ;

Dhammaṃ visuddhaṃ bhavanāsahetuṃ,Saṅghañca seṭṭhaṃ hatasabbapāpaṃ.

अनंत ज्ञान असणारे, करुणेचे निवासस्थान असणारे आणि पाचही मारांवर विजय मिळवणाऱ्या त्या नाथाला (बुद्धाला) मी वंदन करतो; भव (संसार) नष्ट करण्यास कारणीभूत असणाऱ्या विशुद्ध धम्माला आणि सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या श्रेष्ठ संघाला मी वंदन करतो.

Kassapaṃ taṃ mahātheraṃ, saṅghassa pariṇāyakaṃ;

Dīpasmiṃ tambapaṇṇimhi, sāsanodayakārakaṃ.

ताम्रपर्णी (श्रीलंका) द्वीपावर बुद्ध शासनाचा उदय घडवून आणणारे, संघाचे नायक असणारे, त्या महाथेर कस्सप यांना (मी वंदन करतो).

Paṭipattiparādhīnaṃ, sadāraññanivāsinaṃ;

Pākaṭaṃ gagane canda-maṇḍalaṃ viya sāsane.

जे प्रतिपत्तीला (साधनेला) समर्पित आहेत, जे नेहमी अरण्यात निवास करणारे आहेत, आणि जे बुद्ध शासनात आकाशातील चंद्रमंडळाप्रमाणे प्रसिद्ध आहेत.

Saṅghassa pitaraṃ vande, vinaye suvisāradaṃ;

Yaṃ nissāya vasantohaṃ, vuḍḍhippattosmi sāsane.

संघाचे पिता असणाऱ्या, विनयात अत्यंत कुशल असणाऱ्या, ज्यांच्या आश्रयाने राहून मी या शासनात वृद्धी (प्रगती) प्राप्त केली आहे, त्यांना मी वंदन करतो.

Anutheraṃ mahāpaññaṃ, sumedhaṃ sutivissutaṃ;

Avikhaṇḍitasīlādi-parisuddhaguṇodayaṃ.

महाज्ञानी, सुमेध (उत्कृष्ट बुद्धीचे), अत्यंत प्रसिद्ध असणाऱ्या आणि अखंडित शील इत्यादी परिशुद्ध गुणांचा उदय असणाऱ्या अनुथेरांना (मी वंदन करतो).

Bahussutaṃ satimantaṃ, dantaṃ santaṃ samāhitaṃ;

Namāmi sirasā dhīraṃ, garuṃ me gaṇavācakaṃ.

बहुश्रुत, स्मृतिमान, दमित (इंद्रियनिग्रह केलेले), शांत, समाधीस्थ, धीर आणि माझे गुरु असणाऱ्या त्या गणवाचकांना (संघाचे वाचन करणाऱ्यांना) मी मस्तक नमवून वंदन करतो.

Āgatāgamatakkesu[Pg.2], saddasatthanayaññusu;

Yassantevāsibhikkhūsu, sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ.

जे आगम (शास्त्र) आणि तर्क यात पारंगत आहेत, शब्दशास्त्र (व्याकरण) आणि न्यायाचे ज्ञाते आहेत, आणि ज्यांच्या अंतेवासी (शिष्य) भिक्खूंमध्ये बुद्ध शासन चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित झाले आहे.

Yo sīhaḷindo dhitimā yasassī,Uḷārapañño nipuṇo kalāsu;

Jāto visuddhe ravisomavaṃse,Mahabbalo abbhutavuttitejo.

जे सिंहळ देशाचे राजे, धैर्यवान, यशस्वी, उदार प्रज्ञा (महान बुद्धी) असणारे, कलांमध्ये निपुण, विशुद्ध सूर्य-चंद्र वंशात जन्मलेले, महाबली आणि अद्भुत चारित्र्य व तेज असणारे होते.

Jitvārivaggaṃ atiduppasayhaṃ,Anaññasādhāraṇavikkamena;

Pattābhiseko jinadhammasevī,Abhippasanno ratanattayamhi.

ज्यांनी आपल्या असाधारण पराक्रमाने अत्यंत अजिंक्य अशा शत्रूंच्या समूहावर विजय मिळवला, ज्यांनी राज्याभिषेक प्राप्त केला, जे जिनधम्माचे (बुद्ध धम्माचे) सेवक होते आणि रत्नत्रयावर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे होते.

Ciraṃ vibhinne jinasāsanasmiṃ,Paccatthike suṭṭhu viniggahetvā;

Sudhaṃva sāmaggirasaṃ pasatthaṃ,Pāyesi bhikkhū parisuddhasīle.

दीर्घकाळापासून विभाजित झालेल्या जिनशासनात (बुद्ध शासनात) विरोधकांचे चांगल्या प्रकारे दमन करून, ज्यांनी परिशुद्ध शील असणाऱ्या भिक्खूंना अमृताप्रमाणे प्रशंसनीय अशा सामंजस्याचा (एकतेचा) रस पाजला.

Katvā vihāre vipule ca ramme,Tatrappitenekasahassasaṅkhe;

Bhikkhū asese catupaccayehi,Santappayanto suciraṃ akhaṇḍaṃ.

विशाल आणि रमणीय विहार बांधून, तेथे राहणाऱ्या अनेक हजार भिक्खूंना चारही प्रत्ययांनी (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज) दीर्घकाळपर्यंत अखंडपणे संतुष्ट केले.

Saddhammavuddhiṃ abhikaṅkhamāno,Sayampi bhikkhū anusāsayitvā;

Niyojayaṃ ganthavipassanāsu,Akāsi vuddhiṃ jinasāsanassa.

सद्धम्माच्या वृद्धीची आकांक्षा बाळगून, स्वतः देखील भिक्खूंना उपदेश करून, त्यांना ग्रंथ (अध्ययन) आणि विपस्सेनेमध्ये नियोजित करून ज्यांनी जिनशासनाचा (बुद्ध शासनाचा) विकास केला.

Tenāhamaccantamanuggahīto,Anaññasādhāraṇasaṅgahena;

Yasmā parakkantabhujavhayena,Ajjhesito bhikkhugaṇassa majjhe.

त्यांच्याद्वारे अत्यंत अनुगृहीत झालेल्या आणि असाधारण आदरातिथ्य मिळालेल्या माझ्याकडून, ज्या अर्थी 'पराक्कमभुज' (पराक्रमबाहु) नावाच्या राजाने भिक्खू संघाच्या मध्ये या ग्रंथाची याचना केली आहे.

Tasmā [Pg.3] anuttānapadānamatthaṃ,Seṭṭhāya aṅguttaravaṇṇanāya;

Sandassayissaṃ sakalaṃ suboddhuṃ,Nissāya pubbācariyappabhāvaṃ.

त्यामुळे, श्रेष्ठ अशा अंगुत्तर-वर्णनेतील (अंगुत्तरनिकाय अट्ठकथा) अस्पष्ट पदांचा अर्थ चांगल्या प्रकारे समजण्यासाठी, पूर्वाचार्यांच्या प्रभावाचा (ज्ञानाचा) आश्रय घेऊन मी तो सर्व अर्थ स्पष्ट करीन.

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

ग्रंथारंभकथा-वर्णना

1. Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādimāha. Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā, mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma, tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Idameva hi payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati –

१. वर्णनेच्या (टीकेच्या) सुरुवातीला रत्नत्रयाला वंदन करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी त्यांचे विशिष्ट गुण दर्शवण्यासाठी 'करुणाशीतलहृदय' इत्यादी म्हटले आहे. कारण विशिष्ट गुणांच्या योगानेच वंदनीयत्व प्राप्त होते आणि वंदनीय व्यक्तीला केलेले वंदन इच्छित अर्थ साध्य करते. येथे वर्णनेच्या सुरुवातीला रत्नत्रयाला वंदन करण्याचे प्रयोजन वेगवेगळ्या ठिकाणी आचार्यांनी सविस्तरपणे सांगितले आहे, परंतु आम्ही येथे केवळ अभिप्रेत असलेलेच प्रयोजन दाखवू. म्हणून, वर्णनेच्या सुरुवातीला रत्नत्रयाला वंदन करणे हे प्रतिज्ञा केलेल्या वर्णनेच्या निर्विघ्न समाप्तीसाठी आहे, असे समजावे. हेच प्रयोजन आचार्यांना येथे अभिप्रेत आहे. कारण ते पुढे म्हणतील –

‘‘Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;

Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvenā’’ti.

“अशा प्रकारे प्रसन्न चित्त असणाऱ्या माझ्याद्वारे रत्नत्रयाच्या वंदनेने जे पुण्य अर्जित झाले आहे, त्याच्या प्रभावाने सर्व विघ्न नष्ट होऊन...”

Ratanattayappaṇāmakaraṇena cettha yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavato, tāya paññāpāṭavañca rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṃ –

येथे रत्नत्रयाला वंदन केल्याने प्रतिज्ञा केलेल्या वर्णनेची निर्विघ्न समाप्ती होते, कारण रत्नत्रयाच्या पूजेने प्रज्ञेची प्रगल्भता (कुशलता) प्राप्त होते आणि त्या प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने राग इत्यादी मलांचा (दोषांचा) नाश होतो. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).

“हे महानाम! ज्या वेळी आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो, त्या वेळी त्याचे चित्त रागाने ग्रस्त नसते, द्वेषाने ग्रस्त नसते, मोहाने ग्रस्त नसते; त्या वेळी त्याचे चित्त सरळ (ऋजू) मार्गस्थ झालेले असते.” इत्यादी (अं. नि. ६.१०; ११.११).

Tasmā ratanattayapūjanena vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi.

म्हणून, रत्नत्रयाच्या पूजेने मलरहित झालेल्या प्रज्ञेची प्रगल्भता सिद्ध होते.

Atha vā ratanattayapūjanassa paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ. Vuttañhi tassa samādhihetuttaṃ –

अथवा, रत्नत्रयाची पूजा ही प्रज्ञेचे कारण असणाऱ्या समाधीचे कारण असल्यामुळे प्रज्ञेची प्रगल्भता होते. समाधीचे कारण असण्याबद्दल असे म्हटले आहे –

‘‘Ujugatacitto [Pg.4] kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11).

“हे महानाम! ज्याचे चित्त सरळ मार्गस्थ झाले आहे असा आर्यश्रावक अर्थाचा बोध प्राप्त करतो, धम्माचा बोध प्राप्त करतो, धम्माशी संबंधित प्रमोद (आनंद) प्राप्त करतो. प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते, प्रीतीयुक्त चित्त असणाऱ्याची काया शांत होते, शांत काया असणारा सुखाचा अनुभव घेतो आणि सुखी असणाऱ्याचे चित्त समाधीस्थ होते.” (अं. नि. ६.१०; ११.११).

Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo vuttoyeva – ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071). Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya paṭiññāmahattakataṃ khedamabhibhuyya anantarāyena saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati.

आणि समाधी हा प्रज्ञेचा पाया (कारण) आहे हे सांगितलेच आहे – “समाधीस्थ मनुष्य यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो” (सं. नि. ३.५; ४.९९; ५.१०७१). त्यामुळे अशा प्रकारे प्रगल्भ झालेल्या प्रज्ञेने, प्रतिज्ञेच्या मोठेपणामुळे येणाऱ्या थकव्यावर मात करून, निर्विघ्नपणे वर्णन समाप्त केले जाईल.

Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Ratanattayappaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṃ –

अथवा, रत्नत्रयाच्या पूजेने आयुष्य, वर्ण (तेज), सुख आणि बल यांची वृद्धी होत असल्यामुळे निर्विघ्न समाप्ती होते, असे समजावे. कारण रत्नत्रयाला वंदन केल्याने आयुष्य, वर्ण, सुख आणि बल वाढतात. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Abhivādanasīlissa, niccaṃ vuḍḍhāpacāyino;

Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. (dha. pa. 109) –

“जो नेहमी अभिवादन (वंदन) करण्याच्या स्वभावाचा आहे आणि नेहमी वृद्धांचा (ज्येष्ठांचा) आदर करतो, त्याचे आयुष्य, वर्ण, सुख आणि बल हे चार धर्म (गुण) वाढतात.” (धम्मपद १०९) –

Tato āyuvaṇṇasukhabalavuddhiyā hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ.

त्यामुळे आयुष्य, वर्ण, सुख आणि बल यांच्या वृद्धीने कार्याची समाप्ती होतेच.

Atha vā ratanattayagāravassa paṭibhānāparihānāvahattā. Aparihānāvahañhi tīsupi ratanesu gāravaṃ. Vuttañhetaṃ –

अथवा, रत्नत्रयावरील आदरामुळे प्रतिभेचा (बुद्धीचा) ऱ्हास होत नाही. कारण तिन्ही रत्नांविषयीचा आदर हा ऱ्हास न घडवून आणणारा आहे. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Sattime, bhikkhave, aparihānīyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, sovacassatā, kalyāṇamittatā’’ti (a. ni. 7.34).

“भिक्खूंनो, हे सात अपरिहानीय (ऱ्हास न घडवणारे) धर्म आहेत. कोणते सात? शास्त्याविषयी आदर (शास्तृगौरवता), धम्माविषयी आदर (धम्मगौरवता), संघाविषयी आदर (संघगौरवता), शिक्षेविषयी (शील-साधनेविषयी) आदर, समाधीविषयी आदर, सुवच्यता (नम्रता) आणि कल्याणमित्रता.” (अं. नि. ७.३४).

Hoteva ca tato paṭibhānāparihānena yathāpaṭiññātaparisamāpanaṃ.

आणि त्यामुळे प्रतिभेचा ऱ्हास न झाल्याने प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे समाप्ती होतेच.

Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato. Vuttañhi tassā puññātisayattaṃ –

अथवा, प्रसन्नतेच्या स्थानांची (पूजनीय वस्तूंची) पूजा केल्याने अत्यंत महान पुण्याची प्राप्ती होते. तिच्या पुण्य-अतिशयाबद्दल (महान पुण्याबद्दल) असे म्हटले आहे –

‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake;

Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave.

“जो पूजनीय असणाऱ्या, प्रपंचाचे (संसाराचे) अतिक्रमण केलेल्या आणि शोक व रडणे यातून पार पडलेल्या बुद्धांची किंवा त्यांच्या श्रावकांची पूजा करतो.

Te [Pg.5] tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 195-196;

apa. thera 1.10.1-2);

अशा प्रकारे निर्वाण प्राप्त झालेल्या आणि सर्व बाजूंनी भयमुक्त असलेल्यांची पूजा करणाऱ्याच्या पुण्याची गणना कोणाकडूनही 'हे एवढेच आहे' अशी केली जाऊ शकत नाही.” (धम्मपद १९५-१९६; अपदान थेर १.१०.१-२);

Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanūpāyo. Yathāha –

आणि पुण्याचा अतिशय (महान पुण्य) हा इच्छित कार्य पूर्ण करण्याचा उपाय आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;

Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10);

“हा देव आणि मनुष्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारा ठेवा आहे; ते ज्या ज्या गोष्टीची आकांक्षा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते.” (खुद्दकपाठ ८.१०);

Upāyesu ca paṭipannassa hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ. Ratanattayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Tasmā vuttaṃ – ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanattha’’nti.

योग्य उपायांचे आचरण करणाऱ्याचे कार्य निश्चितच पूर्णत्वास जाते. कारण त्रिरत्नपूजा ही सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्राच्या ज्ञानामुळे अपरिमित प्रभाव असणारा महान पुण्यसंचय आहे, जी अनेक प्रकारच्या अडथळ्यांनी युक्त अशा या जगात अडथळ्यांना कारणीभूत असणाऱ्या सर्व संक्लेशांचा विनाश करण्यास समर्थ आहे, आणि भय इत्यादी उपद्रवांचे निवारण करते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'टीकेच्या आरंभी त्रिरत्नाला वंदन करणे हे प्रतिज्ञा केलेल्या टीकेच्या विनाअडथळा समाप्तीसाठी आहे.'

Evañca sappayojanaṃ ratanattayavandanaṃ kattukāmo paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ…pe… gativimutta’’nti āha. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā na vinayadesanā viya karuṇāpadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāpadhānā, atha kho karuṇāpaññāpadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti vuttaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ.

अशा प्रकारे सप्रयोजन त्रिरत्नवंदन करण्याची इच्छा असणाऱ्या ग्रंथकारांनी, इतर रत्नांचे मूळ कारण भगवानच असल्याने, सर्वप्रथम भगवंतांचे वंदन करण्यासाठी 'करुणाशीतलहृदय... पे... गतिविमुक्त' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये ज्या देशनेची टीका करण्याची इच्छा आहे, ती विनयदेशनेप्रमाणे केवळ करुणाप्रधान नाही, किंवा अभिधम्मदेशनेप्रमाणे केवळ प्रज्ञाप्रधान नाही, तर ती 'करुणा-प्रज्ञाप्रधान' आहे. म्हणून त्या दोन्ही गुणांनी प्रधान असणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांची स्तुती करण्यासाठी 'करुणाशीतलहृदय, प्रज्ञाप्रदीपाने मोहाचा अंधकार नष्ट केलेले' (करुणाशीतलहृदयं, पञ्ञापज्जोtविहतमोहतमं) असे म्हटले आहे. तेथे 'किरती' (दूर करते) म्हणजे करुणा; जी दुसऱ्यांचे दुःख दूर करते, हा अर्थ आहे. अथवा 'किणाती' म्हणजे करुणा; दुसऱ्यांचे दुःख पाहून कारुणिक व्यक्तीला जी वेदना होते किंवा त्रास होतो, तो अर्थ आहे. किंवा दुसऱ्यांचे दुःख पाहून सज्जनांच्या हृदयात जी कंप पावण्याची क्रिया (हृदय हेलावणे) होते, ती करुणा होय. अथवा 'कम्' म्हणजे सुख, त्याला जे रोखते ती करुणा. कारण ही करुणा दुसऱ्यांचे दुःख दूर करण्याच्या इच्छेचे लक्षण असणारी असून, स्वतःच्या सुखाची पर्वा न करता कारुणिक व्यक्तींच्या वैयक्तिक सुखाला रोखते (बाधित करते), हा अर्थ आहे. करुणेने शीतल ते 'करुणाशीतल', करुणेने शीतल हृदय आहे ज्यांचे ते 'करुणाशीतलहृदय', अशा त्या करुणाशीतलहृदय असणाऱ्यांना.

Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi dukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsabhūtā [Pg.6] karuṇā visesena bhagavato cittassa cittappassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ – ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha – ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘hadayasītalabhāvakāraṇa’’nti vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniratassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.

तेथे जरी इतरांचे हित साधणे आणि त्यांच्या सुखाचा ऱ्हास न होऊ देण्याच्या स्वभावामुळे, तसेच व्यापाद (द्वेष) व अरती (अनुत्साह) यांच्याशी थेट विरोधी असल्यामुळे आणि प्राण्यांच्या मनातील संताप दूर करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होत असल्यामुळे मैत्री आणि मुदिता यांच्यामध्येही चित्त शीतल करण्याचे कारण आढळते, तरीही दुःख दूर करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारी, दुसऱ्यांचे दुःख सहन न होण्याच्या स्वभावाची आणि अहिंसास्वरूप असणारी करुणा ही विशेषतः भगवंतांच्या चित्ताला चित्तप्रश्रब्धीप्रमाणे (चित्ताच्या शांततेप्रमाणे) शीतलता देण्याचे कारण आहे, म्हणून 'करुणाशीतलहृदय' असे म्हटले आहे. किंवा करुणेच्या माध्यमातून मैत्री आणि मुदिता यांच्यामुळेही हृदय शीतल होण्याचे कारण सांगितले आहे, असे समजावे. अथवा असाधारण ज्ञानविशेषावर आधारित असणारी, अत्यंत श्रेष्ठ आणि संपूर्ण अशा सर्वज्ञताज्ञानाप्रमाणे आपल्या विषयात व्यापक असणारी, महाकरुणेच्या अवस्थेला प्राप्त झालेली करुणाच भगवंतांच्या हृदयाच्या अत्यंत शीतलतेचे कारण आहे, म्हणून 'करुणाशीतलहृदय' असे म्हटले आहे. अथवा मैत्री आणि मुदिता यांच्यामध्ये हृदयाला शीतल करण्याचे सामर्थ्य अतिशय प्रमाणात असले, तरी सर्व बुद्धगुणांच्या विशेष उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे आणि त्या मैत्री-मुदितेचेही कारण असल्यामुळे, करुणाच भगवंतांच्या 'हृदयाच्या शीतलतेचे कारण' आहे असे म्हटले आहे. कारण सर्व बुद्धगुण हे करुणामूलक असतात. कारण करुणेच्या प्रभावाने संसारातील दुःखाचा संताप शांत करणाऱ्या, दुसऱ्यांचे दुःख दूर करण्याच्या इच्छेने अनेक असंख्येय कल्पपर्यंत न थकता संपूर्ण बुद्धकारक धर्मांचा संग्रह करण्यात मग्न असणाऱ्या आणि धर्माधिपत्य प्राप्त केलेल्या भगवंतांच्या समोर प्राण्यांच्या संस्कारांमुळे उत्पन्न होणारे हृदयाला संताप देणारे प्रसंग आले तरी त्यांच्या चित्ताच्या शीतलतेमध्ये थोडाही बदल झाला नाही. आणि या पर्यायी अर्थामध्ये तिन्ही अवस्थांमधील भगवंतांची करुणा समाविष्ट आहे, असे समजावे.

Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghātitaṃ vihataṃ. Paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ, muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā. Sveva visayasabhāvappaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti mohatamo, paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāpahānena bhagavantaṃ thomento āha – ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.

जी विशेष रूपाने जाणते ती प्रज्ञा; यथार्थ स्वभावाला विविध प्रकारे भेदून जाणते, हा अर्थ आहे. ज्ञेय वस्तूंच्या आवरणाचा नाश केल्यामुळे विविध प्रकारे धर्मांच्या स्वभावाला प्रकाशित करण्याच्या अर्थाने प्रज्ञाच प्रदीपासारखी आहे, म्हणून ती 'प्रज्ञाप्रज्योत' होय. वासनेसह नष्ट केल्यामुळे विशेष रूपाने नष्ट केलेले, समूळ उपटून टाकलेले ते 'विहत' होय. प्रज्ञाप्रदीपाने नष्ट केलेले ते 'प्रज्ञाप्रज्योतविहत' होय. ज्याच्यामुळे प्राणी मोहित होतात, किंवा स्वतः मोहित होतात, किंवा जे केवळ मोहित करणे आहे, तो 'मोह' म्हणजेच अविद्या होय. तोच विषयांच्या यथार्थ स्वभावाला झाकून टाकण्यामुळे अंधकारासारखा असल्याने अंधकाररूप आहे, म्हणून तो 'मोहतम' (मोहाचा अंधकार) होय. प्रज्ञाप्रदीपाने ज्यांच्या मोहाचा अंधकार नष्ट केला आहे, ते 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम' होत, अशा त्या प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम असणाऱ्यांना. कारण सर्व क्षीणासवांमध्ये प्रज्ञाप्रदीपाने अविद्येचा अंधकार नष्ट झालेला असला, तरी श्रद्धाधिमुक्त श्रावकांपेक्षा दृष्टीप्राप्त श्रावकांमध्ये आणि प्रत्येकबुद्धांमध्ये वासनेसह क्लेशांचा नाश करण्याच्या बाबतीत सम्यक्संबुद्धांच्या क्लेशनाशाचा विशेष दिसून येतो. म्हणूनच, अतिशय श्रेष्ठ अशा अविद्यानाशाने भगवंतांची स्तुती करताना 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतमं' असे म्हटले आहे.

Atha [Pg.7] vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā, tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha – ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.

अथवा दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये अत्यंत अविद्येच्या अंधकाराचा नाश घडवून आणल्यामुळे, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता व बलांवर वशित्व प्राप्त केल्यामुळे, आणि दुसऱ्यांच्या चित्तसंततीमध्येही धर्मदेशनेच्या अतिशय प्रभावाने त्याचा चांगल्या प्रकारे विस्तार केल्यामुळे, भगवानच विशेष रूपाने मोहाचा अंधकार दूर केल्याबद्दल स्तुतीस पात्र आहेत, म्हणून 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम' असे म्हटले आहे. आणि या पर्यायी अर्थामध्ये 'प्रज्ञाप्रज्योत' या पदाने भगवंतांच्या प्रतिवेधप्रज्ञेप्रमाणे देशनाप्रज्ञाही सामान्य निर्देशाने किंवा एकशेष न्यायाने समाविष्ट आहे, असे समजावे.

Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ – ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇopacārena sasantānamohatamavidhamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇappahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.

अथवा भगवंतांचे ज्ञान हे ज्ञेय वस्तूंच्या मर्यादेपर्यंत असणारे असल्यामुळे, सर्व ज्ञेय धर्मांच्या स्वभावाला जाणण्यास समर्थ असणाऱ्या आणि अनावरणज्ञान नावाच्या प्रज्ञाप्रदीपाने सर्व ज्ञेय धर्मांच्या स्वभावाला झाकून टाकणाऱ्या मोहाच्या अंधकाराचा नाश केल्यामुळे, भगवंतांचा मोहाच्या अंधकाराचा विनाश हा इतरांपेक्षा असाधारण आहे, म्हणून 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम' असे म्हटले आहे. आणि येथे मोहाचा अंधकार नष्ट करण्याच्या बाबतीत, अनावरणज्ञान प्राप्त झाल्यामुळे कारणांच्या उपचाराने स्वतःच्या चित्तसंततीमधील मोहाच्या अंधकाराचा नाश झाला असे समजावे. कारण अभिनिहार संपत्तीमुळे वासनेसह क्लेशांचा नाश करणे हाच ज्ञेयावरील आवरणाचा नाश करणे होय, परंतु दुसऱ्यांच्या चित्तसंततीमधील मोहाचा अंधकार नष्ट करण्याचे कारण असल्यामुळे अनावरणज्ञानाला 'मोहाचा अंधकार नष्ट करणारे' असे म्हटले जाते.

Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaniravasesakilesappahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa vuttattā. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāpahānena na pahīyatīti.

पण काय कारण आहे की केवळ अविद्येचे समूळ उच्चाटन (अविद्या-समुद्घात) हेच प्रहाण-संपत्तीच्या दृष्टीने भगवंतांच्या स्तुतीचे निमित्त म्हणून घेतले जाते, आणि सर्वोत्कृष्ट व निःशेष क्लेश-प्रहाण का घेतले जात नाही? कारण, त्याच्या (अविद्येच्या) प्रहाणाच्या कथनानेच, त्याच्याशी एकरूप असल्यामुळे संपूर्ण संक्लेश-समूहाचे समूळ उच्चाटन झाले आहे असे म्हटले जाते. कारण असा कोणताही क्लेश नाही, जो अविद्येच्या निःशेष प्रहाणाने नष्ट होत नाही.

Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā, niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vutto eva hotīti vuttaṃ – ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.

किंवा, ज्याप्रमाणे विद्या ही सर्व कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, त्याचप्रमाणे संपूर्ण अकुशल धर्मांच्या उत्पत्तीचे आणि संसार-प्रवृत्तीचे मुख्य कारण अविद्या आहे; म्हणून तिच्या (अविद्येच्या) विनाशाच्या कथनाने संपूर्ण संक्लेश-समूहाचे समूळ उच्चाटन झाले आहे असेच म्हटले जाते – म्हणूनच “प्रज्ञा-प्रद्योताने (प्रज्ञेच्या प्रकाशाने) नष्ट केला आहे मोहाचा अंधकार ज्यांनी” असे म्हटले आहे.

Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko, tassa garūti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakārataṃ [Pg.8] dasseti. Na cettha padhānappadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Īdisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (cūḷava. 336). Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.

नर (मनुष्य) आणि अमर (देव) म्हणजे नरामर. नरामरांसह जो आहे तो सनररामर. सनररामर आणि तो लोक म्हणजे सनररामरलोक. त्याचा जो गुरू (पूजनीय) तो सनररामरलोकगुरू, त्या सनररामरलोकगुरूंना. याद्वारे, देव आणि मनुष्यांप्रमाणेच इतर उरलेल्या प्राण्यांनाही योग्यतेनुसार विशेष गुणांची प्राप्ती करून देण्याच्या दृष्टीने भगवंतांची उपकारिता दर्शविली आहे. आणि येथे प्रधान-अप्रधान भावाविषयी शंका घेऊ नये. कारण शब्दांचा क्रम वेगळा असतो आणि अर्थाचा क्रम वेगळा असतो. अशा सामासिक पदांमध्ये प्रधान देखील अप्रधानासारखे दर्शविले जाते, जसे की “सराजिकाय परिसाय” (राजे लोकांसह परिषदेत). जरी येथे सत्त्व-लोक, संस्कार-लोक आणि भाजन-लोक या देशाने तीन प्रकारचा लोक असला, तरी पूजनीयत्वाचा (गुरूभावाचा) अर्थ अभिप्रेत असल्यामुळे, आदर करण्यास समर्थ असलेल्या 'सत्त्वलोका'च्या दृष्टीनेच अर्थ ग्रहण केला पाहिजे. कारण ज्याच्यामध्ये पुण्य-पाप आणि त्यांचे विपाक (फळ) पाहिले जातात, त्याला 'लोक' म्हटले जाते. येथे 'अमर' या शब्दाने 'उपपत्तिदेव' (उत्पत्तीने देव झालेले) अभिप्रेत आहेत.

Atha vā samūhattho lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amarasaddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Tepi hi maraṇābhāvato paramatthato amarā. Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantūpakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti.

किंवा, 'लोक' हा शब्द समूहाच्या अर्थाने आहे, कारण समुदायाच्या रूपाने तो पाहिला जातो किंवा प्रज्ञापित केला जातो. नरांसह जे आहेत ते सनर, आणि सनर असलेले जे अमर आहेत ते सनररामर, त्यांचा लोक म्हणजे सनररामरलोक, अशी पूर्वोक्त पद्धतीनेच योजना करावी. येथे 'अमर' या शब्दाने 'विशुद्धिदेव' (अर्हत) देखील समाविष्ट होतात. कारण ते देखील मरणाचा अभाव असल्यामुळे परमार्थतः अमर आहेत. आणि केवळ नर व अमरांचेच ग्रहण हे श्रेष्ठत्वाच्या निर्देशामुळे आहे, जसे की “सत्था देवमनुस्सानं” (देव आणि मनुष्यांचे शास्ता). कारण, सर्व अनर्थांचे निवारण करण्याला प्राधान्य देणाऱ्या, संपूर्ण हित आणि सुखाच्या विधानामध्ये तत्पर असणाऱ्या, अत्यंत श्रेष्ठ अशा प्रयोग-संपत्तीने युक्त, देव आणि मनुष्यांसह सर्व प्रजेचे अत्यंत उपकारकर्ते असणाऱ्या आणि अपरिमित व निरुपम अशा प्रभाव व गुणविशेषांनी संपन्न असणाऱ्या भगवंतांचे स्थान सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम आहे. ते अपरिमित लोकधांतूंमध्ये अपरिमित प्राण्यांचे परम आदरस्थान आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – “सनररामरलोकगुरू”.

Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanūpasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākuṭilatādi- dosarahitamavahasitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sobhanamevāti. Atha vā sayambhuñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato, tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti [Pg.9] sugato, lokanirodhagāminipaṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’tiādinā (cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddeso 27) nayena ayamattho vibhāvetabbo. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato, yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadatīti sugato, da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ.

ज्यांचे जाणे (गमन) शोभन (सुंदर/कल्याणकारी) आहे, ते 'सुगत' होत. भगवंतांचे विनेय जनांजवळ (उपदेश देण्यास योग्य लोकांजवळ) जाणे हे निश्चितपणे त्यांच्या हित आणि सुखाची निष्पत्ती करणारे असल्यामुळे शोभन आहे. तसेच, लक्षणे आणि अनुव्यंजनांनी सुशोभित रूपकाया असल्यामुळे, जलद, संथ, अडखळणारे, ओढत जाणारे, दाबणारे, उकिडवे, वाकडेतिकडे चालणे इत्यादी दोषांनी रहित असलेले आणि राजहंस, वृषभ, हत्ती व सिंह यांच्या गमनालाही फिके पाडणारे त्यांचे शारीरिक गमन आणि ज्ञान-गमन हे वपुला, निर्मळ करुणा, स्मृती, वीर्य इत्यादी गुणविशेषांनी युक्त असल्यामुळे, अभिनिहारापासून (प्रणिधानापासून) महाबोधीपर्यंत निर्दोषत्वामुळे शोभनच आहे. किंवा, स्वयंभू ज्ञानाने संपूर्ण लोकाला परिज्ञा-अभिसमयाच्या (पूर्ण ज्ञानाच्या) दृष्टीने जाणणारे, ज्ञानाने सम्यक रीतीने जाणणारे (अवगत करणारे) असल्यामुळे ते 'सुगत' होत. तसेच, लोकसमुदयाला (दुःखाच्या कारणाला) प्रहाण-अभिसमयाच्या (त्यागाच्या) दृष्टीने सोडून देणारे, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या धर्माला प्राप्त करून देणारे, सम्यक रीतीने गेलेले (अतीत झालेले) असल्यामुळे ते 'सुगत' होत. लोकनिरोधाला (निर्वाणाला) साक्षात्कृत-अभिसमयाच्या (साक्षात्काराच्या) दृष्टीने सम्यक रीतीने प्राप्त झालेले (अधिगत झालेले) असल्यामुळे ते 'सुगत' होत. लोकनिरोधगामिनी प्रतिपदेला (मार्गाला) भावना-अभिसमयाच्या (भावनेच्या) दृष्टीने सम्यक रीतीने आचरणारे (प्रतिपन्न झालेले) असल्यामुळे ते 'सुगत' होत. “स्रोतापत्ती मार्गाने जे क्लेश नष्ट झाले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, परत येत नाहीत, म्हणून ते सुगत होत” इत्यादी (चुळ्ळनिद्देस, मेत्तगूमाणवपुच्छाणिद्देस २७) पद्धतीने हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. किंवा, सुंदर स्थान असलेल्या सम्यक्संबोधीला किंवा निर्वाणालाच प्राप्त झालेले (अधिगत झालेले) असल्यामुळे ते 'सुगत' होत. किंवा, ज्याअर्थी ते विनेय जनांना योग्य वेळी, सत्य, तथ्य आणि हितकारक असाच धम्म सांगतात, त्याअर्थी ते सम्यक रीतीने बोलतात (गदति) म्हणून 'सुगत' होत – येथे 'द' काराचा 'त' कार करून हा शब्द बनला आहे. अशा प्रकारे शोभन गमन इत्यादींमुळे ते 'सुगत' होत, त्या सुगतांना.

Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā. Tāhi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha – ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenevāha –

पुण्य आणि पाप कर्मांमुळे उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने जाण्यायोग्य असल्यामुळे त्यांना 'गती' म्हणतात, ज्या उत्पत्तीचे विशेष भव आहेत. त्या गती नरक इत्यादींच्या भेदाने पाच प्रकारच्या आहेत. आर्यमार्गाच्या अधिगमनाने (प्राप्तीने) सर्वच भवगामी कर्मांना विपाकास (फळ देण्यास) अयोग्य करून त्या गतींपासून निवृत्त झाल्यामुळे, भगवान पाचही गतींपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त आणि विमुक्त झाले आहेत, म्हणून म्हटले आहे – “गतिविमुक्त”. याद्वारे भगवंतांचे कोणत्याही गतीमध्ये समाविष्ट न असणे दर्शविले आहे, म्हणूनच भगवंतांना “देवातिदेव” म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);

“ज्या कर्मांमुळे मी देव म्हणून जन्मलो असतो, किंवा गंधर्व किंवा आकाशात उडणारा पक्षी झालो असतो; ज्या कर्मांमुळे मी यक्षत्व प्राप्त केले असते, किंवा मनुष्यत्वाला प्राप्त झालो असतो; ते माझे सर्व आसव क्षीर्ण झाले आहेत, नष्ट झाले आहेत आणि समूळ नष्ट केले गेले आहेत.” (अंगुत्तर निकाय ४.३६)

Taṃtaṃgatisaṃvattanikānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto, taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho.

कारण त्या त्या गतीला प्राप्त करून देणाऱ्या कर्म आणि क्लेशांचा अग्र मार्गाने (अर्हत मार्गाने) बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच चांगल्या प्रकारे नाश झाल्यामुळे, भगवंतांचे कोणत्याही गतीमध्ये समाविष्ट असणे शक्य नाही. म्हणूनच भगवान सर्व भव, योनी, गती, विज्ञानस्थिती, सत्त्वावास आणि सत्त्वनिकाय यांपासून अत्यंत चांगल्या प्रकारे मुक्त आहेत, त्या 'गतिविमुक्तां'ना. 'वंदितो' म्हणजे नमस्कार करतो किंवा स्तुती करतो, असा अर्थ आहे.

Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitappaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato anupādisesanibbānappattito ca veditabbā, parahitappaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā, parahitappaṭipatti tividhā ca, attahitasampatti [Pg.10] pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitappaṭipatti, sammāgadanatthena sugatasaddena payogato parahitappaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccasampaṭivedhanatthena ca sugatasaddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhena ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena cāpi attahitasampatti parahitappaṭipatti pakāsitā hotīti.

किंवा 'गतिविमुक्त' (गतीपासून मुक्त) या शब्दाने अनुपधिशेष-निर्वाणधातूच्या प्राप्तीमुळे भगवंतांची स्तुती केली आहे. येथे दोन प्रकारे भगवंतांची स्तुती समजून घेतली पाहिजे: आत्महित-संपत्ती आणि परहित-प्रतिपत्ती यांद्वारे. त्यापैकी, आत्महित-संपत्ती ही अनावरण-ज्ञानाच्या प्राप्तीमुळे, वासनांसह सर्व क्लेशांच्या अत्यंत प्रहाणामुळे (पूर्ण नाशामुळे) आणि अनुपधिशेष-निर्वाण प्राप्तीमुळे समजून घेतली पाहिजे. परहित-प्रतिपत्ती ही लाभ, सत्कार इत्यादींची अपेक्षा न ठेवणाऱ्या चित्ताने सर्व दुःखांतून मुक्त करणाऱ्या धर्माचा उपदेश केल्यामुळे, विरोधकांवरही नेहमी हिताची भावना ठेवल्यामुळे आणि (प्राण्यांच्या) ज्ञानपरिपक्वतेची वेळ आल्यावर (त्यांना उपदेश केल्यामुळे) समजून घेतली पाहिजे. ती येथे आशय (हेतू) आणि प्रयोग (कृती) या दोन प्रकारांनी आणि परहित-प्रतिपत्ती तीन प्रकारांनी, तसेच आत्महित-संपत्ती प्रकाशित झाली आहे. कशी? 'करुणाशीतलहृदय' (करुणेने शीतल हृदय असलेले) या शब्दाने आशयाकडून परहित-प्रतिपत्ती, योग्य भाषणाच्या अर्थाने 'सुगत' या शब्दाने प्रयोगाकडून परहित-प्रतिपत्ती, 'paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimuttaṃ' (प्रज्ञा-प्रदीपाने नष्ट केला आहे मोहाचा अंधकार ज्यांनी आणि जे गतीपासून मुक्त आहेत) या शब्दांनी आणि चारी आर्यसत्यांच्या साक्षात्काराच्या अर्थाने 'सुगत' या शब्दाने तिन्ही प्रकारची आत्महित-संपत्ती, आणि उर्वरित 'paññāpajjotavihatamohatamaṃ' या शब्दाने आत्महित-संपत्ती आणि परहित-प्रतिपत्ती दोन्ही प्रकाशित होतात.

Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā, pahānasampadā, ānubhāvasampadā, rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇappahānasampadā dutiyapadena saccappaṭivedhanatthena ca sugatasaddena pakāsitā honti, ānubhāvasampadā tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugatasaddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā. So sammāgadanatthena sugatasaddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.

किंवा तीन प्रकारे भगवंतांची स्तुती समजून घेतली पाहिजे: हेतूने, फलाने आणि उपकाराने. तेथे हेतू म्हणजे 'महाकरुणा' होय, जी पहिल्या पदाने दर्शविली आहे. फल चार प्रकारचे आहे: ज्ञानसंपदा, प्रहाणसंपदा, अनुभावसंपदा आणि रूपकायसंपदा. त्यापैकी ज्ञानसंपदा आणि प्रहाणसंपदा दुसऱ्या पदाने आणि सत्याचा साक्षात्कार करण्याच्या अर्थाने 'सुगत' या शब्दाने प्रकाशित होतात; अनुभावसंपदा तिसऱ्या पदाने; आणि रूपकायसंपदा ही वर सांगितलेल्या शरीराच्या सुंदर गमनाच्या (चालण्याच्या) अर्थाने 'सुगत' या शब्दाने (प्रकाशित होते), कारण लक्षणे आणि अनुव्यंजनांच्या परिपूर्णतेशिवाय ती असणे शक्य नाही. उपकार म्हणजे (प्राण्यांना) जवळचे आणि स्वतःचे मानून तीन प्रकारच्या यानांच्या (वाहन/मार्ग) माध्यमातून विमुक्तीच्या धर्माचा उपदेश करणे होय. तो योग्य भाषणाच्या अर्थाने 'सुगत' या शब्दाने प्रकाशित होतो, असे समजले पाहिजे.

Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccatīti. Sammāgamanatthena sugatasaddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedābhinivesādiantadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugatasaddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānappadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitappaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ. Tadubhayena attahitāya [Pg.11] paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandaneyyabhāvaṃ attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.

तेथे 'करुणाशीतलहृदय' या शब्दाने सम्यक्संबोधीचे मूळ दर्शविले आहे. महाकरुणेने प्रेरित चित्त असलेल्या भगवंतांनी संसाराच्या चिखलातून प्राण्यांचा उद्धार करण्यासाठी दृढ संकल्प (अभिनिहार) करून, अनुक्रमाने पारमिता पूर्ण केल्या आणि अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली, म्हणून करुणा हे सम्यक्संबोधीचे मूळ आहे. 'paññāpajjotavihatamohatamaṃ' या शब्दाने सम्यक्संबोधी दर्शविली आहे. कारण अनावरण-ज्ञानाचे कारण मार्गज्ञान आहे, आणि मार्गज्ञानाचे कारण असलेले अनावरण-ज्ञान म्हणजेच 'सम्यक्संबोधी' म्हटले जाते. योग्य गमनाच्या अर्थाने 'सुगत' या शब्दाने सम्यक्संबोधीची प्रतिपत्ती (आचरण) दर्शविली आहे; कारण 'सुगत' हा शब्द लीनता (आळस), उद्धच्च (चंचलता), प्रतिष्ठा (आसक्ती), आयूहन (कर्मसंचय), कामसुखल्लिकानुयोग (विषयसुखात मग्न राहणे) आणि अत्तकिलमथानुयोग (स्वतःला त्रास देणे) या दोन टोकांपासून मुक्त, तसेच शाश्वतवाद आणि उच्छेदवाद यांसारख्या अभिनिवेशांपासून रहित, करुणा व प्रज्ञेने युक्त अशा मध्यम प्रतिपदेचे (मध्यम मार्गाचे) प्रकाशन करतो. इतर पदांनी सम्यक्संबोधीचे मुख्य आणि गौण असे प्रयोजन दर्शविले आहे. संसाराच्या महापुरातून प्राण्यांना तारणे हे येथील मुख्य प्रयोजन आहे, आणि इतर गौण आहे. त्यापैकी मुख्य प्रयोजनाने परहित-प्रतिपत्ती दर्शविली आहे, आणि दुसऱ्याने आत्महित-संपत्ती. या दोन्हीद्वारे, स्वतःच्या हितासाठी प्रवृत्त होणाऱ्या इत्यादी चार प्रकारच्या पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये) भगवंतांचे चौथे पुद्गलत्व (जे स्वतःचे आणि इतरांचेही हित करतात) दर्शविले आहे. आणि त्याद्वारे अनुत्तर दक्षिणय्यत्व (दान देण्यास अत्यंत योग्य असणे), उत्तम वंदनीयत्व आणि स्वतःच्या वंदन-क्रियेसाठी उत्तम क्षेत्र (पुण्यक्षेत्र) असणे दर्शविले आहे.

Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā papañcīyatīti. Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāgahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ, catupaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ. Karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, catucattālīsa ñāṇavatthūni, sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāgahaṇena attādhipatitā, paññāgahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo, paññāgahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo, paññāgahaṇena kataññutā. Tathā karuṇāgahaṇena aparantapatā, paññāgahaṇena anattantapatā. Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāgahaṇena sayaṃtaraṇaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti.

आणि येथे करुणेच्या ग्रहणाने (स्वीकाराने) लौकिक गुणांमध्ये महद्गतभाव (उच्च अवस्था) प्राप्त झालेल्या असाधारण गुणांचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे भगवंतांची सर्व लौकिक गुणसंपत्ती दर्शविली आहे; प्रज्ञेच्या ग्रहणाने सर्वज्ञता-ज्ञानाचे कारण असलेल्या मार्गज्ञानाचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे सर्व लोकोत्तर गुणसंपत्ती दर्शविली आहे. या दोन्हीच्या ग्रहणाने सिद्ध होणारा अर्थ 'सनरामरलोकगुरु' (मनुष्य आणि देवांच्या लोकांचे गुरु) इत्यादी शब्दांनी सविस्तर स्पष्ट केला जातो. करुणेच्या ग्रहणाने उपगमन (जवळ जाणे) हे उपक्लेशरहित (दोषरहित) असल्याचे दर्शविले आहे, आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने अपगमन (दूर जाणे/मुक्त होणे) दर्शविले आहे. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने लोकसंज्ञेच्या (लोकांच्या व्यवहाराच्या) अनुरूप भगवंतांची प्रवृत्ती दर्शविली आहे, कारण करुणा ही लोकव्यवहाराचा विषय आहे; प्रज्ञेच्या ग्रहणाने संज्ञेचे अतिधावन न करणे (मर्यादा न ओलांडणे) दर्शविले आहे. कारण स्वभावाचे आकलन न झाल्यामुळेच धर्मांच्या संज्ञेचे अतिधावन करून प्राणी इत्यादींचा चुकीचा परामर्श (आसक्ती) होतो. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने महाकरुणा-समापत्ती-विहार दर्शविला आहे; प्रज्ञेच्या ग्रहणाने तिन्ही काळांतील अप्रतिहत ज्ञान (अबाधित ज्ञान), चतुरार्यसत्य ज्ञान, चार प्रतिसंभिदा ज्ञान आणि चार वैशारद्य ज्ञान दर्शविले आहे. करुणेच्या ग्रहणाने महाकरुणा-समापत्ती-ज्ञानाचा स्वीकार केल्यामुळे, उर्वरित असाधारण ज्ञाने, सहा अभिज्ञा, आठ परिषदांमध्ये अकंप राहण्याचे ज्ञान, दहा बळे, चौदा बुद्धज्ञाने, सोळा ज्ञानचर्या, अठरा बुद्धधर्म, चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू, सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू इत्यादी अनेक प्रज्ञाभेदांच्या आधारे ज्ञानाचा संचार दर्शविला आहे. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने चरणसंपत्ती आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने विद्यासंपत्ती दर्शविली आहे. करुणेच्या ग्रहणाने आत्माधिपतीत्व आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने धर्माधिपतीत्व दर्शविले आहे. करुणेच्या ग्रहणाने लोकनाथत्व आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने आत्मनाथत्व दर्शविले आहे. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने पूर्वकारीत्व आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने कृतज्ञता दर्शविली आहे. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने अपरंतपता आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने अनत्तंतपता दर्शविली आहे. किंवा करुणेच्या ग्रहणाने बुद्धकारक धर्मांची सिद्धी आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने बुद्धत्वाचे सिद्ध होणे दर्शविले आहे. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने इतरांना तारणे आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने स्वतः तरून जाणे दर्शविले आहे. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने सर्व प्राण्यांवर अनुग्रह करणारे चित्त आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने सर्व धर्मांविषयी विरक्त चित्त असणे दर्शविले आहे.

Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttarikaraṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena [Pg.12] sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbesaṃ buddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggahaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ? Tenevāha –

आणि सर्व बुद्धगुणांचे मूळ (आदि) करुणा आहे, कारण ती त्यांचे कारण (निदान) आहे; प्रज्ञा हा त्यांचा अंत (परियोसान) आहे, कारण त्यानंतर अधिक काही करणे उरत नाही. अशा प्रकारे, आदि आणि अंत दाखवल्याने सर्व बुद्धगुण दर्शविले जातात. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने शीलस्कंधाला अग्रगामी ठेवणारा समाधीस्कंध दर्शविला जातो. कारण करुणेचे मूळ शील आहे, ज्यातून प्राणातिपातादी (हिंसा इत्यादी) पासून विरती प्रवृत्त होते, आणि ती (करुणा) तीन ध्यानांशी संप्रयुक्त असते. 'प्रज्ञा' या शब्दाने प्रज्ञास्कंध दर्शविला जातो. शील हे सर्व बुद्धगुणांचे आदि आहे, समाधी मध्य आहे आणि प्रज्ञा अंत आहे; अशा प्रकारे आदि, मध्य आणि अंत कल्याणकारी असणारे सर्व बुद्धगुण नय (पद्धती) द्वारे दर्शविले गेल्यामुळे स्पष्ट होतात. हाच बुद्धगुणांना पूर्णपणे (निरवशेष) दर्शविण्याचा उपाय आहे, ज्याला 'नयग्रहण' (पद्धतीचे ग्रहण) म्हणतात. अन्यथा भगवंतांच्या गुणांना एकामागून एक पूर्णपणे दर्शविण्यास कोण समर्थ असू शकेल? म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

3.141;

ma. ni. aṭṭha. 2.425;

udā. aṭṭha. 53;

bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4;

apa. aṭṭha. 2.7.parappasādakattheraapadānavaṇṇanā);

“जरी एका बुद्धाने दुसऱ्या बुद्धाचे गुणगान केले, आणि संपूर्ण कल्पभर इतर काहीही न बोलता केवळ तेच गुणगान करत राहिले, तरीही तो दीर्घ काळ चालणारा कल्प समाप्त होईल, परंतु तथागतांचे गुण संपणार नाहीत.” (दी. नि. अट्ठ. १.३०४; ३.१४१; म. नि. अट्ठ. २.४२५; उदा. अट्ठ. ५३; बु. वं. अट्ठ. ४.४; अप. अट्ठ. २.७.परप्पसादकत्थेरअपदानवण्णना)

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti vuttaṃ.

म्हणूनच, आयुष्यमान सारिपुत्त थेरांनी सुद्धा बुद्धगुणांच्या मर्यादेविषयी विचारले असता, “असे नाही, भन्ते” असे नाकारून, “परंतु भन्ते, मला धम्मान्वय (धम्माचा मार्ग) ज्ञात आहे” असे म्हटले होते.

2. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso. Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso. Tanti niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ anuttaranti ca tabbisesanaṃ.

२. अशा प्रकारे संक्षेपाने सर्व सर्वज्ञ-गुणांनी भगवंतांची स्तुती करून, आता सद्धम्माची स्तुती करण्यासाठी “बुद्धोपि” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'बुद्धो' हा कर्त्याचा निर्देश (कर्तृनिर्देश) आहे. 'बुद्धभावं' हा कर्माचा निर्देश (कर्मनिर्देश) आहे. 'भावेत्वा' (भावना करून) आणि 'सच्छिकत्वा' (साक्षात्कार करून) हे पूर्वकालवाचक क्रियापदांचे निर्देश आहेत. 'यं' (ज्या) हा अनियमीत कर्मनिर्देश आहे. 'उपगतो' (प्राप्त झालेला) हा उत्तरकालवाचक क्रियापदाचा निर्देश आहे. 'वन्देति' (वंदन करतो) हा क्रियापदाचा निर्देश आहे. 'तं' (त्या) हा नियमन (निश्चिती) आहे. 'धम्मं' हा वंदन क्रियेचा कर्मनिर्देश आहे. 'गतमलं' (मलरहित) आणि 'अनुत्तरं' (सर्वश्रेष्ठ) ही त्याची विशेषणे आहेत.

Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.162) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva [Pg.13] kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhuñāṇena saha vāsanāya vihataviddhaṃsitaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha –

त्यामध्ये 'बुद्ध' या शब्दाचा अर्थ प्रथम “सत्यांना जाणणारे ते बुद्ध, प्रजेला बोधित करणारे (जागृत करणारे) ते बुद्ध” इत्यादी (महानि. १९२; चूळनि. पारायणत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटि. म. १.१६२) निर्देश पद्धतीनुसार समजून घ्यावा. अथवा, वासनेसह अज्ञानरूपी निद्रेचा अत्यंत नाश झाल्यामुळे, किंवा बुद्धीच्या विकसित अवस्थेमुळे जागृत होणे आणि विकसित होणे या अर्थाने 'बुद्ध' असे म्हटले जाते. अथवा, कोणताही ज्ञेय धर्म (जाणून घेण्यायोग्य गोष्ट) न जाणलेला उरला नसल्यामुळे, आणि ज्ञेय विशेषाला कर्म म्हणून न स्वीकारल्यामुळे, कर्मवाच्य इच्छेच्या अभावाने केवळ जाणण्याच्या अर्थानेच कर्त्याचा निर्देश प्राप्त होतो, म्हणून 'बुद्ध' म्हणजे जाणणारा, जसे की “दीक्षित दान देत नाही” (या वाक्यात). परंतु अर्थाच्या दृष्टीने, पारमितांनी परिभावित (परिपक्व), स्वयंभू ज्ञानाने वासनेसह सर्व क्लेशांचा समूळ नाश केलेले, महाकरुणा आणि सर्वज्ञता-ज्ञान इत्यादी अपरिमित गुणसमूहांचे आधार असलेले स्कंध-संतती म्हणजे 'बुद्ध' होय. जसे म्हटले आहे –

‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.161).

“बुद्ध म्हणजे ते भगवंत जे स्वयंभू आहेत, ज्यांना कोणी गुरु नव्हता (अनाचार्यक), ज्यांनी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धम्मांमध्ये स्वतः सत्यांचा साक्षात्कार केला, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त केली व बलांवर (दशबलांवर) वशित्व मिळवले.” (महानि. १९२; चूळनि. पारायणत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटि. म. १.१६१)

Api-saddo sambhāvane. Tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇadhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho. Etassa buddhabhāvanti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā, phalanibbānaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tamevaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassapi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo.

‘अपि’ हा शब्द संभावनेच्या (शक्यता/गौरव) अर्थाने आहे. त्याने “अशा विशिष्ट गुणांनी युक्त असलेले ते भगवंत सुद्धा” या प्रकारे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या गुणधर्मांमधील संभावना स्पष्ट होते. ‘बुद्धभावं’ म्हणजे सम्यक्संबोधित्व. ‘भावेत्वा’ म्हणजे उत्पन्न करून आणि वाढवून (भावना करून). ‘सच्छिकत्वा’ म्हणजे प्रत्यक्ष करून (साक्षात्कार करून). ‘उपगतो’ म्हणजे प्राप्त झालेला, अधिगत झालेला असा अर्थ आहे. याचा ‘बुद्धभावं’ याच्याशी संबंध आहे. ‘गतमलं’ म्हणजे मलरहित, निर्दोष असा अर्थ आहे. ‘वन्देति’ म्हणजे मी प्रणाम करतो किंवा स्तुती करतो. ‘अनुत्तरं’ म्हणजे ज्याच्याहून श्रेष्ठ काही नाही, लोकोत्तर असा अर्थ आहे. ‘धम्मं’ म्हणजे उपदेशानुसार आचरण करणाऱ्यांना अपाय (दुर्गती) आणि संसारात पडण्यापासून वाचवून धारण करतो तो धम्म. येथे हा संक्षेपार्थ आहे – अशा विविध गुणसमूहांनी युक्त असलेले बुद्ध भगवंत सुद्धा ज्या आर्यमार्गसंज्ञक धम्माची भावना करून आणि फल-निर्वाणाचा साक्षात्कार करून अनुत्तर सम्यक्संबोधिला प्राप्त झाले, त्याच बुद्धांच्याही बुद्धत्वाचे कारण असलेल्या, सर्व दोष व मलरहित, स्वतःहून श्रेष्ठ काहीही नसल्यामुळे अनुत्तर अशा प्रतिवेध-सद्धम्माला मी नमन करतो. तो (प्रतिवेध-सद्धम्म) प्रकट करणारा असल्यामुळे येथे परियत्ति-सद्धम्माचाही संग्रह (समावेश) झाला आहे असे समजावे.

Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigañchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā sacchikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhammasaddena saṅgahitāti veditabbā. Tāpi hi vigatappaṭipakkhatāya gatamalā, anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsanapesalajjhāsayo [Pg.14] paññāvisesapariyodātanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlaadhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.

अथवा, “अभिधम्म-नय-समुद्राला प्राप्त केले, तीन पिटकांचे मनन केले” असे अट्ठकथेत म्हटले असल्यामुळे, परियत्ति-धम्माच्या साक्षात्काराचा आणि मननाचा पर्याय प्राप्त होतो, म्हणून तो देखील येथे सांगितला आहे असे समजावे. तसेच, “ज्या धम्माची भावना करून आणि साक्षात्कार करून” असे म्हटले असल्यामुळे, बुद्धकारक धर्म असलेल्या पारमितांसह पूर्वभागातील अधिशील-शिक्षा इत्यादींचा देखील येथे 'धम्म' शब्दाने संग्रह केला आहे असे जाणावे. कारण त्या (पारमिता) देखील विरोधी भावांचा नाश झाल्यामुळे मलरहित आहेत आणि इतरांमध्ये साधारण (समान) नसल्यामुळे अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहेत. कारण, प्राण्यांच्या संपूर्ण संसार-दुःखातून सुटकेसाठी ज्यांनी महान संकल्प (महाअभिनीहार) केला होता, ज्यांचा आशय महाकरुणेने युक्त आणि अत्यंत कोमल होता, ज्यांनी प्रज्ञाविशेषाने अत्यंत निर्मळ अशा दान, दम, संयम इत्यादी उत्तम धम्मांची चार असंख्येय आणि एक लाख अधिक कल्पपर्यंत आदरपूर्वक, निरंतर आणि पूर्णपणे भावना व प्रत्यक्ष करून कर्मादींमध्ये वशित्व प्राप्त केले होते, ज्यांचा प्रभाव आश्चर्यकारक आणि अचिंत्य होता, जे अधिशील आणि अधिचित्ताच्या परम उत्कर्षाला व पारमितेला प्राप्त झाले होते, अशा भगवंतांनी चोवीस लाख कोटी मुखांनी युक्त असलेल्या प्रत्ययाकारात (पच्चय-आकारात) महावज्रज्ञान प्रवृत्त करून अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केला.

Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Paṭhamena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhavasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo. Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti. ‘‘Sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.

येथे 'भावेत्वा' (भावना करून) या शब्दाने विद्यासंपदेने धर्माची स्तुती केली आहे, आणि 'सच्छिकत्वा' (साक्षात्कार करून) या शब्दाने विमुक्तीसंपदेने. तसेच पहिल्याने ध्यानसंपदेने, दुसऱ्याने विमोक्षसंपदेने. पहिल्याने समाधिसंपदेने, दुसऱ्याने समापत्तिसंपदेने. अथवा पहिल्याने क्षयज्ञानभावाने, दुसऱ्याने अनुत्पादज्ञानभावाने. पहिल्याने विद्युत्-उपमतेने, दुसऱ्याने वज्र-उपमतेने. पहिल्याने विरागसंपत्तीने, दुसऱ्याने निरोधसंपत्तीने. तसेच पहिल्याने निर्याणभावाने, दुसऱ्याने निस्सरणभावाने. पहिल्याने हेतूभावाने, दुसऱ्याने असंस्कृतभावाने. पहिल्याने दर्शनभावाने, दुसऱ्याने विवेकभावाने. पहिल्याने अधिपतीभावाने, दुसऱ्याने अमृतभावाने धर्माची स्तुती केली आहे. अथवा, 'ज्या धर्माची भावना करून बुद्धत्व प्राप्त झाले' याने स्वाक्खात (सुव्याख्यात) गुणाने धर्माची स्तुती केली आहे, आणि 'sacchikatvā' याने संदिट्ठिक (प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा) गुणाने. तसेच पहिल्याने अकालिक (तात्काळ फल देणारा) गुणाने, दुसऱ्याने एहिपस्सिक (येऊन पाहण्याजोगा) गुणाने. पहिल्याने ओपनेय्यिक (हृदयात धारण करण्याजोगा) गुणाने, दुसऱ्याने पच्चत्तं वेदितब्ब (प्रत्येकाने स्वतःच अनुभवण्याजोगा) गुणाने धर्माची स्तुती केली आहे. 'गतमलं' (मळमुक्त) याने संक्लेशांच्या अभावाचे प्रकटीकरण करून धर्माची परिशुद्धता दर्शवली आहे, आणि 'अनुत्तरं' (सर्वश्रेष्ठ) याने इतर कोणत्याही श्रेष्ठ गोष्टीचा अभाव दर्शवून त्याची विपुल परिपूर्णता दर्शवली आहे. पहिल्याने धर्माची प्रहाणसंपदा दर्शवली आहे, दुसऱ्याने प्रभवसंपदा. भावनेच्या योग्यतेमुळे धर्माचा 'गतमलभाव' (मळमुक्त असणे) जोडला पाहिजे. कारण भावनागुणामुळेच तो दोषांचा समूळ नाश करणारा होतो. साक्षात्काराच्या योग्यतेमुळे 'अनुत्तरभाव' जोडला पाहिजे. कारण साक्षात्काराने सिद्ध झाल्यामुळे आणि त्यानंतर काहीही अधिक करण्याचे उरले नसल्यामुळे, तसेच इतरांमध्ये असाधारण असल्यामुळे तो 'अनुत्तर' आहे. तसेच, 'भावेत्वा' या शब्दाने पूर्वभागातील शील इत्यादींसह शैक्ष शील, समाधी आणि प्रज्ञा हे स्कंध दर्शवले आहेत. 'सच्छिकत्वा' या शब्दाने असंस्कृत धातूसह अशैक्ष शील, समाधी आणि प्रज्ञा हे स्कंध दर्शवले आहेत.

3. Evaṃ [Pg.15] saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso. ‘‘Tassa puttāna’’nti etena sambandho. Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso. Tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasatasahassabhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṃhatabhāvaniddeso. Tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato.

३. अशा प्रकारे संक्षेपानेच सर्व धर्मगुणांनी सद्धर्माची विशेष स्तुती करून, आता आर्यसंघाची स्तुती करण्यासाठी 'सुगतस्स' (सुगतांचे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सुगतस्स' हा संबंध दर्शवणारा निर्देश आहे. 'तस्स पुत्तानं' (त्यांच्या पुत्रांचे) याच्याशी त्याचा संबंध आहे. 'ओरसानं' (औरस पुत्रांचे) हे पुत्रांचे विशेषण आहे. 'मारसेनमथनानां' (मारसेनेचा नाश करणाऱ्यांचे) हा औरस पुत्र असण्यामागील कारणाचा निर्देश आहे; याद्वारे हे दर्शवले आहे की क्लेशांचा प्रहाण (नाश) करणे हेच भगवंतांचे औरस पुत्र असण्याचे कारण आहे, असे ते मान्य करतात. 'अट्ठन्नं' (आठ जणांचा) हा संख्येच्या मर्यादेचा निर्देश आहे. आणि याद्वारे हे दर्शवले आहे की, जरी ते श्रेष्ठ प्राणी म्हणून अनेक शेकडो-हजारो असले, तरी ते या संख्यात्मक मर्यादेचे उल्लंघन करत नाहीत, कारण ते मार्गस्थ आणि फलस्थ या अवस्थांचे उल्लंघन करत नाहीत. 'समूहं' हा समुदायाचा निर्देश आहे. 'आर्यसंघ' हा गुणांनी विशिष्ट अशा संघटित भावाचा निर्देश आहे. याद्वारे, आर्यपुद्गलांमध्ये शारीरिक एकता नसली तरीही, दृष्टी आणि शील यांच्या समानतेमुळे संघटित भाव असल्याने त्यांचा 'आर्यसंघ' भाव दर्शवला आहे.

Tattha urasi bhavā jātā saṃbaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa savanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ekantena bhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato ure vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena orasaputtāti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘bhagavato dhammadesanā’’icceva vuccati taṃmūlakattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca.

तेथे, जे छातीपासून (उरापासून) उत्पन्न झाले आहेत, जन्मले आहेत आणि जोडलेले आहेत, ते 'औरस' होत. ज्याप्रमाणे प्राण्यांचे औरस पुत्र स्वतःच्या जन्मामुळे पित्याच्या संपत्तीचे आणि वारशाचे विशेष भागीदार असतात, त्याचप्रमाणे हे आर्यपुद्गल देखील सम्यक्संबुद्धांच्या उपदेशाच्या श्रवणानंतर आर्य जातीमध्ये जन्मल्यामुळे, भगवंतांच्या मालकीच्या विमुक्तीसुखाचे आणि आर्य धर्मरत्नाचे निश्चितपणे भागीदार होतात; म्हणून ते औरस पुत्रांप्रमाणेच 'औरस' आहेत. अथवा, भगवंतांच्या धम्मदेशनेच्या प्रभावाने आर्यभूमीत प्रवेश करणारे आणि प्रवेश केलेले आर्यश्रावक, भगवंतांच्या उरामध्ये प्रयत्नाने उत्पन्न झालेल्या जन्मामुळे मुख्य अर्थाने 'औरस पुत्र' म्हणवून घेण्यास पात्र आहेत. कारण श्रावकांद्वारे केली जाणारी धम्मदेशना देखील 'भगवंतांची धम्मदेशना' अशीच म्हटली जाते, कारण तिचे मूळ भगवंतच आहेत आणि तिच्यात लक्षणादींचा कोणताही फरक नसतो.

Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha – ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘‘māramārasenamathanāna’’nti vattabbe ‘‘mārasenamathanāna’’nti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi [Pg.16] (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇappaharaṇehi odhiso vimathitā vihatā viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.

जरी आर्यश्रावकांना आर्यमार्गाच्या प्राप्तीच्या वेळी, भगवंतांप्रमाणे त्यांच्या कार्यात अडथळा आणण्यासाठी देवपुत्र मार किंवा माराची सेना निश्चितपणे पराभूत करत नाही, तरीही त्यांच्याद्वारे पराभूत करण्याजोग्या कारणांचा (क्लेशांचा) नाश केला गेल्यामुळे ते देखील (मारसेना) पराभूत झालेलेच मानले जातात; म्हणून म्हटले आहे – 'मारसेनमथनानां' (मारसेनेचा नाश करणारे). या अर्थामध्ये 'मार-मारसेनमथनानां' असे म्हणायला हवे होते, परंतु 'मारसेनमथनानां' असा एकदेश-सरूप-एकशेष (संक्षिप्त रूप) केला आहे असे समजले पाहिजे. अथवा, स्कंधमार आणि अभिसंस्कारमार यांच्याप्रमाणे देवपुत्र माराला देखील गुणांचा नाश करण्यात साहाय्यक ठरत असल्यामुळे क्लेशांच्या सैन्याला 'सेना' म्हटले जाते. जसे म्हटले आहे – 'काम (वासना) ही तुझी पहिली सेना आहे' इत्यादी (सुत्तनिपात ४३८; महानिद्देस २८, ६८, १४९). आणि ती दीड हजार प्रकारची किंवा अनंत प्रकारची क्लेशवाहिनी त्यांच्याद्वारे स्मृती, धर्मविचय, वीर्य, शम इत्यादी गुणरूपी शस्त्रांनी पूर्णपणे नष्ट, विदीर्ण आणि उद्ध्वस्त केली गेली आहे; म्हणून ते आर्यश्रावक 'मारसेनमथनां' आहेत. याद्वारे त्यांचे भगवंतांचे अनुजात (योग्य) पुत्र असणे दर्शवले आहे.

Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

निरुक्तीच्या (व्युत्पत्तीच्या) नियमानुसार, क्लेशांपासून दूर (आरक) असल्यामुळे, अनर्थाकडे न जाण्यामुळे आणि अर्थाकडे (कल्याणकारी मार्गाकडे) जाण्यामुळे ते 'आर्य' आहेत. अथवा, देवलोकासह संपूर्ण जगाने शरण जाण्यायोग्य असल्यामुळे, आणि शरण आलेल्यांच्या त्या अर्थाची (कल्याणाची) सिद्धी होत असल्यामुळे ते 'आर्य' आहेत. आर्यांचा संघ म्हणजे 'आर्यसंघ', किंवा जो आर्य आहे आणि संघ आहे तो 'आर्यसंघ' होय; त्या आर्यसंघाला. भगवंतांच्या महापरिनिर्वाणानंतर बुद्ध आणि धर्म या रत्नांची प्राप्ती देखील संघरत्नावरच अवलंबून आहे, म्हणून या आर्यसंघाची बहुउपकारिता (मोठे उपकार) दर्शवण्यासाठी येथेच 'शिरसा वंदामि' (मी मस्तक नमवून वंदन करतो) असे म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे.

Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ, ‘‘mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ, ‘‘ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena viddhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.

येथे 'सुगताचे औरस पुत्र' याने आर्यसंघाची प्रभवसंपदा (उत्पत्तीची समृद्धी) दर्शविली आहे. 'मारसेनेचे मर्दन करणारे' याने प्रहाणसंपदा (सर्व क्लेशांच्या प्रहाणाचे स्पष्टीकरण केल्यामुळे) दर्शविली आहे. 'आठ पुद्गलांचा समूह' याने मार्गस्थ आणि फलस्थ भावाचे स्पष्टीकरण केल्यामुळे ज्ञानसंपदा दर्शविली आहे. 'आर्यसंघ' याने सर्व संघांमध्ये श्रेष्ठत्व दर्शविल्यामुळे प्रभवसंपदा दर्शविली आहे. अथवा, 'सुगताचे औरस पुत्र' याने आर्यसंघाचा विशुद्ध आश्रयभाव स्पष्ट होतो; 'मारसेनेचे मर्दन करणारे' याने सम्यक्, ऋजू, न्याय्य आणि सामीची (योग्य) प्रतिपन्न (आचरण) भाव स्पष्ट होतो; 'आठ पुद्गलांचा समूह' याने आहुनेय (दान स्वीकारण्यास योग्य) इत्यादी भाव स्पष्ट होतो; 'आर्यसंघ' याने अनुत्तर पुण्यक्षेत्र भाव स्पष्ट होतो. तसेच, 'सुगताचे औरस पुत्र' याने आर्यसंघाचे लोकोत्तर शरणगमन अस्तित्व स्पष्ट होते. कारण लोकोत्तर शरणगमनानेच ते भगवंतांचे औरस पुत्र झाले आहेत. 'मारसेनेचे मर्दन करणारे' याने अभिनिहारसंपदेने सिद्ध झालेली पूर्वभागातील सम्यक् प्रतिपत्ती (योग्य आचरण) दर्शविली आहे. कारण ज्यांनी अभिनिहार (दृढ संकल्प) केला आहे आणि जे सम्यक् प्रतिपन्न आहेत, तेच मार आणि मारसेनेवर विजय मिळवतात. 'आठ पुद्गलांचा समूह' याने विरोधी धर्मांचा नाश करणाऱ्या शैक्ष आणि अशैक्ष धर्मांना पुद्गलांच्या अधिष्ठानाने मार्ग-फल धर्म प्रकाशित केल्यामुळे दर्शविले आहे. 'आर्यसंघ' याने अग्र-दक्षिणेय (सर्वश्रेष्ठ दान स्वीकारण्यास योग्य) भाव दर्शविला आहे. शरणगमन हे श्रावकांच्या सर्व गुणांचे आदि (सुरुवात) आहे, पूर्वभागातील प्रतिपदा (आचरण) जसे की शैक्ष शीलस्कंध इत्यादी मध्य आहे, आणि अशैक्ष शीलस्कंध इत्यादी समाप्ती (अंत) आहे. अशा प्रकारे आदि, मध्य आणि समाप्ती कल्याणकारी असलेले आर्यसंघाचे सर्व गुण संक्षेपाने प्रकाशित केले आहेत.

4. Evaṃ [Pg.17] gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃnipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –

४. अशा प्रकारे तीन गाथांद्वारे संक्षेपाने सर्व गुणांचे संकीर्तन करून त्रिरत्नांना वंदन करून, आता त्या आदराचे (प्रणामाचे) इच्छित प्रयोजनात परिवर्तन करत 'इति मे' (अशा प्रकारे माझे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे रती (आनंद) उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हणजे बुद्ध, धम्म आणि संघ होय. कारण 'इतिपि सो भगवा' (असे ते भगवंत आहेत) इत्यादींद्वारे त्यांच्या यथार्थ गुणांचे चिंतन करणाऱ्याला अमृताच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीचे कारण असणारा विपुल प्रीती-प्रमोद (आनंद) उत्पन्न होतो. जसे म्हटले आहे –

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).

“हे महानाम, ज्या वेळी आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो, त्या वेळी त्याचे चित्त रागाने वेढलेले नसते, द्वेषाने...पे... मोहाने वेढलेले नसते. त्या वेळी तथागतांना उद्देशून त्याचे चित्त सरळ (ऋजू) झालेले असते. हे महानाम, ज्याचे चित्त सरळ झाले आहे असा आर्यश्रावक अर्थवेद (अर्थाचा आनंद) प्राप्त करतो, धम्मवेद (धम्माचा आनंद) प्राप्त करतो, धम्माशी संबंधित प्रमोद प्राप्त करतो आणि प्रमोद झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते” इत्यादी (अं. नि. ६.१०; ११.११).

Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –

अथवा आदर-सत्कार (चित्तीकार) इत्यादी भाव असणे हा रत्नाचा अर्थ आहे. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33;

saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223;

khu. pā. aṭṭha. 6.3;

su. ni. aṭṭha. 1.226);

“जे आदरणीय (पूजनीय) आहे, बहुमूल्य आहे, अतुलनीय आहे, ज्याचे दर्शन दुर्लभ आहे, आणि जे श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारे (प्राण्यांद्वारे) उपभोगले जाते, त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.” (दी. नि. अट्ठ. २.३३; सं. नि. अट्ठ. ३.५.२२३; खु. पा. अट्ठ. ६.३; सु. नि. अट्ठ. १.२२६);

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti.

आणि हे आदरणीयत्व इत्यादी भाव इतरांमध्ये नसून केवळ बुद्ध इत्यादींमध्येच आढळतात.

Vandanāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ, sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhāvaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ punātīti vā. Suvihatantarāyoti suṭṭhu vihatantarāyo. Etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā. Tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena.

वंदना म्हणजेच वंदनामय, जसे 'दानमय, शीलमय' (दी. नि. ३.३०५; इतिवु. ६०). येथे वंदना म्हणजे काया, वाचा आणि चित्ताने त्रिरत्नांच्या गुणांप्रती लीन होणे किंवा त्यांची स्तुती करणे होय. पूज्यभावाचे फल उत्पन्न करत असल्यामुळे किंवा स्वतःच्या प्रवाहाला (चित्तसंततीला) पवित्र करत असल्यामुळे ते 'पुण्य' आहे. 'सुविहतंतरायो' म्हणजे ज्याचे अंतराय (अडथळे) चांगल्या प्रकारे नष्ट झाले आहेत. याने स्वतःच्या प्रसन्नतेच्या समृद्धीमुळे आणि त्रिरत्नांच्या पुण्यक्षेत्राच्या समृद्धीमुळे ते पुण्य अर्थप्रकाशन करणाऱ्या विघ्न-उपद्रवांचा नाश करण्यास समर्थ आहे, हे दर्शविले आहे. 'हुत्वा' (होऊन) ही पूर्वकालवाचक क्रिया आहे. त्याचा 'मी अर्थ प्रकाशित करीन' याच्याशी संबंध आहे. 'तस्स' (त्याच्या) म्हणजे जे त्रिरत्नांच्या वंदनेने युक्त पुण्य आहे, त्याचे. 'आनुभावेन' म्हणजे बलाने (प्रभावाने).

5. Evaṃ [Pg.18] ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘ekakadukādipaṭimaṇḍitassā’’tiādimāha, ekakādīni aṅgāni uparūpari vaḍḍhetvā desitehi suttantehi paṭimaṇḍitassa visiṭṭhassāti attho. Etena ‘‘aṅguttaro’’ti ayaṃ imassa āgamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Nanu ca ekakādivasena desitāni suttāniyeva āgamo. Kassa pana ekakadukādīhi paṭimaṇḍitabhāvoti? Saccametaṃ paramatthato, suttāni pana upādāya paññatto āgamo. Yatheva hi atthabyañjanasamudāye suttanti vohāro, evaṃ suttasamudāye āgamoti vohāro. Ekakādīhi aṅgehi uparūpari uttaro adhikoti aṅguttaro, āgamissanti ettha, etena, etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo, āgamo ca so varo ca seṭṭhaṭṭhenāti āgamavaro, āgamasammatehi vā varoti āgamavaro. Aṅguttaro ca so āgamavaro cāti aṅguttarāgamavaro, tassa.

५. अशा प्रकारे त्रिरत्नांना आदरपूर्वक वंदन करण्याचे प्रयोजन दर्शवून, आता ज्या धम्मदेशनेचा अर्थ स्पष्ट करण्याची इच्छा आहे, तिच्या गुणांची स्तुती करून तिची ओळख करून देण्यासाठी 'एकक-दुक-आदि-पटिमंडितस्स' (एकक, दुक इत्यादींनी सुशोभित) असे म्हटले आहे. एकक इत्यादी अंगांची उत्तरोत्तर वाढ करून देशना केलेल्या सूत्रांनी सुशोभित असलेल्या विशिष्टाचा, असा याचा अर्थ आहे. याने 'अंगुत्तर' हे या आगमाचे अर्थाला अनुसरून असलेले नाव आहे, हे दर्शविले आहे. पण एकक इत्यादींच्या क्रमाने देशना केलेली सूत्रे म्हणजेच आगम आहे, मग एकक-दुक इत्यादींनी सुशोभित असणे कोणाचे आहे? परमार्थतः हे सत्य आहे, परंतु सूत्रांना ग्रहण करूनच 'आगम' अशी संज्ञा दिली जाते. ज्याप्रमाणे अर्थ आणि व्यंजनांच्या समूहाला 'सूत्र' असा व्यवहार केला जातो, त्याचप्रमाणे सूत्रांच्या समूहाला 'आगम' असा व्यवहार केला जातो. एकक इत्यादी अंगांनी उत्तरोत्तर अधिक (उत्तर) असणे म्हणजे 'अंगुत्तर' होय. ज्यामध्ये, ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यापासून आत्महित, परहित इत्यादी प्राप्त होतात (आगमिसंति), तो 'आगम' होय. आदि-कल्याण इत्यादी गुणांच्या समृद्धीमुळे उत्तम अर्थाने आणि त्या त्या इच्छित समृद्धीचे कारण असल्यामुळे पंडितांद्वारे स्वीकारण्यायोग्य (वरितब्बो) असल्यामुळे तो 'वर' (श्रेष्ठ) आहे. तो आगमही आहे आणि श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने वरही आहे म्हणून 'आगमवर' होय; किंवा आगमांमध्ये जो श्रेष्ठ आहे तो 'आगमवर' होय. जो अंगुत्तर आहे आणि जो आगमवर आहे तो 'अंगुत्तरागमवर' होय, त्याचा (अंगुत्तरागमवराचा).

Puṅgavā vuccanti usabhā, asantasanaparissayasahanassa paripālanādiguṇehi taṃsadisatāya dhammakathikā eva puṅgavāti dhammakathikapuṅgavā, tesaṃ. Hetūpamādippaṭimaṇḍitanānāvidhadesanānayavicittatāya vicittapaṭibhānajananassa. Sumaṅgalavilāsinīādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā) pana ‘‘buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassā’’ti vuttaṃ. Buddhānañhi saccappaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā buddhānubuddhā. Ayampi āgamo tehi atthasaṃvaṇṇanāvasena guṇasaṃvaṇṇanāvasena ca saṃvaṇṇito eva. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi tiṇṇaṃ piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamo bhāsito, yā ‘‘pakiṇṇakadesanā’’ti vuccati. Tato saṅgāyanādivaseneva sāvakehīti ācariyā vadanti. Idha pana ‘‘dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa’’icceva thomanā katā. Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi sumaṅgalavilāsinīpapañcasūdanīsāratthappakāsanīsu aṭṭhasālinīādīsu [Pg.19] ca yathākkamaṃ ‘‘saddhāvahaguṇassa, paravādamathanassa, ñāṇappabhedajananassa, tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassā’’tiādinā thomanā katā.

पुंगव (पुंगवा) म्हणजे श्रेष्ठ बैल (वृषभ) म्हटले जातात. भय न बाळगणे, संकटांना सहन करणे आणि (धम्माचे) परिपालन करणे इत्यादी गुणांच्या समानतेमुळे धम्मकथिकांनाच 'पुंगव' (श्रेष्ठ) म्हटले आहे, म्हणून ते 'धम्मकथिकपुंगव' (धम्मकथिकांमध्ये श्रेष्ठ) आहेत; त्यांच्यासाठी. हेतू, उपमा इत्यादींनी सुशोभित अशा विविध प्रकारच्या देशनांच्या पद्धतींच्या वैचित्र्यामुळे विविध प्रकारची प्रतिभा (बुद्धी) उत्पन्न करणाऱ्या (अट्ठकथेचे). 'सुमंगलविलासिनी' इत्यादींमध्ये (दी. नि. अट्ठ. १. ग्रंथारंभकथा; म. नि. अट्ठ. १. ग्रंथारंभकथा; सं. नि. अट्ठ. १.१. ग्रंथारंभकथा) मात्र "बुद्ध आणि अनुबुद्धांनी प्रशंसिलेल्या" (बुद्धानुबुद्धसंवण्णितस्स) असे म्हटले आहे. बुद्धांच्या सत्य-साक्षात्काराचे (सच्चप्पटिवेध) अनुकरण करून ज्यांनी सत्याचा साक्षात्कार केला आहे, असे अग्रश्रावक इत्यादी आर्य हे 'अनुबुद्ध' (बुद्धानुबुद्ध) होत. हा आगम (ग्रंथ) सुद्धा त्यांनी अर्थ-स्पष्टीकरणाच्या (अत्थसंवण्णना) रूपाने आणि गुण-वर्णनाच्या (गुणसंवण्णना) रूपाने प्रशंसिलाच आहे. किंवा 'बुद्ध आणि अनुबुद्ध' म्हणजे 'बुद्धानुबुद्ध' अशी योजना करावी. सम्यक्संबुद्धांनीच तिन्ही पिटकांच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाचा क्रम सांगितला आहे, ज्याला 'प्रकीर्णक देशना' (पकिण्णकदेसना) म्हटले जाते. त्यानंतर संगीती इत्यादींच्या प्रसंगी श्रावकांनी (ती अट्ठकथा रचली), असे आचार्य म्हणतात. परंतु येथे "धम्मकथिकपुंगवांच्या (श्रेष्ठ धम्मकथिकांच्या) विविध प्रतिभेला उत्पन्न करणाऱ्या" अशीच स्तुती केली आहे. अट्ठकथांमध्ये आचार्यांचा हा स्वभावच आहे की, त्या त्या अट्ठकथांच्या सुरुवातीला त्या त्या स्पष्टीकरण करावयाच्या धम्माच्या विशेष गुणांचे कीर्तन करून स्तुती करणे. तसेच 'सुमंगलविलासिनी', 'पपंचसूदनी', 'सारत्थप्पकासिनी' आणि 'अट्ठसालिनी' इत्यादींमध्ये अनुक्रमे "श्रद्धा उत्पन्न करणाऱ्या गुणांची", "परवादाचे (परमतांचे) खंडन करणाऱ्या", "ज्ञानभेद उत्पन्न करणाऱ्या", "गंभीर ज्ञानाने अवगाहन केलेल्या आणि वारंवार विविध नयांनी (पद्धतींनी) विचित्र असलेल्या" इत्यादी शब्दांत स्तुती केली आहे.

6. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sā eva aṭṭhakathā, ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 1.17; 2.8). Āditotiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittavasībhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo, tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanavisuddhiṃ dasseti.

६. ज्याद्वारे अर्थ सांगितला जातो ती 'अत्थकथा' (अर्थकथा) होय. तीच 'अट्ठकथा' होय, येथे 'त्थ' काराचा 'ट्ठ' कार करून, जसे "दुक्खस्स पीळनट्ठो" (दुःखाचा पीडा देण्याचा अर्थ) यामध्ये झाले आहे. 'आदितो' म्हणजे सुरुवातीला, पहिल्या संगीतीमध्ये. षडभिज्ञता (सहा अभिज्ञा) आणि परम चित्त-वशतेने युक्त असल्यामुळे तसेच ध्यान इत्यादींमध्ये पाच प्रकारची वशीलता (प्रभुत्व) असल्यामुळे जे 'वशी' (जितेंद्रिय) आहेत, अशा महाकस्सप इत्यादी थेरांच्या पाचशे (संख्या) द्वारे. 'या' म्हणजे जी अट्ठकथा. 'संगीता' म्हणजे अर्थ प्रकाशित करण्यासाठी योग्य ठिकाणी "हा याचा अर्थ आहे, हा याचा अर्थ आहे" असे संग्रह करून म्हटलेली. आणि नंतर दुसऱ्या व तिसऱ्या संगीतीमध्ये यसतत्थेर (यश स्थवीर) इत्यादींद्वारे 'अनुसंगीता' (पुन्हा गायन केलेली) होय. याद्वारे ते आपल्या स्पष्टीकरणाच्या आगम-विशुद्धीला (परंपरेच्या शुद्धतेला) दर्शवितात.

7. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tena sā mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha – ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Tattha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ, dīpavāsīnanti vā sīhaḷadīpavāsīnaṃ atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.

७. सिंहाला मारल्यामुळे किंवा पकडल्यामुळे 'सीहळ' (सिंहल) म्हणजे सिंहकुमार. त्याच्या वंशात उत्पन्न झाल्यामुळे तम्बपण्णिदीपातील (ताम्रपर्णी द्वीपातील) क्षत्रियांना आणि त्यांच्या वास्तव्यामुळे तम्बपण्णिदीपाला 'सीहळ' (सिंहल) भाव (नाव) प्राप्त झाला असे समजावे. 'आभता' म्हणजे जम्बुदीपावरून (जंबूद्वीपावरून) आणलेली. 'अथ' म्हणजे नंतर. कारण नंतरच्या काळात संकर टाळण्यासाठी (असंकरत्थं) सीहळ भाषेत (सिंहली भाषेत) अट्ठकथा प्रस्थापित केली गेली. त्यामुळे ती मूळ अट्ठकथा सर्वांसाठी सामायिक (सुलभ) राहत नाही, म्हणून हे अर्थ-प्रकाशन (स्पष्टीकरण) निश्चितपणे करणे आवश्यक आहे, असे दर्शवितात. म्हणूनच म्हटले आहे – "द्वीपवासीयांच्या कल्याणासाठी" (दीपवासीन मत्थाय). तेथे 'द्वीपवासीयांच्या' म्हणजे जम्बुद्वीपवासीयांच्या, किंवा 'द्वीपवासीयांच्या' म्हणजे सीहळद्वीपवासीयांच्या कल्याणासाठी सीहळ भाषेत प्रस्थापित केली गेली, अशी योजना करावी.

8. Apanetvānāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃapanetvāna. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati. Manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti. Tenevāha – ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷicchāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.

८. 'अपनेत्वान' म्हणजे कवचासारख्या (चोळीसारख्या) सीहळ भाषेला दूर करून. 'ततो' म्हणजे त्या अट्ठकथेतून. 'अहं' (मी) याद्वारे स्वतःचा निर्देश करतात. 'मनोरम भाषा' म्हणजे मागधी भाषा. कारण ती स्वाभाविक भाषा (सभावानिरुत्ति) असल्यामुळे पंडितांच्या मनाला रमविते. म्हणूनच म्हटले आहे – "तन्तिनयानूच्छविकं" (तन्तिनयानुरूप), म्हणजेच पाळीच्या (पालीच्या) पद्धतीला अनुकूल, पाळीच्या छायेचे अनुकरण करणारी, असा अर्थ आहे. 'विगतदोषं' म्हणजे अस्वाभाविक अशा इतर भाषांच्या दोषांनी रहित.

9. Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento. Etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti. Theravaṃsadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā[Pg.20], mahākassapādayo, tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso. Tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā, mahāvihāravāsino therā, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā. Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttatthavisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Etena mahākassapādittheraparamparābhato, tatoyeva ca aviparīto saṇhasukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.

९. 'समयं अविलोमेन्तो' म्हणजे सिद्धांताचा विरोध न करता. याद्वारे अर्थाच्या दोषाचा अभाव सांगितला आहे. कारण अविरुद्ध असल्यामुळेच थेरवाद देखील येथे प्रकाशित केले जातील. 'थेरवंसदीपानां' म्हणजे जे शीलस्कंध इत्यादींनी स्थिर (दृढ) असल्यामुळे 'थेर' (स्थवीर) आहेत, जसे महाकस्सप इत्यादी; त्यांच्यापासून आलेली आचार्य-परंपरा म्हणजे 'थेरवंश' (स्थवीरवंश) होय. त्या परंपरेत समाविष्ट होऊन, आगम आणि अधिगमाने संपन्न असल्यामुळे, प्रज्ञा-प्रदीपाने त्याला प्रकाशित करत असल्यामुळे जे 'थेरवंशदीप' (थेरवंशाचे प्रदीप) आहेत, अशा महाविहारवासी थेरांच्या. विविध प्रकारांनी निश्चय केला जातो तो 'विनिच्चय' (विनिश्चय) होय, जो कठीण स्थळांवर (गाठीच्या ठिकाणी) खिळा ठोकल्याप्रमाणे संशय दूर करणारी चर्चा आहे. ज्यांचा विनिश्चय अत्यंत निपुण आणि सूक्ष्म आहे ते 'सुनिपुणविनिश्चय' होत. किंवा जो निश्चय करतो तो 'विनिश्चय' होय, म्हणजेच पूर्वोक्त अर्थाविषयीचे ज्ञान. ज्यांचा विनिश्चय अत्यंत निपुण आणि चतुर आहे ते 'सुनिपुणविनिश्चय' होत. याद्वारे महाकस्सप इत्यादी थेरांच्या परंपरेने आणलेला आणि म्हणूनच अविपरीत (यथार्थ), सूक्ष्म व सखोल असा महाविहारवासीयांचा विनिश्चय आहे, असे सांगून त्याची प्रमाणभूतता दर्शविली आहे.

10. Sujanassa cāti ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ jambudīpavāsīnaṃyeva atthāya, atha kho sādhujanānaṃ tosanatthañcā’’ti dasseti. Tena ca ‘‘tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā’’ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahūpakārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālāvaṭṭhānāyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītabyañjanasunikkhepassa atthasunītassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

१०. 'सुजनस्स च' मधील 'च' हा शब्द समुच्चयदर्शक (सम्पिण्डनत्थ) आहे. याद्वारे "केवळ जम्बुद्वीपवासीयांच्याच कल्याणासाठी नाही, तर सज्जनांच्या (साधुजनांच्या) संतोषासाठी सुद्धा" असे दर्शविले आहे. आणि यामुळे "तम्बपण्णिद्वीपवासीयांच्याही कल्याणासाठी" हा अर्थ सिद्ध होतो, कारण ग्रहण (शिकणे) इत्यादी सुलभतेमुळे त्यांच्यासाठीही हे अत्यंत उपकारक आहे. 'चिरट्ठितत्थं' म्हणजे चिरकाल टिकण्यासाठी (चिरस्थितीसाठी), दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी असा अर्थ आहे. कारण हे अर्थ-प्रकाशन (स्पष्टीकरण) अविपरीत (अचूक) व्यंजनांच्या सुयोग्य मांडणीचे आणि योग्य रीतीने काढलेल्या अर्थाचे साधन असल्यामुळे सद्धम्माच्या चिरस्थितीसाठी कारणीभूत ठरते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunikkhittañca padabyañjanaṃ, attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.21).

"भिक्खूहो, हे दोन धम्म सद्धम्माच्या चिरस्थितीसाठी, संभ्रम न होण्यासाठी आणि तो लुप्त न होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते दोन? सुयोग्य रीतीने मांडलेले पद-व्यंजन आणि योग्य रीतीने काढलेला अर्थ."

11-12. Yaṃ atthavaṇṇanaṃ katthukāmo, tassā mahantattaṃ pariharituṃ ‘‘sāvatthipabhūtīna’’ntiādimāha. Tenāha – ‘‘na idha vitthārakathaṃ karissāmi, na taṃ idha vicārayissāmī’’ti ca. Tattha dīghassāti dīghanikāyassa. Majjhimassāti majjhimanikāyassa. ‘‘Saṅgītīnaṃ dvinnaṃ yā me atthaṃ vadantenā’’tipi pāṭho. Tatthapi saṅgītīnaṃ dvinnanti dīghamajjhimanikāyānanti attho gahetabbo. Meti karaṇatthe sāmivacanaṃ, mayāti attho. Sudanti nipātamattaṃ. Heṭṭhā dīghassa majjhimassa ca atthaṃ vadantena sāvatthipabhutīnaṃ nagarānaṃ yā vaṇṇanā katā, tassā vitthārakathaṃ na idha bhiyyo karissāmīti [Pg.21] yojetabbaṃ. Yāni ca tattha vatthūni vitthāravasena vuttāni, tesampi vitthārakathaṃ na idha bhiyyo karissāmīti sambandho.

११-१२. ज्या अर्थवर्णनाची (टीकेची) रचना करण्याची इच्छा आहे, त्याचा मोठेपणा (विस्तार) टाळण्यासाठी "सावत्थीप्रभृतीनां" (श्रावस्ती इत्यादी) असे आदि म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "मी येथे सविस्तर वर्णन करणार नाही, आणि येथे त्यावर चर्चा करणार नाही." तेथे 'दीघस्स' म्हणजे दीघनिकायाचे. 'मज्झिमस्स' म्हणजे मज्झिमनिकायाचे. "सङ्गीतीनं द्विन्नं या मे अत्थं वदन्तेन" असाही पाठ आहे. तेथेही 'सङ्गीतीनं द्विन्नं' म्हणजे दीघ आणि मज्झिम निकायांचे असा अर्थ घ्यावा. 'मे' हे तृतीया विभक्तीच्या अर्थातील षष्ठीचे रूप आहे, त्याचा अर्थ 'मया' (माझ्याद्वारे) असा आहे. 'सुदं' हा केवळ निपात आहे. खाली (पूर्वी) दीघ आणि मज्झिम निकायाचा अर्थ सांगताना श्रावस्ती इत्यादी नगरांचे जे वर्णन केले आहे, त्याचे सविस्तर वर्णन मी येथे पुन्हा करणार नाही, असा संबंध जोडला पाहिजे. आणि तेथे जी कथानके (वस्तू) विस्ताराने सांगितली आहेत, त्यांचेही सविस्तर वर्णन मी येथे पुन्हा करणार नाही, असा संबंध आहे.

13. Idāni ‘‘na idha vitthārakathaṃ karissāmī’’ti sāmaññato vuttassa atthassa pavaraṃ dassetuṃ – ‘‘suttānaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Suttānaṃ ye atthā vatthūhi vinā na pakāsantīti yojetabbaṃ.

१३. आता "मी येथे सविस्तर वर्णन करणार नाही" या सामान्यपणे सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी - "सुत्तानां पना" (सूत्रांचे तर) इत्यादी म्हटले आहे. सूत्रांचे जे अर्थ कथानकांशिवाय (वस्तू) स्पष्ट होत नाहीत, असा संबंध जोडला पाहिजे.

14. Yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo ca gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti – ‘‘sīlakathā’’tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo catasso āruppasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni samāpajjanavasībhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.

१४. ज्या अट्ठकथेची (टीकेची) रचना करण्याची इच्छा आहे, तिचाच एक भाग म्हणून 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग) देखील ग्रहण केला पाहिजे, असा उपदेश अभ्यासकांना करताना, तेथे चर्चा केलेल्या धर्मांना संक्षेपाने दाखवतात - "सीलकथा" इत्यादींद्वारे. तेथे 'सीलकथा' म्हणजे चारित्र आणि वारित्र इत्यादींच्या स्वरूपात शीलाचे सविस्तर वर्णन. 'धुतधम्मा' म्हणजे पिंडपातिकंग इत्यादी तेरा क्लेश नष्ट करणारे धुतंग धर्म. 'कम्मट्ठानानि सब्बानि' म्हणजे पाळीमध्ये आलेले अडतीस आणि अट्ठकथेमध्ये आलेले दोन, असे सर्वच्या सर्व योगकर्माच्या भावनेचे प्रवृत्तीस्थान (कर्मस्थान). 'चरियाविधानसहितो' म्हणजे रागचरित इत्यादींच्या स्वभावाच्या विधानासह. 'झानानि' म्हणजे चार रूपावचर ध्याने, 'समापत्तियो' म्हणजे चार आरुप्प (अरूप) समापत्ती. किंवा प्राप्त झालेल्या आठ ध्यानांमध्ये समापत्ती मिळवण्याच्या वशीभावामुळे (प्रभुत्वामुळे) होणाऱ्या समापत्ती. किंवा 'झानानि' म्हणजे रूप आणि अरूप भूमीतील ध्याने, आणि 'समापत्तियो' म्हणजे फलसमापत्ती आणि निरोधसमापत्ती.

15. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṃkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo.

१५. लौकिक आणि लोकोत्तर भेदाने सहा अभिज्ञा म्हणजे 'सब्बा अभिञ्ञायो' (सर्व अभिज्ञा). ज्ञानविभंगादींमध्ये आलेल्या पद्धतीने एकविध इत्यादी प्रकारे प्रज्ञेचे संकलन करून, एकत्रित करून केलेला निश्चय म्हणजे 'पञ्ञासङ्कलननिच्छयो' (प्रज्ञासंकलननिश्चय) होय.

16. Paccayadhammānaṃ hetuādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana ghanavinibbhogassa sudukkaratāya saṇhasukhumā, nikāyantaraladdhisaṅkararahitā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha – ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā avimuttatantimaggā.

१६. हेतू इत्यादी प्रत्ययधर्मांचा आणि प्रत्ययोत्पन्न (प्रत्ययाने उत्पन्न झालेल्या) धर्मांचा हेतू-प्रत्यय इत्यादी भाव म्हणजे 'पच्चयाकार' (प्रत्ययाकार) होय, त्याचा उपदेश म्हणजे 'पच्चयाकारदेसना' (प्रत्ययाकारदेशना), म्हणजेच 'पटिच्चसमुत्पादकथा' (प्रतीत्यसमुत्पादकथा) असा अर्थ आहे. ती (देशना) संहतीचे (घनाचे) पृथक्करण करण्याच्या कठीणतेमुळे अत्यंत सूक्ष्म व निपुण आहे, इतर निकायांच्या मतांच्या संकरापासून मुक्त आहे, आणि एकत्वनय इत्यादींनी युक्त आहे, म्हणून तेथे तिची चर्चा केली आहे, असे सांगताना म्हटले आहे - "सुपरिसुद्धनिपुणनया" (अत्यंत शुद्ध आणि निपुण पद्धतीची). पटिसंभिदा इत्यादींमध्ये आलेली पद्धत न सोडताच तिची चर्चा केल्यामुळे ती 'अविमुत्ततन्तिमग्गा' (परंपरेचा मार्ग न सोडलेली) आहे.

17. Iti pana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāya na vicārayissāmi punaruttibhāvatoti adhippāyo.

१७. 'इति पन सब्बं' यामध्ये 'इति' शब्द समाप्तीसाठी आहे, 'पन' शब्द वचन-अलंकारासाठी आहे, 'हे सर्व' असा याचा अर्थ आहे. 'इध' म्हणजे या अट्ठकथेमध्ये पुनरुक्ती टाळण्यासाठी मी चर्चा करणार नाही, असा अभिप्राय आहे.

18. Idāni [Pg.22] tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ.

१८. आता त्याच चर्चेच्या अभावाचे मुख्य कारण निश्चित करताना "मज्झे विसुद्धिमग्गो" (मध्ये विशुद्धिमार्ग) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "मज्झे ठत्वा" (मध्ये राहून) याने मध्यभावाचे प्रकटीकरण करून, विशेषतः चार निकायांची (आगमांची) सामायिक अट्ठकथा 'विसुद्धिमग्ग' आहे, सुमंगलविलासिनी इत्यादींसारखी असाधारण (विशिष्ट) अट्ठकथा नाही, हे दर्शवले आहे. आणि "विसेसतो" (विशेषतः) हे विनय आणि अभिधम्माची देखील विशुद्धिमार्ग योग्य प्रकारे अर्थवर्णना (टीका) आहेच, या अर्थाने म्हटले आहे.

19. Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti manorathapūraṇiyā. Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā atthappakāsanassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etena payojanaṃ, apanetvāna tatohaṃ, sīhaḷabhāsa’’ntiādinā. ‘‘Sāvatthipabhutīna’’ntiādinā ca karaṇappakāraṃ. Heṭṭhimanikāyesu visuddhimagge ca vicāritānaṃ atthānaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.

१९. 'इच्चेवा' म्हणजे 'इति एव' (अशा प्रकारेच). 'तम्पि' म्हणजे 'विसुद्धिमग्ग'ला देखील. 'एताय' म्हणजे या 'मनोरथपूरणी'द्वारे. आणि येथे "सीहळदीपं आभता" (सिंहलद्विपात आणलेली) इत्यादींद्वारे अर्थ प्रकट करण्याचे कारण दाखवले आहे, "दीपवासीन मत्थाय सुजनस्स च तुट्ठत्थं चिरट्ठितत्थञ्च धम्मस्स" (द्वीपवासीयांच्या कल्याणासाठी, सज्जनांच्या आनंदासाठी आणि धर्माच्या चिरस्थायी अस्तित्वासाठी) याद्वारे प्रयोजन दाखवले आहे, "अपनेत्वान ततोहं, सीहळभासं" (तेथून सिंहल भाषा दूर करून) इत्यादींद्वारे आणि "सावत्थीपभुतीनं" इत्यादींद्वारे कार्य करण्याची पद्धत दर्शवली आहे. कारण खालील निकायांमध्ये आणि विसुद्धिमग्गमध्ये चर्चा केलेल्या अर्थांची येथे चर्चा न करणे, ही देखील कार्य करण्याची पद्धतच आहे.

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ग्रंथाच्या आरंभाच्या कथेचे वर्णन (प्रस्तावना वर्णन) समाप्त झाले.

1. Rūpādivaggavaṇṇanā

१. रूपादि-वर्ग-वर्णन (रूपादि वर्गाचे स्पष्टीकरण).

Nidānavaṇṇanā

निदान-वर्णन (निदानाचे स्पष्टीकरण).

Vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanavaseneva hotīti paṭhamaṃ tāva nipātasuttavasena vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha aṅguttarāgamo nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti ‘‘aṅguttarāgamassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ vacane, ‘‘yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti paṭiññātaṃ, so aṅguttarāgamo nāma nipātasuttavasena evaṃ vibhāgoti attho. Atha vā tatthāti ‘‘aṅguttaranissitaṃ attha’’nti etasmiṃ vacane yo aṅguttarāgamo vutto, so nipātasuttādivasena edisoti attho.

विभाग असलेल्यांच्या स्वभावाचे प्रकटीकरण विभाग दाखवण्याच्या द्वारेच होते, म्हणून सर्वात आधी निपात आणि सूत्रांच्या द्वारे विभाग दाखवण्यासाठी "तत्थ अङ्गुत्तर आगमो नामा" (तेथे अंगुत्तर आगम नावाचा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे "मी अंगुत्तर आगमाचा अर्थ प्रकाशित करीन" असे जे म्हटले आहे, त्या वचनात, "ज्याचा अर्थ मी प्रकाशित करीन" अशी जी प्रतिज्ञा केली आहे, तो अंगुत्तर आगम निपात आणि सूत्रांच्या द्वारे अशा प्रकारे विभागलेला आहे, असा अर्थ आहे. अथवा 'तत्थ' म्हणजे "अंगुत्तर-निश्रित अर्थ" या वचनात जो अंगुत्तर आगम सांगितला आहे, तो निपात आणि सूत्रांच्या द्वारे अशा प्रकारचा आहे, असा अर्थ आहे.

Idāni taṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇitukāmo attano saṃvaṇṇanāya paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena pavattabhāvadassanatthaṃ ‘‘tassa nipātesu…pe… vuttaṃ nidānamādī’’tiādimāha. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti. Etena taṃtaṃsikkhāpadānaṃ suttānañca ādipariyosānesu [Pg.23] antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṃ saṅgītikāravacanaṃ saṅgahitaṃ hoti. Saṅgīyamānassa atthassa mahantatāya pūjanīyatāya ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattikālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ. Yo lokiyehi upogghātoti vuccati, svāyamettha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādiko gantho veditabbo. Na ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’tiādīsu (a. ni. 3.126) viya ajjhāsayādidesanuppattihetu. Tenevāha – ‘‘evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti.

आता, सुरुवातीपासून त्याचे वर्णन करण्याची इच्छा बाळगून, स्वतःच्या वर्णनात पहिल्या महासंगीतीमध्ये (धम्मसभेमध्ये) ठेवलेल्या अनुक्रमाने त्याच्या अस्तित्वाचे दर्शन घडवण्यासाठी "तस्स निपातेसु...पे... वृत्तं निदानमादी" (त्याच्या निपातांमध्ये...पे... निदान इत्यादी म्हटले आहे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, त्या त्या कारणांमुळे वेगवेगळ्या ठिकाणी उपदेशिलेल्या आणि प्रज्ञप्त केलेल्या, विखुरलेल्या धम्म आणि विनयाचे संकलन करून केलेले गायन किंवा कथन म्हणजे 'संगीती' होय. याद्वारे, त्या त्या सिक्खापदांच्या आणि सुत्तांच्या सुरुवातीला, शेवटी आणि मध्ये-मध्ये संबंध जोडण्यासाठी ठेवलेले संगीतिकारांचे (धम्मसंगिती करणाऱ्यांचे) वचन संकलित होते. संगीती केल्या जाणाऱ्या अर्थाच्या मोठेपणामुळे आणि पूजनीयतेमुळे जी मोठी संगीती ती 'महासंगीती' होय. पहिली महासंगीती ती 'प्रथम महासंगीती' होय. तिचा काळ म्हणजे 'प्रथम महासंगीती काळ' आणि त्या काळात म्हणजे 'प्रथम महासंगीती काळात' (पहिल्या धम्मसभेच्या वेळी). जे उपदेशाला देश, काळ इत्यादींच्या आधारे अज्ञात असलेले ज्ञात करून दर्शविते, ते 'निदान' होय. ज्याला लौकिक लोकांद्वारे 'उपोद्घात' (प्रस्तावना) म्हटले जाते, तो येथे "एवं मे सुतं" (असे मी ऐकले आहे) इत्यादी ग्रंथ समजला पाहिजे. "भिक्खूहो, मी सनिदान (कारणासहित) धम्माचा उपदेश करतो" इत्यादींमधील (अं. नि. ३.१२६) आशय इत्यादींच्या आधारे उपदेश उत्पत्तीचे कारण या अर्थाने येथे 'निदान' शब्द नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – "एवं मे सुतं इत्यादी आयुष्यमान आनंदांनी पहिल्या महासंगीतीच्या वेळी म्हटलेले निदान इत्यादी होय."

1. ‘‘Sā panesā’’tiādinā bāhiranidāne vattabbaṃ atidisitvā idāni abbhantaranidānaṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇituṃ ‘‘yaṃ paneta’’nti vuttaṃ. Tattha yasmā saṃvaṇṇanaṃ karontena saṃvaṇṇetabbe dhamme padāni padavibhāgaṃ tadatthañca dassetvā tato paraṃ piṇḍatthādinidassanavasena ca saṃvaṇṇanā kātabbā, tasmā padāni tāva dassento ‘‘evanti nipātapada’’ntiādimāha. Tattha padavibhāgoti padānaṃ viseso, na padaviggaho. Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo, padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahā padavibhāgasaddena vuttāti veditabbaṃ. Tattha padaviggaho ‘‘jetassa vanaṃ jetavana’’ntiādinā samāsapadesu daṭṭhabbo.

१. "सा पनेसा" (ती ही) इत्यादींद्वारे बाह्य निदानाविषयी सांगायचे ते सांगून, आता अभ्यंतर (अंतर्गत) निदानाचे सुरुवातीपासून वर्णन करण्यासाठी "यं पनेतं" (परंतु जे हे) असे म्हटले आहे. तेथे, कारण वर्णन करणाऱ्याने, ज्या धम्माचे वर्णन करायचे आहे त्यातील पदे, पदांचा विभाग आणि त्यांचा अर्थ दर्शवून, त्यानंतर पिंडार्थ (एकत्रित अर्थ) इत्यादी दाखवण्याच्या पद्धतीने वर्णन केले पाहिजे; म्हणून प्रथम पदे दर्शवताना "एवं हे निपात पद आहे" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पदविभाग' म्हणजे पदांचे वर्गीकरण (विशेष), पदविग्रह नव्हे. किंवा पदे आणि पदविभाग मिळून 'पदविभाग' होतो, अथवा पदविग्रह आणि पदविभाग मिळून 'पदविभाग' होतो, अशा प्रकारे एकशेष समासाने पद आणि पदविग्रह हे 'पदविभाग' या शब्दाने सांगितले आहेत असे समजावे. त्यामध्ये पदविग्रह हा "जेतस्स वनं जेतवनं" (जेताचे वन ते जेतवन) इत्यादी समासाच्या पदांमध्ये पाहावा.

Atthatoti padatthato. Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃ-saddassa dassento ‘‘evaṃ-saddo tāvā’’tiādimāha. Avadhāraṇādīti ettha ādi-saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni puthusippāyatanāni, evamādīnī’’tiādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo. Gata-saddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākāra-saddā ca. Tathā hi vidhayuttagatasadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti seyyathāpi tvaṃ etarahi [Pg.24] sācariyakoti. No hidaṃ, bho gotamā’’tiādīsu (dī. ni. 1.286) pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃ lahuparivattaṃ (a. ni. 1.48), evamāyupariyanto’’ti (dī. ni. 1.244; pārā. 12) ca ādīsu parimāṇe.

'अर्थतः' म्हणजे पदाच्या अर्थावरून. तो पदाचा अर्थ, अर्थाच्या उद्धार करण्याच्या क्रमाने प्रथम 'एवं' शब्दाचा दर्शवताना "एवं-सद्दो ताव" (प्रथम 'एवं' शब्द) इत्यादी म्हटले आहे. 'अवधारण' (निश्चय) इत्यादींमध्ये 'आदि' शब्दाने 'इदम्' (हा/हे) अर्थ, प्रश्न, परिमाण (प्रमाण) इत्यादी अर्थांचा संग्रह समजला पाहिजे. तसेच "एवंगतनि पुथुसिप्पायतनानि, एवमादीनि" (अशा प्रकारची अनेक शिल्पकलांची क्षेत्रे, इत्यादी) इत्यादींमध्ये 'इदम्' शब्दाच्या अर्थात 'एवं' शब्द आला आहे. कारण 'गत' शब्द हा 'प्रकार' या अर्थाचा वाचक आहे, तसेच 'विधा' आणि 'आकार' हे शब्दही आहेत. कारण लौकिक लोक 'विधा' आणि 'गत' युक्त शब्दांना 'प्रकार' या अर्थात वापरतात. "हे गोतमा, ज्याप्रमाणे तुम्ही आता आपल्या आचार्यांसह आहात, त्याचप्रमाणे ते (राजे) उत्तम स्नान केलेले, सुगंधी द्रव्ये लावलेले, केस व दाढी व्यवस्थित कापलेले, मणी आणि कुंडल इत्यादी अलंकार धारण केलेले, पांढरे वस्त्र परिधान केलेले आणि पाच कामगुणांनी युक्त व समंगिभूत होऊन क्रीडा करतात काय? नाही, हे गोतमा!" इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.२८६) हा शब्द प्रश्नासाठी आहे. "अशा प्रकारे शीघ्र बदलणारे" (अं. नि. १.४८) आणि "अशा प्रकारे आयुष्याची मर्यादा" (दी. नि. १.२४४; पारा. १२) इत्यादींमध्ये हा शब्द परिमाणाच्या (प्रमाणाच्या) अर्थात आहे.

Nanu ca ‘‘evaṃ su te sunhātā suvilittā evamāyupariyanto’’ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddoti? Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hi evaṃ-saddo ākāratthoti adhippeto yathā ‘‘evaṃ byākho’’tiādīsu (ma. ni. 1.234; pāci. 417; cūḷava. 65), na pana ākāravisesavācako. Evañca katvā ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni (dha. pa. 53) upamādiudāharaṇāni upapannāni honti. Tathā hi ‘‘yathā hi…pe… bahu’’nti (dha. pa. 53) ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussūpapattisappurisūpanissayasaddhammassavanayonisomanasikārabhogasampatti- ādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti jotitattā puppharāsimālāguṇāva upamā. Tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti ‘‘evaṃ-saddo upamākāranigamanattho’’ti vattuṃ yuttaṃ, so pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha – ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti. Tathā ‘‘evaṃ iminā ākārena abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro, so atthato upadeso evāti vuttaṃ – ‘‘evaṃ te…pe… upadese’’ti. Tathā evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatāti ettha bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ, yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ.

शंका: "एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता" आणि "एवमायुपरियंतो" येथे 'एवं' शब्दाने प्रश्न करण्याचा प्रकार आणि परिमाणाचा प्रकार सांगितला गेल्यामुळे, 'एवं' शब्द केवळ 'आकार' (प्रकार) या अर्थाचाच आहे काय? उत्तर: नाही, कारण येथे विशेष अर्थ विद्यमान आहे. केवळ आकाराचा वाचक असलेला 'एवं' शब्द 'आकारार्थी' म्हणून अभिप्रेत आहे, जसे की "एवं ब्याखो" (अशा प्रकारे खरोखर) इत्यादींमध्ये (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१७; चूळव. ६५), परंतु तो विशिष्ट आकाराचा वाचक नाही. आणि असे मानल्यानेच "एवं जातेन मच्चेन" (अशा प्रकारे जन्माला आलेल्या मर्त्य मनुष्याने) इत्यादी (ध. प. ५३) उपमा इत्यादींची उदाहरणे योग्य ठरतात. कारण, "ज्याप्रमाणे...पे... पुष्कळ" (ध. प. ५३) येथे फुलांच्या राशीच्या ठिकाणी असलेल्या मनुष्यजन्म, सत्पुरुषांचा सहवास, सद्धम्मश्रवण, योनिसोमनसिकार (योग्य विचार), भोगसंपत्ती इत्यादी दान आदी पुण्यकर्मांच्या कारणांच्या समूहामुळे आणि शोभा, सुवास इत्यादी गुणांच्या योगामुळे माळेच्या दोऱ्यासारखी पुष्कळ पुण्यकर्मे मरणशील स्वभावाच्या मर्त्य प्राण्याने करावीत, असे दर्शविले असल्यामुळे फुलांची रास आणि माळेचा दोरा हीच उपमा आहे. त्यांचा उपमेचा प्रकार 'यथा' शब्दाने अनियंत्रितपणे सांगितला आहे, म्हणून "'एवं' शब्द उपमेच्या प्रकाराचा उपसंहार (निष्कर्ष) करण्यासाठी आहे" असे म्हणणे योग्य आहे. परंतु तो उपमेचा प्रकार मर्यादित केला असता अर्थाच्या दृष्टीने उपमाच ठरतो, म्हणून म्हटले आहे – "उपमेच्या अर्थात आला आहे." तसेच "अशा प्रकारे या पद्धतीने पुढे जावे" इत्यादींद्वारे उपदेशिलेल्या श्रमणाला योग्य अशा आचरणसंपत्तीमध्ये जो उपदेश करण्याचा प्रकार आहे, तो अर्थाच्या दृष्टीने उपदेशच आहे, म्हणून म्हटले आहे – "एवं ते...पे... उपदेशात." तसेच "एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता" (हे भगवन्, हे असेच आहे; हे सुगत, हे असेच आहे) येथे भगवंतांनी सांगितलेला अर्थ जसा आहे तसाच यथार्थपणे जाणणाऱ्यांनी, तेथे असलेल्या गुणांच्या प्रकारांनी केलेले जे हर्षित करणे, प्रफुल्लित करणे म्हणजेच 'संप्रहर्षण' (आनंदित करणे) आहे, त्यातील जो संप्रहर्षणाचा प्रकार आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे.

Evamevaṃ panāyanti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ, so ca garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādikhuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati. Yathā cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ, bhanteti khotiādīsu pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikārena niyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā [Pg.25] ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto, tena ‘‘evaṃ, bhante, sādhu bhante, suṭṭhu bhante’’ti vuttaṃ hoti. Evañca vadehīti ‘‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’’ti vadanākāro idāni vattabbo evaṃ-saddena nidassīyatīti nidassanattho vutto. Evaṃ noti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘no vā, kathaṃ vo ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati. So pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha – ‘‘evaṃ no ettha hotītiādīsu avadhāraṇe’’ti.

तसेच, येथे 'एवमेव' (अशा प्रकारे) हा निंदा करण्याचा प्रकार आहे असे जोडले पाहिजे, आणि तो निंदा करण्याचा प्रकार 'वसली' (वृषली/हीन स्त्री) इत्यादी निंदनीय शब्दांच्या सान्निध्यामुळे येथे 'एवं' या शब्दाने प्रकट केला आहे, असे समजले जाते. जसे येथे, तसेच उपमेच्या स्वरूपात सांगितलेल्या 'पुप्फरासि' (पुष्पराशी) इत्यादी शब्दांच्या सान्निध्यामुळे उपमेचे स्वरूप इत्यादी देखील (त्याच प्रकारे) पाहिले पाहिजे. परंतु 'एवं, भन्ते' (असे आहे, भन्ते) इत्यादींमध्ये, धम्माचे चांगल्या प्रकारे श्रवण आणि मनन करण्यासाठी नियुक्त केलेल्या भिक्खूंनी स्वतःच्या तेथे उपस्थित असण्याच्या भावाचा स्वीकार केल्यामुळे येथे 'एवं' हा शब्द वचन स्वीकारण्याच्या (संमती देण्याच्या) अर्थाने वापरला आहे, त्यामुळे 'एवं, भन्ते, साधु भन्ते, सुट्ठु भन्ते' (असे आहे भन्ते, चांगले आहे भन्ते, खूप चांगले भन्ते) असे म्हटले जाते. आणि 'एवञ्च वदेहि' (आणि असे सांगा) यामध्ये 'जसे मी सांगतो, तसे समण आनंदाला सांगा' हा बोलण्याचा प्रकार आता सांगायचा आहे, तो 'एवं' शब्दाने दर्शविला जात असल्यामुळे तो निर्देश करण्याच्या (उदाहरणाच्या) अर्थाने वापरला आहे. 'एवं नो' (असे आमचे) यामध्ये देखील, त्या पूर्वोक्त धम्मांच्या अहित आणि दुःख घडवून आणण्याच्या स्वरूपाविषयी निश्चय निर्माण करण्यासाठी, संमती घेण्याच्या उद्देशाने 'की नाही, याविषयी तुमचे काय मत आहे?' असा प्रश्न विचारला असता, 'येथे आमचे असे मत आहे' असे म्हटल्यामुळे, त्या मताचा निश्चय 'एवं' या शब्दाने स्पष्ट केला आहे, असे समजले जाते. परंतु त्या धम्मांचा अहित आणि दुःखासाठी कारणीभूत असण्याचा प्रकार मर्यादित (निश्चित) केला जात असताना तो अवधारण (निश्चय) अर्थाचा होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'एवं नो एत्थ होति' इत्यादींमध्ये अवधारण (निश्चय) अर्थात आहे.

Nānānayanipuṇanti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvaṭṭatipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā. Nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattiādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakatādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena padhānādivasena kusalamūlādivasena tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā, tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena tattha ca apparajakkhatādibhedena ca aneke, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ. Atthabyañjanasampannanti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo.

'नाना नय निपुण' म्हणजे एकत्व (एकत्ता), नानात्व (नानात्त), अव्यापार (अव्यापार) आणि धम्मता (धम्मता) म्हणून ओळखले जाणारे, किंवा नंदियावट्ट (नन्दियावट्ट), तिपुक्खल (तिपुक्खल), सीहविक्कीळित (सीहविक्कीळित), अंकुश (अङ्कुस) आणि दिसालोचन (दिसालोचन) म्हणून ओळखले जाणारे, आधार इत्यादींच्या भेदाने विविध प्रकारचे नय (मार्ग/पद्धती) म्हणजेच 'नाना नय' होत. किंवा नय म्हणजे पाळीचे (पाठाचे) मार्ग, आणि ते पण्णत्ति (प्रज्ञप्ती) इत्यादींच्या द्वारे, संकिलेसभागिय (संक्लेशभागीय) इत्यादी, लोकिय (लौकिक) इत्यादी, त्या दोन्हीच्या मिश्रणाने इत्यादी, कुसल (कुशल) इत्यादींच्या द्वारे, खन्ध (स्कंध) इत्यादींच्या द्वारे, संगह (संग्रह) इत्यादींच्या द्वारे, समयविमुत्त (समयविमुक्त) इत्यादींच्या द्वारे, पधान (प्रधान) इत्यादींच्या द्वारे, कुसलमूल (कुशलमूल) इत्यादींच्या द्वारे आणि तिकपट्ठान (त्रिकप्रस्थान) इत्यादींच्या द्वारे अनेक प्रकारचे असल्यामुळे 'नाना नय' आहेत; त्यांच्याद्वारे जे निपुण, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म आहे, ते 'नाना नय निपुण' होय. आशय म्हणजेच अध्याशय (अज्झासय), आणि ते सस्सत (शाश्वत) इत्यादी भेदाने आणि त्यामध्ये अप्परजक्खता (अल्प रज असलेले) इत्यादी भेदाने अनेक आहेत, किंवा स्वतःचा अध्याशय (अत्तज्झासय) इत्यादीच ज्याच्या उत्पत्तीचे कारण (समुत्थान) आहे, ते 'अनेकज्झासयसमुट्ठान' (अनेक अध्याशयांतून उत्पन्न झालेले) होय. 'अत्थब्यञ्जनसम्पन्न' (अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न) म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनाने परिपूर्ण, कारण त्यात काहीही कमी किंवा अधिक करण्याची आवश्यकता नाही. किंवा संकासन (संकाशन), पकासन (प्रकाशन), विवरण (विवरण), विभजन (विभजन), उत्तानीकरण (उत्तानीकरण) आणि पण्णत्ति (प्रज्ञप्ती) या सहा अर्थपदांनी, आणि अक्खर (अक्षर), पद (पद), ब्यञ्जन (व्यंजन), आकार (आकार), niruत्ति (निरुक्ती) आणि निद्देस (निर्देश) या सहा व्यंजनपदांनी युक्त असलेले, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे.

Vividhapāṭihāriyanti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato ca pāṭihāriya’’nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi, ye haritabbā. Puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vatthuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā [Pg.26] paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena ca diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. ‘‘Paṭī’’ti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. pārāyanavaggo, vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti. Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ, paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekamekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāyaṃ labbhamānattā āha – ‘‘vividhapāṭihāriya’’nti.

'विविधपाटिहारिय' (विविध प्रातिहार्य) यामध्ये 'पाटिहारिय' या शब्दाचा अर्थ सांगताना म्हणतात की, 'प्रतिपक्षाचा (विरोधी घटकांचा) नाश केल्यामुळे आणि रागादी क्लेशांचे निवारण केल्यामुळे ते पाटिहारिय (प्रातिहार्य) होय'. परंतु भगवंतांचे कोणतेही रागादी प्रतिपक्ष (शत्रू) अस्तित्वात नाहीत, ज्यांचा नाश करावा लागेल. पुथुज्जनांचे (सामान्य लोकांचे) देखील उपक्किलेस (उपक्लेश) दूर झाल्यावर, आठ गुणांनी युक्त असलेल्या आणि प्रतिपक्षाचा नाश झालेल्या चित्तात इद्धिविध (ऋद्धिविधी) प्रवृत्त होते, म्हणून तेथे वापरल्या जाणाऱ्या व्यवहारामुळे येथे 'पाटिहारिय' असे म्हणणे शक्य नाही. परंतु जर महाकारुणिक भगवंतांच्या विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) व्यक्तींमधील क्लेश हेच प्रतिपक्ष मानले, आणि त्यांचा नाश केल्यामुळे 'पाटिहारिय' म्हटले, तर हे योग्य ठरेल. अथवा भगवंत आणि त्यांच्या शासनाचे (धम्माचे) प्रतिपक्ष असणारे तित्थिय (तीर्थक/इतर पंथांचे लोक) आहेत, त्यांचा पराभव केल्यामुळे ते 'पाटिहारिय' होय. कारण ते चुकीच्या दृष्टीचा (दिट्ठि) नाश केल्यामुळे आणि स्वतःची दृष्टी प्रकट करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, इद्धि (ऋद्धी), आदेसना (आदेशना) आणि अनुसासनी (अनुशासनी) यांच्याद्वारे पराभूत आणि दूर केले जातात. किंवा 'पटी' हा शब्द 'पच्छा' (नंतर) या अर्थाचा बोध करतो, जसे 'तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो' (त्याच्या प्रवेश केल्यानंतर दुसरा ब्राह्मण आला) इत्यादींमध्ये आहे. म्हणून, समाहित चित्तात उपक्किलेस दूर झाल्यावर, कृतकृत्य झालेल्या व्यक्तीने नंतर जे प्रवृत्त केले पाहिजे ते 'पटिहारिय' होय; किंवा स्वतःचे उपक्किलेस चतुर्थ ध्यान आणि मार्गांद्वारे नष्ट झाल्यावर नंतर जे केले जाते ते 'पटिहारिय' होय. आणि इद्धि, आदेसना व अनुसासनी या उपक्किलेस दूर झालेल्या आणि कृतकृत्य झालेल्या व्यक्तीने प्राण्यांच्या कल्याणासाठी पुन्हा प्रवृत्त केल्या पाहिजेत; आणि स्वतःचे उपक्किलेस नष्ट झाल्यावर इतरांच्या उपक्क्लेशांचे हरण करणे हे 'पाटिहारिय' होते. पटिहारिय म्हणजेच पाटिहारिय होय, किंवा पटिहारिय असलेल्या इद्धि, आदेसना आणि अनुसासनी यांच्या समूहातील प्रत्येक घटकाला 'पाटिहारिय' म्हटले जाते. किंवा प्रतिपक्षाचा नाश केल्यामुळे चतुर्थ ध्यान आणि मार्ग हे 'पटिहारिय' आहेत, त्यात उत्पन्न झालेले, किंवा ते निमित्तभूत असताना त्यापासून आलेले ते 'पाटिहारिय' होय. परंतु ते इद्धि इत्यादी भेदाने आणि विषयाच्या भेदाने अनेक प्रकारचे असल्यामुळे, भगवंतांच्या देशनेत (उपदेशात) प्राप्त होत असल्याने म्हटले आहे – 'विविधपाटिहारिय' (विविध प्रातिहार्य).

Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho, na pana bhagavato desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā. Evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ bhavati, dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirujjhanassa adhippetattā. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnaṃ atthānaṃ ekavisayattā, itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti.

'न अञ्ञथा' (अन्यथा नाही) म्हणजे भगवंतांच्या सन्मुख ऐकलेल्या स्वरूपापेक्षा वेगळे नाही असा अर्थ आहे, भगवंतांनी उपदेशिलेल्या स्वरूपापेक्षा वेगळे नाही असा नाही. कारण भगवंतांची देशना (उपदेश) अचिंत्य प्रभावाची आहे. आणि असे मानल्याने 'सर्व प्रकारे जाणण्यास कोण समर्थ आहे?' हे वचन सिद्ध होते, आणि ऐकलेल्या स्वरूपाशी विरोध न होणे अभिप्रेत असल्यामुळे धारणशक्तीचे (स्मरणशक्तीचे) प्रदर्शन देखील विरुद्ध ठरत नाही. येथे दोन अर्थांचा विषय एकच असल्यामुळे अर्थांतराचा (दुसऱ्या अर्थाचा) परिहार होत नाही; अन्यथा थेर (स्थवीर) भगवंतांच्या देशनेचे सर्व प्रकारे ग्रहण करण्यास समर्थ आणि असमर्थ दोन्ही आहेत, असा प्रसंग ओढवेल.

‘‘Yo paro na hoti, so attā’’ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyaṃ vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyeva atthe dissati, karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānabhedaṃ sandhāyāha – ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti.

'जो दुसरा नाही, तो स्वतः (अत्ता) होय' अशा प्रकारे सांगितलेल्या, स्वतःच्या आंतरिक स्वरूपाच्या रूपात स्वतःच्या संततीमध्ये (प्रवाहामध्ये) प्रवृत्त होत असल्यामुळे, जरी 'मे' (माझा/मला/माझ्याद्वारे) हा शब्द तिन्ही प्रकारांत एकाच अर्थात दिसत असला तरी, करण (तृतीया), संप्रदान (चतुर्थी) आणि स्वामी (षष्ठी) यांच्या निर्देशानुसार असलेल्या भेदाचा विचार करून म्हटले आहे – 'मे-शब्द तीन अर्थांमध्ये दिसतो'.

Kiñcāpi [Pg.27] upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ tamatthaṃ vadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘saupasaggo ca anupasaggo cā’’ti āha. Assāti sutasaddassa. Kammabhāvasādhanāni idha sutasadde sambhavantīti vuttaṃ – ‘‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’’ti. Mayāti atthe satīti yadā me-saddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti attho. Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso, tadā.

जरी उपसर्ग क्रियेला विशेष बनवतो, तरीही तो (उपसर्ग) द्योतक (स्पष्ट करणारा) असल्यामुळे, 'सुत' हा शब्दच त्या त्या अर्थाला व्यक्त करतो. म्हणून, उपसर्गरहित 'सुत' शब्दाच्या अर्थ-उद्धारामध्ये (अर्थ स्पष्ट करताना) उपसर्गासहित शब्दाचे ग्रहण करणे विरुद्ध ठरत नाही, हे दर्शवण्यासाठी "उपसर्गासहित आणि उपसर्गरहित" असे म्हटले आहे. 'त्याचा' (अस्स) म्हणजे 'सुत' या शब्दाचा. कर्मभावसाधने येथे 'सुत' शब्दात संभवतात, म्हणून म्हटले आहे – "धारण केले गेले किंवा धारण करणे हा अर्थ आहे". 'माझ्याद्वारे' (मया) हा अर्थ असताना, जेव्हा 'मे' या शब्दाचा कर्ता किंवा करण म्हणून निर्देश होतो, तेव्हा हा अर्थ होतो. 'माझे' (मम) हा अर्थ असताना, जेव्हा संबंधाच्या दृष्टीने स्वामी (मालक) म्हणून निर्देश होतो, तेव्हा.

Sutasaddasanniṭṭhāne payuttena evaṃ-saddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ – ‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’nti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīnaṃ sotadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinīhaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘suta’’nti etassa sutamevāti ayamattho labbhatīti āha – ‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’ti. Etena avadhāraṇena niyāmataṃ dasseti. Yathā ca sutaṃ sutamevāti niyāmetabbaṃ, taṃ sammā sutaṃ hotīti āha – ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti sutanti assutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ – ‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’ti. Iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – na idaṃ mayā diṭṭhaṃ, na sayambhuñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca sammadevāti. Tenevāha – ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayamatthayojanā – ‘‘karīyatī’’ti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’ti. Tenevāha – ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Savana-saddo cettha kammattho veditabbo ‘‘suyyatī’’ti.

'सुत' शब्दाच्या निश्चयासाठी वापरलेला 'एवं' हा शब्द श्रवणक्रियेचा द्योतक असावा, म्हणून म्हटले आहे – "एवं म्हणजे श्रोत-विज्ञानादी विज्ञानकार्याचे दिग्दर्शन". 'आदि' या शब्दाने संपटिच्छन (स्वीकार) इत्यादी श्रोतद्वाराशी संबंधित विज्ञानांचे आणि त्यांच्या अनुषंगाने उत्पन्न होणाऱ्या मनोद्वाराशी संबंधित विज्ञानांचे ग्रहण करावे, असे समजावे. सर्वच वाक्यांमध्ये 'एव' (च) या अर्थाचा समावेश असल्यामुळे, 'सुत' (ऐकले) याचा अर्थ 'ऐकलेच' असा प्राप्त होतो, म्हणून म्हटले आहे – "न ऐकण्याच्या भावाचा निषेध केल्यामुळे". या अवधारण (नियमन) द्वारे निश्चितता दर्शवली जाते. आणि जसे 'ऐकले ते ऐकलेच' असे नियमन करायचे आहे, ते 'योग्य प्रकारे ऐकले गेले' असे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – "कमी किंवा जास्त नसलेले आणि विपरीत नसलेले ग्रहण दर्शवणे". अथवा, इतर शब्दांच्या अर्थाचा अपोह (वगळणे) करण्याच्या पद्धतीने शब्द अर्थ सांगतो, म्हणून 'सुत' म्हणजे 'न ऐकलेले नाही' हा याचा अर्थ आहे, असे सांगण्यासाठी म्हटले आहे – "न ऐकण्याच्या भावाचा निषेध केल्यामुळे". याद्वारे पाहिलेले इत्यादींचा (दृष्ट इत्यादींचा) निषेध केला जातो. हे असे म्हटले आहे – 'हे माझ्याद्वारे पाहिलेले नाही, स्वयंभू ज्ञानाने साक्षात्कृत केलेले नाही, तर केवळ ऐकलेले आहे, आणि तेही योग्य प्रकारेच'. म्हणूनच म्हटले आहे – "कमी किंवा जास्त नसलेले आणि विपरीत नसलेले ग्रहण दर्शवणे". किंवा अवधारण अर्थामध्ये 'एवं' शब्दाची ही अर्थयोजना आहे – 'केले जाते' या अपेक्षेने 'सुत' शब्दाचा हा अर्थ "न ऐकण्याच्या भावाचा निषेध केल्यामुळे" असा सांगितला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "कमी किंवा जास्त नसलेले आणि विपरीत नसलेले ग्रहण दर्शवणे". येथे 'सवन' (श्रवण) हा शब्द 'ऐकले जाते' या अर्थाने कर्म अर्थामध्ये समजला पाहिजे.

Evaṃ savanahetusavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehi taṃ dassetuṃ – ‘‘tathā eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattituṃ samatthā. Tathā ca vuttaṃ – ‘‘sotadvārānusārenā’’ti. Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ [Pg.28] byañjanatthaggahaṇānaṃ nānākārena. Etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsananti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tassa dhammattā vuttaṃ, na sutasaddassa dhammatthattā. Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ayañhetthā’’tiādi. Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ, mayāti kattuatthe.

अशा प्रकारे श्रवणाचे कारण आणि श्रवणाचा विशेष या आधारे तीन पदांची एका प्रकारे अर्थयोजना दर्शवून, आता इतर प्रकारांनी ती दर्शवण्यासाठी – "तसेच" (तथा एव) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'तिची' (तस्सा) म्हणजे जी ती भगवंतांच्या संमुख धर्मश्रवणाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेली मनोद्वार-विज्ञानवीथी आहे, तिची. कारण ती विविध प्रकारे आलंबनामध्ये प्रवृत्त होण्यास समर्थ आहे. आणि तसेच म्हटले आहे – "श्रोतद्वाराच्या अनुषंगाने". 'विविध प्रकारे' म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अनेक प्रकारच्या व्यंजन आणि अर्थांच्या ग्रहणाच्या विविध रूपाने. यावरून या योजनेमध्ये 'एवं' हा शब्द 'आकार' (प्रकार) या अर्थाने घेतला आहे, हे स्पष्ट होते. 'प्रवृत्तीचा भाव प्रकट करणे' म्हणजे प्रवृत्तीचे अस्तित्व प्रकट करणे. 'सुत' म्हणजे 'धर्माचे प्रकाशन' कारण ज्या आलंबनामध्ये वर सांगितलेल्या प्रकारची विज्ञानवीथी विविध प्रकारे प्रवृत्त झाली, ती धर्मरूप असल्यामुळे असे म्हटले आहे, 'सुत' शब्दाचा अर्थ धर्म असल्यामुळे नाही. सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण "येथे हा" (अयं हेत्था) इत्यादींद्वारे केले आहे. त्यामध्ये 'विज्ञानवीथीद्वारे' (विञ्ञाणवीथिया) हे करण अर्थातील तृतीया विभक्तीचे वचन आहे, आणि 'माझ्याद्वारे' (मया) हे कर्ता अर्थात आहे.

Evanti niddisitabbappakāsananti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa nidassitabbattābhāvābhāvato. Tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti. Sutasaddassa kiriyāsaddattā savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhappaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ – ‘‘sutanti puggalakiccappakāsana’’nti. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti.

'एवं' म्हणजे निर्देश करण्यायोग्य गोष्टीचे प्रकाशन, हे दिग्दर्शनाच्या अर्थाने 'एवं' शब्द घेऊन म्हटले आहे, कारण निर्देश करण्यायोग्य गोष्टीच्या निर्देशयोग्यतेचा अभाव नसतो. त्या 'एवं' शब्दाने संपूर्ण सूत्राचाच परामर्श (निर्देश) केला जातो, हे दर्शवले आहे. 'सुत' हा क्रियावाचक शब्द असल्यामुळे आणि श्रवणक्रिया ही सामान्य विज्ञान-प्रवाहाशी बद्ध असल्यामुळे, आणि तेथे पुद्गल-व्यवहार (व्यक्तीचा व्यवहार) होत असल्यामुळे म्हटले आहे – "सुत म्हणजे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) कार्याचे प्रकाशन". कारण पुद्गल-व्यवहाराशिवाय केवळ धर्म-प्रवाहामध्ये श्रवणक्रिया घडू शकत नाही.

Yassa cittasantānassātiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā vuttā. Sutanti visayaniddesoti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ. Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattuabhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ – ‘‘cittasantānena taṃsamaṅgīno’’ti. Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato, savanavasena cittapavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā vuttaṃ – ‘‘taṃsamaṅgīno kattuvisaye’’ti. Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha – ‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’nti. Etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayamatthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.

'ज्या चित्तसंततीचा' इत्यादी देखील 'एवं' शब्दाचा 'आकार' (प्रकार) हाच अर्थ घेऊन, पूर्वीच्या योजनेपेक्षा वेगळी अर्थयोजना दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'आकारप्रज्ञप्ती' म्हणजे उपादायप्रज्ञप्तीच (उपादान प्रज्ञप्ती) धर्मांच्या प्रवृत्तीच्या आकाराचे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने तशी म्हटली आहे. 'सुत' म्हणजे 'विषयाचा निर्देश' कारण ऐकण्यायोग्य असलेला धर्म हा श्रवणक्रिया करणाऱ्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) श्रवणक्रियेच्या प्रवृत्तीचे स्थान आहे, म्हणून असे म्हटले आहे. चित्तसंततीपासून मुक्त असा परमार्थतः कोणीही कर्ता नसला, तरी शब्दव्यवहारामध्ये बुद्धीने कल्पिलेल्या भेदवचनाच्या इच्छेने, चित्तसंततीपेक्षा वेगळा असल्यासारखा त्याला युक्त (समंगी) करून म्हटले आहे – "चित्तसंततीने युक्त असलेल्याचा". श्रवणक्रियेचा विषय असलेला ऐकण्यायोग्य धर्म देखील, श्रवणक्रियेच्या द्वारे प्रवृत्त झालेल्या चित्तसंततीचा येथे परमार्थतः कर्ता असल्यामुळे, किंवा श्रवणाच्या रूपाने चित्ताची प्रवृत्ती हीच श्रवणक्रिया असल्यामुळे, आणि त्या क्रियेच्या कर्त्याचा तो विषय होत असल्यामुळे म्हटले आहे – "युक्त असलेल्या कर्त्याच्या विषयात". आणि ऐकलेल्या प्रकाराबाबत स्थविरांचा (थेरांचा) योग्य निश्चय असल्यामुळे म्हटले आहे – "ग्रहणाचा निश्चय". किंवा यावरून 'एवं' हा शब्द अवधारण (निश्चय) अर्थात घेऊन ही अर्थयोजना केली आहे, असे समजावे.

Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa, avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo [Pg.29] evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ – ‘‘evanti puggalakiccaniddeso’’ti. Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha – ‘‘sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’ti vuttaṃ. Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃsaddasutasaddānaṃ atthāti te tathārūpapaññattiupādānabyāpārabhāvena dassento āha – ‘‘evanti puggalakiccaniddeso, sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāravisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāraggāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇabyāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.

पूर्वी ऐकलेल्या, विविध प्रकारच्या, सुत्त संज्ञक असलेल्या अर्थ आणि व्यंजनांच्या धारण केलेल्या रूपाच्या आकाराचे दिग्दर्शन किंवा अवधारण (निश्चय) प्रकट करण्याचा स्वभाव म्हणजे 'एवं' (अशा प्रकारे) हा शब्द होय. त्या आकारादींच्या ग्रहणासाठी पुद्गलप्रज्ञप्तीला (व्यक्ति-संकल्पनेला) उपादान (आधार) बनलेल्या धर्मप्रवाहाच्या व्यापारामुळे (क्रियेमुळे) असे म्हटले आहे की – "'एवं' हा पुद्गलाच्या कार्याचा (कर्तृत्वाचा) निर्देश आहे." परंतु ऐकण्याची क्रिया पुद्गलवाद्यांच्या मतेही विज्ञानाशिवाय (चेतनेशिवाय) शक्य नाही, म्हणून विशेषतः तो विज्ञानाचा व्यापार आहे, असे सांगून म्हटले आहे – "'सुतं' (ऐकले) हा विज्ञानाच्या कार्याचा निर्देश आहे." 'मे' (माझ्याद्वारे) या शब्दाची प्रवृत्ती एकांताने (निश्चितपणे) सत्त्वविषयक (प्राण्याविषयी) असल्यामुळे आणि विज्ञानाचे कार्यही तिथेच समाविष्ट होत असल्यामुळे, "'मे' हा दोन्ही कार्यांनी युक्त असलेल्या पुद्गलाचा निर्देश आहे" असे म्हटले आहे. अविद्यमानप्रज्ञप्ती आणि विद्यमानप्रज्ञप्ती हे स्वभाव अनुक्रमे 'एवं' आणि 'सुतं' या शब्दांचे अर्थ आहेत. त्यांना तशा प्रकारच्या प्रज्ञप्ती आणि उपादानाच्या व्यापाराच्या रूपाने दर्शवताना म्हटले आहे – "'एवं' हा पुद्गलाच्या कार्याचा निर्देश आहे, 'सुतं' हा विज्ञानाच्या कार्याचा निर्देश आहे." आणि येथे करण (साधन), क्रिया, कर्ता व कर्म यांच्या विशेष प्रकटीकरणाद्वारे; पुद्गलाच्या व्यापाराचा विषय आणि पुद्गलाच्या व्यापाराचे दिग्दर्शन याद्वारे; ग्रहण करण्याचा आकार, ग्रहण करणारा आणि त्याचा विषय यांच्या विशेष निर्देशाद्वारे; आणि कर्ता, करण, व्यापार व कर्त्याच्या निर्देशाद्वारे दुसऱ्या इत्यादी चार अर्थ-योजना दर्शविल्या आहेत, असे समजावे.

Sabbassapi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha – ‘‘evanti ca meti cā’’tiādi. Tattha evanti ca meti ca vuccamānassatthassa ākārādino dhammānaṃ asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha – ‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’ti. Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo, ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho saccikaṭṭho paramattho cāti vuccati, na tathā ‘‘evaṃ me’’tipadānaṃ atthoti. Etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiñhettha ta’’ntiādi vuttaṃ. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha – ‘‘vijjamānapaññattī’’ti. Teneva hi ‘‘yañhi taṃ ettha sotena upaladdha’’nti vuttaṃ. ‘‘Sotadvārānusārena upaladdha’’nti pana vutte atthabyañjanādi sabbaṃ labbhati. Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena evanti, sasantatipariyāpanne khandhe upādāya meti vattabbattāti attho. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi [Pg.30] sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha – ‘‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’’ti. Assutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsito ayamatthoti.

शब्दांद्वारे समजण्यायोग्य सर्वच अर्थांचे प्रज्ञप्तीच्या (संकल्पनेच्या) माध्यमातूनच आकलन करायचे असल्यामुळे आणि सर्व प्रज्ञप्तींचा विद्यमान इत्यादी रूपाने सहा प्रज्ञप्ती-भेदांमध्ये अंतर्भाव होत असल्यामुळे, त्यांमध्ये 'एवं' इत्यादी प्रज्ञप्तींचे स्वरूप निश्चित करताना म्हटले आहे – "'एवं' आणि 'मे' इत्यादी." त्यामध्ये, 'एवं' आणि 'मे' याद्वारे सांगितले जाणारे आकारादी अर्थ हे (परमार्थतः) अस्तित्वात नसलेले धर्म असल्यामुळे ती 'अविद्यमानप्रज्ञप्ती' आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे – "सच्चिकठ्ठ-परमत्थ (सत्य आणि परमार्थ) दृष्टीने ही अविद्यमानप्रज्ञप्ती आहे." तिथे 'सच्चिकठ्ठ-परमत्थ दृष्टीने' म्हणजे सत्य अर्थ आणि उत्तम अर्थ (परम सत्य) या दृष्टीने. हे असे म्हटले आहे – जो माया, मरीचिका (मृगजळ) इत्यादींसारखा असत्य अर्थ नाही, आणि ऐकीव गोष्टी इत्यादींद्वारे ग्रहण करण्यासारखा अनुत्तम (अपरमार्थ) अर्थ नाही, तर जो रूप, शब्द इत्यादी स्वभाव असलेला किंवा रूपण (बदलणे), अनुभवणे इत्यादी स्वभाव असलेला अर्थ आहे, त्याला 'सच्चिकठ्ठ' (सत्य अर्थ) आणि 'परमत्थ' (परमार्थ) असे म्हटले जाते; 'एवं मे' या पदांचा अर्थ तसा (परमार्थतः विद्यमान) नाही. हाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी "किं हेत्थ तं" (येथे ते काय आहे) इत्यादी म्हटले आहे. परंतु 'सुतं' (ऐकले) हे शब्दायातन (शब्द-इंद्रियविषय) लक्षात घेऊन म्हटले आहे – "विद्यमानप्रज्ञप्ती." म्हणूनच "जे येथे कानाने प्राप्त केले (ऐकले) आहे" असे म्हटले आहे. परंतु "श्रोतद्वाराच्या (कानाच्या द्वाराच्या) अनुषंगाने प्राप्त झाले" असे म्हटले असता अर्थ, व्यंजन इत्यादी सर्व काही प्राप्त होते. त्या त्या गोष्टीला आधार मानून बोलायचे असल्यामुळे – श्रोतपथात (कानाच्या मार्गात) आलेल्या धर्मांना आधार मानून त्यांच्या ग्रहण केलेल्या आकारादींच्या परामर्शाने 'एवं' असे म्हणावे, आणि स्वतःच्या संतानातील (प्रवाहातील) स्कंधांना आधार मानून 'मे' असे म्हणावे, असा अर्थ आहे. दर्शन (दिसणे) इत्यादी स्वभावांनी रहित असलेल्या शब्दायातनामध्ये प्रवृत्त होणारा 'सुत' (ऐकलेला) हा व्यवहार देखील, "दुसरा, तिसरा" इत्यादी व्यवहार जसा पहिल्या इत्यादी व्यवहारांची अपेक्षा ठेवून प्रवृत्त होतो, तसाच दृष्ट, मुत (स्पर्श-रस-गंधादींनी जाणलेले) आणि विज्ञात यांची अपेक्षा ठेवून प्रवृत्त होतो, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – "दृष्ट इत्यादींची तुलना करून सांगायचे असल्यामुळे." जे न ऐकलेले नाही, ते 'सुत' (ऐकलेले) आहे, असा हा अर्थ प्रकट केला आहे.

Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā evanti therena paccāmaṭṭhāti āha – ‘‘asammohaṃ dīpetī’’ti. Nānappakārappaṭivedhasamattho hotīti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti. Sutassa asammosaṃ dīpetīti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ. Asammohenāti sammohābhāvena, paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarikālapaññāsiddhi. Evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ – ‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’tiādi ‘‘paññāya pubbaṅgamā’’ti katvā. Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu (dha. pa. 1, 2) viya, pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati, evaṃ satipubbaṅgamāyāti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo. Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa, saṅkāsanappakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo.

स्वतः साक्षात्कृत केलेल्या सुत्ताचे विशेष प्रकार स्थविरांनी (थेरांनी) 'एवं' या शब्दाने परामर्शिले आहेत, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – "असंमोह (भ्रमरहितता) प्रकाशित करतो." "विविध प्रकारांनी साक्षात्कृत करण्यास समर्थ होतो" याद्वारे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सुत्ताची विविधता आणि त्याचे आकलन होण्यातील कठीणता दर्शविली आहे. "ऐकलेल्या गोष्टीचा विसर न पडणे (असंमोष) दर्शवितो" हे ऐकलेल्या आकाराचे यथार्थ दर्शन घडविले जात असल्यामुळे म्हटले आहे. 'असंमोहाने' म्हणजे संमोहाच्या (भ्रमाच्या) अभावाने, किंवा ऐकण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेमुळेच त्यानंतरच्या काळातील प्रज्ञेची सिद्धी होते. याचप्रमाणे 'असंमोषाने' (विसर न पडण्याने) याविषयी देखील समजावे. व्यंजनांचा साक्षात्कृत करण्याचा आकार फार गंभीर नसतो, तिथे जसे ऐकले आहे तसेच धारण करणे आवश्यक असल्यामुळे स्मृतीचा (सतीचा) व्यापार अधिक असतो आणि प्रज्ञा तिथे गौण असते, म्हणून "प्रज्ञापूर्वंगमा" इत्यादी म्हटले आहे, ज्याचा विग्रह "प्रज्ञेच्या पूर्वंगम (अग्रगामी)" असा केला आहे. येथे 'पूर्वंगमता' म्हणजे 'मनोपुब्बङ्गमा' इत्यादींप्रमाणे (धम्मपद १, २) प्रधानता होय; किंवा पूर्वंगमतेमध्ये चक्षुविज्ञानादींमध्ये आवर्तनादींच्या (आ वज्जन) अप्रधानतेप्रमाणे "प्रज्ञा जिच्यामध्ये पूर्वगामी आहे" असाही अर्थ योग्य ठरतो. याचप्रमाणे 'स्मृतिपूर्वंगमा' (सतिपुब्बङ्गमा) याविषयी देखील सांगितलेल्या पद्धतीनुसार यथासंभव अर्थ समजून घ्यावा. 'अर्थव्यंजनसंपन्न' म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनांनी परिपूर्ण असलेल्या; संकासन (संक्षेपाने सांगणे), प्रकाशन, विवरण (स्पष्टीकरण), विभाजन, उत्तानीकरण (सुलभ करणे) आणि प्रज्ञप्ती या सहा अर्थपदांनी आणि अक्षर, पद, व्यंजन, आकार, निरुक्ती व निर्देश या सहा व्यंजनपदांनी युक्त असलेल्या, असा अर्थ समजावा.

Yonisomanasikāraṃ dīpeti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo. Avikkhepaṃ dīpetīti ‘‘cittapariyādānaṃ kattha bhāsita’’ntiādipucchāvase pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ. Vikkhittacittassātiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesakappayojanādisampattiyā. Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa, saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā [Pg.31] tadavinābhāvato. Evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato. Na hi vikkhittacittotiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā, saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti. Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva. No na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā. Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa, dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantavassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā.

'एवं' या शब्दाने सांगितले जाणारे जे प्रकार (आकार), निदर्शन (उदाहरण) आणि अवधारण (निश्चय) यांचे अर्थ आहेत, ते अविपरीत (यथार्थ) सद्धम्माच्या विषयाचे असल्यामुळे 'योनिसोमनसिकार' (योग्य विचार) प्रकट करतात, असा अभिप्राय आहे. 'अविक्खेप' (चित्ताची एकाग्रता) प्रकट करतो, हे "चित्तपरियादान कोठे भाषिले आहे?" इत्यादी प्रश्नांच्या वशाने प्रकरणाला प्राप्त झालेल्या आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सूत्राचे श्रवण समाधीशिवाय (चित्ताच्या एकाग्रतेशिवाय) संभवत नाही, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे. "विक्षिप्त चित्त असलेल्याचे..." इत्यादी त्या अर्थाचेच समर्थन करण्यासाठी म्हटले आहे. 'सर्वसंपत्तीने' म्हणजे अर्थ, व्यंजन (शब्दरचना), देशक (उपदेशक) आणि प्रयोजन इत्यादींच्या संपत्तीने (समृद्धीने) होय. ज्याप्रमाणे अविपरीत सद्धम्माचा विषय असलेल्या प्रकार, निदर्शन आणि अवधारण यांच्या अर्थांद्वारे योनिसोमनसिकाराची सिद्धी होते, आणि सद्धम्मश्रवणाने अविक्खेपाची सिद्धी होते; त्याचप्रमाणे फलभूत अशा योनिसोमनसिकाराद्वारे 'अत्तसम्मापणिधि' (स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करणे) आणि 'पुब्बेकतपुञ्ञता' (पूर्वी केलेले पुण्यकर्म) यांची सिद्धी सांगितली आहे, कारण त्यांच्यात अविनाभाव संबंध (एकमेकांशिवाय न राहणे) आहे. अशा प्रकारे, फलभूत अशा अविक्खेपाद्वारे कारणभूत असलेल्या सद्धम्मश्रवण आणि सत्पुरुषसंश्रय (सत्पुरुषांचा आश्रय) यांची सिद्धी दाखवली पाहिजे; कारण अश्रुतवान आणि सत्पुरुषसंश्रयरहित असलेल्या व्यक्तीमध्ये त्याचा (अविक्खेपाचा) अभाव असतो. परंतु, "विक्षिप्त चित्त असलेला..." इत्यादी समर्थन करणाऱ्या वचनाद्वारे कारणभूत अशा अविक्खेपाने आणि सत्पुरुषसंश्रयाने फलभूत अशा सद्धम्मश्रवणाची सिद्धी दाखवली आहे. येथे हा अभिप्राय योग्य ठरेल की, सद्धम्मश्रवण आणि सत्पुरुषसंश्रय हे बाह्य अंग असल्यामुळे एकांताने (निश्चितपणे) अविक्खेपाचे कारण नाहीत; परंतु अविक्खेप हा सत्पुरुषसंश्रयाप्रमाणे सद्धम्मश्रवणाचे एकांत (निश्चित) कारण आहे. अशा प्रकारे देखील, अविक्खेपाद्वारे सत्पुरुषसंश्रयाच्या सिद्धीचे प्रकटीकरण पूर्णपणे समर्थित होत नाही. असे नाही की ते समर्थित होत नाही, कारण विक्षिप्त चित्त असलेल्या लोकांमध्ये सत्पुरुषांच्या उपासनेचा (सेवेचा) अभाव असतो, हा अर्थ सिद्ध होतो. आणि येथे, पहिले—फलाद्वारे कारणाची सिद्धी दाखवणे—हे नदीच्या पुरावरून वर पाऊस पडल्याचे सिद्ध होण्यासारखे आहे; दुसरे—कारणाद्वारे फलाची सिद्धी दाखवणे—हे ढग दाटून आल्याने पाऊस पडण्याच्या प्रवृत्तीसारखे (निश्चित पाऊस पडणाऱ्या मेघाप्रमाणे) समजले पाहिजे.

Bhagavato vacanassa atthabyañjanappabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūritākāraṇanti vuttaṃ – ‘‘evaṃ bhaddako ākāro’’ti. Yasmā na hotīti sambandho. Pacchimacakkadvayasampattinti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaguṇadvayaṃ. Aparāparaṃ vuttiyā cettha cakkabhāvo, caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā. Ye sandhāya vuttaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi (a. ni. 4.31). Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthitāya. Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasiddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha – ‘‘āsayasuddhi siddhā hotī’’ti. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti (dha. pa. 43), ‘‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti (dī. ni. 2.207) ca. Tenevāha – ‘‘āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’ti. Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanappayogassa visadabhāvena. Tathā cāha – ‘‘āgamabyattisiddhī’’ti, sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena. Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti.

भगवंतांच्या वचनाच्या अर्थ आणि व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) प्रभेद व परिच्छेदाच्या (विभाजनाच्या) वशाने संपूर्ण शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) संपत्तीमध्ये अवगाहन (प्रवेश) करण्याचा प्रकार हा निरवशेष परहित पूर्ण करण्याचे कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे – "असा हा कल्याणकारी प्रकार (भद्द्रक आकार) आहे." "ज्यामुळे होत नाही" असा याचा संबंध आहे. 'पश्चिमचक्रद्वयसंपत्ती' (शेवटच्या दोन चक्रांची संपत्ती) म्हणजे 'अत्तसम्मापणिधि' (स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करणे) आणि 'पुब्बेकतपुञ्ञता' (पूर्वी केलेले पुण्यकर्म) या नावांचे दोन गुण होत. आणि येथे वारंवार फिरण्यामुळे (प्रवृत्तीमुळे) याला 'चक्र' म्हटले आहे, किंवा ज्यांच्याद्वारे प्राणी संपत्तीयुक्त भावांमध्ये (सुगतीमध्ये) संचार करतात, म्हणून याला चक्र म्हणतात. ज्यांना उद्देशून म्हटले आहे – "भिक्खूहो, ही चार चक्रे आहेत, ज्यांनी युक्त असलेल्या देव आणि मनुष्यांचे चार चाकांचे वाहन चालते..." इत्यादी (अं. नि. ४.३१). आणि येथे पूर्व आणि पश्चिम (पहिले व नंतरचे) भाव हा देशना-क्रमाच्या (उपदेशाच्या क्रमाच्या) वशाने समजला पाहिजे. 'पश्चिमचक्रद्वयसिद्धीने' म्हणजे शेवटच्या दोन चक्रांच्या अस्तित्वाने होय. ज्याने स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित केले आहे आणि ज्याने पूर्वी पुण्य केले आहे, तो शुद्ध आशयाचा (शुद्ध अंतःकरणाचा) होतो, कारण त्या सिद्धीला अडथळा आणणारे क्लेश दूर झालेले असतात; म्हणून म्हटले आहे – "आशयशुद्धी (अंतःकरणाची शुद्धी) सिद्ध होते." कारण असे म्हटले आहे – "योग्य प्रकारे प्रस्थापित केलेले चित्त माणसाचे त्याहूनही अधिक कल्याण करू शकते" (धम्मपद ४३), आणि "हे आनंदा, तू पुण्यवान आहेस, प्रयत्न कर, तू लवकरच अनासव (आसवरहित) होशील" (दी. नि. २.२०७). म्हणूनच म्हटले आहे – "आशयशुद्धीने अधिगमाची (प्राप्तीची) स्पष्टता सिद्ध होते." 'प्रयोगशुद्धीने' म्हणजे योनिसोमनसिकारपूर्वक केलेल्या धम्मश्रवणाच्या प्रयोगाच्या स्पष्टतेने (निर्मळतेने) होय. आणि तसेच म्हटले आहे – "आगमाची (परियत्तीची) स्पष्टता सिद्ध होते," किंवा सर्व कायिक आणि वाचिक प्रयोगांच्या निर्दोषतेने. कारण ज्याचा कायिक आणि वाचिक प्रयोग अत्यंत शुद्ध असतो, तो पश्चात्तापविरहित (विप्पटिसाररहित) असल्यामुळे एकाग्रचित्त होऊन परियत्तीमध्ये (बुद्धवचनाच्या अभ्यासात) विशारद (कुशल) होतो.

Nānappakārapaṭivedhadīpakenātiādinā [Pg.32] atthabyañjanesu therassa evaṃ-saddasuta-saddānaṃ asammohadīpanato catuppaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti. Tattha sotappabhedapaṭivedhadīpakenāti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti. Manodiṭṭhikaraṇānaṃ pariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārappaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ-saddena yojetvā, savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammā visesena sotāvadhānappaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Manasā anupekkhitāti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhayo’’tiādinā nayena manasā anu anu pekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhanti bhūtāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā.

"नाना प्रकारच्या प्रतिवेधाला (आकलनाला) प्रकाशित करणाऱ्या..." इत्यादींद्वारे स्थविरांच्या 'एवं' आणि 'सुत' या शब्दांच्या अर्थ व व्यंजनांमधील असंमोह (भ्रमरहितता) प्रकाशित करण्यावरून चार पटिसंभिदांच्या (प्रतिसंभिदांच्या) वशाने अर्थाची योजना दाखवली आहे. त्यामध्ये, "श्रोत्रप्रभेदाच्या प्रतिवेधाला प्रकाशित करणाऱ्या" याद्वारे हा 'सुत' (ऐकलेले) शब्द 'एवं' शब्दाच्या सान्निध्यामुळे किंवा पुढे सांगण्यात येणाऱ्याच्या अपेक्षेने सामान्यतः ऐकण्यायोग्य धम्मविशेषाचा स्पर्श करतो, हे दाखवले आहे. मन आणि दृष्टीचे साधन असलेल्या परियत्तिधम्मांचे अनुपेक्षण (वारंवार चिंतन) आणि सुप्रतिवेध (उत्तम आकलन) हे विशेषतः मनसिकाराशी (विचाराशी) संबंधित आहेत; म्हणून त्यांना सांगितलेल्या पद्धतीने योनिसोमनसिकार प्रकाशित करणाऱ्या 'एवं' शब्दाशी जोडून, आणि श्रवण, धारण व वाचिक परिचय रूप असलेले परियत्तिधम्म हे विशेषतः श्रोत्रावधानाशी (लक्षपूर्वक ऐकण्याशी) संबंधित आहेत; म्हणून त्यांना अविक्खेप (चित्ताची एकाग्रता) प्रकाशित करणाऱ्या 'सुत' शब्दाशी जोडून दाखवत, ते शासनाच्या संपत्तीसाठी धम्मश्रवणामध्ये उत्साह निर्माण करतात. त्यामध्ये 'धम्मा' म्हणजे परियत्तिधम्म (बुद्धवचन) होय. 'मनाने अनुपेक्षित' (मनाने वारंवार विचार केलेले) म्हणजे "येथे शील सांगितले आहे, येथे समाधी, येथे प्रज्ञा, येथे एवढे अनुसंधि (संबंध) आहेत" इत्यादी पद्धतीने मनाने वारंवार विचार केलेले होय. 'दृष्टीने सुप्रतिविद्ध' (सम्यक् दृष्टीने उत्तम प्रकारे आकलन केलेले) म्हणजे निज्झानक्खंती (चिंतन-क्षमता) रूप असलेल्या किंवा ज्ञातपरिज्ञा नावाच्या दृष्टीने (ज्ञानाने) ठिकठिकाणी सांगितलेल्या रूप आणि अरूप धम्मांना "असे रूप आहे, एवढे रूप आहे" इत्यादी प्रकारे चांगल्या प्रकारे निश्चित करून आकलन केलेले होय.

Sakalena vacanenāti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ. Asappurisabhūminti akataññutaṃ, ‘‘idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti (pārā. 195) evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ. Sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mamedaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakanti? Nayidamevaṃ, ‘‘evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘bhagavā parinibbuto, ayañca āyasmā desanākusalo idāni dhammaṃ deseti, sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto, kiṃ nu kho sayaṃ sacchikataṃ dhammaṃ deseti, udāhu bhagavato eva vacanaṃ yathāsuta’’nti, evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti. Attano adahantoti ‘‘mameda’’nti attani aṭṭhapento. Appetīti [Pg.33] nidasseti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammoyeva netti dhammanetti.

"सकलेन वचनेन" (संपूर्ण वचनाने) असे म्हटले आहे, कारण पूर्वी तीन पदांनी स्वतंत्रपणे जोडले गेले होते. "असप्पुरिसभूमि" (असत्पुरुष-भूमी) म्हणजे कृतघ्नता, "येथे एखादा पापी भिक्खू तथागतांनी प्रवेदिलेल्या (सांगितलेल्या) धम्म-विनयाचा अभ्यास करून तो स्वतःचाच आहे असे मानतो" (पाराजिक १९५) याप्रमाणे सांगितलेली अनार्य व्यवहाराची अवस्था होय. तीच अनार्य व्यवहाराची अवस्था म्हणजे 'असद्धम्म' (असद्धर्म) होय. पण मग, थेर आनंदांना "हे माझे वचन आहे" असा अभिमान नसल्यामुळे आणि महाकस्सप थेर इत्यादींना तशी शंका नसल्यामुळे, 'असत्पुरुष-भूमीचे अतिक्रमण' इत्यादी वचन निरर्थक नाही का? असे नाही, "असे मी ऐकले" (एवं मे सुतं) असे म्हणणाऱ्याने हाही अर्थ स्पष्ट केला आहे, असे दर्शविले आहे. परंतु काही जण म्हणतात की, "देवतांच्या विचारांच्या अपेक्षेने तसे वचन असल्यामुळे अशी शंका घेण्यास वाव नाही." कारण त्या क्षणी काही देवतांच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला की, "भगवान परिनिर्वृत झाले आहेत, आणि हे आयुष्यमान (आनंद) जे देशनेत कुशल आहेत, ते आता धम्म देशना करीत आहेत. शाक्य कुळात उत्पन्न झालेले, तथागतांचे बंधू आणि चुलत भाऊ असलेले हे (आनंद) स्वतः साक्षात्कृत केलेल्या धम्माची देशना करीत आहेत की भगवंतांचेच वचन जसे ऐकले तसे सांगत आहेत?" अशा प्रकारे, त्यांच्या शंकेच्या प्रकारावरून असत्पुरुष-भूमीमध्ये प्रवेश न करणे आणि तिचे अतिक्रमण करणे इत्यादी स्पष्ट केले आहे. 'अत्तनो अदहन्तो' (स्वतःकडे न घेणारा) म्हणजे "हे माझे आहे" असे स्वतःवर न लादणारा. 'अप्पेति' म्हणजे दर्शवितो. ऐहिक (दिट्ठधम्मिक), पारलौकिक (साम्परायिक) आणि परमार्थ यांमध्ये प्राण्यांना योग्य रीतीने नेतो म्हणून तो 'नेत्ति' (मार्गदर्शक) आहे; धम्म हाच नेत्ति असल्याने तो 'धम्मनेत्ति' (धम्ममार्गदर्शक) होय.

Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā. Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ vimati. Assaddhiyaṃ vināseti bhagavatā bhāsitattā sammukhā cassa paṭiggahitattā khalitaduruttādiggahaṇadosābhāvato ca. Ettha ca pañcamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā catasso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā, pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ.

अत्यंत दृढ झालेली चिकित्सा (संशय) म्हणजे 'कङ्खा' (शंका) होय. फारशी द्विधा मनःस्थिती नसून केवळ मताचा भेद असणे म्हणजे 'विमति' होय. भगवंतांनी स्वतः भाष्य केल्यामुळे, त्यांच्या सन्मुख ते ग्रहण केले गेल्यामुळे आणि चुकीचे किंवा वाईट बोलणे इत्यादी ग्रहण करण्याच्या दोषाचा अभाव असल्यामुळे ते अश्रद्धेचा विनाश करते. आणि येथे पाचव्यापासून सुरू होणाऱ्या तीन अर्थ-योजना 'एवं' शब्दाला आकार इत्यादी अर्थांमध्ये विशेष ग्रहण न करताच घेऊन दर्शविल्या आहेत. त्यानंतरच्या चार योजना 'एवं' शब्दाला केवळ 'आकार' अर्थामध्येच घेऊन स्पष्ट केल्या आहेत. परंतु शेवटच्या तीन योजना अनुक्रमे आकार-अर्थ, निदर्शन-अर्थ (उदाहरणार्थ) आणि अवधारण-अर्थ (निश्चयार्थ) यांमध्ये 'एवं' शब्दाला घेऊन जोडल्या आहेत, असे समजावे.

Eka-saddo aññaseṭṭhaasahāyasaṅkhādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) aññatthe dissati, ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (dī. ni. 1.228; pārā. 11) seṭṭhe, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu (dī. ni. 1.405; 2.215; ma. ni. 1.80; saṃ. ni. 3.63; cūḷava. 445) asahāye ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) saṅkhāyaṃ. Idhāpi saṅkhāyanti dassento āha – ‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’ti. Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayappaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati, so eko evāti hi attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitappaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo attho abhisamayaṭṭhoti pīḷanādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha [Pg.34] pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpo dukkhadukkhatādivasena santapanaṃ paridahanaṃ.

'एक' हा शब्द अन्य (दुसरा), श्रेष्ठ, असहाय (एकटा) आणि संख्या इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की, "आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे, असे काही जण म्हणतात" (मज्झिम निकाय ३.२७) इत्यादींमध्ये तो 'अन्य' या अर्थात आढळतो. "चित्ताची एकाग्रता" (दीघ निकाय १.२२८; पाराजिक ११) इत्यादींमध्ये 'श्रेष्ठ' या अर्थात आढळतो. "एकटाच एकांतात गेलेला" (दीघ निकाय १.४०५; २.२१५; मज्झिम निकाय १.८०; संयुत्त निकाय ३.६३; चुलवग्ग ४४५) इत्यादींमध्ये 'असह्य' (एकटा) या अर्थात आढळतो. "भिक्खूंनो, ब्रह्मचर्यवासासाठी एकच क्षण आणि एकच वेळ आहे" (अंगुत्तर निकाय ८.२९) इत्यादींमध्ये 'संख्या' या अर्थात आढळतो. येथेही तो संख्या या अर्थातच आहे, हे दर्शविताना म्हटले आहे – "'एक' हा गणनेच्या परिच्छेदाचा निर्देश आहे." 'काळ आणि समय' म्हणजे योग्य काळ आणि प्रत्यय-सामग्री (कारणांची अनुकूलता). 'क्षण' म्हणजे संधी (अवकाश). कारण तथागतांचा उत्पाद (जन्म) इत्यादी हा मार्ग-ब्रह्मचर्यासाठी संधी आहे, कारण तो त्या प्रत्ययाच्या प्राप्तीचा हेतू आहे. क्षण हाच समय आहे. ज्याला क्षण आणि समय म्हटले जाते, तो एकच आहे, असा याचा अर्थ आहे. 'महासमय' म्हणजे मोठा समूह. 'समय' म्हणजे शिक्षापद पूर्ण करण्याचा हेतू देखील. 'समयप्पवादक' म्हणजे दृष्टीचा (मतांचा) प्रवाद करणारे. कारण तेथे बसलेले तीर्थंकर (इतर पंथांचे उपदेशक) आपापल्या सिद्धांतांचे (समयांचे) प्रतिपादन करतात. 'अत्थाभिसमय' म्हणजे हिताची प्राप्ती. जो साक्षात्कृत केला पाहिजे तो 'अभिसमय' होय. 'अभिसमय' हाच अर्थ आहे, म्हणून 'अभिसमयार्थ' (अभिसमयट्ठो) म्हणजे पीडन इत्यादींना साक्षात्कृत करण्याच्या भावाने एकरूप करून सांगितले आहे. किंवा अभिसमयाच्या म्हणजेच प्रतिवेधाच्या (ज्ञानाच्या) विषय बनलेला अर्थ म्हणजे 'अभिसमयार्थ' होय, म्हणून त्यांनाच त्या प्रकारे एकतेने सांगितले आहे. त्यामध्ये, दुःखसत्याचे 'पीडन' म्हणजे त्या दुःखाने युक्त असलेल्या प्राण्याची हिंसा करणे आणि त्याला असमर्थ बनवणे होय. 'संताप' म्हणजे दुःख-दुःखता इत्यादींमुळे होणारा संताप आणि जळजळ होय.

Tattha sahakārikāraṇe sanijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Sameti ettha, etena vā saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambaddho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti samayo, pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo abhisametabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā. Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Assāti samayasaddassa. Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato, desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca.

त्यामध्ये, सहकारी कारणांमध्ये जे एकत्र येते किंवा समवेत होते, तो 'समय' म्हणजे समवाय (संयोग) होय. ज्यामध्ये मार्ग-ब्रह्मचर्य त्याच्या आधारभूत पुद्गलांशी (व्यक्तींशी) एकत्र येते, तो 'समय' म्हणजे क्षण होय. ज्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी किंवा स्वभावधर्म हा सहजात इत्यादींशी किंवा उत्पाद इत्यादींशी जोडला जातो, तो 'समय' म्हणजे काळ होय. कारण केवळ धर्मांच्या प्रवृत्तीमुळे वास्तविक पाहता काळ अस्तित्वात नसला तरी, धर्मांच्या प्रवृत्तीचे अधिकरण आणि करण याप्रमाणे केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेल्या रूपाने त्याचा व्यवहार केला जातो. अवयवांचे समान किंवा एकत्र गमन, प्रवृत्ती किंवा वास्तव्य म्हणजे 'समय' म्हणजेच समूह होय, जसे की 'समुदाय'. कारण अवयवांचे एकत्र राहणे म्हणजेच समूह होय. उर्वरित प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समागमात ज्याच्यापासून फळ प्राप्त होते, उत्पन्न होते आणि प्रवृत्त होते, तो 'समय' म्हणजे हेतू होय, जसे की 'समुदय'. जो संयोजनभावामुळे संबद्ध होऊन आपल्या विषयात प्रवृत्त होतो, किंवा दृढ ग्रहणामुळे संयुक्त होऊन प्राणी ज्याच्याद्वारे आपापल्या अभिनिवेशानुसार प्रवृत्त होतात, तो 'समय' म्हणजे दृष्टी होय. कारण दृष्टीच्या संयोजनाने प्राणी अत्यंत बांधले जातात. 'समिती' म्हणजे संगती किंवा एकत्र येणे, तो 'समय' म्हणजे प्राप्ती होय. समतेचे गमन किंवा सम्यक गमन म्हणजेच दूर जाणे, तो 'समय' म्हणजे प्रहाण (त्याग) होय. ज्ञानाने सन्मुख होऊन जे सम्यक रीतीने जाणले पाहिजे (साक्षात्कृत केले पाहिजे), तो 'अभिसमय' म्हणजे धर्मांचा अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव होय. सन्मुख भावाने जो सम्यक रीतीने जाणतो किंवा समजतो, तो 'अभिसमय' म्हणजे धर्मांच्या अविपरीत स्वभावाचा बोध होय. अशा प्रकारे त्या त्या अर्थामध्ये 'समय' शब्दाची प्रवृत्ती समजावी. 'समय' शब्दाच्या अर्थ-उद्धारामध्ये 'अभिसमय' शब्दाचे उदाहरण सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. 'अस्स' म्हणजे 'समय' शब्दाचा. येथे समवाय इत्यादी अर्थांचा संभव नसल्यामुळे आणि देश, देशक (उपदेशक) व परिषदेप्रमाणे सूत्राचे निदान (संदर्भ) म्हणून काळाचा निर्देश करणे आवश्यक असल्यामुळे, येथे 'काळ' हाच अर्थ योग्य आहे.

Kasmā panettha aniyamitavaseneva kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti āha – ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samayasaddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ye vā ime’’tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ jhānasamāpattīhi vītināmanakālo, visesato sattasattāhāni. Suppakāsāti dasasahassilokadhātuyā pakampanaobhāsapātubhāvādīhi [Pg.35] pākaṭā. Yathāvuttabhedesu eva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘yo cāya’’ntiādimāha. Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitappaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo, ariyatuṇhībhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, karuṇākiccaparahitappaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayoyeva.

येथे ऋतू, वर्ष इत्यादींद्वारे मर्यादित न करता अनियंत्रित (अनियमित) रूपानेच काळ का दर्शविला आहे? हे सांगण्यासाठी 'तत्थ किञ्चापि' (तेथे जरी काही असले तरी) इत्यादी म्हटले आहे. ऋतू, वर्ष इत्यादींद्वारे नियम (मर्यादा) न करता 'समय' शब्दाचा प्रयोग केल्याने हा देखील लाभ प्राप्त होतो, हे दर्शविण्यासाठी 'ये वा इमे' (किंवा हे जे) इत्यादी म्हटले आहे. कारण सामान्य निर्देश हा विशेषामध्येच पर्यवसित होतो. तेथे 'दिट्ठधम्मसुखविहारसमय' (दृष्टधर्मसुखविहारसमय) म्हणजे दररोज ध्यानसमापत्तींमध्ये काळ व्यतीत करणे होय, विशेषतः सात-सात आठवडे (सत्तसत्ताहानि). 'सुप्पकासा' (सुप्रकाशित) म्हणजे दहा हजार लोकधातूंच्या कंपनाने, प्रकाशाच्या प्रकटीकरणाने इत्यादींद्वारे प्रकट झालेले. यथावक्त (वर सांगितलेल्या) भेदांमधीलच समयांच्या एका भागाला दुसऱ्या प्रकारे संग्रहित करून दाखवण्यासाठी 'यो चायं' (आणि हा जो) इत्यादी म्हटले आहे. कारण ज्ञानकृत्यसमय आणि आत्महितप्रतिपत्तिसमय हा 'अभिसंबोधिसमय' (पूर्ण संबोधीचा काळ) आहे, 'अरियतुण्हिभावसमय' (आर्य तूष्णीभावसमय) हा 'दिट्ठधम्मसुखविहारसमय' आहे, आणि कारुण्यकृत्य-परहितप्रतिपत्ति-धम्मकथासमय हा 'देसनासमय' (देशनासमय) च आहे.

Karaṇavacanena niddeso katoti sambandho. Tatthāti abhidhammavinayesu. Tathāti bhummakaraṇehi. Adhikaraṇattho ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto, sāyanhe gacchatī’’ti ca ādīsu, samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ sambhūto’’tiādīsu, evaṃ idhāpīti dassento āha – ‘‘adhikaraṇaṃ…pe… dhammāna’’nti. Yasmiṃ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃ eva kāle, dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Yathā ‘‘gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato’’ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi ‘‘yasmiṃ samaye, tasmiṃ samaye’’ti ca vutte ‘‘satī’’ti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā, phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyatīti. Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe, yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi, paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe hetumhi paccayasamavāye ca phassādayopi hontīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha – ‘‘khaṇa…pe… lakkhīyatī’’ti.

'करणवचनाने (तृतीया विभक्तीने) निर्देश केला आहे' हा संबंध आहे. 'तेथे' म्हणजे अभिधम्म आणि विनयामध्ये. 'तसेच' म्हणजे सप्तमी आणि तृतीया विभक्तीने. अधिकरण अर्थ म्हणजे आधार अर्थ होय. 'भाव' म्हणजे क्रिया; एका क्रियेने दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण दर्शविणे म्हणजे 'भावेन भाव लक्षण' (भावेनभावलक्षण) होय. तेथे ज्याप्रमाणे स्वभावधर्माने परिच्छिन्न असलेला काळ स्वतः परमार्थतः अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेला) असूनही, त्या क्षणी प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांच्या पूर्वी आणि नंतरच्या अभावामुळे आधारभावाने जाणला जातो, जसे की 'पूर्वान्हात जन्मला, सायंकाळी जातो' इत्यादींमध्ये; आणि अवयवांशिवाय समूह हा अविद्यमान असूनही केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेला अवयवांच्या आधारभावाने प्रज्ञप्त केला जातो, जसे की 'झाडावर फांदी, यवराशीमध्ये उत्पन्न झालेला' इत्यादींमध्ये; त्याचप्रमाणे येथेही आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'अधिकरणं...पे... धम्मानं' (धर्मांचे अधिकरण... इत्यादी). ज्या काळात किंवा ज्या धर्मसमूहात कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते, त्याच काळात आणि धर्मसमूहात स्पर्शादी धर्मही असतात, हाच येथे अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे 'गाईंचे दोहन केले जात असताना गेला, दोहन झाल्यावर आला' या दोहनक्रियेने गमनक्रिया लक्षित होते, त्याचप्रमाणे येथेही 'ज्या समयाला, त्या समयाला' असे म्हटले असता 'असताना' (सति) हा अर्थ समजलाच जातो, कारण पदार्थाचा अस्तित्वाशी वियोग नसतो. म्हणून समयाच्या अस्तित्वाच्या क्रियेने चित्ताची उत्पादक्रिया आणि स्पर्शादींची भवनक्रिया (अस्तित्वक्रिया) लक्षित होते. 'ज्या समयाला' म्हणजे ज्या नवव्या क्षणी, ज्या योनिशोमनसिकार इत्यादी हेतू असताना किंवा प्रत्ययसामग्री असताना कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते, त्याच क्षणी, हेतूत आणि प्रत्ययसामग्रीत स्पर्शादी धर्मही असतात. अशा प्रकारे दोन्ही ठिकाणी 'समय' शब्दात सप्तमीचा निर्देश लक्षणभूत भावाने युक्त आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'खण...पे... लक्खीयती' (क्षण... इत्यादी लक्षित होते).

Hetuattho karaṇattho ca sambhavati ‘‘annena vasati, ajjhenena vasati, pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya. Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇe vatthusmiṃ taṃ puggalaṃ paṭipucchitvā [Pg.36] vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññāpento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viya.

जसे 'अन्नामुळे राहतो, अध्ययनामुळे राहतो, कुऱ्हाडीने कापतो, कुदळीने खणतो' इत्यादींमध्ये हेतू अर्थ आणि करण अर्थ संभवतो, तसेच येथेही आहे. कारण (विनय नियमांचे) उल्लंघन ऐकून, भिक्खू संघाला एकत्रित करून, घडलेल्या प्रकरणाविषयी त्या व्यक्तीला विचारून आणि त्याचा निषेध करून, त्या प्रकरणाच्या घडलेल्या काळाचे उल्लंघन न करता, त्याच काळात शिक्षापदे (नियम) प्रज्ञप्त करत भगवान विहार करतात आणि तिसऱ्या पाराजिका इत्यादींप्रमाणे शिक्षापद प्रज्ञप्तीच्या हेतूची अपेक्षा करतात.

Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitappaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tadatthajotanatthanti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ. Upayogavacananiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ ajjhetī’’ti. Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattibyattayo katoti dasseti.

आरंभापासून घेऊन देशनेच्या समाप्तीपर्यंत अत्यंत निरंतरपणे परहितप्रतिपत्ती नावाच्या कारुण्यविहाराने युक्त राहून. 'त्या अर्थाच्या प्रकटीकरणासाठी' म्हणजे अत्यंतसंयोग अर्थाच्या प्रकटीकरणासाठी. द्वितीया विभक्तीचा निर्देश केला आहे, जसे 'महिनाभर अभ्यास करतो' (मासं अज्झेति) यामध्ये. 'पोराणा' म्हणजे अट्ठकथाचार्य (अट्टकथाचार्य). 'अभिलापमात्रभेद' म्हणजे केवळ बोलण्यातील फरक. याद्वारे सुत्त आणि विनयामध्ये विभक्तीचा व्यत्यय (बदल) केला आहे, हे दर्शवितात.

Idāni ‘‘bhagavā’’ti imassa atthaṃ dassento āha – ‘‘bhagavāti garū’’tiādi. Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ, seṭṭhaguṇasahacaraṇaṃ seṭṭhanti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Yasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato. Garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho. Sippādisikkhāpakā garū honti, na ca gāravayuttā, ayaṃ pana tādiso na hoti, tasmā garūti vatvā gāravayuttoti vuttanti keci. Vuttoyeva, na idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.

आता 'भगवा' या शब्दाचा अर्थ दर्शविताना म्हणतात - 'भगवाति गरू' (भगवा म्हणजे गुरू/आदरणीय) इत्यादी. 'भगवा' हा शब्द श्रेष्ठ आहे म्हणजे श्रेष्ठवाचक शब्द आहे; श्रेष्ठ गुणांच्या सहचर्यामुळे त्याला 'श्रेष्ठ' म्हटले आहे. अथवा, 'उच्चारला जातो तो शब्द' म्हणजे अर्थ. ज्याअर्थी 'भगवा' या शब्दाने सांगण्याजोगा जो अर्थ आहे, तो श्रेष्ठ आहे, हा याचा अर्थ आहे. 'भगवाति वचनमुत्तमं' (भगवा हा उत्तम शब्द आहे) यामध्येही हाच नियम आहे. 'गारवयुक्त' (आदरयुक्त) म्हणजे गुरुभावाने युक्त, गुरुगुणांच्या योगामुळे. किंवा जो अत्यंत आदरास पात्र आहे तो 'गारवयुक्त' म्हणजे आदरास पात्र, हा अर्थ आहे. शिल्प इत्यादी शिकवणारे गुरू असतात, पण ते 'गारवयुक्त' (अशा श्रेष्ठ आदराने युक्त) नसतात, परंतु हे (भगवान) तसे नाहीत; म्हणून 'गुरू' असे म्हणून 'गारवयुक्त' म्हटले आहे, असे काही जण म्हणतात. हा अर्थ (विशुद्धिमार्गात) सांगितलेलाच आहे, येथे सांगण्याची गरज नाही, कारण हा ग्रंथ (ही अट्ठकथा) विशुद्धिमार्गाचाच एक भाग आहे, असा अभिप्राय आहे.

Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotīti ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ. Vajirasaṅghātasamānakāyo parehi abhejjasarīrattā. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci sakkā antarāyo kātunti. Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa evanti niddisanato. Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāpattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho mayā sutaṃ, na anussutikaṃ, na paramparābhatanti imassa atthassa dīpanato. Kālasampattiṃ niddisati ‘‘bhagavā’’ti padassa sannidhāne payuttassa samayasaddassa kālassa buddhuppādappaṭimaṇḍitabhāvadīpanato[Pg.37]. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati –

धम्मशरीर प्रत्यक्ष करतो, कारण 'हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय देशित व प्रज्ञप्त केला आहे, तोच माझ्या पश्चात तुमचा शास्ता (गुरू) असेल' (दी. नि. २.२१६) या वचनावरून धम्माचे शास्तृत्व सिद्ध होते, म्हणून असे म्हटले आहे. वज्रसंघातासारखी (वज्रासारखी सुदृढ) काया असलेले, कारण इतरांद्वारे त्यांचे शरीर अभेद्य होते. कारण भगवंतांच्या रूपकायेला कोणीही इजा पोहचवू शकत नाही. 'देशनासंपत्ती' निर्देशित करतात, कारण पुढे सांगण्यात येणाऱ्या संपूर्ण सुत्ताचा 'अशा प्रकारे' (एवं) असा निर्देश केला आहे. 'श्रावकसंपत्ती' निर्देशित करतात, कारण पटिसंभिदा (प्रतिसंविदा) प्राप्त केलेल्या आणि पाच स्थानांवर भगवंतांनी 'एतदग्ग' (सर्वश्रेष्ठ) म्हणून प्रस्थापित केलेल्या माझ्यासारख्या महाश्रावकाने हे ऐकले आहे, आणि ते माझ्याद्वारे ऐकले गेले आहे, केवळ ऐकीव माहिती नाही किंवा परंपरेने आलेले नाही, हा अर्थ स्पष्ट होतो. 'कालसंपत्ती' निर्देशित करतात, कारण 'भगवा' या शब्दाच्या सान्निध्यात वापरलेल्या 'समय' शब्दाने काळाची बुद्धोत्पादाने सुशोभित असलेली अवस्था दर्शविली आहे. कारण बुद्धोत्पाद हीच सर्वश्रेष्ठ कालसंपत्ती आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे -

‘‘Kappakasāye kaliyuge, buddhuppādo aho mahacchariyaṃ;

Hutāvahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti. (dī. ni. ṭī. 1.1;

saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 devatāsaṃyutta);

'कल्पकषाय आणि कलियुगात बुद्धोत्पाद होणे हे मोठे आश्चर्य आहे; जणू अग्नीच्या मध्यभागी उमललेले आणि मकरंदाने युक्त असलेले कमळच होय.'

Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanabhāvato.

'भगवा' या शब्दाने 'देशकसंपत्ती' (उपदेशकाची संपत्ती) निर्देशित करतात, कारण हा शब्द गुणांनी विशिष्ट, प्राण्यांमध्ये उत्तम, गुरू आणि आदराचे वाचक आहे.

Evaṃnāmake nagareti kathaṃ panetaṃ nagaraṃ evaṃnāmakaṃ jātanti? Vuccate, yathā kākandassa isino nivāsaṭṭhāne māpitā nagarī kākandī, mākandassa nivāsaṭṭhāne māpitā mākandī, kusambassa nivāsaṭṭhāne māpitā kosambīti vuccati, evaṃ savatthassa isino nivāsaṭṭhāne māpitā nagarī sāvatthīti vuccati. Evaṃ tāva akkharacintakā vadanti. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – ‘‘yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ, sabbamettha atthī’’ti sāvatthi. Satthasamāyoge ca ‘kiṃ bhaṇḍamatthī’ti pucchite ‘sabbamatthī’ti vacanamupādāya sāvatthi.

"अशा नावाच्या नगरात" असे म्हटले असता, हे नगर अशा नावाचे कसे झाले? उत्तर दिले जाते की, ज्याप्रमाणे काकंद ऋषींच्या निवासस्थानी वसविलेले नगर 'काकंदी', माकंद ऋषींच्या निवासस्थानी वसविलेले नगर 'माकंदी', आणि कुसंब ऋषींच्या निवासस्थानी वसविलेले नगर 'कोसँबी' म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे सवत्थ ऋषींच्या निवासस्थानी वसविलेले नगर 'सावत्थी' म्हटले जाते. व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) तर असे म्हणतात. परंतु अट्ठकथाचार्य म्हणतात – "मनुष्यांच्या उपभोग आणि परिभोगासाठी जे काही आवश्यक आहे, ते सर्व येथे आहे" म्हणून ते 'सावत्थी' होय. तसेच, व्यापारी तांड्यांच्या (सत्थ) भेटीच्या वेळी 'कोणता माल (भांडं) आहे?' असे विचारले असता, 'सर्व काही आहे' (सब्बं अत्थि) या उत्तरावरून 'सावत्थी' हे नाव पडले.

‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;

Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccati. (ma. ni. aṭṭha. 1.14;

khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalasuttavaṇṇanā;

udā. aṭṭha. 5;

paṭi. ma. 2.1.184);

"सावत्थीमध्ये नेहमी सर्व प्रकारची उपकरणे (सामग्री) एकत्रित असतात; त्यामुळे, 'सर्व काही येथे उपलब्ध आहे' या अर्थाने याला 'सावत्थी' म्हटले जाते."

‘‘Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ;

Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ.

"कोसल देशाचे हे रमणीय, दर्शनीय आणि मनोरम नगर आहे; जे दहा प्रकारच्या आवाजांनी गजबजलेले असून अन्न व पेयांनी समृद्ध आहे."

‘‘Vuddhiṃ vepullataṃ pattaṃ, iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ;

Āḷakamandāva devānaṃ, sāvatthipuramuttama’’nti. (ma. ni. aṭṭha. 1.14;

khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalasuttavaṇṇanā);

"वृद्धी आणि विपुलतेला प्राप्त झालेले, समृद्ध, संपन्न आणि मनोरम; देवांच्या आळकमंदा (अलकापुरी) नगरीप्रमाणे हे उत्तम सावत्थी नगर आहे."

Avisesenāti na visesena, vihārabhāvasāmaññenāti attho. Iriyāpathavihāro…pe… vihāresūti iriyāpathavihāro dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu. Samaṅgiparidīpananti samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Etanti viharatīti etaṃ padaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘idhekacco gihisaṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.241) iriyāpathavihāre āgataṃ, ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi [Pg.38]… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (dha. sa. 499; vibha. 624) dibbavihāre, ‘‘so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230, vibha. 642, 643) brahmavihāre, ‘‘so khohaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi, samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) ariyavihāre.

'अविसेसेन' (विशेष नसलेले) म्हणजे विशेष रूपाने नव्हे, तर विहाराच्या सामान्य भावाने, असा अर्थ आहे. 'इरियापथविहार...पे... विहारांमध्ये' म्हणजे इरियापथविहार, दिब्बविहार (दिव्यविहार), ब्रह्मविहार आणि अरियविहार (आर्यविहार) या चार विहारांमध्ये. 'समङ्गीपरिदीपनं' म्हणजे समङ्गीभावाचे (युक्त असण्याचे) प्रकटीकरण होय. 'एतं' म्हणजे 'विहरति' (विहार करतो/राहतो) हे पद होय. कारण की, "येथे एखादा गृहस्थांशी संसृष्ट होऊन, त्यांच्या आनंदात आनंदी आणि दुःखात दुःखी होऊन विहरतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये ते 'इरियापथविहारा'च्या संदर्भात आले आहे; "भिक्खून्नों, ज्या वेळी भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये ते 'दिब्बविहारा'च्या संदर्भात आले आहे; "तो मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये ते 'ब्रह्मविहारा'च्या संदर्भात आले आहे; "हे अग्निवेश्न, मी त्या कथेच्या शेवटी त्याच पूर्वीच्या समाधीनिमित्तावर चित्त अध्यात्मतः प्रस्थापित करतो, शांत करतो, एकाग्र करतो, समाहित करतो, ज्यायोगे मी नेहमी विहरतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये ते 'अरियविहारा'च्या संदर्भात आले आहे.

Tattha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā, kāyappayogo. Tassā pavattanūpāyabhāvato ṭhānādi iriyāpatho. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Atha vā iriyati pavattati etena attabhāvo, kāyakiccaṃ vāti iriyā, tassā pavattiyā upāyabhāvato pathoti iriyāpatho, ṭhānādi eva. So ca atthato gatinivattiādiākārena pavatto catusantatirūpappabandho eva. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro. Divi bhavo dibbo, tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho. Tattha yo dibbānubhāvo, tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo, abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo, dibbo ca so vihāro cāti dibbavihāro, catasso rūpāvacarasamāpattiyo. Arūpasamāpattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Brahmānaṃ, brahmāno vā vihārā brahmavihārā, catasso appamaññāyo. Ariyo, ariyānaṃ vā vihāro ariyavihāro, cattāri sāmaññaphalāni. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanantiādi yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti, tathāpi upādinnakasarīrassa ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā vā bhagavā yattha katthaci vasanto veneyyānaṃ dhammaṃ desento nānāsamāpattīhi ca kālaṃ vītināmento vasatīti sattānaṃ attano ca vividhahitasukhaṃ harati upaneti uppādeti, tasmā vividhaṃ haratīti viharatīti evamettha attho veditabbo.

तेथे, हालचाल करणे किंवा प्रवृत्त होणे म्हणजे 'इरिया' (चर्या), जो शारीरिक प्रयोग आहे. तिच्या प्रवृत्तीचा उपाय (मार्ग) असल्यामुळे उभे राहणे इत्यादींना 'इरियापथ' (शारीरिक स्थिती) म्हटले जाते. कारण उभे राहण्याने युक्त असलेला मनुष्य शरीराने काहीतरी करतो किंवा चालणे इत्यादींपैकी कोणत्याही एका स्थितीने युक्त असतो. अथवा ज्याच्याद्वारे हा आत्मभाव (शरीर) किंवा शारीरिक कार्य प्रवृत्त होते ती 'इरिया' होय, आणि तिच्या प्रवृत्तीचा उपाय असल्यामुळे तो 'पथ' (मार्ग) होय, म्हणून 'इरियापथ' म्हणजे उभे राहणे इत्यादीच होय. आणि तो अर्थतः गमन (चालणे), निवृत्ती (थांबणे) इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होणारा चार प्रकारच्या संततीचा रूप-प्रबंधच आहे. विहरण करणे (राहणे), किंवा ज्याच्याद्वारे विहरतो तो 'विहार' होय. स्वर्गात उत्पन्न होणारे ते 'दिब्ब' (दिव्य), तेथे बहुतांश प्रवृत्ती असल्यामुळे ब्रह्मपारिसज्ज इत्यादी देवलोकात उत्पन्न होणे असा अर्थ आहे. तेथे जो दिव्य प्रभाव आहे, त्यासाठी जो कारणीभूत ठरतो तो 'दिब्ब' होय, किंवा अभिज्ञांच्या प्राप्तीमुळे महान गती असलेला असल्यामुळे तो 'दिब्ब' होय; आणि तो दिव्य असून विहारही आहे म्हणून 'दिब्बविहार' म्हणजे चार रूपावचर समापत्ती होय. अरूप समापत्तींचाही यातच समावेश होतो. ब्रह्मांचे किंवा ब्रह्मांसारखे जे विहार आहेत ते 'ब्रह्मविहार' होत, ज्या चार अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) आहेत. आर्य पुरुषांचे किंवा आर्यांचे जे विहार आहेत ते 'अरियविहार' होत, जे चार सामञ्ञफल (श्रामण्यफळ) आहेत. कारण, जरी भगवान एकाच इरियापथाने दीर्घकाळपर्यंत आपला आत्मभाव (शरीर) टिकवून ठेवण्यास समर्थ होते, तरीही "एकाच इरियापथाने पीडा होते" इत्यादी जे म्हटले आहे, ते उपात्त (कर्मज) शरीराचा हाच स्वभाव आहे हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. अथवा, ज्याअर्थी भगवान जेथे कोठे राहत असताना, विनेय (उपदेशयोग्य) लोकांना धम्मदेशना देत आणि विविध समापत्तींमध्ये काळ घालवत राहत असत, आणि अशा प्रकारे प्राण्यांचे व स्वतःचे विविध हित व सुख प्राप्त करून देत, उत्पन्न करत असत; म्हणून 'विविध प्रकारे (हित-सुख) प्राप्त करून देणे' या अर्थाने 'विहरति' (विहार करतात) असा अर्थ येथे समजला पाहिजे.

Jetassa [Pg.39] rājakumārassāti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto. Sotasaddo viya hi kattusādhano jetasaddo. Atha vā raññā pasenadikosalena attano paccatthikajane jite jātoti jeto. Rañño hi jayaṃ āropetvā kumāro jitavāti jetoti vutto. Maṅgalakāmatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto. Maṅgalakāmatāya hi jeyyoti etasmiṃ atthe jetoti vuttaṃ. Vitthāro panātiādinā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti ettha sudatto nāma so, gahapati, mātāpitūhi katanāmavasena, sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi. Tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti, anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭīhi santhārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccatīti imamatthaṃ nidasseti.

'जेत राजकुमाराच्या' यामध्ये जो आपल्या शत्रूंना जिंकतो तो 'जेत' होय. कारण 'सोत' (श्रोत) शब्दाप्रमाणे 'जेत' हा शब्द कर्तृवाचक आहे. अथवा राजा पसेनदी कोसलाने आपल्या शत्रूंना जिंकले असता त्याचा जन्म झाला म्हणून तो 'जेत' होय. कारण राजाच्या विजयाचा आरोप करून, 'राजकुमाराने जिंकले' या अर्थाने त्याला 'जेत' म्हटले गेले. किंवा मङ्गल (कल्याण) इच्छिण्याच्या भावनेने त्याचे हेच नाव ठेवले गेले म्हणून तो 'जेत' होय. कारण मङ्गल इच्छिण्याच्या भावनेने 'जिंकणारा' (जेय्य) या अर्थाने 'जेत' असे म्हटले गेले. 'विस्तार तर...' इत्यादीद्वारे "अनाथपिंडिकाच्या आरामात" येथे आई-वडिलांनी ठेवलेल्या नावावरून तो 'सुदत्त' नावाचा गृहपती होता, परंतु सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे, मत्सररहित असल्यामुळे आणि करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे तो नेहमी अनाथांना पिंड (अन्न) देत असे. त्यामुळे तो 'अनाथपिंडिक' या नावाने प्रसिद्ध झाला. 'आराम' म्हणजे जेथे प्राणी, विशेषतः प्रव्रजित (भिक्खू) रममाण होतात तो 'आराम' होय. त्याच्या फुले-फळे इत्यादींच्या शोभेमुळे आणि अतिशय दूर नसणे व अतिशय जवळ नसणे इत्यादी पाच प्रकारच्या सेनासन-अंगांच्या समृद्धीमुळे तेथे वेगवेगळ्या ठिकाणांहून येऊन ते रमतात, अभिरमतात आणि विना-कंटाळा राहतात, असा अर्थ आहे. किंवा वर सांगितलेल्या समृद्धीमुळे इतरत्र गेलेल्यांनाही आपल्याकडेच आकर्षित करून रमविणारा तो 'आराम' होय. कारण तो (आराम) अनाथपिंडिक गृहपतीने जेत राजकुमाराच्या हातून अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा जमिनीवर पसरवून विकत घेतला, अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून तेथे सेनासने (निवासस्थाने) बांधली, आणि अठरा कोटी सुवर्णमुद्रा खर्च करून विहार-महोत्सव संपन्न केला; अशा प्रकारे एकूण चोपन्न कोटी सुवर्णमुद्रांचा त्याग करून तो बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान केला, म्हणून त्याला "अनाथपिंडिकाचा आराम" म्हटले जाते, हा अर्थ येथे दर्शविला आहे.

Tatthāti ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti yaṃ vuttaṃ vākyaṃ, tattha. Siyāti kassaci evaṃ parivitakko siyā, vakkhamānākārena kadāci codeyya vāti attho. Atha tattha viharatīti yadi jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme viharati. Na vattabbanti nānāṭhānabhūtattā sāvatthijetavanānaṃ, ‘‘ekaṃ samaya’’nti ca vuttattāti adhippāyo. Idāni codako tameva attano adhippāyaṃ ‘‘na hi sakkā’’tiādinā vivarati. Itaro sabbametaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānantena tayā vuttanti dassento ‘‘na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabba’’ntiādimāha. Tattha etanti ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti etaṃ vacanaṃ. Evanti ‘‘yadi tāva bhagavā’’tiādinā [Pg.40] yaṃ taṃ bhavatā coditaṃ, taṃ atthato evaṃ na kho pana daṭṭhabbaṃ, na ubhayattha apubbaṃ acarimaṃ vihāradassanatthanti attho. Idāni attanā yathādhippetaṃ aviparītamatthaṃ, tassa ca paṭikacceva vuttabhāvaṃ, tena ca appaṭividdhataṃ pakāsento ‘‘nanu avocumha…pe… jetavane’’ti āha. Evampi ‘‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme viharati’’cceva vattabbaṃ, na ‘‘sāvatthiya’’nti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ – ‘‘gocaragāmanidassanattha’’ntiādi.

तेथे म्हणजे "एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहरत होते" हे जे वाक्य म्हटले आहे, त्यामध्ये. "असावे" (सिया) म्हणजे एखाद्याचा असा विचार असावा, पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रकारे कदाचित आक्षेप घ्यावा, असा अर्थ आहे. आता, "तेथे विहरत होते" म्हणजे जर जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहरत होते, तर "श्रावस्तीमध्ये" असे म्हणू नये, कारण श्रावस्ती आणि जेतवन ही वेगवेगळी ठिकाणे आहेत, आणि "एकदा" (एकं समयं) असे म्हटले असल्यामुळे, असा (आक्षेपकाचा) अभिप्राय आहे. आता आक्षेप घेणारा स्वतःचा तोच अभिप्राय "शक्य नाही" (न हि सक्का) इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतो. दुसरा (टीकाकार) 'हे सर्व तू यथार्थ अर्थ न जाणता म्हटले आहेस' असे दर्शवत "असे समजू नये" (न खो पनेतं एवं दट्टब्बं) इत्यादी म्हणाला. तेथे "हे" (एतं) म्हणजे "श्रावस्तीमध्ये जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहरत होते" हे वचन. "असे" (एवं) म्हणजे "जर भगवान..." इत्यादींद्वारे जे तुमच्याकडून आक्षेप घेतले गेले आहे, त्याचा अर्थ असा समजू नये; दोन्ही ठिकाणी एकाच वेळी विहरत असल्याचे दाखवणे हा याचा हेतू नाही, असा अर्थ आहे. आता स्वतःला अभिप्रेत असलेला यथार्थ अर्थ, आणि तो आधीच सांगितलेला असणे, व आक्षेपकाला तो समजला नसणे हे प्रकट करत "आम्ही म्हटले नाही का...पे... जेतवनात" असे म्हटले. तरीही "जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात विहरत होते" असेच म्हणावे, "श्रावस्तीमध्ये" असे म्हणू नये, हा आक्षेप मनात ठेवून "गोचरग्राम (भिक्षेचे गाव) दर्शवण्यासाठी" इत्यादी म्हटले आहे.

Avassañcettha gocaragāmakittanaṃ kattabbaṃ. Tathā hi taṃ yathā jetavanādikittanaṃ pabbajitānuggahakaraṇādianekappayojanaṃ, evaṃ gocaragāmakittanampi gahaṭṭhānuggahakaraṇādivividhapayojananti dassento ‘‘sāvatthivacanenā’’tiādimāha. Tattha paccayaggahaṇena upasaṅkamapayirupāsanānaṃ okāsadānena dhammadesanāya saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāpanena yathūpanissayaṃ uparivisesādhigamāvahanena ca gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ, uggahaparipucchānaṃ kammaṭṭhānānuyogassa ca anurūpavasanaṭṭhānapariggahenettha pabbajitānuggahakaraṇaṃ veditabbaṃ. Karuṇāya upagamanaṃ, na lābhādinimittaṃ. Paññāya apagamanaṃ, na virodhādinimittanti upagamanāpagamanānaṃ nirupakkilesataṃ vibhāveti. Dhammikasukhaṃ nāma anavajjasukhaṃ. Devatānaṃ upakārabahulatā janavivittatāya. Pacurajanavivittañhi ṭhānaṃ devā upasaṅkamitabbaṃ maññanti. Tadatthaparinipphādananti lokatthanipphādanaṃ, buddhakiccasampādananti attho. Evamādināti ādi-saddena sāvatthikittanena rūpakāyassa anuggaṇhanaṃ dasseti, jetavanādikittanena dhammakāyassa. Tathā purimena parādhīnakiriyākaraṇaṃ, dutiyena attādhīnakiriyākaraṇaṃ. Purimena vā karuṇākiccaṃ, itarena paññākiccaṃ. Purimena cassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ, pacchimena paramāya upekkhāya samannāgamaṃ dīpeti. Bhagavā hi sabbasatte paramāya anukampāya anukampati, na ca tattha sinehadosānupatito paramupekkhakabhāvato. Upekkhako ca na parahitasukhakaraṇe appossukko mahākāruṇikabhāvato. Tassa mahākāruṇikatāya lokanāthatā, upekkhakatāya attanāthatā.

आणि येथे गोचरग्रामाचा (भिक्षेच्या गावाचा) उल्लेख करणे आवश्यकच आहे. कारण जसे जेतवन इत्यादींचा उल्लेख प्रव्रजितांवर (भिक्षूंवर) अनुग्रह करणे इत्यादी अनेक प्रयोजनांसाठी आहे, तसेच गोचरग्रामाचा उल्लेख गृहस्थांवर अनुग्रह करणे इत्यादी विविध प्रयोजनांसाठी आहे, हे दर्शवत "श्रावस्ती या शब्दाने" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे (गृहस्थांकडून) प्रत्यय ग्रहण करणे, त्यांच्या भेटीचा व सेवेचा अवसर देणे, धम्मदेशना देणे, त्यांना शरण आणि शीलांमध्ये प्रतिष्ठित करणे आणि त्यांच्या पात्रतेनुसार पुढील विशेष गुणांची प्राप्ती करून देणे यांद्वारे गृहस्थांवर अनुग्रह करणे समजावे; आणि (धम्माचे) ग्रहण व परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) आणि कम्मट्ठानाचा (ध्यानाचा) अभ्यास करण्यासाठी अनुरूप अशा निवासस्थानाचा स्वीकार करणे यांद्वारे प्रव्रजितांवर अनुग्रह करणे समजावे. करुणेने (लोकांकडे) जाणे, लाभादींच्या हेतूने नव्हे; प्रज्ञेने (लोकांपासून) दूर जाणे, विरोधादींच्या हेतूने नव्हे; अशा प्रकारे जाणे आणि येणे यांमधील निष्क्लेशता (दोषरहितता) स्पष्ट होते. धम्मिक सुख म्हणजे दोषरहित सुख. लोकविरहित (शांत) जागेमुळे देवतांना अधिक उपकार होतो. कारण देव लोकविरहित ठिकाणी जाणे योग्य मानतात. "त्या अर्थाची परिपूर्ती" म्हणजे लोककल्याण करणे, बुद्धकार्याची पूर्तता करणे असा अर्थ आहे. "इत्यादी" या शब्दाने श्रावस्तीच्या उल्लेखाने रूपकायाचा अनुग्रह दर्शवला आहे, आणि जेतवन इत्यादींच्या उल्लेखाने धम्मकायाचा. तसेच पहिल्याने पराधीन क्रिया करणे, दुसऱ्याने स्वाधीन क्रिया करणे. किंवा पहिल्याने करुणेचे कार्य, दुसऱ्याने प्रज्ञेचे कार्य. पहिल्याने त्यांच्या परम अनुकंपेचा संबंध, आणि दुसऱ्याने परम उपेक्षेचा संबंध स्पष्ट होतो. कारण भगवान सर्व प्राण्यांवर परम अनुकंपेने अनुकंपा करतात, परंतु परम उपेक्षक असल्यामुळे ते स्नेहदोषात (आसक्तीत) पडत नाहीत. आणि उपेक्षक असूनही ते महाकारुणिक असल्यामुळे परहित आणि सुख करण्याविषयी उदासीन नसतात. त्यांच्या महाकारुणिकतेमुळे ते 'लोकनाथ' आहेत, आणि उपेक्षकतेमुळे 'आत्मनाथ' आहेत.

Tathā hesa bodhisattabhūto mahākaruṇāya sañcoditamānaso sakalalokahitāya ussukkamāpanno mahābhinīhārato paṭṭhāya [Pg.41] tadatthanipphādanatthaṃ puññañāṇasambhāre sampādento aparimitaṃ kālaṃ anappakaṃ dukkhamanubhosi, upekkhakatāya sammā patitehi dukkhehi na vikampitatā. Mahākāruṇikatāya saṃsārābhimukhatā, upekkhakatāya tato nibbindanā. Tathā upekkhakatāya nibbānābhimukhatā, mahākāruṇikatāya tadadhigamo. Tathā mahākāruṇikatāya paresaṃ ahiṃsāpanaṃ, upekkhakatāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Mahākāruṇikatāya paraṃ rakkhato attano rakkhaṇaṃ, upekkhakatāya attānaṃ rakkhato paresaṃ rakkhaṇaṃ. Tenassa attahitāya paṭipannādīsu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā mahākāruṇikatāya saccādhiṭṭhānassa ca cāgādhiṭṭhānassa ca pāripūrī, upekkhakatāya upasamādhiṭṭhānassa ca paññādhiṭṭhānassa ca pāripūrī. Evaṃ purisuddhāsayappayogassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva rajjasampadādibhavasampattiyā upagamanaṃ, upekkhakatāya tiṇāyapi amaññamānassa tato apagamanaṃ. Iti suvisuddhaupagamāpagamassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva dānavasena sampattīnaṃ pariccajanā, upekkhakatāya cassa phalassa attano apaccāsīsanā. Evaṃ samudāgamanato paṭṭhāya acchariyabbhutaguṇasamannāgatassa mahākāruṇikatāya paresaṃ hitasukhatthaṃ atidukkarakāritā, upekkhakatāya kāyampi analaṅkāritā.

तसेच, बोधिसत्त्व असताना महाकरुणेने प्रेरित चित्त असलेल्या त्यांनी, संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी उत्सुक होऊन, महाअभिनिहारापासून (महान संकल्पापासून) सुरुवात करून, त्या ध्येयाच्या पूर्ततेसाठी पुण्य आणि ज्ञान संभारांचे संपादन करत अपरिमित काळ मोठे दुःख सहन केले; आणि उपेक्षकतेमुळे वाट्याला आलेल्या दुःखांनी ते विचलित झाले नाहीत. महाकारुणिकतेमुळे संसाराभिमुखता आणि उपेक्षकतेमुळे त्यापासून निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त झाले. तसेच उपेक्षकतेमुळे निर्वाणाभिमुखता आणि महाकारुणिकतेमुळे त्याची (निर्वाणाची) प्राप्ती झाली. तसेच महाकारुणिकतेमुळे इतरांना अहिंसा (अभय) देणे आणि उपेक्षकतेमुळे स्वतः इतरांपासून भयमुक्त असणे. महाकारुणिकतेमुळे दुसऱ्याचे रक्षण करत स्वतःचे रक्षण करणे, आणि उपेक्षकतेमुळे स्वतःचे रक्षण करत दुसऱ्यांचे रक्षण करणे. यामुळे त्यांचा 'स्वतःच्या हितासाठी आणि परहितासाठी प्रवृत्त' असणाऱ्यांमध्ये चौथा पुद्गलभाव (सर्वश्रेष्ठ व्यक्ती असणे) सिद्ध होतो. तसेच महाकारुणिकतेमुळे सत्याधिष्ठान आणि त्यागाधिष्ठानाची परिपूर्ती होते, आणि उपेक्षकतेमुळे उपशमाधिष्ठान आणि प्रज्ञाधिष्ठानाची परिपूर्ती होते. अशा प्रकारे, पुरुषश्रेष्ठाच्या शुद्ध आशयाच्या प्रयोगाने, महाकारुणिकतेमुळे लोककल्याणासाठीच राज्यसंपत्ती इत्यादी भवसंपत्तीचा स्वीकार करणे, आणि उपेक्षकतेमुळे तिला तृणासमान मानून तिचा त्याग करणे. अशा अत्यंत शुद्ध जाणे-येणे असलेल्या (भगवंतांच्या) महाकारुणिकतेमुळे लोककल्याणासाठीच दानाच्या रूपाने संपत्तीचा परित्याग करणे, आणि उपेक्षकतेमुळे त्याच्या फळाची स्वतःसाठी कोणतीही अपेक्षा न ठेवणे. अशा प्रकारे, परिपूर्तीपासूनच आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असलेल्या (भगवंतांची) महाकारुणिकतेमुळे इतरांच्या हित-सुखासाठी अतिशय दुष्कर कार्ये करण्याची प्रवृत्ती, आणि उपेक्षकतेमुळे शरीराला न सजवणे (शरीराची आसक्ती न ठेवणे).

Tathā mahākāruṇikatāya carimattabhāve jiṇṇāturamatadassanena sañjātasaṃvego, upekkhakatāya uḷāresu devabhogasadisesu bhogesu nirapekkho mahābhinikkhamanaṃ nikkhami. Tathā mahākāruṇikatāya ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) karuṇāmukheneva vipassanārambho, upekkhakatāya buddhabhūtassa satta sattāhāni vivekasukheneva vītināmanaṃ. Mahākāruṇikatāya dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā dhammadesanāya appossukkanaṃ āpajjitvāpi mahābrahmuno ajjhesanāpadesena okāsakaraṇaṃ, upekkhakatāya pañcavaggiyādiveneyyānaṃ ananurūpasamudācārepi anaññathābhāvo. Mahākāruṇikatāya katthaci paṭighātābhāvenassa sabbattha amittasaññābhāvo, upekkhakatāya katthacipi anurodhābhāvena sabbattha sinehasanthavābhāvo. Mahākāruṇikatāya paresaṃ pasādanā, upekkhakatāya [Pg.42] pasannākārehi na vikampanā. Mahākāruṇikatāya dhammānurāgābhāvena tattha ācariyamuṭṭhiabhāvo, upekkhakatāya sāvakānurāgābhāvena parivāraparikammatābhāvo. Mahākāruṇikatāya dhammaṃ desetuṃ parehi saṃsaggamupagacchatopi upekkhakatāya na tattha abhirati. Mahākāruṇikatāya gāmādīnaṃ āsannaṭṭhāne vasatopi upekkhakatāya araññaṭṭhāne eva viharaṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘purimenassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ dīpetī’’ti.

तसेच, महाकारुणिकतेमुळे अंतिम आत्मभावात (अंतिम जन्मात) वृद्ध, रोगी आणि मृत व्यक्तींच्या दर्शनाने संवेग उत्पन्न झाल्यामुळे, आणि उपेक्षकतेमुळे देवभोगांसारख्या उदात्त भोगांविषयी निरपेक्ष राहून त्यांनी महाभिनिष्क्रमण केले. तसेच, महाकारुणिकतेमुळे "हा लोक खरोखरच संकटात सापडला आहे" इत्यादी प्रकारे करुणेच्या मुखानेच (द्वारेच) विपश्यनेचा आरंभ केला, आणि उपेक्षकतेमुळे बुद्ध झाल्यावर सात आठवडे एकांतसुखातच (विवेकसुखातच) घालवले. महाकारुणिकतेमुळे धर्माच्या गंभीरतेचे प्रत्यवेक्षण करून धम्मदेशनेविषयी अनुत्सुक झाले असतानाही, महाब्रह्मदेवाच्या आराधनेच्या (याचनेच्या) निमित्ताने धम्मदेशनेसाठी अवकाश (संधी) दिला; आणि उपेक्षकतेमुळे पंचवर्गीय इत्यादी विनेय (शिष्य) लोकांच्या अयोग्य वर्तनातही त्यांच्यात कोणताही विकार (बदल) झाला नाही. महाकारुणिकतेमुळे त्यांच्यात कुठेही प्रतिघात (द्वेष) नसल्याने सर्वत्र अमित्रसंज्ञा (शत्रुत्वाची भावना) नव्हती; आणि उपेक्षकतेमुळे कुठेही अनुरोध (आसक्ती) नसल्याने सर्वत्र स्नेह-संबंधांचा अभाव होता. महाकारुणिकतेमुळे इतरांना प्रसन्न करणे, आणि उपेक्षकतेमुळे प्रसन्नतेच्या लक्षणांनी विचलित न होणे. महाकारुणिकतेमुळे धर्माविषयी आसक्ती नसल्याने तिथे 'आचार्यमुष्टी' (ज्ञान लपवून ठेवणे) नव्हती; आणि उपेक्षकतेमुळे श्रावकांविषयी आसक्ती नसल्याने परिवाराच्या परिचर्येची अपेक्षा नव्हती. महाकारुणिकतेमुळे धम्म उपदेश करण्यासाठी इतरांच्या संपर्कात येत असूनही, उपेक्षकतेमुळे तिथे त्यांची कोणतीही अभिरती (आसक्ती) नव्हती. महाकारुणिकतेमुळे गावाच्या जवळच्या ठिकाणी राहत असूनही, उपेक्षकतेमुळे अरण्यप्रदेशातच विहार करणे. म्हणूनच म्हटले आहे - "पहिल्या (वाक्याने) त्यांच्या परम अनुकंपेचे प्रकटीकरण होते."

Tanti tatrāti padaṃ. ‘‘Desakālaparidīpana’’nti ye desakālā idha viharaṇakiriyāvisesanabhāvena vuttā, tesaṃ paridīpananti dassento ‘‘yaṃ samayaṃ…pe… dīpetī’’ti āha. Taṃ-saddo hi vuttassa atthassa paṭiniddeso, tasmā idha kālassa desassa vā paṭiniddeso bhavitumarahati, na aññassa. Ayaṃ tāva tatra-saddassa paṭiniddesabhāve atthavibhāvanā. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu tatra-saddo dhammadesanāvisiṭṭhaṃ desakālañca vibhāveti, tasmā vuttaṃ – ‘‘bhāsitabbayutte vā desakāle dīpetī’’ti. Tena tatrāti yatra bhagavā dhammadesanatthaṃ bhikkhū ālapati bhāsati, tādise dese, kāle vāti attho. Na hītiādinā tamevatthaṃ samattheti. Nanu ca yattha ṭhito bhagavā ‘‘akālo kho tāvā’’tiādinā bāhiyassa dhammadesanaṃ paṭikkhipi, tattheva antaravīthiyaṃ ṭhito tassa dhammaṃ desesīti? Saccametaṃ, adesetabbakāle adesanāya idaṃ udāharaṇaṃ. Tenevāha – ‘‘akālo kho tāvā’’ti.

'तं' (तम्) म्हणजे 'तत्र' हे पद होय. "देशकालपरिदीपन" म्हणजे जे देश आणि काल येथे विहार करण्याच्या क्रियेचे विशेषण म्हणून सांगितले आहेत, त्यांचे प्रकटीकरण दर्शवताना "ज्या समयाला... पे... दर्शवतो" असे म्हटले आहे. कारण 'तं' हा शब्द सांगितलेल्या अर्थाचा प्रतिनिर्देश करतो, म्हणून येथे काळाचा किंवा देशाचा प्रतिनिर्देश असणे योग्य आहे, दुसऱ्या कशाचा नाही. ही तर 'तत्र' शब्दाच्या प्रतिनिर्देशभावातील अर्थ-विभावना (स्पष्टीकरण) आहे. परंतु ज्याअर्थी अशा ठिकाणी 'तत्र' हा शब्द धम्मदेशनेने विशिष्ट अशा देश आणि काळाला स्पष्ट करतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "किंवा भाष्य करण्यास योग्य अशा देश-काळाला दर्शवतो." त्यामुळे 'तत्र' म्हणजे ज्या ठिकाणी भगवान धम्मदेशनेसाठी भिक्खूंना संबोधित करतात, बोलतात, अशा देशात किंवा काळात, असा अर्थ आहे. "न हि" इत्यादींद्वारे त्याच अर्थाचे समर्थन केले जाते. शंका: ज्या ठिकाणी उभे राहून भगवंतांनी "अजून वेळ नाही" इत्यादी शब्दांत बाहियाच्या धम्मदेशनेची विनंती नाकारली होती, त्याच ठिकाणी अंतर्वीथीमध्ये (गल्लीत) उभे राहून त्यांनी त्याला धम्म उपदेशिला नव्हता का? हे सत्य आहे, उपदेश न करण्याच्या वेळी उपदेश न करण्याचे हे उदाहरण आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "अजून वेळ नाही."

Yaṃ pana tattha vuttaṃ – ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhamhā’’ti, tampi tassa akālabhāvasseva pariyāyena dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa hi tadā addhānaparissamena rūpakāye akammaññatā ahosi, balavapītivegena nāmakāye. Tadubhayassa vūpasamaṃ āgamento papañcaparihāratthaṃ bhagavā ‘‘akālo kho’’ti pariyāyena paṭikkhipi. Adesetabbadese adesanāya pana udāharaṇaṃ ‘‘atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi (saṃ. ni. 2.154), vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdī’’ti (dī. ni. 1.363) ca evamādikaṃ idha ādisaddena saṅgahitaṃ. ‘‘Atha kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe nesādo idha pāpāni kammāni karitvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.251) padapūraṇamatte kho-saddo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati [Pg.43] appatisso’’tiādīsu (a. ni. 4.21) avadhāraṇe, ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.31) ādikālatthe, vākyārambheti attho. Tattha padapūraṇena vacanālaṅkāramattaṃ kataṃ hoti, ādikālatthena vākyassa upaññāsamattaṃ. Avadhāraṇatthena pana niyamadassanaṃ, tasmā āmantesi evāti āmantane niyamo dassito hoti.

परंतु जे तिथे म्हटले आहे - "आम्ही घरांच्या आत (गावात) प्रवेश केला आहे", ते देखील त्याच्या अकालभावाचेच (अयोग्य वेळेचेच) पर्यायाने दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण त्यावेळी प्रवासाच्या थकव्यामुळे त्यांच्या रूपकायामध्ये अकर्मण्यता (अकार्यक्षमता) होती, आणि तीव्र प्रीतीवेगामुळे नामकायामध्ये. त्या दोन्हीच्या उपशमनाची वाट पाहत, प्रपंचाचा परिहार करण्यासाठी भगवंतांनी "अजून वेळ नाही" असे पर्यायाने नाकारले. उपदेश न करण्याच्या ठिकाणी उपदेश न करण्याचे उदाहरण म्हणजे "त्यानंतर भगवान मार्गावरून बाजूला होऊन एका वृक्षाच्या मुळाशी बसले", "विहाराच्या सावलीत मांडलेल्या आसनावर बसले" इत्यादी गोष्टी येथे 'आदि' शब्दाने संग्रहित केल्या आहेत. "भिक्खूंनो, तो मूर्ख माणूस पूर्वी येथे शिकारी होता, त्याने येथे पापकर्मे करून..." इत्यादी वाक्यांमध्ये 'खो' (खलु) हा शब्द केवळ पदपूरक आहे. "आदर नसलेला आणि नम्रता नसलेला मनुष्य खरोखरच दुःखात राहतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो अवधारण (निश्चय) दर्शवण्यासाठी आहे. "मित्रांनो, एकांतात विहार करणाऱ्या शास्त्यांच्या मागे त्यांचे श्रावक कितपत एकांताचा अभ्यास करत नाहीत?" इत्यादी वाक्यांमध्ये तो आदिकाल अर्थाने, म्हणजेच वाक्याच्या आरंभी वापरला आहे. तिथे पदपूरक अर्थाने केवळ वचनाचा अलंकार केला जातो, आणि आदिकाल अर्थाने केवळ वाक्याची प्रस्तावना केली जाते. अवधारण अर्थाने मात्र नियम (निश्चितता) दर्शवला जातो, म्हणून "आमंत्रित केलेच" अशा प्रकारे आमंत्रणातील नियम दर्शवला गेला आहे.

Bhagavāti lokagarudīpananti kasmā vuttaṃ, nanu pubbepi bhagavāsaddassa attho vuttoti? Yadipi vutto, taṃ panassa yathāvutte ṭhāne viharaṇakiriyāya kattu visesadassanatthaṃ kataṃ, na āmantanakiriyāya, idha pana āmantanakiriyāya, tasmā tadatthaṃ puna ‘‘bhagavā’’ti pāḷiyaṃ vuttanti tassatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavāti lokagarudīpana’’nti āha. Tena lokagarubhāvato tadanurūpaṃ paṭipattiṃ patthento attano santikaṃ upagatānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desetuṃ te āmantesīti dasseti. Kathāsavanayuttapuggalavacananti vakkhamānāya cittapariyādānadesanāya savanayoggapuggalavacanaṃ. Catūsupi parisāsu bhikkhū eva edisānaṃ desanānaṃ visesena bhājanabhūtāti sātisayaṃ sāsanasampaṭiggāhakabhāvadassanatthaṃ idha bhikkhuggahaṇanti dassetvā idāni saddatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha bhikkhakoti bhikkhūti bhikkhanadhammatāya bhikkhūti attho. Bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ, uñchācariyaṃ, ajjhupagatattā anuṭṭhitattā bhikkhu. Yo hi appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so kasigorakkhādijīvikākappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhu, parappaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu, piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhūti evamettha attho daṭṭhabbo. Ādinā nayenāti ‘‘chinnabhinnapaṭadharoti bhikkhu, bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu, bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhū’’tiādinā (vibha. 510) vibhaṅge āgatanayena. Ñāpaneti avabodhane, paṭivedaneti attho.

‘भगवा’ (भगवान) हा शब्द ‘लोकगरुदीपन’ (लोकांचे गुरु किंवा आदरणीय व्यक्ती दर्शवणारा) आहे असे का म्हटले आहे? पूर्वीही ‘भगवा’ शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे की नाही? जरी तो सांगितला असला, तरी तो पूर्वी सांगितलेल्या ठिकाणी विहरण-क्रियेच्या (राहण्याच्या क्रियेच्या) कर्त्याचे विशेषत्व दर्शवण्यासाठी केला होता, आमंत्रण-क्रियेसाठी (संबोधनासाठी) नाही. परंतु येथे आमंत्रण-क्रिया आहे, म्हणून त्या अर्थासाठी पाळीमध्ये पुन्हा ‘भगवा’ असे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘भगवा म्हणजे लोकगरुदीपन’ असे म्हटले आहे. याद्वारे, जगाचे गुरु (लोकगरु) असल्यामुळे, त्यानुसार प्रतिपत्तीची (आचरणाची) इच्छा बाळगणाऱ्या आणि आपल्याजवळ आलेल्या भिक्खूंच्या आशयानुसार (मानसिकतेनुसार) धम्म उपदेश करण्यासाठी त्यांनी त्यांना संबोधित केले, हे दर्शवले जाते. ‘कथासवनयुक्तपुग्गलवचनं’ म्हणजे पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या चित्तपरियादान (चित्त ताब्यात घेणाऱ्या) उपदेशाचे श्रवण करण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तींचे संबोधन. चारही परिषदांमध्ये भिक्खूच अशा उपदेशांचे विशेष पात्र आहेत, हे दाखवून शासनाचा (बुद्धशासनाचा) स्वीकार करण्यात त्यांचे श्रेष्ठत्व दर्शवण्यासाठी येथे ‘भिक्खू’ हा शब्द घेतला आहे, हे स्पष्ट करून आता शब्दाचा अर्थ सांगण्यासाठी ‘अपि च’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ‘भिक्खको’ म्हणजे ‘भिक्खू’ - भिक्षण (भिक्षा मागण्याच्या) स्वभावामुळे त्यांना ‘भिक्खू’ असे म्हणतात, हा अर्थ आहे. ‘भिक्खाचरियं अज्झुपगतो’ म्हणजे बुद्ध इत्यादींनी स्वीकारलेली भिक्षाचर्या, उंछचर्या (कण गोळा करण्याची चर्या) स्वीकारल्यामुळे आणि तिचे आचरण केल्यामुळे तो ‘भिक्खू’ होय. कारण जो कोणी थोडा किंवा मोठा भोगसमूह सोडून घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाला आहे, तो शेती, गोरक्षण इत्यादी उपजीविकेची साधने सोडून केवळ (भिक्खूचे) लिंग (वेष) धारण करून भिक्षाचर्या स्वीकारल्यामुळे ‘भिक्खू’ आहे; किंवा दुसऱ्यावर अवलंबून असलेल्या उपजीविकेमुळे विहाराच्या मध्यभागी कावडीने आणलेले अन्न खात असला तरी भिक्षाचर्या स्वीकारल्यामुळे तो ‘भिक्खू’ आहे; किंवा पिंडीयालोपभोजनाचा (भिक्षेतील अन्नाचा) आश्रय घेऊन प्रव्रज्येसाठी उत्साही झाल्यामुळे भिक्षाचर्या स्वीकारल्यामुळे तो ‘भिक्खू’ आहे, असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. ‘आदिना नयेन’ म्हणजे ‘फाटलेले-तुटलेले वस्त्र परिधान करणारा तो भिक्खू, पापी अकुशल धम्मांचा भेद (नाश) करतो तो भिक्खू, पापी अकुशल धम्मांचा भेद केल्यामुळे तो भिक्खू’ इत्यादी विभंगामध्ये (विभंग ५१०) आलेल्या पद्धतीने. ‘ञापने’ म्हणजे अवबोधन (ज्ञान करून देणे), ‘पटिवेधने’ (साक्षात्कार करून देणे) असा अर्थ आहे.

Bhikkhanasīlatāti [Pg.44] bhikkhanena jīvanasīlatā, na kasivāṇijjādinā jīvanasīlatā. Bhikkhanadhammatāti ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhantī’’ti (jā. 1.7.59) evaṃ vuttā bhikkhanasabhāvatā, na yācanakohaññasabhāvatā. Bhikkhane sādhukāritāti ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) vacanaṃ anussaritvā tattha appamajjanā. Atha vā sīlaṃ nāma pakatisabhāvo, idha pana tadadhiṭṭhānaṃ. Dhammoti vataṃ. Sādhukāritāti sakkaccakāritā ādarakiriyā. Hīnādhikajanasevitanti ye bhikkhubhāve ṭhitāpi jātimadādivasena uddhatā unnaḷā, ye ca gihibhāve paresaṃ adhikabhāvampi anupagatattā bhikkhācariyaṃ paramakāruññataṃ maññanti, tesaṃ ubhayesampi yathākkamaṃ ‘‘bhikkhavo’’ti vacanena hīnajanehi daliddehi paramakāruññataṃ pattehi parakulesu bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentehi sevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatabhāvaniggahaṃ karoti. Adhikajanehi uḷārabhogakhattiyakulādito pabbajitehi buddhādīhi ājīvavisodhanatthaṃ sevitaṃ vuttiṃ pakāsento dīnabhāvaniggahaṃ karotīti yojetabbaṃ. Yasmā ‘‘bhikkhavo’’ti vacanaṃ āmantanabhāvato abhimukhīkaraṇaṃ, pakaraṇato sāmatthiyato ca sussusājananaṃ sakkaccasavanamanasikāraniyojanañca hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘bhikkhavoti iminā’’tiādimāha. Tattha sādhukaṃ savanamanasikāreti sādhukasavane sādhukamanasikāre ca. Kathaṃ pana pavattitā savanādayo sādhukaṃ pavattitā hontīti? ‘‘Addhā imāya sammāpaṭipattiyā sakalasāsanasampatti hatthagatā bhavissatī’’ti ādaragāravayogena kathādīsu aparibhavādinā ca. Vuttañhi ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Kathaṃ na paribhoti, kathitaṃ na paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso ca manasikaroti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (a. ni. 5.151). Tenevāha – ‘‘sādhukaṃ savanamanasikārāyattā hi sāsanasampattī’’ti.

‘भिक्खनसीलतात’ म्हणजे भिक्षेवर जीवन जगण्याचा स्वभाव, शेती किंवा व्यापार इत्यादींनी जीवन जगण्याचा स्वभाव नाही. ‘भिक्खनधम्मतात’ म्हणजे ‘आर्य (उद्देशून) उभे राहतात’ (जातक १.७.५९) या प्रकारे सांगितलेला भिक्षेचा स्वभाव, याचना करण्याचा किंवा ढोंग करण्याचा स्वभाव नाही. ‘भिक्खने साधुकारिता’ म्हणजे ‘उठावे, प्रमाद करू नये’ (धम्मपद १६८) या वचनाचे स्मरण करून त्यात अप्रमाद (जागरूकता) राखणे. अथवा ‘शील’ म्हणजे नैसर्गिक स्वभाव, परंतु येथे त्याचे अधिष्ठान आहे. ‘धम्म’ म्हणजे व्रत. ‘साधुकारिता’ म्हणजे आदरपूर्वक आणि काळजीपूर्वक केलेली क्रिया. ‘हीनाधिकजनसेvitं’ म्हणजे जे भिक्खूभावात असूनही जातीच्या अहंकारामुळे उद्धट व गर्विष्ठ आहेत, आणि जे गृहस्थभावात इतरांच्या श्रेष्ठत्वाला न स्वीकारता भिक्षाचर्येला अत्यंत दयनीय मानतात, त्या दोन्ही प्रकारच्या लोकांच्या संदर्भात अनुक्रमे ‘भिक्खवे’ (हे भिक्खूहो!) या शब्दाने - अत्यंत दयनीय अवस्था प्राप्त झालेल्या, गरीब लोकांद्वारे दुसऱ्यांच्या कुळात भिक्षा मागून उपजीविका करणाऱ्यांनी आचरलेल्या वृत्तीचा प्रकाश करून उद्धटपणाचा निग्रह करतात. तसेच, श्रेष्ठ लोकांद्वारे - जसे की विशाल भोग असणाऱ्या खत्तिय (क्षत्रिय) कुळातून प्रव्रजित झालेल्या बुद्ध इत्यादींद्वारे आजीविका शुद्ध करण्यासाठी आचरलेल्या वृत्तीचा प्रकाश करून दीनतेचा (हीनतेचा) निग्रह करतात, असा संबंध जोडला पाहिजे. ज्याअर्थी ‘भिक्खवे’ हे संबोधन सन्मुख करण्यासाठी (लक्ष वेधण्यासाठी) आहे, आणि प्रसंग व सामर्थ्यामुळे ऐकण्याची इच्छा निर्माण करणारे तसेच आदरपूर्वक श्रवण व मनन करण्यास प्रवृत्त करणारे आहे, म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘भिक्खवे या शब्दाने’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ‘साधुकं सवनमनसिकारे’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे श्रवण करणे आणि चांगल्या प्रकारे मनन करणे. पण कशा प्रकारे केलेले श्रवण इत्यादी चांगल्या प्रकारे केलेले मानले जाते? ‘नक्कीच या सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) संपूर्ण शासन-संपत्ती हस्तगत होईल’ अशा आदर व गौरवाच्या भावनेने आणि उपदेशाचा अनादर न करण्याने. कारण असे म्हटले आहे की - ‘भिक्खूहो, पाच गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य सद्धम्म ऐकताना कुशल धम्मांमध्ये सम्यक्त्वरूपी नियमात (योग्य मार्गावर) प्रवेश करण्यास पात्र होतो. कोणत्या पाच गुणांनी? तो उपदेशाचा अनादर करत नाही, उपदेश करणाऱ्याचा अनादर करत नाही, स्वतःचा अनादर करत नाही, विक्षिप्त (विचलित) न होता एकाग्र चित्ताने धम्म ऐकतो आणि योनीशः (योग्य प्रकारे) मनन करतो. भिक्खूहो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य सद्धम्म ऐकताना कुशल धम्मांमध्ये सम्यक्त्वरूपी नियमात प्रवेश करण्यास पात्र होतो’ (अंगुत्तर निकाय ५.१५१). म्हणूनच म्हटले आहे - ‘कारण शासन-संपत्ती ही चांगल्या प्रकारे श्रवण व मनन करण्यावरच अवलंबून असते’.

Pubbe sabbaparisāsādhāraṇattepi bhagavato dhammadesanāya ‘‘jeṭṭhaseṭṭhā’’tiādinā bhikkhūnaṃ eva āmantane kāraṇaṃ dassetvā idāni bhikkhū [Pg.45] āmantetvāva dhammadesanāya payojanaṃ dassetuṃ ‘‘kimatthaṃ pana bhagavā’’ti codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha aññaṃ cintentāti aññavihitā. Vikkhittacittāti asamāhitacittā. Dhammaṃ paccavekkhantāti hiyyo tato paraṃ divasesu vā sutadhammaṃ pati pati manasā avekkhantā. Bhikkhū āmantetvā dhamme desiyamāne ādito paṭṭhāya desanaṃ sallakkhetuṃ sakkontīti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘te anāmantetvā’’tiādi vuttaṃ.

पूर्वी भगवंतांचा धम्म उपदेश सर्व परिषदांसाठी साधारण (समान) असतानाही, ‘ज्येष्ठ व श्रेष्ठ’ इत्यादी कारणांमुळे केवळ भिक्खूंनाच संबोधित करण्याचे कारण दाखवून, आता भिक्खूंना संबोधित करूनच धम्म उपदेश करण्याचे प्रयोजन दर्शवण्यासाठी ‘पण भगवंतांनी कशासाठी...’ असा प्रश्न उपस्थित केला आहे. त्यात ‘अञ्ञं चिन्तेन्ता’ (दुसरे काही विचार करणारे) म्हणजे अन्य गोष्टींमध्ये गुंतलेले. ‘विक्खित्तचित्ता’ म्हणजे असंयत किंवा विचलित चित्त असलेले. ‘धम्मं पच्चवेक्खन्ता’ म्हणजे काल किंवा त्यापूर्वीच्या दिवसांत ऐकलेल्या धम्माचे मनात वारंवार पुनरावलोकन करणारे. भिक्खूंना संबोधित करून धम्म उपदेश केला असता, ते सुरुवातीपासूनच उपदेशाचे नीट आकलन करू शकतात, हा अर्थ व्यतिरेक पद्धतीने (नकारात्मक बाजूने) दर्शवण्यासाठी ‘त्यांना संबोधित न करता...’ इत्यादी म्हटले आहे.

Bhikkhavoti cettha sandhivasena i-kāralopo daṭṭhabbo. Bhikkhavo itīti ayaṃ iti-saddo hetuparisamāpanādiatthapadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetvatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā. Kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.19) parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) ādiatthe. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito, saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti puṭṭhena satā, ‘ānanda, atthī’tissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃ paccayā jarāmaraṇa’nti iti ce vadeyya. Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe. ‘‘Atthīti kho, kaccāna, ayameko anto, natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; saṃ. ni. 3.90) nidassane. Idhāpi nidassane eva daṭṭhabbo. Bhikkhavoti hi āmantanākāro. Tamesa iti-saddo nidasseti ‘‘bhikkhavoti āmantesī’’ti. Iminā nayena ‘‘bhaddante’’tiādīsupi yathārahaṃ iti-saddassa attho veditabbo. Pubbe ‘‘bhagavā āmantesī’’ti vuttattā ‘‘bhagavato paccassosu’’nti [Pg.46] idha ‘‘bhagavato’’ti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhiantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena ‘‘bhagavato āmantanaṃ paṭiassosu’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhagavato’’ti pana idaṃ paṭissavasambandhena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘devadattāya paṭissuṇotī’’ti. Yaṃ nidānaṃ bhāsitanti sambandho. Imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthanti kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanāvilāsasobhitaratanasopānaṃ vippakiṇṇamuttātalasadisavālukācuṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya paṭivijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohanatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitassa kathitahasitamadhurassaragehajanavijambhitavicaritassa uḷāraissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhatthaṃ.

येथे 'भिक्खवो' (bhikkhavo) आणि 'इति' (iti) यांच्या संधीमुळे 'इ' (i) स्वराचा लोप झाला आहे असे समजावे. 'भिक्खवो इति' यातील 'इति' हा शब्द हेतू (कारण), समाप्ती, इत्यादी अर्थ, पदार्थाचा विपर्यास (बदल), प्रकार, अवधारण (निश्चय), निदर्शन (उदाहरण) इत्यादी अनेक अर्थांचे प्रकार दर्शवतो. जसे की, "भिक्खूहो, रूप धारण करते (बाधित होते) म्हणून त्याला 'रूप' म्हटले जाते" (संयुत्त निकाय ३.७९) इत्यादींमध्ये तो 'हेतू' (कारण) या अर्थाने दिसतो. "म्हणूनच, भिक्खूहो, तुम्ही माझे धम्मदायाद (धम्माचे वारसदार) व्हा, आमिषदायाद (भौतिक वस्तूंचे वारसदार) होऊ नका. माझी तुमच्यावर अनुकंपा आहे. माझे श्रावक धम्मदायाद कसे होतील, आमिषदायाद कसे होणार नाहीत?" (मज्झिम निकाय १.१९) इत्यादींमध्ये तो 'समाप्ती' या अर्थाने आहे. "अशा प्रकारे किंवा अशा प्रकारच्या नृत्य, गीत, वादन आणि तमाशा पाहण्यापासून अलिप्त राहतो" (दीघ निकाय १.१३) इत्यादींमध्ये तो 'इत्यादी' (आदि) या अर्थाने आहे. "'मागंडिय' ही त्या ब्राह्मणाची संज्ञा, समज्ञा (प्रसिद्ध नाव), प्रज्ञप्ती, व्यवहार, नाम, नामकर्म, नामधेय, निरुक्ती, व्यंजन आणि अभिलाप (उच्चारण) आहे" (महानिद्देस ७३, ७५) इत्यादींमध्ये तो 'पदार्थविपर्यास' (शब्दाचा अर्थ बदलणे किंवा प्रतिशब्द) या अर्थाने आहे. "अशा प्रकारे, भिक्खूहो, बाल (अज्ञानी) हा भययुक्त असतो, पंडित (ज्ञानी) हा भयरहित असतो; बाल हा उपद्रवयुक्त असतो, पंडित हा उपद्रवरहित असतो; बाल हा उपसर्गयुक्त असतो, पंडित हा उपसर्गरहित असतो" (मज्झिम निकाय ३.१२४) इत्यादींमध्ये तो 'प्रकार' या अर्थाने आहे. "जर विचारले की, 'या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) जरामरण होते का?' तर, 'आनंदा, होय, होते' असे म्हणावे. जर त्याने विचारले की, 'कशाच्या प्रत्ययामुळे जरामरण होते?' तर, 'जातीच्या (जन्माच्या) प्रत्ययामुळे जरामरण होते' असे म्हणावे" (दीघ निकाय २.९६) इत्यादींमध्ये तो 'अवधारण' (निश्चय/मर्यादा) या अर्थाने आहे. "'आहे' हा, कच्चान, एक अंत (टोक) आहे; 'नाही' हा, कच्चान, दुसरा अंत आहे" (संयुत्त निकाय २.१५, ३.९०) इत्यादींमध्ये तो 'निदर्शन' (उदाहरण/स्पष्टीकरण) या अर्थाने आहे. येथेही तो 'निदर्शन' या अर्थानेच समजला पाहिजे. कारण 'भिक्खवो' हा संबोधनाचा प्रकार आहे. हा 'इति' शब्द "भिक्खूहो, असे संबोधित केले" या स्वरूपात त्याचे निदर्शन करतो. या पद्धतीने 'भद्दन्ते' (भदंत/पूज्य) इत्यादी शब्दांमध्येही योग्यतेनुसार 'इति' शब्दाचा अर्थ समजून घ्यावा. पूर्वी "भगवंतांनी संबोधित केले" असे म्हटल्यामुळे, "भगवंतांना प्रत्युत्तर दिले" येथे 'भगवतो' ही षष्ठी विभक्ती संबोधनाशी संबंधित असलेल्या दुसऱ्या संबंधाची अपेक्षा करते, या अभिप्रायाने "भगवंतांच्या संबोधनाला प्रत्युत्तर दिले" असे म्हटले आहे. परंतु 'भगवतो' हे प्रत्युत्तराच्या संबंधाने संप्रदान कारक आहे, जसे की "देवदत्ताला प्रत्युत्तर देतो". 'ज्या कारणाने (निदान) सांगितले' हा संबंध आहे. या सुत्ताचे सहज आकलन व्हावे (सुखावह प्रवेश व्हावा) म्हणून - जसे कमळ आणि कुवलय (निळे कमळ) यांनी उज्ज्वल, निर्मळ, मधुर आणि थंड पाणी असलेल्या पुष्करणीत (तलावात) सहज उतरण्यासाठी स्वच्छ शिलाखंडांच्या रचनेने सुशोभित आणि रत्नांनी जडवलेली पायरी असते, जिचा घाट विखुरलेल्या मोत्यांसारख्या पांढऱ्या वाळूच्या कणांनी युक्त पांढऱ्या भूमीभागाने शोभून दिसतो; किंवा जसे सुविभक्त भिंती आणि विविध वेदिकांनी वेढलेल्या, नक्षत्रपथाला (आकाशाला) स्पर्श करू इच्छिणाऱ्या अत्यंत उंच अशा श्रेष्ठ प्रासादावर (महालावर) सहज चढण्यासाठी हस्तिदंताच्या गुळगुळीत व मऊ फळ्यांनी आणि सोन्याच्या वेलींनी गुंफलेल्या, मण्यांच्या समूहाच्या प्रकाशाने अत्यंत उज्ज्वल व शोभिवंत असलेली पायरी असते; किंवा जसे सोन्याची कंकणे, nūpura (पैंजण) इत्यादींच्या आवाजाने संमिश्र असलेल्या, घरातील लोकांच्या बोलण्या-हसण्याच्या मधुर स्वरांनी आणि त्यांच्या वावरण्याने युक्त असलेल्या, भव्य ऐश्वर्य व वैभवाने सुशोभित अशा मोठ्या घरात सहज प्रवेश करण्यासाठी सोने, चांदी, मणी, मोती, प्रवाळ इत्यादींच्या कांतिसमूहाने प्रकाशित, सुप्रतिष्ठित आणि विशाल खांब असलेले महाद्वार असते; त्याचप्रमाणे अर्थ आणि व्यंजनाने संपन्न असलेल्या, बुद्धांच्या देशना-ज्ञानाची गंभीरता दर्शवणाऱ्या या सुत्ताचे सहज आकलन व्हावे (यासाठी हे निदान सांगितले आहे आमचे).

Etthāha – ‘‘kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kayiramāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabbo’’ti? Vuccate, desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakanimittaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca. Desakālakattuhetunimittehi upanibaddho viya vohāravinicchayo. Teneva ca āyasmatā mahākassapena ‘‘cittapariyādānasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā imassa suttassa nidānaṃ bhāsitaṃ. Apica satthusampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbacaraṇānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi. Na hi sammāsambussa pubbacaraṇādīhi attho atthi sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānānurāgābhāvato khīṇāsavabhāvasiddhi. Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhassa parānuggahappavatti. Evaṃ [Pg.47] desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇappahānasampadābhibyañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitappaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti. Tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato, idha pana rūpagarukānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanatoti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘satthusampattippakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.

येथे शंका उपस्थित केली जाते – "धम्म आणि विनयाच्या संगीतीमध्ये (संग्रह करताना) निदानाचे (प्रस्तावनेचे) कथन कशासाठी केले आहे? भगवंतांनी स्वतः जे वचन सांगितले आहे, केवळ त्याचाच संग्रह करायला हवा नव्हता का?" यावर उत्तर दिले जाते – देशनेचे सातत्य (स्थैर्य), संभ्रमरहितता (असंमोह) आणि विश्वासार्हता (श्रद्धेयता) प्रस्थापित करण्यासाठी हे केले आहे. कारण काळ, देश (स्थान), देशक (उपदेशक), निमित्त (कारण) आणि परिषद (श्रोते) यांच्या उल्लेखासह बांधून ठेवलेली देशना दीर्घकाळ टिकणारी, संभ्रमरहित आणि विश्वासार्ह असते. जसे देश, काळ, कर्ता, हेतू आणि निमित्त यांनी युक्त असलेला व्यावहारिक निर्णय (न्यायनिवाडा) अधिकृत असतो. म्हणूनच, आयुष्यमान महाकस्सपांनी "हे आवुसो आनंदा, चित्तपरियादान सुत्त कोठे देशिले गेले?" इत्यादी प्रकारे देश (स्थान) इत्यादींविषयी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देताना, धम्मभांडागारिक (आनंदांनी) "असे मी ऐकले आहे" (एवं मे सुतं) इत्यादी शब्दांनी या सुत्ताचे निदान सांगितले. शिवाय, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) संपत्तीचे (गुणांचे) प्रकटीकरण करण्यासाठी देखील निदानाचे कथन केले आहे. कारण तथागत भगवंतांच्या बाबतीत पूर्वचरण (पूर्वीचे आचरण), अनुमान, आगम (परंपरागत ज्ञान) आणि तर्क यांचा अभाव असल्यामुळेच त्यांच्या सम्यक्संबुद्धत्वाची सिद्धी होते. कारण सम्यक्संबुद्धांना पूर्वचरणादींची आवश्यकता नसते, कारण त्यांचे ज्ञान सर्वत्र अप्रतिहत (अबाधित) असते आणि ज्ञेय धर्मांमध्ये ते एकमेव प्रमाण असतात. तसेच, आचार्यमुष्टी (ज्ञानाची गुप्तता), धम्ममत्सर (धर्माचा संकोच) आणि शासनातील श्रावकांबद्दलचा आसक्तीयुक्त अनुराग यांचा अभाव असल्यामुळे त्यांच्या क्षीणास्रव (अर्हत) भावाची सिद्धी होते. कारण पूर्णपणे क्षीणास्रव असलेल्या व्यक्तीमध्ये हे दोष संभवत नाहीत, म्हणून त्यांची परानुकंपा (इतरांवर अनुग्रह करण्याची प्रवृत्ती) अत्यंत विशुद्ध असते. अशा प्रकारे, देशकाचे संक्लेश (मळ) असणाऱ्या आणि दृष्टी व शील संपदेला दूषित करणाऱ्या अविद्या व तण्हा (तृष्णा) यांच्या अत्यंत अभावाचे सूचक असलेल्या, तसेच ज्ञान व प्रहाण संपदेला अभिव्यक्त करणाऱ्या संबुद्ध विशुद्धभावांमुळे पहिल्या दोन वैशारद्यांची (निर्भयतेची) सिद्धी होते; आणि त्यानंतर अंतरायिक (अडथळा आणणारे) व नैर्याणिक (मुक्ती देणारे) धर्मांविषयी संभ्रमाचा अभाव सिद्ध झाल्यामुळे नंतरच्या दोन वैशारद्यांची सिद्धी होते. अशा प्रकारे भगवंतांचे चतुर-वैशारद्य (चार प्रकारची निर्भयता) आणि आत्महित व परहित प्रतिपत्ती (आचरण) निदानाच्या कथनाने प्रकाशित होते. त्या त्या ठिकाणी उपस्थित परिषदेच्या आशयानुसार (मानसिकतेनुसार) तात्कालिक प्रतिभेने धम्मदेशना स्पष्ट केली जाते; परंतु येथे रूपाला महत्त्व देणाऱ्या (रूपगरुक) पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आशयानुसार तात्कालिक प्रतिभेने धम्मदेशना स्पष्ट केली आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे – "शास्त्यांच्या संपत्तीचे (गुणांचे) प्रकटीकरण करण्यासाठी निदानाचे कथन केले आहे."

Tathā sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthakā paṭipatti, attahitatthā vā. Tasmā paresaṃ eva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kapparacanā. Tayidaṃ satthucaritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati. ‘‘Idha pana rūpagarukānaṃ puggalāna’’ntiādi sabbaṃ purimasadisameva. Tena vuttaṃ – ‘‘sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti. Apica satthuno pamāṇabhāvappakāsanena vacanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañca desakappamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘bhagavā’’ti ca iminā padena vibhāvitanti veditabbaṃ. Bhagavāti hi tathāgatassa rāgadosamohādisabbakilesamaladuccaritadosappahānadīpanena vacanena anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena tato eva sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti. Idamettha nidānavacanappayojanassa mukhamattanidassanaṃ.

तसेच, शासन-संपत्ती (धम्माची समृद्धी) प्रकट करण्यासाठी हे निदानवचन (प्रस्तावना) आहे. कारण, ज्ञान आणि करुणेने युक्त अशा सर्व क्रिया असणाऱ्या भगवंतांची कोणतीही कृती (प्रतिपत्ती) निरर्थक किंवा केवळ स्वतःच्या हितासाठी नसते. म्हणूनच, केवळ इतरांच्या कल्याणासाठीच ज्यांच्या सर्व क्रिया प्रवृत्त होतात, अशा सम्यक्संबुद्धांचे संपूर्ण कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्म जसे घडले तसे सांगितले असता, ते प्राण्यांना (सत्त्वांना) ऐहिक (दृष्टधार्मिक), पारलौकिक (सांपरायिक) आणि परमार्थ (परम ध्येय) या दृष्टीने योग्य उपदेश देणारे असल्यामुळे 'शासन' (धम्मशासन) ठरते, ती काही काल्पनिक रचना नव्हे. हे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) चरित्र काळ, देश, उपदेशक आणि परिषद यांच्या उल्लेखांसह त्या त्या ठिकाणी निदानवचनांद्वारे योग्य प्रकारे प्रकट केले जाते. "येथे रूप-गरुक (रूपाला महत्त्व देणाऱ्या) पुद्गलांचे..." इत्यादी सर्व पूर्वीसारखेच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "शासन-संपत्ती प्रकट करण्यासाठी निदानवचन आहे." शिवाय, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रामाणिकपणाचे (प्रमाणभावाचे) प्रकटीकरण करणाऱ्या वचनाद्वारे शासनाचे (धम्माचे) प्रामाण्य दाखवण्यासाठी हे निदानवचन आहे; आणि ते उपदेशकाच्या प्रामाण्याचे दर्शन खाली सांगितलेल्या पद्धतीने "भगवा" या पदाने स्पष्ट केले आहे, असे जाणावे. कारण, 'भगवा' या शब्दाने तथागतांच्या राग, द्वेष, मोह इत्यादी सर्व क्लेशरूप मळ आणि दुश्चरित रूप दोषांच्या प्रहाणाचे (नाशाचे) प्रकटीकरण करणाऱ्या वचनाद्वारे, इतरांमध्ये नसलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा ज्ञान, करुणा इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाचे प्रकटीकरण होते आणि त्यामुळेच सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असणे (सर्वसत्त्वोत्तमत्व) प्रकट होते; अशा प्रकारे हा अर्थ सर्वतोपरी स्पष्ट होतो. हे येथे निदानवचनाच्या प्रयोजनाचे केवळ मुख्य दिग्दर्शन आहे.

Nikkhittassāti desitassa. Desanā hi desetabbassa sīlādiatthassa veneyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccati. Suttanikkhepaṃ vicāretvāva vuccamānā pākaṭā hotīti sāmaññato bhagavato desanāya samuṭṭhānassa vibhāgaṃ dassetvā ‘‘etthāyaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā’’ti desanāya samuṭṭhāne dassite suttassa sammadeva nidānaparijānanena vaṇṇanāya suviññeyyattā vuttaṃ. Tattha yathā [Pg.48] anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipaṭṭhānanayavasena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha – ‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’ti. Ettha ca yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ‘‘attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko cā’’ti ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato, evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti na idha niravaseso vitthāranayo sambhavatīti ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Tadantogadhattā vā sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitā. Yathādassanañhettha ayaṃ saṃsaggabhedo gahetabboti.

"निक्खित्तस्स" (निक्षिप्तस्य) म्हणजे उपदेशिलेल्याचे (देशितस्य). कारण, उपदेशिण्यायोग्य अशा शील इत्यादी अर्थांना विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) संतानांमध्ये (चित्तप्रवाहात) स्थापित (निक्षिप्त) करत असल्यामुळे देशनेला "निक्खेप" (निक्षेप) असे म्हटले जाते. सूत्राच्या निक्षेपाचा (प्रवृत्तीचा) विचार करूनच सांगितलेली देशना स्पष्ट होते, म्हणून सामान्यतः भगवंतांच्या देशनेच्या समुत्थानाचा (उद्गमाचा) विभाग दाखवून, "येथे ही देशना अशा प्रकारे समुत्थित झाली आहे" असे देशनेचे समुत्थान दाखवले असता, सूत्राच्या प्रस्तावेचे (निदानाचे) सम्यक ज्ञान झाल्यामुळे त्याचे स्पष्टीकरण सहज समजण्याजोगे होते, म्हणून असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे शेकडो आणि हजारो भेद असलेले सुत्तंत (सूत्रान्त) संक्लेशभागीय इत्यादी प्रस्थान-पद्धतीने सोळा प्रकारांचे उल्लंघन करत नाहीत, त्याचप्रमाणे अत्तज्झासाय (स्वतःचा आशय) इत्यादी सूत्र-निक्षेपांच्या दृष्टीने ते चार प्रकारचे असतात, हे सांगण्यासाठी म्हटले आहे – "चार सूत्र-निक्षेप आहेत." आणि येथे ज्याप्रमाणे स्वतःचा आशय (अत्तज्झासाय) आणि अर्थोत्पत्ती (अट्ठुप्पत्ती) यांचा इतरांचा आशय (परज्झासाय) व प्रश्नांशी संसर्गभेद संभवतो – जसे की "स्वतःचा आशय आणि दुसऱ्याचा आशय, स्वतःचा आशय आणि प्रश्नाच्या अधीन असणारा, अर्थोत्पत्ती आणि दुसऱ्याचा आशय, अर्थोत्पत्ती आणि प्रश्नाच्या अधीन असणारा" – कारण तेथे आशय आणि प्रश्नांचा संबंध असतो; त्याचप्रमाणे जरी अर्थोत्पत्तीचा स्वतःच्या आशयाशी देखील संसर्गभेद संभवत असला, तरी आधीच उपस्थित असलेल्या स्वतःचा आशय इत्यादींशी अर्थोत्पत्तीचा संसर्ग होत नसल्यामुळे, येथे संपूर्ण सविस्तर वर्णन संभवत नाही, म्हणून "चार सूत्र-निक्षेप" असे म्हटले आहे. किंवा इतर सर्व निक्षेप या चार निक्षेपांमध्येच अंतर्भूत होत असल्यामुळे, मूळ निक्षेपांच्या रूपाने चारच निक्षेप दाखवले आहेत. आणि येथे जसे दिसून येते, तसाच हा संसर्गभेद ग्रहण केला पाहिजे.

Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo. Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthīti pucchāvasiko. Suttadesanāvatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā. Sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Pucchāvasena pavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ – ‘‘pucchāvasiko’’ti. Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evamettha attho veditabbo.

तेथे हा शब्दाचा अर्थ आहे – जे निक्षिप्त (स्थापित/उपदेशित) केले जाते ते "निक्षेप" (निक्खेप) होय; सूत्र हेच निक्षेप म्हणजे "सुत्त-निक्खेप" (सूत्र-निक्षेप) होय. किंवा निक्षिप्त करण्याची क्रिया म्हणजे "निक्षेप" होय; सूत्राचा निक्षेप म्हणजे "सुत्त-निक्खेप" होय, ज्याचा अर्थ "सूत्र-देशना" असा आहे. स्वतःचा आशय म्हणजे "अत्तज्झासाय" (आत्म-आशय); तो ज्याच्यासाठी कारणभूत आहे, तो "अत्तज्झासाय" होय. किंवा स्वतःचा आशय ज्याचा आहे, तो "अत्तज्झासाय" होय. दुसऱ्याच्या आशयाच्या (परज्झासाय) बाबतीतही हाच नियम आहे. प्रश्नाचा वश (अधीन असणे) म्हणजे "पुच्छावसो" (प्रश्नावश); तो ज्याच्याकडे आहे, तो "पुच्छाavसिको" (प्रश्नावशिक) होय. सूत्र-देशनेची वस्तू (विषय) असणाऱ्या अर्थाची उत्पत्ती म्हणजे "अत्थुप्पत्ती" (अर्थोत्पत्ती); 'त्थ' (ttha) काराचा 'ट्ठ' (ṭṭha) कार करून "अत्थुप्पत्ती" लाच "अट्ठुप्पत्ती" म्हटले जाते. ती (अर्थोत्पत्ती) ज्याच्याकडे आहे, तो "अट्ठुप्पत्तिको" (अर्थोत्पत्तिक) होय. किंवा ज्याच्याद्वारे सूत्र निक्षिप्त केले जाते, तो "सुत्त-निक्खेप" होय; जसे की स्वतःचा आशय इत्यादी. या पर्यायी अर्थामध्ये, स्वतःचा आशय म्हणजे "अत्तज्झासाय" होय. इतरांचा आशय म्हणजे "परज्झासाय" होय. जे विचारले जाते ती "पुच्छा" (प्रश्न) होय, म्हणजेच विचारण्याजोगा अर्थ. प्रश्नाच्या वशाने (अधीन राहून) प्रवृत्त झालेले, धम्म ग्रहण करणाऱ्यांचे वचन म्हणजे "पुच्छावसिक" होय; तेच "निक्षेप" शब्दाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी रूपात "पुच्छावसिको" असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे "अट्ठुप्पत्ती" (अर्थोत्पत्ती) म्हणजेच "अट्ठुप्पत्तिको" होय; अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घ्यावा.

Apicettha paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ [Pg.49] kathamaṭṭhuppattiyā anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayaṃ eva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭoyamatthoti. Attano ajjhāsayeneva kathesīti dhammatantiṭṭhapanatthaṃ kathesi. Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo. Ajjhāsayanti adhimuttiṃ. Khantinti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ. Mananti paññatticittaṃ. Abhinīhāranti paṇidhānaṃ. Bujjhanabhāvanti bujjhanasabhāvaṃ, paṭivijjhanākāraṃ vā. Rūpagarukānanti pañcasu ārammaṇesu rūpārammaṇagarukā rūpagarukā. Cittena rūpaninnā rūpapoṇā rūpapabbhārā rūpadassanappasutā rūpena ākaḍḍhitahadayā, tesaṃ rūpagarukānaṃ.

शिवाय, येथे इतरांच्या इंद्रियांच्या परिपाकादी कारणांची अपेक्षा न ठेवता, केवळ स्वतःच्याच आशयाने धम्म-परंपरा (धम्मतंती) प्रस्थापित करण्यासाठी प्रवृत्त झालेली देशना असल्यामुळे, स्वतःच्या आशयाचा (अत्तज्झासाय) स्वतंत्र सूत्र-निक्षेप असणे योग्यच आहे. परंतु, देशनेच्या प्रवृत्तीला कारणीभूत असणाऱ्या इतरांच्या आशय आणि प्रश्नांच्या उत्पत्तीच्या वेळी प्रवृत्त झालेल्या "परज्झासाय" (दुसऱ्याचा आशय) आणि "पुच्छावसिक" (प्रश्नावशिक) यांचा "अट्ठुप्पत्ती" (अर्थोत्पत्ती) मध्ये अंतर्भाव का होत नाही? किंवा दुसऱ्याच्या आशयाला अनुसरून प्रवृत्त झालेल्या "पुच्छावसिक" आणि "अट्ठुप्पत्तिक" यांचा "परज्झासाय" मध्ये अंतर्भाव का होत नाही? अशी शंका उपस्थित करू नये. कारण, इतरांच्या अभिनिहार (प्रणिधान), परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) इत्यादींशिवाय इतर कारणांमुळे सूत्र-देशनेचा जो प्रसंग उद्भवतो, त्यालाच "अट्ठुप्पत्ती" (अर्थोत्पत्ती) मानले गेल्यामुळे, "परज्झासाय" आणि "पुच्छावसिक" यांचे स्वतंत्र ग्रहण केले आहे. तसेच, ब्रह्मजालसुत्त, धम्मदयादसुत्त इत्यादींमध्ये स्तुती-निंदा, आमिष-उत्पत्ती इत्यादी देशनेच्या कारणांना "अट्ठुप्पत्ती" (अर्थोत्पत्ती) म्हटले जाते. इतरांच्या प्रश्नाशिवाय केवळ त्यांच्या आशयालाच निमित्त करून उपदेशिलेली देशना म्हणजे "परज्झासाय" आणि प्रश्नाच्या वशाने उपदेशिलेली देशना म्हणजे "पुच्छावसिक" होय, हा अर्थ स्पष्टच आहे. "स्वतःच्याच आशयाने सांगितले" म्हणजे धम्म-परंपरा प्रस्थापित करण्यासाठी सांगितले. विमुक्तीला परिपक्व करणारे धम्म म्हणजे सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादी होत. "अज्झासाय" (आशय) म्हणजे अधिमुक्ती (श्रद्धा/निश्चय). "खंती" (क्षांती) म्हणजे दृष्टी-निध्यान-क्षांती (विचाराने पटलेली सहनशीलता/स्वीकृती). "मन" म्हणजे प्रज्ञप्ती-चित्त. "अभिनिहार" म्हणजे प्रणिधान (दृढ संकल्प). "बुज्झनभाव" म्हणजे बोधस्वभाव किंवा प्रतिवेध (आकलन) करण्याचा प्रकार. "रूपगरुक" म्हणजे पाच आरंमणांपैकी (आलंबनांपैकी) रूप-आरंमणाला महत्त्व देणारे. जे चित्ताने रूपाकडे झुकलेले, रूपाकडे प्रवण असलेले, रूपाकडे प्रभारित असलेले, रूप पाहण्यात मग्न असलेले आणि रूपाने ज्यांचे हृदय आकर्षित केले आहे, अशा रूप-गरुक पुद्गलांचे (हा अर्थ आहे).

Paṭisedhatthoti paṭikkhepattho. Kassa pana paṭikkhepatthoti? Kiriyāpadhānañhi vākyaṃ, tasmā ‘‘na samanupassāmī’’ti samanupassanākiriyāpaṭisedhattho. Tenāha – ‘‘imassa pana padassā’’tiādi. Yo paro na hoti, so attāti lokasamaññāmattasiddhaṃ sattasantānaṃ sandhāya – ‘‘aha’’nti satthā vadati, na bāhirakaparikappitaṃ ahaṃkāravisayaṃ ahaṃkārassa bodhimūleyeva samucchinnattā. Lokasamaññānatikkamantā eva hi buddhānaṃ lokiye visaye desanāpavatti. Bhikkhaveti ālapane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Aññanti apekkhāsiddhattā aññatthassa ‘‘idāni vattabbaitthirūpato añña’’nti āha. Ekampi rūpanti ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ. Samaṃ visamaṃ sammā yāthāvato anu anu passatīti samanupassanā, ñāṇaṃ. Saṃkilissanavasena anu anu passatīti samanupassanā, diṭṭhi. No niccatoti ettha iti-saddo ādiattho, evamādikoti attho. Tena ‘‘dukkhato samanupassatī’’ti evamādīni saṅgaṇhāti. Olokentopīti devamanussavimānakapparukkhamaṇikanakādigatāni rūpāni anavasesaṃ sabbaññutaññāṇena olokentopi. Sāmaññavacanopi yaṃ-saddo ‘‘ekarūpampī’’ti rūpassa [Pg.50] adhigatattā rūpavisayo icchitoti ‘‘yaṃ rūpa’’nti vuttaṃ. Tathā purisasaddo pariyādiyitabbacittapuggalavisayoti rūpagarukassāti visesitaṃ. Gahaṇaṃ ‘‘khepana’’nti ca adhippetaṃ, pariyādānañca uppattinivāraṇanti āha – ‘‘catubhūmakakusalacitta’’nti. Tañhi rūpaṃ tādisassa parittakusalassapi uppattiṃ nivāreti, kimaṅgaṃ pana mahaggatānuttaracittassāti lokuttarakusalacittassapi uppattiyā nivāraṇaṃ hotuṃ samatthaṃ, lokiyakusaluppattiyā nivārakatte vattabbameva natthīti ‘‘catubhūmakakusalacittaṃ pariyādiyitvā’’ti vuttaṃ. Na hi kāmaguṇassādappasutassa purisassa dānādivasena savipphārikā kusaluppatti sambhavati. Gaṇhitvā khepetvāti attānaṃ assādetvā pavattamānassa akusalacittassa paccayo hontaṃ pavattinivāraṇena muṭṭhigataṃ viya gahetvā anuppādanirodhena khepetvā viya tiṭṭhati. Tāva mahati lokasannivāse tassa pariyādiyaṭṭhānaṃ avicchedato labbhatīti āha – ‘‘tiṭṭhatī’’ti yathā ‘‘pabbatā tiṭṭhanti, najjo sandantī’’ti. Tenāha – ‘‘idha ubhayampi vaṭṭatī’’tiādi.

प्रतिषेधत्थो म्हणजे प्रतिषेध (नकार) असा अर्थ आहे. पण कोणाचा प्रतिषेध? वाक्य हे क्रियाप्रधान असते, म्हणून 'न समनुपस्सामि' (मी पाहत नाही) हे समनुपस्सना (सम्यक दर्शन) क्रियेचा प्रतिषेध करण्यासाठी आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इमस्स पन पदस्स' (पण या पदाचा) इत्यादी. जो दुसरा नाही, तो 'अत्ता' (स्वतः) आहे, अशा लोकसंज्ञेनुसार (लोकव्यवहारानुसार) सिद्ध झालेल्या सत्त्वसंतानाला (प्राण्यांच्या प्रवाहाला) उद्देशून शास्ता (बुद्ध) 'अहं' (मी) असे म्हणतात; बाह्य कल्पित अहंकाराच्या विषयाला उद्देशून नाही, कारण बोधिमूलापाशीच (बोधीवृक्षाच्या मुळाशी) अहंकाराचा समूळ नाश झालेला आहे. लोकसंज्ञेचे उल्लंघन न करताच बुद्धांचे लौकिक विषयात देशनेचे प्रवर्तन होते. 'भिक्खवे' (भिक्खूहो) या संबोधनाचे कारण खाली सांगितलेच आहे. 'अञ्ञं' (दुसरे) हे अपेक्षेने सिद्ध होत असल्यामुळे दुसऱ्या अर्थाने 'आता सांगायच्या असलेल्या स्त्रीरूपापेक्षा दुसरे' असे म्हटले आहे. 'एकम्पि रूपं' म्हणजे एक वर्णायातन (रंग-रूप). सम, विषम, सम्यक आणि यथार्थपणे अनु-अनु (पुन्हा पुन्हा) पाहणे म्हणजे 'समनुपस्सना' (ज्ञान) होय. संक्लेशाच्या (मळकटपणाच्या) वशाने अनु-अनु पाहणे म्हणजे 'समनुपस्सना' (दृष्टी) होय. 'नो निच्चतो' (नित्य म्हणून नाही) यामध्ये 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) या अर्थात आहे, असा याचा अर्थ आहे. त्यामुळे 'दुक्खतो समनुपस्सति' (दुःख म्हणून पाहतो) इत्यादींचा यात संग्रह होतो. 'ओलोकन्तोपि' (पाहत असतानाही) म्हणजे देव, मनुष्य, विमान, कल्पवृक्ष, मणी, सुवर्ण इत्यादींमध्ये असलेल्या रूपांना सर्वज्ञताज्ञानाने पूर्णपणे पाहत असतानाही. सामान्यवाचक असलेला 'यं' हा शब्द 'एकरूपम्पि' यामध्ये रूपाचे ग्रहण झाल्यामुळे रूपविषयकच अभिप्रेत आहे, म्हणून 'यं रूपं' असे म्हटले आहे. तसेच 'पुरिस' (पुरुष) हा शब्द ज्याचे चित्त ताब्यात घ्यायचे आहे अशा पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) वाचक असल्यामुळे 'रूपगरुकस्स' (रूपाला महत्त्व देणाऱ्याचा) असे विशेषण दिले आहे. ग्रहण करणे आणि 'खेपण' (नष्ट करणे) अभिप्रेत आहे, आणि 'परियादान' म्हणजे उत्पत्ती रोखणे, म्हणून 'चतुभूमककुसलचित्तं' (चार भूमींमधील कुशल चित्त) असे म्हटले आहे. कारण ते रूप तशा प्रकारच्या लहान कुशल चित्ताचीही उत्पत्ती रोखते, मग महग्गत (महान) आणि अनुत्तर चित्ताचे काय सांगावे? ते लोकोत्तर कुशल चित्ताच्या उत्पत्तीलाही रोखण्यास समर्थ आहे, तर लौकिक कुशल चित्ताच्या उत्पत्तीला रोखण्याबाबत काय बोलावे! म्हणूनच 'चतुभूमककुसलचित्तं परियादियित्वा' (चार भूमींमधील कुशल चित्त ताब्यात घेऊन) असे म्हटले आहे. कारण कामगुणांच्या आस्वादात मग्न असलेल्या पुरुषाला दानादींच्या द्वारे विस्तृत कुशल चित्ताची उत्पत्ती संभवत नाही. 'गण्हित्वा खेपेत्वा' (पकडून नष्ट करून) म्हणजे स्वतःचा आस्वाद घेत प्रवृत्त होणाऱ्या अकुशल चित्ताला प्रत्यय (कारण) होत, त्याच्या प्रवृत्तीला रोखून, मुठीत धरल्याप्रमाणे पकडून आणि अनुत्पाद-निरोधाने नष्ट केल्याप्रमाणे राहते. एवढ्या मोठ्या लोकसंन्निवासात (जगात) त्याचे परियादान (ताब्यात घेण्याचे) स्थान अखंडपणे प्राप्त होते, म्हणून 'तिट्ठति' (राहते) असे म्हटले आहे, जसे 'पब्बता तिट्ठन्ति, नज्जो सन्दान्ति' (पर्वत उभे राहतात, नद्या वाहतात). म्हणूनच म्हटले आहे - 'इध उभयम्पि वट्टति' (येथे दोन्ही योग्य आहे) इत्यादी.

Yathayidanti sandhivasena ākārassa rassattaṃ yakārāgamo cāti āha – ‘‘yathā ida’’nti. Itthiyā rūpanti itthisarīragataṃ tappaṭibaddhañca rūpāyatanaṃ. Paramatthassa niruḷho, paṭhamaṃ sādhāraṇato saddasatthalakkhaṇāni vibhāvetabbāni, pacchā asādhāraṇatoti tāni pāḷivasena vibhāvetuṃ – ‘‘ruppatīti kho…pe… veditabba’’nti āha. Tattha ruppatīti sītādivirodhipaccayehi vikāraṃ āpādīyati, āpajjatīti vā attho. Vikāruppatti ca virodhipaccayasannipāte visadisuppatti vibhūtatarā, kuto panāyaṃ visesoti ce? ‘‘Sītenā’’tiādivacanato. Evañca katvā vedanādīsu anavasesarūpasamaññā sāmaññalakkhaṇanti sabbarūpadhammasādhāraṇaṃ rūppanaṃ. Idāni atthuddhāranayena rūpasaddaṃ saṃvaṇṇento ‘‘ayaṃ panā’’tiādimāha. Rūpakkhandhe vattatīti ‘‘oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā’’tiādivacanato (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89; vibha. 2). Rūpūpapattiyāti ettha rūpabhavo rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpabhavūpapattiyāti ayañhettha attho. Kasiṇanimitteti pathavīkasiṇādisaññite paṭibhāganimitte. Rūppati attano phalassa sabhāvaṃ karotīti rūpaṃ, sabhāvahetūti [Pg.51] āha – ‘‘sarūpā…pe… ettha paccaye’’ti. Karacaraṇādiavayavasaṅghātabhāvena rūpīyati nirūpīyatīti rūpaṃ, rūpakāyoti āha – ‘‘ākāso…pe… ettha sarīre’’ti.

'यथयिदं' हे संधीमुळे 'आ' काराचा र्‍हस्व आणि 'य' काराचा आगम झाल्यामुळे झाले आहे, म्हणून 'यथा इदं' असे म्हटले आहे. 'इत्थिया रूपं' म्हणजे स्त्रीच्या शरीरात असलेले आणि त्याच्याशी संबंधित असलेले रूपायातन. परमार्थात रूढ असलेल्या, प्रथम सामान्यपणे शब्दशास्त्राची लक्षणे स्पष्ट केली पाहिजेत, नंतर असाधारणपणे, म्हणून ती पाळिच्या वशाने स्पष्ट करण्यासाठी - 'रुप्पतीति खो...पे... वेदितब्बं' (रुप्पती म्हणजे... इत्यादी जाणावे) असे म्हटले आहे. तेथे 'रुप्पति' म्हणजे शीत (थंडी) इत्यादी विरोधी प्रत्ययांनी (कारणांनी) विकार पावते किंवा विकाराला प्राप्त होते असा अर्थ आहे. आणि विरोधी प्रत्ययांच्या संयोगाने विकाराची उत्पत्ती ही विसदृश उत्पत्ती अधिक स्पष्ट होते, पण हा विशेष कुठून आला? 'सीतेन' (थंडीने) इत्यादी वचनावरून. आणि असे केल्याने वेदना इत्यादींमध्ये संपूर्ण रूपसंज्ञा हे सामान्य लक्षण आहे, म्हणून सर्व रूपधर्मांमध्ये साधारण असलेले 'रुप्पन' (विकार पाडणे) आहे. आता अर्थाचा उद्धार करण्याच्या पद्धतीने 'रूप' शब्दाचे वर्णन करताना 'अयं पन' (पण हा) इत्यादी म्हटले आहे. 'रूपक्खंधे वत्तति' (रूपस्कंधात वर्तते) हे 'ओळारिकं वा सुखुमं वा' (स्थूल किंवा सूक्ष्म) इत्यादी वचनावरून आहे. 'रूपूपपत्तिया' यामध्ये उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे 'रूपभव' म्हणजे 'रूप' आहे. 'रूपभव-उपपत्ती' असा येथे अर्थ आहे. 'कसिणनिमित्ते' म्हणजे पठवीकसिण (पृथ्वीकृत्स्न) इत्यादी नावाच्या प्रतिभागनिमित्तामध्ये. 'रुप्पति' म्हणजे आपल्या फळाचा स्वभाव निर्माण करते म्हणून 'रूप', स्वभावाचे कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'सरूपा...पे... एत्थ पच्चये' (समान रूप... येथे प्रत्ययात). हात, पाय इत्यादी अवयवांच्या संघाताच्या (समुदायाच्या) रूपाने जे निरूपित केले जाते ते 'रूप' म्हणजे 'रूपकाय' (शरीर), म्हणून म्हटले आहे - 'आकासो...पे... एत्थ सरीरे' (आकाश... येथे शरीरात).

Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ, vaṇṇāyatanaṃ. Ārohapariṇāhādibhedarūpagataṃ saṇṭhānasampattiṃ nissāya pasādaṃ āpajjamāno rūpappamāṇoti vuttoti āha – ‘‘ettha saṇṭhāne’’ti. Piyarūpantiādīsu sabhāvattho rūpasaddo. Ādisaddena rūpajjhānādīnaṃ saṅgaho. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’ti ettha ajjhattaṃ kesādīsu parikammasaññāvasena paṭiladdharūpajjhānaṃ rūpaṃ, taṃ assa atthīti rūpīti vutto. Itthiyā catusamuṭṭhāne vaṇṇeti itthisarīrapariyāpannameva rūpaṃ gahitaṃ, tappaṭibaddhavatthālaṅkārādirūpampi pana purisacittassa pariyādāyakaṃ hotīti dassetuṃ – ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Gandhavaṇṇaggahaṇena vilepanaṃ vuttaṃ. Kāmaṃ ‘‘asukāya itthiyā pasādhana’’nti sallakkhitassa akāyappaṭibaddhassapi vaṇṇo paṭibaddhacittassa purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya, taṃ pana na ekantikanti ekantikaṃ dassento ‘‘kāyappaṭibaddho’’tiāha. Upakappatīti cittassa pariyādānāya upakappati. Purimassevāti pubbe vuttaatthasseva daḷhīkaraṇatthaṃ vuttaṃ yathā ‘‘dvikkhattuṃ bandhaṃ subandha’’nti. Nigamanavasena vā etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Opammavasena vuttanti ‘‘yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti sakalamevidaṃ purimavacanaṃ upamāvasena vuttaṃ, tattha pana upamābhūtaṃ atthaṃ dassetuṃ – ‘‘yathayidaṃ…pe… itthirūpa’’nti vuttaṃ. Pariyādāne ānubhāvo sambhavo pariyādānānubhāvo, tassa dassanavasena vuttaṃ.

'रूपयति' म्हणजे वर्णाचा विकार प्राप्त होऊन हृदयातील भाव प्रकट करतो म्हणून 'रूप' म्हणजे वर्णायातन (रंग-रूप). उंची, रुंदी इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या रूपाच्या संस्थान-संपत्तीचा (आकाराच्या समृद्धीचा) आश्रय घेऊन प्रसन्नतेला प्राप्त होणारा 'रूपप्रमाण' असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे - 'एत्थ संठाने' (येथे आकारात). 'पियरूपं' (प्रिय रूप) इत्यादींमध्ये 'रूप' शब्द स्वभाव या अर्थात आहे. 'आदि' शब्दाने रूपध्यान (रूपज्झान) इत्यादींचा संग्रह होतो. 'रूपी रूपाणि पस्सति' (रूपी रूपांना पाहतो) येथे अध्यात्म (स्वतःच्या शरीरातील) केस इत्यादींमध्ये परिकर्मसंज्ञेच्या वशाने प्राप्त झालेले रूपध्यान म्हणजे 'रूप' होय, ते ज्याच्याकडे आहे त्याला 'रूपी' असे म्हटले आहे. 'इत्थिया चतुसमुट्ठाने वण्णे' (स्त्रीच्या चार समुत्थानांमधील वर्णात) यामध्ये स्त्रीच्या शरीरात समाविष्ट असलेलेच रूप घेतले आहे, परंतु त्याच्याशी संबंधित असलेले वस्त्र, अलंकार इत्यादींचे रूपही पुरुषाच्या चित्ताला ताब्यात घेणारे (परियादायक) असते, हे दर्शवण्यासाठी - 'अपिचा' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. गंध आणि वर्णाच्या ग्रहणाने विलेपन (उटी/लेप) सांगितले आहे. 'अमुक स्त्रीचे हे प्रसाधन (दागिने/शृंगार)' असे लक्षात घेतलेल्या, शरीराशी थेट न जोडलेल्या वस्तूचा वर्णही, आसक्त चित्त असलेल्या पुरुषाच्या चित्ताला ताब्यात घेऊन राहू शकतो, परंतु ते एकांतिक (निश्चित) नाही, म्हणून निश्चितता दर्शवण्यासाठी 'कायप्पटिबद्धो' (शरीराशी संबंधित) इत्यादी म्हटले आहे. 'उपकप्पति' म्हणजे चित्ताला ताब्यात घेण्यासाठी उपकारक ठरते. 'पुरिमस्सेव' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या अर्थालाच दृढ करण्यासाठी म्हटले आहे, जसे 'द्विक्खत्तुं बंधं सुबंधं' (दोनदा बांधलेले चांगले बांधलेले असते). किंवा हे निष्कर्षाच्या रूपाने (निगमनवशाने) सांगितले आहे असे समजावे. 'ओपम्मवसेन वृत्तं' (उपमेच्या वशाने सांगितले आहे) म्हणजे 'जे अशा प्रकारे पुरुषाच्या चित्ताला ताब्यात घेऊन राहते' हे संपूर्ण पूर्ववचन उपमेच्या वशाने सांगितले आहे, आणि तेथे उपमारूप अर्थ दर्शवण्यासाठी - 'यथयिदं...पे... इत्थिरूपं' असे म्हटले आहे. ताब्यात घेण्याचा प्रभाव किंवा संभव म्हणजे 'परियादानानूभाव', तो दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे.

Idaṃ pana ‘‘itthirūpa’’ntiādivacanaṃ pariyādānānubhāve sādhetabbe dīpetabbe vatthu kāraṇaṃ. Nāgo nāma so rājā, dīghadāṭhikattā pana ‘‘mahādāṭhikanāgarājā’’ti vutto. Asaṃvaraniyāmenāti cakkhudvārikena asaṃvaranīhārena. Nimittaṃ gahetvāti rāguppattihetubhūtaṃ rūpaṃ subhanimittaṃ gahetvā. Visikādassanaṃ gantvāti sivathikadassanaṃ gantvā. Tattha hi ādīnavānupassanā ijjhati. Vatthulobhena kuto tādisāya maraṇanti asaddahanto ‘‘mukhaṃ tumhākaṃ dhūmavaṇṇa’’nti te daharasāmaṇere uppaṇḍento vadati.

पण हे 'इत्थिरूपं' (स्त्रीरूप) इत्यादी वचन आसक्तीच्या प्रभावाला सिद्ध करण्यासाठी आणि स्पष्ट करण्यासाठी वस्तू किंवा कारण आहे. 'नाग' नावाचा तो राजा होता, परंतु त्याचे सुळे मोठे असल्यामुळे त्याला 'महादाठिक नागराजा' असे म्हटले गेले. 'असंवरनियामेन' म्हणजे चक्षुद्वाराच्या असंयमाने (असंवर-मार्गाने). 'निमित्तं गहेत्वा' म्हणजे रागाच्या उत्पत्तीचे कारण असलेल्या रूपाला 'शुभनिमित्त' म्हणून ग्रहण करून. 'विसिकादस्सनं गन्त्वा' म्हणजे स्मशानभूमी पाहण्यासाठी जाऊन. कारण तिथेच आदीनवानुपस्सना (दोषांचे अनुदर्शन) यशस्वी होते. 'वस्तुलौभामुळे अशा स्त्रीचा मृत्यू कसा होऊ शकतो?' यावर विश्वास न ठेवता, 'तुमचे तोंड धूरकट रंगाचे झाले आहे' असे म्हणून तो त्या तरुण सामणेरांना चिडवत बोलतो.

Ratanattaye suppasannattā kākavaṇṇatissādīhi visesanatthañca so tissamahārājā saddhāsaddena visesetvā vuccati. Daharassa cittaṃ pariyādāya [Pg.52] tiṭṭhatīti adhikāravasena vuttaṃ. Niṭṭhituddesakiccoti gāme asappāyarūpadassanaṃ imassa anatthāya siyāti ācariyena nivāritagāmappaveso pacchā niṭṭhituddesakicco hutvā ṭhito. Tena vuttaṃ – ‘‘atthakāmānaṃ vacanaṃ aggahetvā’’ti. Nivatthavatthaṃ sañjānitvāti attanā diṭṭhadivase nivatthavatthaṃ tassā matadivase sivathikadassanatthaṃ gatena laddhaṃ sañjānitvā. Evampīti evaṃ maraṇasampāpanavasenapi. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya anuttānatthadīpanā.

रत्नत्रयावर अत्यंत प्रसन्न असल्यामुळे आणि काकवर्णतिस्स इत्यादींपेक्षा वेगळे दाखवण्यासाठी त्या तिस्स महाराजांना 'सद्धा' (श्रद्धा) या शब्दाने विशेषित करून म्हटले जाते. 'तरुणाचे चित्त व्यापून राहते' हे प्रकरणाच्या वशाने म्हटले आहे. 'निट्ठितुद्देसकिच्चो' म्हणजे गावात अयोग्य रूप पाहणे याच्यासाठी अनर्थकारी ठरेल, म्हणून आचार्यांनी ज्याचा गावात प्रवेश रोखला होता, तो नंतर आपले उद्देश-कार्य पूर्ण करून राहिला. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हित इच्छिणाऱ्यांचे वचन न ऐकता'. 'निवत्थवत्थं सञ्जानित्वा' म्हणजे स्वतः पाहिलेल्या दिवशी तिने नेसलेले वस्त्र, तिच्या मृत्यूच्या दिवशी स्मशान पाहण्यासाठी गेलेल्याने मिळालेले वस्त्र ओळखून. 'एवम्पि' म्हणजे अशा प्रकारे मृत्यूला प्राप्त होण्याच्या वशाने देखील. ही या अट्ठकथेतील अस्पष्ट अर्थाची स्पष्टीकरण-टीका आहे.

Nettinayavaṇṇanā

नेत्तिनयवर्णना

Idāni pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Sā pana atthasaṃvaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca, tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma. Tattha samuṭṭhānaṃ nāma desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇamasādhāraṇanti duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikasamuṭṭhānaṃ nāma lokanāthassa mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi (ma. ni. 1.283; mahāva. 9; saṃ. ni. 1.173). Ettha ca hetāvatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāvena vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbākāraṃ sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatibrahmuno ajjhesanaṃ. Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi. Asādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhameva. Tattha abbhantaraṃ yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇena [Pg.53] idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ. Bāhiraṃ pana rūpagarukānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayo. Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vutto eva.

आता आम्ही प्रकरण-पद्धतीने पाळीच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण (अर्थवर्णना) करू. ती अर्थवर्णना कारण की देशनेचे समुत्थान (उगम), प्रयोजन, भाजन (पात्र) आणि पिण्डार्थ (थोडक्यात अर्थ) निश्चित केल्यावर सुलभ आणि सहज समजण्याजोगी होते, म्हणून आम्ही प्रथम सुत्त-देशनेचे समुत्थान इत्यादी निश्चित करू. त्यामध्ये 'समुत्थान' म्हणजे देशनेचे निदान (कारण), ते साधारण आणि असाधारण असे दोन प्रकारचे आहे. त्यातील साधारण देखील आध्यात्मिक आणि बाह्य अशा भेदाने दोन प्रकारचे आहे. त्यातील साधारण आध्यात्मिक समुत्थान म्हणजे लोकनाथांची (बुद्धांची) महाकरुणा होय. कारण तिच्याद्वारेच प्रेरित झालेल्या भगवंतांच्या मनात विनेय (उपदेशास पात्र) लोकांसाठी धम्मदेशना देण्याचे चित्त उत्पन्न झाले, ज्याला उद्देशून म्हटले आहे – 'प्राण्यांविषयीच्या करुणेमुळे बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहिले' इत्यादी. आणि येथे हेतू आणि अर्थासाठी देखील महाकरुणेचा संग्रह पाहावा, कारण संसाररूपी महापुरातून सद्धम्मदेशनेचा हात देऊन प्राण्यांना तारण्यासाठी तिची उत्पत्ती झाली आहे. ज्याप्रमाणे महाकरुणा, त्याचप्रमाणे सर्वज्ञताज्ञान आणि दशबलज्ञान इत्यादी देखील देशनेचे अंतर्गत समुत्थान म्हणून सांगितले पाहिजेत. कारण सर्व ज्ञेय धम्म, त्यांच्या उपदेशाची पद्धत आणि प्राण्यांचे आशय-अनुशय इत्यादी यथार्थपणे जाणत भगवंतांनी स्थानास्थान इत्यादींमधील कौशल्याने विनेय जनांच्या आशयानुसार विविध पद्धतींची देशना प्रवृत्त केली. बाह्य साधारण समुत्थान म्हणजे दहा हजार महाब्रह्मांच्या याचना-परिवारासह सहम्पती ब्रह्माची याचना (अज्झेसना) होय. त्यांच्या याचनेनंतर धम्माच्या गंभीरतेच्या प्रत्यवेक्षणामुळे निर्माण झालेली उदासीनता दूर करून धम्मस्वामी (भगवान) धम्मदेशनेसाठी उत्साही झाले. असाधारण देखील अंतर्गत आणि बाह्य अशा भेदाने दोन प्रकारचेच आहे. त्यातील अंतर्गत म्हणजे ज्या महाकरुणेने आणि ज्या देशनाज्ञानाने हे सुत्त प्रवृत्त केले गेले, ते दोन्ही समजावे. बाह्य म्हणजे रूपाला महत्त्व देणाऱ्या (रूपगरुक) पुद्गलांचा (व्यक्तींचा) आशय होय. हाच अर्थ अट्ठकथेत सांगितलाच आहे.

Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya. Tenevāha – ‘‘etadatthā kathā, etadatthā mantanā’’tiādi. Asādhāraṇaṃ pana tesaṃ rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpe chandarāgassa jahāpanaṃ, ubhayampetaṃ bāhirameva. Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā mahākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya, iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi siyā.

प्रयोजन देखील साधारण आणि असाधारण अशा दोन प्रकारचे आहे. त्यातील साधारण म्हणजे भगवंतांच्या देशनेचा विमुत्तीरस (मुक्तीचा रस) असल्यामुळे अनुपदापरिनिब्बानापर्यंत (उपादानरहित परिनिर्वाणापर्यंत) पोहोचणे होय. म्हणूनच म्हटले आहे – 'याच अर्थासाठी ही कथा आहे, याच अर्थासाठी हा विचारविमर्श आहे' इत्यादी. असाधारण प्रयोजन म्हणजे त्या रूपाला महत्त्व देणाऱ्या पुद्गलांच्या रूपातील छंदरागाचा (आसक्तीचा) त्याग कारवणे होय, हे दोन्ही बाह्यच आहेत. परंतु जर विनेय जनांच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) देशनेच्या बलाने सिद्ध झालेले प्रयोजन, अभिप्राय पूर्ण होण्याच्या भावाने, इच्छित अर्थाच्या सिद्धीमुळे महाकारुणिक भगवंतांचे देखील प्रयोजनच आहे असे मानले, तर या पर्यायाने त्याचे अंतर्गतत्व देखील सिद्ध होईल.

Apica tesaṃ rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpasmiṃ vijjamānassa ādīnavassa yāthāvato anavabodho imissā desanāya samuṭṭhānaṃ, tadavabodho payojanaṃ. So hi imāya desanāya bhagavantaṃ payojeti tannipphādanaparāyaṃ desanāti katvā. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ, taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati. Tathā tesaṃ puggalānaṃ tadaññesañca veneyyānaṃ rūpamukhena pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavadassanañcettha payojanaṃ. Tathā saṃsāracakkanivattisaddhammacakkappavattisassatādimicchāvādanirākaraṇaṃ sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasamāropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamaggadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘mutto mocessāmī’’ti purimapaṭiññāvisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyadhammanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnipi payojanāni idha veditabbāni.

शिवाय, त्या रूपाला महत्त्व देणाऱ्या पुद्गलांना रूपामध्ये असलेल्या दोषांचे (आदीनवाचे) यथार्थ आकलन न होणे हे या देशनेचे समुत्थान (कारण) आहे, आणि त्याचे आकलन होणे हे प्रयोजन आहे. कारण तो (पुद्गल) या देशनेद्वारे भगवंतांना प्रवृत्त करतो, कारण ही देशना त्या (आकलनाच्या) निष्पत्तीसाठीच आहे. कारण देशनेद्वारे जे साध्य करायचे फळ आहे, ते इच्छित असल्यामुळे देशकाला देशनेसाठी प्रवृत्त करते, म्हणून त्याला प्रयोजन म्हटले जाते. तसेच त्या पुद्गलांना आणि इतर विनेय जनांना रूपाच्या माध्यमातून पाच उपादानस्कंधांमधील दोषदर्शन (आदीनवदर्शन) घडवणे हे देखील येथे प्रयोजन आहे. तसेच संसारचक्राचे निवारण, सद्धम्मचक्राचे प्रवर्तन, शाश्वतवाद इत्यादी मिथ्यावादांचे निराकरण, सम्यकवादाचा पुरस्कार, अकुशलमुळांचे समूळ उच्चाटन, कुशलमुळांचे रोपण, अपायद्वारांचे (नरकद्वारांचे) बंद करणे, स्वर्गमार्गाचे द्वार उघडणे, पर्युत्थानाचे (क्लेशांच्या उद्रेकाचे) शमन करणे, अनुशायांचे (सुप्त क्लेशांचे) समूळ उच्चाटन करणे, 'मी स्वतः मुक्त होऊन इतरांना मुक्त करीन' या पूर्वप्रतिज्ञेचे पालन करणे, त्याच्या विरोधी असलेल्या माराच्या मनोरथांचा भंग करणे, तीर्थकांच्या (इतर पंथांच्या) धम्माचे खंडन करणे आणि बुद्धधम्माची स्थापना करणे इत्यादी प्रयोजने देखील येथे समजावीत.

Yathā te puggalā rūpagarukā, evaṃ tadaññe ca sakkāyagarukā sakkāyasmiṃ allīnā saṅkhatadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavanasādhāraṇaparicariyamanasikāraparā saddhammassavanadhāraṇaparicayappaṭivedhavimukhā ca bhavavippamokkhesino veneyyā imissā desanāya bhājanaṃ.

ज्याप्रमाणे ते पुद्गल रूपाला महत्त्व देणारे आहेत, त्याचप्रमाणे इतर जे सत्कायदृष्टीला महत्त्व देणारे (सक्कायगरुका), सत्कायदृष्टीत अडकलेले, संस्कृत धम्मांची (संखतधम्मांची) आणि सम्यक्संबुद्धांच्या प्रतिपत्तीची (साधनेची) माहिती नसलेले, असद्धम्म ऐकणे, साधारण सेवा आणि मनसिकार यामध्ये मग्न असलेले, सद्धम्म ऐकणे, धारण करणे, परिचय करणे आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) यापासून विमुख असलेले, परंतु भवबंधनातून मुक्ती शोधणारे विनेय जन या देशनेचे भाजन (पात्र) आहेत.

Piṇḍattā [Pg.54] cettha rūpaggahaṇena rūpadhāturūpāyatanarūpakkhandhapariggaṇhanaṃ rūpamukhena catudhammānaṃ vaṭṭattayavicchedanūpāyo āsavoghādivivecanaṃ abhinandananivāraṇasaṅgatikkamo vivādamūlapariccāgo sikkhattayānuyogo pahānattayadīpanā samathavipassanānuṭṭhānaṃ bhāvanāsacchikiriyāsiddhīti evamādayo veditabbā.

येथे पिण्डत्वामुळे (एकत्रित रूपाने) रूपग्रहणाद्वारे रूपधातू, रूपायतन आणि रूपस्कंधाचे परिग्रहण करणे; रूपाच्या माध्यमातून चार धर्मांच्या तीन वट्टांच्या (संसारचक्राच्या तीन आवर्तांच्या) विच्छेदाचा उपाय; आसव, ओघ इत्यादींचे विवेचन; अभिनंदनाचे (आसक्तीचे) निवारण आणि संगाचे उल्लंघन; विवादमुळांचा परित्याग; त्रिविध शिक्षांचा (शील, समाधी, प्रज्ञा) अनुयोग; तीन प्रहाणांचे प्रकटीकरण; समथ आणि विपश्यनेचे अनुष्ठान; भावना आणि साक्षात्काराची सिद्धी इत्यादी गोष्टी समजून घ्याव्यात.

Ito paraṃ pana soḷasa hārā dassetabbā. Tattha ‘‘rūpa’’nti sahajātā tassa nissayabhūtā tappaṭibaddhā ca sabbe rūpārūpadhammā taṇhāvajjā dukkhasaccaṃ. Taṃsamuṭṭhāpikā tadārammaṇā ca taṇhā samudayasaccaṃ. Tadubhayesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ. Nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, rūpārammaṇassa akusalacittassa kusalacittassa ca pariyādānaṃ phalaṃ. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ payojanaṃ, taṃ phalanti vuttovāyamattho. Tadatthaṃ hidaṃ suttaṃ bhagavatā desitanti. Yathā taṃ kusalacittaṃ na pariyādiyati, evaṃ paṭisaṅkhānabhāvanābalapariggahitā indriyesu guttadvāratā upāyo. Purisassa kusalacittapariyādānenassa rūpassa aññarūpāsādhāraṇatādassanāpadesena atthakāmehi tato cittaṃ sādhukaṃ rakkhitabbaṃ. Ayamettha bhagavato āṇattīti ayaṃ desanāhāro. Assādādisandassanavibhāvanalakkhaṇo hi desanāhāro. Vuttañhetaṃ nettippakaraṇe –

यानंतर सोळा हार (पद्धती) दाखवले पाहिजेत. त्यामध्ये, 'रूप' म्हणजे सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे), त्याचे आश्रयभूत आणि त्याच्याशी बद्ध असलेले, तृष्णा वगळता सर्व रूप आणि अरूप धर्म म्हणजे 'दुःखसत्य' होय. त्याला उत्पन्न करणारी आणि त्याचे आलंबन घेणारी तृष्णा म्हणजे 'समुदयसत्य' होय. त्या दोन्हीची अप्रवृत्ती (निरोध) म्हणजे 'निरोधसत्य' होय. निरोधाची प्रज्ञा करून देणारा मार्ग म्हणजे 'मार्गसत्य' होय. त्यामध्ये, समुदयाने आस्वाद, दुःखाने आदीनव (दोष), मार्ग आणि निरोधाने निस्सरण (मुक्ती) होते; रूपालंबन असलेल्या अकुशल चित्ताचे आणि कुशल चित्ताचे परियादान (अभिभूत करणे) हे 'फल' आहे. कारण देशनेद्वारे जे साध्य करायचे प्रयोजन असते, त्याला 'फल' असे म्हटले आहे, हाच याचा अर्थ आहे. त्याच उद्देशाने भगवंतांनी हे सुत्त देशित केले आहे. ज्याप्रमाणे ते कुशल चित्त अभिभूत होत नाही, त्याप्रमाणे प्रतिसंख्यान आणि भावनाबलाने परिग्रहित असलेली इंद्रियांमधील गुप्तद्वारता (इंद्रिय संवर) हा 'उपाय' आहे. पुरुषाच्या कुशल चित्ताला अभिभूत करणाऱ्या या रूपाच्या, इतर रूपांपेक्षा असलेल्या असाधारणतेच्या दर्शनाच्या निमित्ताने, हित इच्छिणाऱ्यांनी त्यापासून आपल्या चित्ताचे चांगल्या प्रकारे रक्षण केले पाहिजे. ही येथे भगवंतांची आज्ञा आहे, याला 'देशनाहार' म्हणतात. कारण आस्वाद इत्यादींचे संदर्शन आणि विभावनेचे लक्षण असलेला हा 'देशनाहार' आहे. नेत्तिपकरणात असे म्हटले आहे –

‘‘Assādādīnavatā, nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca;

Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṃ desanāhāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“आस्वाद, आदीनव (दोष), निस्सरण, फल, उपाय आणि भगवंतांची आज्ञा, योग्यांसाठी हा 'देशनाहार' आहे.” (नेत्तिपकरण ४, निद्देसवार);

Desīyati saṃvaṇṇīyati etāya suttatthoti desanā, desanāya sahacaraṇato vā desanā. Nanu ca aññepi hārā desanāsaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanāto desanāya sahacārino vāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamāno desanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati, na tathāpare. Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanarahitā suttadesanā atthi. Kiṃ pana tesaṃ assādādīnaṃ anavasesānaṃ vacanaṃ desanāhāro, udāhu [Pg.55] ekaccānanti? Niravasesānaṃyeva. Yasmiñhi sutte assādādīnavanissaraṇāni sarūpato āgatāni, tattha vattabbameva natthi. Yattha pana ekadesena āgatāni, na ca sarūpena, tattha anāgataṃ atthavasena niddhāretvā hāro yojetabbo.

ज्याच्याद्वारे सुत्ताचा अर्थ देशित केला जातो, वर्णन केला जातो, ती 'देशना' होय; किंवा देशनेच्या सहचरत्वामुळे ती 'देशना' आहे. पण इतरही हार देशना नावाच्या सुत्ताच्या अर्थवर्णनामुळे देशनेचे सहचारी नाहीत का? हे सत्य आहे, परंतु हा हार प्रामुख्याने यथाश्रुत (शब्दांच्या मूळ अर्थाच्या) रूपानेच समजला जात असल्याने देशनेच्या सोबत चालतो असे म्हणण्यास योग्य आहे, इतर हार तसे नाहीत. कारण आस्वाद, आदीनव, निस्सरण इत्यादींच्या संदर्शनाशिवाय कोणतीही सुत्तदेशना नसते. मग त्या आस्वाद इत्यादींचे पूर्णपणे (निरवशेष) कथन करणे म्हणजे देशनाहार आहे, की काही अंशाने? पूर्णपणे (निरवशेष) कथन करणेच होय. कारण ज्या सुत्तात आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण प्रत्यक्ष रूपाने आलेले आहेत, तिथे काही सांगण्याची गरजच नाही. परंतु जिथे ते एका अंशाने आलेले आहेत आणि प्रत्यक्ष रूपाने नाहीत, तिथे न आलेल्या भागाचा अर्थाच्या आधारे निश्चय करून हार जोडला पाहिजे.

Sayaṃ samantacakkhubhāvato taṃdassanena sabhāvato ca ‘‘aha’’nti vuttaṃ. Bhikkhanasīlatādiguṇayogato abhimukhīkaraṇatthañca, ‘‘bhikkhave’’ti vuttaṃ. Attābhāvato aparatādassanatthañca ‘‘añña’’nti vuttaṃ. Ekassa anupalabbhadassanatthaṃ anekabhāvappaṭisedhanatthañca ‘‘ekarūpampī’’ti vuttaṃ. Tādisassa rūpassa abhāvato adassanato ca ‘‘na samanupassāmī’’ti vuttaṃ. Tassa paccāmasanato aniyamato ca ‘‘ya’’nti vuttaṃ. Idāni vuccamānākāraparāmasanato tadaññākāranisedhanato ca ‘‘eva’’nti vuttaṃ. Visabhāgindriyavatthuto sabhāgavatthusmiṃ tadabhāvato ca ‘‘purisassā’’ti vuttaṃ. Nimittaggāhassa vatthubhāvato tathā parikappitattā ca ‘‘cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti vuttaṃ. Evanti vuttākāraparāmasanatthañceva nidassanatthañca ‘‘yathā’’ti vuttaṃ. Attano paccakkhabhāvato bhikkhūnaṃ paccakkhakaraṇatthañca ‘‘ida’’nti vuttaṃ. Itthisantānapariyāpannato tappaṭibaddhabhāvato ca ‘‘itthirūpa’’nti vuttanti evaṃ anupadavicayato vicayo hāro. Vicīyanti etena, ettha vā padapañhādayoti vicayo, viciti eva vā tesanti vicayo. Padapucchāvissajjanapubbāparānuggahanaṃ assādādīnañca visesaniddhāraṇavasena pavicayalakkhaṇo hi vicayo hāro. Vuttampi cetaṃ –

स्वतः समंतचक्षू (सर्वदर्शी) असल्यामुळे, ते पाहिल्याने आणि स्वभावामुळे 'मी' (अहं) असे म्हटले आहे. भिक्षाटन करण्याच्या शीलतेच्या गुणाच्या योगाने आणि त्यांना सन्मुख करण्यासाठी 'भिक्खूहो' (भिक्खवे) असे म्हटले आहे. आत्मभावाच्या अभावामुळे आणि दुसऱ्या कशाचेही दर्शन न झाल्यामुळे 'दुसरे' (अञ्ञं) असे म्हटले आहे. एकाच्या अनुपलब्धीचे दर्शन घडवण्यासाठी आणि अनेकत्वाचा निषेध करण्यासाठी 'एक रूप सुद्धा' (एकरूपम्पि) असे म्हटले आहे. तशा रूपाच्या अभावामुळे आणि ते दिसत नसल्यामुळे 'मी पाहत नाही' (न समनुपस्सामि) असे म्हटले आहे. त्याचा निर्देश करण्यासाठी आणि अनियमामुळे 'जे' (यं) असे म्हटले आहे. आता सांगितल्या जाणाऱ्या आकाराचा निर्देश करण्यासाठी आणि त्याव्यतिरिक्त इतर आकारांचा निषेध करण्यासाठी 'अशा प्रकारे' (एवं) असे म्हटले आहे. विसभागाच्या (भिन्न लिंगाच्या) इंद्रियवस्तूमुळे आणि सभाग (समान लिंगाच्या) वस्तूमध्ये त्याचा अभाव असल्यामुळे 'पुरुषाचे' (पुरिसस्स) असे म्हटले आहे. निमित्तग्रहणाचे (आकर्षण चिन्हांचे) वस्तूभूत असणे आणि तशी कल्पना केली गेल्यामुळे 'चित्ताला व्यापून राहते' (चित्तं परियादाय तिट्ठति) असे म्हटले आहे. 'अशा प्रकारे' या सांगितलेल्या आकाराचा निर्देश करण्यासाठी आणि उदाहरणासाठी 'ज्याप्रमाणे' (यथा) असे म्हटले आहे. स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवामुळे आणि भिक्खूंना प्रत्यक्ष करून देण्यासाठी 'हे' (इदं) असे म्हटले आहे. स्त्रीच्या संततीमध्ये (प्रवाहात) समाविष्ट असल्यामुळे आणि तिच्याशी बद्ध असल्यामुळे 'स्त्रीचे रूप' (इत्थिरूपं) असे म्हटले आहे; अशा प्रकारे प्रत्येक पदाच्या विश्लेषणावरून (अनुपदविचयावरून) 'विचयहार' होतो. ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये पदांचे प्रश्न इत्यादींचे विश्लेषण केले जाते तो 'विचय' होय, किंवा त्यांचे विश्लेषण करणे म्हणजेच 'विचय' होय. पदांचे प्रश्न आणि उत्तरे, पूर्व-अपर संबंधांचे ग्रहण आणि आस्वाद इत्यादींच्या विशेष निश्चयाच्या स्वरूपात प्रविचय (सूक्ष्म विश्लेषण) हे लक्षण असलेला हा 'विचयहार' आहे. आणि असे म्हटलेही आहे –

‘‘Yaṃ pucchitañca vissajjitañca, suttassa yā ca anugīti;

Suttassa yo pavicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“जे विचारले गेले आहे आणि जे उत्तर दिले गेले आहे, तसेच सुत्ताचे जे अनुगीत आहे, आणि सुत्ताचा जो प्रविचय (सूक्ष्म विश्लेषण) आहे, तो 'विचयहार' म्हणून निर्दिष्ट केला आहे.” (नेत्तिपकरण ४, niद्देसवार);

Anādimati saṃsāre itthipurisānaṃ aññamaññarūpābhirāmatāya ‘‘itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti yujjatīti ayaṃ yuttihāro. Byañjanatthānaṃ yuttāyuttavibhāgavibhāvanalakkhaṇo hi yuttihāro. Vuttampi cetaṃ –

अनादी संसारात स्त्री आणि पुरुषांच्या परस्परांच्या रूपातील अभिरतीमुळे (आसक्तीमुळे) 'स्त्रीचे रूप पुरुषाच्या चित्ताला व्यापून राहते' हे युक्त ठरते, हा 'युक्तिहार' आहे. कारण शब्दांच्या (व्यंजनांच्या) आणि अर्थांच्या योग्य-अयोग्यतेच्या विभागाचे स्पष्टीकरण करणे हे लक्षण असलेला हा 'युक्तिहार' आहे. आणि असे म्हटलेही आहे –

‘‘Sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ;

Yuttāyuttiparikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“सर्व हारांची जी भूमी आहे आणि जो त्यांचा गोचर (विषय) आहे, त्यामध्ये योग्य-अयोग्यतेची परीक्षा करणे, हा 'युक्तिहार' म्हणून निर्दिष्ट केला आहे.” (नेत्तिपकरण ४, निद्देसवार);

Yuttīti [Pg.56] ca upapatti sādhanayutti, idha pana yuttivicāraṇā yutti uttarapadalopena ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti yathā. Yuttisahacaraṇato vā yutti.

'युक्ती' म्हणजे उपपत्ती (सिद्धता) किंवा साधनयुक्ती होय, परंतु येथे युक्तीचा विचार करणे म्हणजे 'युक्ती' आहे, जसे उत्तरपदाचा लोप होऊन 'रूपभव म्हणजे रूप' असे होते, त्याप्रमाणे. किंवा युक्तीच्या सहचरत्वामुळे याला 'युक्ती' म्हणतात.

Itthirūpaṃ ayoniso olokiyamānaṃ indriyesu aguttadvāratāya padaṭṭhānaṃ, sā kusalānaṃ dhammānaṃ abhāvanāya padaṭṭhānaṃ, sā sabbassapi saṃkilesapakkhassa parivuddhiyā padaṭṭhānaṃ. Byatirekato pana itthirūpaṃ yoniso olokiyamānaṃ satipaṭṭhānabhāvanāya padaṭṭhānaṃ, sā bojjhaṅgānaṃ bhāvanāpāripūriyā padaṭṭhānaṃ, sā vijjāvimuttīnaṃ pāripūriyā padaṭṭhānaṃ, kusalassa cittassa pariyādānaṃ sammohābhinivesassa padaṭṭhānaṃ, so saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ, saṅkhārā viññāṇassāti sabbaṃ āvattati bhavacakkaṃ. Byatirekato pana kusalassa cittassa apariyādānaṃ tesaṃ tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya pāripūriyā padaṭṭhānanti ayaṃ tāva avisesato nayo. Visesato pana sīlassa apariyādānaṃ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ, avippaṭisāro pāmojjassātiādinā yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ. Ayaṃ padaṭṭhāno hāro. Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānabhūte dhamme tesañca padaṭṭhānabhūteti sambhavato padaṭṭhānabhūtadhammaniddhāraṇalakkhaṇo hi padaṭṭhāno hāro. Vuttañcetaṃ –

स्त्रीरूपाकडे अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) पाहणे हे इंद्रियांचे द्वार रक्षित न ठेवण्याचे (अगुप्तद्वारतेचे) पदट्ठान (तात्कालिक कारण) आहे; ते कुशल धर्मांच्या अभावनतेचे (भावना न करण्याचे) पदट्ठान आहे; आणि ते सर्व संकिलेसपक्षाच्या (क्लेशयुक्त पक्षाच्या) वृद्धीचे पदट्ठान आहे. याउलट (व्यतिरेकाने), स्त्रीरूपाकडे योनिशो (योग्य रीतीने) पाहणे हे सतिपट्ठान भावनेचे पदट्ठान आहे; ते बोज्झंगांच्या (बोध्यंगांच्या) भावनेच्या परिपूर्तीचे पदट्ठान आहे; आणि ते विज्जाविमुत्तीच्या (विद्या आणि विमुक्तीच्या) परिपूर्तीचे पदट्ठान आहे. कुशल चित्ताचे परियादान (अभिभूत होणे) हे संमोह-अभिनिवेशाचे पदट्ठान आहे, तो संखारांचे (संस्कारांचे) पदट्ठान आहे, आणि संखार हे विञ्ञाणाचे (विज्ञानाचे) पदट्ठान आहे; अशा प्रकारे संपूर्ण भवचक्र फिरते. व्यतिरेकाने, कुशल चित्ताचे अपरिलादान (अभिभूत न होणे) हे त्या त्या कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी आणि परिपूर्तीसाठी पदट्ठान आहे, हा सामान्य (अविशेष) नियम आहे. विशेषतः, शीलाचे अपरिलादान (अखंडत्व) हे अविप्पटिसाराचे (पश्चात्तापविरहिततेचे) पदट्ठान आहे, अविप्पटिसार हा पामोज्जाचे (प्रमोदाचे) पदट्ठान आहे, या क्रमाने अनुपादापरिनिब्बानापर्यंत (अनुपादापरिनिर्वाणापर्यंत) न्यावे. हा 'पदट्ठान हार' आहे. सुत्तात आलेल्या धर्मांचे जे पदट्ठानभूत (तात्कालिक कारण असलेले) धर्म आहेत आणि त्यांचेही जे पदट्ठानभूत धर्म आहेत, अशा प्रकारे संभवत असलेल्या पदट्ठानभूत धर्मांचे निर्धारण करण्याचे लक्षण असलेला तो 'पदट्ठान हार' होय. आणि हे म्हटले आहे –

‘‘Dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ;

Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“जिन (बुद्ध) धर्माचा उपदेश करतात आणि त्या धर्माचे जे पदट्ठान (तात्कालिक कारण) आहे, अशा प्रकारे सर्व धर्मांपर्यंत (जाणे), तो 'पदट्ठान हार' होय.” (नेत्तिपकरण ४, निद्देसवार);

Padaṭṭhānanti āsannakāraṇaṃ. Idha pana padaṭṭhānavicāraṇā padaṭṭhānotiādi yuttihāre vuttanayeneva veditabbaṃ.

'पदट्ठान' म्हणजे आसन्न कारण (तात्कालिक कारण). येथे 'पदट्ठान विचारणा हे पदट्ठान आहे' इत्यादी युत्तिहारामध्ये (युक्तिहार) सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

Ekarūpanti ca rūpāyatanaggahaṇena channampi bāhirānaṃ āyatanānaṃ gahaṇaṃ bāhirāyatanabhāvena ekalakkhaṇattā. Cittanti manāyatanaggahaṇena channampi ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ gahaṇaṃ ajjhattikāyatanabhāvena ekalakkhaṇattā. Evaṃ khandhadhātādivasenapi ekalakkhaṇatā vattabbā. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. Lakkhīyanti etena, ettha vā ekalakkhaṇadhammā avuttāpi ekaccavacanenāti lakkhaṇo. Sutte anāgatepi dhamme vuttappakāre āgate viya niddhāretvā yā saṃvaṇṇanā, so lakkhaṇo hāro. Vuttampi cetaṃ –

'एकरूप' असे म्हटल्याने रूपायतनाच्या ग्रहणाने सहाही बाह्य आयतनांचे ग्रहण होते, कारण बाह्य आयतन असण्याच्या दृष्टीने त्यांचे लक्षण एकच (समान) आहे. 'चित्त' असे म्हटल्याने मनायतनाच्या ग्रहणाने सहाही आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतनांचे ग्रहण होते, कारण आध्यात्मिक आयतन असण्याच्या दृष्टीने त्यांचे लक्षण एकच आहे. अशा प्रकारे स्कंध, धातू इत्यादींच्या द्वारेही एकलक्षणात्मकता सांगितली पाहिजे. हा 'लक्षण हार' आहे. ज्याच्याद्वारे किंवा ज्यामध्ये एकलक्षणात्मक धर्म न सांगताही एका शब्दाने लक्षित केले जातात, तो 'लक्षण' होय. सुत्तात न आलेल्या धर्मांचेही, वर सांगितलेल्या प्रकारे आलेल्या धर्मांप्रमाणेच निर्धारण करून जे स्पष्टीकरण केले जाते, तो 'लक्षण हार' होय. आणि हे देखील म्हटले आहे –

‘‘Vuttamhi [Pg.57] ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci;

Vuttā bhavanti sabbe, so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“एका धर्माचे कथन केले असता, जे काही धर्म समान लक्षण असलेले असतात, ते सर्व कथित होतात; तो 'लक्षण हार' नावाचा हार होय.” (नेत्तिपकरण ४, निद्देसवार);

Nidāne imissā desanāya rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpasmiṃ anādīnavadassitā vuttā, ‘‘kathaṃ nu kho ime imaṃ desanaṃ sutvā rūpe ādīnavadassanamukhena sabbasmimpi khandhapañcake sabbaso chandarāgaṃ pahāya sakalavaṭṭadukkhato mucceyyuṃ, pare ca tattha patiṭṭhāpeyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo. Padanibbacanaṃ niruttaṃ, taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ ‘‘nāha’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāyaṃ tassā līnatthavaṇṇanāya ca vuttanayānusārena sukarattā na vitthārayimha.

या देशनेच्या निदानात (प्रस्तावनेत) रूप-प्रधान व्यक्तींसाठी रूपामधील आदीनव (दोष) दाखवणे सांगितले आहे. “हे लोक ही देशना ऐकून, रूपामधील आदीनव पाहण्याच्या माध्यमातून संपूर्ण पंचस्कंधांविषयीचा छंदराग पूर्णपणे सोडून देऊन संपूर्ण संसारदुःखातून कसे बरे मुक्त होतील आणि इतरांनाही त्यात कसे प्रस्थापित करतील?” हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. पदांची व्युत्पत्ती (निरुक्त) ही 'एवं' इत्यादी निदानपदांची आणि 'नाहं' इत्यादी पाळिपदांची अट्ठकथेत व तिच्या लीनत्थवण्णनेत (टीकेत) सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सुलभ असल्याने आम्ही तिचा विस्तार केला नाही.

Padapadatthadesanādesanānikkhepasuttasandhivasena pañcavidhā sandhi. Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi. Padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi, yo ‘‘kiriyākārakasambandho’’ti vuccati. Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho, ekānusandhikassa ca pubbāparasambandho desanāsandhi, yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhī’’ti tidhā vibhattā. Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo. Desanānikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbā. Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavaseneva veditabbā. ‘‘Kasmā panettha idameva cittapariyādānasuttaṃ paṭhamaṃ nikkhitta’’nti nāyamanuyogo katthaci na pavattati. Apica ime sattā anādimati saṃsāre paribbhamantā itthipurisā aññamaññesaṃ pañcakāmaguṇasaṅkhātarūpābhirāmā, tattha itthī purisassa rūpe sattā giddhā gadhitā laggā laggitā āsattā, sā cassā tattha āsatti dubbivecanīyā. Tathā puriso itthiyā rūpe, tattha ca dassanasaṃsaggo garutaro itaresañca mūlabhūto. Teneva hi bhagavā ‘‘kathaṃ nu kho mātugāme paṭipajjitabba’’nti (dī. ni. 2.203) puṭṭho ‘‘adassanamevā’’ti avoca. Tasmā bhagavā pañcasu kāmaguṇesu rūpe chandarāgahāpanatthaṃ idameva suttaṃ paṭhamaṃ desesi. Nibbānādhigamāya paṭipattiyā ādi resā paṭipattīti. Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saṃsandanaṃ, ayampi desanāsandhi. Sā idha evaṃ veditabbā. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave…pe… tiṭṭhatī’’ti ayaṃ desanā. ‘‘Ye kho, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā[Pg.58], tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati, tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjanti aneke pāpakā akusalā dhammā’’ti (saṃ. ni. 4.118) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘rūpe maññati, rūpesu maññati, rūpato maññati, rūpaṃ ‘me’ti maññati. Rūpaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.112) evamādīhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ catubyūho hāro. Viyūhīyanti vibhāgena piṇḍīyanti etena, ettha vāti byūho, nibbacanādīnaṃ catunnaṃ byūhoti catubyūho, catunnaṃ vā byūho etthāti catubyūho. Nibbacanādhippāyādīnaṃ catunnaṃ vibhāgalakkhaṇo hi catubyūho hāro. Vuttañhetaṃ –

पद, पदार्थ, देसना (देशना), देसनानिक्खेप (देशना-निक्षेप) आणि सुत्तसंधि (सूत्रसंधि) यांच्या भेदाने संधि पाच प्रकारची आहे. त्यापैकी, पदाचा दुसऱ्या पदाशी असलेला संबंध म्हणजे 'पदसंधि' होय. पदार्थाचा दुसऱ्या पदार्थाशी असलेला संबंध म्हणजे 'पदार्थसंधि' होय, ज्याला 'क्रिया-कारक संबंध' असे म्हटले जाते. अनेक अनुसंधि असलेल्या सुत्ताचा त्या त्या अनुसंधिंशी असलेला संबंध, आणि एक अनुसंधि असलेल्या सुत्ताचा पूर्वापार संबंध म्हणजे 'देसनासंधि' होय, जी अट्ठकथेत 'पुच्छानुसंधि' (प्रश्नानुसंधि), 'अज्झासयानुसंधि' (आशयानुसंधि) आणि 'यथानुसंधि' अशी तीन प्रकारे विभागली आहे. येथे 'अज्झासय' (आशय) हा 'अत्तज्झासय' (स्वतःचा आशय) आणि 'परज्झासय' (दुसऱ्याचा आशय) असा दोन प्रकारचा जाणावा. 'देसनानिक्खेपसंधि' ही चार प्रकारच्या सुत्तनिक्खेपांच्या (सूत्रनिक्षेपांच्या) आधारे जाणावी. 'सुत्तसंधि' येथे पहिल्या निक्षेपाच्या आधारेच जाणावी. “येथे हे 'चित्तपरियादान सुत्त'च पहिले का ठेवले गेले?” असा प्रश्न कुठेही उपस्थित होत नाही असे नाही. शिवाय, या अनादी संसारात भटकणारे हे स्त्री-पुरुष प्राणी एकमेकांच्या पंचकामगुणात्मक रूपांमध्ये रममाण असतात. त्यामध्ये, स्त्री ही पुरुषाच्या रूपात आसक्त, लुब्ध, गुंतलेली, अडकलेली आणि बद्ध असते, आणि तिची ती आसक्ती दूर करणे कठीण असते. तसेच पुरुष स्त्रीच्या रूपात आसक्त असतो, आणि त्यामध्ये दर्शनाचा संसर्ग हा अत्यंत तीव्र आणि इतरांचा मूळ पाया असतो. म्हणूनच भगवंतांना जेव्हा विचारले गेले की, “मातृग्रामाशी (स्त्रियांशी) कसे वागावे?” (दीघनिकाय २.२०३), तेव्हा त्यांनी “न पाहणेच योग्य” असे सांगितले. म्हणून भगवंतांनी पाच कामगुणांपैकी रूपावरील छंदराग नष्ट करण्यासाठी हेच सुत्त सर्वप्रथम उपदेशिले. निर्वाण प्राप्तीसाठीच्या प्रतिपदेची (साधनेची) हीच पहिली प्रतिपदा आहे. एका देशनेचा दुसऱ्या देशनेशी जो मेळ (संबंध) असतो, ती देखील 'देसनासंधि'च होय. ती येथे या प्रकारे जाणावी. “भिक्खूहो, मी (असे दुसरे एकही रूप पाहत नाही)... ते राहते” ही देशना, “भिक्खूहो, जे चक्षुविज्ञेय रूप इष्ट, कांत, मनाजोगते, प्रिय रूप असलेले, कामयुक्त आणि राग उत्पन्न करणारे आहेत; जर भिक्खू त्यांचे अभिनंदन करतो, प्रशंसा करतो आणि त्यात गुंतून राहतो, तर त्याचे अभिनंदन करणाऱ्या, प्रशंसा करणाऱ्या आणि त्यात गुंतून राहणाऱ्या त्या भिक्खूमध्ये अनेक पापक अकुशल धर्म उत्पन्न होतात” (संयुत्तनिकाय ४.११८) या देशनेशी मेळ खाते. तसेच, “रूपाविषयी कल्पना करतो, रूपांमध्ये कल्पना करतो, रूपापासून कल्पना करतो, 'रूप माझे आहे' अशी कल्पना करतो. भिक्खूहो, रूपाला न जाणणारा, परिपूर्ण न जाणणारा, त्याविषयी वैराग्य न बाळगणारा, त्याचा त्याग न करणारा दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ ठरतो” (संयुत्तनिकाय ४.११२) इत्यादी देशनांशी मेळ खाते, हा 'चतुब्यूह हार' होय. ज्याच्याद्वारे किंवा ज्यामध्ये (अर्थांचे) विभाग करून ते एकत्रित केले जातात, तो 'व्यूह' होय. निरुक्त इत्यादी चारांचा व्यूह (समूह) म्हणजे 'चतुब्यूह' होय, किंवा ज्यामध्ये चारांचा व्यूह आहे तो 'चतुब्यूह' होय. निर्वचन, अभिप्राय इत्यादी चारांच्या विभागाचे लक्षण असलेला तो 'चतुब्यूह हार' होय. आणि हे म्हटले आहे –

‘‘Neruttamadhippāyo, byañjanamatha desanānidānañca;

Pubbāparānusandhī, eso hāro catubyūho’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“निरुक्त (व्युत्पत्ती), अभिप्राय, व्यंजन (शब्दार्थ), देशनेचे निदान आणि पूर्वापार अनुसंधान, तो 'चतुब्यूह हार' होय.” (नेत्तिपकरण ४, निद्देसवार);

‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ…pe… itthirūpa’’nti etena ayonisomanasikāro dīpito. Yaṃ tattha cittaṃ pariyādiyati, tena yonisomanasikāro. Tattha ayonisomanasikaroto taṇhāvijjā parivaḍḍhanti, tāsu taṇhāgahaṇena nava taṇhāmūlakā dhammā āvaṭṭanti, avijjāgahaṇena avijjāmūlakaṃ sabbaṃ bhavacakkaṃ āvaṭṭati, yonisomanasikāraggahaṇena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā āvaṭṭanti, catubbidhañca sampatticakkanti. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. Āvaṭṭayanti etena, ettha vā sabhāgavisabhāgā ca dhammā, tesaṃ vā āvaṭṭananti āvaṭṭo. Desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgāsabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo hi āvaṭṭo hāro. Vuttampi cetaṃ –

“भिक्खूहो, मी इतर कोणत्याही...पे... स्त्रीरूपाला (पाहत नाही)” याद्वारे अयोनिशोमनसिकार (अयोग्य मनन) दर्शविला आहे. जे चित्त तिथे आसक्त होते, ते योनिशोमनसिकार (योग्य मनन) आहे. तिथे अयोनिशोमनसिकार करणाऱ्याचे तृष्णा आणि अविद्या वाढतात. त्यामध्ये तृष्णेच्या ग्रहणाने नऊ तृष्णामूलक धर्म फिरतात (आवर्तित होतात), अविद्येच्या ग्रहणाने अविद्येवर आधारित संपूर्ण भवचक्र फिरते, आणि योनिशोमनसिकाराच्या ग्रहणाने योनिशोमनसिकारमूलक धर्म फिरतात, आणि चार प्रकारचे संपत्तीचक्र फिरते. हा ‘आवृत्त हार’ (आवट्ट हार) आहे. याद्वारे किंवा यामध्ये सभाग (समान) आणि विसभाग (असमान) धर्म फिरतात, किंवा त्यांचे फिरणे म्हणजे ‘आवृत्त’ (आवट्ट) होय. देशनेमध्ये घेतलेल्या धर्मांचे सभाग आणि विसभाग धर्मांच्या स्वरूपात फिरणे हेच ‘आवृत्त हारा’चे लक्षण आहे. हे असेही म्हटले आहे –

‘‘Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ;

Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“एका पदस्थानाच्या (कारणाच्या) आधारे जो उर्वरित पदस्थानांचा शोध घेतो, आणि प्रतिपक्षाकडे (विरोधी बाजूकडे) वळतो, त्याला ‘आवृत्त’ (आवट्ट) नावाचा हार म्हणतात.” (नेत्ति. ४ निद्देसवार);

Rūpaṃ catubbidhaṃ kammasamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, utusamuṭṭhānaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ, tathā iṭṭhaṃ iṭṭhamajjhattaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattanti. Idha pana iṭṭhaṃ adhippetaṃ. Cittaṃ kusalacittamettha veditabbaṃ. Taṃ kāmāvacaraṃ, rūpāvacaraṃ, arūpāvacaraṃ, lokuttaranti catubbidhaṃ. Vedanādisampayuttadhammabhedato anekavidhanti [Pg.59] ayaṃ vibhattihāro. Vibhajīyanti etena, ettha vā sādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ bhūmiyoti vibhatti. Vibhajanaṃ vā etesaṃ bhūmiyoti vibhatti. Saṃkilesadhamme vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato padaṭṭhānato bhūmito vibhajanalakkhaṇo hi vibhattihāro. Vuttampi cetaṃ –

रूप चार प्रकारचे आहे - कर्मसमुत्थान (कर्मापासून उत्पन्न होणारे), चित्तसमुत्थान, ऋतुसमुत्थान आणि आहारसमुत्थान; तसेच इष्ट (प्रिय), इष्ट-मध्यस्थ (उदासीन), अनिष्ट (अप्रिय) आणि अनिष्ट-मध्यस्थ. परंतु येथे ‘इष्ट’ अभिप्रेत आहे. येथे ‘चित्त’ म्हणजे कुशल चित्त समजावे. ते कामावचर, रूपावचर, अरूपावचर आणि लोकोत्तर असे चार प्रकारचे आहे. वेदना इत्यादी संप्रयुक्त धर्मांच्या भेदाने ते अनेक प्रकारचे आहे, हा ‘विभक्ती हार’ (विभत्ति हार) आहे. याद्वारे किंवा यामध्ये साधारण आणि असाधारण संक्लेश (मलीन) व वोदान (शुद्ध) धर्मांच्या भूमींचे विभाजन केले जाते, म्हणून ती ‘विभक्ती’ होय. किंवा या भूमींचे विभाजन करणे म्हणजे ‘विभक्ती’ होय. संक्लेश धर्म आणि वोदान धर्म यांचे साधारण-असाधारणतेने, पदस्थानाने आणि भूमीने विभाजन करण्याचे लक्षण असलेला हा ‘विभक्ती हार’ आहे. हे असेही म्हटले आहे –

‘‘Dhammañca padaṭṭhānaṃ, bhūmiñca vibhajjate ayaṃ hāro;

Sādhāraṇe asādhāraṇe ca neyyo vibhattī’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“हा हार धर्म, पदस्थान आणि भूमी यांचे विभाजन करतो; साधारण आणि असाधारण रूपाने याचे विभाजन जाणावे, याला ‘विभक्ती’ म्हणतात.” (नेत्ति. ४ निद्देसवार);

Itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati ayoniso manasikaroto, yoniso manasikaroto na pariyādiyati susaṃvutindriyattā sīlesu samāhitassāti ayaṃ parivatto hāro. Paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā, ettha vā sutte vuttadhammā, parivattanaṃ vā tesanti parivatto. Niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo hi parivatto hāro. Vuttañhetaṃ –

अयोनिशोमनसिकार (अयोग्य विचार) करणाऱ्या पुरुषाच्या चित्ताला स्त्रीरूप व्यापून (वश करून) राहते, परंतु योनिशोमनसिकार (योग्य विचार) करणाऱ्या, इंद्रियांवर उत्तम संयम ठेवणाऱ्या आणि शीलांमध्ये समाहित असलेल्या पुरुषाचे चित्त वश होत नाही, हा ‘परिवर्त हार’ (परिवत्त हार) आहे. प्रतिपक्षाच्या (विरोधी बाजूच्या) प्रभावाने याद्वारे किंवा यामध्ये सूत्रात सांगितलेलेले धर्म परिवर्तित होतात, किंवा त्यांचे परिवर्तन म्हणजे ‘परिवर्त’ होय. निर्दिष्ट केलेल्या धर्मांचे त्यांच्या प्रतिपक्षाच्या (विरोधी) रूपाने परिवर्तन करण्याचे लक्षण असलेला हा ‘परिवर्त हार’ आहे. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Kusalākusale dhamme, niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca;

Parivattati paṭipakkhe, hāro parivattano nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“कुशल आणि अकुशल धर्म निर्दिष्ट केले असता, भावना केलेल्या (विकसित केलेल्या) आणि प्रहीण केलेल्या (नष्ट केलेल्या) धर्मांना प्रतिपक्षाच्या रूपात जे परिवर्तित करते, त्याला ‘परिवर्तन’ नावाचा हार म्हणतात.” (नेत्ति. ४ निद्देसवार);

Bhikkhave, samaṇā pabbajitāti pariyāyavacanaṃ. Aññaṃ paraṃ kiñcīti pariyāyavacanaṃ. Rūpaṃ vaṇṇaṃ cakkhuviññeyyanti pariyāyavacanaṃ. Samanupassāmi olokessāmi jānāmīti pariyāyavacanaṃ. Evaṃ itthaṃ imaṃ pakāranti pariyāyavacanaṃ. Purisassa puggalassāti pariyāyavacanaṃ. Cittaṃ viññāṇaṃ manoti pariyāyavacanaṃ. Pariyādāya gahetvā khepetvāti pariyāyavacanaṃ. Tiṭṭhati dharati ṭhātīti pariyāyavacanaṃ. Yathā yena pakārena yenākārenāti pariyāyavacanaṃ. Itthī nārī mātugāmoti pariyāyavacananti ayaṃ vevacano hāro. Vividhaṃ vacanaṃ ekassevatthassa vācakametthāti vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ. Vividhaṃ vuccati etena atthoti vā vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ. Ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddappayojanalakkhaṇo hi vevacano hāro. Vuttañhetaṃ –

भिक्खूहो, ‘श्रमण’, ‘प्रव्रजित’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘इतर’, ‘दुसरे काही’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘रूप’, ‘वर्ण’, ‘चक्षुविज्ञेय’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘मी पाहतो’, ‘अवलोकन करतो’, ‘जाणतो’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘अशा प्रकारे’, ‘या प्रकारे’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘पुरुषाचे’, ‘पुद्गलाचे’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘चित्त’, ‘विज्ञान’, ‘मन’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘व्यापून’, ‘ग्रहण करून’, ‘क्षय करून’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘राहते’, ‘धारण करते’, ‘स्थित राहते’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘जसे’, ‘ज्या प्रकारे’, ‘ज्या आकाराने’ हे पर्यायी शब्द आहेत. ‘स्त्री’, ‘नारी’, ‘मातृग्राम’ हे पर्यायी शब्द आहेत; हा ‘वेवचन हार’ (पर्यायवाची हार) आहे. एकाच अर्थाचे वाचक असणारे विविध शब्द म्हणजे ‘विवचन’ होय, आणि विवचन म्हणजेच ‘वेवचन’ (पर्यायवाची) होय. याद्वारे विविध अर्थ सांगितले जातात म्हणून ते ‘विवचन’ होय, आणि विवचन म्हणजेच ‘वेवचन’ होय. एकाच अर्थासाठी अनेक पर्यायी शब्दांचा प्रयोग करण्याचे लक्षण असलेला हा ‘वेवचन हार’ आहे. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Vevacanāni bahūni tu, sutte vuttāni ekadhammassa;

Yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“सूत्रात एकाच धर्मासाठी अनेक पर्यायी शब्द (वेवचने) सांगितले आहेत; जो सूत्राचा जाणकार हे जाणतो, त्याला ‘वेवचन’ नावाचा हार म्हणतात.” (नेत्ति. ४ निद्देसवार);

Rūpaṃ [Pg.60] kāḷasāmādivasena anekadhā paññattaṃ. Puriso khattiyādivasena anekadhā paññatto. Cittaṃ parittamahaggatādivasena anekadhā paññattaṃ. ‘‘Pariyādāyā’’ti ettha pariyādānaṃ pariyādāyakānaṃ pāpadhammānaṃ vasena vītikkamapariyuṭṭhānādinā ca anekadhā paññattaṃ. Ayaṃ paññattihāro. Pakārehi, pabhedato vā ñāpīyanti iminā, ettha vā atthāti paññatti. Ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāravibhāvanalakkhaṇo hi paññattihāro. Vuttañhetaṃ –

रूप हे काळे, सावळ्या इत्यादी रंगांच्या भेदाने अनेक प्रकारे प्रज्ञप्त (स्पष्ट) केले आहे. पुरुष हा क्षत्रिय इत्यादी वर्णांच्या भेदाने अनेक प्रकारे प्रज्ञप्त केला आहे. चित्त हे परीत्त (लहान/मर्यादित), महग्गत (महान) इत्यादींच्या भेदाने अनेक प्रकारे प्रज्ञप्त केले आहे. ‘व्यापून’ (परियादाय) यामध्ये व्यापणे हे व्यापणाऱ्या पापधर्मांच्या वशने, वीतिक्कम (अतिशयोक्ती/उल्लंघन), परियुत्थान (उद्रेक) इत्यादींच्या रूपाने अनेक प्रकारे प्रज्ञप्त केले आहे. हा ‘प्रज्ञप्ती हार’ (पण्णत्ति हार) आहे. विविध प्रकारांनी किंवा भेदांनी याद्वारे किंवा यामध्ये अर्थ जाणले जातात, म्हणून ती ‘प्रज्ञप्ती’ होय. प्रत्येक धर्माचे अनेक प्रज्ञप्तींद्वारे प्रज्ञप्त करण्याच्या पद्धतीचे प्रकटीकरण करण्याचे लक्षण असलेला हा ‘प्रज्ञप्ती हार’ आहे. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Ekaṃ bhagavā dhammaṃ, paññattīhi vividhāhi deseti;

So ākāro ñeyyo, paññattī nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“भगवान एकाच धर्माचा विविध प्रज्ञप्तींद्वारे उपदेश करतात; तो प्रकार जाणावा, त्याला ‘प्रज्ञप्ती’ नावाचा हार म्हणतात.” (नेत्ति. ४ निद्देसवार);

Virodhipaccayasamavāye visadisuppattiruppanavaṇṇavikārāpattiyā taṃsamaṅgino hadayaṅgatabhāvappakāsanaṃ rūpaṭṭhoti aniccatāmukhena otaraṇaṃ, aniccassa pana dukkhattā dukkhatāmukhena, dukkhassa ca anattakattā suññatāmukhena otaraṇaṃ. Cittaṃ manoviññāṇadhātu, tassā pariyādāyikā taṇhā tadekaṭṭhā ca pāpadhammā dhammadhātūti dhātumukhena otaraṇaṃ. Evaṃ khandhāyatanādimukhehipi otaraṇaṃ vattabbanti ayaṃ otaraṇo hāro. Otārīyanti anuppavesīyanti etena, ettha vā suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsūti otaraṇo. Paṭiccasamuppādādimukhena suttatthassa otaraṇalakkhaṇo hi otaraṇo hāro. Vuttañhetaṃ –

विरोधी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहामध्ये विसदृश उत्पत्ती, रूपण (पीडा) आणि वर्णामध्ये विकार उत्पन्न झाल्यामुळे, त्याशी युक्त असलेल्या व्यक्तीच्या हृदयातील भावाचे प्रकटीकरण करणे हा रूपाचा अर्थ आहे - हे अनित्यता-मुखाने (अनित्यता-दृष्टिकोनातून) अवतरण (प्रवेश) आहे. जे अनित्य आहे ते दुःखद असल्यामुळे दुःखता-मुखाने, आणि जे दुःखद आहे ते अनात्म असल्यामुळे शून्यता-मुखाने अवतरण आहे. चित्त ही मनोविज्ञानधातू आहे, तिला व्यापून टाकणारी तृष्णा आणि तिच्याशी संबंधित असलेले पापधर्म हे धर्मधातू आहेत - हे धातू-मुखाने अवतरण आहे. अशा प्रकारे स्कंध, आयतन इत्यादींच्या मुखानेही अवतरण सांगावे, हा ‘अवतरण हार’ (ओतरण हार) आहे. याद्वारे किंवा यामध्ये सूत्रात आलेले धर्म प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादींमध्ये अवतरित होतात (प्रवेश करतात), म्हणून ते ‘अवतरण’ होय. प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादींच्या मुखाने सूत्राच्या अर्थाचे अवतरण करण्याचे लक्षण असलेला हा ‘अवतरण हार’ आहे. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Yo ca paṭiccuppādo, indriyakhandhā ca dhātuāyatanā;

Etehi otarati yo, otaraṇo nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“जो प्रतीत्यसमुत्पाद, इंद्रिये, स्कंध, धातू आणि आयतने यांच्याद्वारे अवतरित होतो, त्याला ‘अवतरण’ नावाचा हार म्हणतात.” (नेत्ति. ४ निद्देसवार);

Nāhaṃ, bhikkhave…pe… samanupassāmīti ārambho. Evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti padasuddhi, na pana ārambhasuddhi. Yathayidantiādi padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro. Sodhīyanti samādhīyanti etena, ettha vā sutte padapadatthapañhārambhāti sodhano. Sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo hi sodhano hāro. Vuttañhetaṃ –

“भिक्खूहो, मी...पे... पाहत नाही” हा आरंभ आहे. “अशा प्रकारे पुरुषाच्या चित्ताला व्यापून राहते” ही पदशुद्धी आहे, परंतु आरंभशुद्धी नाही. “जसे की हे” इत्यादी पदशुद्धी आणि आरंभशुद्धी दोन्ही आहेत, हा ‘शोधन हार’ (सोधन हार) आहे. याद्वारे किंवा यामध्ये सूत्रातील पदे, पदांचे अर्थ, प्रश्न आणि आरंभ शुद्ध केले जातात किंवा त्यांचे समाधान केले जाते, म्हणून ते ‘शोधन’ होय. सूत्रातील पदे, पदांचे अर्थ, प्रश्न आणि आरंभ यांच्या शोधनाचे लक्षण असलेला हा ‘शोधन हार’ आहे. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Vissajjitamhi pañhe, gāthāyaṃ pucchitāyamārabbha;

Suddhāsuddhaparikkhā, hāro so sodhano nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

विचारलेल्या गाथेच्या संदर्भात, दिलेल्या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये शुद्ध आणि अशुद्ध (योग्य आणि अयोग्य) गोष्टींची जी परीक्षा केली जाते, तो 'शोधन' नावाचा हार (पद्धती) होय.

Aññanti [Pg.61] sāmaññato adhiṭṭhānaṃ kassaci visesassa anāmaṭṭhattā. Ekarūpampīti taṃ avikappetvā visesavacanaṃ. Yathayidanti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ aniyamavacanabhāvato. Itthirūpanti taṃ avikappetvā visesavacananti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro. Adhiṭṭhīyanti anuppavattīyanti etena, ettha vā sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappenāti adhiṭṭhāno. Suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavaseneva sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo hi adhiṭṭhāno hāro. Vuttampi cetaṃ –

'अन्य' (दुसरे) हे सामान्य रूपाने अधिष्ठान आहे, कारण त्यात कोणत्याही विशेषाचा उल्लेख केलेला नाही. 'एकरूपम् पि' (एकरूप देखील) हे विकल्प न करता केलेले विशेष वचन आहे. 'यथयिदम्' (जसे की हे) हे अनिश्चित वचन असल्यामुळे सामान्य रूपाने अधिष्ठान आहे. 'इत्थिरूपम्' (स्त्रीचे रूप) हे विकल्प न करता केलेले विशेष वचन आहे, हा 'अधिष्ठान' हार आहे. ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये सामान्य आणि विशेष असणारे धम्म विकल्पाशिवाय अधिष्ठित (स्थापित) केले जातात किंवा अनुप्रवृत्त केले जातात, ते 'अधिष्ठान' होय. सुत्तांमध्ये आलेल्या धम्मांचे विकल्पाशिवाय सामान्य आणि विशेष निश्चित करण्याचे लक्षण असलेला हा 'अधिष्ठान' हार आहे. हे असेही म्हटले आहे –

‘‘Ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā;

Tena vikappayitabbā, eso hāro adhiṭṭhāno’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

जे धम्म एकतेने (एकत्वाने) आणि जे धम्म विविधतेने (भिन्नत्वाने) निर्दिष्ट केले आहेत, त्यांचे त्याद्वारे वर्गीकरण (विकल्पन) केले पाहिजे, हा 'अधिष्ठान' हार आहे.

Rūpassa kammāvijjādayo kammacittādayo ca hetu. Samanupassanāya āvajjanādayo. Kusalassa cittassa yoniso manasikārādayo. Pariyādāyāti ettha pariyādānassa ayonisomanasikārādayoti ayaṃ parikkhāro hāro. Parikaroti abhisaṅkharoti phalanti parikkhāro, hetu paccayo ca. Parikkhāraṃ ācikkhatīti parikkhāro, hāro. Parikkhāravisayattā, parikkhārasahacaraṇato vā parikkhāro. Sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhātahetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanālakkhaṇo hi parikkhāro hāro. Vuttañhetaṃ –

रूपाचे (शरीराचे) कारण कम्म (कर्म), अविज्जा (अविद्या) इत्यादी आणि कम्मचित्त इत्यादी आहेत. समनुपस्सना (सम्यक् अनुदर्शन) चे कारण आवज्जन (मनोद्वार-आवर्जन) इत्यादी आहेत. कुसल चित्ताचे कारण योनिसो मनसिकार (योग्य विचार) इत्यादी आहेत. 'परियादाय' (पूर्णपणे व्यापून/वश करून) यामध्ये वश करण्याचे कारण अयोनिसो मनसिकार (अयोग्य विचार) इत्यादी आहेत, हा 'परिक्खार' (परिकार/साधन) हार आहे. जो फलाची निर्मिती करतो किंवा संस्कार करतो तो 'परिक्खार' म्हणजेच हेतू आणि पच्चय (प्रत्यय/कारण) होय. जो परिक्खाराचे स्पष्टीकरण करतो तो 'परिक्खार' हार होय. परिक्खार हा त्याचा विषय असल्यामुळे किंवा परिक्खाराच्या सहचर्यामुळे त्याला 'परिक्खार' म्हणतात. सुत्तांमध्ये आलेल्या धम्मांच्या 'परिक्खार' नावाच्या हेतू आणि पच्चयांचे निर्धारण करून त्यांचे वर्णन करण्याचे लक्षण असलेला हा 'परिक्खार' हार आहे. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Ye dhammā yaṃ dhammaṃ, janayantippaccayā paramparato;

Hetumavakaḍḍhayitvā, eso hāro parikkhāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

जे धम्म परंपरेने पच्चय (प्रत्यय) होऊन ज्या धम्माला उत्पन्न करतात, त्यांच्या हेतूला स्पष्ट करून दाखवणारा हा 'परिक्खार' हार आहे.

Purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti ettha pariyādāyikā visesato taṇhāvijjā veditabbā tāsaṃ vasena pariyādānasambhavato. Tāsu taṇhāya rūpamadhiṭṭhānaṃ, avijjāya arūpaṃ. Visesato taṇhāya samatho paṭipakkho, avijjāya vipassanā. Samathassa cetovimutti, phalavipassanāya paññāvimutti. Tathā hi tā rāgavirāgā avijjāvirāgāti visesetvā vuccantīti ayaṃ samāropano hāro. Samāropīyanti etena, ettha vā padaṭṭhānādimukhena dhammāti samāropano. Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo hi samāropano hāro. Vuttañhetaṃ –

'पुरुषाच्या चित्ताला व्यापून (वश करून) राहते' यामध्ये वश करणारी विशेषतः तण्हा (तृष्णा) आणि अविज्जा (अविद्या) समजावी, कारण त्यांच्या प्रभावामुळेच चित्त वश होते. त्यापैकी तण्हाचे अधिष्ठान रूप आहे आणि अविज्जाचे अधिष्ठान अरूप आहे. विशेषतः तण्हाचा प्रतिपक्ष समथ (शम) आहे आणि अविज्जाचा प्रतिपक्ष विपस्सना (विपश्यना) आहे. समथचे फल चेतोविमुत्ती (चित्तमुक्ती) आहे आणि विपस्सनाचे फल पञ्ञाविमुत्ती (प्रज्ञामुक्ती) आहे. म्हणूनच त्यांना अनुक्रमे रागविराग (रागाचा क्षय) आणि अविज्जाविराग (अविद्येचा क्षय) असे विशेष रूपाने म्हटले जाते, हा 'समारोपन' (आरोपण) हार आहे. ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये पदट्ठाण (समीप कारण) इत्यादींच्या माध्यमातून धम्मांचे आरोपण केले जाते, ते 'समारोपन' होय. सुत्तांमध्ये आलेल्या धम्मांचे पदट्ठाण, वेवचन (समानार्थी शब्द), भावना (विकास), आणि पहाण (त्याग) यांचे आरोपण करून विचार करण्याचे लक्षण असलेला हा 'समारोपन' हार आहे. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Ye [Pg.62] dhammā yaṃ mūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā;

Te samāropayitabbā, esa samāropano hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

जे धम्म ज्या मूळ कारणाचे आहेत आणि जे मुनींनी (बुद्धांनी) एकाच अर्थाचे म्हणून प्रकाशित केले आहेत, त्यांचे आरोपण केले पाहिजे, हा 'समारोपन' हार आहे.

Ettāvatā ca –

आणि एवढ्यावरून –

‘‘Desanā vicayo yutti, padaṭṭhāno ca lakkhaṇo;

Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano.

“देसना (देशना), विचय (शोध), युत्ती (युक्ती), पदट्ठाण (समीप कारण) आणि लक्खण (लक्षण); चतुब्यूह (चार व्यूह), आवट्ट (आवर्त), विभत्ती (विभक्ती) आणि परिवर्तण (परिवर्तन).

Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano;

Adhiṭṭhāno parikkhāro, samāropano soḷaso’’ti. (netti. 1 uddesavāra) –

वेवचन (समानार्थी शब्द), पण्ञत्ती (प्रज्ञप्ती), ओतरण (अवतरण) आणि सोधन (शोधन); अधिष्ठान, परिक्खार (परिकार) आणि समारोपन हे सोळा (हार आहेत).” –

Evaṃ vuttā soḷasa hārā dassitāti veditabbā. Harīyanti etehi, ettha vā suttageyyādivisayā aññāṇasaṃsayavipallāsāti hārā. Haranti vā sayaṃ tāni, haraṇamattameva vāti hārā phalūpacārena. Atha vā harīyanti voharīyanti dhammasaṃvaṇṇakadhammappaṭiggāhakehi dhammassa dānaggahaṇavasenāti hārā. Atha vā hārā viyāti hārā. Yathā hi anekaratanāvalisamūho hārasaṅkhāto attano avayavabhūtaratanasamphassehi samupajaniyamānahilādasukho hutvā tadupabhogijanasarīrasantāpaṃ nidāghapariḷāhūpajanitaṃ vūpasameti, evameva tepi nānāvidhaparamattharatanappabandhā saṃvaṇṇanāvisesā attano avayavabhūtaparamattharatanādhigamena samuppādiyamānanibbutisukhā dhammappaṭiggāhakajanahadayaparitāpaṃ kāmarāgādikilesahetukaṃ vūpasamentīti. Atha vā hārayanti aññāṇādinīhāraṃ apagamaṃ karonti ācikkhantīti vā hārā. Atha vā sotujanacittassa haraṇato ramaṇato ca hārā niruttinayena yathā ‘‘bhavesu vantagamano bhagavā’’ti (visuddhi. 1.144; pārā. aṭṭha. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā).

अशा प्रकारे हे सोळा हार सांगितले आहेत, असे समजावे. ज्यांच्याद्वारे किंवा ज्यांच्यामध्ये सुत्त, गेय्य इत्यादी विषयांवरील अज्ञान, संशय आणि विपर्यास दूर केले जातात (हरिले जातात), म्हणून ते 'हार' आहेत. किंवा ते स्वतः त्यांना दूर करतात, किंवा केवळ दूर करणे म्हणजेच 'हार' होय (फलोपचाराने). अथवा, धम्माचे वर्णन करणाऱ्यांकडून आणि धम्म ग्रहण करणाऱ्यांकडून धम्माच्या देवाणघेवाणीच्या स्वरूपात ते व्यवहारात आणले जातात (वापरले जातात), म्हणून ते 'हार' आहेत. किंवा ते कंठहाराप्रमाणे (हार) आहेत म्हणून त्यांना 'हार' म्हणतात. कारण, ज्याप्रमाणे अनेक रत्नांच्या माळांचा समूह असलेला कंठहार आपल्या अवयवरूप रत्नांच्या स्पर्शाने आनंद आणि सुख निर्माण करतो आणि उन्हाळ्याच्या उष्णतेमुळे निर्माण झालेला तो परिधान करणाऱ्या व्यक्तीच्या शरीराचा संताप शांत करतो; त्याचप्रमाणे, विविध प्रकारच्या परमार्थ-रत्नांनी गुंफलेले हे विशेष स्पष्टीकरण आपल्या अवयवरूप परमार्थ-रत्नांच्या प्राप्तीने निब्बान-सुख (निर्वाण-सुख) उत्पन्न करून, धम्म ग्रहण करणाऱ्या लोकांच्या हृदयातील कामराग इत्यादी क्लेशांमुळे होणारा संताप शांत करतात. अथवा, जे अज्ञान इत्यादींना दूर सारतात (नष्ट करतात) किंवा त्यांचे निवारण करण्याचे सांगतात, म्हणून ते 'हार' आहेत. किंवा श्रोत्यांच्या चित्ताचे हरण (आकर्षण) व रंजन करत असल्यामुळे ते 'हार' आहेत, जसे की निरुक्तीच्या नियमानुसार 'भवेसु वन्तगमनो भगवा' (भव-संसारात गमन करणे ज्यांनी ओकून टाकले आहे, ते भगवान).

Ito paraṃ pana nandiyāvaṭṭādipañcavidhanayā veditabbā – tattha taṇhāvijjā samudayasaccaṃ, tāsaṃ adhiṭṭhānādibhūtā rūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Taṇhāgahaṇena cettha māyāsāṭheyyamānātimānamadappamādapāpicchatāpāpamittatāahirikaanottappādivasena akusalapakkho netabbo. Avijjāgahaṇena viparītamanasikārakodhūpanāhamakkhapaḷāsaissāmacchariya- sārambhadovacassatābhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo. Vuttavipariyāyato [Pg.63] kusalapakkho netabbo. Kathaṃ? Amāyāasāṭheyyādivasena aviparītamanasikārādivasena ca. Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ, vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti ayaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmi. Yo hi taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa samathavipassanāhi vodānapakkhassa ca catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ nandiyāvaṭṭanayo nāma. Vuttañhetaṃ –

यानंतर 'नंदियावट्ट' (नंद्यावर्त) इत्यादी पाच प्रकारच्या नय (पद्धती) समजून घेतल्या पाहिजेत – त्यामध्ये तण्हा (तृष्णा) आणि अविज्जा (अविद्या) हे समुदयसच्च (समुदय सत्य) आहेत; त्यांचे अधिष्ठान असणारे रूपधम्म हे दुक्खसच्च (दुःख सत्य) आहेत; त्यांची अनुत्पत्ती हे निरोधसच्च (निरोध सत्य) आहे; आणि निरोधाला जाणणारा मार्ग हा मग्गसच्च (मार्ग सत्य) आहे. येथे तण्हाच्या ग्रहणाने माया (कपट), साठेय्य (धूर्तपणा), मान (अहंकार), अतिमान, मद, पमाद (प्रमाद/बेसावधपणा), पापिच्छता (वाईट इच्छा), पापमित्तता (वाईट संगत), अहिरिक (निर्लज्जपणा) आणि अनोत्तप्प (पापाची भीती नसणे) इत्यादींच्या द्वारे अकुसल (अकुशल) पक्षाचे मार्गदर्शन केले पाहिजे. अविज्जाच्या ग्रहणाने विपरीत मनसिकार (चुकीचा विचार), कोध (क्रोध), उपनाह (वैरभाव), मक्ख (गुणद्वेष), पळास (मत्सर), इस्सा (ईर्ष्या), मच्छरिय (कंजूषपणा), सारंभ (चढाओढ), दोवचस्सता (दुर्वाच्यता/उद्धटपणा), भवदिट्ठि (अस्तित्वाची दृष्टी), विभवदिट्ठि (नास्तित्वाची दृष्टी) इत्यादींच्या द्वारे अकुसल पक्षाचे मार्गदर्शन केले पाहिजे. याच्या उलट पद्धतीने कुसल (कुशल) पक्षाचे मार्गदर्शन केले पाहिजे. ते कसे? अमाया (निष्कपटता), असाठेय्य (सज्जनपणा) इत्यादींच्या द्वारे आणि अविपरीत मनसिकार (योग्य विचार) इत्यादींच्या द्वारे. तसेच, समथ पक्षातील सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादींच्या द्वारे आणि विपस्सना पक्षातील अनिच्चसञ्ञा (अनित्य संज्ञा) इत्यादींच्या द्वारे वोदान (शुद्धी) पक्षाचे मार्गदर्शन केले पाहिजे, ही 'नंदियावट्ट' नयाची भूमी आहे. जो तण्हा आणि अविज्जा यांच्याद्वारे संकिलेस (संक्लेश/मलिन) पक्षाच्या सुत्तार्थाचे आणि समथ व विपस्सना यांच्याद्वारे वोदान (शुद्धी) पक्षाच्या सुत्तार्थाचे चार सत्यांच्या (चतुसच्च) योजनेच्या माध्यमातून मार्गदर्शन करण्याचे लक्षण असलेला विशेष स्पष्टीकरणाचा मार्ग आहे, त्याला 'नंदियावट्ट' नय असे म्हणतात. हे असे म्हटले आहे –

‘‘Taṇhañca avijjampi ca, samathena vipassanāya yo neti;

Saccehi yojayitvā, ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

जो तण्हा (तृष्णा) आणि अविज्जा (अविद्या) यांना समथ (शम) आणि विपस्सना (विपश्यना) यांच्याद्वारे चार सत्यांशी जोडून मार्गदर्शन करतो, तो 'नंदियावट्ट' नय होय.

Nandiyāvaṭṭassa viya āvaṭṭo etassāti nandiyāvaṭṭo. Yathā hi nandiyāvaṭṭo anto ṭhitena padhānāvayavena bahiddhā āvaṭṭati, evamayampi nayoti attho. Atha vā nandiyā taṇhāya pamodassa vā āvaṭṭo etthāti nandiyāvaṭṭo.

ज्याचा आवर्त (वळण) 'नंदियावट्ट' (नंद्यावर्त - उजवीकडे वळणारा शंख किंवा विशिष्ट आकृती) सारखा असतो, तो 'नंदियावट्ट' होय. कारण, ज्याप्रमाणे नंदियावट्ट आत असलेल्या मुख्य अवयवाच्या साहाय्याने बाहेरच्या बाजूला वळतो, त्याचप्रमाणे हा नय (पद्धती) देखील आहे, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, ज्याच्यामध्ये नंदी म्हणजे तण्हा (तृष्णा) किंवा प्रमोद (आनंद) यांचा आवर्त (फिरणे) असतो, तो 'नंदियावट्ट' होय.

Heṭṭhā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho, avijjā moho, avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso iti tīhi akusalamūlehi gahitehi, tappaṭipakkhato kusalacittaggahaṇena ca tīṇi kusalamūlāni gahitāni eva honti. Idhāpi lobho sabbāni vā sāsavakusalamūlāni samudayasaccaṃ, tannibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha vimokkhattayavasena niddhāretabbaṃ, tīhi akusalamūlehi tividhaduccaritasaṃkilesamalavisamaakusalasaññāvitakkādivasena akusalapakkho netabbo, tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucaritasamakusalasaññāvitakkasaddhammasamādhivimokkhamukhādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi. Yo hi akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa ca catusaccayojanāmukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ tipukkhalanayo nāma. Tīhi avayavehi [Pg.64] lobhādīhi saṃkilesapakkhe, alobhādīhi ca vodānapakkhe pukkhalo sobhanoti tipukkhalo. Vuttañhetaṃ –

पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने ग्रहण केलेल्या तण्हा (तृष्णा) आणि अविज्जा (अविद्या) यांच्याशी संबंधित धर्मांमध्ये तण्हा म्हणजे लोभ, अविज्जा म्हणजे मोह, आणि अविज्जेने युक्त असलेल्या रक्तात पू निर्माण व्हावा त्याप्रमाणे तण्हा असताना निर्माण होणारा आघात म्हणजे दोस (द्वेष) - अशा प्रकारे या तीन अकुशलमुळांचे ग्रहण केल्याने, आणि त्यांच्या प्रतिपक्षाने कुशलचित्ताचे ग्रहण केल्याने तीन कुशलमुळे देखील ग्रहण केली जातात. येथेही लोभ किंवा सर्व सासव (सास्रव) कुशलमुळे हे समुदयसत्य आहे, आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेले व त्यांचे अधिष्ठान व गोचर असणारे उपादानस्कंध हे दुःखसत्य आहे, अशा प्रकारे सत्ययोजना समजावी. येथे फळ हे तीन विमोक्षांच्या आधारे निश्चित केले पाहिजे. तीन अकुशलमुळांच्या द्वारे त्रिविध दुश्चरित, संकिलेस (संक्लेश), मळ, विषम, अकुशलसंज्ञा, वितर्क इत्यादींच्या आधारे अकुशलपक्ष नेला पाहिजे; तसेच तीन कुशलमुळांच्या द्वारे त्रिविध सुचरित, सम, कुशलसंज्ञा, वितर्क, सद्धम्म, समाधी, विमोक्षमुख इत्यादींच्या आधारे वोदानपक्ष (विशुद्धीपक्ष) नेला पाहिजे - ही 'तिपुक्खल' नयाची भूमी आहे. जो अकुशलमुळांच्या द्वारे संकिलेसपक्षाचे आणि कुशलमुळांच्या द्वारे वोदानपक्षाचे आणि सूत्राच्या अर्थाचे चतुरार्यसत्य योजनेच्या मुखाने नयन करण्याचे (मार्गदर्शन करण्याचे) लक्षण असलेला संवर्णनाविशेष आहे, त्याला 'तिपुक्खलनय' असे म्हणतात. लोभ इत्यादी तीन अवयवांनी संकिलेसपक्षामध्ये आणि अलोभ इत्यादींनी वोदानपक्षामध्ये 'पुक्खल' म्हणजे शोभिवंत असणारा तो 'तिपुक्खल' होय. म्हणूनच हे म्हटले आहे –

‘‘Yo akusale samūlehi,Neti kusale ca kusalamūlehi;

Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ,Tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“जो अकुशल धर्मांना त्यांच्या मुळांसह आणि कुशल धर्मांना कुशलमुळांसह नेतो (मार्गदर्शन करतो); त्या सत्य, यथार्थ आणि अवितथ अशा नयाला 'तिपुक्खल' नय असे म्हणतात।”

Vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘subha’’nti, dukkhe ‘‘sukha’’nti ca vipallāsā, avijjādiṭṭhīnaṃ vasena anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti vipallāsā veditabbā. Tesaṃ paṭipakkhato kusalacittaggahaṇena siddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāniyeva honti.

सांगितलेल्या पद्धतीने ग्रहण केलेल्या तण्हा आणि अविज्जा यांच्याशी संबंधित धर्मांमध्ये विशेषतः तण्हा आणि दिट्ठी (दृष्टी) यांच्या प्रभावामुळे अशुभाला 'शुभ' मानणे आणि दुःखाला 'सुख' मानणे हे विपल्लास (विपर्यास) आहेत, आणि अविज्जा व दिट्ठी यांच्या प्रभावामुळे अनित्याला 'नित्य' मानणे आणि अनात्म्याला 'आत्मा' मानणे हे विपल्लास समजावेत. त्यांच्या प्रतिपक्षाने कुशलचित्ताचे ग्रहण केल्याने सिद्ध होणाऱ्या सती (स्मृती), वीरिय (वीर्य), समाधी आणि पञ्ञिन्द्रिय (प्रज्ञेंद्रिय) यांच्या द्वारे चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) सिद्धच होतात.

Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā. Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti, tathā diṭṭhicarito. Tesu paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipariyesaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipariyesaggāhī ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena paṭipakkhaṃ vinodento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ vidhametvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti vipallāsaggāhī samathabalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsento sāmaññaphalaṃ sacchikaroti. Subhasaññādīhi catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ, tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni, catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayogaganthaagatitaṇhupādānasallaviññāṇaṭṭhitiapariññādivasena akusalapakkho netabbo, tathā catūhi satipaṭṭhānehi [Pg.65] catubbidhajjhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhammaappamaññāsammappadhānaiddhipādādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi. Yo hi subhasaññādīhi vipallāsehi sakalassa saṃkilesapakkhassa saddhindriyādīhi ca vodānapakkhassa catusaccayojanāvasena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ sīhavikkīḷito nāma. Vuttañhetaṃ –

तेथे चार इंद्रियांच्या द्वारे चार पुद्गल (व्यक्ती) निर्देशित केले पाहिजेत. कसे? कारण तण्हाचरित (तृष्णाचरित) दोन प्रकारचा असतो - मृदू इंद्रिय असलेला आणि तीक्ष्ण इंद्रिय असलेला; तसेच दिट्ठीचरित (दृष्टीचरित) देखील दोन प्रकारचा असतो. त्यांच्यापैकी पहिला, जो अशुभाला 'शुभ' मानणारा विपर्यासग्राही आहे, तो सतीबलाने (स्मृतीच्या बलाने) शरीराचा स्वभाव जसा आहे तसा जाणत, भावनेच्या बलाने त्या विपल्लासाचे (विपर्यासाचे) समूळ उच्चाटन करून सम्मत्तनियाम (सम्यक्त्वनियम) मध्ये प्रवेश करतो. दुसरा, जो दुःखाला 'सुख' मानणारा विपर्यासग्राही आहे, तो 'उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा स्वीकार करत नाही' इत्यादी वचनात सांगितलेल्या वीर्यसंवररूप वीर्यबलाने प्रतिपक्षाचा नाश करत, भावनेच्या बलाने त्या विपल्लासाचा विध्वंस करून सम्मत्तनियाम मध्ये प्रवेश करतो. तिसरा, जो अनित्याला 'नित्य' मानणारा विपर्यासग्राही आहे, तो शमथबलाने समाहितचित्त होऊन संस्कारांच्या क्षणिक भावाला जाणत, भावनेच्या बलाने त्या विपल्लासाचे समूळ उच्चाटन करून सम्मत्तनियाम मध्ये प्रवेश करतो. चौथा, जो संतती (प्रवाह), समूह, कृत्य आणि आलंबन यांच्या घनरूपाने फसला गेल्यामुळे, केवळ स्पर्श इत्यादी धर्मांच्या समूहामध्ये जो अनात्मा आहे त्याला 'आत्मा' मानणारा मिथ्याभिनिवेशी आहे, तो चतुष्कोटी शून्यता मनसिकाराने त्या मिथ्याभिनिवेशाचा विध्वंस करून सामञ्ञफल (श्रामण्यफळ) साक्षात करतो. शुभसंज्ञा इत्यादी चारही विपल्लासांच्या द्वारे समुदयसत्य, आणि त्यांचे अधिष्ठान व आलंबन असणारे पाचपाच उपादानस्कंध हे दुःखसत्य आहे, अशा प्रकारे सत्ययोजना समजावी. येथे फळ म्हणजे चार सामञ्ञफले आहेत. येथे चार विपल्लासांच्या द्वारे चार आसव (आस्रव), ओघ, योग, गंथ (ग्रंथ), अगती, तण्हा, उपादान, शल्य, विज्ञाणस्थिती, अपरिज्ञा इत्यादींच्या आधारे अकुशलपक्ष नेला पाहिजे; तसेच चार सतिपट्ठानांच्या द्वारे चतुर्विध ध्यानविहार, अधिष्ठान, सुखभागीय धर्म, अप्पमञ्ञा (अप्रमाण), सम्मप्पधान (सम्यक्प्रधान), इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) इत्यादींच्या आधारे वोदानपक्ष (विशुद्धीपक्ष) नेला पाहिजे - ही 'सीहविक्कीळित' (सिंहविक्रीडित) नयाची भूमी आहे. जो शुभसंज्ञा इत्यादी विपल्लासांच्या द्वारे संपूर्ण संकिलेसपक्षाचे आणि सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादींच्या द्वारे वोदानपक्षाचे चतुरार्यसत्य योजनेच्या आधारे नयन करण्याचे लक्षण असलेला संवर्णनाविशेष आहे, त्याला 'सीहविक्कीळित' असे म्हणतात. म्हणूनच हे म्हटले आहे –

‘‘Yo neti vipallāsehi,Kilese indriyehi saddhamme;

Etaṃ nayaṃ nayavidū,Sīhavikkīḷitaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“जो विपल्लासांच्या द्वारे क्लेशांना आणि इंद्रियांच्या द्वारे सद्धर्माला नेतो (मार्गदर्शन करतो); नयाचे ज्ञाते या नयाला 'सीहविक्कीळित' नय असे म्हणतात।”

Asantāsanajavaparakkamādivisesayogena sīho bhagavā, tassa vikkīḷitaṃ desanā vacīkammabhūto vihāroti katvā vipallāsatappaṭipakkhaparidīpanato sīhassa vikkīḷitaṃ etthāti sīhavikkīḷito, nayo. Balavisesayogadīpanato vā sīhavikkīḷitasadisattā nayo sīhavikkīḷito. Balaviseso cettha saddhādibalaṃ, dasabalāni eva vā.

भयहीनता, वेग, पराक्रम इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाने भगवान हे सिंह आहेत, त्यांचे क्रीडित (लीला) म्हणजे देशना होय, जी वाक्कर्मरूप विहार आहे; विपल्लास आणि त्यांच्या प्रतिपक्षाचे प्रकटीकरण केल्यामुळे सिंहाचे क्रीडित यात आहे, म्हणून हा 'सीहविक्कीळित' नय आहे. किंवा बलविशेषाच्या योगाचे प्रकटीकरण केल्यामुळे सिंहाच्या क्रीडितासारखा असल्यामुळे हा नय 'सीहविक्कीळित' आहे. येथे बलविशेष म्हणजे श्रद्धा इत्यादी बल किंवा दहा बले (दशबल) होत.

Imesaṃ pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayaṃ siddhameva hoti. Tathā hi atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ disālocanaṃ. Vuttañhetaṃ –

परंतु या तीन अर्थनयांच्या सिद्धीने दोन व्यवहारनय सिद्धच होतात. तसे पाहिले तर, तीन अर्थनयांच्या दिशारूपाने कुशल इत्यादी धर्मांचे अवलोकन करणे म्हणजे 'दिसालोचन' (दिशालोकन) होय. म्हणूनच हे म्हटले आहे –

‘‘Veyyākaraṇesu hi ye,Kusalākusalā tahiṃ tahiṃ vuttā;

Manasā olokayate,Taṃ khu disālocanaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“व्याकरणांमध्ये (बुद्धवचनांमध्ये) जे कुशल आणि अकुशल धर्म ठिकठिकाणी सांगितले आहेत, त्यांचे मनाने जे अवलोकन केले जाते, त्याला खरोखर 'दिसालोचन' असे म्हणतात।”

Tathā ālocitānaṃ tesaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viya aṅkuso. Vuttañhetaṃ –

तसेच, अशा प्रकारे अवलोकन केलेल्या त्या धर्मांना तीन अर्थनयांच्या योजनेत एकत्र आणल्यामुळे अंकुशाप्रमाणे असणारा तो 'अंकुस' (अंकुश) होय. म्हणूनच हे म्हटले आहे –

‘‘Oloketvā disalocanena, ukkhipiya yaṃ samāneti;

Sabbe kusalākusale, ayaṃ nayo aṅkuso nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra);

“दिसालोचनाने पाहून, जे सर्व कुशल आणि अकुशल धर्मांना उचलून एकत्र आणते, त्या नयाला 'अंकुस' असे म्हणतात।”

Tasmā manasāva atthanayānaṃ disābhūtadhammānaṃ locanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayāni yuttāni honti.

म्हणून मनानेच अर्थनयांच्या दिशारूप असणाऱ्या धर्मांचे अवलोकन करणे म्हणजे 'दिसालोचन' होय, आणि त्यांना एकत्र आणणे म्हणजे 'अंकुस' होय, अशा प्रकारे पाचही नय सुसंगत ठरतात.

Ettāvatā [Pg.66] ca –

आणि एवढ्याने –

‘‘Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo;

Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo nayalañjako.

“पहिला 'नंदियावट्ट', दुसरा 'तिपुक्खल', आणि तिसरा 'सीहविक्कीळित' नावाचा नयसमूह आहे.

Disālocanamāhaṃsu, catutthaṃ nayamuttamaṃ;

Pañcamo aṅkuso nāma, sabbe pañca nayā gatā’’ti. (netti. 1 uddesavāra) –

चौथ्या उत्तम नयाला 'दिसालोचन' असे म्हणतात; पाचवा 'अंकुस' नावाचा आहे, अशा प्रकारे सर्व पाच नय पूर्ण झाले आहेत।”

Evaṃ vuttapañcanayāpi ettha dassitāti veditabbā. Nayati saṃkilesaṃ vodānañca vibhāgato ñāpetīti nayo, lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako, nayo ca so lañjako cāti nayalañjako. Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesabhāgiyaṃ byatirekamukhena nibbedhāsekkhabhāgiyanti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇaññeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātaṃ paṭikkhittañcāti veditabbaṃ.

अशा प्रकारे येथे सांगितलेले पाच नय देखील दर्शविले आहेत असे जाणावे. जो संक्लेश (मळ) आणि वोदान (शुद्धता) यांना विभागाद्वारे प्राप्त करून देतो किंवा जाणवून देतो, तो 'नय' होय. जो सूत्राचा अर्थ प्रकाशित करतो किंवा प्रकट करतो, तो 'लञ्जक' होय. आणि तो नय देखील आहे आणि लञ्जक देखील आहे, म्हणून तो 'नयलञ्जक' होय. आणि हे सूत्र सोळा प्रकारच्या सुत्तन्त-पट्ठानमध्ये संक्लेशभागीय आणि व्यतिरेक मुखाने निर्वेध-असेक्खभागीय आहे असे पाहावे. परंतु, अठ्ठावीस प्रकारच्या सुत्तन्त-पट्ठानमध्ये हे लोकिय-लोकुत्तर, सत्त्वाधिष्ठान व धर्माधिष्ठान, ज्ञान-ज्ञेय, दस्सन-भावना, स्वकथन, विस्सजनीय, कुशल-अकुशल, अनुज्ञात आणि प्रतिक्षिप्त आहे असे जाणावे.

Tattha soḷasavidhasuttantaṃ paṭṭhānaṃ nāma ‘‘saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, neva saṃkilesabhāgiyaṃ na vāsanābhāgiyaṃ na nibbedhabhāgiyaṃ na asekkhabhāgiyaṃ sutta’’nti (netti. 89) evaṃ vuttasoḷasasāsanapaṭṭhānāni.

तेथे सोळा प्रकारच्या सुत्तन्त-पट्ठान म्हणजे: \"संक्लेशभागीय सूत्र, वासनाभागीय सूत्र, निर्वेधभागीय सूत्र, असेक्खभागीय सूत्र, संक्लेशभागीय आणि वासनाभागीय सूत्र, संक्लेशभागीय आणि निर्वेधभागीय सूत्र, संक्लेशभागीय आणि असेक्खभागीय सूत्र, वासनाभागीय आणि निर्वेधभागीय सूत्र, वासनाभागीय आणि असेक्खभागीय सूत्र, निर्वेधभागीय आणि असेक्खभागीय सूत्र, संक्लेशभागीय, वासनाभागीय आणि निर्वेधभागीय सूत्र, संक्लेशभागीय, वासनाभागीय आणि असेक्खभागीय सूत्र, संक्लेशभागीय, निर्वेधभागीय आणि असेक्खभागीय सूत्र, वासनाभागीय, निर्वेधभागीय आणि असेक्खभागीय सूत्र, संक्लेशभागीय, वासनाभागीय, निर्वेधभागीय आणि असेक्खभागीय सूत्र, आणि जे संक्लेशभागीयही नाही, वासनाभागीयही नाही, निर्वेधभागीयही नाही आणि असेक्खभागीयही नाही असे सूत्र\" (नेत्ति. ८९) - अशा प्रकारे सांगितलेली सोळा सासन-पट्ठानि (शासनप्रस्थाने) होत.

Tattha saṃkilissanti etenāti saṃkileso, saṃkilesabhāge saṃkilesakoṭṭhāse pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Vāsanā puññabhāvanā, vāsanābhāge pavattaṃ vāsanābhāgiyaṃ, vāsanaṃ bhajāpetīti vā vāsanābhāgiyaṃ. Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho, nibbedhabhāge [Pg.67] pavattaṃ, nibbedhaṃ bhajāpetīti vā nibbedhabhāgiyaṃ. Pariniṭṭhitasikkhā dhammā asekkhā, asekkhabhāge pavattaṃ, asekkhe bhajāpetīti vā asekkhabhāgiyaṃ. Tesu yattha taṇhādisaṃkileso vibhatto, idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Yattha dānādipuññakiriyavatthu vibhattaṃ, idaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Yattha sekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yattha pana asekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Itarāni tesaṃ vomissakanayavasena vuttāni. Sabbāsavasaṃvarapariyāyādīnaṃ vasena sabbabhāgiyaṃ veditabbaṃ. Tattha hi saṃkilesadhammā lokiyasucaritadhammā sekkhā dhammā asekkhā dhammā ca vibhattā. Sabbabhāgiyaṃ pana ‘‘passaṃ na passatī’’tiādikaṃ udakādianuvādavacanaṃ veditabbaṃ.

तेथे, ज्याच्याद्वारे क्लिष्ट (मलीन) होतात तो 'संक्लेश' होय; संक्लेशाच्या भागात किंवा संक्लेशाच्या वर्गात जे प्रवर्तित होते ते 'संक्लेशभागीय' होय. 'वासना' म्हणजे पुण्याची भावना (पुण्यकर्म); वासनेच्या भागात जे प्रवर्तित होते ते 'वासनाभागीय' होय, किंवा जे वासनेचे सेवन करविते ते 'वासनाभागीय' होय. 'निर्वेध' म्हणजे लोभस्कंध इत्यादींचे भेदन करणे (फाडून टाकणे); निर्वेधाच्या भागात जे प्रवर्तित होते किंवा जे निर्वेधाचे सेवन करविते ते 'निर्वेधभागीय' होय. ज्यांची शिक्षा (प्रशिक्षण) पूर्ण झाली आहे असे धर्म म्हणजे 'असेक्ख' (अशैक्ष); असेक्ख भागात जे प्रवर्तित होते किंवा जे असेक्ख धर्मांचे सेवन करविते ते 'असेक्खभागीय' होय. त्यांपैकी, जेथे तृष्णा इत्यादी संक्लेशांचे वर्गीकरण केले आहे, ते 'संक्लेशभागीय' होय. जेथे दान इत्यादी पुण्यक्रियावस्तूंचे वर्गीकरण केले आहे, ते 'वासनाभागीय' होय. जेथे सेक्ख (शैक्ष) शीलस्कंध इत्यादींचे वर्गीकरण केले आहे, ते 'निर्वेधभागीय' होय. परंतु जेथे असेक्ख (अशैक्ष) शीलस्कंध इत्यादींचे वर्गीकरण केले आहे, ते 'असेक्खभागीय' होय. इतर सूत्रे त्यांच्या मिश्रित नय (पद्धती) च्या आधारे सांगितली आहेत. सर्व आसवांच्या संवराच्या पर्यायांच्या (पद्धतींच्या) आधारे 'सर्वभागीय' जाणावे. कारण तेथे संक्लेश धर्म, लौकिक सुचरित धर्म, सेक्ख धर्म आणि असेक्ख धर्म यांचे वर्गीकरण केले आहे. परंतु, 'पाहत असूनही पाहत नाही' इत्यादी पाणी इत्यादींच्या अनुवादाचे वचन 'सर्वभागीय' म्हणून जाणावे.

Aṭṭhavīsatividhaṃ suttantapaṭṭhānaṃ pana ‘‘lokiyaṃ, lokuttaraṃ, lokiyañca lokuttarañca, sattādhiṭṭhānaṃ, dhammādhiṭṭhānaṃ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca, ñāṇaṃ, ñeyyaṃ, ñāṇañca ñeyyañca, dassanaṃ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca, sakavacanaṃ, paravacanaṃ, sakavacanañca paravacanañca, vissajjanīyaṃ, avissajjanīyaṃ, vissajjanīyañca avissajjanīyañca, kammaṃ, vipāko, kammañca vipāko ca kusalaṃ, akusalaṃ, kusalañca akusalañca anuññātaṃ, paṭikkhittaṃ, anuññātañca paṭikkhittañca, thavo’’ti (netti. 112) evamāgatāni aṭṭhavīsati sāsanapaṭṭhānāni. Tattha lokiyanti loke niyutto, loke vā vidito lokiyo. Idha pana lokiyo attho yasmiṃ sutte vutto, taṃ suttaṃ lokiyaṃ. Tathā lokuttaraṃ. Yasmiṃ pana sutte padesena lokiyaṃ, padesena lokuttaraṃ vuttaṃ, taṃ lokiyañca lokuttarañca. Sattaadhippāyasattapaññattimukhena desitaṃ sattādhiṭṭhānaṃ. Dhammavasena desitaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Ubhayavasena desitaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Buddhādīnaṃ pana guṇābhitthavanavasena pavattaṃ suttaṃ thavo nāma –

परंतु, अठ्ठावीस प्रकारचे सुत्तन्त-पट्ठान म्हणजे: \"लोकिय (लौकिक), लोकुत्तर (लोकोत्तर), लोकिय आणि लोकुत्तर, सत्त्वाधिष्ठान, धर्माधिष्ठान, सत्त्वाधिष्ठान आणि धर्माधिष्ठान, ज्ञान, ज्ञेय, ज्ञान आणि ज्ञेय, दस्सन (दर्शन), भावना, दस्सन आणि भावना, स्वकथन, परकथन, स्वकथन आणि परकथन, विस्सजनीय, अविस्सजनीय, विस्सजनीय आणि अविस्सजनीय, कम्म (कर्म), विपाक, कम्म आणि विपाक, कुशल, अकुशल, कुशल आणि अकुशल, अनुज्ञात, पटिक्खित्त (प्रतिक्षिप्त), अनुज्ञात आणि पटिक्खित्त, आणि थव (स्तुती)\" (नेत्ति. ११२) - अशा प्रकारे आलेली अठ्ठावीस सासन-पट्ठानि (शासनप्रस्थाने) होत. तेथे, 'लोकिय' म्हणजे जे लोकात नियुक्त आहे किंवा लोकात जाणले जाते ते लोकिय होय. परंतु येथे, ज्या सूत्रात लौकिक अर्थ सांगितला आहे, ते सूत्र 'लोकिय' होय. त्याचप्रमाणे 'लोकुत्तर' जाणावे. परंतु ज्या सूत्रात काही अंशाने लौकिक आणि काही अंशाने लोकोत्तर सांगितले आहे, ते 'लोकिय आणि लोकुत्तर' होय. सत्त्वाच्या अभिप्रायाने आणि सत्त्व-प्रज्ञप्तीच्या मुखाने (माध्यमाने) उपदेशिलेले ते 'सत्त्वाधिष्ठान' होय. धर्माच्या आधारे उपदेशिलेले ते 'धर्माधिष्ठान' होय. दोन्हीच्या आधारे उपदेशिलेले ते 'सत्त्वाधिष्ठान आणि धर्माधिष्ठान' होय. या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. बुद्ध इत्यादींच्या गुणांच्या स्तुतीच्या रूपाने जे सूत्र प्रवर्तित होते, त्याला 'थव' (स्तुती) असे म्हणतात -

‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;

Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti. (dha. pa. 273;

netti. 170;

peṭako. 30) ādikaṃ viya –

“मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे, सत्यांमध्ये चार पदे (चार आर्यसत्ये) श्रेष्ठ आहेत, धर्मांमध्ये विराग (वैराग्य) श्रेष्ठ आहे आणि द्विपदांमध्ये (दोन पायांच्या प्राण्यांमध्ये/मनुष्यांमध्ये) चक्षुमान (बुद्ध) श्रेष्ठ आहेत.” (धम्मपद २७३; नेत्ति. १७०; पेटको. ३०) इत्यादींप्रमाणे -

Nettinayavaṇṇanā niṭṭhitā.

नेत्तिनय-वर्णना समाप्त झाली.

2. Saddagarukādīnanti [Pg.68] ādisaddena gandharasaphoṭṭhabbagaruke saṅgaṇhāti. Āsayavasenāti ajjhāsayavasena. Utusamuṭṭhānopi itthisantānagato saddo labbhati, so idha nādhippetoti ‘‘cittasamuṭṭhāno’’ti vuttaṃ. Kathitasaddo ālāpādisaddo. Gītasaddo sarena gāyanasaddo. Itthiyā hasanasaddopettha saṅgahetabbo tassapi purisena assādetabbato. Tenāha – ‘‘apica kho mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭā vā tiropākārā vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā, so tadassādetī’’tiādi. Nivatthanivāsanassāti khalitthaddhassa nivāsanassa. Alaṅkārassāti nūpurādikassa alaṅkārassa. Itthisaddotveva veditabboti itthipaṭibaddhabhāvato vuttaṃ. Tenāha – ‘‘sabbopī’’tiādi. Avidūraṭṭhāneti tassa hatthikulassa vasanaṭṭhānato avidūraṭṭhāne. Kāyūpapannoti sampannakāyo thirakathinamahākāyo. Mahāhatthīti mahānubhāvo hatthī. Jeṭṭhakaṃ katvāti yūthapatiṃ katvā.

२. 'सद्दगरुक' (शब्दगुरु) इत्यादींमध्ये 'इत्यादी' या शब्दाने गंध, रस आणि फोट्ठब्ब (स्पर्श) गुरु असणाऱ्यांचा संग्रह होतो. 'आशयवशात' म्हणजे अध्याशयाच्या वशात (हेतूने). ऋतूपासून उत्पन्न होणारा (ऋतुसमुत्थान) देखील स्त्रीच्या शरीरातून निघणारा शब्द मिळतो, परंतु तो येथे अभिप्रेत नाही, म्हणून 'चित्तसमुत्थान' (चित्तापासून उत्पन्न होणारा) असे म्हटले आहे. 'कथितशब्द' म्हणजे आलाप (संभाषण) इत्यादी शब्द. 'गीतशब्द' म्हणजे स्वराने गायनाचा शब्द. स्त्रीच्या हसण्याचा शब्द देखील येथे संग्रहित केला पाहिजे, कारण पुरुषाद्वारे त्याचाही आस्वाद घेतला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आणि जेव्हा तो भिंतीच्या पलीकडून किंवा कुंपणाच्या पलीकडून हसणाऱ्या, बोलणाऱ्या किंवा गाणाऱ्या स्त्रीचा आवाज ऐकतो, तेव्हा तो त्याचा आस्वाद घेतो' इत्यादी. 'निवत्थ-निवासन' म्हणजे परिधान केलेल्या घट्ट किंवा कडक वस्त्राचा आवाज. 'अलंकार' म्हणजे नूपुर (पैंजण) इत्यादी अलंकारांचा आवाज. तो 'स्त्री-शब्द' म्हणूनच जाणावा, कारण तो स्त्रीशी संबंधित आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व काही' इत्यादी. 'अविदूरस्थाने' म्हणजे त्या हत्तींच्या कळपाच्या राहण्याच्या ठिकाणापासून जवळच असलेल्या ठिकाणी. 'कायूपापन्न' म्हणजे सुदृढ शरीर असलेला, स्थिर, कठीण आणि विशाल शरीर असलेला. 'महाहत्ती' म्हणजे महानुभाव (मोठ्या प्रभावाचा) हत्ती. 'जेठ्ठक करून' म्हणजे कळपाचा प्रमुख (यूथपती) करून.

Kathinatikkhabhāvena siṅgasadisattā aḷasaṅkhātāni siṅgāni etassa atthīti siṅgī, suvaṇṇavaṇṇatāya mahābalatāya ca sīhahatthiādimigasadisattā migo viyāti migo. Tattha tattha kiccaṃ netubhāvena cakkhuyeva nettaṃ, taṃ uggataṭṭhena āyataṃ etassāti āyatacakkhunetto. Aṭṭhi eva taco etassāti aṭṭhittaco. Tenābhibhūtoti tena migena abhibhūto ajjhotthaṭo niccalaggahito hutvā. Karuṇaṃ rudāmīti kāruññapatto hutvā rodāmi viravāmi. Paccatthikabhayato mutti nāma yathā tathā sahāyavato hoti, na ekākinoti āha – ‘‘mā heva maṃ pāṇasamaṃ jaheyyā’’ti. Tattha mā heva manti maṃ evarūpaṃ byasanaṃ pattaṃ attano pāṇasamaṃ piyasāmikaṃ tvaṃ māheva jahi.

कठीण आणि तीक्ष्ण असल्यामुळे शिंगासारखे असणारे, ज्याला 'अळ' (नांग्या) नावाचे शिंग आहे तो 'सिंगी' (शिंगी/नांगी असलेला) होय. सुवर्णवर्णीय आणि महाबली असल्यामुळे सिंह, हत्ती इत्यादी पशूंसारखा (मृगासारखा) असल्यामुळे तो 'मृग' (मृगासारखा) आहे. त्या त्या कार्यात मार्गदर्शन करत असल्यामुळे डोळाच 'नेत्र' आहे, तो वर उचललेला आणि विशाल (लांब) असल्यामुळे त्याला 'आयतचक्खुनेत्तो' (विशाल नेत्र असलेला) म्हटले आहे. हाडच ज्याची त्वचा आहे तो 'अट्ठितचो' (अस्थित्वचा असलेला) होय. 'तेनाभिभूतो' म्हणजे त्या मृगाने (खेकड्याने) पराभूत केलेला, जखडलेला आणि निश्चल पकडलेला होऊन. 'करुणं रुदामि' म्हणजे कारुण्यपूर्ण अवस्थेला प्राप्त होऊन मी रडत आहे, आक्रोश करत आहे. शत्रूच्या भयापासून मुक्ती ही जशी मित्राच्या साहाय्याने होते, तशी एकट्याला होत नाही, म्हणून म्हटले आहे – 'मा हेव मं पाणसमं जहेय्या' (माझ्या प्राणासमान प्रिय पतीने मला सोडू नये). त्यात 'मा हेव मं' म्हणजे अशा संकटात सापडलेल्या मला, तुझ्या प्राणासमान प्रिय पतीला तू सोडू नकोस.

Kuñce girikūṭe ramati abhiramati, tattha vā vicarati, koñjanādaṃ nadanto vā vicarati, ku vā pathavī, tadabhighātena jīratīti kuñjaro. Saṭṭhihāyananti jātiyā saṭṭhivassakālasmiṃ kuñjarā thāmena parihāyanti, taṃ sandhāya evamāha. Pathabyā cāturantāyāti catūsu disāsu samuddaṃ patvā ṭhitāya cāturantāya pathaviyā. Suppiyoti suṭṭhu piyo. Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭhoti ye samudde vā gaṅgāya vā yamunāya vā nammadānadiyā vā kuḷīrā, tesaṃ sabbesaṃ vaṇṇasampattiyā mahantattena ca vārimhi [Pg.69] jātattā vārijo tvameva seṭṭho pasatthataro. Muñca rodantiyā patinti sabbesaṃ seṭṭhattā tameva yācāmi, rodamānāya mayhaṃ sāmikaṃ muñca. Athāti gahaṇassa sithilakaraṇasamanantarameva. Etassāti paṭisattumaddanassa.

'कुञ्च' म्हणजे पर्वताच्या शिखरावर जो रममाण होतो, तेथे विहार करतो किंवा क्रौंचनाद (गर्जना) करत विहार करतो; अथवा 'कु' म्हणजे पृथ्वी, तिच्यावर आघात करत चालणारा तो 'कुंजर' (हत्ती) होय. 'सट्ठिहायनं' म्हणजे जन्मापासून साठ वर्षांच्या काळात हत्तींचे बळ कमी होते, त्याचा संदर्भ देऊन असे म्हटले आहे. 'पथब्या चातुरंताया' म्हणजे चारही दिशांना समुद्रापर्यंत पसरलेल्या चारी बाजूंनी वेढलेल्या पृथ्वीवर. 'सुप्पियो' म्हणजे अत्यंत प्रिय. 'तेसं त्वं वारिजो सेट्ठो' म्हणजे समुद्रात, गंगेत, यमुनेत किंवा नर्मदा नदीत जे खेकडे (कुळीर) आहेत, त्या सर्वांमध्ये वर्णसंपत्तीने, व आकाराने मोठे असल्यामुळे आणि पाण्यात जन्मल्यामुळे तूच 'वारिज' (जलचर) श्रेष्ठ आणि प्रशंसनीय आहेस. 'मुञ्च रोदंतिया पतिं' म्हणजे सर्वांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे मी तुलाच प्रार्थना करते की, रडणाऱ्या माझ्या पतीला मुक्त कर. 'अथ' म्हणजे पकड सैल केल्याबरोबर लगेचच. 'एतस्स' म्हणजे शत्रूचे दमन करणाऱ्याचे.

Pabbatagahanaṃ nissāyāti tisso pabbatarājiyo atikkamitvā catutthāya pabbatarājiyaṃ pabbatagahanaṃ upanissāya. Evaṃ vadatīti ‘‘udetayaṃ cakkhumā’’tiādinā (jā. 1.2.17) imaṃ buddhamantaṃ mantento vadati.

'पब्बतगहनं निस्साय' म्हणजे तीन पर्वतश्रेण्या ओलांडून चौथ्या पर्वतश्रेणीतील पर्वताच्या घनदाट अरण्याचा आश्रय घेऊन. 'एवं वदति' म्हणजे 'उदेतयं चक्खुमा' इत्यादी (जातक १.२.१७) या बुद्धमंत्राचा जप करत (म्हणत) बोलतात.

Tattha udetīti pācīnalokadhātuto uggacchati. Cakkhumāti sakalacakkavāḷavāsīnaṃ andhakāraṃ vidhamitvā cakkhuppaṭilābhakaraṇena yantena tesaṃ dinnaṃ cakkhu, tena cakkhunā cakkhumā. Ekarājāti sakalacakkavāḷe ālokakarānaṃ antare seṭṭhaṭṭhena rañjanaṭṭhena ca ekarājā. Harissavaṇṇoti harisamānavaṇṇo, suvaṇṇavaṇṇoti attho. Pathaviṃ pabhāsetīti pathavippabhāso. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ evarūpaṃ bhavantaṃ namassāmi vandāmi. Tayājja guttā viharemha divasanti tayā ajja rakkhitā hutvā imaṃ divasaṃ catuiriyāpathavihārena sukhaṃ vihareyyāma.

त्यात 'उदेति' म्हणजे पूर्व लोकधातूवरून (पूर्व दिशेकडून) उदय पावतो. 'चक्खुमा' म्हणजे संपूर्ण चक्रवाळातील रहिवाशांचा अंधकार नष्ट करून त्यांना चक्षू (दृष्टी) प्राप्त करून देणाऱ्या साधनाद्वारे त्यांना चक्षू दिले, त्या चक्षूमुळे तो 'चक्षुमान' आहे. 'एकराजा' म्हणजे संपूर्ण चक्रवाळात प्रकाश पसरवणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठत्वामुळे आणि आनंद देण्याच्या गुणधर्मामुळे तो एकमेव राजा आहे. 'हरिस्सवण्णो' म्हणजे हरीसारखा (सोनेरी) वर्ण असलेला, म्हणजेच सुवर्णवर्णीय असा अर्थ आहे. 'पथविं पभासेति' म्हणजे पृथ्वीला प्रकाशित करणारा. 'तं तं नमस्सामि' म्हणजे म्हणून अशा प्रकारच्या आपणास मी नमस्कार करतो, वंदन करतो. 'तयाज्ज गुत्ता विहरेम्ह दिवस' म्हणजे आज आपल्याद्वारे रक्षिले जाऊन आम्ही या संपूर्ण दिवसात चारही इरियापथांमध्ये (अवस्थांमध्ये) सुखाने विहार करू या.

Evaṃ bodhisatto imāya gāthāya sūriyaṃ namassitvā dutiyagāthāya atīte parinibbute buddhe ceva buddhaguṇe ca namassati ‘‘ye brāhmaṇā’’tiādinā. Tattha ye brāhmaṇāti ye bāhitapāpā parisuddhā brāhmaṇā. Vedagūti vedānaṃ pāraṃ gatā, vedehi pāraṃ gatāti vā vedagū. Idha pana sabbe saṅkhatadhamme vidite pākaṭe katvā katāti vedagū. Tenevāha – ‘‘sabbadhamme’’ti. Sabbe khandhāyatanadhātudhamme salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena attano ñāṇassa vidite pākaṭe katvā tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā sammāsambodhiṃ pattā, saṃsāraṃ vā atikkantāti attho. Te me namoti te mama imaṃ namakkāraṃ paṭicchantu. Te ca maṃ pālayantūti evaṃ mayā namassitā ca te bhagavanto maṃ pālayantu rakkhantu. Namattu buddhānaṃ…pe… vimuttiyāti ayaṃ mama namakkāro atītānaṃ parinibbutānaṃ buddhānaṃ atthu, tesaṃyeva catūsu phalesu ñāṇasaṅkhātāya bodhiyā atthu, tathā tesaññeva arahattaphalavimuttiyā [Pg.70] vimuttānaṃ atthu, yā ca nesaṃ tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇasaṅkhātā pañcavidhā vimutti, tāya vimuttiyāpi ayaṃ mayhaṃ namakkāro atthūti attho. Imaṃ so parittaṃ katvā, moro carati esanāti idaṃ pana padadvayaṃ satthā abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave, so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano gocarabhūmiyaṃ pupphaphalādīnaṃ atthāya nānappakārāya esanāya caratīti.

अशा प्रकारे बोधिसत्त्वांनी या गाथेने सूर्याला नमस्कार करून, दुसऱ्या गाथेने 'ये ब्राह्मणा' इत्यादींद्वारे भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या बुद्धांना आणि बुद्धगुणांना नमस्कार केला आहे. त्यात 'ये ब्राह्मणा' म्हणजे ज्यांनी पापांचे वहन केले आहे (पाप दूर केले आहे) असे परिशुद्ध ब्राह्मण. 'वेदगू' म्हणजे वेदांच्या पार गेलेले, किंवा वेदांद्वारे पार गेलेले ते 'वेदगू' होत. परंतु येथे सर्व संस्कृत धर्मांना (संखत धम्मांना) जाणणारे आणि प्रकट करणारे ते 'वेदगू' आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सब्बधम्मे' (सर्व धर्म). सर्व स्कंध, आयतन आणि धातू रूपी धर्मांना स्वलक्षण व सामान्यलक्षणांच्या द्वारे आपल्या ज्ञानाने जाणून व प्रकट करून, तिन्ही मारांच्या मस्तकाचे दमन करून ज्यांनी सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे, किंवा जे संसाराच्या पार गेले आहेत, असा अर्थ आहे. 'ते मे नमो' म्हणजे त्यांनी माझ्या या नमस्काराचा स्वीकार करावा. 'ते च मं पालयंतु' म्हणजे अशा प्रकारे माझ्याद्वारे वंदन केलेले ते भगवंत माझे पालन (रक्षण) करोत. 'नमत्तु बुद्धानं...पे... विमुत्तिया' म्हणजे माझा हा नमस्कार भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या बुद्धांना असो, त्यांच्याच चार फळांमधील ज्ञानरूपी बोधीला असो, तसेच त्यांच्याच अर्हतफळविमुक्तीने विमुक्त झालेल्यांना असो, आणि त्यांची जी तदंग, विष्कंभन, समुच्छेद, प्रतिप्रश्रब्धी आणि niस्सरण नावाची पाच प्रकारची विमुक्ती आहे, त्या विमुक्तीलाही माझा हा नमस्कार असो, असा अर्थ आहे. 'इमं सो परित्तं कत्वा, मोरो चरति एसना' हे दोन चरण शास्त्यांनी (बुद्धांनी) अभिसंबुद्ध (पूर्ण ज्ञान प्राप्त) झाल्यावर म्हटले आहेत. त्याचा अर्थ असा आहे – हे भिक्खूहो, तो मोर हे परित्त (संरक्षण) करून आपल्या संचारक्षेत्रात फुले, फळे इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी विविध प्रकारच्या शोधात फिरतो.

Evaṃ divasaṃ caritvā sāyaṃ pabbatamatthake nisīditvā atthaṃ gacchantaṃ sūriyaṃ olokento buddhaguṇe āvajjetvā nivāsaṭṭhāne rakkhāvaraṇatthāya puna brahmamantaṃ vadanto ‘‘apetaya’’ntiādimāha. Tenevāha – ‘‘divasaṃ gocaraṃ gahetvā’’tiādi. Tattha apetīti apayāti atthaṃ gacchati. Imaṃ so parittaṃ katvā moro vāsamakappayīti idampi abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave, so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano nivāsaṭṭhāne vāsaṃ saṃkappayitthāti. Parittakammato puretaramevāti parittakammakaraṇato puretarameva. Morakukkuṭikāyāti kukkuṭikāsadisāya moracchāpikāya.

अशा प्रकारे दिवसभर फिरून, संध्याकाळी पर्वतशिखरावर बसून मावळत्या सूर्याकडे पाहत, बुद्धगुणांचे स्मरण करून, निवासस्थानी रक्षणासाठी पुन्हा ब्रह्ममंत्र म्हणताना त्यांनी 'अपेतयं' इत्यादी म्हटले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'दिवसं गोचरं गहेत्वा' इत्यादी. त्यात 'अपेति' म्हणजे निघून जातो, मावळतो. 'इमं सो परित्तं कत्वा मोरो वासमकप्पयी' हे देखील शास्त्यांनी अभिसंबुद्ध झाल्यावर म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा आहे – हे भिक्खूहो, त्या मोराने हे परित्त (संरक्षण) करून आपल्या निवासस्थानी वास्तव्य केले. 'परित्तकम्मतो पुरेतरमेव' म्हणजे परित्तकर्म करण्यापूर्वीच. 'मोरकुक्कुटिकाय' म्हणजे कोंबडीसारख्या असणाऱ्या लांडोरीच्या (मादी मोराच्या) संदर्भात.

3. Tatiye rūpāyatanassa viya gandhāyatanassapi samuṭṭhāpakapaccayavasena viseso natthīti āha – ‘‘catusamuṭṭhānika’’nti. Itthiyā sarīragandhassa kāyāruḷhaanulepanādigandhassa ca tappaṭibaddhabhāvato avisesena gahaṇappasaṅge idhādhippetagandhaṃ niddhārento ‘‘svāya’’ntiādimāha. Tattha itthiyāti pākatikāya itthiyā. Duggandhoti pākatikāya itthiyā sarīragandhabhāvato duggandho hoti. Idhādhippetoti iṭṭhabhāvato assādetabbattā vuttaṃ. Kathaṃ pana itthiyā sarīragandhassa duggandhabhāvoti āha – ‘‘ekaccā hī’’tiādi. Tattha assassa viya gandho assā atthīti assagandhinī. Meṇḍakassa viya gandho assā atthīti meṇḍakagandhinī. Sedassa viya gandho assā atthīti sedagandhinī. Soṇitassa viya gandho assā atthīti soṇitagandhinī. Rajjatevāti anādimati saṃsāre avijjādikilesavāsanāya parikaḍḍhitahadayattā phoṭṭhabbassādagadhitacittatāya ca andhabālo evarūpāyapi duggandhasarīrāya itthiyā rajjatiyeva. Pākatikāya itthiyā sarīragandhassa duggandhabhāvaṃ dassetvā idāni visiṭṭhāya ekaccāya itthiyā tadabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘cakkavattino [Pg.71] panā’’tiādimāha. Yadi evaṃ īdisāya itthiyā sarīragandhopi idha kasmā nādhippetoti āha – ‘‘ayaṃ na sabbāsaṃ hotī’’tiādi. Tiracchānagatāya itthiyā ekaccāya ca manussitthiyā sarīragandhassa ativiya assādetabbabhāvadassanato puna tampi avisesena anujānanto ‘‘itthikāye gandho vā hotū’’tiādimāha. Itthigandhotveva veditabboti tappaṭibaddhabhāvato vuttaṃ.

३. तिसऱ्या (सुत्तात) रूपायतनाप्रमाणेच गंधायतनाच्या देखील समुत्थापक प्रत्ययाच्या (उत्पत्तीच्या कारणाच्या) दृष्टीने काही विशेष फरक नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'चतुसमुत्थानिक' (चार कारणांनी उत्पन्न होणारा) असे म्हटले आहे. स्त्रीच्या शरीराचा गंध आणि शरीरावर लावलेल्या अनुलेपन (उटणे) इत्यादींचा गंध यांच्याशी संबंधित असल्यामुळे, सामान्यपणे सर्वच गंधांचे ग्रहण होण्याचा प्रसंग उद्भवू नये म्हणून, येथे अभिप्रेत असलेला गंध स्पष्ट करताना 'स्वायम्' (तो हा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'स्त्रीचा' म्हणजे सामान्य स्त्रीचा. 'दुर्गंध' म्हणजे सामान्य स्त्रीच्या शरीराचा गंध हा दुर्गंधयुक्त असतो. 'येथे अभिप्रेत असलेला' म्हणजे इष्ट (प्रिय) असल्यामुळे आस्वादन घेण्याजोगा गंध, असे म्हटले आहे. पण स्त्रीच्या शरीराचा गंध दुर्गंधयुक्त कसा असतो? हे सांगण्यासाठी 'एकच्चा हि' (काही स्त्रिया खरोखरच...) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, जिचा गंध घोड्यासारखा असतो ती 'अश्वगंधिनी' (घोड्यासारखा गंध असणारी). जिचा गंध मेंढ्यासारखा असतो ती 'मेढकगंधिनी' (मेंढ्यासारखा गंध असणारी). जिचा गंध घामासारखा असतो ती 'स्वेदगंधिनी' (घामासारखा गंध असणारी). जिचा गंध रक्तासारखा असतो ती 'शोणितगंधिनी' (रक्तासारखा गंध असणारी). 'रक्त होतोच' (आसक्त होतोच) म्हणजे अनादी संसारात अविद्या इत्यादी क्लेशांच्या वासनेने ओढले गेलेले हृदय असल्यामुळे आणि स्पर्शाच्या आस्वादात गुंतलेले चित्त असल्यामुळे, अज्ञानी मनुष्य अशा प्रकारच्या दुर्गंधीयुक्त शरीर असलेल्या स्त्रीवर देखील आसक्त होतोच. सामान्य स्त्रीच्या शरीराच्या गंधाची दुर्गंधता दाखवून, आता विशिष्ट अशा काही स्त्रियांच्या बाबतीत तो दुर्गंध नसतो हे दाखवण्यासाठी 'चक्कवत्तिनो पन' (चक्रवर्ती राजाची तर...) इत्यादी म्हटले आहे. जर असे आहे, तर अशा स्त्रीच्या शरीराचा गंध देखील येथे का अभिप्रेत नाही? हे सांगण्यासाठी 'अयं न सब्बासं होति' (हा गंध सर्व स्त्रियांचा नसतो) इत्यादी म्हटले आहे. तिर्यंच योनीतील (प्राणी) स्त्रीच्या आणि काही मानवी स्त्रियांच्या शरीराचा गंध अत्यंत आस्वादन घेण्याजोगा असल्याचे दिसून येत असल्यामुळे, पुन्हा त्याचाही सामान्यपणे स्वीकार करत 'इत्थिकाये गंधो वा होतु' (स्त्रीच्या शरीरात गंध असो वा...) इत्यादी म्हटले आहे. 'स्त्रीचा गंध' असेच समजावे, हे तिच्याशी संबंधित असल्यामुळे म्हटले आहे.

4. Catutthādīsu kiṃ tenāti jivhāviññeyyarase idhādhippete kiṃ tena avayavarasādinā vuttena payojanaṃ. Oṭṭhamaṃsaṃ sammakkhetīti oṭṭhamaṃsasammakkhano, kheḷādīni. Ādisaddena oṭṭhamaṃsamakkhano tambulamukhavāsādiraso gayhati. Sabbo so itthirasoti itthiyāvassa gahetabbattā.

४. चौथ्या इत्यादी सुत्तांमध्ये, 'त्याच्याशी काय (प्रयोजन)?' म्हणजे येथे जिव्हेने (जिभेने) जाणता येणारा रस अभिप्रेत असताना, अवयवांच्या रसादींच्या वर्णनाने काय प्रयोजन? 'ओठांच्या मांसाला (त्वचेला) जो माखतो' तो ओष्ठमांससंमक्षक, जसे की लाळ इत्यादी. 'इत्यादी' शब्दाने ओठांना माखणारा तांबूल (विडा), मुखवास इत्यादींचा रस घेतला जातो. तो सर्व 'स्त्रीरस' आहे, कारण तो स्त्रीच्या संदर्भातच ग्रहण केला जातो.

5. Itthiphoṭṭhabboti etthāpi eseva nayo. Yadi panettha itthigatāni rūpārammaṇādīni avisesato purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, atha kasmā bhagavatā tāni visuṃ visuṃ gahetvā desitānīti āha – ‘‘iti satthā’’tiādi. Yathā hītiādinā tamevatthaṃ samattheti. Gametīti vikkhepaṃ gameti, ayameva vā pāṭho. Gametīti ca saṅgameti. Na tathā sesā saddādayo, na tathā rūpādīni ārammaṇānīti etena sattesu rūpādigarukatā asaṃkiṇṇā viya dassitā, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ anekavidhattā sattānaṃ ajjhāsayassāti dassetuṃ – ‘‘ekaccassa cā’’tiādi vuttaṃ. Pañcagarukavasenāti pañcārammaṇagarukavasena. Ekaccassa hi purisassa yathāvuttesu pañcasupi ārammaṇesu garukatā hoti, ekaccassa tattha katipayesu, ekasmiṃ eva vā, te sabbepi pañcagarukātveva veditabbā yathā ‘‘sattisayo aṭṭhavimokkhā’’ti. Na pañcagarukajātakavasena ekekārammaṇe garukasseva nādhippetattā. Ekekārammaṇagarukānañhi pañcannaṃ puggalānaṃ tattha āgatattā taṃ jātakaṃ ‘‘pañcagarukajātaka’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ tena idha payojanaṃ natthīti āha – ‘‘sakkhibhāvatthāyā’’ti. Āharitvā kathetabbanti rūpādigarukatāya ete anayabyasanaṃ pattāti dassetuṃ kathetabbaṃ.

५. 'स्त्रीस्पर्श' या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. जर येथे स्त्रीशी संबंधित रूप-आलंबन इत्यादी सामान्यपणे पुरुषाच्या चित्ताला पूर्णपणे व्यापून टाकतात, तर मग भगवंतांनी decorate त्यांचे वेगवेगळे ग्रहण करून का उपदेश केला? हे सांगण्यासाठी 'इति सत्था' (असे शास्ता...) इत्यादी म्हटले आहे. 'यथा हि' (जसे की...) इत्यादींद्वारे त्याच अर्थाचे समर्थन केले आहे. 'गमेति' म्हणजे विक्षेप (भ्रमित) करतो, किंवा हाच पाठ आहे. 'गमेति' म्हणजे एकत्र आणतो (संगमन करतो). 'इतर शब्द इत्यादी तसे नाहीत, रूप इत्यादी आलंबने तशी नाहीत' याद्वारे प्राण्यांमध्ये रूप इत्यादींची आसक्ती (गरुकता) जणू काही असंमिश्र (स्पष्ट) आहे असे दाखवले आहे. परंतु, प्राण्यांच्या विविध प्रकारच्या आशयामुळे (स्वभावामुळे) हे असेच मानले जाऊ नये, हे दर्शवण्यासाठी 'एकच्चस्स च' (आणि काहींच्या बाबतीत...) इत्यादी म्हटले आहे. 'पंचगरुकतेच्या दृष्टीने' म्हणजे पाचही आलंबनांच्या आसक्तीच्या (महत्त्वाच्या) दृष्टीने. कारण काही पुरुषांची वर सांगितलेल्या पाचही आलंबनांमध्ये आसक्ती असते, काहींची त्यातील काही मोजक्यांमध्ये, तर काहींची केवळ एकाच आलंबनात असते; ते सर्व 'पंचगरुक' म्हणूनच समजले पाहिजेत, जसे की 'सत् अतिशय अष्टविमोक्ष' (सात अतिशय आणि आठ विमोक्ष) या न्यायाने. 'पंचगरुक जातक' च्या दृष्टीने नव्हे, कारण प्रत्येक आलंबनात आसक्त असलेल्या व्यक्तीचाच येथे केवळ उद्देश नाही. कारण प्रत्येक एका आलंबनात आसक्त असलेल्या पाच व्यक्तींचा तिथे उल्लेख आल्यामुळे त्या जातकाला 'पंचगरुक जातक' असे म्हटले आहे. जर असे आहे, तर त्याचे येथे काय प्रयोजन? हे सांगण्यासाठी 'सक्खिभावत्थाय' (साक्षीभावासाठी/प्रमाण सिद्ध करण्यासाठी) असे म्हटले आहे. 'उदाहरणासह सांगावे' म्हणजे रूप इत्यादींच्या आसक्तीमुळे हे लोक विनाशाला (व्यसनाला) प्राप्त झाले, हे दाखवण्यासाठी ते सांगितले पाहिजे.

6-8. Tesanti [Pg.72] suttānaṃ. Uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchīti tassa thokaṃ virūpadhātukattā na icchi. Anatikkamantoti saṃsandento. Dve hatthaṃ pattānīti dve uppalāni hatthaṃ gatāni. Pahaṭṭhākāraṃ dassetvāti aparāhi itthīhi ekekaṃ laddhaṃ, mayā dve laddhānīti santuṭṭhākāraṃ dassetvā. Parodīti tassā pubbasāmikassa mukhagandhaṃ saritvā. Tassa hi mukhato uppalagandho vāyati. Hāretvāti tasmā ṭhānā apanetvā, ‘‘harāpetvā’’ti vā pāṭho, ayamevattho.

६-८. 'त्यांच्या' म्हणजे सुत्तांच्या. 'उपहास करून ग्रहण करण्याची इच्छा केली नाही' म्हणजे त्याच्यात थोडा विद्रूपपणा (दोष) असल्यामुळे तिने इच्छा केली नाही. 'उल्लंघन न करता' म्हणजे तुलना करत (मेळ घालत). 'दोन हातात आले' म्हणजे दोन कमळे हातात आली. 'आनंदित भाव दाखवून' म्हणजे इतर स्त्रियांना एकेक मिळाले, मला दोन मिळाले, असा संतोषाचा भाव दाखवून. 'रडू लागली' म्हणजे तिच्या पूर्व पतीच्या मुखाच्या गंधाची आठवण करून. कारण त्याच्या मुखातून कमळाचा गंध सुटत असे. 'दूर करून' म्हणजे त्या ठिकाणाहून बाजूला करून; किंवा 'हरापेत्वा' असाही पाठ आहे, त्याचाही हाच अर्थ आहे.

Sādhu sādhūti bhāsatoti dhammakathāya anumodanavasena ‘‘sādhu sādhū’’ti bhāsato. Uppalaṃva yathodaketi yathā uppalaṃ uppalagandho mukhato nibbattoti. Vaṭṭameva kathitanti yathārutavasena vuttaṃ. Yadipi evaṃ vuttaṃ, tathāpi yathārutamatthe avatvā vivaṭṭaṃ nīharitvā kathetabbaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya.

'साधू साधू असे म्हणणाऱ्या' म्हणजे धम्मकथेचे अनुमोदन करताना 'साधू साधू' असे म्हणणाऱ्या. 'पाण्यातील कमळाप्रमाणे' म्हणजे जसे कमळ, तसा कमळाचा गंध मुखातून उत्पन्न होतो. 'संसारच (वट्ट) सांगितला आहे' म्हणजे शब्दांच्या अर्थानुसार सांगितले आहे. जरी असे म्हटले असले, तरी शब्दांच्या केवळ बाह्य अर्थावर न जाता, विवर्त (संसारमुक्ती/विवट्ट) स्पष्ट करून सांगितले पाहिजे, कारण भगवंतांचा उपदेश हा विमुक्तीच्या रसाने युक्त आहे.

Rūpādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपादि-वर्ग-वर्णना समाप्त झाली.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे, मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

Paṭhamavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā niṭṭhitā.

प्रथम-वर्ग-वर्णनेची अनुत्तानार्थदीपनी (गूढ अर्थ स्पष्ट करणारी टीका) समाप्त झाली.

2. Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā

२. नीवरणप्रहाण-वर्ग-वर्णना

11. Dutiyassāti dutiyavaggassa. Ekadhammampīti ettha ‘‘ekasabhāvampī’’ti iminā sabhāvatthoyaṃ dhammasaddo ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu viyāti dassitaṃ hoti. Yadaggena ca sabhāvattho, tadaggena nissattattho siddho evāti ‘‘nissattaṭṭhena dhammo veditabbo’’ti vuttaṃ. Subhanimittanti dhammapariyāyena vuttaṃ. Tañhi atthato kāmacchando vā siyā. So hi attano gahaṇākārena subhanti, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘subhanimitta’’nti ca vuccati. Tassa ārammaṇaṃ vā subhanimittaṃ. Iṭṭhañhi iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādiārammaṇaṃ ‘‘subhanimitta’’nti vuccati. Ārammaṇameva cettha nimittaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘subhanimittanti rāgaṭṭhāniyaṃ ārammaṇa’’nti. Samuccayattho vā-saddo anekatthattā nipātānaṃ. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya, vaḍḍhiyāti attho. Ajāto nijjāto. Sesapadāni tasseva [Pg.73] vevacanāni. Kāmesūti pañcasu kāmaguṇesu. Kāmacchandoti kāmasaṅkhāto chando, na kattukamyatāchando na dhammacchando. Kāmanavasena rajjanavasena ca kāmo eva rāgo kāmarāgo. Kāmanavasena nandanavasena ca kāmo eva nandīti kāmanandī. Kāmanavasena taṇhāyanavasena ca kāmataṇhā. Ādisaddena ‘‘kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosāna’’nti etesaṃ padānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha vuttanayeneva kāmatthaṃ viditvā sinehanaṭṭhena kāmasneho, pariḷāhanaṭṭhena kāmapariḷāho, mucchanaṭṭhena kāmamucchā, gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena kāmajjhosānaṃ veditabbaṃ. Kāmacchando eva kusalappavattito cittassa nīvaraṇaṭṭhena kāmacchandanīvaraṇaṃ, soti kāmacchando. Asamudācāravasenāti asamudācārabhāvena. Ananubhūtārammaṇavasenāti ‘‘idaṃ nāmeta’’nti vatthuvasena utvā tasmiṃ attabhāve ananubhūtassa ārammaṇassa vasena. Rūpasaddādibhedaṃ pana ārammaṇaṃ ekasmimpi attabhāve ananubhūtaṃ nāma nattheva, kimaṅgaṃ pana anādimati saṃsāre.

११. 'दुतियस्स' म्हणजे दुसऱ्या वर्गाचे (वग्गाचे). 'एकधम्मम्पि' (एक धर्म सुद्धा) येथे 'एकस्वभाव सुद्धा' या अर्थाने हा 'धम्म' शब्द 'कुशल धम्म' इत्यादींप्रमाणे स्वभाव-अर्थात वापरला आहे, असे दर्शविले आहे. आणि ज्या प्रमाणात स्वभाव-अर्थ सिद्ध होतो, त्याच प्रमाणात 'निर्जीव' (निसत्त) अर्थ देखील सिद्ध होतो, म्हणूनच 'निर्जीव अर्थाने धम्म जाणावा' असे म्हटले आहे. 'सुभनिमित्त' (शुभनिमित्त) हे धर्मपर्यायाने (धम्मपरियायाने) म्हटले आहे. कारण अर्थाच्या दृष्टीने ते 'कामच्छंद' (इच्छा/वासना) असू शकते. कारण ते स्वतःच्या ग्रहण करण्याच्या पद्धतीमुळे 'शुभ' असे वाटते, आणि त्या स्वरूपात प्रवृत्त होणाऱ्या इतर कामच्छंदाचे कारण (निमित्त) असल्यामुळे त्याला 'शुभनिमित्त' असे म्हटले जाते. किंवा त्याचे आलंबन (आरम्मण) हे शुभनिमित्त आहे. कारण इष्ट स्वरूपात ग्रहण केले जाणारे रूप इत्यादी आलंबन 'शुभनिमित्त' म्हटले जाते. येथे आलंबनच निमित्त आहे. तसेच पुढे म्हटले जाईल - 'शुभनिमित्त म्हणजे रागाचे स्थान असलेले आलंबन.' 'वा' हा शब्द निपातांच्या अनेक अर्थांमुळे समुच्चय अर्थात आहे. 'भिय्योभावाय' म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्यासाठी. 'वेपुल्लाय' म्हणजे विपुलतेसाठी, वाढीसाठी असा अर्थ आहे. 'अजातो' म्हणजे उत्पन्न न झालेला. उर्वरित पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. 'कामेसु' म्हणजे पाच कामगुणांमध्ये. 'कामच्छंद' म्हणजे कामसंज्ञक छंद (इच्छा), कर्तुकम्यता छंद (काही करण्याची इच्छा) किंवा धम्मच्छंद नव्हे. कामनेच्या व आसक्तीच्या (रंजन) वशतेमुळे काम हाच राग म्हणजे 'कामराग' होय. कामनेच्या व आनंदाच्या (नंदन) वशतेमुळे काम हीच नंदी म्हणजे 'कामनंदी' होय. कामनेच्या व तृष्णेच्या वशतेमुळे काम हीच तृष्णा म्हणजे 'कामतृष्णा' होय. 'आदि' शब्दाने 'कामस्नेह, कामपरिळाह (कामदाह), काममुच्छा (काममूर्च्छा), कामज्झोसान (कामात बुडून जाणे)' या पदांचा संग्रह समजला पाहिजे. तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच कामाचा अर्थ जाणून, स्नेहाच्या (आसक्तीच्या) अर्थाने 'कामस्नेह', परिळाह (दाह) अर्थाने 'कामपरिळाह', मूर्च्छित होण्याच्या अर्थाने 'काममुच्छा', आणि गिळंकृत करून पूर्णपणे मग्न होण्याच्या अर्थाने 'कामज्झोसान' समजावे. कामच्छंदच कुशल प्रवृत्तीपासून चित्ताला अडथळा आणत असल्यामुळे 'कामच्छंदनीवरण' आहे, तोच कामच्छंद होय. 'असमुदाचारवशतेने' म्हणजे असमुदाचार भावाने (प्रकट न होण्याच्या भावाने). 'अननुभूत आलंबनाच्या वशतेने' म्हणजे 'हे अमुक आहे' अशा वस्तूच्या वशतेने सांगून, त्या अत्तभावात (अस्तित्वात) अनुभव न घेतलेल्या आलंबनाच्या वशतेने. रूप, शब्द इत्यादी भेद असलेले आलंबन एकाही अत्तभावात (अस्तित्वात) अनुभवले गेले नाही असे नाहीच, मग अनादी संसारात काय सांगावे!

Yaṃ vuttaṃ – ‘‘asamudācāravasena cā’’tiādi, taṃ atisaṃkhittanti vitthārato dassetuṃ – ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tattha bhavaggahaṇena mahaggatabhavo gahito. So hi oḷārikakilesasamudācārarahito. Tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikakāle ca caritabbāni dveasīti khuddakavattāni nāma. Na hi tāni sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā tāni na mahāvattesu antogadhānīti ‘‘cuddasa mahāvattānī’’ti vuttaṃ. Tathā āgantukavattaāvāsikagamika-anumodanabhattagga- piṇḍacārikaāraññakasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāya- saddhivihārikaācariya-antevāsikavattānīti etāni cuddasa mahāvattāni nāmāti vuttaṃ. Itarāni pana ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññāpessāmī’’ti (cūḷava. 75) ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ, na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 81) vuttāni pakatatte caritabbavattāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādīni pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā [Pg.74] tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattativattāni. Ukkhepanīyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ – ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti idaṃ abhivādanādīnaṃ assādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evaṃ dvāsīti honti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammakatādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāvīsativattanti veditabbaṃ. ‘‘Cuddasa mahāvattānī’’ti vatvāpi ‘‘āgantukagamikavattāni cā’’ti imesaṃ visuṃ gahaṇaṃ imāni abhiṇhaṃ sambhavantīti katvā. Kileso okāsaṃ na labhati sabbadā vattappaṭipattiyaṃyeva byāvaṭacittatāya. Ayonisomanasikāranti aniccādīsu ‘‘nicca’’ntiādinā pavattaṃ anupāyamanasikāraṃ. Sativossagganti satiyā vissajjanaṃ, sativirahanti attho. Evampīti vakkhamānāpekkhāya avuttasampiṇḍanattho pi-saddo.

जे म्हटले आहे - 'असमुदाचारवशतेने सुद्धा' इत्यादी, ते अत्यंत संक्षिप्त असल्यामुळे विस्ताराने दाखवण्यासाठी 'तत्थ' (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'भव' ग्रहणाने 'महग्गत भव' (महतगत भव) घेतला आहे. कारण तो स्थूल क्लेशांच्या समुदाचारापासून (प्रकटीकरणापासून) रहित असतो. तज्जनीयकर्म (तज्जनियकम्म) इत्यादींच्या वेळी आणि परिवास (पारीवासिक) काळात आचरावयाची ब्याऐंशी (८२) 'क्षुद्रक व्रते' (खुद्दकवत्तानि) आहेत. ती सर्व अवस्थांमध्ये आचरायची नसतात, म्हणून ती 'महाव्रतांमध्ये' (महावत्तानि) समाविष्ट नाहीत, म्हणूनच 'चौदा महाव्रते' (चुद्दस महावत्तानि) असे म्हटले आहे. तसेच आगंतुकव्रत, आवासिकव्रत, gamikavatta (गमिकव्रत), अनुमोदनव्रत, भक्ताग्रव्रत, पिंडचारिकव्रत, आरण्यकसेनासनव्रत, जंताघरव्रत (स्नानगृह व्रत), वच्चकुटीव्रत (शौचालय व्रत), उपाध्यायरत, सद्धि विहारिकांचे व्रत, आचार्यव्रत आणि अंतेवासिकव्रत - ही चौदा महाव्रते आहेत असे म्हटले आहे. इतर तर 'पारिवासिक भिक्खूंचे व्रत प्रज्ञप्त करीन' (चुल्लवग्ग ७५) येथून सुरू करून 'उपसंपदा देऊ नये, जमिनीवर चंक्रमण करणाऱ्याच्या चंक्रमण मार्गावर चंक्रमण करू नये' (चुल्लवग्ग ८१) इत्यादी सांगितलेली, प्रकृतत्वाने (सामान्य भिक्खूने) आचरावयाची सहासष्ट (६६) व्रते आहेत. त्यानंतर 'भिक्खूंनो, पारिवासिक भिक्खूने स्वतःपेक्षा ज्येष्ठ पारिवासिक भिक्खूसोबत, मूलायपटिकस्सनार्ह (मूळ शिक्षेस पात्र), मानार्ह, मानतचारी (मानत आचरणारा), अब्भानार्ह (पुनः संघात घेण्यास पात्र) भिक्खूसोबत एकाच छताखाली राहू नये' इत्यादी प्रकृतत्वाने आचरावयाच्या व्रतांपेक्षा वेगळे न मानता, वेगवेगळे न मोजता, पारिवासिक ज्येष्ठ इत्यादी इतर पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) संबंधात आचरायचे असल्यामुळे, त्यांच्या वशतेने एकत्रित करून प्रत्येकी एक मानून मोजलेली पाच व्रते मिळून एकाहत्तर (७१) व्रते होतात. उत्क्षेपणीयकर्म केलेल्यांच्या व्रतांमध्ये व्रतप्रज्ञप्तीच्या वशतेने म्हटले आहे - 'प्रकृतत्व भिक्खूचे अभिवादन, प्रत्युत्थान...पे... पाठीची मालिश स्वीकारू नये' हे अभिवादन इत्यादींचा स्वीकार करणे एक, आणि 'प्रकृतत्व भिक्खूने शीलविपत्तीचा आरोप करू नये' इत्यादी (चुल्लवग्ग ५१) दहा, असे मिळून ब्याऐंशी (८२) होतात. परंतु यांमध्येच काही तज्जनीयकर्म केलेल्यांची व्रते आहेत, काही पारिवासिक इत्यादींची व्रते आहेत, म्हणून न घेतलेल्यांच्या ग्रहणाने बावीस व्रते (द्वावीसतिवत्तानि) समजावीत. 'चौदा महाव्रते' असे म्हणूनही 'आगंतुक आणि गमिक व्रते सुद्धा' असे यांचे वेगळे ग्रहण केले आहे, कारण ही वारंवार उद्भवतात. नेहमी व्रतप्रतिपत्तीमध्येच (व्रत आचरणामध्येच) चित्त व्यस्त असल्यामुळे क्लेशाला (किलेसाला) संधी मिळत नाही. 'अयोनिसोमनसिकार' म्हणजे अनित्य इत्यादींमध्ये 'नित्य' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त झालेला अयोग्य विचार (अनुपाय मनसिकार). 'सतिवोस्सग्ग' म्हणजे स्मृतीचा त्याग (विसर्जन), स्मृतीचा अभाव असा अर्थ आहे. 'एवम्पि' (असे सुद्धा) हा शब्द पुढे सांगायच्या अपेक्षेने न सांगितलेल्या गोष्टी एकत्रित करण्यासाठी 'अपि' शब्द वापरला आहे.

Anusandhivasenāti pucchānusandhiādianusandhivasena. Pubbāparavasenāti pubbāparaganthasallakkhaṇavasena. Gaṇhantassāti ācariyamukhato gaṇhantassa. Sajjhāyantassāti ācariyamukhato uggahitaganthaṃ sajjhāyantassa. Vācentassāti pāḷiṃ tadatthañca uggaṇhāpanavasena paresaṃ vācentassa. Desentassāti desanāvasena paresaṃ dhammaṃ desentassa. Pakāsentassāti attano attano saṃsayaṭṭhāne pucchantānaṃ yāthāvato atthaṃ pakāsentassa. Kileso okāsaṃ na labhati rattindivaṃ ganthakammesuyeva byāvaṭacittatāya. Evampīti vuttasampiṇḍanattho pi-saddo. Evaṃ sesesupi.

'अनुसंधिवशतेने' म्हणजे प्रश्न-अनुसंधि इत्यादी अनुसंधिच्या वशतेने. 'पूर्वापरवशतेने' म्हणजे पूर्वापर ग्रंथाच्या लक्ष ठेवण्याच्या (सल्लक्खण) वशतेने. 'ग्रहण करणाऱ्याचे' म्हणजे आचार्यांच्या मुखातून ग्रहण करणाऱ्याचे. 'सज्झाय (सज्झायन/पाठ) करणाऱ्याचे' म्हणजे आचार्यांच्या मुखातून शिकलेल्या ग्रंथाचा सज्झाय (पुनरावृत्ती) करणाऱ्याचे. 'वाचन करणाऱ्याचे (शिकवणाऱ्याचे)' म्हणजे पाळी आणि त्याचा अर्थ शिकवण्याच्या वशतेने इतरांना शिकवणाऱ्याचे. 'देशना करणाऱ्याचे' म्हणजे देशनेच्या वशतेने इतरांना धम्माची देशना करणाऱ्याचे. 'प्रकाशित करणाऱ्याचे' म्हणजे आपापल्या शंकेच्या ठिकाणी विचारणाऱ्यांना यथार्थ अर्थ प्रकाशित करणाऱ्याचे. रात्रंदिवस ग्रंथकार्यातच चित्त व्यस्त असल्यामुळे क्लेशाला संधी मिळत नाही. 'एवम्पि' (असे सुद्धा) हा 'अपि' शब्द सांगितलेल्या गोष्टी एकत्रित करण्यासाठी आहे. इतर उर्वरित ठिकाणीही असेच समजावे.

Dhutaṅgadharo hotīti vuttamevatthaṃ pakāseti ‘‘terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattatī’’ti. Bāhullāyāti cīvarādipaccayabāhullāya. Yathā cīvarādayo paccayā bahulaṃ uppajjanti, tathā āvattassa pavattassāti attho. Parihīnajjhānassāti jhānantarāyakarena visabhāgarūpadassanādinā kenaci nimittena parihīnajjhānassa. Vissaṭṭhajjhānassāti asamāpajjanavasena pariccattajjhānassa. Bhassādīsūti ādi-saddena gaṇasaṅgaṇikaniddānavakammādiṃ saṅgaṇhāti. Sattasu vā anupassanāsūti ettha satta anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā nibbidānupassanā virāgānupassanā [Pg.75] nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanā khayānupassanā vayānupassanā vipariṇāmānupassanā animittānupassanā appaṇihitānupassanā suññatānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ ādīnavānupassanā paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭānupassanāti imāsu aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ādito vuttā aniccānupassanādi-paṭinissaggānupassanāpariyantā satta. Ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto (visuddhi. mahāṭī. 2.741) gahetabbaṃ.

"धुतङ्गधरो होती" (धुतंगधर असतो) असे जे म्हटले आहे, त्याचाच अर्थ स्पष्ट करताना "तेरा धुतंगगुणांचे ग्रहण करून आचरण करतो" असे म्हटले आहे. "बाहुल्लाया" म्हणजे चीवर इत्यादी प्रत्ययांच्या (साधनांच्या) विपुलतेसाठी. ज्याप्रमाणे चीवर इत्यादी प्रत्यय विपुल प्रमाणात उत्पन्न होतात, त्याप्रमाणे वळलेल्या आणि प्रवृत्त झालेल्यासाठी असा अर्थ आहे. "परिहीनज्झानस्स" (भ्रष्ट झालेल्या ध्यानावाल्याचे) म्हणजे ध्यानात अंतराय निर्माण करणाऱ्या विसभागरूप-दर्शनादी (प्रतिकूल रूप पाहणे इत्यादी) कोणत्याही निमित्ताने ज्याचे ध्यान नष्ट झाले आहे अशाचे. "विस्सट्ठज्झानस्स" (सोडून दिलेल्या ध्यानावाल्याचे) म्हणजे समापत्ती न मिळवल्यामुळे ज्याने ध्यानाचा त्याग केला आहे अशाचे. "भस्सादीसू" (भाषण इत्यादींमध्ये) यातील 'आदि' शब्दाने गणसंगणिका (समूहात राहणे), निद्रा, नवकर्म इत्यादींचा संग्रह होतो. "सत्तसु वा अनुपस्सनासू" (किंवा सात अनुपश्यनांमध्ये) येथे सात अनुपश्यना म्हणजे: अनित्यानुपश्यना (अनिच्चानुपस्सना), दुःखानुपश्यना (दुक्खानुपस्सना), अनात्मानुपश्यना (अनत्तानुपस्सना), निर्विदानुपश्यना (निब्बिदानुपस्सना), विरागानुपश्यना (विरागानुपस्सना), निरोधानुपश्यना (निरोधानुपस्सना), प्रतिनिसर्गानुपश्यना (पटिनिस्सग्गानुपस्सना), क्षयानुपश्यना (खयानुपस्सना), वयानुपश्यना (वयानुपस्सना), विपरिणामानुपश्यना (विपरिणामानुपस्सना), अनिमित्तानुपश्यना (अनिमित्तानुपस्सना), अप्रणिहित्यानुपश्यना (अप्पणिहितानुपस्सना), शून्यतानुपश्यना (सुञ्ञतानुपस्सना), अधिप्रज्ञाधर्मविपश्यना (अधिपञ्ञाधम्मविपस्सना), यथाभूतज्ञानदर्शन (यथाभूतञाणदस्सन), आदीनवानुपश्यना (आदीनवानुपस्सना), प्रतिसंख्यानुपश्यना (पटिसङ्खानुपस्सना) आणि विवर्तनविपश्यना (विवट्टानुपस्सना) - या अठरा महाविपश्यनांपैकी सुरुवातीला सांगितलेल्या अनित्यानुपश्यनेपासून प्रतिनिसर्गानुपश्यनेपर्यंतच्या सात अनुपश्यना होत. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग-संवरण (विसुद्धि. महाटी. २.७४१) मधून ग्रहण करावे.

Anāsevanatāyāti purimattabhāve jhānena vikkhambhitakilesassa kāmacchandādiāsevanāya abhāvato. Ananubhūtapubbanti tasmiṃ attabhāve ananubhūtapubbaṃ. Jātoti etasseva vevacanaṃ sañjātotiādi. Nanu ca khaṇikattā sabbadhammānaṃ uppannassa kāmacchandassa taṅkhaṇaṃyeva avassaṃ nirodhasambhavato niruddhe ca tasmiṃ puna aññasseva uppajjanato ca kathaṃ tassa punappunabhāvo rāsibhāvo cāti āha – ‘‘tattha sakiṃ uppanno kāmacchando’’tiādi. Aṭṭhānametanti akāraṇametaṃ. Yena kāraṇena uppanno kāmacchando na nirujjhati, niruddho ca sveva puna uppajjissati, tādisaṃ kāraṇaṃ natthīti attho.

"अनासेवनताया" (सेवन न केल्यामुळे) म्हणजे पूर्व आत्मभावात (मागील जन्मात) ध्यानाने दाबून टाकलेल्या क्लेशांचे, कामच्छंद इत्यादींचे सेवन न केल्यामुळे. "अननुभूतपुब्बं" (पूर्वी कधीही अनुभवले नसलेले) म्हणजे त्या आत्मभावात पूर्वी कधीही अनुभवले नसलेले. "जातो" (उत्पन्न झाला) हा याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे, जसे की "सञ्जातो" (उत्पन्न झाला) इत्यादी. सर्व धर्मांच्या क्षणिकत्वामुळे उत्पन्न झालेल्या कामच्छंदाचा त्याच क्षणी नक्कीच निरोध संभवत असल्यामुळे, आणि तो निरुद्ध (नष्ट) झाल्यावर पुन्हा दुसराच कामच्छंद उत्पन्न होत असल्यामुळे, त्याचा वारंवार होणारा भाव (पुनःपुन्हा उत्पन्न होणे) आणि राशीभाव (संचय) कसा होऊ शकतो? म्हणून म्हटले आहे - "तेथे एकदा उत्पन्न झालेला कामच्छंद" इत्यादी. "अट्ठानमेतं" (हे अशक्य आहे) म्हणजे हे अकारण आहे. ज्या कारणाने उत्पन्न झालेला कामच्छंद निरुद्ध होत नाही, आणि निरुद्ध झालेला तोच पुन्हा उत्पन्न होईल, असे कोणतेही कारण अस्तित्वात नाही, असा याचा अर्थ आहे.

Rāgaṭṭhāniyanti rāgajanakaṃ. Aniccādīsu niccādivasena viparītamanasikāro, idha ayonisomanasikāroti āha – ‘‘anicce nicca’’ntiādi. Ayonisomanasikāroti anupāyamanasikāro, kusaladhammappavattiyā akāraṇabhūto manasikāroti attho. Uppathamanasikāroti kusaladhammappavattiyā amaggabhūto manasikāro. Saccavippaṭikūlenāti saccābhisamayassa anunulomavasena. Āvajjanātiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā akusalajavanappavatti phalavohārena tathā vuttā. Tassa hi vasena sā akusalappavattiyā upanissayo hoti. Āvajjanāti bhavaṅgacittaṃ āvajjayatīti āvajjanā. Anu anu āvajjetīti anvāvajjanā. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo. Samannāharatīti samannāhāro. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā uppajjamāno manasi karoti ṭhapetīti manasikāro. Ayaṃ vuccati ayonisomanasikāroti ayaṃ anupāyauppathamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro nāma vuccati.

"रागट्ठानियं" (रागाचे स्थान) म्हणजे राग उत्पन्न करणारे. अनित्य इत्यादींमध्ये नित्य इत्यादी भावनेने होणारा विपरीत मनसिकार (चुकीचा विचार), येथे 'अयोनिसोमनसिकार' (अयोग्य मनसिकार) आहे, असे सांगण्यासाठी "अनित्याला नित्य" इत्यादी म्हटले आहे. "अयोनिसोमनसिकारो" म्हणजे अनुपाय-मनसिकार (अयोग्य उपाय असलेला विचार), कुशल धर्मांच्या प्रवृत्तीसाठी अकारणभूत असलेला मनसिकार असा अर्थ आहे. "उप्पथमनसिकारो" (कुमार्गाचा मनसिकार) म्हणजे कुशल धर्मांच्या प्रवृत्तीसाठी अमार्गभूत (मार्ग नसलेला) मनसिकार. "सच्चविप्पटीकूलेन" (सत्याच्या प्रतिकूल) म्हणजे सत्याच्या अभिसमयाला (साक्षात्काराला) अनुकूल नसलेला. "आवर्जना" (आवज्जना) इत्यादी शब्दांद्वारे आवर्जनेला कारणीभूत असणारी, त्यापूर्वी उत्पन्न झालेली मनोध्वारिक अकुशल जवनप्रवृत्ती फलव्यवहाराने तशी म्हटली आहे. कारण तिच्याच प्रभावाने ती अकुशल प्रवृत्तीसाठी उपनिषय (प्रबळ कारण) बनते. "आवज्जना" म्हणजे जे भवंगचित्ताला आवर्जित (आकर्षित) करते ते आवर्जन होय. "अन्वावज्जना" म्हणजे जे वारंवार आवर्जित करते. "आभोगो" म्हणजे भवंगाच्या आलंबनापेक्षा (विषयापेक्षा) दुसऱ्या विषयाकडे वळणे. "समन्नाहारो" म्हणजे समन्वाहार (चित्त एकाग्र करणे). "मनसिकारो" म्हणजे त्याच आलंबनाला स्वतःशी जोडून घेऊन उत्पन्न होणारा, मनात आणणारा किंवा प्रस्थापित करणारा विचार म्हणजे मनसिकार होय. "अयं वुच्चति अयोनिसोमनसिकारो" (याला अयोनिसोमनसिकार म्हणतात) म्हणजे हा अनुपाय आणि कुमार्ग-मनसिकार लक्षण असलेला 'अयोनिसोमनसिकार' म्हटला जातो.

12. Dutiye [Pg.76] bhattabyāpatti viyāti bhattassa pūtibhāvena vippakārappatti viya, cittassa byāpajjananti cittassa vikārabhāvāpādanaṃ. Tenevāha – ‘‘pakativijahanabhāvo’’ti. Byāpajjati tena cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ jahatīti byāpādo. Paṭighoyeva uparūpari uppajjamānassa paṭighassa nimittabhāvato paṭighanimittaṃ, paṭighassa ca kāraṇabhūtaṃ ārammaṇaṃ paṭighanimittanti āha – ‘‘paṭighassapi paṭighārammaṇassapi etaṃ adhivacana’’nti. Aṭṭhakathāyanti mahāaṭṭhakathāyaṃ.

१२. दुसऱ्यामध्ये "भत्तब्यापत्ति विया" (अन्नाच्या बिघाडाप्रमाणे) म्हणजे अन्नाच्या सडण्यामुळे (कुजण्यामुळे) होणाऱ्या विकृतीप्रमाणे, "चित्तस्स ब्यापज्जनं" (चित्ताचा बिघाड) म्हणजे चित्तामध्ये विकार उत्पन्न होणे. म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रकृतीचा (मूळ स्वभावाचा) त्याग करणे". ज्यामुळे चित्त बिघडते, सडलेल्या कुळथाच्या (किंवा सडलेल्या अन्नाच्या) कण्हेरीप्रमाणे मूळ प्रकृतीचा त्याग करते, त्याला "ब्यापादो" (व्यापाद/द्वेष) म्हणतात. प्रतिघ (क्रोध) हाच वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या प्रतिघाचे निमित्त (कारण) बनत असल्यामुळे त्याला 'प्रतिघनिमित्त' म्हणतात, आणि प्रतिघाचे कारण असणारे आलंबन (विषय) हेच प्रतिघनिमित्त आहे, हे सांगण्यासाठी म्हटले आहे - "हे प्रतिघाचे आणि प्रतिघ-आलंबनाचे देखील अधिवाचन (नाव) आहे." "अट्ठकथायं" म्हणजे महाअट्ठकथेत (महाअट्टकथेत).

13. Tatiye thinatā thinaṃ, sappipiṇḍo viya avipphārikatāya cittassa ghanabhāvo baddhatāti attho. Medhatīti middhaṃ, akammaññabhāvena hiṃsatīti attho. ‘‘Yā tasmiṃ samaye cittassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1162) thinassa, ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1163) ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā vuttaṃ – ‘‘cittassa akammaññatā thinaṃ, tiṇṇaṃ khandhānaṃ akammaññatā middha’’nti. Satipi aññamaññāvippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākkamaṃ taṃtaṃviseso siyā, yā tesaṃ akalyatādīnaṃ visesapaccayatā, ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Kapimiddhassāti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘pacalāyikabhāvassā’’ti. Akkhidalānaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyiko, pacalāyikassa bhāvo pacalāyikabhāvo, pacalāyikattanti vuttaṃ hoti. Ubhinnanti thinamiddhānaṃ. ‘‘Vitthāro veditabbo’’ti iminā sambandho veditabbo. Cittassa akalyatāti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akalyakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akalyako’’ti (pārā. 151). Kālaṃ khamatīti hi kalyaṃ, arogatā, tassaṃ niyutto kalyako, na kalyako akalyako. Akammaññatāti cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. Olīyanāti olīyanākāro. Iriyāpathūpatthambhitañhi cittaṃ iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ rukkhe vagguli viya khīle laggitaphāṇitavārako viya ca olīyati lambati, tassa taṃ ākāraṃ sandhāya – ‘‘olīyanā’’ti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. Kāyassāti vedanādikkhandhattayasaṅkhātassa nāmakāyassa. Akalyatā akammaññatāti heṭṭhā vuttanayameva. Megho viya ākāsaṃ onayhatīti onāho. Onayhatīti ca chādeti avattharati vāti attho[Pg.77]. Sabbatobhāgena onāhoti pariyonāho. Aratiādīnaṃ attho vibhaṅge (vibha. 856) vuttanayeneva veditabboti tattha vuttapāḷiyā dassetuṃ – ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha.

१३. तिसऱ्यामध्ये, 'थिनता' (आळस/मळमळ) म्हणजे 'थिन' (चित्ताची जडता). तुपाच्या गोळ्याप्रमाणे (सप्पिपिंडो विय) अक्रियतेमुळे (अविप्फारिकतय) चित्ताची घनीभूत अवस्था किंवा बद्धता असा याचा अर्थ आहे. 'मेधति' (मूर्च्छित करणे) म्हणून ते 'मिद्ध' (गुंगी) होय; अकर्मण्यतेमुळे (अकम्मञ्ञभावेन) ते बाधा आणते, असा याचा अर्थ आहे. "त्या वेळी चित्ताची जी अस्वस्थता (अकल्याता) असते..." इत्यादीद्वारे (ध. सं. ११६२) थिनाचे, आणि "त्या वेळी कायाची (नामकायाची) जी अस्वस्थता असते..." इत्यादीद्वारे (ध. सं. ११६३) मिद्धाचे अभिधम्मात निर्देश केल्यामुळे असे म्हटले आहे – "चित्ताची अकर्मण्यता म्हणजे 'थिन' आणि तीन स्कंधांची (वेदना, संज्ञा, संस्कार) अकर्मण्यता म्हणजे 'मिद्ध' होय." जरी त्यांच्यात परस्परांचा वियोग नसला, तरी चित्त आणि कायाच्या लहुता (हळूपणा) इत्यादींप्रमाणे, चित्त आणि चैतसिकांमध्ये अनुक्रमे तो-तो विशेष भेद असतो. त्यांची ती अस्वस्थता इत्यादींचे जे विशेष कारण आहे, तोच त्यांचा स्वभाव (सभाव) समजावा. 'कपिमिद्धस्स' (माकडासारखी झोप/तंद्री) या शब्दाने आधी सांगितलेलाच अर्थ 'पचलायिकाभावस्स' (तुलकी किंवा डुलकी लागण्याची अवस्था) या शब्दाने स्पष्ट केला आहे. जे पापण्यांना डुलकी घेण्यास लावते ते 'पचलायिको' (डुलकी देणारे) होय. डुलकी देणाऱ्याची अवस्था म्हणजे 'पचलायिकाभावो' म्हणजेच 'पचलायिकत्तं' (डुलकी लागणे) असे म्हटले आहे. 'उभिंन्नं' (दोन्हींचे) म्हणजे थिन आणि मिद्ध यांचे. "सविस्तर विवरण जाणावे" (वित्थारो वेदितब्बो) याच्याशी याचा संबंध समजावा. 'चित्तस्स अकल्याता' (चित्ताची अस्वस्थता) म्हणजे चित्ताची आजारी अवस्था (गिलाणभाव). कारण आजारी व्यक्तीलाच 'अकल्याको' (अस्वस्थ) म्हटले जाते. विनयातही म्हटले आहे – "भन्ते, मी अस्वस्थ (आजारी) नाही" (पारा. १५१). जे काळाला सहन करू शकते (कार्यक्षम असते) ते 'कल्य' म्हणजे निरोगीपणा (आरोगता) होय. त्यात युक्त असलेला तो 'कल्याको' आणि जो कल्याको नाही तो 'अकल्याको' होय. 'अकम्मञ्ञता' (अकर्मण्यता) म्हणजे चित्ताचा आजारपणाचाच एक प्रकारचा अकर्मण्य भाव होय. 'ओलीयना' (आकुंचन/लोळणे) म्हणजे आकुंचन पावण्याची किंवा लोंबकळण्याची अवस्था. कारण शारीरिक स्थितीने (इरियापथाने) आधारलेले चित्त जेव्हा ती शारीरिक स्थिती सांभाळण्यास असमर्थ होते, तेव्हा झाडाला लटकलेल्या वटवाघळाप्रमाणे किंवा खुंटीला टांगलेल्या गुळाच्या पिशवीप्रमाणे ते लोंबकळते (खाली झुकते). त्याच्या याच अवस्थेला उद्देशून 'ओलीयना' असे म्हटले आहे. दुसरे पद उपसर्गाने वाढविले गेले आहे. 'कायस्स' (कायाचे) म्हणजे वेदना इत्यादी तीन स्कंधांनी युक्त असलेल्या 'नामकरायाचे'. 'अकल्याता' आणि 'अकम्मञ्ञता' यांचा अर्थ वर सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा. ढग जसे आकाशाला झाकून टाकतात, तसे जे झाकते ते 'ओनाहो' (आवरण) होय. 'ओनय्हति' म्हणजे झाकणे (छादेति) किंवा पसरणे (अवत्थरति) असा अर्थ आहे. सर्व बाजूंनी झाकून टाकणे म्हणजे 'परियोनाहो' (पूर्ण आवरण) होय. 'अरति' (अरुची) इत्यादींचा अर्थ विभंगामध्ये (विभंग ८५६) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा, म्हणून तेथील पाळी (पाठाचा) निर्देश करण्यासाठी "वुत्तं हेतं..." (असे म्हटलेच आहे...) इत्यादी वाक्य म्हटले आहे।

Tattha pantesūti dūresu, vivittesu vā. Adhikusalesūti samathavipassanādhammesu. Aratīti ratippaṭikkhepo. Aratitāti aramanākāro. Anabhiratīti anabhiratabhāvo. Anabhiramanāti anabhiramanākāro. Ukkaṇṭhitāti ukkaṇṭhanākāro. Paritassitāti ukkaṇṭhanavaseneva paritassanā, ukkaṇṭhitasseva tattha tattha taṇhāyanāti vuttaṃ hoti. Paritassitāti vā kampanā. Tandīti jātiālasiyaṃ, pakatiālasiyanti attho. Tathā hi kusalakaraṇe kāyassa avipphārikatā līnatā jātiālasiyaṃ tandī nāma, na rogautujādīhi kāyagelaññaṃ. Tandiyanāti tandiyanākāro. Tandimanatāti tandiyā abhibhūtacittatā. Alasassa bhāvo ālasyaṃ, ālasyāyanākāro ālasyāyanā. Ālasyāyitassa bhāvo ālasyāyitattaṃ. Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyālasiyaṃ kathitaṃ. Thinamiddhakāraṇānañhi rāgādikilesānaṃ vasena nāmakāyassa ālasiyaṃ, tadeva rūpakāyassāpīti daṭṭhabbaṃ. Jambhanāti phandanā. Punappunaṃ jambhanā vijambhanā. Ānamanāti purato namanā. Vinamanāti pacchato namanā. Sannamanāti samantato namanā. Paṇamanāti yathā tantato uṭṭhitapesakāro kismiñcideva gahetvā ujuṃ kāyaṃ ussāpeti, evaṃ kāyassa uddhaṃ ṭhapanā. Byādhiyakanti uppannabyādhitā. Iti sabbehipi imehi padehi thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādikilesānaṃ vasena kāyabaddhanameva kathitaṃ. Bhuttāvissāti bhuttavato. Bhattamucchāti bhattagelaññaṃ. Balavabhattena hi mucchāpatto viya hoti. Bhattakilamathoti bhattena kilantabhāvo. Bhattapariḷāhoti bhattadaratho. Tasmiñhi samaye pariḷāhuppattiyā upahatindriyo hoti, kāyo jīratīti. Kāyaduṭṭhullanti bhattaṃ nissāya kāyassa akammaññataṃ. Akalyatātiādi heṭṭhā vuttanayameva. Līnanti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyibhāvo thiyitattaṃ[Pg.78], avipphāravaseneva baddhatāti attho. Imehi pana sabbehipi padehi thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādikilesānaṃ vasena cittassa gilānākāro kathitoti veditabbo. Purimā cattāro dhammāti arati, tandī, vijambhitā, bhattasammadoti ete cattāro dhammā. Yadā thinamiddhaṃ uppannaṃ hoti, tadā aratiādīnampi sambhavato ‘‘upanissayakoṭiyā pana hotī’’ti vuttaṃ, upanissayakoṭiyā paccayo hotīti attho.

त्यामध्ये, 'पन्तेसु' म्हणजे दूरवरच्या किंवा एकांत (विवित्त) ठिकाणी. 'अधिकुसलेसु' म्हणजे समथ आणि विपस्सना धर्मांमध्ये. 'अरति' म्हणजे आनंदाचा/रुचीचा अभाव (रतिप्पटिक्खेपो). 'अरतिता' म्हणजे न रमण्याचा भाव (अरमनाकारो). 'अनभिरति' म्हणजे अभिरुची नसणे (अनभिरतभावो). 'अनभिरमना' म्हणजे न रमण्याची अवस्था. 'उकण्ठिता' म्हणजे कंटाळण्याची किंवा अस्वस्थ होण्याची अवस्था (उकण्ठनाकारो). 'परितस्सिता' म्हणजे कंटाळल्यामुळेच होणारी तळमळ; कंटाळलेल्या व्यक्तीचीच तिथे तिथे होणारी तृष्णा (तण्हा) असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'परितस्सिता' म्हणजे थरथरणे (कंपना) होय. 'तन्दी' म्हणजे जन्मजात आळस (जातिआलसियं), म्हणजेच स्वाभाविक आळस (पकतिआलसियं) असा अर्थ आहे. कारण कुशल कर्मे करताना शरीराची अक्रियता आणि जडता (लीनता) म्हणजेच जन्मजात आळस किंवा 'तन्दी' होय, रोग किंवा ऋतू इत्यादींमुळे आलेले शारीरिक आजारपण नव्हे. 'तन्दियना' म्हणजे आळसावलेली अवस्था. 'तन्दिमनता' म्हणजे आळसाने ग्रासलेली चित्ताची अवस्था. आळशी माणसाची अवस्था म्हणजे 'आलस्यं' (आळस). आळस करण्याची पद्धत म्हणजे 'आलस्यायना'. आळसावलेल्याची अवस्था म्हणजे 'आलस्यायितत्तं' होय. अशा प्रकारे, या सर्व पदांद्वारे क्लेशांच्या (किलेसांच्या) प्रभावामुळे शरीराचा आळस सांगितला आहे. कारण थिन-मिद्धाचे कारण असलेल्या राग इत्यादी क्लेशांमुळे नामकायाचा आळस होतो, आणि तोच रूपकायाचाही आळस समजावा. 'जम्भना' म्हणजे जांभई देणे किंवा अंग ताणणे (फंदना). वारंवार जांभई देणे किंवा अंग ताणणे म्हणजे 'विजम्भना' होय. 'आनमना' म्हणजे पुढे झुकणे. 'विनमना' म्हणजे मागे झुकणे. 'सन्नमना' म्हणजे सर्व बाजूंनी झुकणे. 'पणमना' म्हणजे शरीराला वरच्या दिशेने ताणणे, जसे मागावरून उठलेला विणकर कशाचा तरी आधार घेऊन आपले शरीर सरळ ताणतो, त्याप्रमाणे शरीराला वर उचलणे होय. 'ब्याधियकं' म्हणजे उत्पन्न झालेली व्याधी (आजारपण). अशा प्रकारे, या सर्व पदांद्वारे थिन-मिद्धाचे कारण असलेल्या राग इत्यादी क्लेशांमुळे शरीराचे जखडले जाणे (कायबद्धन) सांगितले आहे. 'भुत्ताविस्स' म्हणजे भोजन केलेल्याचे. 'भत्तमुच्छा' (भोजनाची ग्लानी) म्हणजे भोजनामुळे आलेली सुस्ती (भत्तगेलञ्ञं). कारण जड भोजन केल्याने माणूस मूर्च्छित झाल्यासारखा होतो. 'भत्तकिलमथो' म्हणजे भोजनामुळे आलेला थकवा (क्लांतभाव). 'भत्तपरिलाहो' म्हणजे भोजनाचा दाह किंवा त्रास (भत्तदरथो). कारण त्या वेळी दाह उत्पन्न झाल्यामुळे इंद्रिये शिथिल होतात आणि शरीर पचनक्रिया करत असते (किंवा थकते). 'कायदुट्ठुल्लं' (कायाची जडता) म्हणजे भोजनाचा आश्रय घेऊन शरीराला आलेली अकर्मण्यता. 'अकल्याता' इत्यादींचा अर्थ वर सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा. 'लीनं' म्हणजे अक्रियतेमुळे आकुंचन पावलेले (मागे हटलेले). इतर दोन शब्द हे अवस्था आणि भाव यांचे वर्णन करणारे आहेत. 'थिनं' म्हणजे तुपाच्या गोळ्याप्रमाणे अक्रियतेमुळे घट्ट होऊन राहिलेली अवस्था. 'थियना' हा त्या अवस्थेचा निर्देश आहे. 'थियीभावो' किंवा 'थियितत्तं' म्हणजे अक्रियतेमुळेच आलेली बद्धता असा याचा अर्थ आहे. परंतु या सर्व पदांद्वारे थिन-मिद्धाचे कारण असलेल्या राग इत्यादी क्लेशांमुळे चित्ताची आजारी अवस्था (गिलाणाकार) सांगितली आहे, असे समजावे. 'पुरिमा चत्तारो धम्मा' (पहिले चार धर्म) म्हणजे अरति (अरुची), तन्दी (आळस), विजम्भिता (जांभई/अंग ताणणे) आणि भत्तसम्मदो (भोजनाची सुस्ती) हे चार धर्म होत. जेव्हा थिन-मिद्ध उत्पन्न होते, तेव्हा अरति इत्यादी देखील संभवत असल्यामुळे "ते उपनिस्सय (उपनिश्रय) कोटीमध्ये असते" असे म्हटले आहे, म्हणजेच ते उपनिस्सय कोटीने प्रत्यय (कारण) बनते असा याचा अर्थ आहे।

14. Catutthe uddatassa bhāvo uddhaccaṃ. Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttā vā dhammā, so dhammo uddaccaṃ. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, duccaritaṃ sucaritañca. Akatampi hi kukatameva. Evañhi vattāro honti ‘‘yaṃ mayā na kataṃ, taṃ kukata’’nti. Evaṃ katākataṃ duccaritaṃ sucaritañca kukataṃ, taṃ ārabbha vippaṭisāravasena pavattaṃ pana cittaṃ idha kukatanti veditabbaṃ. Tassa bhāvo kukkuccaṃ. Cittassa uddhatākāroti cittassa avūpasamākārova vutto. Avūpasamalakkhaṇañhi uddhaccaṃ. Yathāpavattassa katākatākāravisiṭṭhassa duccaritasucaritassa anusocanavasena virūpaṃ paṭisaraṇaṃ vippaṭisāro. Kukkuccassapi katākatānusocanavasena cittavikkhepabhāvato avūpasamākāro sambhavatīti āha – ‘‘cetaso avūpasamoti uddhaccakukkuccassevataṃ nāma’’nti. Sveva ca cetaso avūpasamoti uddhaccakukkuccameva niddiṭṭhaṃ. Tañca attanova attanā sahajātaṃ na hotīti āha – ‘‘ayaṃ pana upanissayakoṭiyā paccayo hotī’’ti. Upanissayapaccayatā ca purimuppannavasena veditabbā.

१४. चौथ्यामध्ये, चंचलतेचा (उद्धतपणाचा) भाव म्हणजे 'औद्धत्य' (उद्धच्च) होय. ज्या धर्माच्या प्रभावाने चित्त किंवा त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्म चंचल (उद्धत) होतात, तो धर्म म्हणजे औद्धत्य होय. वाईट रीतीने केलेले ते 'कुकृत' (कुकत) होय, जसे की दुश्चरित आणि सुचरित (चुकीच्या पद्धतीने केलेले सुचरित). न केलेले देखील कुकृतच आहे. कारण असे बोलणारे असतात की, "जे माझ्याकडून केले गेले नाही, ते कुकृत आहे." अशा प्रकारे केलेले आणि न केलेले दुश्चरित व सुचरित हे कुकृत आहे, त्याला अनुसरून पश्चात्तापाच्या (विप्रतिसार) रूपाने प्रवृत्त होणारे चित्त येथे 'कुकृत' म्हणून जाणावे. त्याचा भाव म्हणजे 'कौकृत्य' (कुकुच्च) होय. चित्ताचा चंचल आकार (उद्धताकार) म्हणजेच चित्ताची अशांत अवस्था (अवूपसम-आकार) म्हटली आहे. कारण अशांती हेच औद्धत्याचे लक्षण आहे. घडलेल्या किंवा न घडलेल्या विशिष्ट प्रकारच्या दुश्चरित आणि सुचरिताच्या पश्चात्तापामुळे होणारा विपरित मनस्ताप म्हणजे 'विप्रतिसार' (विप्पटिसार) होय. कौकृत्याचे देखील केलेल्या व न केलेल्याच्या पश्चात्तापामुळे चित्तविक्षेप होत असल्याने अशांत स्वरूप संभवते, म्हणून म्हटले आहे – "चित्ताची अशांती हे औद्धत्य आणि कौकृत्य (उद्धच्च-कुकुच्च) यांचेच नाव आहे." आणि तीच चित्ताची अशांती म्हणजे औद्धत्य-कौकृत्य असे निर्दिष्ट केले आहे. आणि ते स्वतः स्वतःशी सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) नसते, म्हणून म्हटले आहे – "पण हा उपनिश्रय कोटीने (उपनिसयपच्चय) प्रत्यय (कारण) होतो." आणि उपनिश्रय-प्रत्ययता ही पूर्वी उत्पन्न झालेल्याच्या स्वरूपात जाणावी.

15. Pañcame vigatā cikicchā assāti vicikicchā. Sabhāvaṃ vicinanto tāya kicchatīti vā vicikicchā.

१५. पाचव्यामध्ये, ज्याची चिकित्सा (निश्चय करण्याची इच्छा) निघून गेली आहे ती 'विचिकित्सा' (संशय) होय. किंवा स्वभावाचा शोध घेताना ज्याच्याद्वारे मनुष्य क्लेश पावतो, ती 'विचिकित्सा' होय.

16. Chaṭṭhe hetuṃ vā paccayaṃ vā na labhatīti ettha hetuggahaṇena janakaṃ kāraṇamāha, paccayaggahaṇena anupālanakaṃ kāraṇaṃ. Hetunti vā upādānakāraṇaṃ. Paccayanti sahakāraṇaṃ vuttaṃ. Tanti kilesaṃ. Vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhātīti vivaṭṭābhimukhaṃ cittaṃ pesetvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattaphalaṃ gaṇhāti. Bhikkhāya caranti etthāti bhikkhācāro, gocaragāmassetaṃ adhivacanaṃ, tasmiṃ bhikkhācāre. Vayaṃ āgammāti dārabharaṇānurūpaṃ vayaṃ āgamma. Āyūhantoti upacinanto. Aṅgārapakkanti vītaccikaṅgāresu pakkaṃ. Kiṃ nāmetanti bhikkhū garahanto āha. Jīvamānapetakasattoti [Pg.79] jīvamāno hutvā ‘‘teneva attabhāvena petabhāvaṃ pattasatto bhavissatī’’ti parikappavasena vuttaṃ. Kuṭanti pānīyaghaṭaṃ. Yāva dāruṇanti ativiya dāruṇaṃ. Vipāko kīdiso bhavissatīti tayā katakammassa āyatiṃ anubhavitabbavipāko kīdiso bhavissati.

१६. सहाव्यामध्ये, 'हेतू किंवा प्रत्यय मिळत नाही' येथे 'हेतू' ग्रहणाने जनक (उत्पादक) कारण म्हटले आहे, आणि 'प्रत्यय' ग्रहणाने अनुपालक (पोषक) कारण म्हटले आहे. किंवा 'हेतू' म्हणजे उपादान कारण आणि 'प्रत्यय' म्हणजे सहकारी कारण म्हटले आहे. 'त्याला' म्हणजे क्लेशाला. 'विवर्तित करून अर्हत्त्व प्राप्त करतो' म्हणजे विवर्ताभिमुख (संसारचक्रापासून दूर जाणाऱ्या) चित्ताला प्रवृत्त करून, विपश्यना वाढवत अर्हत्त्वफळ प्राप्त करतो. 'येथे भिक्षेसाठी फिरतात' तो 'भिक्षाचार' होय, हे गोचरग्रामाचे (भिक्षेच्या गावाचे) नाव आहे, त्या भिक्षाचारात. 'वयाला अनुसरून' म्हणजे पत्नी व मुलांच्या भरणपोषणास योग्य अशा वयाला अनुसरून. 'आयूहन करणारा' म्हणजे संचय करणारा. 'अंगारपक्व' म्हणजे निखाऱ्यांशिवाय कोळशांवर भाजलेले. 'हे काय आहे?' असे भिक्षूंची निंदा करताना म्हटले आहे. 'जिवंतपणीच प्रेत झालेला प्राणी' म्हणजे जिवंत असतानाच "त्याच आत्मभावाने (शरीराने) प्रेतभावाला प्राप्त झालेला प्राणी होईल" अशा कल्पनेने म्हटले आहे. 'कुट' म्हणजे पाण्याचा घडा. 'किती दारुण' म्हणजे अत्यंत दारुण. 'विपाक कसा असेल?' म्हणजे तुझ्याद्वारे केलेल्या कर्माचा भविष्यात भोगावा लागणारा विपाक (परिणाम) कसा असेल.

Visaṅkharitvāti chedanabhedanādīhi vināsetvā. Dīpakamigapakkhinoti attano nisinnabhāvassa dīpanato evaṃladdhanāmā migapakkhino, yena araññaṃ netvā nesādo tesaṃ saddena āgatāgate migapakkhino vadhitvā gaṇhāti. Theranti cūḷapiṇḍapātikatissattheraṃ. Iddhiyā abhisaṅkharitvāti adhiṭṭhānādivasena iddhiṃ abhisaṅkharitvā. Upayogatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Aggipapaṭikanti accikaraṇaṃ, vipphuliṅganti attho. Passantassevāti anādare sāmivacanaṃ. Tassa therassāti tassa milakkhatissattherassa. Tassāti tassā aggipapaṭikāya. Paṭibalassāti uggahaṇasajjhāyādīsu paṭibalassa. Dukkhaṃ upanisā kāraṇametissāti dukkhūpanisā, dukkhanibandhanā dukkhahetukā saddhāti vuttaṃ hoti. Vattamukhena kammaṭṭhānassa kathitattā ‘‘vattasīse ṭhatvā’’ti vuttaṃ. Palālavaraṇakanti palālapuñjaṃ.

'विसंस्कारित करून' (विसंखरित्वा) म्हणजे छेदून, भेदून इत्यादी प्रकारे नष्ट करून. 'दीपक मृग-पक्षी' म्हणजे स्वतःच्या बसण्याच्या स्थितीचे प्रकटीकरण (दीपन) केल्यामुळे असे नाव मिळालेले मृग व पक्षी, ज्यांना अरण्यात नेऊन पारधी त्यांच्या आवाजाने आकर्षित होऊन आलेल्या इतर मृग व पक्षांना मारून पकडतो. 'स्थविरांना' म्हणजे चूळपिंडपातिक तिस्स स्थविरांना. 'ऋद्धीने अभिसंस्कारित करून' म्हणजे अधिष्ठान इत्यादींच्या द्वारे ऋद्धीचा अभिसंस्कार करून. हे 'करण' विभक्तीचे वचन उपयोगाच्या अर्थात आहे. 'अग्निपपटी' म्हणजे अग्नीची ठिणगी, 'विस्फुलिंग' असा अर्थ आहे. 'पाहत असतानाच' हे अनादर अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. 'त्या स्थविरांचे' म्हणजे त्या मिलक्खतिस्स स्थविरांचे. 'तिचे' म्हणजे त्या अग्नीच्या ठिणगीचे. 'प्रतिबल' (समर्थ) म्हणजे ग्रहण (शिकणे) आणि स्वाध्याय इत्यादींमध्ये समर्थ असलेल्याचे. 'दुःख हे जिचे उपनिषद (कारण) आहे ती दुःखोपनिषा', म्हणजे दुःखाशी संबंधित, दुःख हेच जिचे कारण आहे अशी 'श्रद्धा' असे म्हटले आहे. कर्तव्याच्या (वत्त) मुखाने कर्मस्थान सांगितले गेल्यामुळे 'कर्तव्याच्या शिखरावर राहून' (वत्तसीसे ठत्वा) असे म्हटले आहे. 'पलालवरणक' म्हणजे पेंढ्याचा ढीग.

Ārambhathāti samathavipassanādīsu vīriyaṃ karotha. Nikkamathāti kosajjato nikkhamatha, kāmānaṃ vā panūdanāya nikkhamatha, ubhayenapi vīriyameva vuttaṃ. Vīriyañhi ārambhanakavasena ārambho, kosajjato nikkhamanavasena ‘‘nikkamo’’ti vuccati. Yuñjatha buddhasāsaneti buddhassa bhagavato pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhāte tividhasāsane yuñjatha yogaṃ karotha. Evamanuyuñjantā maccuno senaṃ dhunātha viddhaṃsetha. Tattha maccuno senanti –

'आरंभ करा' (आरम्भथ) म्हणजे शमथ आणि विपश्यना इत्यादींमध्ये वीर्य (प्रयत्न) करा. 'निघून जा' (निक्कमथ) म्हणजे आळसातून बाहेर पडा, किंवा कामांच्या (वासनांच्या) नाशासाठी बाहेर पडा; दोन्ही शब्दांनी वीर्यच सांगितले आहे. कारण वीर्य हे आरंभ करण्याच्या अर्थाने 'आरंभ' आणि आळसातून बाहेर पडण्याच्या अर्थाने 'निष्क्रम' म्हटले जाते. 'बुद्धशासनात युक्त व्हा' म्हणजे बुद्ध भगवंतांच्या परियत्ती (अध्ययन), प्रतिपत्ती (आचरण) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) रूपी त्रिविध शासनात स्वतःला युक्त करा, योग (साधना) करा. अशा प्रकारे साधना करत मृत्यूच्या (मारच्या) सेनेचा नाश करा, विध्वंस करा. तेथे मृत्यूची सेना म्हणजे –

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.

"काम (वासना) ही तुझी पहिली सेना आहे, दुसरी 'अरती' (असमाधान) म्हटली जाते; तिसरी 'भूक आणि तहान' तुझी सेना आहे, चौथी 'तृष्णा' म्हटली जाते.

‘‘Pañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.

"पाचवी सेना तुझी 'स्त्यान-मिद्ध' (आळस आणि डुलकी) आहे, सहावी 'भिरू' (भित्रेपणा) म्हटली जाते; सातवी तुझी 'विचिकित्सा' (संशय) आहे, आठवी 'मक्ष' (गुणनाशक वृत्ती) आणि 'स्तंभ' (ताठरपणा) आहे.

‘‘Lābho [Pg.80] siloko sakkāro,Micchāladdho ca yo yaso;

Yo cattānaṃ samukkaṃse,Pare ca avajānāti.

"लाभ, श्लोक (कीर्ती), सत्कार आणि मिथ्या मार्गाने मिळालेला जो यश; जो स्वतःची प्रशंसा करतो आणि इतरांना तुच्छ लेखतो.

‘‘Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;

Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti. (su. ni. 438-441) –

"हे नमुची (मार)! ही तुझी कृष्ण (काळ्या/पापी) पक्षाची प्रहार करणारी सेना आहे; जो शूर नाही तो हिच्यावर विजय मिळवू शकत नाही, पण जो हिच्यावर विजय मिळवतो तो सुख प्राप्त करतो." (सु. नि. ४३८-४४१) –

Evamāgataṃ kāmādibhedaṃ maccuno senaṃ. Ettha ca yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mosayanti, te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati. Vuttañhetaṃ – ‘‘pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti (saṃ. ni. 4.331). Tato te parappaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādhati, tāya bādhitānaṃ pariyesanataṇhā cittaṃ kilamayati. Atha nesaṃ kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati, tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu pantesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati. Tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘na siyā nu kho esa maggo’’ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati. Taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti. Tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamanaṃ nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti. Lābhādīhi mucchitvā dhammappatirūpakāni pakāsento micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti, tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo. Naḷāgāranti naḷehi vinaddhatiṇacchannagehaṃ.

अशा प्रकारे काम इत्यादी भेदांनी युक्त असलेली मृत्यूची (मार) सेना येते. आणि येथे, कारण सुरुवातीला गृहस्थ असलेल्या प्राण्यांना वस्तूंवरील काम (वत्थुकाम) आणि क्लेशात्मक काम (किलेसकाम) मोहित करतात, त्यांच्यावर मात करून जे गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झाले आहेत, त्यांना निर्जन शयनासनांमध्ये किंवा इतर कोणत्याही उच्च कुशल धर्मांमध्ये अरती (अनुत्साह) उत्पन्न होते. म्हणूनच म्हटले आहे - “हे आवुसो, प्रव्रजिताला अभिरती (रममाण होणे) कठीण आहे” (सं. नि. ४.३३१). त्यानंतर, त्यांचे जीवन इतरांवर अवलंबून असल्यामुळे त्यांना भूक आणि तहान त्रास देते, आणि त्यामुळे पीडित झालेल्या त्यांच्या मनात शोध घेण्याची तृष्णा (परियेसनतण्हा) थकवा निर्माण करते. नंतर, त्या थकलेल्या मनाच्या भिक्खूंना थिनमिद्ध (आळस आणि डुलकी) ग्रासते. त्यानंतर, कोणतीही विशेष प्राप्ती न झाल्यामुळे, दुर्गम अशा अरण्य आणि वनप्रस्थांमधील निर्जन शयनासनांमध्ये राहणाऱ्या त्यांच्या मनात भीती आणि त्रास निर्माण होतो. शंका आणि संशयाने ग्रासलेल्या आणि दीर्घकाळपर्यंत विवेकाच्या रसाचा आस्वाद न घेता राहणाऱ्या त्यांच्या मनात “हा मार्ग नसावा का?” अशी प्रतिपदेविषयी (साधनेविषयी) विचिकित्सा (शंका) उत्पन्न होते. ती दूर करून राहणाऱ्यांना थोड्याशा विशेष प्राप्तीमुळे मान (अभिमान), मख (दोष लपवणे) आणि थंभ (ताठरपणा) उत्पन्न होतात. तेही दूर करून राहणाऱ्यांना, त्यापेक्षा अधिक विशेष प्राप्तीचा आश्रय घेऊन लाभ, सत्कार आणि कीर्ती (लाभसक्कारसिलोक) प्राप्त होतात. लाभादी गोष्टींनी मोहित होऊन, सद्धर्मासारखा भासणारा खोटा धर्म (धम्मप्पतिरूपक) प्रकाशित करत, मिथ्या यश मिळवून, तिथेच स्थिर राहून ते जाती इत्यादींच्या आधारे स्वतःची प्रशंसा करतात आणि इतरांना तुच्छ लेखतात. म्हणूनच कामादींना पहिली सेना इत्यादी मानले पाहिजे. ‘नळागारं’ म्हणजे नळांनी (वेतांनी) बांधलेले आणि गवताने शाकारलेले घर.

Vihassatīti uggahaṇasajjhāyanamanasikārādīhi viharissati. Jātisaṃsāranti punappunaṃ jātisaṅkhātasaṃsāravaṭṭaṃ. Dukkhassantaṃ karissatīti dukkhassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ sacchikarissati. Palālapuñjāhanti palālapuñjaṃ ahanti padacchedo. Tatiyaṃ ṭhānanti anāgāmiphalaṃ sandhāya vadati.

‘विहस्सति’ (विहरेल) म्हणजे ग्रहण (शिकणे), सज्झाय (सराव/पाठ करणे) आणि मनसिकार (चिंतन) इत्यादींद्वारे विहरेल. ‘जातिसंसारं’ म्हणजे वारंवार जन्म होणे या स्वरूपातील संसारचक्र. ‘दुक्खस्सन्तं करिस्सति’ (दुःखाचा अंत करेल) म्हणजे दुःखाचा अंत स्वरूप असलेल्या निब्बाणाचा (निर्वाणाचा) साक्षातकार करेल. ‘पलालपुञ्जाहं’ म्हणजे ‘पलालपुञ्जं’ आणि ‘अहं’ असा पदच्छेद आहे. ‘ततियं ठानं’ (तिसरे स्थान) हे अनागामी फलाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे.

Tivassabhikkhukāleti upasampadato tīṇi vassāni assāti tivasso, tivasso ca so bhikkhu cāti tivassabhikkhu, tassa, tena vā [Pg.81] upalakkhito kālo tivassabhikkhukālo, tasmiṃ. Yadā so tivasso bhikkhu nāma hoti, tadāti vuttaṃ hoti. Kammaṃ karotīti bhāvanākammaṃ karoti. Ganthakammanti ganthavisayaṃ uggahaṇādikammaṃ. Piṇḍāpacitiṃ katvāti antovasse temāsaṃ dinnapiṇḍassa kilesakkhayakaraṇena apacitiṃ pūjaṃ katvā. Piṇḍāpacitiṃ karonto hi bhikkhu yehi attano yo piṇḍapāto dinno, tesaṃ tassa mahapphalabhāvaṃ icchanto attano santānameva kilesakkhayakaraṇena visodhetvā arahattaṃ gaṇhāti.

‘तिवस्सभिक्खुकाले’ म्हणजे उपसंपदेपासून ज्याला तीन वर्षे झाली आहेत तो ‘तिवस्स’ (तीन वर्षांचा), आणि तो ‘तिवस्स’ असलेला भिक्खू म्हणजे ‘तिवस्सभिक्खू’. त्याचा किंवा त्याने लक्षित केलेला काळ म्हणजे ‘तिवस्सभिक्खुकाल’, त्या काळात. जेव्हा तो तीन वर्षांचा भिक्खू होतो, तेव्हा, असे म्हटले आहे. ‘कम्मं करोति’ (कर्म करतो) म्हणजे भावनाकर्म (ध्यानसाधना) करतो. ‘गन्थकम्मं’ म्हणजे ग्रंथांशी संबंधित ग्रहण (अध्ययन) इत्यादी कार्य. ‘पिण्डापचितिं कत्वा’ म्हणजे वर्षावासाच्या तीन महिन्यांत दिलेल्या पिंडपाताची (अन्नाची) क्लेश नष्ट करण्याद्वारे पूजा (आदर) करून. कारण पिंडपाताचा आदर करणारा भिक्खू, ज्यांनी स्वतःला पिंडपात दिला आहे, त्यांना त्याचे महान फळ मिळावे अशी इच्छा धरून, स्वतःच्या चित्तसंतानालाच क्लेश नष्ट करण्याद्वारे शुद्ध करून अरहंतपद प्राप्त करतो.

Mahābhūtīti ettha pūjāvacano mahantasaddo, bhūtīti ca nāmekadesena tissabhūtittheraṃ ālapati. Bhavati hi nāmekadesenapi vohāro yathā ‘‘devadatto datto’’ti. Mahābhūtīti vā piyasamudāhāro, so mahati bhūti vibhūti puññañāṇādisampadā assāti mahābhūti. Channaṃ sepaṇṇigacchamūlanti sākhāpalāsādīhi channaṃ ghanacchāyaṃ sepaṇṇigacchamūlaṃ. Asubhakammaṭṭhānaṃ pādakaṃ katvāti kesādiasubhakoṭṭhāsabhāvanāya paṭiladdhaṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā pādakaṃ katvā. Asubhavisayaṃ upacārajjhānādikammamevettha upari pavattetabbabhāvanākammassa kāraṇabhāvato ṭhānanti kammaṭṭhānaṃ.

‘महाभूती’ येथे ‘महा’ हा शब्द पूजार्थक (आदरार्थी) आहे, आणि ‘भूती’ या नावाच्या एका भागाने तिस्सभूती थेरांना संबोधित केले आहे. नावाच्या एका भागाने देखील व्यवहार होतो, जसे ‘देवदत्त’ ला ‘दत्त’ म्हटले जाते. किंवा ‘महाभूती’ हे प्रिय संबोधन आहे; ज्याच्याकडे महान भूती म्हणजे विभूती, पुण्य आणि ज्ञान इत्यादींची संपत्ती आहे, तो ‘महाभूती’ होय. ‘छन्नं सेपण्णिगच्छमूलं’ म्हणजे फांद्या आणि पानांनी झाकलेले, दाट सावली असलेले शेपण्णी (एक प्रकारचा वृक्ष) वृक्षाचे मूळ (तळ). ‘असुभकम्मट्ठानं पादकं कत्वा’ म्हणजे केस इत्यादी अशुभाच्या भागांच्या भावनेने प्राप्त झालेल्या उपचार समाधीला किंवा अप्पणा समाधीला आधार बनवून. अशुभाशी संबंधित उपचार ध्यान इत्यादी कार्यच येथे पुढे करायच्या भावनाकर्माचे कारण असल्यामुळे त्याला ‘स्थान’ म्हणजेच ‘कम्मट्ठान’ (कर्मस्थान) म्हटले आहे.

Sahassadvisahassasaṅkhāmattattā ‘‘mahāgaṇe’’ti vuttaṃ. Attano vasanaṭṭhānato therassa santikaṃ gantvāti attano vasanaṭṭhānato ākāsena gantvā vihārasamīpe otaritvā divāṭṭhāne nisinnattherassa santikaṃ gantvā. Kiṃ āgatosīti kiṃkāraṇā āgatosi. Sabbesu rattidivasabhāgesu okāsaṃ alabhantoti so kira thero ‘‘tuyhaṃ okāso na bhavissati, āvuso’’ti vuttepi ‘‘vitakkamāḷake ṭhitakāle pucchissāmi, bhante’’ti vatvā ‘‘tasmiṃ ṭhāne aññe pucchissantī’’ti vutte ‘‘bhikkhācāramagge, bhante’’ti vatvā ‘‘tatrāpi aññe pucchantī’’ti vutte dupaṭṭanivāsanaṭṭhāne, saṅghāṭipārupanaṭṭhāne, pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme caritvā āsanasālāya yāgupītakāle, bhanteti. Tatthāpi therā attano kaṅkhaṃ vinodenti, āvusoti. Antogāmato nikkhamanakāle pucchissāmi, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Antarāmagge, bhanteti. Bhojanasālāya bhattakiccapariyosāne, bhante. Divāṭṭhāne pādadhovanakāle, bhanteti. Tato paṭṭhāya [Pg.82] yāva aruṇā apare pucchanti, āvusoti. Dantakaṭṭhaṃ gahetvā mukhadhovanatthaṃ gamanakāle, bhanteti. Tadāpi aññe pucchantīti. Mukhaṃ dhovitvā āgamanakāle, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchissantīti. Senāsanaṃ pavisitvā nisinnakāle, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Evaṃ sabbesu rattidivasabhāgesu yācamāno okāsaṃ na labhi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘evaṃ okāse asati maraṇassa kathaṃ okāsaṃ labhissathā’’ti. Bhante, nanu mukhaṃ dhovitvā senāsanaṃ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke uṇhāpetvā yonisomanasikārakammaṃ karontānaṃ okāsalābhena bhavitabbaṃ siyāti adhippāyena vadati. Maṇivaṇṇeti indanīlamaṇivaṇṇe.

हजार किंवा दोन हजार संख्या असल्यामुळे ‘महागणे’ (मोठ्या समूहात) असे म्हटले आहे. ‘अत्तनो वसनट्ठानतो थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा’ (स्वतःच्या राहण्याच्या ठिकाणाहून थेरांच्या जवळ जाऊन) म्हणजे स्वतःच्या राहण्याच्या ठिकाणाहून आकाशाने जाऊन, विहाराच्या जवळ उतरून, दिवसा विश्रांती घेण्याच्या ठिकाणी बसलेल्या थेरांच्या जवळ जाऊन. ‘किं आगतोसी’ म्हणजे कोणत्या कारणाने आला आहेस? ‘सब्बेsu रत्तिदिवसभागेसु ओकासं अलभन्तो’ (रात्र आणि दिवसाच्या सर्व भागांमध्ये वेळ न मिळणे) - असे म्हटले जाते की त्या थेरांनी “तुला वेळ मिळणार नाही, आवुसो” असे म्हटले तरी, “भंते, जेव्हा आपण वितर्कमाळकावर (विचार करण्याच्या जागेवर) उभे असाल तेव्हा मी विचारू का?” असे विचारले. “तिथे इतर लोक विचारतील” असे म्हटल्यावर, “भंते, भिक्षाटनाच्या मार्गावर?” असे विचारले. “तिथेही इतर विचारतात” असे म्हटल्यावर, “दुपट्ट (दुहेरी वस्त्र) नेसण्याच्या वेळी, संघात (दुहेरी वस्त्र) पांघरण्याच्या वेळी, पात्र बाहेर काढण्याच्या वेळी, गावात फिरून आसनशाळेत पेज पिण्याच्या वेळी, भंते?” असे विचारले. “तिथेही थेर आपल्या शंकांचे निरसन करतात, आवुसो” असे थेरांनी सांगितले. “भंते, गावातून बाहेर पडताना विचारू का?” “तिथेही इतर विचारतात, आवुसो.” “भंते, वाटेत?” “भंते, भोजनशाळेत भोजन संपल्यावर?” “भंते, दिवसाच्या विश्रांतीच्या ठिकाणी पाय धुण्याच्या वेळी?” “त्यानंतर पहाटेपर्यंत इतर लोक विचारतात, आवुसो.” “भंते, दात घासण्यासाठी काडी घेऊन तोंड धुवायला जाताना?” “तेव्हाही इतर विचारतात.” “भंते, तोंड धुवून परत येताना?” “तिथेही इतर विचारतील.” “भंते, शयनासनात प्रवेश करून बसण्याच्या वेळी?” “तिथेही इतर विचारतात, आवुसो.” अशा प्रकारे रात्र आणि दिवसाच्या सर्व भागांमध्ये विनंती करूनही वेळ मिळाला नाही, त्या संदर्भात हे म्हटले आहे - “अशा प्रकारे वेळ नसताना मृत्यूसाठी वेळ कसा मिळेल?” “भंते, तोंड धुवून, शयनासनात प्रवेश करून, तीन-चार पलंग (आसन) गरम करून (स्थिर बसून) योनीसोमनसिकार (योग्य प्रकारे मनन) करणाऱ्यांना वेळ मिळालाच पाहिजे,” या अभिप्रायाने तो बोलतो. ‘मणिवण्णे’ म्हणजे इंद्रनील मण्याच्या रंगाचे.

Ghaṭentassevāti vāyāmantasseva. Visuddhipavāraṇanti ‘‘parisuddho aha’’nti evaṃ pavattaṃ visuddhipavāraṇaṃ. Arahantānameva hesā pavāraṇā. Kāḷakaṃ vāti mahantaṃ kāḷakaṃ sandhāya vadati, tilako vāti khuddakaṃ sandhāya. Ubhayenapi sīlassa parisuddhabhāvameva vibhāveti.

‘घटेन्तस्सेव’ म्हणजे प्रयत्न करणाऱ्याचेच. ‘विसुद्धिपवारणं’ म्हणजे “मी परिशुद्ध आहे” अशा प्रकारे केलेली विशुद्धीची प्रवारणा (पावलोपावली शुद्धतेची घोषणा). ही केवळ अरहंतांचीच प्रवारणा असते. ‘काळकं वा’ म्हणजे मोठ्या काळ्या डागाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, ‘तिलको वा’ म्हणजे लहान डागाचा संदर्भ देऊन. या दोन्ही शब्दांद्वारे शीलाची अत्यंत शुद्धताच स्पष्ट केली जाते.

Padhānakammikāti padhānakamme niyuttā. Laddhamagganti laddhūpāyaṃ, paṭhamameva laddhūpadesanti vuttaṃ hoti. Apattānīti chaḍḍitāni. Alābūneva sāradeti saradakāle vātātapahatāni tattha tattha vippakiṇṇaalābūni viya. Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni. Tāni disvāna kā ratīti tāni evarūpāni aṭṭhīni disvā tumhākaṃ kā nāma rati, nanu appamattakāpi rati kātuṃ na vaṭṭatiyevāti attho. Dutiyakathaṃ akathitapubboti attano vuḍḍhatarena saddhiṃ vuttavacanassa paccanīkaṃ dutiyakathaṃ akathitapubbo.

पधानकम्मिक म्हणजे पधानकर्मात (साधनेत/प्रयत्नात) नियुक्त असलेले. लद्धमग्गं म्हणजे प्राप्त केलेला उपाय, आधीच उपदेश प्राप्त केलेला असा याचा अर्थ होतो. अपत्तानि म्हणजे टाकून दिलेली. अलाबूनेव सारदे म्हणजे शरद ऋतूत वारा आणि उन्हाने आहत होऊन ठिकठिकाणी विखुरलेल्या भोपळ्यांप्रमाणे. कापोतकानि म्हणजे कबुतराच्या रंगाची (राखाडी रंगाची). तानि दिस्वान का रति म्हणजे अशी हाडे पाहून तुम्हाला कसली बरं रती (आनंद/आसक्ती) होणार? अगदी थोडीसुद्धा रती करणे योग्य नाही, असा याचा अर्थ आहे. दुतियकथं अकथितपुब्बो म्हणजे आपल्यापेक्षा मोठ्या व्यक्तीने (ज्येष्ठाने) बोललेल्या शब्दांच्या विरुद्ध दुसरे बोलणे आधी कधीही न बोललेला.

Tadaṅgena, tadaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Yañhi rattibhāge samujjalitena dīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena ñāṇaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa pahātabbadhammassa pahānamidaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Yathā kāmacchandādayo na cittaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhanti, evaṃ pariyuṭṭhānassa nisedhanaṃ appavattikaraṇaṃ vikkhambhanaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Yañhi sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanamidaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Sammā upacchijjanti etena kilesāti samucchedo, pahīyanti etena kilesāti pahānaṃ, samucchedasaṅkhātaṃ [Pg.83] pahānaṃ niravasesappahānanti samucchedappahānaṃ. Yañhi asanivicakkābhihatassa rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ yathā na puna vattanti, evaṃ pahānamidaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Paṭippassambhati vūpasammati kilesadaratho etāyāti paṭippassaddhi, phalaṃ, sāyeva pahānanti paṭippassaddhippahānaṃ. Sabbe kilesā sabbasaṅkhatā vā nissaranti apagacchanti etenāti nissaraṇaṃ, nibbānaṃ, tadeva pahānanti nissaraṇappahānaṃ. Paṭippassambhayamānanti paṭippassambhaṃ kilesavūpasamaṃ kurumānaṃ. Lokiyalokuttarehīti tadaṅgavikkhambhanappahānānaṃ lokiyattā, itaresaṃ lokuttarattā vuttaṃ.

त्या त्या अंगाने, त्या त्या अंगाचा त्याग (प्रहाण) करणे म्हणजे 'तदंगप्रहाण' (तदङ्गप्पहाण) होय. ज्याप्रमाणे रात्रीच्या वेळी पेटवलेल्या दिव्याने अंधाराचा नाश होतो, त्याप्रमाणे विपश्यनेचे अंग असलेल्या त्या त्या ज्ञान-अंगाने, विरोधी भावाच्या प्रभावाने, त्या त्या त्याग करण्यायोग्य धर्मांचा जो नाश केला जातो, त्याला 'तदंगप्रहाण' म्हणतात. ज्याप्रमाणे कामच्छंद इत्यादी क्लेश चित्ताला व्यापून राहत नाहीत, अशा प्रकारे क्लेशांच्या उद्रेकाचा (पर्युत्थानाचा) निषेध करणे, त्यांना अनुत्पन्न करणे, म्हणजेच विक्षंभन (दडपून टाकणे) होय, याला 'विक्षंभनप्रहाण' (विक्खम्भनप्पहाण) म्हणतात. ज्याप्रमाणे शेवाळ असलेल्या पाण्यात घागर बुडवल्याने शेवाळ बाजूला सारले जाते, त्याप्रमाणे त्या त्या लौकिक समाधीद्वारे नीवरणादी विरोधी धर्मांना बाजूला सारणे (दडपून टाकणे), याला 'विक्षंभनप्रहाण' म्हणतात. ज्याद्वारे क्लेश समूळ नष्ट केले जातात तो 'समुच्छेद' होय; ज्याद्वारे क्लेश नष्ट होतात ते 'प्रहाण' होय. समुच्छेद नावाचे प्रहाण म्हणजेच निरवशेष प्रहाण (पूर्णपणे नष्ट करणे), याला 'समुच्छेदप्रहाण' (समुच्छेदप्पहाण) म्हणतात. ज्याप्रमाणे विजेच्या आघाताने नष्ट झालेल्या झाडाप्रमाणे, आर्यमार्ग-ज्ञानाने संयोजनादी धर्मांचा असा नाश करणे की ते पुन्हा कधीही उत्पन्न होणार नाहीत, याला 'समुच्छेदप्रहाण' म्हणतात. ज्याद्वारे क्लेशांचा संताप शांत होतो, ती 'प्रतिप्रश्रब्धी' (पटिप्पस्सद्धि) म्हणजेच 'फल' होय. तेच प्रहाण म्हणजे 'प्रतिप्रश्रब्धीप्रहाण' (पटिप्पस्सद्धिप्पहाण) होय. ज्याद्वारे सर्व क्लेश किंवा सर्व संस्कृत धर्म निघून जातात (मुक्त होतात), ते 'निस्सरण' म्हणजेच 'निर्वाण' होय. तेच प्रहाण म्हणजे 'निस्सरणप्रहाण' (निस्सरणप्पहाण) होय. 'पटिप्पस्सम्भयमानं' म्हणजे प्रतिप्रश्रब्धी, क्लेशांचे शमन करणे. 'लौकिक आणि लोकोत्तर' असे म्हटले आहे कारण तदंगप्रहाण आणि विक्षंभनप्रहाण हे लौकिक आहेत, तर इतर (समुच्छेद, प्रतिप्रश्रब्धी, निस्सरण) हे लोकोत्तर आहेत.

Nimīyati phalaṃ etena uppajjanaṭṭhāne pakkhipamānaṃ viya hotīti nimittaṃ, kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Asubhassa nimittaṃ, asubhameva vā nimittanti asubhanimittaṃ. Asubhanissitampi hi jhānaṃ nissite nissayavohārena asubhanti voharīyati yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Tenevāha – ‘‘dasasu asubhesu uppannaṃ sārammaṇaṃ paṭhamajjhāna’’nti. Anicce aniccantiādinā nayena vuttassāti iminā catubbidhaṃ yonisomanasikāraṃ dasseti. Heṭṭhā cettha idha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tesu pana asubhe ‘‘asubha’’nti manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā vā itaresampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

ज्याद्वारे फळ मोजले जाते किंवा जे उत्पत्तीच्या ठिकाणी टाकल्यासारखे होते, ते 'निमित्त' होय. हे 'कारणा'चेच दुसरे नाव (अधिवचन) आहे. अशुभाचे निमित्त किंवा अशुभ हेच निमित्त म्हणजे 'अशुभनिमित्त' होय. कारण अशुभावर आधारित असलेल्या ध्यानालाही, आश्रिताच्या आधारावर 'अशुभ' असे म्हटले जाते, ज्याप्रमाणे 'खाटा ओरडत आहेत' (म्हणजे खाटांवर बसलेले लोक ओरडत आहेत) असे म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'दहा अशुभांमध्ये उत्पन्न झालेले आलंबनयुक्त प्रथम ध्यान होय'. 'अनित्याला अनित्य' इत्यादी पद्धतीने जे सांगितले आहे, त्याद्वारे चार प्रकारचा योनिशोमनसिकार (योग्य विचार) दर्शविला आहे. येथे खाली आणि वर चार प्रकारच्या अयोनिशोमनसिकार आणि योनिशोमनसिकाराचे ग्रहण हे पूर्णपणे दर्शवण्यासाठी केले आहे असे समजावे. त्यापैकी अशुभाला 'अशुभ' म्हणून मनसिकार करणे येथे अभिप्रेत आहे, या त्याच्या अनुकूलतेमुळे इतरांचेही ग्रहण केले आहे असे समजावे.

Ekādasasu asubhesu paṭikūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanaṃ asubhabhāvanānuyogo. Bhojane mattaññuno thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatīti vadanti. Bhojananissitaṃ pana āhāre paṭikūlasaññaṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca udariyabhūtassa asubhatādassanaṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikatādassanaṃ yo uppādeti, so visesato bhojane pamāṇaññū nāma, tassa ca kāmacchando pahīyateva. Dasavidhañhi asubhanimittanti pākaṭavasena vuttaṃ. Kāyagatāsatiṃ pana gahetvā ekādasavidhampi asubhanimittaṃ veditabbaṃ.

अकरा प्रकारच्या अशुभांमध्ये प्रतिकूल आकाराचे ग्रहण करणे, या ज्या प्रकारे तेथे उद्ग्रहनिमित्त (उग्गहनिमित्त) उत्पन्न होते, तशी साधना करणे म्हणजे 'अशुभनिमित्ताचे ग्रहण' (अशुभनिमित्तस्स उग्गहो) होय. उपचार आणि अर्पणा समाधी प्राप्त करून देणाऱ्या अशुभभावनेचा अभ्यास करणे म्हणजे 'अशुभभावनानुयोग' होय. भोजनात मात्रा जाणणाऱ्याला (मितहारी व्यक्तीला) स्त्यान-मृद्ध (आळस व डुलकी) चा पराभव होत नसल्यामुळे, कामच्छंदाला वाव मिळत नाही आणि तो नष्ट होतो, असे म्हणतात. परंतु भोजनाच्या संदर्भात आहारात प्रतिकूल संज्ञा उत्पन्न करणे, त्याचा परिणाम, त्याचा आधार आणि पोटात गेलेल्या अन्नाची अशुचिता पाहणे, आणि शरीराची आहारावर असलेली स्थिरता पाहणे, जो हे उत्पन्न करतो, तो विशेषतः 'भोजनात प्रमाण जाणणारा' (भोजने मत्तञ्ञू) होय, आणि त्याचा कामच्छंद नक्कीच नष्ट होतो. दहा प्रकारचे अशुभनिमित्त हे स्पष्टतेसाठी सांगितले आहे. परंतु कायगतासतीचा (शरीरावरील स्मृतीचा) समावेश करून अकरा प्रकारचे अशुभनिमित्त समजावे.

Abhutvā udakaṃ piveti pānīyassa okāsadānatthaṃ cattāro pañca ālope abhutvā pānīyaṃ piveyyāti attho. Tena vuttaṃ – ‘‘catunnaṃ [Pg.84] pañcannaṃ ālopānaṃ okāse satī’’ti. Abhidhammaṭīkākārena panettha ‘‘cattāro pañca ālope, bhutvāna udakaṃ pive’’ti pāṭhaṃ parikappetvā aññathā attho vaṇṇito, so aṭṭhakathāya na sameti. Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī.

'न जेवता पाणी पितो' याचा अर्थ असा की, पाण्यासाठी जागा ठेवण्यासाठी चार-पाच घास न खाताच पाणी प्यावे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'चार-पाच घासांची जागा शिल्लक असताना'. परंतु अभिधम्मटीकाकारांनी येथे 'चार-पाच घास खाऊन पाणी प्यावे' असा पाठ कल्पून वेगळा अर्थ वर्णन केला आहे, जो अट्ठकथेशी सुसंगत नाही. अशुभकर्मिक तिस्स थेर हे दातांच्या हाडांचे दर्शन घेणारे होते.

17. Sattame mijjati hitapharaṇavasena siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā. Tattha ‘‘mettā’’ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvatoti āha – ‘‘mettāti ettāvatā pubbabhāgopi vaṭṭatī’’ti. Api-saddo appanaṃ sampiṇḍeti. Appanaṃ appattāya mettāya suṭṭhu muccanassa abhāvato cetovimuttīti ‘‘appanāva adhippetā’’ti vuttaṃ.

१७. सातव्या गाथेत – जो हिताचा प्रसार करण्याच्या भावनेने स्नेह करतो तो 'मित्र' (हितचिंतक व्यक्ती) होय. त्या मित्राच्या ठिकाणी असणारा भाव किंवा मित्राची जी वृत्ती ती 'मैत्री' (मेत्ता - हितैषिता) होय. तेथे 'मैत्री' असे म्हटले असता, सामान्य शब्द असल्यामुळे अर्पणा (अप्पना) आणि उपचार (उपचार) दोन्ही लागू होतात, म्हणूनच म्हटले आहे – 'मैत्री या शब्दाने पूर्वभाग (प्रारंभिक अवस्था) देखील लागू होतो'. 'अपि' (सुद्धा) हा शब्द अर्पणा समाधीला एकत्र करतो (समाविष्ट करतो). अर्पणा समाधी प्राप्त न झालेल्या मैत्रीमध्ये चित्ताची पूर्ण मुक्ती (विमुक्ती) होत नसल्यामुळे, 'चेतोविमुत्ती' या शब्दाने 'अर्पणा'च अभिप्रेत आहे, असे म्हटले आहे.

Sattesu mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho. Paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ. Kammaṃyeva sakaṃ etesanti kammassakā, sattā, tabbhāvo kammassakatā, kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānavīmaṃsā idha paṭisaṅkhānaṃ. Mettāvihārīkalyāṇamittavantatā idha kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇānanti attaatipiyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā, ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchagāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇaṃ. Evaṃ vā dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya – ‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇa’’nti vuttaṃ. Uggaho ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā. Ekekasmiṃ averā hontu, abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodhisopharaṇā mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattādhikaraṇavasena pavattā sattavidhā aṭṭhavīsatividhā vā, dasahi disāhi disādhikaraṇavasena pavattā dasavidhā ca, ekekāya [Pg.85] vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhisopharaṇā veditabbā. Mettaṃ bhāventassāti mettājhānaṃ bhāventassa. Tvaṃ etassa kuddhotiādi paccavekkhaṇāvidhidassanaṃ. Appaṭicchitapaheṇakaṃ viyāti asampaṭicchitapaṇṇākāraṃ viya. Paṭisaṅkhāneti vīmaṃsāyaṃ. Vattaniaṭaviyaṃ attaguttattherasadise.

प्राण्यांवर मैत्रीभाव ठेवणे, त्यांच्या हिताची इच्छा करणे, मैत्रीच्या निमित्ताचे (मैत्रीनिमित्त) ग्रहण करणे आणि ते प्रवृत्त करणे म्हणजे 'मैत्तानिमित्तस्स उग्गहो' (मैत्रीनिमित्ताचे ग्रहण) होय. प्रथम उत्पन्न झालेला मैत्रीचा मनसिकार (मैत्रीमनसिकार) हा नंतर उत्पन्न होणाऱ्या मैत्रीमनसिकाराचे कारण असल्यामुळे, तो मैत्रीमनसिकारच 'मैत्रीनिमित्त' आहे. 'कर्मच ज्यांचे स्वतःचे आहे' ते 'कम्मस्सका' (कर्मस्वक) प्राणी होत, आणि त्यांचा तो भाव म्हणजे 'कम्मस्सकता' (कर्मस्वकता) किंवा 'कम्मदायादता' (कर्मदायादता - कर्माचे वारसदार असणे) होय. द्वेष आणि मैत्री यांमधील दोष (आदीनव) आणि गुण (आनिसंस) यांचे यथायोग्य परीक्षण व विचार करणे म्हणजे येथे 'पटिसङ्खानं' (प्रतिसंख्यान) होय. मैत्रीविहार करणाऱ्या कल्याणमित्रांचा सहवास असणे म्हणजे येथे 'कल्याणमित्तता' (कल्याणमित्रता) होय. 'ओदिस्सक-अनोदिस्सक-दिसाफरणानं' (विशिष्ट, अविशिष्ट आणि दिशांच्या पसरण्याने) म्हणजे स्वतः, अतिप्रिय, तटस्थ आणि वैरी यांच्या भेदाने 'ओदिस्सकता' (विशिष्टता), सीमाभेद झाल्यावर 'अनोदिस्सकता' (अविशिष्टता) आणि पूर्व इत्यादी दिशांमध्ये पसरवण्याच्या दृष्टीने 'दिसाफरणा' (दिशाप्रसरण) हे मैत्रीच्या ग्रहणात जाणावे. विहार, रस्ता, गाव इत्यादींच्या द्वारे 'ओदिस्सकदिसाफरण' (विशिष्ट दिशाप्रसरण) होते. विहार इत्यादींच्या उल्लेखाशिवाय पूर्व इत्यादी दिशांच्या द्वारे 'अनोदिस्सकदिसाफरण' (अविशिष्ट दिशाप्रसरण) होते. अशा प्रकारे दोन प्रकारच्या ग्रहणाला उद्देशून 'ओदिस्सक-अनोदिस्सक-दिसाफरण' असे म्हटले आहे. आणि हे ग्रहण उपचारापर्यंत (उपचार समाधीपर्यंत) पाहावे. ग्रहण केलेल्या मैत्रीचे वारंवार सेवन करणे म्हणजे 'भावना' होय. त्यात सर्व प्राणी (सत्ते), प्राण असणारे (पाणे), उत्पन्न झालेले (भूते), पुद्गल (पुग्गले) आणि आत्मभावात समाविष्ट असणारे (अत्तभावपरियापन्ने) या पाच प्रकारांनी मैत्री प्रवृत्त होते. प्रत्येकामध्ये 'ते वैररहित असोत, व्यापादरहित (द्वेषरहित) असोत, उपद्रवरहित असोत, सुखाने स्वतःचे रक्षण करोत' अशा चार प्रकारांनी प्रवृत्त होणारी वीस प्रकारची 'अनोधिसोफरणा' (अविशिष्ट सीमा नसलेली) मैत्री आहे. सर्व स्त्रिया, पुरुष, आर्य, अनार्य, देव, मनुष्य आणि विनिपातिक (नरक किंवा अपाय गतीतील प्राणी) या सात अधिकरणांच्या (वर्गांच्या) आधारे प्रवृत्त होणारी सात प्रकारची किंवा अठ्ठावीस प्रकारची, आणि दहा दिशांच्या आधारे प्रवृत्त होणारी दहा प्रकारची, तसेच प्रत्येक दिशेला स्त्री-पुरुष इत्यादी आणि वैररहित इत्यादी भेदाने चारशे ऐंशी (४८०) प्रकारची 'ओधिसोफरणा' (विशिष्ट सीमा असलेली) मैत्री जाणावी. 'मेत्तं भावेन्तस्स' म्हणजे मैत्रीध्यानाची भावना करणाऱ्याचे. 'तू याच्यावर रागावला आहेस का?' इत्यादीद्वारे प्रत्यवेक्षण पद्धतीचे दर्शन आहे. 'अप्पटिच्छितपहेणकं विय' म्हणजे न स्वीकारलेल्या भेटीप्रमाणे (भेटवस्तू प्रमाणे). 'पटिसङ्खाने' म्हणजे विचारामध्ये. 'वत्तनिअटवियं अत्तगुत्तत्थेerसदिशे' म्हणजे वत्तनी अरण्यातील अत्तगुत्त स्थविराप्रमाणे.

18. Aṭṭhame kusaladhammasampaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātuādito pavattavīriyanti āha – ‘‘paṭhamārambhavīriya’’nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ thāmagamanañca natthi, tasmā vuttaṃ – ‘‘kosajjato nikkhantattā tato balavatara’’nti. Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti. Panūdanāyāti nīharaṇāya. Yathā mahato palighassa ugghāṭakajanassa mahanto ussāho icchitabbo, evamidhāpīti ‘‘nikkamo cetaso palighugghāṭanāyā’’ti vuttaṃ. Mahāparakkamo eva parena kataṃ bandhanaṃ chindeyya, evamidhāpīti vuttaṃ – ‘‘parakkamo cetaso bandhanacchedanāyā’’ti.

१८. आठव्या (विभागात) कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी प्रवृत्त होण्याच्या स्वभावामुळे आणि त्यांच्या विरोधकांचे (अकुशल धर्मांचे) शोषण करण्याच्या स्वभावामुळे, आरंभधातू इत्यादींपासून प्रवृत्त होणाऱ्या वीर्याला 'पठमा रम्भविरियं' (प्रथम आरंभ वीर्य) असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी केवळ पहिल्या आरंभाने आळसाचा नाश होत नाही आणि दृढता येत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'आळसातून बाहेर पडल्यामुळे त्यापेक्षा अधिक बलवान'. परंतु, ज्याअर्थी वारंवार उत्पन्न होऊन आणि सराव करून उत्तरोत्तर विशेष प्रगती घडवून आणणारे वीर्य अत्यंत दृढ होते, म्हणून म्हटले आहे - 'पुढील पुढील स्थानांवर आक्रमण करत असल्यामुळे त्याहूनही अधिक बलवान'. 'पनूदनाय' म्हणजे दूर करण्यासाठी. ज्याप्रमाणे मोठ्या अडथळ्याला (किंवा दाराच्या अडसराला) दूर करणाऱ्या माणसाला मोठ्या उत्साहाची गरज असते, त्याचप्रमाणे येथेही 'चित्ताचा अडसर दूर करण्यासाठी निष्क्रम (प्रयत्न)' असे म्हटले आहे. जसा मोठा पराक्रमच शत्रूने केलेले बंधन तोडू शकतो, त्याचप्रमाणे येथेही 'चित्ताचे बंधन तोडण्यासाठी पराक्रम' असे म्हटले आहे.

Āraddhaṃ saṃsādhitaṃ paripūritaṃ vīriyaṃ etassāti āraddhavīriyo, nipphannavīriyo, āraddhaṃ paṭṭhapitaṃ vīriyaṃ etassāti āraddhavīriyo. Vīriyārambhappasutoti āha – ‘‘āraddhavīriyassāti paripuṇṇavīriyassaceva paggahitavīriyassa cā’’ti. Catudosāpagatanti atilīnatādīhi catūhi dosehi apagataṃ. Catudosāpagatattameva vibhāveti ‘‘na ca atilīna’’ntiādinā. Atilīnañhi bhāvanācittaṃ kosajjapakkhikaṃ siyā, atipaggahitañca uddhaccapakkhikaṃ. Bhāvanāvīthiṃ anajjhogāhetvā saṅkocāpatti atilīnatā. Ajjhogāhetvā antosaṅkoco ajjhattaṃ saṃkhittatā. Atipaggahitatā accāraddhavīriyatā. Bahiddhā vikkhittatā bahivisaṭavitakkānudhāvanā. Tadetaṃ vīriyaṃ caṅkamādikāyikappayogāvahaṃ kāyikaṃ, tadaññaṃ cetasikaṃ. Rattidivassa pañca koṭṭhāseti pubbaṇhasāyanhapaṭhamamajjhimapacchimayāmasaṅkhāte pañca koṭṭhāse. Tadubhayampīti kāyikaṃ cetasikañca vīriyaṃ. Milakkhatissattherassa mahāsīvattherassa ca vatthu heṭṭhā dassitameva.

ज्याने वीर्य आरंभिले आहे, साध्य केले आहे, परिपूर्ण केले आहे तो 'आरद्धवीर्य' (आरब्धवीर्य) किंवा 'निष्पन्नवीर्य' होय; ज्याने वीर्य प्रस्थापित केले आहे तो 'आरद्धवीर्य' होय. वीर्याच्या आरंभात तत्पर असलेल्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'आरद्धवीरियस्स' म्हणजे परिपूर्ण वीर्य असलेल्याचे आणि प्रगृहीत (उत्साही) वीर्य असलेल्याचे. 'चतुदोसापगतं' म्हणजे अतिलीनता (अतिशय सुस्ती) इत्यादी चार दोषांपासून मुक्त. चार दोषांपासून मुक्त असणे हेच 'न च अतिलीनं' (अतिलीन नसलेले) इत्यादींद्वारे स्पष्ट केले आहे. कारण अतिलीन झालेले भावनाचित्त हे आळसाच्या बाजूचे (कोसज्जपक्खिक) असते, आणि अतिप्रगृहीत (अतिउत्साही) चित्त हे उद्धच्च (औद्धत्य/चंचलता) बाजूचे असते. भावनावीथीमध्ये प्रवेश न करता संकोच पावणे म्हणजे 'अतिलीनता' होय. प्रवेश करून अंतःसंकोच पावणे म्हणजे 'अध्यात्म संक्षिप्तता' (अज्झत्तं संखित्तता) होय. अतिप्रगृहीतता म्हणजे अत्यंत आरब्ध वीर्य असणे. बाहेर विखुरले जाणे म्हणजे बाह्य विषयांवर वितर्कांचे धावणे होय. ते हे वीर्य चंक्रमण इत्यादी शारीरिक प्रयत्नांना वाहून नेणारे असल्यामुळे 'कायिक' आहे, आणि त्याव्यतिरिक्त असणारे 'चेतसिक' (मानसिक) आहे. 'रात्र आणि दिवसाचे पाच भाग' म्हणजे पूर्वान्ह, सायान्ह, प्रथम प्रहर, मध्यम प्रहर आणि पश्चिम प्रहर असे पाच भाग होत. 'तदुभयम्पि' म्हणजे कायिक आणि चेतसिक दोन्ही वीर्य. मिलक्खतिस्स स्थवीर आणि महासीव स्थवीर यांची कथा खाली दर्शविलीच आहे.

Pītimallakattherassa [Pg.86] vatthu pana evaṃ veditabbaṃ. So kira gihikāle mallayuddhāya āhiṇḍanto tīsu rajjesu paṭākaṃ gahetvā tambapaṇṇidīpaṃ āgamma rājānaṃ disvā raññā katānuggaho ekadivasaṃ kilañcakāsanasālādvārena gacchanto ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti (saṃ. ni. 3.33-34; 4.102; ma. ni. 1.247) natumhākavaggaṃ sutvā cintesi – ‘‘neva kira rūpaṃ attano, na vedanā’’ti. So taṃyeva aṅkusaṃ katvā nikkhamitvā mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā pabbajito upasampanno dvemātikā paguṇaṃ katvā tiṃsa bhikkhū gahetvā avaravāliyaaṅgaṇaṃ gantvā samaṇadhammaṃ akāsi. Pādesu avahantesu jaṇṇukehi caṅkamati. Tamenaṃ rattiṃ eko migaluddako ‘‘migo’’ti maññamāno pahari, satti vinivijjhitvā gatā. So taṃ sattiṃ harāpetvā pahāramukhāni tiṇavaṭṭiyā pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ attānaṃ nisīdāpetvā okāsaṃ kāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ukkāsitasaddena āgatānaṃ bhikkhūnaṃ byākaritvā imaṃ udānaṃ udānesi –

पीतिमल्लक स्थविरांची कथा याप्रमाणे जाणावी. ते गृहस्थाश्रमात असताना मल्ल युद्धासाठी फिरत असताना, three राज्यांमध्ये विजयपताका मिळवून तांबपण्णि (श्रीलंका) द्वीपात आले. तेथे राजाला भेटल्यावर, राजाकडून सत्कार प्राप्त करून, एके दिवशी ते चटई व आसन बनवणाऱ्यांच्या शाळेच्या दारावरून जात असताना त्यांनी 'न तुम्हाकं' वर्ग ऐकला: 'भिक्खूहो! हे रूप तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल.' हे ऐकून त्यांनी विचार केला - 'खरोखर रूप आपले नाही, आणि वेदनाही आपली नाही.' त्यांनी याच विचाराला अंकुश (प्रेरणा) बनवून गृहत्याग केला आणि महाविहाराला जाऊन प्रव्रज्येची याचना केली. प्रव्रजित व उपसंपन्न झाल्यावर, दोन्ही मातिका (नियम) तोंडपाठ करून, तीस भिक्खूंना सोबत घेऊन ते अवरवालिय अंगणात गेले आणि श्रमणधर्माचे आचरण करू लागले. पाय थकल्यावर ते गुडघ्यांवर चालून चंक्रमण करत असत. एके रात्री एका पारध्याने त्यांना 'हरिण' समजून बाण (किंवा भाला) मारला, तो भाला त्यांच्या शरीरातून आरपार निघून गेला. त्यांनी तो भाला काढून घेतला, जखमेची तोंडे गवताच्या पेंढीने भरली, स्वतःला एका खडकावर बसवले, मन एकाग्र केले, विपश्यना वाढवली आणि प्रतिसंभिदांसह अर्हतपद प्राप्त केले. खोकल्याच्या आवाजाने आलेल्या भिक्खूंना त्यांनी आपले ज्ञान प्रकट केले आणि हा उदान (उद्गार) काढला -

‘‘Bhāsitaṃ buddhaseṭṭhassa, sabbalokaggavādino;

Na tumhākaṃ idaṃ rūpaṃ, taṃ jaheyyātha bhikkhavo. (dī. ni. aṭṭha. 2.373;

ma. ni. aṭṭha. 1.106);

“सर्व लोकांमध्ये श्रेष्ठ वाद सांगणाऱ्या बुद्धश्रेष्ठांनी जे भाषिले आहे - 'भिक्खूहो, हे रूप तुमचे नाही, त्याचा तुम्ही त्याग करा.'”

‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;

Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373;

ma. ni. aṭṭha. 1.106;

theragā. 1168);

“अनित्य आहेत खरोखर संस्कार, जे उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे या स्वभावाचे आहेत; ते उत्पन्न होऊन निरुद्ध होतात, त्यांचा उपशम (शांत होणे) हाच सुखावह आहे.”

Kuṭumbiyaputtatissattherassapi vatthu evaṃ veditabbaṃ. Sāvatthiyaṃ kira tisso nāma kuṭumbiyaputto cattālīsa hiraññakoṭiyo pahāya pabbajitvā agāmake araññe viharati, tassa kaniṭṭhabhātubhariyā ‘‘gacchatha, naṃ jīvitā voropethā’’ti pañcasate core pesesi, te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Thero āha – ‘‘kasmā āgatattha upāsakā’’ti? Taṃ jīvitā voropessāmāti. Pāṭibhogaṃ me upāsakā gahetvā ajjekarattiṃ jīvitaṃ dethāti. Ko te, samaṇa, imasmiṃ ṭhāne pāṭibhogo bhavissatīti? Thero mahantaṃ pāsāṇaṃ gahetvā ūruṭṭhīni bhinditvā ‘‘vaṭṭati upāsakā pāṭibhogo’’ti āha. Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṃ katvā nipajjiṃsu. Therassa vedanaṃ vikkhambhetvā [Pg.87] sīlaṃ paccavekkhato parisuddhasīlaṃ nissāya pītipāmojjaṃ uppajji. Tato anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhento tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvā aruṇuggamane arahattaṃ patto imaṃ udānaṃ udānesi –

कुटुंबियपुत्र तिस्स थेरांचेही वृत्त याप्रमाणे जाणावे. श्रावस्तीमध्ये तिस्स नावाचा एक कुटुंबियपुत्र चाळीस कोटी सुवर्णमुद्रांचा त्याग करून प्रवज्जित झाला आणि मानवी वस्ती नसलेल्या अरण्यात विहार करू लागला. त्याच्या धाकट्या भावाच्या पत्नीने 'जा, त्याला जीवे मारा' असे सांगून पाचशे चोरांना पाठवले. त्यांनी जाऊन थेरांना वेढले आणि ते बसले. थेर म्हणाले – 'उपासकांनो, तुम्ही कशासाठी आला आहात?' 'तुम्हाला जीवे मारण्यासाठी.' 'उपासकांनो, माझी हमी स्वीकारून मला आजची एक रात्र जीवन दान द्या.' 'हे श्रमणा, या ठिकाणी तुझा जामीन कोण होणार?' थेरांनी एक मोठा दगड घेऊन आपल्या मांडीची हाडे मोडली आणि म्हणाले – 'उपासकांनो, ही हमी योग्य आहे.' ते चोर बाजूला गेले आणि चंक्रमण करण्याच्या जागेच्या टोकाला आग पेटवून झोपले. थेरांनी वेदना दाबून ठेवून आपल्या शीलाचे प्रत्यवेक्षण केले असता, परिशुद्ध शीलाच्या आधारे त्यांना प्रीती आणि प्रामोद्य उत्पन्न झाले. त्यानंतर अनुक्रमाने विपश्यना वाढवत, रात्रीच्या तिन्ही प्रहरांत श्रमणधर्माचे आचरण करून, अरुणोदयाच्या वेळी अर्हतपद प्राप्त करून त्यांनी हे उदान उद्गारले –

‘‘Ubho pādāni bhinditvā, saññapessāmi vo ahaṃ;

Aṭṭiyāmi harāyāmi, sarāgamaraṇaṃ ahaṃ.

“दोन्ही पाय मोडून मी तुम्हाला खात्री (हमी) देत आहे; मला सराग (आसक्तीयुक्त) मरणाचा संकोच वाटतो आणि वीट येतो.”

‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, yathābhūtaṃ vipassisaṃ;

Sampatte aruṇuggamhi, arahattaṃ apāpuṇi’’nti. (visuddhi. 1.20;

dī. ni. aṭṭha. 2.373;

ma. ni. aṭṭha. 1.106);

“असा विचार करून मी यथाभूत (आहे तसे) विपश्यना केली; आणि अरुणोदय झाला असता मी अर्हतपद प्राप्त केले.” (विशुद्धिमग्ग १.२०; दीघनिकाय अट्ठकथा २.३७३; मज्झिमनिकाय अट्ठकथा १.१०६);

Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotī’’ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotīti bhojane mattaññutāva atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha – ‘‘catupañca…pe… taṃ na hotī’’ti. Divā sūriyālokanti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasikarontassapīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ – ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti.

‘अतिभोजनात निमित्तग्रहण’ म्हणजे अतिभोजनात स्त्यान-मिद्धाचे (थीनमिद्ध) निमित्त ग्रहण करणे होय. 'एवढे जेवल्यास ते भोजन स्त्यान-मिद्धाचे कारण बनते, आणि एवढे जेवल्यास बनत नाही' असा स्त्यान-मिद्धाच्या कारणाचा आणि अकारणाचा बोध होतो, असा याचा अर्थ आहे. हे व्यतिरेक रूपाने सांगितले आहे, म्हणून 'एवढे जेवल्यास ते भोजन स्त्यान-मिद्धाचे कारण बनत नाही' यावरून भोजनातील मात्राज्ञताच (मित आहार) अर्थतः दर्शविली आहे, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'चार-पाच...पे... ते होत नाही'. 'दिवसा सूर्याचा प्रकाश' म्हणजे दिवसा ग्रहण केलेल्या सूर्याच्या प्रकाशाच्या निमित्ताचे रात्री मनसिकार करणाऱ्यालाही, असा येथे अर्थ समजावा. धुतांगांचे वीर्यावर (प्रयत्नावर) अवलंबून असणे लक्षात घेऊन म्हटले आहे – 'धुतांग-आश्रित अनुकूल कथेने देखील'.

19. Navame jhānena vā vipassanāya vā vūpasamitacittassāti jhānena vā vipassanāya vā avūpasamakarakilesavigamanena vūpasamitacittassa. Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇanti ubhayassa pahānakāraṇaṃ abhinnaṃ katvā vuttaṃ. Bahussutassa ganthato atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādippaṭilābhasambhavato vikkhepo na hoti. Yathā vidhippaṭipattiyā yathānurūpapattikārappavattiyā ca vikkhepo ca katākatānusocanañca na hotīti ‘‘bāhusaccenapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayappakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetaso vūpasamakarattā ‘‘uddhaccakukkuccappahānakārī’’ti vuttaṃ, vuddhataṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittāti vuttāti daṭṭhabbaṃ. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena [Pg.88] kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā.

१९. नवव्या सूत्रात 'ध्यानाने किंवा विपश्यनेने शांत झालेल्या चित्ताचे' म्हणजे ध्यानाने किंवा विपश्यनेने अशांतता निर्माण करणाऱ्या क्लेशांचा नाश झाल्यामुळे शांत झालेल्या चित्ताचे. कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) देखील 'केले आणि न केले' याच्या अनुशोचनाच्या (पस्तावाच्या) रूपाने प्रवृत्त होत असल्याने, चित्ताला अशांत बनवण्याच्या बाबतीत औद्धत्याशी (उद्धच्च - चंचलता) समान लक्षण असणारे आहे, म्हणून या दोन्हीच्या प्रहाणाचे (नष्ट करण्याचे) कारण अभिन्न करून सांगितले आहे. बहुश्रुत व्यक्तीला, जो ग्रंथाच्या आणि अर्थाच्या दृष्टीने सूत्रादींचा विचार करतो आणि त्यातच बहुतांश काळ घालवतो, त्याला अर्थवेदादींचा (अर्थ आणि धर्माचा आनंद) लाभ संभवत असल्याने विक्षेप होत नाही. योग्य विधीच्या प्रतिपत्तीने (आचरणाने) आणि योग्य प्राप्तीच्या कार्याच्या प्रवृत्तीने विक्षेप आणि 'केले-न केले' याबद्दलचा पश्चात्ताप होत नाही, म्हणूनच 'बहुश्रुततेने देखील औद्धत्य-कुक्कुच्च नष्ट होते' असे म्हटले आहे. ज्या श्रेष्ठ बहुश्रुततेने औद्धत्य-कुक्कुच्च नष्ट होते, त्याच श्रेष्ठतेने परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे), विनय आणि प्रकृतज्ञता (विनयाचे ज्ञान) यांच्याद्वारेही ते नष्ट होते, असे समजावे. वृद्धांची (ज्येष्ठांची) सेवा केल्याने वृद्धांचे शील प्राप्त होते, जे चित्ताला शांत करणारे असल्याने त्याला 'औद्धत्य-कुक्कुच्च नष्ट करणारे' म्हटले आहे. परंतु, वयाने मोठे असण्याचा विचार न करता, कुक्कुच्च दूर करणारे विनयधर हेच कल्याणमित्र आहेत, असे समजावे. प्रवज्जितांचा विक्षेप बहुधा कुक्कुच्चामुळे होत असतो, म्हणूनच 'कल्प्य-अकल्प्य याविषयी वारंवार विचारणाऱ्या' इत्यादी शब्दांनी विनय नियमांच्या आधारेच परिपृच्छकता इत्यादींचे निर्देश केले आहेत.

20. Dasame bahussutānaṃ dhammasabhāvāvabodhasambhavato vicikicchā anavakāsā evāti āha – ‘‘bāhusaccenapi…pe… vicikicchā pahīyatī’’ti. Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti āha – ‘‘tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassapī’’ti. Ratanattayaguṇāvabodhehi ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādivicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008; vibha. 915) vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha – ‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassapī’’ti. Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti saddheyyavatthuno anuppavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa. Adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ. Saddhāya vā taṃninnapoṇatā adhimutti adhimokkho. Nīvaraṇānaṃ paccayassa ceva paccayaghātassa ca vibhāvitattā vuttaṃ – ‘‘vaṭṭavivaṭṭaṃ kathita’’nti.

२०. दहाव्या सूत्रात बहुश्रुतांना धर्मस्वभावाचा बोध संभवत असल्याने विचिकित्सा (शंका) होण्यास वावच नसतो, म्हणूनच म्हटले आहे – 'बहुश्रुततेने देखील...पे... विचिकित्सा नष्ट होते'. जरी बहुश्रुतता आणि परिपृच्छकता यांमुळे सर्व आठ प्रकारच्या वस्तूंविषयीची विचिकित्सा नष्ट होते, तरीही त्रिरत्नांविषयीची विचिकित्सा ही इतर सर्व विचिकित्सेचे मूळ आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'त्रिरत्नांविषयी वारंवार प्रश्न विचारणाऱ्यालाही'. त्रिरत्नांच्या गुणांच्या बोधामुळे 'शास्त्याविषयी शंका घेतो' इत्यादी विचिकित्सा संभवत नाही. विनयातील प्रकृतज्ञता (विनयाचे ज्ञान) ही 'शिक्षेविषयी (सिक्खा) शंका घेतो' या स्वरूपातील विचिकित्सेचे प्रहाण करते, म्हणूनच म्हटले आहे – 'विनयात वशीभाव (प्रभुत्व) मिळवलेल्यालाही'. 'ओकप्पनीय (दृढ) श्रद्धा नावाच्या अधिमोक्षाचे बाहुल्य असणाऱ्याला' म्हणजे श्रद्धेय वस्तूमध्ये प्रवेश करणाऱ्या श्रद्धा नावाच्या अधिमोक्षाने (निश्चयाने) युक्त असणाऱ्याला. अधिमुच्चन म्हणजे अधिमोक्ष उत्पन्न करणेच होय, असे समजावे. किंवा श्रद्धेमुळे त्याकडे झुकणे, प्रवृत्त होणे म्हणजे अधिमुत्ती किंवा अधिमोक्ष होय. नीवरणांचे कारण आणि कारणाचा नाश स्पष्ट केल्यामुळे 'वट्ट आणि विवट्ट (संसार आणि संसाराचा अंत) सांगितले आहे' असे म्हटले आहे.

Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नीवरणप्रहाणवर्गवर्णन समाप्त झाले.

3. Akammaniyavaggavaṇṇanā

३. अकम्मनीयवग्गवर्णन

21. Tatiyassa paṭhame abhāvitanti samathavipassanābhāvanāvasena na bhāvitaṃ tathā abhāvitattā. Tañhi ‘‘avaḍḍhita’’nti vuccati paṭipakkhābhibhavena paribrūhanābhāvato. Tenāha bhagavā – ‘‘akammaniyaṃ hotī’’ti.

२१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात 'अभावित' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना भावनेच्या रूपाने भावना न केलेले, तसेच भावना न केल्यामुळे. त्यालाच 'अवर्धित' असे म्हटले जाते, कारण प्रतिपक्षाचा पराभव करून त्याची वृद्धी झालेली नसते. म्हणूनच भगवान म्हणाले – 'अकम्मनीय (अकार्यक्षम) होते'.

22. Dutiye vuttavipariyāyena attho veditabbo. Paṭhameti tatiyavaggassa paṭhamasutte. Vaṭṭavasenāti vipākavaṭṭavasena. Tebhūmakavaṭṭanti tebhūmakavipākavaṭṭaṃ. Vaṭṭapaṭilābhāya kammanti vipākavaṭṭassa paṭilābhāya upanissayabhūtaṃ kammaṃ, tassa sahāyabhūtaṃ kilesavaṭṭampi kammaggahaṇeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Vivaṭṭapaṭilābhāya kammanti vivaṭṭādhigamassa upanissayabhūtaṃ kammaṃ. Yaṃ pana carimabhavanibbattakaṃ kammaṃ, taṃ vivaṭṭappaṭilābhāya kammaṃ hoti, na hotīti? Na hoti vaṭṭapādakabhāvato. Carimabhavapaṭisandhi [Pg.89] viya pana vivaṭṭūpanissayoti sakkā viññātuṃ. Na hi kadāci tihetukapaṭisandhiyā vinā visesādhigamo sambhavati. Imesu suttesūti imesu pana paṭhamadutiyasuttesu yathākkamaṃ vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

२२. दुसऱ्या सूत्रात सांगितलेल्याच्या उलट अर्थ समजावा. 'पहिल्या सूत्रात' म्हणजे तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात. 'वट्टच्या वशाने' म्हणजे विपाक-वट्टच्या (विपाकाच्या चक्राच्या) वशाने. 'तेभूमकवट्ट' म्हणजे तिन्ही भूमींमधील विपाक-वट्ट. 'वट्ट प्राप्त करण्यासाठी कर्म' म्हणजे विपाक-वट्ट प्राप्त करण्यासाठी उपनिश्रयभूत (कारणभूत) असलेले कर्म; त्याचे साहाय्यक असणारे क्लेश-वट्ट देखील 'कर्म' या शब्दानेच समाविष्ट केले आहे, असे समजावे. 'विवट्ट प्राप्त करण्यासाठी कर्म' म्हणजे विवट्ट (संसारमुक्ती) प्राप्त करण्यासाठी उपनिश्रयभूत असलेले कर्म. जे कर्म अंतिम जन्माची उत्पत्ती करणारे असते, ते विवट्ट प्राप्त करण्यासाठी कर्म असते की नसते? ते नसते, कारण ते वट्टचे (संसाराचे) आधारभूत असते. परंतु, अंतिम जन्माची प्रतिसंधी ही विवट्टचा उपनिश्रय (कारण) आहे, असे समजता येते. कारण त्रिहेतुक प्रतिसंधीशिवाय कधीही विशेष अधिगमाची (विशिष्ट ज्ञानाची) प्राप्ती संभवत नाही. 'या सूत्रांमध्ये' म्हणजे या पहिल्या आणि दुसऱ्या सूत्रांमध्ये अनुक्रमाने वट्ट आणि विवट्ट (संसार आणि संसारमुक्ती) यांविषयीच सांगितले आहे.

23. Tatiye abhāvitanti ettha bhāvanā nāma samādhibhāvanā. Sā yattha āsaṅkitabbā, taṃ kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittādiabhāvitanti adhippetanti āha – ‘‘devamanussasampattiyo’’tiādi.

२३. तिसऱ्या (सुत्तात) 'अभावितं' (अभावित) येथे 'भावना' म्हणजे समाधी-भावना होय. जिथे तिची शंका घेतली जाऊ शकते, ते कामावचर प्रथम महाकुशल चित्त इत्यादींच्या अभावित असण्याशी संबंधित आहे, असा अभिप्राय व्यक्त करत 'देव-मनुष्य संपत्ती' इत्यादी म्हटले आहे.

24. Catutthe yasmā cittanti vivaṭṭavaseneva uppannacittaṃ adhippetaṃ, tasmā jātijarābyādhimaraṇasokādidukkhassa anibbattanato mahato atthāya saṃvattatīti yojanā veditabbā.

२४. चौथ्या (सुत्तात) ज्या अर्थी 'चित्त' म्हणजे विवट्ट (संसार-निवृत्ती) च्या प्रभावानेच उत्पन्न झालेले चित्त अभिप्रेत आहे, म्हणून जन्म, जरा, व्याधी, मरण, शोक इत्यादी दुःखाची उत्पत्ती न झाल्यामुळे ते 'महान हितासाठी कारणीभूत ठरते', अशी योजना समजावी.

25-26. Pañcamachaṭṭhesu uppannanti avigatuppādādikhaṇattayampi abhāvitaṃ bhāvanārahitaṃ apātubhūtameva paṇḍitasammatassa uppannakiccassa asādhanato yathā ‘‘aputto’’ti. So hi samattho hutvā pitu puttakiccaṃ asādhento aputtoti loke vuccati, evaṃ sampadamidaṃ. Tenāha – ‘‘kasmā’’tiādi. Tesu dhammesūti lokuttarapādakajjhānādīsu. Thero pana matthakappattameva bhāvitaṃ cittaṃ dassento ‘‘maggacittamevā’’ti āha.

२५-२६. पाचव्या आणि सहाव्या (सुत्तांमध्ये) 'उत्पन्न' म्हणजे उत्पत्ती इत्यादी तीन क्षणांचा नाश न झालेल्या अवस्थेतही, ते अभावित, भावनेने रहित आणि अप्रकटच समजावे; कारण पंडितांना संमत असलेल्या उत्पन्न कार्याच्या असिद्धतेमुळे, जसे की 'अपुत्र' (पुत्र नसलेला). कारण तो समर्थ असूनही पित्याचे पुत्रकर्तव्य पार पाडत नसेल, तर त्याला जगात 'अपुत्र' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे हे देखील समजावे. म्हणूनच 'कस्मा' (कशासाठी) इत्यादी म्हटले आहे. 'त्या धर्मांमध्ये' म्हणजे लोकोत्तर भूमीचे आधार असलेल्या ध्यानादींमध्ये. परंतु थेरांनी (स्थविरांनी) सर्वोच्च भावित चित्त दर्शवताना 'मार्गचित्तच' असे म्हटले आहे.

27-28. Sattamaṭṭhamesu punappunaṃ akatanti bhāvanābahulīkāravasena punappunaṃ na kataṃ. Imānipi dveti imesu dvīsu suttesu āgatāni imānipi dve cittāni.

२७-२८. सातव्या आणि आठव्या (सुत्तांमध्ये) 'पुन्हा पुन्हा न केलेले' म्हणजे भावनेच्या बहुलीकरणामुळे (वारंवार सराव न केल्यामुळे) पुन्हा पुन्हा न केलेले. 'हे दोन्ही देखील' म्हणजे या दोन्ही सुत्तांमध्ये आलेली ही दोन्ही चित्ते होत.

29-30. Navame adhivahatīti āneti. Dukkhenāti kicchena. Duppesanatoti dukkhena pesetabbato. Matthakappattaṃ vipassanāsukhaṃ pākatikajjhānasukhato santatarapaṇītataramevāti āha – ‘‘jhānasukhato vipassanāsukha’’nti. Tenāha bhagavā –

२९-३०. नवव्या (सुत्तात) 'अधिवहति' म्हणजे आणते. 'दुःखाने' म्हणजे कष्टाने. 'दुप्पेसनतो' म्हणजे कष्टाने पाठविण्याजोगे असल्यामुळे. सर्वोच्च विपश्यना-सुख हे सामान्य ध्यान-सुखापेक्षा अधिक शांत आणि अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'ध्यान-सुखापेक्षा विपश्यना-सुख' असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

'शून्यागारात (एकांतात) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या आणि सम्यक प्रकारे धर्माची विपश्यना करणाऱ्या भिक्खूला अलौकिक आनंद प्राप्त होतो.'

‘‘Yato [Pg.90] yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);

'जेव्हा जेव्हा तो स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि नाशाचे) मनन करतो, तेव्हा तेव्हा त्याला प्रीती आणि प्रमोद लाभतो. जाणणाऱ्यांसाठी तेच अमृत (अमृतपद) होय.' (धम्मपद ३७४)

Tañhi cittaṃ vissaṭṭhaindavajirasadisaṃ amoghabhāvato.

कारण ते चित्त आपल्या अमोघ स्वभावामुळे सोडलेल्या इंद्रवज्रासारखे असते.

Akammaniyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अकमन्नीयवर्ग-वर्णना समाप्त झाली.

4. Adantavaggavaṇṇanā

४. अदन्तवर्ग-वर्णना

31-36. Catutthassa paṭhame adantanti cittabhāvanāya vinā na dantaṃ. Tenāha – ‘‘satisaṃvararahita’’nti. Catutthe tatiye vuttavipariyāyena attho veditabbo. Pañcamachaṭṭhesu purimasadisoyevāti tatiyacatutthasadiso eva.

३१-३६. चौथ्या (वर्गाच्या) पहिल्या (सुत्तात) 'अदन्तं' (अदंत) म्हणजे चित्त-भावनेशिवाय जे दमन केलेले नाही. म्हणूनच 'सति-संवर रहित' असे म्हटले आहे. चौथ्या आणि तिसऱ्या सुत्तात सांगितलेल्याच्या उलट अर्थ समजावा. पाचव्या आणि सहाव्या सुत्तांमध्ये 'पूर्वीसारखेच' म्हणजे तिसऱ्या आणि चौथ्यासारखेच समजावे.

37-38. Sattamaṭṭhamesu upamā panetthāti yathā paṭhamādīsu adantahatthiassādayo upamābhāvena gahitā, evamettha satthamaṭṭhamesu ‘‘asaṃvutagharadvārādivasena veditabbā’’ti vuttaṃ.

३७-३८. सातव्या आणि आठव्या (सुत्तांमध्ये) 'येथे उपमा' म्हणजे जसे पहिल्या इत्यादी सुत्तांमध्ये अदंत (अदमित) हत्ती, घोडे इत्यादी उपमेच्या रूपाने घेतले आहेत, त्याचप्रमाणे येथे सातव्या आणि आठव्या सुत्तांमध्ये 'असंवरित घराचे दार इत्यादींच्या रूपाने समजावे' असे म्हटले आहे.

39-40. Navamadasamesu catūhipi padehīti adantādīhi catūhi padehi yojetvā navamadasamāni suttāni vuttānīti yojanā.

३९-४०. नवव्या आणि दहाव्या (सुत्तांमध्ये) 'चारही पदांनी' म्हणजे अदंत इत्यादी चार पदांशी जोडून नववे आणि दहावे सुत्त सांगितले आहे, अशी योजना समजावी.

Adantavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अदन्तवर्ग-वर्णना समाप्त झाली.

5. Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā

५. प्रणिहित-अच्छवर्ग-वर्णना

41. Pañcamassa paṭhame upamāva opammaṃ, so eva attho, tasmiṃ opammatthe bodhetabbe nipāto. Seyyathāpīti yathāti attho. Ettha ca tatra bhagavā katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya, pāricchattakopama (a. ni. 7.69) aggikkhandhopamādi (a. ni. 7.72) suttesu viya ca. Katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte (a. ni. 3.101) viya, suvaṇṇakārasattasūriyopamādisuttesu [Pg.91] (a. ni. 7.66) viya ca. Imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento ‘‘seyyathāpi, bhikkhave’’tiādimāhāti potthakesu likhanti, taṃ majjhimaṭṭhakathāya vatthasuttavaṇṇanāya (ma. ni. aṭṭha. 1.70) na sameti. Tattha hi idaṃ vuttaṃ –

४१. पाचव्या (वर्गाच्या) पहिल्या (सुत्तात) उपमा म्हणजेच 'ओपम्मं' (औपम्य), तोच अर्थ आहे; त्या उपमा-अर्थाचा बोध करून देण्यासाठी हा निपात आहे. 'सेय्यथापि' म्हणजे 'जसे की' असा अर्थ आहे. आणि येथे, भगवान काही ठिकाणी अर्थाने उपमेला वेढून दर्शवतात, जसे 'वत्थसुत्त' (वस्त्रसुत्त) मध्ये, आणि पारिच्छत्तकोपम सुत्त किंवा अग्गिक्खन्धोपम सुत्त इत्यादींमध्ये. काही ठिकाणी उपमेने अर्थाला वेढून दर्शवतात, जसे 'लोणम्बिलसुत्त' मध्ये, आणि सुवण्णकार किंवा सत्तसूरियोपम सुत्त इत्यादींमध्ये. परंतु या शालिसूक (साळीच्या टोकाच्या) उपमेमध्ये उपमेने अर्थाला वेढून दर्शवताना 'सेय्यथापि, भिक्खवे' (जसे की, भिक्खूंनो) इत्यादी म्हटले आहे, असे पुस्तकांमध्ये लिहितात; ते मज्झिमनिकाय अट्ठकथेतील 'वत्थसुत्त-वर्णना' शी जुळत नाही. कारण तिथे हे म्हटले आहे -

Seyyathāpi, bhikkhave, vatthanti upamāvacanamevetaṃ. Upamaṃ karonto ca bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti, katthaci paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā pacchā upamaṃ, katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti, katthaci atthena upamaṃ. Tathā hesa ‘‘seyyathāpissu, bhikkhave, dve agārā sadvārā, tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyyā’’ti sakalampi devadūtasuttaṃ (ma. ni. 3.261 ādayo) upamaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento āha. ‘‘Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi, ākāse’’tiādinā pana nayena sakalampi iddhividhaṃ atthaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā upamaṃ dassento āha. ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇapuriso sāratthiko sāragavesī’’tiādinā (ma. ni. 1.314) nayena sakalampi cūḷasāropamasuttaṃ upamāya atthaṃ parivāretvā dassento āha. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko’’tiādinā nayena sakalampi alagaddasuttaṃ (ma. ni. 1.238) mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni atthena upamaṃ parivāretvā dassento āha. Svāyaṃ idha paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassetīti.

'सेय्यथापि, भिक्खवे, वत्थं' (जसे की, भिक्खूंनो, वस्त्र) हे केवळ उपमावाचक वचनच आहे. आणि उपमा देताना भगवान काही ठिकाणी आधी उपमा दर्शवून नंतर अर्थ दर्शवतात, काही ठिकाणी आधी अर्थ दर्शवून नंतर उपमा दर्शवतात, काही ठिकाणी उपमेने अर्थाला वेढून दर्शवतात, तर काही ठिकाणी अर्थाने उपमेला वेढून दर्शवतात. तसेच त्यांनी 'जसे की, भिक्खूंनो, दोन सदार घरे आहेत, तिथे डोळस मनुष्य मध्ये उभा राहून पाहील' अशा प्रकारे संपूर्ण 'देवदूतसुत्त' आधी उपमा दर्शवून नंतर अर्थ स्पष्ट करत सांगितले आहे. 'भिंतीच्या पलीकडे, तटबंदीच्या पलीकडे, पर्वताच्या पलीकडे न अडकता जातो, जसे की आकाशात' इत्यादी पद्धतीने संपूर्ण ऋद्धिविधीचा अर्थ आधी दर्शवून नंतर उपमा दर्शवत सांगितले आहे. 'जसे की, एखादा ब्राह्मण पुरुष जो साराचा अर्थी (इच्छुक) आणि साराचा शोध घेणारा आहे' इत्यादी पद्धतीने संपूर्ण 'चूळसारोपमसुत्त' उपमेने अर्थाला वेढून दर्शवत सांगितले आहे. 'येथे, भिक्खूंनो, काही कुलपुत्र धर्माचा अभ्यास करतात, सुत्त... पे... जसे की, भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य जो सापाचा शोध घेणारा आहे' इत्यादी पद्धतीने संपूर्ण 'अलगद्दसुत्त', 'महासारोपमसुत्त' इत्यादी सुत्ते अर्थाने उपमेला वेढून दर्शवत सांगितले आहेत. तोच हा प्रकार येथे आधी उपमा दर्शवून नंतर अर्थ दर्शवतो.

Ettha hi cūḷasāropamādīsu (ma. ni. 1.312) paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ upameyyatthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā dassetīti vutto. Alagaddūpamasuttādīsu pana atthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā puna atthaṃ vadanto atthena upamaṃ parivāretvā dassetīti vutto. Tenevettha līnatthappakāsiniyaṃ vuttaṃ – ‘‘upameyyatthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā [Pg.92] dassetī’’ti vutto. Atthena upamaṃ parivāretvāti etthāpi eseva nayoti. Idha pana katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti. ‘‘Vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti vuttaṃ. Tattha vatthasutte tāva ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ, tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya. Yadi nīlakāya, yadi pītakāya, yadi lohitakāya, yadi mañjiṭṭhakāya, durattavaṇṇamevassa aparisuddhavaṇṇamevassa. Taṃ kissa hetu? Aparisuddhattā, bhikkhave, vatthassa. Evameva kho, bhikkhave, citte saṃkiliṭṭhe duggati pāṭikaṅkhā’’tiādinā (ma. ni. 1.70) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā upameyyattho vutto, na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto. Yena katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti. Vatthasutte viyāti vadeyya.

येथे 'चूळसारोपम सुत्त' इत्यादींमध्ये (म. नि. १.३१२) प्रथम उपमा सांगून, त्यानंतर उपमेय अर्थ सांगून, पुन्हा उपमा सांगताना 'उपमेने अर्थाला वेढून दाखवणे' असे म्हटले आहे. परंतु 'अलगद्दूपम सुत्त' इत्यादींमध्ये प्रथम अर्थ सांगून, त्यानंतर उपमा सांगून, पुन्हा अर्थ सांगताना 'अर्थाने उपमेला वेढून दाखवणे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच येथे 'लीनत्थप्पकासिनी' मध्ये म्हटले आहे – 'प्रथम उपमेय अर्थ सांगून, त्यानंतर अर्थ सांगून, पुन्हा उपमा सांगताना उपमेने अर्थाला वेढून दाखवणे असे म्हटले आहे.' 'अर्थाने उपमेला वेढून' यामध्येही हाच नियम आहे. परंतु येथे काही ठिकाणी अर्थाने उपमेला वेढून दाखवले आहे. 'वत्थसुत्ताप्रमाणे आणि पारिच्छत्तकोपम सुत्त, अग्गिक्खन्धोपम सुत्त इत्यादींप्रमाणे' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये वत्थसुत्तात तर 'भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादे वस्त्र मळलेले आणि डागाळलेले असेल, आणि धोबी त्याला ज्या ज्या रंगात बुडवेल – मग तो निळा असो, पिवळा असो, लाल असो किंवा मंजिष्ठा असो – त्याचा रंग वाईटच दिसेल, तो अशुद्धच दिसेल. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, वस्त्र अशुद्ध असल्यामुळे. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, चित्त मळलेले (क्लिष्ट) असताना दुर्गतीचीच अपेक्षा असते' इत्यादींद्वारे (म. नि. १.७०) प्रथम उपमा दाखवून नंतर उपमेय अर्थ सांगितला आहे, परंतु प्रथम अर्थ सांगून त्यानंतर उपमा दाखवून पुन्हा अर्थ सांगितलेला नाही. ज्याद्वारे काही ठिकाणी अर्थाने उपमेला वेढून दाखवले आहे. 'वत्थसुत्ताप्रमाणे' असे म्हणावे.

Tathā pāricchattakopamepi ‘‘yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā, tasmiṃ samaye honti paṇḍupalāso dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva dāni pannapalāso bhavissati…pe… evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye ariyasāvako agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya ceteti. Paṇḍupalāso, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hotī’’tiādinā (a. ni. 7.69) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto. Aggikkhandhopame ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtanti. Evaṃ, bhanteti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, yaṃ khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā’’tiādinā (a. ni. 7.72) paṭhamaṃ upamaṃyeva dassetvā pacchā attho vutto, na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto, tasmā ‘‘katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti na vattabbaṃ.

त्याचप्रमाणे 'पारिच्छत्तकोपम सुत्ता'तही – 'भिक्खूहो, ज्या वेळी तावतिंस देवांचा पारिच्छत्तक कोविळार पिवळ्या पानांचा (पांडुपलास) होतो, त्या वेळी तावतिंस देव आनंदित होतात की, आता पारिच्छत्तक कोविळार पिवळ्या पानांचा झाला आहे, आता लवकरच त्याची पाने गळतील... पे... त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, ज्या वेळी आर्यश्रावक घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या घेण्याचा विचार करतो, भिक्खूहो, त्या वेळी तो आर्यश्रावक पिवळ्या पानांसारखा असतो' इत्यादींद्वारे (अ. नि. ७.६९) प्रथम उपमा दाखवून नंतर अर्थ सांगितला आहे. 'अग्गिक्खन्धोपम सुत्ता'त – 'भिक्खूहो, तुम्हाला तो पेटलेला, प्रज्वलित झालेला, धगधगणारा मोठा अग्नीचा लोळ दिसतो का? होय, भन्ते! भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते, कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे – त्या पेटलेल्या, प्रज्वलित झालेल्या, धगधगणाऱ्या मोठ्या अग्नीच्या लोळाला आलिंगन देऊन बसणे किंवा झोपणे, की मऊ आणि सुकुमार हातपाय असलेल्या क्षत्रियकन्येला, ब्राह्मणकन्येला किंवा गृहपतीकन्येला आलिंगन देऊन बसणे किंवा झोपणे?' इत्यादींद्वारे (अ. नि. ७.७२) प्रथम उपमाच दाखवून नंतर अर्थ सांगितला आहे, परंतु प्रथम अर्थ सांगून त्यानंतर उपमा दाखवून पुन्हा अर्थ सांगितलेला नाही. म्हणून 'काही ठिकाणी अर्थाने उपमेला वेढून दाखवले आहे, जसे वत्थसुत्तात आणि पारिच्छत्तकोपम सुत्त, अग्गिक्खन्धोपम सुत्त इत्यादींमध्ये' असे म्हणणे योग्य नाही.

Keci [Pg.93] panettha evaṃ vaṇṇayanti ‘‘atthaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā ca upamaṃ dassento atthena upamaṃ parivāretvā dasseti nāma, upamaṃ pana paṭhamaṃ vatvā pacchā atthaṃ dassento upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti nāma, tadubhayassapi āgataṭṭhānaṃ nidassento ‘vatthasutte viyā’tiādimāhā’’ti. Tampi ‘‘katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti vattabbaṃ, evañca vuccamāne ‘‘katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte viyā’’ti visuṃ na vattabbaṃ ‘‘aggikkhandhopamādisutte viyā’’ti ettha ādisaddeneva saṅgahitattā. Loṇambilasuttepi hi –

परंतु येथे काही जण असे वर्णन करतात – 'प्रथम अर्थ सांगून आणि नंतर उपमा दाखवण्याला अर्थाने उपमेला वेढून दाखवणे असे म्हणतात, तर प्रथम उपमा सांगून नंतर अर्थ दाखवण्याला उपमेने अर्थाला वेढून दाखवणे असे म्हणतात. या दोन्हीच्या उत्पत्तीचे स्थान दाखवताना त्यांनी 'वत्थसुत्ताप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे.' ते देखील 'काही ठिकाणी अर्थाने उपमेला वेढून दाखवले आहे, जसे वत्थसुत्तात आणि पारिच्छत्तकोपम सुत्त, अग्गिक्खन्धोपम सुत्त इत्यादींमध्ये' असे म्हणावे लागेल. आणि असे म्हटले असता, 'काही ठिकाणी उपमेने अर्थाला वेढून दाखवले आहे, जसे लोणम्बिल सुत्तात' असे स्वतंत्रपणे म्हणण्याची गरज नाही, कारण 'अग्गिक्खन्धोपम सुत्त इत्यादींमध्ये' यातील 'इत्यादी' (आदि) शब्दानेच त्याचा समावेश होतो. कारण लोणम्बिल सुत्तातही –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi.

'भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल आचारी राजाची किंवा राजमहामात्राची विविध प्रकारच्या सूप (आमटी) द्वारे सेवा करतो – ज्या आंबट, कडू, तिखट, गोड, खारट, अळणी, मिठाच्या आणि विनामिठाच्या असतात.'

‘‘Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattassa nimittaṃ uggaṇhāti ‘idaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati, imassa vā abhiharati, imassa vā bahuṃ gaṇhāti, imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati. Ambilaggaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati, ambilaggassa vā abhiharati, ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti, ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati…pe… aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa, lābhī vetanassa, lābhī abhihārānaṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattanimittaṃ uggaṇhāti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati…pe… vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati, upakkilesā pahīyanti, so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti.

'भिक्खूहो, तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल आचारी आपल्या मालकाच्या आवडीचे लक्षण (निमित्त) समजून घेतो की, "आज माझ्या मालकाला हे अन्न आणि सूप आवडते आहे, किंवा तो हे वाढून घेत आहे, किंवा हे जास्त प्रमाणात घेत आहे, किंवा याची प्रशंसा करत आहे. किंवा आज माझ्या मालकाला आंबट अन्न आणि सूप आवडते आहे, किंवा तो आंबट वाढून घेत आहे, किंवा आंबट जास्त प्रमाणात घेत आहे, किंवा आंबटची प्रशंसा करत आहे... पे... किंवा विनामिठाच्या (अळणी) अन्नाची प्रशंसा करत आहे." भिक्खूहो, तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल आचारी वस्त्र मिळवणारा, वेतन मिळवणारा आणि भेटवस्तू मिळवणारा होतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल आचारी आपल्या मालकाच्या आवडीचे लक्षण समजून घेतो. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, येथे एखादा चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल भिक्खू कायेमध्ये कायानुपस्सना करत विहरतो... पे... वेदनांमध्ये... पे... चित्तामध्ये... पे... धम्मांमध्ये धम्मानुपस्सना करत विहरतो – जो उद्योगी (आतापी), संप्रजन्ययुक्त (सम्पजानो) आणि स्मृतिमान (सतिमा) होऊन, लोकात अभिज्झा (लोभ) आणि डोमनस्स (दौर्मनस्य) नष्ट करून विहरतो. धम्मांमध्ये धम्मानुपस्सना करत विहरणाऱ्या त्याचे चित्त समाधीत होते, उपक्किलेस (मळाचे विकार) नष्ट होतात, आणि तो त्या लक्षणाला (निमित्ताला) ग्रहण करतो.'

‘‘Sa [Pg.94] kho, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭheva dhamme sukhavihārānaṃ, lābhī hoti satisampajaññassa. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti (saṃ. ni. 5.374) –

'भिक्खूहो, तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल भिक्खू याच जन्मात (दृष्टधर्मात) सुखविहाराचा लाभ घेणारा होतो, आणि स्मृति-संप्रजन्याचा (सति-सम्पजञ्ञ) लाभ घेणारा होतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल भिक्खू आपल्या स्वतःच्या चित्ताचे लक्षण (निमित्त) समजून घेतो.' (सं. नि. ५.३७४) –

Evaṃ paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto. ‘‘Suvaṇṇakārasūriyopamādisuttesu viya cā’’ti idañca udāharaṇamattena saṅgahaṃ gacchati suvaṇṇakārasuttādīsu paṭhamaṃ upamāya adassitattā. Etesu hi suvaṇṇakāropamasutte (a. ni. 3.103) tāva –

अशा प्रकारे प्रथम उपमा दाखवून नंतर अर्थ सांगितला आहे. 'सुवर्णकार आणि सूर्य यांच्या उपमेसारख्या सूत्तांमध्ये' हे केवळ उदाहरणादाखल समाविष्ट केले गेले आहे, कारण सुवर्णकार सूत्त इत्यादींमध्ये प्रथम उपमा दाखवलेली नाही. कारण यांपैकी सुवर्णकारोपम सूत्तात (अं. नि. ३.१०३) प्रथम तर -

‘‘Adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni, kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ…pe… paggahanimittaṃ…pe… upekkhānimittaṃ manasi karoti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya.

भिक्खूहो, अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने वेळोवेळी तीन निमित्तांचे मनन केले पाहिजे. वेळोवेळी समाधिनिमित्ताचे मनन केले पाहिजे, वेळोवेळी प्रग्गहनिमित्ताचे (प्रयत्ननिमित्ताचे) मनन केले पाहिजे, आणि वेळोवेळी उपेक्षानिमित्ताचे मनन केले पाहिजे. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने केवळ समाधिनिमित्ताचेच मनन केले, तर ते चित्त आळसाकडे वळण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने केवळ प्रग्गहनिमित्ताचेच मनन केले, तर ते चित्त उद्धच्चाकडे (चंचलतेकडे) वळण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने केवळ उपेक्षानिमित्ताचेच मनन केले, तर ते चित्त आसवांच्या क्षयासाठी चांगल्या प्रकारे समाधीत स्थिर होऊ शकणार नाही. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू वेळोवेळी समाधिनिमित्त...पे... प्रग्गहनिमित्त...पे... उपेक्षानिमित्त मनात आणतो, तेव्हा ते चित्त मृदू, कर्मक्षम, पभस्सर (तेजस्वी) आणि अभंगुर होते, आणि आसवांच्या क्षयासाठी चांगल्या प्रकारे समाधीत स्थिर होते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyya, ukkāmukhaṃ ālimpitvā saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya, ukkāmukhe pakkhipitvā kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ [Pg.95] daheyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāpeyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya. Yato ca kho, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati, taṃ hoti jātarūpaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati, yadi paṭṭikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakena yadi suvaṇṇamālāya, tañcassa atthaṃ anubhoti.

भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा सुवर्णकार किंवा सुवर्णकाराचा शिष्य भट्टी तयार करतो, भट्टी तयार करून भट्टीचे तोंड लिंपतो, भट्टीचे तोंड लिंपून सांडशीने सोने पकडून भट्टीच्या तोंडात टाकतो, भट्टीच्या तोंडात टाकून वेळोवेळी फुंकणीने फुंकतो, वेळोवेळी पाणी शिंपडतो आणि वेळोवेळी पाहत राहतो. भिक्खूहो, जर त्या सुवर्णकाराने किंवा त्याच्या शिष्याने त्या सोन्याला केवळ फुंकतच राहिले, तर ते सोने जळून जाण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर त्या सुवर्णकाराने किंवा त्याच्या शिष्याने त्या सोन्यावर केवळ पाणीच शिंपडत राहिले, तर ते सोने विझून (थंड होऊन) जाण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर त्या सुवर्णकाराने किंवा त्याच्या शिष्याने त्या सोन्याकडे केवळ पाहतच राहिले, तर ते सोने चांगल्या प्रकारे पक्व (शुद्ध) होणार नाही. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा तो सुवर्णकार किंवा त्याचा शिष्य त्या सोन्याला वेळोवेळी फुंकतो, वेळोवेळी पाणी शिंपडतो आणि वेळोवेळी पाहत राहतो, तेव्हा ते सोने मृदू, घडवण्यास योग्य, पभस्सर (तेजस्वी) आणि अभंगुर होते, आणि कामासाठी चांगल्या प्रकारे योग्य बनते. मग त्याला ज्या ज्या प्रकारचा दागिना बनवायचा असेल, मग तो पट्टा असो, कुंडल असो, कंठा असो किंवा सोन्याची माळ असो, तो त्या त्या रूपाने त्याचा उद्देश साध्य करतो.

‘‘Evameva kho, bhikkhave, adhicittamanuyuttena bhikkhu…pe… sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.103) –

भिक्खूहो, याचप्रमाणे अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूचे...पे... चित्त आसवांच्या क्षयासाठी चांगल्या प्रकारे समाधीत स्थिर होते. आणि तो ज्या ज्या अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) द्वारे साक्षात्कृत करण्यायोग्य धर्माच्या साक्षात्कारासाठी आपले चित्त वळवतो, योग्य कारण असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो." (अं. नि. ३.१०३) -

Evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadatantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto.

अशा प्रकारे प्रथम अर्थ दाखवून, त्यानंतर उपमा सांगून पुन्हा अर्थ, अशा प्रकारे प्रथम अर्थ दाखवून, त्यानंतर उपमा सांगून पुन्हा अर्थ सांगितला आहे.

Sattasūriyopame ca –

आणि सप्तसूर्योपम सूत्तात -

‘‘Aniccā, bhikkhave, saṅkhārā, adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā, anassāsikā, bhikkhave, saṅkhārā, yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccituṃ. Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsītiyojanasahassāni āyāmena, caturāsītiyojanasahassāni vitthārena, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamudde ajjhogāḷho, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamuddā accuggato. Hoti so kho, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassati, deve [Pg.96] kho pana, bhikkhave, avassante ye kecime bījagāmabhūtagāmā osadhitiṇavanappatayo, te ussussanti visussanti na bhavanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā, evaṃ adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādinā (a. ni. 7.66) –

भिक्खूहो, सर्व संस्कार अनित्य आहेत; भिक्खूहो, सर्व संस्कार अध्रुव आहेत; भिक्खूहो, सर्व संस्कार अनाश्वासक आहेत. भिक्खूहो, सर्व संस्कारांविषयी विरक्त होणे, वैराग्य प्राप्त करणे आणि त्यांच्यापासून मुक्त होणे हेच योग्य आहे. भिक्खूहो, पर्वतांचा राजा सिनेरू लांबीने चौऱ्याऐंशी हजार योजने आहे, रुंदीने चौऱ्याऐंशी हजार योजने आहे, चौऱ्याऐंशी हजार योजने महासागरात बुडालेला आहे, आणि चौऱ्याऐंशी हजार योजने महासागराच्या वर आलेला आहे. भिक्खूहो, असा काळ येतो, जेव्हा दीर्घ काळानंतर अनेक वर्षे, अनेक शतके, अनेक सहस्र वर्षे, अनेक लक्ष वर्षे पाऊस पडत नाही. भिक्खूहो, पाऊस न पडल्यामुळे जे काही बीजसमूह, वनस्पतीसमूह, औषधी वनस्पती, गवत आणि मोठे वृक्ष आहेत, ते सुकतात, पूर्णपणे वाळून जातात आणि नष्ट होतात. भिक्खूहो, अशा प्रकारे संस्कार अनित्य आहेत, अशा प्रकारे संस्कार अध्रुव आहेत" इत्यादी (अं. नि. ७.६६) -

Paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto. Atha vā ‘‘sūriyassa, bhikkhave, udayato etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ, yadidaṃ aruṇuggaṃ. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhuno ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa uppādāya etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ, yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti yadetaṃ saṃyuttanikāye (saṃ. ni. 5.49) āgataṃ, taṃ idha sūriyopamasuttanti adhippetaṃ siyā. Tampi ‘‘katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dassetī’’ti iminā na sameti paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ dassetvā puna upamāya avuttattā. Paṭhamameva hi tattha upamā dassitā, ‘‘imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento seyyathāpi, bhikkhaveti ādimāhā’’ti. Idampi vacanamasaṅgahitaṃ vatthasuttassa imassa ca visesābhāvato. Ubhayatthāpi hi paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto, tasmā evamettha pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘tatra bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti vatthasutte viya pāricchattakopama- (a. ni. 7.69) aggikkhandhopamādisuttesu (a. ni. 7.72) viya ca, katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti suvaṇṇakārasattasūriyopamādisuttesu (a. ni. 7.66) viya, imasmiṃ pana sālisūkopame paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento seyyathāpi, bhikkhaveti ādimāhā’’ti. Aññathā majjhimaṭṭhakathāya virujjhati. Idhāpi ca pubbenāparaṃ na sameti. Majjhimaṭṭhakathāya vuttanayeneva vā idhāpi pāṭho gahetabbo.

प्रथम अर्थ दाखवून त्यानंतर उपमा सांगून पुन्हा अर्थ सांगितला आहे. अथवा, 'भिक्खूहो, सूर्याच्या उदयाचे हे पूर्वरूप आहे, हे पूर्वचिन्ह आहे, म्हणजेच अरुणोदय. तसेच, भिक्खूहो, भिक्खूच्या आर्य अष्टांगिक मार्गाच्या उत्पत्तीसाठी हे पूर्वरूप आहे, हे पूर्वचिन्ह आहे, म्हणजेच कल्याणमित्रता' हे जे संयुत्तनिकायात (सं. नि. ५.४९) आले आहे, ते येथे 'सूर्योपमसुत्त' अभिप्रेत असावे. ते देखील 'काही ठिकाणी उपमेने अर्थ वेढून दाखवतो' याच्याशी जुळत नाही, कारण प्रथम उपमा सांगून त्यानंतर अर्थ दाखवून पुन्हा उपमा सांगितलेली नाही. तेथे प्रथमच उपमा दाखवली आहे, 'परंतु या शालिसूक उपमेत उपमेने अर्थ वेढून दाखवताना 'जसे की, भिक्खूहो' इत्यादी म्हणाले आहेत.' हे वचन देखील असंग्रहित (अयोग्य) आहे, कारण वत्थसुत्त आणि यात काही विशेष फरक नाही. दोन्ही ठिकाणी प्रथम उपमा दाखवून नंतर अर्थ सांगितला आहे, म्हणून येथे असा पाठ असावा - 'तेथे भगवान काही ठिकाणी प्रथमच उपमा दाखवून नंतर अर्थ दाखवतात, जसे वत्थसुत्तात आणि पारिच्छत्तकोपमसुत्त (अं. नि. ७.६९) व अग्गिक्खन्धोपमसुत्त (अं. नि. ७.७२) इत्यादींमध्ये; काही ठिकाणी अर्थाने उपमेला वेढून दाखवतात, जसे सुवण्णकारसुत्त आणि सत्तसूरियोपमसुत्त (अं. नि. ७.६६) इत्यादींमध्ये; परंतु या शालिसूक उपमेत प्रथम उपमा दाखवून नंतर अर्थ दाखवताना 'जसे की, भिक्खूहो' इत्यादी म्हणाले आहेत.' अन्यथा मज्झिमअट्ठकथेशी विरोध होईल. आणि येथेही पूर्व-पर संबंध जुळत नाही. किंवा मज्झिमअट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच येथेही पाठ ग्रहण करावा.

Kaṇasadiso sāliphalassa tuṇḍe uppajjanakavālo sālisūkaṃ, tathā yavasūkaṃ. Sūkassa tanukabhāvato bhedavato bhedo nātimahā hotīti āha – ‘‘bhindissati, chaviṃ chindissatīti attho’’ti. Yathā micchāṭhapitasālisūkādi akkantampi hatthādiṃ na bhindati bhindituṃ ayoggabhāvena ṭhitattā, evaṃ ācayagāmicittaṃ avijjaṃ na bhindati bhindituṃ [Pg.97] ayoggabhāvena uppannattāti imamatthaṃ dasseti ‘‘micchāṭhapitenā’’tiādinā. Aṭṭhasu ṭhānesūti ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā vuttesu dukkhādīsu catūsu saccesu pubbantādīsu catūsu cāti aṭṭhasu ṭhānesu. Ghanabahalanti cirakālaparibhāvanāya ativiya bahalaṃ. Mahāvisayatāya mahāpaṭipakkhatāya bahuparivāratāya bahudukkhatāya ca mahatī avijjāti mahāavijjā. Taṃ mahāavijjaṃ. Mahāsaddo hi bahubhāvatthopi hoti ‘‘mahājano’’tiādīsu viya. Taṇhāvānato nikkhantabhāvenāti tattha taṇhāya abhāvameva vadati.

कणासारखा (कोंड्यासारखा) शालिफलाच्या (तांदळाच्या दाण्याच्या) टोकावर उत्पन्न होणारा बारीक केस म्हणजे 'शालिसूक' (तांदळाचे टोक), तसेच 'यवसूक' (जवाचे टोक). सूक (टोक) अत्यंत बारीक असल्यामुळे भेदकाचा भेद फार मोठा नसतो, म्हणून म्हटले आहे - 'भेद करील, त्वचेला छेद करील असा अर्थ आहे.' ज्याप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने ठेवलेले शालिसूक इत्यादी पायाखाली तुडवले तरी हाताला इत्यादींना भेदत नाही, कारण ते भेदण्यास अयोग्य स्थितीत असते; त्याचप्रमाणे आचयगामी चित्त (संसार वाढवणारे चित्त) अविद्येचा भेद करत नाही, कारण ते भेदण्यास अयोग्य स्वरूपात उत्पन्न झालेले असते, हा अर्थ 'मिच्छाठपितेन' (चुकीच्या पद्धतीने ठेवलेल्याने) इत्यादींद्वारे दाखवला आहे. 'आठ स्थानांमध्ये' म्हणजे 'dukkhe aññāṇaṃ' (दुःखाविषयी अज्ञान) इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या दुःखादी चार आर्या सत्यांमध्ये आणि पूर्वान्त (भूतकाळ) इत्यादी चार स्थानांमध्ये, अशा आठ स्थानांमध्ये. 'घनबहल' म्हणजे दीर्घकाळ जोपासल्यामुळे अत्यंत दाट (घट्ट). महाविषयत्वामुळे, महाप्रतिपक्षत्वामुळे, बहुपरिवारत्वामुळे आणि बहुदुःखत्वामुळे अविद्या मोठी आहे म्हणून 'महाअविद्या'. त्या महाअविद्येला. कारण 'महा' हा शब्द 'महाजन' इत्यादींप्रमाणे बहुत्वाच्या अर्थातही वापरला जातो. 'तण्हावान' (तृष्णारूपी विणकाम) मधून बाहेर पडल्यामुळे, म्हणजेच तेथे तृष्णेचा अभावच दर्शवतो.

42. Dutiye pādeneva avamaddite akkantanti vuccamāne hatthena avamadditaṃ akkantaṃ viya akkantanti ruḷhī hesāti āha – ‘‘akkantanteva vutta’’nti. Ariyavohāroti ariyadesavāsīnaṃ vohāro. Mahantaṃ aggahetvā appamattakasseva gahaṇe payojanaṃ dassetuṃ – ‘‘kasmā panā’’tiādi āraddhaṃ. Tena ‘‘vivaṭṭūpanissayakusalaṃ nāma yoniso uppāditaṃ appaka’’nti na cintetabbaṃ, anukkamena laddhapaccayaṃ hutvā vaḍḍhamānaṃ khuddakanadī viya pakkhandamahoghā samuddaṃ, anukkamena nibbānamahāsamuddameva purisaṃ pāpetīti dīpeti. Paccekabodhiṃ buddhabhūminti ca paccatte upayogavacanaṃ. Vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti yathākkamena vuttaṃ.

४२. दुसऱ्या गाथेत 'पादानेच तुडवलेले' असे म्हणताना, हाताने तुडवलेले देखील तुडवल्यासारखेच असते, ही रूढी आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अक्कन्तं (तुडवलेले) असेच म्हटले आहे.' 'आर्यवोहार' म्हणजे आर्य देशातील रहिवाशांची भाषा (व्यवहार). मोठ्या गोष्टीचे ग्रहण न करता अगदी अल्प गोष्टीचेच ग्रहण करण्यामागील प्रयोजन दाखवण्यासाठी - 'कस्मा पना' (पण का?) इत्यादी सुरू केले आहे. त्याद्वारे 'विवट्टूपनिस्सयकुसल (संसारमुक्तीला पोषक असणारे कुशल कर्म) योनिमनसिकाराने उत्पन्न केलेले थोडेच असते' असा विचार करू नये; कारण अनुक्रमाने प्रत्यय (कारण) मिळवून वाढत जाणारे ते, लहान नदीच्या महापुरातून समुद्रात जाणाऱ्या प्रवाहाप्रमाणे, मनुष्याला अनुक्रमाने निर्वाणरूपी महासमुद्रातच पोहोचवते, हे स्पष्ट केले आहे. 'पच्चेकबोधिं' (प्रत्येकबोधीला) आणि 'बुद्धभूमिं' (बुद्धभूमीला) हे द्वितीया विभक्तीचे शब्द आहेत. 'वट्टविवट्टं' (संसार आणि संसारमुक्ती) सांगितले आहे, म्हणजे अनुक्रमाने सांगितले आहे.

43. Tatiye dosena paduṭṭhacittanti sampayuttadhammānaṃ, yasmiṃ santāne uppajjati, tassa ca dūsanena visasaṃsaṭṭhapūtimuttasadisena dosena padūsitacittaṃ. Attano cittenāti attano cetopariyañāṇena sabbaññutaññāṇena vā sahitena cittena. Paricchinditvāti ñāṇena paricchinditvā. Iṭṭhākārena etīti ayo, sukhaṃ. Sabbaso apeto ayo etassa, etasmāti vā apāyo, kāyikassa cetasikassa ca dukkhassa gati pavattiṭṭhānanti duggati, kāraṇāvasena vividhaṃ vikārena ca nipātiyanti etthāti vinipāto, appakopi natthi ayo sukhaṃ etthāti nirayoti evamettha attho veditabbo.

४३. तिसऱ्या गाथेत 'दोषाने दूषित झालेले चित्त' म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांचे (सहगामी मानसिक घटकांचे) आणि ज्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) ते उत्पन्न होते, त्याचे विषयुक्त सडलेल्या गोमूत्रासारख्या दोषाने दूषित झालेले चित्त. 'स्वतःच्या चित्ताने' म्हणजे स्वतःच्या चेतोपरियज्ञानाने किंवा सर्वज्ञताज्ञानाने युक्त असलेल्या चित्ताने. 'परिच्छिन्दित्वा' म्हणजे ज्ञानाने निश्चित करून (मर्यादित करून). इष्ट रूपाने प्राप्त होते तो 'अय' म्हणजे सुख. ज्याच्यापासून सुख पूर्णपणे निघून गेले आहे तो 'अपाय'; कायिक आणि चैतसिक दुःखाची गती किंवा प्रवृत्तीचे स्थान म्हणजे 'दुग्गति' (दुर्गती); कारणांच्या वशतेने विविध प्रकारे आणि विकाराने जेथे पडतात तो 'विनिपात'; जेथे थोडेही सुख (अय) नसते तो 'निरय' (नरक) - अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घ्यावा.

44. Catutthe saddhāpasādena pasannanti saddhāsaṅkhātena pasādena pasannaṃ, na indriyānaṃ avippasannatāya. Sukhassa gatinti sukhassa pavattiṭṭhānaṃ. Sukhamevettha gacchanti, na dukkhanti vā sugati. Manāpiyarūpāditāya saha aggehīti saggaṃ, lokaṃ.

४४. चौथ्या गाथेत 'श्रद्धाप्रसादाने प्रसन्न' म्हणजे श्रद्धा नावाच्या प्रसादाने प्रसन्न झालेले, इंद्रियांच्या अप्रसन्नतेने नव्हे. 'सुखाची गती' म्हणजे सुखाच्या प्रवृत्तीचे स्थान. जेथे केवळ सुखाप्रतच जातात, दुःखाप्रत नाही, ती 'सुगति' (सुगती). मनपसंत रूप इत्यादींनी युक्त आणि श्रेष्ठ असल्यामुळे 'सग्ग' (स्वर्ग) लोक.

45. Pañcame [Pg.98] pariḷāhavūpasamakaro rahado etthāti rahado, udakapuṇṇo rahado udakarahado. Udakaṃ dahati dhāretīti udakadaho. Āviloti kalalabahulatāya ākulo. Tenāha – ‘‘avippasanno’’ti. Luḷitoti vātena āloḷito. Tenāha – ‘‘aparisaṇṭhito’’ti. Vātābhighātena vīcitaraṅgamalasamākulatāya hi parito na saṇṭhito vā aparisaṇṭhito. Vātābhighātena udakassa ca appabhāvena kalalībhūto kaddamabhāvappattoti āha – ‘‘kaddamībhūto’’ti. Sippiyo muttasippiādayo. Sambukā saṅkhasalākavisesā. Carantampi tiṭṭhantampīti yathālābhavacanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Tameva hi yathālābhavacanataṃ dassetuṃ – ‘‘etthā’’tiādi āraddhaṃ.

४५. पाचव्या गाथेत 'दाह शांत करणारा डोह जेथे आहे तो' डोह; पाण्याने भरलेला डोह म्हणजे 'उदकरहद' (पाण्याचा डोह). पाणी धारण करतो तो 'उदकदाह'. 'आविलो' म्हणजे चिखलाच्या अतिरेकामुळे गढूळ. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अविप्पसन्नो' (अप्रसन्न/गढूळ). 'लुळितो' म्हणजे वाऱ्याने ढवळलेला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अपरिसण्ठितो' (अस्थिर). वाऱ्याच्या आघातामुळे लाटा, तरंग आणि कचऱ्याने युक्त असल्यामुळे जो सर्व बाजूंनी स्थिर नाही तो 'अपरिसण्ठितो'. वाऱ्याच्या आघातामुळे आणि पाण्याच्या कमतरतेमुळे चिखलमय झालेला, कर्दमावस्थेला प्राप्त झालेला, म्हणून म्हटले आहे - 'कद्दमीभूतो' (चिखलमय झालेला). 'सिप्पियो' म्हणजे शिंपले, मोती देणारे शिंपले इत्यादी. 'सम्बुका' म्हणजे शंख आणि गोगलगाईचे प्रकार. 'फिरताना किंवा थांबताना देखील' हे जसे उपलब्ध असेल तसे सांगणारे वचन समजावे. तीच उपलब्धता दर्शवण्यासाठी - 'एत्थ' (येथे) इत्यादी सुरू केले आहे.

Pariyonaddhenāti paṭicchāditena. Tayidaṃ kāraṇena āvilabhāvassa dassanaṃ. Diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve bhavo diṭṭhadhammiko, so pana lokiyopi hoti lokuttaropīti āha – ‘‘lokiyalokuttaramissako’’ti. Pecca samparetabbato samparāyo, paraloko. Tenāha – ‘‘so hi parattha atthoti parattho’’ti. Iti dvidhāpi sakasantatipariyāpanno eva gahitoti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ – ‘‘apicā’’tiādimāha. Ayanti kusalakammapathasaṅkhāto dasavidho dhammo. Satthantarakappāvasāneti idaṃ tassa āsannabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa kassaci antarakappassāvasāneti veditabbaṃ. Ariyānaṃ yuttanti ariyānaṃ ariyabhāvāya yuttaṃ, tato eva ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ. Ñāṇameva ñeyyassa paccakkhakaraṇaṭṭhena dassananti āha – ‘‘ñāṇameva hī’’tiādi. Kiṃ pana tanti āha – ‘‘dibbacakkhū’’tiādi.

परियोनद्धेन म्हणजे झाकलेले. हे गढूळपणाच्या कारणाचे दर्शन आहे. या वर्तमान जन्मात (दृष्टधर्मात) होणारा भव म्हणजे 'दिट्ठधम्मिक' (ऐहिक) होय. तो लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही प्रकारचा असतो, म्हणून 'लौकिक-लोकोत्तर-मिश्रक' असे म्हटले आहे. मृत्यूनंतर जाण्यायोग्य असल्यामुळे 'साम्पराय' म्हणजे परलोक होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तो परलोकात हितकारक असल्यामुळे परत्थ (परार्थ) आहे.' अशा प्रकारे दोन्ही प्रकारे स्वतःच्या संततीशी (चित्त-परंपरेशी) संबंधित असलेलाच घेतला आहे, म्हणून दुसऱ्याचाही संग्रह करून दाखवण्यासाठी 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. 'अयं' (हा) म्हणजे कुशलकर्मपथ संज्ञेचा दहा प्रकारचा धम्म होय. 'सत्थन्तरकप्पावसाने' (शस्त्रांतरकल्पाच्या शेवटी) हे त्याच्या जवळ असण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कोणत्याही एका अंतरकल्पाच्या शेवटी असे समजावे. 'अरियांना योग्य' म्हणजे अरियांच्या अरियभावासाठी (आर्यत्वासाठी) योग्य, म्हणूनच अरियभाव निर्माण करण्यास समर्थ. ज्ञानच ज्ञेयाचे प्रत्यक्ष दर्शन घडवून आणणारे असल्यामुळे त्याला 'दस्सन' (दर्शन) म्हटले आहे, म्हणून 'ज्ञानच खरोखर...' इत्यादी म्हटले आहे. ते काय आहे? तर 'दिब्बचक्खु' (दिव्यचक्षू) इत्यादी म्हटले आहे.

46. Chaṭṭhe acchoti tanuko. Tanubhāvameva hi sandhāya ‘‘abahalo’’ti vuttaṃ. Yasmā pasanno nāma accho na bahalo, tasmā ‘‘pasannotipi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Vippasannoti visesena pasanno. So pana sammā pasanno nāma hotīti āha – ‘‘suṭṭhu pasanno’’ti. Anāviloti akaluso. Tenāha – ‘‘parisuddho’’tiādi. Saṅkhanti khuddakasevālaṃ, yaṃ ‘‘tilabījaka’’nti vuccati. Sevālanti kaṇṇikasevālaṃ. Paṇakanti udakamalaṃ. Cittassa āvilabhāvo nīvaraṇahetukoti āha – ‘‘anāvilenāti pañcanīvaraṇavimuttenā’’ti.

४६. सहाव्या सुत्तात 'अच्छो' म्हणजे पातळ. पातळ असण्याच्या संदर्भानेच 'अबहलो' (दाट नसलेला) असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी प्रसन्न (स्वच्छ) असलेला पातळ असतो, दाट नसतो, त्याअर्थी 'प्रसन्न असेही म्हणता येते' असे म्हटले आहे. 'विप्पसन्नो' म्हणजे विशेष रूपाने प्रसन्न. तो चांगल्या प्रकारे प्रसन्न असतो, म्हणून 'सुट्ठु पसन्नो' (उत्कृष्टपणे प्रसन्न) असे म्हटले आहे. 'अनाविलो' म्हणजे गढूळ नसलेला (अकलुष). म्हणूनच 'परिसुद्धो' (परिशुद्ध) इत्यादी म्हटले आहे. 'संखं' म्हणजे लहान शेवाळ, ज्याला 'तिळबीजक' असे म्हणतात. 'सेवाळ' म्हणजे कर्णिका-शेवाळ. 'पणकं' म्हणजे पानावरील मळ (शेवाळ). चित्ताचा गढूळपणा हा नीवरणांमुळे होतो, म्हणून 'अनाविलने' (गढूळ नसलेल्याने) म्हणजे 'पाच नीवरणांपासून मुक्त झालेल्याने' असे म्हटले आहे.

47. Sattame [Pg.99] rukkhajātānīti ettha jātasaddena padavaḍḍhanameva kataṃ yathā ‘‘kosajāta’’nti āha – ‘‘rukkhānamevetaṃ adhivacana’’nti. Koci hi rukkho vaṇṇena aggo hoti yathā taṃ rattacandanādi. Koci gandhena yathā taṃ gosītacandanaṃ. Koci rasena khadirādi. Koci thaddhatāya campakādi. Maggaphalāvahatāya vipassanāvasena bhāvitampi gahitaṃ. ‘‘Tattha tattheva sakkhibhabbataṃ pāpuṇātī’’ti (a. ni. 3.103) vacanato ‘‘abhiññāpādakacatutthajjhānacittameva, āvuso’’ti phussamittatthero vadati.

४७. सातव्या सुत्तात 'रुक्खजातानि' येथे 'जात' शब्दाने केवळ पदाची वृद्धी (शब्दाचा विस्तार) केली आहे, जसे 'कोसजातं' मध्ये होते. म्हणूनच 'हा वृक्षांचाच पर्यायवाचक शब्द (अधिवचन) आहे' असे म्हटले आहे. एखादा वृक्ष रंगाने श्रेष्ठ असतो, जसे की रक्तचंदन इत्यादी. एखादा सुगंधाने श्रेष्ठ असतो, जसे की गोशीतचंदन. एखादा रसाने (सारभागाने) श्रेष्ठ असतो, जसे की खैराचे झाड इत्यादी. एखादा कठीणपणाने श्रेष्ठ असतो, जसे की चाफा इत्यादी. मार्ग आणि फल प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे विपश्यनेच्या (विपस्सना) प्रभावाने भावित केलेले चित्त देखील घेतले आहे. 'त्या त्या ठिकाणी साक्षात्कारासाठी योग्य बनतो' या वचनावरून, 'हे आवुसो, अभिज्ञा प्राप्त करून देणारे चौथे ध्यानचित्तच होय,' असे फुस्समित्त थेर म्हणतात.

48. Aṭṭhame cittassa parivattanaṃ uppādanirodhā evāti āha – ‘‘evaṃ lahuṃ uppajjitvā lahuṃ nirujjhanaka’’nti. Adhimattapamāṇattheti atikkantapamāṇatthe, pamāṇātītatāyanti attho. Tenāha – ‘‘ativiya na sukarā’’ti. Cakkhuviññāṇampi adhippetamevāti sabbassapi cittassa samānakhaṇattā vuttaṃ. Cittassa ativiya lahuparivattibhāvaṃ theravādena dīpetuṃ – ‘‘imasmiṃ panatthe’’tiādi vuttaṃ. Cittasaṅkhārāti sasampayuttaṃ cittaṃ vadati. Vāhasatānaṃ kho, mahārāja, vīhīnanti potthakesu likhanti, ‘‘vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīna’’nti pana pāṭhena bhavitabbaṃ. Milindapañhepi (mi. pa. 4.1.2) hi katthaci ayameva pāṭho dissati. ‘‘Vāhasatāna’’nti vā paccatte sāmivacanaṃ byattayena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Aḍḍhacūḷanti thokena ūnaṃ upaḍḍhaṃ. Kassa pana upaḍḍhanti? Adhikārato vāhassāti viññāyati. ‘‘Aḍḍhacuddasa’’nti keci. ‘‘Aḍḍhacatuttha’’nti apare. Sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhāti daḷhaṃ katvā vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Catunāḷiko tumbo. Pucchāya abhāvenāti ‘‘sakkā pana, bhante, upamaṃ kātu’’nti evaṃ pavattāya pucchāya abhāvena na katā upamā. Dhammadesanāpariyosāneti sannipatitaparisāya yathāraddhadhammadesanāya pariyosāne.

४८. आठव्या सुत्तात चित्ताचे परिवर्तन हे केवळ उत्पन्न होणे आणि निरुद्ध होणे हेच आहे, म्हणून 'अशा प्रकारे वेगाने उत्पन्न होऊन वेगाने निरुद्ध होणारे' असे म्हटले आहे. 'अधिमत्तपमाणत्थे' म्हणजे प्रमाणाचे उल्लंघन करण्याच्या अर्थाने, म्हणजेच प्रमाणातीत असणे असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'अतिशय सोपे नाही' असे म्हटले आहे. चक्षुविज्ञानाचाही हाच अभिप्राय आहे, कारण सर्वच चित्तांचा क्षण समान असतो, असे म्हटले आहे. चित्ताचे अत्यंत वेगाने परिवर्तित होणे थेरवादाच्या मताने स्पष्ट करण्यासाठी 'या अर्थामध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. 'चित्तसंखारा' म्हणजे संप्रयुक्त (सहगामी चेतसिकांसह असलेले) चित्त होय. 'वाहसतानं खो, महाराज, वीहीनां' असे पुस्तकांमध्ये लिहितात, परंतु 'वाहसतं खो, महाराज, वीहीनां' असा पाठ असायला हवा. मिलिन्दपञ्हमध्येही काही ठिकाणी हाच पाठ दिसतो. किंवा 'वाहसतानं' ही षष्ठी विभक्ती प्रथमेच्या ऐवजी व्यत्ययाने (बदलाने) वापरली आहे असे समजावे. 'अड्ढचूळं' म्हणजे थोड्याने कमी अर्धा भाग. पण कशाचा अर्धा भाग? तर प्रकरणावरून 'वाहा'चा (गाड्याचा) अर्धा भाग असे समजले जाते. काही जण 'अड्ढचुद्दस' (साडेचौदा) म्हणतात. इतर काही 'अड्ढचतुत्थ' (साडेतीन) म्हणतात. दीडशेहून अधिक वाह (गाडे) असे ठामपणे सांगतात, यावर विचार केला पाहिजे. चार नाळींचा एक 'तुंब' असतो. 'पुच्छाय अभावेन' (प्रश्नाच्या अभावामुळे) म्हणजे 'भन्ते, उपमा देता येईल का?' अशा प्रकारे विचारलेल्या प्रश्नाच्या अभावामुळे उपमा दिली गेली नाही. 'धम्मदेसनापरियोसाने' (धम्मदेशनेच्या शेवटी) म्हणजे जमलेल्या परिषदेला दिलेल्या धम्मदेशनेच्या समाप्तीनंतर.

49. Navame pabhassaranti pariyodātaṃ sabhāvaparisuddhaṭṭhena. Tenāha – ‘‘paṇḍaraṃ parisuddha’’nti. Pabhassaratādayo nāma vaṇṇadhātuyaṃ labbhanakavisesāti āha – ‘‘kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthī’’ti? Itaro arūpatāya ‘‘natthī’’ti paṭikkhipitvā pariyāyakathā ayaṃ tādisassa cittassa parisuddhabhāvanādīpanāyāti dassento ‘‘nīlādīna’’ntiādimāha. Tathā hi ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte’’ti (dī. ni. 1.243-244; ma. ni. 1.384-386, 431-433; pārā. 12-13) vuttaṃ[Pg.100]. Tenevāha – ‘‘idampi nirupakkilesatāya parisuddhanti pabhassara’’nti. Kiṃ pana bhavaṅgacittaṃ nirupakkilesanti? Āma sabhāvato nirupakkilesaṃ, āgantukaupakkilesavasena pana siyā upakkiliṭṭhaṃ. Tenāha – ‘‘tañca kho’’tiādi. Tattha attano tesañca bhikkhūnaṃ paccakkhabhāvato pubbe ‘‘ida’’nti vatvā idāni paccāmasanavasena ‘‘ta’’nti āha. Ca-saddo atthūpanayane. Kho-saddo vacanālaṅkāre, avadhāraṇe vā. Vakkhamānassa atthassa nicchitabhāvato bhavaṅgacittena sahāvaṭṭhānābhāvato upakkilesānaṃ āgantukatāti āha – ‘‘asahajātehī’’tiādi. Rāgādayo upecca cittasantānaṃ kilissanti vibādhenti upatāpenti cāti āha – ‘‘upakkilesehīti rāgādīhī’’ti. Bhavaṅgacittassa nippariyāyato upakkilesehi upakkiliṭṭhatā nāma natthi asaṃsaṭṭhabhāvato, ekasantatipariyāpannatāya pana siyā upakkiliṭṭhatāpariyāyoti āha – ‘‘upakkiliṭṭhaṃ nāmāti vuccatī’’ti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tena bhinnasantānagatāyapi nāma iriyāya loke gārayhatā dissati, pageva ekasantānagatāya iriyāyāti imaṃ visesaṃ dasseti. Tenāha – ‘‘javanakkhaṇe…pe… upakkiliṭṭhaṃ nāma hotī’’ti.

४९. नवव्या सुत्तात 'पभस्सरं' म्हणजे स्वभावतः शुद्ध असल्यामुळे अत्यंत उजळ/तेजस्वी. म्हणूनच 'पांढरे, परिशुद्ध' असे म्हटले आहे. प्रभास्वरता इत्यादी गुण वर्णधातूमध्ये (रंगामध्ये) आढळणारे विशेष गुण आहेत, म्हणून 'पण चित्ताला काय रंग असतो का?' असे विचारले आहे. दुसऱ्याने (शंकाकाराने) चित्त अरूप असल्यामुळे 'नसतो' असे नाकारून, ही पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) सांगितलेली कथा अशा चित्ताचा परिशुद्ध भाव दर्शवण्यासाठी आहे, हे दाखवताना 'नीलादीnaṃ' (निळ्या इत्यादी रंगांच्या) इत्यादी म्हटले आहे. कारण तसे म्हटले आहे - 'ते अशा प्रकारे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ चित्त झाल्यावर...' म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे देखील उपक्किलेसांच्या (मळाच्या) अभावामुळे परिशुद्ध असल्यामुळे पभस्सर (प्रभास्वर) आहे.' पण भवङ्गचित्त उपक्किलेसरहित असते का? होय, स्वभावतः ते उपक्किलेसरहित असते, परंतु आगंतुक (बाहेरून आलेल्या) उपक्किलेसांमुळे ते उपक्किलिट्ठ (मलीन) होऊ शकते. म्हणूनच 'तञ्च खो' (आणि ते खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे स्वतःच्या आणि त्या भिक्खूंच्या प्रत्यक्ष अनुभवामुळे पूर्वी 'इदं' (हे) असे म्हणून, आता निर्देश करण्याच्या हेतूने 'तं' (ते) असे म्हटले आहे. 'च' हा शब्द अर्थ जोडण्यासाठी आहे. 'खो' हा शब्द वचनालंकार किंवा अवधारण (निश्चय) दर्शवण्यासाठी आहे. पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अर्थाच्या निश्चिततेमुळे, भवङ्गचित्तासोबत एकाच वेळी उत्पन्न न होण्यामुळे उपक्किलेसांचे आगंतुकत्व (बाहेरून येणे) स्पष्ट करण्यासाठी 'असहजातेहि' (सोबत उत्पन्न न होणाऱ्यांनी) इत्यादी म्हटले आहे. राग (लोभ) इत्यादी जवळ येऊन चित्तसंततीला मलीन करतात, बाधा पोहोचवतात आणि ताप देतात, म्हणून 'उपक्किलेसेहि' म्हणजे 'रागादींनी' असे म्हटले आहे. भवङ्गचित्ताचे मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) उपक्किलेसांनी मलीन होणे शक्य नाही कारण त्यांचा संसर्ग नसतो, परंतु एकाच संततीमध्ये (चित्तपरंपरेत) समाविष्ट असल्यामुळे लाक्षणिक अर्थाने (परियायतो) मलीनता असू शकते, म्हणून 'उपक्किलिट्ठं नामाति वुच्चति' (मलीन झाले असे म्हटले जाते) असे म्हटले आहे. आता तोच अर्थ उपमेने स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा हि' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. त्यावरून, भिन्न संततीमध्ये असलेल्या वर्तनाचीही (इरिया) जगात निंदा होताना दिसते, मग एकाच संततीमध्ये असलेल्या वर्तनाची निंदा होणारच, हा विशेष दाखवला आहे. म्हणूनच 'जवनक्षणी... पे... मलीन होते' असे म्हटले आहे.

50. Dasame bhavaṅgacittameva cittanti ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, citta’’nti vuttaṃ bhavaṅgacittameva. Yadaggena bhavaṅgacittaṃ tādisapaccayasamavāye upakkiliṭṭhaṃ nāma vuccati, tadaggena tabbidhurapaccayasamavāye upakkilesato vimuttanti vuccati. Tenāha – ‘‘upakkilesehi vippamuttaṃ nāma hotī’’ti. Sesamettha navamasutte vuttanayānusārena veditabbaṃ.

५०. दहाव्या सुत्तात 'चित्त' म्हणजे 'भवङ्गचित्त'च होय. "भिक्खूहो, हे चित्त प्रभास्वर आहे" असे जे म्हटले आहे, ते भवङ्गचित्ताविषयीच म्हटले आहे. ज्या प्रमाणात भवङ्गचित्त अशा प्रकारच्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहामुळे 'उपक्किळिट्ठ' (मलीन) म्हटले जाते, त्याच प्रमाणात त्याच्या विरुद्ध प्रत्ययांच्या समूहामुळे ते 'उपक्किलेसांपासून' (उपक्लेशांपासून) विमुक्त म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – "ते उपक्किलेसांपासून विप्रमुक्त होते." यातील उर्वरित भाग नवव्या सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावा.

Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पणिहितअच्छवग्ग-वर्णन (पणिहित-अच्छ वर्गाची अट्ठकथा) समाप्त झाले.

6. Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā

६. अच्छरासङ्घातवग्ग-वर्णन (अच्छरासङ्घात वर्गाची अट्ठकथा).

51. Chaṭṭhassa paṭhame assutavāti ettha ‘‘sādhu paññāṇavā naro’’tiādīsu (jā. 2.18.101) atthitāmattassa bodhako vā-saddo. ‘‘Sīlavā hoti kalyāṇadhammo’’tiādīsu (ma. ni. 3.381) pasaṃsāvisiṭṭhāya atthitāya. ‘‘Paññavā hoti [Pg.101] udayatthagāminiyā paññāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 3.317; ma. ni. 2.25) atisayatthavisiṭṭhāya atthitāya, tasmā yassa pasatthaṃ atisayena vā sutaṃ atthi, so sutavā, saṃkilesaviddhaṃsanasamatthaṃ pariyattidhammassavanaṃ, taṃ sutvā tathattāya paṭipatti ca ‘‘sutavā’’ti iminā padena pakāsitā. Sotabbayuttaṃ sutvā kattabbanipphattivasena suṇīti vā sutavā, tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā.

५१. सहाव्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'अस्सुतवा' (अश्रुतवान) या शब्दाविषयी: "साधू पञ्ञाणवा नरो" (शहाणा माणूस चांगला असतो) इत्यादींमध्ये 'वा' (वान्) हा प्रत्यय केवळ अस्तित्वाचा बोधक आहे. "सीलवा होति कल्याणधम्मो" (तो शीलवान आणि कल्याणधर्मी असतो) इत्यादींमध्ये तो प्रशंसनीय अस्तित्वाचा बोधक आहे. "पञ्ञवा होति उदयत्थगामिनिया पञ्ञाय समन्नागतो" (तो उदय आणि अस्ताला जाणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असा प्रज्ञावान असतो) इत्यादींमध्ये तो अतिशय-अर्थ-विशिष्ट (उत्कृष्ट) अस्तित्वाचा बोधक आहे. म्हणून, ज्याच्याकडे प्रशंसनीय किंवा अतिशय उत्कृष्ट 'सुत' (श्रुत/ज्ञान) आहे, तो 'सुतवा' (श्रुतवान) होय. संक्लेशांचा (मलिनाचा) नाश करण्यास समर्थ असणारे परियत्तिधम्माचे श्रवण करणे, आणि ते ऐकून त्यानुसार आचरण (प्रतिपत्ती) करणे, हे 'सुतवा' या पदाने प्रकट केले आहे. जे ऐकण्यायोग्य आहे ते ऐकून, कर्तव्य पूर्ण करण्याच्या हेतूने जो ऐकतो तो 'सुतवा' होय; आणि त्याच्या उलट जो ऐकत नाही तो 'अस्सुतवा' होय.

Ayañhi akāro ‘‘ahetukā dhammā (dha. sa. 2 dukamātikā), abhikkhuko āvāso’’tiādīsu (pāci. 1047) taṃsamāyoganivattiyaṃ diṭṭho. ‘‘Appaccayā dhammā’’ti (dha. sa. 7 dukamātikā) taṃsambandhibhāvanivattiyaṃ. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti apaccayuppannattā ataṃsambandhitā ettha jotitā. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti (dha. sa. 9 dukamātikā) taṃsabhāvanivattiyaṃ. Nidassanañhi ettha daṭṭhabbatā. Atha vā passatīti nidassanaṃ, cakkhuviññāṇaṃ. Taggahetabbatānivattiyaṃ, tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti (dha. sa. 15 dukamātikā). ‘‘Appaṭighā dhammā (dha. sa. 10 dukamātikā) anārammaṇā dhammā’’ti (dha. sa. 55 dukamātikā) taṃkiccanivattiyaṃ. ‘‘Arūpino dhammā acetasikādhammā’’ti taṃsabhāvanivattiyaṃ. Tadaññatā hi idha pakāsitā. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyaṃ. Manussattamattaṃ natthi, aññaṃ taṃsadisanti. Sadisatā hi ettha sūcitā. ‘‘Assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño’’ti (a. ni. 3.13) ca taṃsambhāvanīyaguṇanivattiyaṃ. Garahā hi idha ñāyati. ‘‘Kacci bhoto anāmayaṃ (jā. 1.15.146; 2.20.129) anudarā kaññā’’ti ca tadanappabhāvanivattiyaṃ. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti (dha. sa. 17 tikamātikā) taṃsadisabhāvanivattiyaṃ. Atītānañhi uppannapubbattā uppādidhammānañca paccayekadesasiddhiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhuratā hettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. 11 tikamātikā) tadapariyosānanivattiyaṃ. Tanniṭṭhānañhettha pakāsitanti evaṃ anekesaṃ atthānaṃ jotako. Idha pana ‘‘arūpino dhammā (dha. sa. 11 dukamātikā), acetasikā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 57 dukamātikā) viya taṃsabhāvanivattiyaṃ daṭṭhabbo, aññattheti attho. Etenassa sutādiñāṇavirahaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā itī’’ti.

हा 'अ' कार (नकारार्थी 'अ' प्रत्यय) "अहेतुका धम्मा" (अहेतुक धर्म), "अभिक्खुको आवासो" (भिक्खू नसलेला निवास) इत्यादींमध्ये त्याच्या संयोगाचा अभाव (निवृत्ती) दर्शवण्यासाठी वापरलेला दिसतो. "अप्पच्चया धम्मा" (अप्रत्यय धर्म) यामध्ये त्याच्या संबंधाचा अभाव दर्शवण्यासाठी आहे. कारण जे प्रत्ययोत्पन्न (कारणाने उत्पन्न झालेले) असते ते प्रत्यय-संबंधी असते, आणि जे अप्रत्ययोत्पन्न असते त्याचा त्याच्याशी संबंध नसणे येथे प्रकट केले आहे. "अनिदस्सना धम्मा" (अदर्शन धर्म) यामध्ये त्याच्या स्वभावाची निवृत्ती (अभाव) आहे. येथे 'निदस्सन' म्हणजे दृश्यता. किंवा जो पाहतो तो 'निदस्सन' म्हणजे चक्षुविज्ञाण. त्याचे ग्रहण न होणे येथे अभिप्रेत आहे, तसेच "अनासवा धम्मा" (अनास्रव धर्म) यामध्येही आहे. "अप्पटिघा धम्मा" (अप्रतिघ धर्म) आणि "अनारम्मणा धम्मा" (अनालंबन धर्म) यामध्ये त्यांच्या कार्याची निवृत्ती (अभाव) आहे. "अरूपिनो धम्मा अचेतसिका धम्मा" (अरूपी धर्म, अचेतसिक धर्म) यामध्ये त्यांच्या स्वभावाची निवृत्ती आहे. येथे त्यांच्याहून भिन्नता प्रकट केली आहे. "अमनुस्सो" (अमानुष) यामध्ये केवळ मनुष्यभावाची निवृत्ती आहे. मनुष्यत्व मुळीच नाही, परंतु त्याच्यासारखा दुसरा कोणीतरी आहे. येथे सादृश्यता सूचित केली आहे. "असमणो samonapatinno अब्रह्मचारी ब्रह्मचारिपटिञ्ञो" (जो श्रमण नसताना स्वतःला श्रमण म्हणवतो, ब्रह्मचारी नसताना स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवतो) यामध्ये त्या आदरणीय गुणांचा अभाव दर्शवला आहे. येथे निंदा सूचित होते. "कच्चि भोतो अनामयं" (आपण निरोगी आहात का?) आणि "अनुदरा कञ्ञा" (बारीक कंबर असलेली कन्या) यामध्ये त्याच्या अल्पतेचा अभाव दर्शवला आहे. "अनुप्पन्ना धम्मा" (अनुत्पन्न धर्म) यामध्ये त्याच्या सदृश भावाची निवृत्ती आहे. कारण जे भूतकाळात आधी उत्पन्न झाले आहेत (अतीत) आणि जे उत्पन्न होणारे धर्म आहेत (उत्पादधर्मी) त्यांची काही प्रमाणात प्रत्ययसिद्धी झाल्यामुळे त्यांचा उत्पाद सुरू झालेला असतो, आणि जे कालमुक्त आहेत ते विद्यमान असल्यामुळे त्यांची उत्पन्नाशी अनुकूलता असते, मग वर्तमानातील धर्मांबद्दल काय सांगावे! म्हणून त्यांच्यातील विपरितता येथे समजली जाते. "असेक्खा धम्मा" (अशैक्ष धर्म) यामध्ये अपूर्णतेची निवृत्ती आहे. येथे त्याची पूर्णता प्रकट केली आहे. अशा प्रकारे हा 'अ' कार अनेक अर्थांचा प्रकाशक आहे. परंतु येथे "अरूपिनो धम्मा, अचेतसिका धम्मा" इत्यादींप्रमाणे त्याच्या स्वभावाची निवृत्ती (अभाव) समजली पाहिजे, म्हणजेच 'इतर' (भिन्न) असा अर्थ आहे. याद्वारे त्याचा श्रुत (ज्ञान) इत्यादींचा अभाव दर्शवला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे – "आगम आणि अधिगम यांच्या अभावामुळे त्याला 'अस्सुतवा' (अश्रुतवान) समजावे."

Idāni [Pg.102] tassatthaṃ vivaranto ‘‘yo hī’’tiādimāha. Tattha yasmā khandhadhātādikosallenapi upakkilesaupakkiliṭṭhānaṃ jānanahetubhūtaṃ bāhusaccaṃ hoti. Yathāha – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, bahussuto hoti? Yato kho, bhikkhu, khandhakusalo hoti. Dhātu…pe… āyatana…pe… paṭiccasamuppādakusalo hoti. Ettāvatā kho, bhikkhu, bahussuto hotī’’ti. Tasmā ‘‘yassa ca khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ puripucchā. Kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayakaraṇaṃ vinicchayo. Ācariye pana payirupāsitvā atthadhammānaṃ āgamanaṃ sutamayañāṇavasena avabujjhanaṃ āgamo. Maggaphalanibbānānaṃ sacchikiriyā adhigamo.

आता त्याचा अर्थ स्पष्ट करताना "यो ही" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्या अर्थी स्कन्ध, धातू इत्यादींच्या कौशल्याने देखील उपक्किलेस (उपक्लेश) आणि उपक्किळिट्ठ (मलीनता) जाणण्याचे कारण असणारे बहुश्रुतत्व प्राप्त होते. जसे की म्हटले आहे – "भन्ते, मनुष्य किती प्रमाणात बहुश्रुत होतो? भिक्खूहो, जेव्हा तो स्कन्ध-कुशल असतो, धातू-कुशल असतो... पे... आयतन-कुशल असतो... पे... पटिच्चसमुप्पाद-कुशल असतो. भिक्खूहो, एवढ्याने तो बहुश्रुत होतो." म्हणूनच "ज्याला स्कन्ध, धातू, आयतन, प्रत्ययाकार (पटिच्चसमुप्पाद), सतिपट्ठान इत्यादींमध्ये..." असे म्हटले आहे. तेथे मुखोद्गत करणे (पाठ करणे) म्हणजे 'उग्गह' (ग्रहण) होय. अर्थाची विचारपूस करणे म्हणजे 'परिपुच्छा' होय. कुशल व्यक्तींसोबत चर्चा आणि शंका-निरसन करून निर्णय घेणे म्हणजे 'विनिच्छय' (विनिश्चय) होय. आचार्यांची सेवा करून अर्थ आणि धम्माचे आगमन करून घेणे आणि श्रुतमय ज्ञानाद्वारे ते समजून घेणे म्हणजे 'आगम' होय. मार्ग, फल आणि निब्बाण (निर्वाण) यांचा साक्षात्कार करणे म्हणजे 'अधिगम' होय.

Bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnaṃ avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā satthupaṭiññā etesanti puthujjanā. Sabbagatīhi avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā ettha sattāti janā, gatiyo, tā puthū etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo, te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkhārādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Oghā kāmoghādayo. Rāgaggiādayo santāpā. Te eva sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattāti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evamādiko, puthu jano etesanti puthujjanā. Puthūsu janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo.

अनेक प्रकारच्या 'सक्कायदिट्ठि' (सत्कायदृष्टी) इत्यादींचा नाश न झाल्यामुळे जे त्यांना उत्पन्न करतात, किंवा ज्यांच्याद्वारे ते उत्पन्न केले जातात, ते 'पुथुज्जन' (पृथग्जन/सामान्य लोक) होत. किंवा 'जन' हा शब्द केवळ अविघातालाच (नाशाचा अभाव) दर्शवतो. जे अनेक शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) तोंडाकडे पाहणारे असतात, येथे ज्यांचे अनेक शास्ते असल्याचा दावा करणारे लोक असतात, ते 'पुथुज्जन' होत. जे सर्व गतींमधून बाहेर पडलेले नाहीत; येथे ज्या गतींमध्ये प्राणी उत्पन्न होतात किंवा जन्माला येतात, त्या गती ज्यांच्यासाठी अनेक (विविध) आहेत, ते 'पुथुज्जन' होत. ज्यांच्याद्वारे यानंतर पुढील जन्म उत्पन्न होतो ते 'जन' म्हणजे अभिसंस्कार इत्यादी होत; ते ज्यांच्यामध्ये विपुल प्रमाणात असतात, ते 'पुथुज्जन' होत. किंवा 'जन' शब्दाचा अर्थ अभिसंस्कार इत्यादीच समजला पाहिजे. 'ओघ' म्हणजे कामौघ इत्यादी. 'संताप' म्हणजे रागाग्नी इत्यादी. किंवा ते सर्व क्लेशच 'परिळाह' (दाह) होत. जे पाच कामगुणांमध्ये अत्यंत आसक्त असतात; येथे जो उत्पन्न होतो तो 'जन' म्हणजे राग, लोभ इत्यादी होय; असा विपुल राग ज्यांच्यामध्ये असतो, ते 'पुथुज्जन' होत. किंवा अनेक लोकांमध्ये उत्पन्न झालेली जी आसक्ती आहे, त्यावरून 'जन' शब्दाचा अर्थ राग इत्यादीच समजला पाहिजे.

Rattāti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmakarena chandarāgena rattā sārattā. Giddhāti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddhā gedhaṃ āpannā. Gadhitāti ganthitā viya dummocanīyabhāvena tattha paṭibaddhā. Mucchitāti kilesavasena visaññibhūtā viya anaññakiccā mohamāpannā. Ajjhopannāti anaññasādhāraṇe viya katvā gilitvā pariniṭṭhāpetvā ṭhitā. Laggāti vaṅkakaṇṭake viya āsattā, mahāpalipe yāva nāsikaggā palipannapuriso viya uddharituṃ asakkuṇeyyabhāvena nimuggā[Pg.103]. Laggitāti makkaṭālepe ālaggabhāvena sammasito viya makkaṭo pañcannaṃ indriyānaṃ vasena ālaggitā. Palibuddhāti sambaddhā, upaddutā vā. Āvutāti āvaritā. Nivutāti nivāritā. Ovutāti paliguṇṭhitā, pariyonaddhā vā. Pihitāti pidahitā. Paṭicchannāti chāditā. Paṭikujjitāti heṭṭhāmukhajātā.

‘रत्ता’ (रक्त) म्हणजे रंगाने रंगवलेल्या वस्त्राप्रमाणे चित्तामध्ये विकार उत्पन्न करणाऱ्या छंदरागाने (आसक्तीने) रंगलेले, अत्यंत आसक्त झालेले. ‘गिद्धा’ (गृद्ध) म्हणजे अभिलाषा करण्याच्या स्वभावाने, अतिशय हाव धरल्यामुळे लोभी झालेले, तृष्णेला प्राप्त झालेले. ‘गधिता’ म्हणजे बांधल्याप्रमाणे, ज्यातून सुटणे कठीण आहे अशा भावाने तेथे बद्ध झालेले. ‘मुच्छिता’ (मूर्च्छित) म्हणजे क्लेशांच्या प्रभावामुळे मूर्च्छित झाल्याप्रमाणे, इतर कोणतेही कर्तव्य न उरल्यासारखे मोहात पडलेले. ‘अज्झोपन्ना’ (अध्यवपन्न) म्हणजे जणू काही ते केवळ स्वतःचेच आहे असे मानून, गिळून टाकून, पूर्णपणे त्यातच मग्न होऊन राहिलेले. ‘लग्गा’ (लग्न) म्हणजे वाकड्या काट्यात अडकल्याप्रमाणे आसक्त झालेले, किंवा मोठ्या चिखलात नाकाच्या शेंड्यापर्यंत रुतलेल्या माणसाप्रमाणे बाहेर पडण्यास असमर्थ होऊन बुडालेले. ‘लग्गिता’ म्हणजे माकड पकडण्याच्या डिंकात अडकलेल्या माकडाप्रमाणे, पाच इंद्रियांच्या द्वारे अडकलेले. ‘पलिबुद्धा’ म्हणजे बांधलेले किंवा उपद्रव झालेले. ‘आवुता’ म्हणजे झाकलेले. ‘निवुता’ म्हणजे रोखलेले. ‘ओवुता’ म्हणजे वेढलेले किंवा आच्छादित केलेले. ‘पिहिता’ म्हणजे बंद केलेले. ‘पटिच्छन्ना’ म्हणजे झाकलेले. ‘पटिकुज्जिता’ म्हणजे तोंड खाली केलेले (अधोमुख झालेले).

‘‘Assutavā’’ti etena avijjandhatā vuttāti āha – ‘‘andhaputhujjano vutto’’ti. Cittaṭṭhiti cittapariggaho natthīti yāya paṭipattiyā cittassa upakkilesaṃ tato vippamuttiñca yathāsabhāvato jāneyya, sā cittabhāvanā cittaṭṭhiti. Ekārammaṇe suṭṭhu samādhānavasena avaṭṭhitiṃ pādakaṃ katvā pavattitā sampayuttadhammehi nissayārammaṇehi ca saddhiṃ cittassa pariggahasaññitā vipassanābhāvanāpi natthi, yāya vuttamatthaṃ yathāsabhāvato jāneyya.

‘अस्सुतवा’ (अश्रुतवान्) या शब्दाने अविद्येचे अंधत्व सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘अंधपुथुज्जन (अज्ञानी सामान्य माणूस) म्हटले आहे’. ‘चित्तट्ठिति’ (चित्तस्थिती) आणि ‘चित्तपरिग्गह’ (चित्तग्रहण) नाही, म्हणजे ज्या साधनापद्धतीने चित्ताचे उपक्लेश आणि त्यापासून मिळणारी विमुक्ती यथास्वभाव (जशी आहे तशी) जाणता येईल, ती चित्तभावना म्हणजेच चित्तस्थिती होय. एकाच आलंबनावर चांगल्या प्रकारे समाधीच्या बळावर स्थिरतेला आधार बनवून प्रवृत्त झालेली, संप्रयुक्त धर्मांसह आणि आश्रय-आलंबनांसह चित्ताचे ग्रहण करणारी विपश्यना भावना देखील नाही, ज्यायोगे सांगितलेला अर्थ यथास्वभाव जाणता येईल.

52. Dutiye sutavāti padassa attho anantarasutte vuttoyeva. Ariyasāvakoti ettha catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetuṃ – ‘‘atthi ariyo’’tiādi āraddhaṃ. Paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā. Nanu sabbepi ariyā paccekameva saccāni paṭivijjhanti dhammassa paccattavedanīyabhāvato? Nayidamīdisaṃ paṭivedhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā pana sāvakā aññesaṃ nissayena saccāni paṭivijjhanti paratoghosena vinā tesaṃ dassanamaggassa anuppajjanato. Yathā ca sammāsambuddhā aññesaṃ nissayabhāvena saccāni abhisambujjhanti, na evamete, ete pana aparaneyyā hutvā aparanāyakabhāvena saccāni paṭivijjhanti. Tena vuttaṃ – ‘‘paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā’’ti.

५२. दुसऱ्या सूत्रात ‘सुतवा’ (श्रुतवान्) या शब्दाचा अर्थ आधीच्या सूत्रात सांगितलेलाच आहे. ‘अरियसावको’ (आर्यश्रावक) यामध्ये चार प्रकार संभवतात, हे दर्शवण्यासाठी – ‘अत्थि अरियो’ (आर्य आहे) इत्यादी सुरू केले आहे. जे प्रत्येक जण स्वतः सत्याचा बोध करून घेतात, ते ‘पच्चेकबुद्ध’ (प्रत्येकबुद्ध) होत. पण सर्वच आर्य स्वतःच सत्याचा वेध (साक्षात्कार) घेतात ना, कारण धर्म हा स्वतःच अनुभवण्याचा (पच्चत्तवेदनीय) विषय आहे? हे अशा प्रकारच्या साक्षात्काराला उद्देशून म्हटलेले नाही. परंतु, ज्याप्रमाणे श्रावक इतरांच्या आश्रयाने सत्याचा साक्षात्कार करतात, कारण परतोघोष (इतरांचे उपदेश ऐकल्या) शिवाय त्यांचा दर्शनमार्ग उत्पन्न होत नाही. आणि ज्याप्रमाणे सम्यक्संबुद्ध इतरांच्या आश्रयाशिवाय स्वतःच सत्याचा पूर्ण बोध करून घेतात, त्याप्रमाणे हे (प्रत्येकबुद्ध) नसतात; तर हे कोणाच्याही मार्गदर्शनाशिवाय, स्वतःच सत्याचा साक्षात्कार करतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘जे प्रत्येक जण स्वतः सत्याचा बोध करून घेतात, ते प्रत्येकबुद्ध होत’.

Atthi sāvako na ariyoti ettha pothujjanikāya saddhāya ratanattaye abhippasanno saddhopi gahito eva. Gihī anāgataphaloti idaṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttapuggalo hi saraṇagamanato paṭṭhāya sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoicceva vattabbataṃ labhati. Svāyamattho dakkhiṇāvisuddhisuttena (ma. ni. 3.376 ādayo) dīpetabbo. Sutavāti ettha vuttaattho nāma attahitaparahitappaṭipatti, tassa vasena sutasampanno. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘so ca hoti sutena upapanno, appampi [Pg.104] ce sahitaṃ bhāsamāno’’ti ca ādi. Ariyasāvakoti veditabboti ariyassa bhagavato dhammassavanakicce yuttappayuttabhāvato vuttaṃ. Upakkilesehi vippamutti anupakkiliṭṭhatā, tassā yathāsabhāvajānanaṃ daḷhatarāya eva cittabhāvanāya sati hoti, na aññathāti ‘‘balavavipassanā kathitā’’ti vuttaṃ.

‘असा श्रावक जो आर्य नाही’ यामध्ये पृथग्जनाच्या (सामान्य माणसाच्या) श्रद्धेने त्रिरत्नांवर प्रसन्न असलेला श्रद्धाळू देखील गृहीत धरला आहे. ‘गृहस्थ ज्याला अजून फल प्राप्त झाले नाही’ हे केवळ उदाहरण म्हणून पाहावे. कारण वर सांगितलेला व्यक्ती शरणगमनापासून घेऊन स्रोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न (साधना करणारा) आहे, असेच म्हणण्यास योग्य ठरतो. हाच अर्थ दक्षिणविशुद्धिसूत्राद्वारे (मज्झिम निकाय ३.३७६ इत्यादी) स्पष्ट केला पाहिजे. ‘सुतवा’ (श्रुतवान्) याचा येथे सांगितलेला अर्थ म्हणजे आत्महित आणि परहित साधणारी साधना होय, तिच्या प्रभावाने तो श्रुतसंपन्न होतो. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे – ‘तो श्रुताने युक्त असतो, जरी तो थोडेच हितकारक बोलत असला तरी’ इत्यादी. ‘आर्यश्रावक असे जाणावे’ हे आदरणीय भगवंतांच्या धर्मश्रवणाच्या कार्यात योग्य प्रकारे जोडलेले असल्यामुळे म्हटले आहे. उपक्लेशांपासून विमुक्ती म्हणजे मलरहित असणे होय, तिचे यथास्वभाव ज्ञान अधिक दृढ अशा चित्तभावनेनेच होते, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही, म्हणूनच ‘बलवान विपश्यना सांगितली आहे’ असे म्हटले आहे.

53. Tatiye aggikkhandhopamasuttantaaṭṭhuppattiyanti aggikkhandhopamasutte (a. ni. 7.72) desanāaṭṭhuppattiyaṃ. Taṃdesanāhetukañhi ekaccānaṃ bhikkhūnaṃ micchāpaṭipattiṃ nimittaṃ katvā bhagavā imaṃ suttaṃ desesi. Avijahitameva hoti sabbakālaṃ suppatiṭṭhitasatisampajaññattā. Yasmā buddhānaṃ rūpakāyo bāhirabbhantarehi malehi anupakkiliṭṭho sudhotajātimaṇisadiso, tasmā vuttaṃ – ‘‘upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañcā’’ti. Vītināmetvāti phalasamāpattīhi vītināmetvā. Kālaparicchedavasena vivittāsane vītināmanaṃ vivekaninnatāya ceva paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthañca. Nivāsetvāti vihāranivāsanaparivattanavasena nivāsetvā. Kadāci ekakassa, kadāci bhikkhusaṅghaparivutassa, kadāci pakatiyā, kadāci pāṭihāriyehi vattamānehi ca gāmappaveso tathā tathā vinetabbapuggalavasena. Upasaṃharitvāti himavantādīsu pupphitarukkhādito ānetvā. Oṇatuṇṇatāya bhūmiyā satthu padanikkhepasamaye samabhāvāpatti, sukhasamphassavikasitapadumasampaṭicchanañca suppatiṭṭhitapādatāya nissandaphalaṃ, na iddhinimmānaṃ. Nidassanamattañcetaṃ sakkharākaṭhalakaṇṭakasaṅkukalalādiapagamo sucibhāvāpattīti evamādīnampi tadā labbhanato.

५३. तिसऱ्या सूत्रात ‘अग्गिक्खन्धोपमsuuttantaaṭṭhuppattiyanti’ म्हणजे अग्निकंधोपम सूत्रातील (अंगुत्तर निकाय ७.७२) देशनेच्या उत्पत्तीच्या प्रसंगात. त्या देशनेचे कारण असलेल्या काही भिक्खूंच्या चुकीच्या आचरणाला (मिथ्या प्रतिपत्तीला) निमित्त करून भगवंतांनी हे सूत्र देशित केले. नेहमी चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेल्या स्मृती आणि संप्रजन्यामुळे (सति-संपजञ्ञ) ते कधीही सुटत नाही. ज्याअर्थी बुद्धांचा रूपकाय बाह्य आणि अंतर्गत मलांनी रहित, स्वच्छ धुतलेल्या अस्सल मण्यासारखा असतो, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘उपस्थायकांच्या (सेवकांच्या) अनुग्रहासाठी आणि शरीराच्या सुखासाठी’. ‘वीतिनामेत्वा’ म्हणजे फलसमापत्तीमध्ये वेळ घालवून. कालमर्यादेनुसार एकांत आसनावर वेळ घालवणे हे विवेकाकडे झुकलेले असल्यामुळे आणि इतरांनी त्याचे अनुकरण करावे यासाठी असते. ‘निवासेत्वा’ म्हणजे विहारातील वस्त्रे बदलण्याच्या निमित्ताने परिधान करून. कधी एकट्याने, कधी भिक्खू संघासह वेढलेले असताना, कधी सामान्यपणे, तर कधी प्रातिहार्य (चमत्कार) दाखवत गावात प्रवेश करणे हे त्या त्या विनीत करावयाच्या (उपदेश देण्यास योग्य) व्यक्तींच्या गरजेनुसार असते. ‘उपसंहरित्वा’ म्हणजे हिमालयातील फुललेल्या वृक्षांवरून आणून. चढ-उतार असलेल्या भूमीचे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) पाऊल ठेवण्याच्या वेळी समतल होणे आणि सुखद स्पर्शाच्या उमललेल्या कमळांनी त्यांचे स्वागत करणे, हे त्यांच्या सुप्रतिष्ठित चरणांचे स्वाभाविक फळ (निस्यंदफल) आहे, ऋद्धीने केलेले निर्माण नाही. आणि हे केवळ उदाहरण आहे, कारण खडे, खापरे, काटे, खिळे, चिखल इत्यादी दूर होऊन भूमी पवित्र होणे इत्यादी गोष्टी देखील त्यावेळी घडत असत.

Indakhīlassa anto ṭhapitamatteti idaṃ yāvadeva veneyyajanavinayatthāya satthu pāṭihāriyaṃ pavattanti katvā vuttaṃ. Dakkhiṇapādeti idaṃ buddhānaṃ sabbapadakkhiṇatāya. ‘‘Chabbaṇṇarasmiyo’’ti vatvāpi ‘‘suvaṇṇarasapiñjarāni viyā’’ti idaṃ buddhānaṃ sarīre pītābhāya yebhuyyatāya vuttaṃ. Madhurenākārena saddaṃ karonti daṭṭhabbasārassa diṭṭhatāya. Bheriādīnaṃ pana saddāyanaṃ dhammatāva. Paṭimānentīti ‘‘sudullabhaṃ idaṃ ajja amhehi labbhati, ye mayaṃ īdisena paṇītena āhārena bhagavantaṃ upaṭṭhahāmā’’ti patītamānasā mānenti pūjenti. Tesaṃ santānāni oloketvāti [Pg.105] tesaṃ tathā upaṭṭhākānaṃ puggalānaṃ atīte etarahi ca pavattacittasantānāni oloketvā. Arahatte patiṭṭhahantīti sambandho. Tatthāti vihāre. Gandhamaṇḍalamāḷeti catujjātiyagandhena kataparibhaṇḍe maṇḍalamāḷe.

‘इंद्रखिलाच्या आत ठेवल्याबरोबर’ हे केवळ विनीत करावयाच्या (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या कल्याणासाठी शास्त्यांचे (बुद्धांचे) प्रातिहार्य (चमत्कार) घडते, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. ‘उजव्या पायाने’ हे बुद्धांच्या सर्व कार्यात उजव्या बाजूला प्राधान्य (प्रदक्षिणाभाव) असल्यामुळे म्हटले आहे. ‘षड्वर्ण रश्मी’ (सहा रंगांचे किरण) असे म्हणूनही ‘सुवर्णरसाने माखल्याप्रमाणे’ असे जे म्हटले आहे, ते बुद्धांच्या शरीरातील पिवळ्या रंगाच्या किरणांच्या प्रामुख्यामुळे म्हटले आहे. पाहण्यासारख्या साराचे दर्शन झाल्यामुळे ते मधुर स्वरात आवाज करतात. परंतु, भेरी (नगारे) इत्यादींचा आवाज होणे हा तर स्वभावच (धम्मता) आहे. ‘पटिमानेन्ति’ म्हणजे ‘आज आपल्याला हे अत्यंत दुर्लभ असे भाग्य लाभले आहे, की आपण अशा उत्कृष्ट अन्नाने भगवंतांची सेवा करत आहोत’ अशा प्रसन्न मनाने ते आदर करतात, पूजा करतात. ‘त्यांच्या संतानांचे अवलोकन करून’ म्हणजे त्या उपस्थायक (सेवा करणाऱ्या) व्यक्तींच्या भूतकाळातील आणि वर्तमानकाळातील चित्त-परंपरेचे (चित्तसंतानाचे) अवलोकन करून. ‘अर्हत्त्वामध्ये प्रतिष्ठित होतात’ असा संबंध आहे. ‘तेथे’ म्हणजे विहारात. ‘गंधमंडळमाळात’ म्हणजे चार प्रकारच्या सुगंधांनी लेपन केलेल्या वर्तुळाकार मंडपात (मंडळमाळात).

Dullabhā khaṇasampattīti satipi manussattappaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo guṇā dullabhāti attho. Cātumahārājika…pe… vasavattibhavanaṃ gacchantīti idaṃ tattha suññavimānāni sandhāya vuttaṃ. Bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā pacchābhattaṃ tayo bhāge katvā paṭhamabhāge sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti. Sace ākaṅkhati, buddhāciṇṇaphalasamāpattiṃ samāpajjati. Atha yathākālaparicchedaṃ tato vuṭṭhahitvā dutiyabhāge pacchimayāme tatiyakoṭṭhāse viya lokaṃ voloketi veneyyānaṃ ñāṇaparipākaṃ passituṃ. Tenāha – ‘‘sace ākaṅkhatī’’tiādi.

क्षणसंपत्ती मिळणे कठीण आहे (दुल्लभा खणसम्पत्ती) याचा अर्थ असा आहे की, मनुष्यत्व (मनुष्य जन्म) प्राप्त झाले तरीही, योग्य देशात निवास (प्रतिरूपदेशवास), इंद्रियांची विकलता नसणे (इंद्रिय-अवेकल्ल) आणि श्रद्धेची प्राप्ती (श्रद्धापटिलाभ) इत्यादी गुण मिळणे कठीण आहे. 'चातुमहाराजिका...पे... वसवत्ती भवनात जातात' हे तेथील शून्य विमानांच्या (रिकाम्या देवविमानांच्या) संदर्भात म्हटले आहे. भगवान गंधकुटीत प्रवेश करून, भोजनानंतरच्या काळाचे तीन भाग करतात आणि पहिल्या भागात जर त्यांची इच्छा असेल तर उजव्या कुशीवर सिंहशय्या धारण करतात. जर त्यांची इच्छा असेल, तर ते बुद्धांच्या आचरणातील फलसमापत्तीमध्ये समापन्न होतात. त्यानंतर, वेळेच्या मर्यादेनुसार त्यातून उठून, दुसऱ्या भागात किंवा रात्रीच्या अंतिम प्रहराच्या तिसऱ्या भागात, विनेय जनांच्या (उपदेशास पात्र असलेल्यांच्या) ज्ञानाचा परिपाक पाहण्यासाठी लोकांचे (जगाचे) अवलोकन करतात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सचे आकङ्खति' (जर त्यांची इच्छा असेल तर) इत्यादी.

Kālayuttanti pattakallaṃ, ‘‘imissā velāya imassa evaṃ vattabba’’nti taṃkālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ, aṭṭhuppattianurūpaṃ vā. Samayayuttanti vā ariyasamayasaṃyuttaṃ. Desakālānurūpameva hi buddhā bhagavanto dhammaṃ desenti, desentā ca ariyasammataṃ paṭiccasamuppādanayaṃ dīpentāva desenti. Atha vā samayayuttanti hetūdāharaṇasahitaṃ. Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti, kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, na yāva samandhakārā dhammaṃ deseti.

'कालयुत्तं' (कालोचित) म्हणजे योग्य वेळ, 'या वेळी याला असे म्हटले पाहिजे' अशा त्या काळाला अनुरूप असणे. 'समययुत्तं' (समयोचित) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे, किंवा प्रसंगाला (अट्ठुप्पत्ति) अनुरूप असणे. किंवा 'समययुत्तं' म्हणजे आर्य समयाशी (आर्य सिद्धांताशी) युक्त असणे. कारण बुद्ध भगवंत देश आणि काळानुसारच धम्माचा उपदेश करतात, आणि उपदेश करताना आर्यांना संमत असलेल्या पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) न्यायाला प्रकाशित करतच उपदेश करतात. अथवा 'समययुत्तं' म्हणजे हेतू आणि उदाहरणांसह असणे. कारण भगवान योग्य वेळी सकारण धम्म उपदेश करतात, वेळ ओळखून परिषदेला निरोप देतात, पूर्ण अंधार होईपर्यंत धम्म उपदेश करत राहत नाहीत.

Utuṃ gaṇhāpeti, na pana malaṃ pakkhāletīti adhippāyo. Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti. Tato tatoti attano attano divāṭṭhānādito. Okāsaṃ labhamānāti purebhattapacchābhattapurimayāmesu okāsaṃ alabhitvā idāni majjhimayāme okāsaṃ labhamānā, bhagavatā vā katokāsatāya okāsaṃ labhamānā. Pacchābhattassa tīsu bhāgesu paṭhamabhāge sīhaseyyakappanaṃ ekantikaṃ na hotīti āha – ‘‘purebhattato paṭṭhāya nisajjāpīḷitassa sarīrassā’’ti. Teneva hi tattha ‘‘sace ākaṅkhatī’’ti tadā sīhaseyyakappanassa anibaddhatā vibhāvitā. Kilāsubhāvo parissamo[Pg.106]. Sīhaseyyaṃ kappeti sarīrassa kilāsubhāvamocanatthanti yojetabbaṃ. Buddhacakkhunā lokaṃ voloketīti idaṃ pacchimayāme bhagavato bahulaṃ āciṇṇavasena vuttaṃ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi sabbaññutaññāṇeneva ca bhagavā tamatthaṃ sādhetīti.

'ऋतू ग्रहण करतात (हवामानाचा लाभ घेतात), परंतु मळ धुवून काढत नाहीत' असा अभिप्राय आहे. कारण भगवंतांच्या शरीराला धूळ किंवा मळ चिकटत नाही. 'ततो ततो' (तेथून तेथून) म्हणजे आपापल्या दिवास्थानावरून (दिवसा विश्रांती घेण्याच्या ठिकाणावरून) इत्यादी. 'अवकाश (संधी) मिळणारे' म्हणजे पूर्वाह्न, अपराह्न आणि रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात संधी न मिळाल्यामुळे आता मध्य प्रहरात संधी मिळणारे, किंवा भगवंतांनी संधी दिल्यामुळे संधी मिळणारे. भोजनानंतरच्या तीन भागांपैकी पहिल्या भागात सिंहशय्या ग्रहण करणे हे एकांतिक (नियमबद्ध) नसते, म्हणून म्हटले आहे – 'पूर्वाह्नापासून बसून राहिल्यामुळे थकलेल्या शरीराला'. म्हणूनच तेथे 'सचे आकङ्खति' (जर त्यांची इच्छा असेल तर) या शब्दाने सिंहशय्या ग्रहण करण्याची अनियतता स्पष्ट केली आहे. 'किलासुभावो' म्हणजे थकवा (परिश्रम). शरीराचा थकवा दूर करण्यासाठी सिंहशय्या ग्रहण करतात, असा संबंध जोडला पाहिजे. 'बुद्धचक्षूने जगाचे अवलोकन करतात' हे रात्रीच्या अंतिम प्रहरात भगवंतांच्या बहुतांश आचरणाच्या संदर्भात म्हटले आहे. कधीकधी भगवान याव्यतिरिक्त इतर बलज्ञानांनी आणि सर्वज्ञताज्ञानानेच तो हेतू साध्य करतात.

Imasmiṃyeva kicceti pacchimayāmakicce. Balavatā paccanutāpena saṃvaḍḍhamānena karajakāye mahāpariḷāho uppajjatīti āha – ‘‘nāmakāye santatte karajakāyo santatto’’ti. Nidhānagatanti sannicitalohitaṃ sandhāya vuttaṃ. Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti lohitaṃ uṇhaṃ hutvā mukhato uggañchi. Ṭhānanti bhikkhupaṭiññaṃ. Taṃ pāpaṃ vaḍḍhamānanti bhikkhupaṭiññāya avijahitattā tathā pavaḍḍhamānapāpaṃ. Antimavatthuajjhāpannānampi upāyena pavattiyamāno yonisomanasikāro sātthako hotiyevāti dassento ‘‘jātasaṃvegā’’tiādimāha. Aho sallekhitanti aho ativiya sallekhena itaṃ pavattaṃ. Kāsāvapajjototi bhikkhūnaṃ bahubhāvato ito cito ca vicarantānaṃ tesaṃ kāsāvajutiyā pajjotito. Isivātaparivātoti sīlakkhandhādīnaṃ nibbānassa ca esanato isīnaṃ bhikkhūnaṃ guṇagandhena ceva guṇagandhavāsitena sarīragandhena ca parito samantato vāyito.

'याच कृत्यात' म्हणजे रात्रीच्या अंतिम प्रहराच्या कृत्यात. वाढत्या तीव्र पश्चात्तापामुळे भौतिक शरीरात (करजकाय) मोठा दाह उत्पन्न होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'नामकराय (चित्त) संतप्त झाल्यावर भौतिक शरीर संतप्त झाले'. 'निधानगतं' हे साठलेल्या रक्ताच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'तोंडातून गरम रक्त बाहेर आले' म्हणजे रक्त गरम होऊन तोंडातून बाहेर आले. 'स्थान' म्हणजे भिक्खूची प्रतिज्ञा. 'ते पाप वाढत जाणारे' म्हणजे भिक्खूची प्रतिज्ञा न सोडल्यामुळे तसे वाढत जाणारे पाप. अंतिम वस्तूचा (पाराजिकाचा) अपराध केलेल्यांचाही योग्य उपायाने केलेला योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) सार्थकच ठरतो, हे दर्शवण्यासाठी 'जातसंवेगा' इत्यादी म्हटले आहे. 'अहो सल्लेखितं' म्हणजे अहो, अत्यंत संलेखाने (काया-वाचा-मनाच्या शुद्धीने) हे प्रवृत्त झाले आहे. 'कासावपज्जोतो' (काषायप्रकाशित) म्हणजे भिक्खूंच्या बहुसंख्येमुळे इकडे तिकडे फिरणाऱ्या त्यांच्या काषाय (भगव्या) वस्त्रांच्या प्रकाशाने प्रकाशित झालेला. 'इसिवातपरिवातो' (ऋषींच्या वाऱ्याने सुवासित) म्हणजे शीलस्कंध इत्यादींची आणि निब्बाणाची (निर्वाणाची) इच्छा करणाऱ्या ऋषितुल्य भिक्खूंच्या गुणगंधाने आणि गुणगंधाने सुवासित झालेल्या शरीराच्या गंधाने चोहोबाजूने सुवासित झालेला.

Dhammasaṃvego uppajji anāvajjanena pubbe tassa atthassa asaṃviditattā. Dhammasaṃvegoti ca tādise atthe dhammatāvasena uppajjanakaṃ sahottappañāṇaṃ. Assāsaṭṭhānanti cittassāsakāraṇaṃ kammaṭṭhānaṃ. Sabbesaṃ kiccānaṃ pubbabhāgo sabbapubbabhāgo. ‘‘Sabbe sattā averā hontū’’tiādinā hi cittassa paṭṭhānaṃ upaṭṭhānaṃ hitapharaṇaṃ. Itaraṃ ito thokaṃ mahantanti katvā idaṃ ‘‘cūḷaccharāsaṅghātasutta’’nti vuttaṃ. Accharāsaṅghāto vuccati aṅguliphoṭanakkhaṇo akkhinimisakālo, yo ekassa akkharassa uccāraṇakkhaṇo. Tenāha – ‘‘dve aṅguliyo paharitvā saddakaraṇamatta’’nti. Sabbasattānaṃ hitapharaṇacittanti sabbesampi sattānaṃ sammadeva hitesitavasena pavattacittaṃ. Āvajjento āsevatīti hitesitavasena āvajjento. Āvajjanena ābhujantopi āsevati nāma ñāṇavippayuttena. Jānantoti tathā ñāṇamattaṃ uppādentopi. Passantoti tathā ñāṇacakkhunā paccakkhato viya vipassantopi. Paccavekkhantoti tamatthaṃ pati [Pg.107] pati avekkhantopi. Saddhāya adhimuccantotiādi pañcannaṃ indriyānaṃ vasena vuttaṃ. Abhiññeyyantiādi catusaccavasena vuttaṃ. Sabbameva cetaṃ vitthārato, sāmaññena āsevanadassanamevāti idhādhippetameva āsevanatthaṃ dassetuṃ – ‘‘idha panā’’tiādi vuttaṃ.

पूर्वी विचार न केल्यामुळे त्या गोष्टीची जाणीव नसताना धम्मसंवेग उत्पन्न झाला. आणि 'धम्मसंवेग' म्हणजे अशा विषयात धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारे ओत्तप्पयुक्त ज्ञान (पापाची भीती असलेले ज्ञान). 'अस्सासट्ठानं' (आश्वासनाचे स्थान) म्हणजे चित्ताला शांत करणारे कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय). सर्व कृत्यांचा पूर्वभाग म्हणजे 'सब्बपुब्बभागो' (सर्वप्रथम करावयाची तयारी). 'सर्व प्राणी वैररहित होवोत' इत्यादींद्वारे चित्ताची प्रवृत्ती, उपस्थिती आणि हिताचा प्रसार होतो. दुसऱ्या सूत्रापेक्षा हे थोडे मोठे असल्यामुळे याला 'चूळच्छरासंघातसुत्त' (लघु चुटकी वाजवण्याच्या काळाचे सूत्र) म्हटले आहे. 'अच्छरासंघातो' (चुटकी वाजवणे) म्हणजे बोटे वाजवण्याचा क्षण किंवा डोळे मिचकावण्याचा काळ, जो एका अक्षराच्या उच्चारणाचा काळ असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'दोन बोटे वाजवून आवाज करण्याइतका वेळ'. 'सर्व प्राण्यांवर हिताचा प्रसार करणारे चित्त' म्हणजे सर्वच प्राण्यांच्या कल्याणाची इच्छा ठेवून प्रवृत्त झालेले चित्त. 'आवर्जन (विचार) करत आचरण करतो' म्हणजे कल्याणाची इच्छा ठेवून विचार करतो. ज्ञानविप्रयुक्त (ज्ञानाविरहित) आवर्जनाने विचार करणारा देखील आचरण करतो असे म्हटले जाते. 'जाणणारा' म्हणजे तसे ज्ञानमात्र उत्पन्न करणारा देखील. 'पाहणारा' म्हणजे तसे ज्ञानचक्षूने प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे विपश्यना करणारा देखील. 'प्रत्यवेक्षण करणारा' म्हणजे त्या विषयाचे वारंवार निरीक्षण करणारा देखील. 'श्रद्धेने अधिमुक्त होणारा' इत्यादी पाच इंद्रियांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'अभिज्ञेय' (जाणून घेण्यास योग्य) इत्यादी चतुरार्य सत्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे. हे सर्व विस्ताराने, सामान्यतः आचरणाचे दर्शनच आहे, म्हणून येथे अभिप्रेत असलेला आचरणाचा अर्थ दर्शवण्यासाठी – 'इध पना' (परंतु येथे) इत्यादी म्हटले आहे.

Arittajjhānoti avirahitajjhāno. Atucchajjhānoti jhānena atuccho. Cāgo vā vevacananti āha – ‘‘apariccattajjhāno’’ti. Viharatīti padassa vibhaṅge (vibha. 540) āgatanayena atthaṃ dassento ‘‘viharatīti iriyatī’’tiādimāha. Ayaṃ panettha saddattho – viharatīti ettha vi-saddo vicchedatthajotano. Haratīti neti, pavattetīti attho, vicchinditvā harati viharatīti vuttaṃ hoti. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati. Iriyatīti ṭhānanisajjādikiriyaṃ karonto pavattati. Pavattatīti ṭhānādisamaṅgī hutvā pavattati. Pāletīti ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhanto pāleti. Yapeti yāpetīti tasseva vevacanaṃ. Ekañhi iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ pālento yapeti yāpetīti vuccati. Caratīti ṭhānanisajjādīsu aññatarasamaṅgī hutvā pavattati. Iminā padenāti ‘‘viharatī’’ti iminā padena.

अरीत्तज्झानो म्हणजे ध्यानापासून विरहित नसलेला (ध्यानात मग्न असलेला). अतुच्छज्झानो म्हणजे ध्यानाने अतुच्छ (रिक्त नसलेला). त्याग हा त्याचा समानार्थी शब्द आहे असे सांगून म्हटले आहे - 'अपरित्यक्तध्यानो' (ध्यान न सोडलेला). विभंगामध्ये (विभंग ५४०) आलेल्या पद्धतीने 'विहरति' या पदाचा अर्थ दर्शवताना 'विहरति म्हणजे इरियति (हालचाल करतो/वावरतो)' इत्यादी म्हटले आहे. येथे हा शब्दार्थ आहे - 'विहरति' यामध्ये 'वि' हा शब्द विच्छेद (खंडन) अर्थाचा द्योतक आहे. 'हरति' म्हणजे नेतो, प्रवृत्त करतो असा अर्थ आहे; विच्छेद करून (खंडित करून) नेतो म्हणून 'विहरति' असे म्हटले आहे. कारण तो एका इरियापथाच्या (शारीरिक स्थितीच्या) बाधेला दुसऱ्या इरियापथाने खंडित करून, खाली न पडणाऱ्या आत्मभावाला (शरीर-मनाच्या प्रवाहाला) वाहून नेतो, प्रवृत्त करतो, म्हणून त्याला 'विहरति' (विहार करतो) असे म्हटले जाते. 'इरियति' म्हणजे उभे राहणे, बसणे इत्यादी क्रिया करत प्रवृत्त होणे. 'प्रवत्तति' (प्रवृत्त होतो) म्हणजे उभे राहणे इत्यादी स्थितींनी युक्त होऊन प्रवृत्त होणे. 'पालेति' (पालन करतो) म्हणजे एका इरियापथाच्या बाधेला इतर इरियापथांद्वारे रक्षण करत सांभाळणे. 'यपेति' आणि 'यापेति' हे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. कारण एका इरियापथाच्या बाधेला दुसऱ्या इरियापथाने खंडित करून, खाली न पडणाऱ्या आत्मभावाचे रक्षण करत जीवन कंठणे याला 'यपेति' किंवा 'यापेति' (यापन करतो) असे म्हटले जाते. 'चरति' (वावरतो) म्हणजे उभे राहणे, बसणे इत्यादींपैकी कोणत्याही एका स्थितीने युक्त होऊन प्रवृत्त होणे. 'या पदाने' म्हणजे 'विहरति' या पदाने.

Iriyāpathavihāroti ettha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā, kāyappayogo kāyikakiriyā. Tassā pavattanūpāyabhāvato iriyāya patho iriyāpatho, ṭhānanisajjādi. Na hi ṭhānanisajjādīhi avatthāhi vinā kiñci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya, gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro, iriyāpathova vihāro iriyāpathavihāro, so ca atthato ṭhānanisajjādiākārappavatto catusantatirūpappabandho eva. Ovādānusāsanīnaṃ ekānekavārādivisiṭṭhoyeva bhedo, na pana paramatthato tesaṃ nānākaraṇanti dassetuṃ – ‘‘paramatthato panā’’tiādimāha. Tattha ese eke ekaṭṭhetiādīsu eso eko ekatthotiādinā attho veditabbo.

'इरियापथविहार' यामध्ये इरिया (हालचाल) म्हणजे प्रवृत्त होणे, कायप्रयोग (शारीरिक हालचाल) किंवा कायिक क्रिया होय. तिच्या प्रवृत्तीचा उपाय असल्यामुळे इरियाचा मार्ग तो 'इरियापथ' होय, जसे की उभे राहणे, बसणे इत्यादी. कारण उभे राहणे, बसणे इत्यादी अवस्थांशिवाय कोणतीही कायिक क्रिया प्रवृत्त करणे शक्य नाही. कारण मनुष्य एकतर उभे राहण्याच्या स्थितीने युक्त होऊन शरीराने काहीतरी करेल, किंवा चालणे इत्यादींपैकी कोणत्याही एका स्थितीने युक्त होऊन करेल. विहार करणे किंवा ज्याच्याद्वारे विहार केला जातो तो 'विहार' होय. इरियापथ हाच विहार म्हणजे 'इरियापथविहार' होय. आणि तो अर्थाच्या दृष्टीने उभे राहणे, बसणे इत्यादी आकाराने प्रवृत्त होणारा चार प्रकारच्या संततीचा (चित्तज, ऋतुज, आहारज, कम्मज) रूपप्रबंध (रूपाची मालिका) च आहे. ओवाद (उपदेश) आणि अनुसासनी (अनुशासन) यांच्यात केवळ एक किंवा अनेक वेळा सांगणे इत्यादी वैशिष्ट्यांचाच भेद आहे, परंतु परमार्थतः त्यांच्यात कोणताही फरक नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'परमत्थतो पना' (परंतु परमार्थतः) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'एसे एके एकट्ठे' इत्यादींमध्ये 'एषः एकः एकार्थः' (हा एकच आणि एकाच अर्थाचा आहे) अशा प्रकारे अर्थ समजून घ्यावा.

Raṭṭhassa[Pg.108], raṭṭhato vā laddho piṇḍo raṭṭhapiṇḍo. Tenāha – ‘‘ñātiparivaṭṭaṃ pahāyā’’tiādi. Tattha ‘‘amhākamete’’ti viññāyantīti ñātī, pitāmahapituputtādivasena parivaṭṭanaṭṭhena parivaṭṭo, ñātiyeva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo. Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatā hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā saṅghamajjhepi nisīditvā paribhuñjantassa dussīlassa paribhogo theyyāya paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho.

राष्ट्राचा किंवा राष्ट्राकडून मिळालेला पिंड (अन्नपिंड) म्हणजे 'राष्ट्रपिंड' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्ञातिपरिवर्त सोडून' इत्यादी. त्यामध्ये 'हे आमचे आहेत' असे ज्यांच्याविषयी जाणले जाते ते 'ज्ञाती' (नातेवाईक) होत. आजोबा, वडील, मुलगा इत्यादींच्या रूपाने वेढलेले असणे या अर्थाने 'परिवर्त' (वेढा) होय. ज्ञातींचाच वेढा तो 'ज्ञातिपरिवर्त' होय. 'थेय्यपरिभोग' (चोरीचा उपभोग) म्हणजे जो पात्र (अर्ह) नाही अशा व्यक्तीने केलेला उपभोग होय. कारण भगवंतांनी आपल्या शासनात शीलवानासाठीच प्रत्ययांची (चीवर, पिंडपात इत्यादींची) अनुमती दिली आहे, दुःशीलासाठी नाही. दात्यांचाही त्याग (दान) शीलवानासाठीच असतो, दुःशीलासाठी नाही; कारण ते आपल्या सत्कर्माच्या महाफलदायी असण्याची आशा बाळगतात. अशा प्रकारे, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) अनुमती न दिल्यामुळे आणि दात्यांनीही (त्याच्यासाठी) त्याग न केल्यामुळे, संघामध्ये बसूनही उपभोग घेणाऱ्या दुःशीलाचा उपभोग हा चोरीचा उपभोग म्हणजेच 'थेय्यपरिभोग' होय. कर्जाच्या रूपाने उपभोग घेणे म्हणजे 'इणपरिभोग' (ऋणपरिभोग) होय. प्रतिग्राहकाकडून (दान स्वीकारणाऱ्याकडून) दक्षिणाविशुद्धीचा (दानाच्या शुद्धतेचा) अभाव असल्यामुळे, कर्ज घेऊन उपभोग घेण्यासारखा हा उपभोग आहे, असा अर्थ आहे.

Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā, puttānametaṃ adhivacanaṃ, tesaṃ bhāvo dāyajjaṃ, dāyajjavasena paribhogo dāyajjaparibhogo, puttabhāvena paribhogoti vuttaṃ hoti. Sekkhā hi bhikkhū bhagavato orasaputtā, te pitu santakānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjanti. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīnanti? Gihīhi dinnāpi bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato, anuññātesuyeva ca paribhogasambhavato. Dhammadāyādasuttañcettha sādhakaṃ.

देण्याच्या योग्यतेमुळे 'दाय' (वारसा), तो जे ग्रहण करतात ते 'दायाद' (वारसदार) होत. हे पुत्रांचेच नाव आहे. त्यांचा भाव (अधिकार) म्हणजे 'दायज्ज' (वारसाहक्क) होय. वारसाहक्काच्या रूपाने उपभोग घेणे म्हणजे 'दायज्जपरिभोग' (दायाद्यपरिभोग) होय, म्हणजेच पुत्रभावाने उपभोग घेणे असे म्हटले आहे. कारण सेख (शैक्ष) भिक्खू हे भगवंतांचे औरस पुत्र आहेत. ते पित्याच्या संपत्तीचे वारसदार होऊन त्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात. पण मग ते भगवंतांच्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात की गृहस्थांच्या? जरी ते गृहस्थांनी दिलेले असले, तरी भगवंतांनी अनुमती दिल्यामुळे ते भगवंतांचेच मालकीचे होतात; कारण अनुमती नसलेल्या गोष्टींचा पूर्णपणे उपभोग घेता येत नाही आणि केवळ अनुमती असलेल्या गोष्टींचाच उपभोग घेणे शक्य असते. आणि या बाबतीत 'धम्मदायादसुत्त' हे प्रमाण (साधक) आहे.

Vītarāgā eva taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantīti āha – ‘‘khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāmā’’ti. Avītarāgānañhi taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruciparibhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena, tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ pūrenti. Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo, so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo nāma hoti. Yathā hi iṇāyiko attano ruciyā icchitaṃ desaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato [Pg.109] nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo ‘‘āṇaṇyaparibhogo’’ti vuccati, tasmā nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti veditabbo. So idha visuṃ na vutto, dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchati. Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā ‘‘sekho’’tveva vuccati. Imesu paribhogesu sāmiparibhogo dāyajjaparibhogo ca ariyānaṃ puthujjanānañca vaṭṭati, iṇaparibhogo na vaṭṭati. Theyyaparibhoge kathāyeva natthi. Kathaṃ panettha sāmiparibhogo dāyajjaparibhogo ca puthujjanānaṃ sambhavati? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassapi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttaṃ (saṃ. ni. 5.13) hetassa atthassa sādhakaṃ.

वीतरागी (रागमुक्त) लोकच तृष्णेच्या दासत्वाच्या पलीकडे गेल्यामुळे स्वामी (मालक) बनून उपभोग घेतात, म्हणून म्हटले आहे - 'खीणासवाचा (क्षीणास्रवाचा) उपभोग हा स्वामीपरिभोग होय'. कारण जे वीतरागी नाहीत, त्यांच्यात तृष्णेच्या परवशतेमुळे प्रत्ययांच्या उपभोगात स्वामीभाव नसतो; आणि त्या तृष्णेच्या अभावामुळे वीतरागी लोकांमध्ये तेथे स्वामीभाव असतो, कारण ते आपल्या इच्छेनुसार उपभोग घेण्यास समर्थ असतात. तसेच ते प्रतिकूल गोष्टीचाही अनुकूल रूपाने, अनुकूल गोष्टीचाही प्रतिकूल रूपाने, आणि या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून उपेक्षाभावाने (तटस्थतेने) प्रत्ययांचा उपभोग घेतात आणि दात्यांची मनोरथ पूर्ण करतात. परंतु शीलवानाचा जो हा प्रत्यवेक्षित उपभोग (विचारपूर्वक केलेला उपभोग) आहे, तो ऋणपरिभोगाच्या विरुद्ध असल्यामुळे 'आणण्यपरिभोग' (अनृणपरिभोग - कर्जमुक्त उपभोग) या नावाचा होतो. कारण ज्याप्रमाणे कर्जदार आपल्या आवडीनुसार इच्छित स्थळी जाऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे ऋणपरिभोगाने युक्त असलेला मनुष्य संसारातून मुक्त होऊ शकत नाही. म्हणून त्याच्या विरुद्ध असल्यामुळे शीलवानाच्या प्रत्यवेक्षित उपभोगाला 'आणण्यपरिभोग' असे म्हटले जाते. म्हणूनच, स्पष्टपणे (निप्परियायतो) चार प्रकारच्या उपभोगांपेक्षा वेगळा असलेला हा एक स्वतंत्रच उपभोग आहे असे समजावे. तो येथे स्वतंत्रपणे सांगितलेला नाही, किंवा त्याचा 'दायज्जपरिभोगात'च संग्रह होतो. कारण शीलवान मनुष्यसुद्धा या शिक्षेने युक्त असल्यामुळे त्याला 'सेख' (शैक्ष) असेच म्हटले जाते. या उपभोगांमध्ये स्वामीपरिभोग आणि दायज्जपरिभोग हे अरिय (आर्य) आणि पुथुज्जन (पृथग्जन) दोघांनाही योग्य आहेत, ऋणपरिभोग योग्य नाही. थेय्यपरिभोगाबाबत तर बोलण्याची गरजच नाही (तो सर्वथा अयोग्य आहे). परंतु येथे पुथुज्जनांच्या बाबतीत स्वामीपरिभोग आणि दायज्जपरिभोग कसा काय संभवतो? उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने). कारण सल्लेख-प्रतिपत्तीमध्ये (संयम-साधनेत) स्थित असलेल्या पुथुज्जनाचा देखील प्रत्ययांवरील आसक्ती सोडून, तेथे अलिप्त चित्ताने जो उपभोग असतो, तो स्वामीपरिभोगासारखाच असतो. परंतु शीलवानाचा प्रत्यवेक्षित उपभोग हा दात्यांच्या मनोरथाला बाधा न आणणारा असल्यामुळे दायज्जपरिभोगासारखा असतो. कल्याण-पुथुज्जनाच्या उपभोगाबाबत तर बोलण्याची काहीच गरज नाही, कारण त्याचा 'सेख' (शैक्ष) मध्येच संग्रह होतो. आणि 'सेखसुत्त' (संयुत्त निकाय ५.१३) हे या अर्थाचे प्रमाण (साधक) आहे.

Imassa bhikkhunoti accharāsaṅghātamattampi kālaṃ mettacittaṃ āsevantassa bhikkhuno. Amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogoti ‘‘ayaṃ pabbajito samaṇo bhikkhūti āmisaṃ dentānaṃ tāya mettāsevanāya attano santāne dosamalassa vā tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ pabbājanato vūpasamanato saṃsāre ca bhayassa sammāva ikkhaṇato ajjhāsayassa avisaṃvādanenassa amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo. Mahaṭṭhiyanti mahatthikaṃ mahāpayojanaṃ. Mahapphalanti vipulapphalaṃ. Mahānisaṃsanti mahānissandapphalaṃ. Mahājutikanti mahānubhāvaṃ. Mahāvipphāranti mahāvitthāraṃ. Ettha ca paṭhamaṃ kāraṇaṃ mettāsevanāya tassa bhikkhuno sāmiādibhāvena raṭṭhapiṇḍaparibhogārahatā, dutiyaṃ parehi dinnassa dānassa mahaṭṭhiyabhāvakaraṇaṃ. Ko pana vādoti mettāya āsevanamattampi evaṃmahānubhāvaṃ, ko pana vādo bahulīkāre, ettha vattabbameva natthī’’ti attho.

"या भिक्खूचा" म्हणजे चिमूट वाजवण्याइतक्या काळासाठीही मैत्रीचित्ताचे सेवन करणाऱ्या भिक्खूचा. "राष्ट्राच्या पिंडाचा (अन्नाचा) उपभोग अमोघ (व्यर्थ न जाणारा) आहे" म्हणजे "हा प्रव्रजित, श्रमण, भिक्खू आहे" असे समजून आमिष (दान) देणाऱ्यांना, त्या मैत्रीच्या सेवनाने आपल्या चित्तसंततीतील द्वेषमळाचे किंवा त्याशी संबंधित पापधर्मांचे निष्कासन व उपशमन केल्यामुळे, आणि संसारातील भयाचे सम्यक् दर्शन घेतल्यामुळे, त्याच्या आशयाच्या अविसंवादाने (प्रामाणिकपणाने) त्याचा राष्ट्राच्या पिंडाचा उपभोग अमोघ ठरतो. 'महट्ठियं' म्हणजे महार्थिक, महाप्रयोजन (मोठ्या फायद्याचे). 'महप्फलं' म्हणजे विपुल फल देणारे. 'महानिसंसं' म्हणजे महानिसंदफल (मोठा लाभ देणारे). 'महाजुतिकं' म्हणजे महानुभाव (तेजस्वी/प्रभावशाली). 'महाविप्फारं' म्हणजे महाविस्तार (व्यापक). आणि येथे पहिले कारण म्हणजे मैत्रीच्या सेवनाने त्या भिक्खूची स्वामी इत्यादी भावाने राष्ट्रपिंडाच्या उपभोगाची पात्रता असणे; दुसरे कारण म्हणजे इतरांनी दिलेल्या दानाला महार्थिक (महाप्रयोजनयुक्त) बनवणे. "मग काय सांगावे" म्हणजे मैत्रीचे केवळ सेवन करणेच जर एवढ्या महानुभावाचे (प्रभावाचे) आहे, तर मग तिच्या बहुलीकरणात (वारंवार अभ्यास करण्यात) काय सांगावे! याविषयी काही बोलण्याची गरजच नाही, असा अर्थ आहे.

54. Catutthe uppādeti vaḍḍhetīti ettha bhāvanāsaddassa uppādanavaḍḍhanatthatā pubbe vuttā eva.

५४. चौथ्या (सुत्तात) 'उत्पन्न करतो, वाढवतो' येथे 'भावना' शब्दाचा अर्थ 'उत्पन्न करणे व वाढवणे' असा आहे, हे पूर्वी सांगितलेच आहे.

55. Pañcame [Pg.110] imesu dvīsūti catutthapañcamesu. ‘‘Tatiye vuttanayeneva veditabba’’nti vatvā tathā veditabbataṃ dassetuṃ – ‘‘yo hi āsevatī’’tiādi vuttaṃ. Tena āsevanābhāvanāmanasikārānaṃ atthavisesābhāvamāha. Yadi evaṃ suttantassa desanā kathanti āha – ‘‘sammāsambuddho panā’’tiādi. Yāya dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇamāha. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ ekampi dhammaṃ tathā vibhajitvā bhagavā dasseti. Tīhi koṭṭhāsehīti āsevanābhāvanāmanasikārabhāgehi. Mettā hi sabbavatthuno mettāyanavasena ānītā sevanā āsevanā, tassā vaḍḍhanā bhāvanā, avissajjetvā manasi ṭhapanaṃ manasikāro.

५५. पाचव्या (सुत्तात) 'या दोन्हीमध्ये' म्हणजे चौथ्या आणि पाचव्यामध्ये. "तिसऱ्यात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे" असे सांगून, त्याप्रमाणे जाणणे दर्शवण्यासाठी - "जो सेवन करतो" इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे सेवन (आसेवना), भावना आणि मनसिकार यांच्या अर्थामध्ये विशेष भेद नसल्याचे सांगितले आहे. जर असे आहे, तर सुत्ताची देशना कशी आहे? म्हणून "सम्यक्संबुद्ध तर..." इत्यादी म्हटले आहे. "ज्या धम्मधातूने" याद्वारे सर्वज्ञता-ज्ञान सांगितले आहे. कारण त्याद्वारे धर्मांचा आकारभेद (प्रकारभेद) जाणून, त्याला अनुरूप अशा एकाच धर्माचेही भगवान तशा प्रकारे विभाजन करून दाखवतात. "तीन भागांनी" म्हणजे आसेवना, भावना आणि मनसिकार या भागांनी. कारण मैत्री ही सर्व प्राण्यांच्या प्रति मैत्रीभावाने आणलेले जे 'सेवन' आहे ती 'आसेवना' होय; तिची वाढ करणे ही 'भावना' होय; आणि तिला न सोडता मनात ठेवणे हा 'मनसिकार' होय.

56. Chaṭṭhe aniyamitavacanaṃ ‘‘ime nāmā’’ti niyametvā avuttattā. Niyamitavacanaṃ ‘‘akusalā’’ti sarūpeneva vuttattā. Asesato pariyādinnā honti appakassapi akusalabhāgassa aggahitassa abhāvato. Akusalaṃ bhajantīti akusalabhāgiyā. Akusalapakkhe bhavāti akusalapakkhikā. Tenāha – ‘‘akusalāyevā’’tiādi. Paṭhamataraṃ gacchatīti paṭhamataraṃ pavattati, paṭhamo padhāno hutvā vattatīti attho. Ekuppādādivasena hi ekajjhaṃ pavattamānesu catūsu arūpakkhandhesu ayameva paṭhamaṃ uppajjatīti idaṃ natthi, lokuttaramaggesu viya pana paññindriyassa, lokiyadhammesu manindriyassa puretarassa bhāvo sātisayoti ‘‘sabbete manopubbaṅgamā’’ti vuttaṃ. Tathā hi abhidhammepi (dha. sa. 1) ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ jeṭṭhaṃ katvā desanā pavattā. Suttesupi vuttaṃ – ‘‘manopubbaṅgamā dhammā (dha. pa. 1, 2), chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.buddhavaggo, erakapattanāgarājavatthu). Tenāha – ‘‘ete hī’’tiādi. Tesaṃ mano uppādakoti ca yadaggena mano sampayuttadhammānaṃ jeṭṭhako hutvā pavattati, tadaggena te attānaṃ anuvattāpento te tathā uppādento nāma hotīti katvā vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana cittassa jeṭṭhakabhāvameva sandhāya rājagamanaññāyena sahuppattipi paṭhamuppatti viya katvā vuttāti ayamattho dassito. Anvadevāti eteneva cittassa khaṇavasena paṭhamuppattiyā abhāvo dīpitoti daṭṭhabbo. Tenevāha – ‘‘ekatoyevāti attho’’ti.

५६. सहाव्या (सुत्तात) अनियमन वचन म्हणजे "हे अमुक आहेत" असे नियमन करून न सांगितल्यामुळे. नियमन वचन म्हणजे "अकुशल" असे स्वतःच्या रूपानेच सांगितल्यामुळे. "पूर्णपणे संपुष्टात येतात" कारण कोणताही लहानसा अकुशल भागही न स्वीकारलेला उरत नाही. जे अकुशलाचे सेवन करतात ते 'अकुशलभागीय'. जे अकुशल पक्षात असतात ते 'अकुशलपक्षीय'. म्हणूनच "अकुशलच..." इत्यादी म्हटले आहे. "सर्वात आधी जातो" म्हणजे सर्वात आधी प्रवृत्त होतो, पहिला व प्रधान होऊन वर्ततो असा अर्थ आहे. कारण एकाच वेळी उत्पन्न होणे इत्यादी नियमाने एकत्र प्रवृत्त होणाऱ्या चार अरूपस्कंधांमध्ये हाच (मन) आधी उत्पन्न होतो, असे नाही; परंतु लोकोत्तर मार्गांमध्ये प्रज्ञेंद्रियाप्रमाणे, आणि लौकिक धर्मांमध्ये मनेंद्रियाचे अग्रगामी असणे अतिशय श्रेष्ठ आहे, म्हणून "हे सर्व मनःपूर्वंगम आहेत" असे म्हटले आहे. तसेच अभिधम्मातही (धम्मसंगणी १) "ज्या वेळी कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते" असे चित्ताला पूर्वगामी व श्रेष्ठ करून देशना प्रवृत्त केली आहे. सुत्तांमध्येही म्हटले आहे - "धम्म हे मनःपूर्वंगम आहेत" (धम्मपद १, २), "सहा द्वारांचा अधिपती राजा आहे" (धम्मपद अट्ठकथा, एरकापत्त नागराज वत्थु). म्हणूनच "हेच..." इत्यादी म्हटले आहे. "त्यांचा मन उत्पादक आहे" हे अशा अर्थाने म्हटले आहे की, ज्या अर्थाने मन संप्रयुक्त धर्मांमध्ये श्रेष्ठ होऊन प्रवृत्त होते, त्या अर्थाने ते त्यांना स्वतःचे अनुकरण करायला लावते आणि त्यांना तसे उत्पन्न करते, म्हणून असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये चित्ताच्या श्रेष्ठत्वालाच लक्षात घेऊन, राजाच्या गमनाच्या न्यायाने सह-उत्पत्तीलाही प्रथम उत्पत्तीप्रमाणे मानून सांगितले आहे, हा अर्थ दर्शवला आहे. "त्याच्या मागोमाग" याद्वारेच चित्ताच्या क्षणानुसार प्रथम उत्पत्तीचा अभाव दर्शवला आहे, असे समजावे. म्हणूनच "एकत्रच, असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे.

57. Sattame [Pg.111] catubhūmakāpi kusalā dhammā kathitāti ‘‘ye keci kusalā dhammā’’ti anavasesapariyādānato vuttaṃ.

५७. सातव्या (सुत्तात) चारही भूमींमधील कुशल धर्म सांगितले आहेत, म्हणून "जे काही कुशल धर्म आहेत" असे काहीही शिल्लक न ठेवता (पूर्णपणे) ग्रहण करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे.

58. Aṭṭhame idanti liṅgavipallāsena niddeso, nipātapadaṃ vā etaṃ ‘‘yadida’’ntiādīsu viyāti āha – ‘‘ayaṃ pamādoti attho’’ti. Pamajjanākāroti pamādāpatti. Cittassa vossaggoti imesu ettakesu ṭhānesu satiyā aniggaṇhitvā cittassa vossajjanaṃ sativiraho. Vossaggānuppadānanti vossaggassa anu anu padānaṃ punappunaṃ vissajjanaṃ. Asakkaccakiriyatāti etesaṃ dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ pavattane puggalassa vā deyyadhammassa vā asakkaccakiriyā. Satatabhāvo sātaccaṃ, sātaccena kiriyā sātaccakiriyā, sāyeva sātaccakiriyatā, na sātaccakiriyatā asātaccakiriyatā. Anaṭṭhitakiriyatāti aniṭṭhitakiriyatā nirantaraṃ na anuṭṭhitakiriyatā ca. Olīnavuttitāti nirantarakaraṇasaṅkhātassa vipphārassa abhāvena olīnavuttitā. Nikkhittachandatāti kusalakiriyāya vīriyachandassa nikkhittabhāvo. Nikkhittadhuratāti vīriyadhurassa oropanaṃ, osakkitamānasatāti attho. Anadhiṭṭhānanti kusalakaraṇe appatiṭṭhitabhāvo. Ananuyogoti ananuyuñjanaṃ. Kusaladhammesu āsevanādīnaṃ abhāvo anāsevanādayo. Pamādoti sarūpaniddeso. Pamajjanāti ākāraniddeso. Pamajjitattanti bhāvaniddeso. Parihāyantīti iminā pamādassa sāvajjataṃ dasseti. Tayidaṃ lokiyānaṃ vasena, na lokuttarānanti āha – ‘‘uppannā…pe… ida’’ntiādi.

५८. आठव्या (सुत्तात) 'इदं' हा लिंगविपर्यास करून केलेला निर्देश आहे, किंवा "यदिदं" इत्यादींप्रमाणे हे एक निपात पद आहे, म्हणून म्हटले आहे - "हा प्रमाद आहे, असा अर्थ आहे". 'प्रमज्जनाकार' म्हणजे प्रमादाची प्राप्ती (प्रमादात पडणे). 'चित्ताचा वोस्सग्ग' (चित्त सोडून देणे) म्हणजे या एवढ्या स्थानांमध्ये स्मृतीद्वारे (सतीद्वारे) नियंत्रण न ठेवता चित्ताला मोकळे सोडणे, स्मृतीचा अभाव (सतिविरह). 'वोस्सग्गानुप्पदान' म्हणजे वोस्सग्गाचे अनु-अनु-प्रदान, वारंवार सोडून देणे. 'असक्कच्चकिरियता' (आदरपूर्वक न करणे) म्हणजे या दानादी कुशल धर्मांच्या प्रवृत्तीमध्ये पुद्गलाविषयी किंवा देयधर्माविषयी आदरपूर्वक कृती न करणे. सतत असण्याचा भाव म्हणजे 'सातच्च' (सातत्य), सातत्याने केलेली क्रिया म्हणजे 'सातच्चकिरिया', तीच 'सातच्चकिरियता'; सातत्यपूर्ण क्रिया नसणे म्हणजे 'असातच्चकिरियता'. 'अनट्ठितकिरियता' म्हणजे अनिष्ठितक्रिया (अपूर्ण क्रिया) आणि निरंतर न केलेली क्रिया. 'ओलीनवुत्तिता' (संकोचून राहणे) म्हणजे निरंतर करण्यारूप विस्ताराच्या अभावामुळे संकुचित वृत्ती असणे. 'निक्खित्तछंदता' म्हणजे कुशल क्रियेमध्ये वीर्य-छंदाचा (उत्साहाचा) त्याग करणे. 'निक्खित्तधुरता' म्हणजे वीर्यधुरेचा (कर्तव्याचा) त्याग करणे, मन मागे घेणे असा अर्थ आहे. 'अनधिट्ठान' म्हणजे कुशल कर्मामध्ये अप्रतिष्ठित भाव (दृढनिश्चयाचा अभाव). 'अननुयोग' म्हणजे अनुयोग न करणे (अभ्यास न करणे). कुशल धर्मांमध्ये आसेवना इत्यादींचा अभाव म्हणजे 'अनासेवना' इत्यादी. 'प्रमाद' हा स्वरूपनिर्देश आहे. 'प्रमज्जना' हा आकारनिर्देश आहे. 'प्रमज्जितत्तं' हा भावनिर्देश आहे. "ऱ्हास पावतात" याद्वारे प्रमादाची सदोषता दर्शवली आहे. हे लौकिक धर्मांच्या संदर्भात आहे, लोकोत्तर धर्मांच्या संदर्भात नाही, म्हणून म्हटले आहे - "उत्पन्न झालेले...पे... हे" इत्यादी.

59. Navame na pamajjati etenāti appamādo, pamādassa paṭipakkho satiyā avippavāso. Atthato niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā etaṃ nāmaṃ. Pamādo pana satiyā satisampajaññassa vā paṭipakkhabhūto akusalacittuppādo daṭṭhabbo. Tenāha – ‘‘pamādassa paṭipakkhavasena vitthārato veditabbo’’ti.

५९. नवव्या (सुत्तात) ज्याच्याद्वारे प्रमाद केला जात नाही तो 'अप्रमाद' (अप्पमाद) होय, जो प्रमादाचा प्रतिपक्ष आणि स्मृतीचा (सतीचा) अविप्रवास (न गमावणे) आहे. अर्थाच्या दृष्टीने नेहमी उपस्थित राहणाऱ्या स्मृतीचे (सतीचे) हे नाव आहे. परंतु प्रमाद हा स्मृतीचा किंवा स्मृती-संप्रजन्याचा प्रतिपक्ष असलेला अकुशल चित्तोत्पाद समजावा. म्हणूनच "प्रमादाच्या प्रतिपक्ष रूपाने विस्ताराने जाणावे" असे म्हटले आहे.

60. Dasame kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā, tassa bhāvo kosajjaṃ, ālasiyanti attho.

६०. दहाव्या (सुत्तात) जो वाईट रीतीने बसतो (कुत्सितपणे आळसात बुडतो) तो 'कुसीत' (आळशी) होय, येथे 'द' काराचा 'त' कार करून हा शब्द बनला आहे; त्याचा भाव म्हणजे 'कोसज्ज' (कौशीद्य), ज्याचा अर्थ 'आळस' असा आहे.

Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अच्छरासंघातवग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

7. Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā

७. वीरियारंभ वर्ग इत्यादींचे स्पष्टीकरण (वीरियारंभादिवग्गवण्णना)

61. Sattamassa [Pg.112] paṭhame vīrānaṃ kammanti vīriyaṃ, vidhinā vā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ, tadeva kusalakiriyāya padhānaṭṭhena ārambho vīriyārambho. Āraddhavīriyatā paggahitavīriyatā paripuṇṇavīriyatāti paccekaṃ vīriyatāsaddo yojetabbo.

६१. सातव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'वीरांचे कर्म म्हणजे वीर्य' किंवा 'योग्य पद्धतीने जे प्रवृत्त केले पाहिजे ते वीर्य'. तेच जेव्हा कुशल कर्मासाठी मुख्य रूपाने आरंभ केले जाते, तेव्हा त्याला 'वीरियारंभ' (वीर्याचा आरंभ) म्हणतात. 'आरद्धवीरियता' (आरंभ केलेले वीर्य), 'पग्गहितवीरियता' (प्रयत्नपूर्वक धरून ठेवलेले वीर्य) आणि 'परिपुण्णवीरियता' (परिपूर्ण वीर्य) या प्रत्येक शब्दाशी 'वीरियता' हा शब्द जोडला पाहिजे.

62. Dutiye mahatī icchā etassāti mahiccho, tassa bhāvo mahicchatā. Mahāvisayo lobho mahālobho mahantānaṃ vatthūnaṃ bahūnañca abhigijjhanato. Itarītarātiādinā pabbajitānaṃ uppajjanamahicchatā vuttā. Pañcahi kāmaguṇehītiādi gahaṭṭhānaṃ vasena vuttaṃ. Icchāti sabhāvaniddeso. Icchāgatāti icchāpavattā. Mahicchatāti mahāicchatā. Atthato panāyaṃ rāgo evāti vuttaṃ – ‘‘rāgo sārāgo’’tiādi.

६२. दुसऱ्या सूत्तात, 'ज्याची इच्छा मोठी आहे तो महिच्छ (महा-इच्छ)', आणि त्याचा भाव म्हणजे 'महिच्छता' (मोठी इच्छा असणे). मोठ्या आणि अनेक वस्तूंच्या लोभामुळे जो मोठ्या विषयाचा लोभ असतो, तो 'महालोभ' होय. 'इतरीतर' (जे काही मिळेल ते) इत्यादी शब्दांद्वारे प्रव्रजितांमध्ये (भिक्खूंमध्ये) उत्पन्न होणारी 'महिच्छता' सांगितली आहे. 'पंचहि कामगुणेहि' (पाच कामगुणांद्वारे) इत्यादी गृहस्थांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'इच्छा' हा स्वभावाचा निर्देश आहे. 'इच्छागत' म्हणजे इच्छेचे प्रवृत्त होणे. 'महिच्छता' म्हणजे मोठी इच्छा. अर्थाच्या दृष्टीने हा 'राग' (आसक्ती) च आहे, जसे की 'रागो सारागो' (राग, तीव्र आसक्ती) इत्यादी म्हटले आहे.

63. Tatiye appicchassāti ettha appa-saddo abhāvattho ‘‘appābādho hoti appātaṅko’’tiādīsu (ma. ni. 2.304) viyāti āha – ‘‘anicchassā’’ti. Loke pākaṭassa hi akkhirogakucchirogādibhedassa ābādhassa abhāvaṃ sandhāya ‘‘appābādho’’ti vuttaṃ. Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ettha hī’’tiādi vuttaṃ. Byañjanaṃ sāvasesaṃ viya parittakepi appasaddassa dissamānattā. Attho pana niravaseso sabbaso paccayicchāya abhāvassa adhippetattā. Tenāha – ‘‘na hī’’tiādi.

६३. तिसऱ्या सूत्तात, 'अप्पिच्छस्स' (अल्प-इच्छा असणाऱ्याचे) या संदर्भात, येथे 'अप्प' (अल्प) हा शब्द 'अभाव' (नसणे) या अर्थाने आहे, जसे की 'अप्पाबाधो होति अप्पातंको' (अल्प आजार, अल्प त्रास असणे) इत्यादींमध्ये (म. नि. २.३०४) म्हटले आहे, म्हणून 'अनिच्छस्स' (इच्छा नसलेल्याचे) असे म्हटले आहे. कारण जगात डोळ्यांचे आजार, पोटाचे आजार इत्यादी प्रसिद्ध आजारांचा अभाव लक्षात घेऊन 'अप्पाबाधो' (अल्प आजार) असे म्हटले जाते. आता हाच सांगितलेला अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'एत्थ हि' (येथे नक्कीच) इत्यादी म्हटले आहे. व्यंजन (शब्दरूप) हे काही अंशी शिल्लक राहिल्यासारखे वाटते, कारण 'अप्प' हा शब्द थोड्या (अल्प) अर्थातही दिसतो. परंतु अर्थ मात्र पूर्णपणे आहे, कारण येथे प्रत्ययांच्या (चीज-वस्तूंच्या) इच्छेचा पूर्णपणे अभाव अभिप्रेत आहे. म्हणूनच 'न हि' (नाहीच) इत्यादी म्हटले आहे.

Icchāya abhāveneva appiccho nāma hotīti imamatthaṃ pakārantarena dīpetuṃ – ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Atricchatā nāma atra atra icchā. Asantaguṇasambhāvanatāya pāpā lāmikā nihīnā icchā pāpicchatā. Yāya paccayuppādanatthaṃ attani vijjamānaguṇe sambhāveti, paccayānaṃ paṭiggahaṇe ca na mattaṃ jānāti, ayaṃ mahicchatā. Asantaguṇasambhāvanatāti attani avijjamānānaṃ guṇānaṃ vijjamānānaṃ viya paresaṃ pakāsanā. Santaguṇasambhāvanatāti icchācāre ṭhatvā attani vijjamānasīladhutadhammādiguṇavibhāvanā. Tādisassapi paṭiggahaṇe amattaññutāpi hoti, sāpi abhidhamme āgatāyevāti sambandho. Dussantappayoti duttappayo.

इच्छेच्या अभावामुळेच व्यक्ती 'अप्पिच्छ' (अल्प-इच्छ) होते, हा अर्थ दुसऱ्या प्रकारे स्पष्ट करण्यासाठी 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. 'अतिच्छता' (अति-इच्छा) म्हणजे येथे आणि तेथे इच्छा असणे. स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांचे प्रदर्शन करण्याच्या इच्छेने युक्त असलेली वाईट, हलकी आणि नीच इच्छा म्हणजे 'पापिच्छता' (पाप-इच्छा) होय. ज्या इच्छेमुळे प्रत्यय (चीज-वस्तू) मिळवण्यासाठी व्यक्ती स्वतःमध्ये असलेल्या गुणांचे प्रदर्शन करते आणि प्रत्यय स्वीकारताना मर्यादेचे भान ठेवत नाही, ती 'महिच्छता' (महा-इच्छा) होय. 'असंतगुणसंभावनता' म्हणजे स्वतःमध्ये नसलेले गुण असल्यासारखे इतरांना दाखवणे. 'संतगुणसंभावनता' म्हणजे इच्छेच्या अधीन राहून स्वतःमध्ये असलेले शील, धुतंग इत्यादी गुणांचे प्रदर्शन करणे. अशा व्यक्तीच्या बाबतीतही प्रत्यय स्वीकारताना अमर्यादपणा (अमत्तञ्ञुता) असतोच, आणि तो अभिधम्मात आलेलाच आहे, असा संबंध आहे. 'दुस्संतप्पयो' म्हणजे ज्याचे समाधान करणे कठीण आहे.

Atilūkhabhāvanti [Pg.113] pattacīvaravasena ativiya lūkhabhāvaṃ. Tadassa disvā manussā ‘‘ayaṃ amaṅgaladivaso, sumbhakasiniddhapattacīvaro ayyo pubbaṅgamo kātabbo’’ti cintetvā, ‘‘bhante, thokaṃ bahi hothā’’ti āhaṃsu. Ummujjīti manussānaṃ ajānantānaṃyeva pathaviyaṃ nimujjitvā gaṇhantoyeva ummujji. Yadi thero ‘‘khīṇāsavabhāvaṃ jānantū’’ti iccheyya, na naṃ manussā ‘‘bahi hothā’’ti vadeyyuṃ, khīṇāsavānaṃ pana tathācittameva na uppajjeyya.

'अतिलूखभावं' म्हणजे पात्र आणि चीवराच्या बाबतीत अत्यंत रुक्ष (जीर्ण) असणे. त्याची ती अवस्था पाहून लोकांनी विचार केला, 'हा अमंगल दिवस आहे, अत्यंत रुक्ष पात्र आणि चीवर धारण करणाऱ्या या आदरणीय (अय्य) थेरांना पुढे करावे का?' आणि ते म्हणाले, 'भंते, आपण थोडे बाहेर व्हावे.' 'उम्मुज्जी' (प्रकट झाला) म्हणजे लोकांनी न जाणताच पृथ्वीमध्ये बुडी मारून (भिक्षा) ग्रहण करत तो प्रकट झाला. जर थेरांनी अशी इच्छा केली असती की 'लोकांनी माझी खीणासव (अर्हत) अवस्था जाणावी', तर लोकांनी त्यांना 'बाहेर व्हा' असे म्हटले नसते; परंतु खीणासवांच्या मनात असा विचार कधीच उत्पन्न होत नाही.

Appicchatāpadhānaṃ puggalādhiṭṭhānaṃ catubbidhaicchāpabhedaṃ dassetvā punapi puggalādhiṭṭhānena catubbidhaṃ icchābhedaṃ dassento ‘‘aparopi catubbidho appiccho’’tiādimāha. Paccayaappicchoti paccayesu icchārahito. Dhutaṅgaappicchoti dhutaguṇasambhāvanāya icchārahito. Pariyattiappicchoti bahussutasambhāvanāya icchārahito. Adhigamaappicchoti ‘‘ariyo’’ti sambhāvanāya icchārahito. Dāyakassa vasanti appaṃ vā yaṃ dātukāmo bahuṃ vāti dāyakassa cittassa vasaṃ, ajjhāsayanti attho. Deyyadhammassa vasanti deyyadhammassa abahubhāvaṃ. Attano thāmanti attano pamāṇaṃ. Yattakena attā yāpeti, tattakasseva gahaṇaṃ. Yadi hītiādi saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ. Pamāṇenevāti yāpanappamāṇeneva.

'अप्पिच्छता' (अल्प-इच्छा) प्रधान असलेल्या पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आधारे इच्छेचे चार प्रकार दाखवून, पुन्हा पुद्गलांच्या आधारे इच्छेचे चार प्रकार दाखवताना 'अपरोपि चतुब्बिधो अप्पिच्छो' (दुसराही चार प्रकारचा अल्प-इच्छ असणारा असतो) इत्यादी म्हटले आहे. 'पच्चय-अप्पिच्छ' म्हणजे प्रत्ययांच्या (चीज-वस्तूंच्या) बाबतीत इच्छारहित असणारा. 'धुतंग-अप्पिच्छ' म्हणजे धुतगुणांच्या (कठोर तपश्चर्येच्या) प्ररोचनेची इच्छा नसणारा. 'परियत्ति-अप्पिच्छ' म्हणजे बहुश्रुततेच्या (विद्वत्तेच्या) प्ररोचनेची इच्छा नसणारा. 'अधिगम-अप्पिच्छ' म्हणजे आपण 'अरीय' (आर्य) आहोत अशा प्ररोचनेची इच्छा नसणारा. 'दायकस्स वसं' म्हणजे देणाऱ्याच्या इच्छेनुसार, त्याला थोडे द्यायचे आहे की जास्त, म्हणजेच दात्याच्या चित्ताचा आशय. 'देय्यधम्मस्स वसं' म्हणजे देय वस्तूच्या अल्पतेनुसार. 'अत्तनो थामं' म्हणजे स्वतःचे प्रमाण; ज्याने स्वतःचा उदरनिर्वाह होऊ शकेल, तितकेच ग्रहण करणे. 'यदि हि' इत्यादी संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. 'पमाणेनेव' म्हणजे केवळ उदरनिर्वाहाच्या प्रमाणानेच.

Ekabhikkhupi nāññāsīti sosānikavatte sammadeva vattitattā ekopi bhikkhu na aññāsi. Abbokiṇṇanti avicchedaṃ. Dutiyo maṃ jāneyyāti dutiyo sahāyabhūtopi yathā maṃ jānituṃ na sakkuṇeyya, tathā saṭṭhi vassāni nirantaraṃ susāne vasāmi, tasmā ahaṃ aho sosānikuttamo. Upakāro hutvāti uggahaparipucchādīhi pariyattidhammavasena upakāro hutvā. Dhammakathāya janapadaṃ khobhetvāti lomahaṃsanasādhukāradānacelukkhepādivasena sannipatitaṃ itarañca ‘‘kathaṃ nu kho appaṃ ayyassa santike dhammaṃ sossāmā’’ti kolāhalavasena mahājanaṃ khobhetvā? Yadi thero bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ iccheyya, pubbeva janapadaṃ khobhento dhammaṃ katheyya. Gatoti ‘‘ayaṃ so, yena rattiyaṃ dhammakathā katā’’ti jānanabhāvena pariyattiappicchatāya purāruṇāva gato.

'एकभिक्खुपि नञ्ञासि' (एकही भिक्खूने जाणले नाही) म्हणजे स्मशानवासिक व्रताचे (सोसानिकवत्त) योग्य प्रकारे पालन केल्यामुळे एकाही भिक्खूने ते जाणले नाही. 'अब्बोकिण्णं' म्हणजे अखंडपणे (अविच्छिन्नपणे). 'दुतियो मं जानेय्य' (दुसऱ्याने मला जाणावे) म्हणजे दुसरा सहकारी भिक्खू देखील मला ओळखू शकणार नाही अशा प्रकारे मी साठ वर्षे निरंतर स्मशानात राहिलो आहे, म्हणून 'अहो! मी सर्वश्रेष्ठ स्मशानवासिक आहे.' 'उपकारो हुत्वा' म्हणजे उद्ग्रह (शिकणे), परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) इत्यादींद्वारे परियत्तिधम्माच्या (ग्रंथधर्माच्या) रूपाने उपकारक होऊन. 'धम्मकथाय जनपदं खोभेत्वा' (धम्मकथेने जनपदाला आंदोलित करून) म्हणजे रोमांच उभे राहणे, साधुकार देणे, दान देणे, चीवर फेकणे इत्यादींद्वारे जमलेल्या आणि इतर लोकांना 'आम्ही आदरणीय थेरांच्या सन्निध थोडे तरी धम्मश्रवण कसे करू शकू?' अशा कोलाहलाने महाजनसमुदायाला आंदोलित करून. जर थेरांना आपली बहुश्रुतता दाखवायची असती, तर त्यांनी आधीच जनपदाला आंदोलित करत धम्म उपदेश केला असता. 'गतो' (गेले) म्हणजे 'हे तेच आहेत, ज्यांनी रात्री धम्मकथा सांगितली होती' हे लोकांना समजू नये म्हणून परियत्ति-अप्पिच्छतेमुळे (विद्वत्तेच्या प्रसिद्धीची इच्छा नसल्यामुळे) ते पहाटेपूर्वीच निघून गेले.

Tayo [Pg.114] kulaputtā viyāti pācīnavaṃsadāye sāmaggivāsaṃvuṭṭhā anuruddho, nandiyo, kimiloti ime tayo kulaputtā viya. Etesupi hi anuruddhattherena bhagavatā ‘‘atthi pana vo anuruddhā evaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharantānaṃ uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) puṭṭhena ‘‘idha pana mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.328) anupubbavihārasamāpattīsu ārocitāsu itare therā na icchiṃsu. Tathā hi te pakkante bhagavati āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘kinnu mayaṃ āyasmato anuruddhassa evamārocimha ‘imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ mayaṃ lābhino’ti? Yaṃ no āyasmā anuruddho bhagavato sammukhāpi āsavānaṃ khayaṃ pakāsetī’’ti? Ghaṭīkāropi attano ariyabhāve kikissa rañño bhagavatā ārocite na attamano ahosi? Tenāha – ‘‘ghaṭīkārakumbhakāro viyā’’ti. Imasmiṃ panattheti ‘‘yathayidaṃ, bhikkhave, appicchatā’’ti vutte appicchatāsaṅkhāte atthe. Balavaalobhenāti daḷhatarappavattikena alobhena.

‘तीन कुलपुत्रांप्रमाणे’ म्हणजे प्राचीनवंशदायात (पूर्ववंश वनात) एकोप्याने राहणारे अनुरुद्ध, नंदिय आणि किमिल हे तीन कुलपुत्र होत. यांच्यामध्येही, जेव्हा भगवंतांनी आयुष्मान अनुरुद्ध थेरांना विचारले की, “हे अनुरुद्ध! अशा प्रकारे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या तुम्हांला मानवी धर्मापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही विशेष आर्यज्ञानदर्शन प्राप्त झाला आहे का, जो सुखावह विहार देणारा ठरेल?” (म. नि. १.३२८), तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले, “भन्ते, आम्ही येथे इच्छेनुसार कामांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क, सविचार आणि विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहार करतो” (म. नि. १.३२८) इत्यादी प्रकारे अनुक्रमिक विहारसमापत्तींविषयी सांगितले असता, इतर थेरांनी (स्वतःचे नाव पुढे करणे) इच्छिले नाही. कारण भगवंत निघून गेल्यावर त्यांनी आयुष्मान अनुरुद्धांना असे म्हटले – “आम्ही आयुष्मान अनुरुद्धांना असे सांगितले होते का की, ‘आम्ही या आणि या विहारसमापत्तींचे लाभधारक आहोत’? ज्यामुळे आयुष्मान अनुरुद्ध भगवंतांच्या समोर आमच्या आसवांचा क्षय (अर्हतपद) देखील प्रकट करत आहेत?” घटिकार कुंभकाराने देखील भगवंतांनी राजा किकीला स्वतःच्या आर्यभावाविषयी (अनागामी भावाविषयी) सांगितले असता, स्वतःचा मोठेपणा मिरवला नाही ना? म्हणूनच म्हटले आहे – “घटिकार कुंभकाराप्रमाणे”. ‘या अर्थामध्ये’ म्हणजे “हे भिक्खूहो, जशी ही अल्पेच्छता आहे” असे म्हटले असता, अल्पेच्छता नावाच्या अर्थामध्ये. ‘बलवान अलोभाने’ म्हणजे अत्यंत दृढ प्रवृत्तीच्या अलोभाने (लोभ नसण्याने).

64. Catutthe natthi etassa santuṭṭhīti asantuṭṭhi, tassa bhāvo asantuṭṭhitā. Taṃ pana sarūpato dassento ‘‘asantuṭṭhe puggale…pe… lobho’’ti āha. Sevantassātiādīni aññamaññavevacanāni.

६४. चौथ्या (सूत्रात), ‘ज्याला संतुष्टी नाही ती असंतुष्टी’, तिचा भाव म्हणजे ‘असंतुष्टता’ (असंतोष). तिचे स्वरूप दाखवताना “असंतुष्ट व्यक्तीमध्ये...पे... लोभ” असे म्हटले आहे. ‘सेवन करणाऱ्याचे’ इत्यादी शब्द एकमेकांचे समानार्थी शब्द आहेत.

65-67. Pañcame tussanaṃ tuṭṭhi, samaṃ, sakena, santena vā tuṭṭhi etassāti santuṭṭhi, tassa bhāvo santuṭṭhitā. Yassa santosassa atthitāya bhikkhu ‘‘santuṭṭho’’ti vuccati, taṃ dassento ‘‘itarītarapaccayasantosena samannāgatassā’’ti āha – cīvarādike yattha katthaci kappiye paccaye santussanena samaṅgībhūtassāti attho. Atha vā itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā, tathā paṇītampi itaraṃ hīnato aññattā. Apekkhāsiddhā hi itaratā. Iti yena dhammena hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussati, so tathā pavatto alobho itarītarapaccayasantoso, tena samannāgatassa[Pg.115]. Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso yathālābhasantoso. Sesapadadvayepi eseva nayo. Labbhatīti vā lābho, yo yo lābho yathālābho, tena santoso yathālābhasantoso. Balanti kāyabalaṃ. Sāruppanti bhikkhuno anucchavikatā.

६५-६७. पाचव्या (सूत्रात), संतुष्ट होणे म्हणजे ‘तुष्टी’ (संतोष). समान रीतीने, स्वतःच्या किंवा शांत अशा गोष्टीने जी तुष्टी होते ती ‘संतुष्टी’ (संतोष), तिचा भाव म्हणजे ‘संतुष्टता’ (संतोषी वृत्ती). ज्या संतोषाच्या अस्तित्वामुळे भिक्खूला “संतुष्ट” म्हटले जाते, ते दर्शवताना “इतर-इतर (मिळेल त्या) प्रत्यय-संतोषाने (साधनांच्या संतोषाने) युक्त असलेल्या” असे म्हटले आहे – याचा अर्थ चिवर इत्यादी कोणत्याही कल्प्य (योग्य) प्रत्ययाने (साधनाने) संतुष्ट असणाऱ्याशी संबंधित आहे. अथवा, ‘इतर’ म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) पेक्षा वेगळे असणारे हीन (कनिष्ठ), तसेच प्रणीत देखील हीन पेक्षा वेगळे असणारे ‘इतर’ म्हटले जाते. कारण इतरता ही अपेक्षेवर सिद्ध होते. अशा प्रकारे, ज्या हीन किंवा प्रणीत चिवर इत्यादी प्रत्ययाने (साधनाने) तो संतुष्ट होतो, ती तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली अलोभ वृत्ती म्हणजेच ‘इतर-इतर प्रत्यय-संतोष’ होय, त्याने युक्त असलेल्याचा. ‘यथालाभ’ म्हणजे स्वतःच्या लाभानुसार असणारा संतोष तो ‘यथालाभसंतोष’. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. किंवा जे लाभले जाते तो ‘लाभ’, जो जो लाभ तो ‘यथालाभ’, त्याने होणारा संतोष तो ‘यथालाभसंतोष’. ‘बल’ म्हणजे शारीरिक बल. ‘सारूप्य’ म्हणजे भिक्खूसाठी जे योग्य (अनुकूल) आहे ते.

Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāpi pavattiākāroti tato vinivecitameva santosassa sarūpaṃ dassento ‘‘labhantopi na gaṇhātī’’ti āha. Taṃ parivattetvā pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ aphāsubhāvāvahaṃ sarīrakhedāvahañca hotīti payojanavasena na atricchatādivasena taṃ parivattetvā lahukacīvaraparibhogo santosavirodhi na hotīti āha – ‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha – ‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Evaṃ sesapaccayesupi yathāsāruppaniddese api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo. Muttaharītakanti gomuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ harītakaṃ. Buddhādīhi vaṇṇitanti appicchatāsantuṭṭhīsu bhikkhū niyojetuṃ ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā’’tiādinā (mahāva. 73, 128) buddhādīhi pasatthaṃ. Paramasantuṭṭhova hoti paramena ukkaṃsagatena santosena samannāgatattā. Yathāsāruppasantosova aggoti tattha tattha bhikkhu sāruppaṃyeva nissāya santussanavasena pavattanato aggo. Chaṭṭhasattamesu natthi vattabbaṃ.

मिळालेल्या गोष्टीपेक्षा दुसऱ्या गोष्टीची इच्छा न करणे म्हणजे ‘अल्पेच्छता’ देखील प्रवृत्तीचा एक प्रकार असू शकतो, म्हणून त्यापासून वेगळे करून संतोषाचे मूळ स्वरूप दाखवताना “मिळत असूनही ग्रहण करत नाही” असे म्हटले आहे. ते बदलून, स्वभावतः दुर्बल इत्यादींसाठी जड चिवर गैरसोयीचे आणि शरीराला थकवणारे ठरू शकते, म्हणून गरजेनुसार (प्रयोजनानुसार) आणि अति-इच्छेमुळे नव्हे, तर ते बदलून हलके चिवर वापरणे हे संतोषाच्या विरुद्ध नाही, हे सांगताना म्हटले आहे – “हलक्या चिवराने जीवन कंठणारा देखील संतुष्टच असतो”. मौल्यवान चिवर किंवा अनेक चिवरे मिळवून, ती सोडून देऊन (दान करून) दुसऱ्या चिवराचे ग्रहण करणे हे ‘यथासारूप्य’ नियमात स्थित असल्यामुळे संतोषाच्या विरुद्ध नाही, हे सांगताना म्हटले आहे – “त्यांचे...पे... धारण करणारा देखील संतुष्टच असतो”. अशा प्रकारे उर्वरित प्रत्ययांच्या (साधनांच्या) बाबतीतही यथासारूप्य निर्देशात ‘अपि’ (देखील) शब्दाच्या ग्रहणाचा अभिप्राय समजून घ्यावा. ‘मूत्रहरीतकी’ म्हणजे गोमूत्रात भिजवलेली किंवा कुजल्यामुळे टाकून दिलेली हिरडी (हरडा). ‘बुद्धादिकांनी प्रशंसिलेली’ म्हणजे भिक्खूंना अल्पेच्छता आणि संतोषात प्रवृत्त करण्यासाठी “कुजलेले मूत्र (गोमूत्र) औषध म्हणून आश्रय घेऊन प्रव्रज्या आहे” (महाव. ७३, १२८) इत्यादी प्रकारे बुद्धादिकांनी प्रशंसिलेली. ‘परम संतुष्टच असतो’ कारण तो परम, उत्कृष्ट अशा संतोषाने युक्त असतो. ‘यथासारूप्य संतोषच श्रेष्ठ आहे’ कारण त्या त्या ठिकाणी भिक्खू योग्यतेचाच आश्रय घेऊन संतुष्ट राहण्याच्या प्रवृत्तीमुळे तो श्रेष्ठ आहे. सहाव्या आणि सातव्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

68-69. Aṭṭhamanavamesu na sampajānātīti asampajāno, tassa bhāvo asampajaññaṃ. Vuttappaṭipakkhena sampajaññaṃ veditabbaṃ.

६८-६९. आठव्या आणि नवव्या (सूत्रात), ‘जो सम्यक प्रकारे जाणत नाही तो असम्यकज्ञानी (असंप्रजन्य)’, त्याचा भाव म्हणजे ‘असंप्रजन्य’ (जाणिवेचा अभाव). याच्या विरुद्ध अर्थाने ‘संप्रजन्य’ (सम्यक ज्ञान/जाणीव) समजून घ्यावे.

70. Dasame pāpamittā devadattasadisā. Te hi hīnācāratāya, dukkhassa vā sampāpakatāya ‘‘pāpā’’ti vuccanti. Tenākārena pavattānanti yo pāpamittassa khanti ruci adhimutti tanninnatātaṃsampavaṅkatādiākāro, tenākārena pavattānaṃ. Catunnaṃ khandhānamevetaṃ nāmanti catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ [Pg.116] ‘‘pāpamittatā’’ti etaṃ nāmaṃ. Yasmā assaddhiyādipāpadhammasamannāgatā puggalā visesato pāpā puññadhammavimokkhatāya, te yassa mittā sahāyā, so pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Tenāha – ‘‘ye te puggalā assaddhā’’tiādi.

७०. दहाव्या (सूत्रात), ‘पापमित्र’ म्हणजे देवदत्तासारखे. कारण ते हीन आचरणामुळे किंवा दुःखाकडे नेणारे असल्यामुळे ‘पाप’ (वाईट) म्हटले जातात. ‘त्या आकाराने प्रवृत्त झालेल्यांचे’ म्हणजे पापमित्राची जी क्षमा (सहनशीलता), रुची, अधिमुक्ती (श्रद्धा/निश्चय), त्याकडे झुकणे, त्याच्याशी एकरूप होणे इत्यादी आकार (प्रवृत्ती) आहे, त्या आकाराने प्रवृत्त झालेल्यांचे. ‘चार स्कंधांचेच हे नाव आहे’ म्हणजे चार अरूप स्कंधांचेच ‘पापमित्रता’ हे नाव आहे. ज्या कारणाने अश्रद्धा इत्यादी पापधर्मांनी युक्त असलेले लोक पुण्यधर्मांपासून आणि विमोक्षापासून दूर असल्यामुळे विशेषतः पाप (वाईट) असतात, ते ज्याचे मित्र किंवा सोबती असतात, तो ‘पापमित्र’ आणि त्याचा भाव म्हणजे ‘पापमित्रता’ होय. म्हणूनच म्हटले आहे – “जे लोग अश्रद्ध आहेत” इत्यादी.

Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

वीर्यारंभ (उद्यमशीलता) इत्यादी वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

8. Kalyāṇamittādivaggavaṇṇanā

८. कल्याणमित्र इत्यादी वर्गाची वर्णना

71. Aṭṭhamassa paṭhame buddhā, sāriputtādayo vā kalyāṇamittā. Vuttapaṭipakkhanayenāti ‘‘pāpamittatā’’ti pade vuttassa paṭipakkhanayena.

७१. आठव्या (वर्गाच्या) पहिल्या सूत्रात, बुद्ध किंवा सारिपुत्त इत्यादी ‘कल्याणमित्र’ आहेत. ‘सांगितलेल्या विरुद्ध न्यायाने’ म्हणजे ‘पापमित्रता’ या पदात सांगितलेल्याच्या विरुद्ध न्यायाने.

72-73. Dutiye yogoti samaṅgībhāvo. Payogoti payuñjanaṃ paṭipatti. Ayogoti asamaṅgībhāvo. Appayogoti appayuñjanaṃ appaṭipatti. Anuyogenāti anuyogahetu.

७२-७३. दुसऱ्या (सूत्रात), ‘योग’ म्हणजे युक्त असणे (संयोग). ‘प्रयोग’ म्हणजे प्रयुक्त करणे, प्रतिपत्ती (आचरण). ‘अयोग’ म्हणजे अयुक्त असणे (वियोग). ‘अप्रयोग’ म्हणजे प्रयुक्त न करणे, अप्रतिपत्ती (आचरणाचा अभाव). ‘अनुयोगाने’ म्हणजे अनुयोगाच्या हेतूने (सातत्याने अभ्यास करण्याच्या हेतूने).

74. Catutthe bujjhanakasattassāti catunnaṃ ariyasaccānaṃ paṭivijjhanakapuggalassa. Aṅgabhūtāti tasseva paṭivedhassa kāraṇabhūtā. Ettha ca cattāri ariyasaccāni bujjhati, aññāṇaniddāya vāpi bujjhatīti bodhīti laddhanāmo ariyasāvako bujjhanakasatto, tassa bujjhanakasattassa. Bodhiyāti tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā. Bujjhanaṭṭhena bodhiyo, bodhiyo eva saccasampaṭibodhassa aṅgāti vuttaṃ. ‘‘Bujjhantīti bojjhaṅgā’’ti. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ bujjhanato anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭimukhaṃ paccakkhabhāvena abhimukhaṃ bujjhanato paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sammā aviparītato bujjhanato sambujjhantīti bojjhaṅgāti evaṃ atthavisesadīpakehi upasaggehi anubujjhantītiādi vuttaṃ. Bodhisaddo sabbavisesayuttaṃ bujjhanasāmaññena saṅgaṇhāti. Bodhāya saṃvattantīti iminā tassā dhammasāmaggiyā bujjhanassa ekantakāraṇataṃ dasseti. Evaṃ panetaṃ padaṃ vibhattamevāti vuttappakārena etaṃ ‘‘bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) padaṃ niddese paṭisambhidāmagge vibhattameva.

७४. चौथ्या (सुत्तात) 'बुज्झनक सत्तस्स' (जागृत होणाऱ्या प्राण्याचा) म्हणजे चार आर्य सत्यांचा भेद करणाऱ्या (साक्षात्कार करणाऱ्या) पुद्गलाचा (व्यक्तीचा). 'अङ्गभूता' म्हणजे त्याच साक्षात्काराचे कारण बनलेले. आणि येथे जो चार आर्य सत्यांना जाणतो किंवा अज्ञानाच्या निद्रेतून जागृत होतो, म्हणून 'बोधी' असे नाव मिळवलेला आर्यश्रावक हाच 'बुज्झनक सत्त' (जागृत होणारा प्राणी) होय, त्या जागृत होणाऱ्या प्राण्याचा. 'बोधिया' म्हणजे त्या धम्मसामग्गी (धर्मांची समग्रता) नावाच्या बोधीचा. जाणण्याच्या अर्थाने 'बोधी' आणि बोधीच सत्य साक्षात्काराचे अंग आहेत, म्हणून म्हटले आहे. 'बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा' (जे जागृत करतात किंवा जाणतात ते बोध्यंग). विपश्यना इत्यादी कारणांच्या आणि जाणण्यायोग्य सत्यांच्या अनुरूप जाणण्यामुळे 'अनुबुज्झन्ति' (अनुबोध करतात) म्हणून 'बोज्झङ्ग' (बोध्यंग); प्रत्यक्ष रूपाने समोरून जाणण्यामुळे 'पटिबुज्झन्ति' (प्रतिबोध करतात) म्हणून 'बोज्झङ्ग'; सम्यक व अविपरीत (योग्य) प्रकारे जाणण्यामुळे 'सम्बुज्झन्ति' (संबोध करतात) म्हणून 'बोज्झङ्ग' - अशा प्रकारे अर्थाचा विशेष दर्शवणाऱ्या उपसर्गांद्वारे 'अनुबुज्झन्ति' इत्यादी म्हटले आहे. 'बोधी' हा शब्द सर्व विशेषांनी युक्त अशा सामान्य जाणण्याच्या क्रियेचा संग्रह करतो. 'बोधाय संवत्तन्ति' (बोधीसाठी कारणीभूत ठरतात) याद्वारे त्या धम्मसामग्गीच्या जाणण्याचे ते एकमेव कारण आहे हे दर्शविले आहे. अशा प्रकारे हे पद विभक्त (स्पष्ट) केले आहे, म्हणजेच वर सांगितलेल्या प्रकारे हे 'बोज्झङ्गा' (पटि. म. २.१७) हे पद निर्देशात (पटिसम्भिदामग्गात) विभक्त (स्पष्ट) केलेलेच आहे.

75. Pañcame [Pg.117] yāthāvasarasabhūmīti yāthāvato sakiccakaraṇabhūmi. Sāti yāthāvasarasabhūmi. Vipassanāti balavavipassanā. Keci ‘‘bhaṅgañāṇato paṭṭhāyā’’ti vadanti. Vipassanāya pādakajjhāne ca satiādayo bojjhaṅgapakkhikā eva pariyāyabodhipakkhiyabhāvato. Tatthātiādi catubbidhānaṃ bojjhaṅgānaṃ bhūmivibhāgadassanaṃ.

७५. पाचव्या (सुत्तात) 'याथावसरसभूमी' म्हणजे यथार्थपणे स्वतःचे कार्य करण्याची भूमी. 'सा' म्हणजे ती याथावसरसभूमी. 'विपस्सना' म्हणजे बलवान विपश्यना. काही जण 'भङ्गज्ञानापासून सुरुवात करून' असे म्हणतात. विपश्यनेमध्ये आणि पादक ध्यानामध्ये (पायाभूत ध्यानात) स्मृती इत्यादी बोध्यंग पक्षाचेच असतात, कारण ते पर्यायाने बोधिपाक्षिक स्वरूपाचे असतात. 'तत्थ' इत्यादी चार प्रकारच्या बोध्यंगांच्या भूमीचे विभाजन दर्शविणारे आहे.

76. Chaṭṭhe tesaṃ antareti tesaṃ bhikkhūnaṃ antare. Kāmaṃ saṅgītiāruḷhavasena appakamidaṃ suttapadaṃ, bhagavā panettha sannipatitaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ vitthārikaṃ karotīti katvā idaṃ vuttaṃ – ‘‘mahatī desanā bhavissatī’’ti. Gāmanigamādikathā natthīti tassā kathāya atiracchānakathābhāvamāhu. Tathā hi sā pubbe bahuñātikaṃ ahosi bahupakkhaṃ, idāni appañātikaṃ appapakkhanti aniccatāmukhena niyyānikapakkhikā jātā. Etāyāti yathāvuttāya parihāniyā. Patikiṭṭhanti nihīnaṃ. Mama sāsaneti idaṃ kammassakatajjhānapaññānampi visesanameva. Tadubhayampi hi bāhirakānaṃ tappaññādvayato sātisayameva sabbaññubuddhānaṃ desanāya laddhavisesato vivaṭṭūpanissayato ca.

७६. सहाव्या (सुत्तात) 'तेसं अन्तरे' म्हणजे त्या भिक्खूंच्या मध्ये. जरी संगीतीमध्ये (सभेमध्ये) समाविष्ट केल्यामुळे हे सुत्तपद अल्प वाटत असले, तरी भगवान येथे जमलेल्या परिषदेच्या आशयानुसार याचा विस्तार करतात, म्हणून हे म्हटले आहे - 'महती देसना भविस्सती' (मोठी देशना होईल). 'गामनिगमादिकथा नत्थी' (गाव, नगर इत्यादींच्या कथा नाहीत) याद्वारे त्या कथेचे अतीरच्छानकथा (अयोग्य कथा नसणे) असणे सांगितले आहे. कारण पूर्वी ती कथा अनेक नातेवाईक आणि अनेक पक्षांशी संबंधित होती, आता ती अल्प नातेवाईक आणि अल्प पक्षांशी संबंधित झाली आहे, अशा प्रकारे अनित्यता दर्शवून ती मोक्षाकडे नेणारी (निय्यानिक) झाली आहे. 'एताय' म्हणजे वर सांगितलेल्या हानीने. 'पतिकिट्ठं' म्हणजे हीन (निकृष्ट). 'मम सासने' हे कम्मस्सकता (कर्मस्वकीयता) आणि ध्यानप्रज्ञा यांचे विशेषणच आहे. कारण हे दोन्ही बाहेरील लोकांच्या त्या दोन प्रज्ञांपेक्षा श्रेष्ठच आहेत, कारण ते सर्वज्ञ बुद्धांच्या देशनेतून विशेष प्राप्त झालेले आणि विवर्त (निर्वाण) पूरक आहेत.

77. Sattame tesaṃ cittācāraṃ ñatvāti tathā kathentānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ tattha upagamanena attano desanāya bhājanabhūtaṃ cittappavattiṃ ñatvā. Kammassakatādīti ādisaddena jhānapaññādīnaṃ catunnampi paññānaṃ gahaṇaṃ.

७७. सातव्या (सुत्तात) 'तेसं चित्ताचारं ञत्वा' म्हणजे तसे बोलणाऱ्या त्या भिक्खूंच्या तेथे जाण्याने आपल्या देशनेसाठी पात्र बनलेल्या चित्तप्रवृत्तीला जाणून. 'कम्मस्सकतादी' यातील 'आदि' शब्दाने ध्यानप्रज्ञा इत्यादी चारही प्रज्ञांचे ग्रहण करावे.

78-80. Aṭṭhamādīsu heṭṭhā vuttanayenevāti ‘‘yā esa mama sāsane’’tiādinā heṭṭhā vuttanayeneva. Sesamettha uttānatthameva.

७८-८०. आठव्या इत्यादी सुत्तांमध्ये खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच, म्हणजे 'या एस मम सासने' इत्यादी प्रकारे खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Kalyāṇamittādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

कल्याणमित्तादि वर्गवर्णन समाप्त झाले.

81-82. Navame vagge natthi vattabbaṃ.

८१-८२. नवव्या वर्गात काही सांगण्यासारखे नाही.

10. Dutiyapamādādivaggavaṇṇanā

१०. द्वितीय प्रमादादि वर्गवर्णन

98-115. Dasame vagge ajjhattasantāne bhavaṃ ajjhattikaṃ. Ajjhattasantānato bahiddhā bhavaṃ bāhiraṃ. Vuttapaṭipakkhanayenāti ‘‘avināsāyā’’ti evamādinā attho gahetabbo. Catukkoṭiketi ‘‘anuyogo akusalānaṃ[Pg.118], ananuyogo kusalānaṃ, anuyogo kusalānaṃ, ananuyogo akusalāna’’nti (a. ni. 1.96) evaṃ pariyosānasutte āgatanayaṃ gahetvā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmī’’tiādinā (a. ni. 1.11) āgatasuttānaṃ samaññā jātā.

९८-११५. दहाव्या वर्गात अध्यात्मसंतानामध्ये (अंतर्गत प्रवाहात) असणारे ते 'अज्झत्तिकं' (आध्यात्मिक). अध्यात्मसंतानाच्या बाहेर असणारे ते 'बाहिरं' (बाह्य). 'वृत्तप्रतिपक्ष पद्धतीने' म्हणजे 'अविनाशाय' (विनाश न होण्यासाठी) इत्यादी प्रकारे अर्थ ग्रहण करावा. 'चतुष्कोटी' मध्ये 'अकुशलांचा अनुयोग, कुशलांचा अननुयोग, कुशलांचा अनुयोग, अकुशलांचा अननुयोग' (अं. नि. १.९६) अशा प्रकारे पर्यवसान सुत्तात आलेल्या पद्धतीचा स्वीकार करून 'नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि' (भिक्खूंनो, मी इतर एकही असा धर्म पाहत नाही...) (अं. नि. १.११) इत्यादी आलेल्या सुत्तांची संज्ञा झाली आहे.

130. Suttantanaye yathācodanā saṃkilesadhammānaṃ vipariyesanaṃ, taṃtaṃdhammakoṭṭhāsānañca ūnato adhikato ca pavedanaṃ adhammaṃ dhammoti dīpanaṃ. Tesaṃyeva pana aviparītato anūnādhikato ca pavedanaṃ dhammaṃ dhammoti dīpanaṃ. Evaṃ vinayappaṭipattiyā ayathāvidhippavedanaṃ adhammaṃ dhammoti dīpanaṃ. Yathāvidhippavedanaṃ dhammaṃ dhammoti dīpanaṃ. Suttantanayena pañcavidho saṃvaravinayo pahānavinayo ca vinayo, tappaṭipakkhena avinayo. Vinayanayena vatthusampadādinā yathāvidhippaṭipatti eva vinayo, tabbipariyāyena avinayo veditabbo. Tiṃsa nissaggiyā pācittiyāti ettha iti-saddo ādyattho. Tena dvenavuti pācittiyā, cattāro pāṭidesaniyā, satta adhikaraṇasamathāti imesaṃ saṅgaho. Ekatiṃsa nissaggiyāti ettha ‘‘tenavuti pācittiyā’’tiādinā vattabbaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.

१३०. सुत्तंत पद्धतीने जशी चोदना (आक्षेप) असेल त्यानुसार संक्लेशधर्मांचे (मलीन करणाऱ्या धर्मांचे) विपरीत होणे, आणि त्या त्या धर्मविभागांचे कमी किंवा जास्त प्रमाणात प्रतिपादन करणे म्हणजे 'अधर्माला धर्म' म्हणून दाखवणे होय. परंतु, त्यांचेच अविपरीत (योग्य) आणि कमी-जास्त न करता प्रतिपादन करणे म्हणजे 'धर्माला धर्म' म्हणून दाखवणे होय. तसेच विनय प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) अयोग्य विधीचे प्रतिपादन करणे म्हणजे 'अधर्माला धर्म' म्हणून दाखवणे होय. योग्य विधीचे प्रतिपादन करणे म्हणजे 'धर्माला धर्म' म्हणून दाखवणे होय. सुत्तंत पद्धतीने पाच प्रकारचा संवर विनय आणि प्रहाण विनय हा 'विनय' आहे, आणि त्याच्या विरोधी तो 'अविनय' आहे. विनय पद्धतीने वस्तू-संपदा इत्यादींद्वारे योग्य विधीचे पालन करणे हाच 'विनय' आहे, आणि त्याच्या विपरीत असणारा 'अविनय' समजावा. 'तीस निस्सग्गिय पाचित्तिय' येथे 'इति' शब्द आदि अर्थाचा आहे. त्यामुळे ब्याण्णव पाचित्तिय, चार पाटिदेसनीय, सात अधिकरणसमथ यांचा यात संग्रह होतो. 'एकतीस निस्सग्गिय' येथे 'त्र्याण्णव पाचित्तिय' इत्यादी प्रकारे म्हणावे. यातील उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Adhigantabbato adhigamo, maggaphalāni. Nibbānaṃ pana antaradhānābhāvato idha na gayhati. Paṭipajjanaṃ paṭipatti, sikkhattayasamāyogo. Paṭipajjitabbato vā paṭipatti. Pariyāpuṇitabbato pariyatti, piṭakattayaṃ. Maggaggahaṇena gahitāpi tatiyavijjāchaṭṭhābhiññā vijjābhiññāsāmaññato ‘‘tisso vijjā cha abhiññā’’ti punapi gahitā. Tato paraṃ cha abhiññāti vassasahassato paraṃ cha abhiññā nibbattetuṃ sakkonti, na paṭisambhidāti adhippāyo. Tatoti abhiññākālato pacchā. Tāti abhiññāyo. Pubbabhāge jhānasinehābhāvena kevalāya vipassanāya ṭhatvā aggaphalappattā sukkhavipassakā nāma, maggakkhaṇe pana ‘‘jhānasineho natthī’’ti na vattabbo ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170) vacanato. Pacchimakassāti sabbapacchimassa. Kiñcāpi ariyo aparihānadhammo[Pg.119], sotāpannassa pana uddhaṃ jīvitapariyādānā adhigatadhammo uppanno nāma natthi, paccayasāmaggiyā asati yāva uparivisesaṃ nibbattetuṃ na sakkonti, tāva adhigamassa asambhavo evāti āha – ‘‘sotāpannassa…pe… nāma hotī’’ti. Tassidaṃ manussalokavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अधिगम' म्हणजे मार्ग आणि फल होय. परंतु निर्वाण हे अंतर्धान (नष्ट) पावणारे नसल्यामुळे येथे घेतले जात नाही. आचरण करणे म्हणजे 'प्रतिपत्ती' (प्रतिपत्ति), जे त्रिशिक्षेचे संघटन आहे. किंवा आचरण करण्यायोग्य असल्यामुळे ती 'प्रतिपत्ती' होय. अध्ययन करण्यायोग्य असल्यामुळे 'परियत्ती' (पर्याप्ती) म्हणजे त्रिपिटक होय. मार्गग्रहणाने ग्रहण केली असली तरी, तिसरी विद्या आणि सहावी अभिज्ञा ही विद्या व अभिज्ञा यांच्या सामान्यतेमुळे 'तीन विद्या, सहा अभिज्ञा' अशी पुन्हा ग्रहण केली आहे. 'त्यानंतर सहा अभिज्ञा' म्हणजे एक हजार वर्षांनंतर केवळ सहा अभिज्ञाच उत्पन्न करू शकतात, प्रतिसंभिदा (पटिसम्भिदा) नाही, असा अभिप्राय आहे. 'त्यानंतर' म्हणजे अभिज्ञांच्या काळानंतर. 'त्या' म्हणजे अभिज्ञा. पूर्वभागात ध्यानाच्या आसक्तीच्या (स्नेह) अभावामुळे केवळ विपश्यनेमध्ये स्थित राहून अग्रफल (अर्हत्त्व) प्राप्त करणाऱ्यांना 'शुष्कविपश्यक' (सुक्खविपस्सक) म्हटले जाते; परंतु मार्गाच्या क्षणी 'ध्यानाची आसक्ती नाही' असे म्हणता येत नाही, कारण 'शमथ आणि विपश्यना जोडीने (युगनद्ध) भावना करतो' (अं. नि. ४.१७०) असे वचन आहे. 'पश्चिमेचा' म्हणजे सर्वात शेवटचा. जरी आर्य हा अपरिहाणधर्मी (पतन न होणारा) असला, तरी स्रोतापन्नाच्या बाबतीत आयुष्याच्या समाप्तीनंतर वरचा कोणताही अधिगत धर्म उत्पन्न झालेला नसतो; जोपर्यंत प्रत्यय-सामग्री (कारणसामग्री) नसताना ते वरील विशेष गुण उत्पन्न करू शकत नाहीत, तोपर्यंत अधिगम होणे असंभवच आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'स्रोतापन्नाचा...पे... असा होतो.' हे मनुष्यलोकाच्या संदर्भात म्हटले आहे असे समजावे.

Na codentīti aññamaññasmiṃ vijjamānaṃ dosaṃ jānantāpi na codenti na sārenti. Akukkuccakā hontīti kukkuccaṃ na uppādenti. ‘‘Asakkaccakārino hontī’’ti ca paṭhanti, sāthalikatāya sikkhāsu asakkaccakārino hontīti attho. Bhikkhūnaṃ satepi sahassepi dharamāneti idaṃ bāhullavasena vuttaṃ. Antimavatthuanajjhāpannesu katipayamattesupi bhikkhūsu dharantesu, ekasmiṃ vā dharante paṭipatti anantarahitā eva nāma hoti. Tenevāha – ‘‘pacchimakassa…pe… antarahitā hotī’’ti.

'चोदना करत नाहीत' (न चोदेन्ति) म्हणजे एकमेकांमध्ये असलेला दोष माहीत असूनही ते चोदना करत नाहीत (दोष दाखवत नाहीत) आणि स्मरण करून देत नाहीत. 'कुकुच्चरहित (पश्चात्तापरहित) असतात' म्हणजे ते पश्चात्ताप (कुकुच्च) उत्पन्न करत नाहीत. आणि काही ठिकाणी 'असतकृत्यकारी (असाकच्चकारिनो) असतात' असाही पाठ आढळतो, त्याचा अर्थ शिथिलतेमुळे शिक्षापदांच्या (सिक्खा) बाबतीत आदरपूर्वक न वागणारे असतात असा आहे. 'शेकडो किंवा हजारो भिक्खू जिवंत असताना' हे बहुसंख्येच्या दृष्टीने म्हटले आहे. अंतिम वस्तूंचे (पाराजिकांचे) उल्लंघन न केलेले काही मोजकेच भिक्खू जिवंत असताना, किंवा केवळ एकच भिक्खू जिवंत असतानाही प्रतिपत्ती (आचरण) ही अंतर्धान न पावलेलीच असते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'शेवटच्या...पे... अंतर्धान पावते.'

Antevāsike gahetunti antevāsike saṅgahetuṃ. Atthavasenāti aṭṭhakathāvasena. Matthakato paṭṭhāyāti uparito paṭṭhāya. Uposathakkhandhakamattanti vinayamātikāpāḷimāha. Āḷavakapañhādīnaṃ viya devesu pariyattiyā pavatti appamāṇanti āha – ‘‘manussesū’’ti.

'अंतेवासिकांना ग्रहण करण्यासाठी' म्हणजे अंतेवासिकांचा (शिष्यांचा) संग्रह करण्यासाठी. 'अर्थवशाने' म्हणजे अट्ठकथेच्या (अर्थकथेच्या) वशाने. 'मस्तकापासून' म्हणजे वरपासून सुरुवात करून. 'केवळ उपोसथ खंधक' म्हणजे विनयमातिका पाळीला म्हटले आहे. आलवक प्रश्न इत्यादींप्रमाणे देवांमध्ये परियत्तीची (प्रवचनाची) प्रवृत्ती अमर्याद आहे, म्हणूनच 'मनुष्यांमध्ये' असे म्हटले आहे.

Oṭṭhaṭṭhivaṇṇanti oṭṭhānaṃ aṭṭhivaṇṇaṃ, dantakasāvaṃ ekaṃ vā dve vā vāre rajitvā dantavaṇṇaṃ katvā dhārentīti vuttaṃ hoti. Kesesu vā allīyāpentīti tena kāsāvakhaṇḍena kese bandhantā allīyāpenti. Bhikkhugottassa abhibhavanato vināsanato gotrabhuno. Atha vā gottaṃ vuccati sādhāraṇaṃ nāmaṃ, mattasaddo luttaniddiṭṭho, tasmā ‘‘samaṇā’’ti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti gotrabhuno, nāmamattasamaṇāti attho. Kāsāvagatakaṇṭhatāya, kāsāvaggahaṇahetuuppajjanakasokatāya vā kāsāvakaṇṭhā. Saṅghagatanti saṅghaṃ uddissa dinnattā saṅghagataṃ. Taṃ sarīranti taṃ dhātusarīraṃ.

'ओठ आणि हाडांच्या रंगाचे' म्हणजे ओठांचा आणि हाडांचा रंग, हस्तिदंताच्या रंगाच्या काषाय वस्त्राला एक किंवा दोन वेळा रंगवून हस्तिदंतासारखा रंग करून ते परिधान करतात, असे म्हटले आहे. 'किंवा केसांमध्ये बांधतात' म्हणजे त्या काषाय वस्त्राच्या तुकड्याने केस बांधताना ते केसांशी जोडतात. भिक्खू गोत्राचा पराभव केल्यामुळे किंवा नाश केल्यामुळे त्यांना 'गोत्रभू' म्हणतात. अथवा 'गोत्र' म्हणजे सामान्य नाव म्हटले जाते, येथे 'मात्र' हा शब्द लुप्त आहे, म्हणून 'श्रमण' या गोत्रमात्राचा (केवळ नावाचा) अनुभव घेतात किंवा ते धारण करतात म्हणून ते 'गोत्रभू' होत, म्हणजेच केवळ नावापुरते श्रमण असा अर्थ आहे. गळ्यात काषाय वस्त्र असल्यामुळे किंवा काषाय वस्त्र धारण करण्याच्या कारणाने उत्पन्न होणाऱ्या शोकामुळे त्यांना 'काषाय कंठ' (कासावकण्ठ) म्हणतात. 'संघगत' म्हणजे संघाला उद्देशून दिले असल्यामुळे संघगत होय. 'ते शरीर' म्हणजे ते धातू-शरीर (शारीरिक अवशेष) होय.

Tenevāti pariyattiantaradhānamūlakattā eva itaraantaradhānassa. Sakko devarājā chātakabhaye paratīragamanāya bhikkhū ussukkamakāsīti adhippāyo. Neti ubhayepi paṃsukūlikatthere dhammakathikatthere ca. Therāti tattha ṭhitā sakkhibhūtā therā. Dhammakathikattherā ‘‘yāva tiṭṭhanti [Pg.120] suttantā…pe… yogakkhemā na dhaṃsatī’’ti idaṃ suttaṃ āharitvā ‘‘suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā’’ti iminā vacanena paṃsukūlikatthere appaṭibhāne akaṃsu. Idāni pariyattiyā anantaradhānameva itaresaṃ anantaradhānahetūti imamatthaṃ byatirekato anvayato ca upamāhi vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

'त्यामुळेच' म्हणजे परियत्तीचे (प्रवचनाचे) अंतर्धान हेच इतर अंतर्धानांचे मूळ कारण असल्यामुळे. देवराज शक्राने दुष्काळाच्या भयाने भिक्खूंना दुसऱ्या तीरावर जाण्यासाठी उत्सुक (प्रवृत्त) केले, असा अभिप्राय आहे. 'नाही' म्हणजे पांसुकूलिक थेर आणि धम्मकथिक थेर या दोघांनाही. 'थेर' म्हणजे तेथे उपस्थित असलेले साक्षीभूत थेर (स्थवीर). धम्मकथिक थेरांनी 'जोपर्यंत सुत्तंत टिकून आहेत...पे... योगक्षेम नष्ट होत नाही' हे सुत्त उद्धृत करून, 'सुत्तंत रक्षिले असता प्रतिपत्ती रक्षिली जाते' या वचनाने पांसुकूलिक थेरांना निरुत्तर केले. आता, परियत्तीचे अंतर्धान न होणे हेच इतरांच्या अंतर्धान न होण्याचे कारण आहे, हा अर्थ व्यतिरेक आणि अन्वय रूपाने उपमांद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'जसे की' (यथा हि) इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

Dutiyapamādādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय प्रमादादि वर्ग वर्णन समाप्त झाले.

140-150. Ekādasamadvādasamavaggā suviññeyyā eva.

१४०-१५०. अकरावा आणि बारावा वर्ग सहज समजण्यासारखेच आहेत.

13. Ekapuggalavaggavaṇṇanā

१३. एकपुद्गलवर्ग वर्णन

170. Ekapuggalassāti ekapuggalavaggassa. Tenāha – ‘‘paṭhame’’ti. Ekoti gaṇanaparicchedo, tato eva dutiyādipaṭikkhepattho. Padhānāsahāyatthopi ekasaddo hotīti tannivattanatthaṃ ‘‘gaṇanaparicchedo’’ti āha. Sammutiyā desanā sammutidesanā. Paramatthassa desanā paramatthadesanā. Tatthāti sammutiparamatthadesanāsu, na sammutiparamatthesu. Tenāha – ‘‘evarūpā sammutidesanā, evarūpā paramatthadesanā’’ti. Tatridaṃ sammutiparamatthānaṃ lakkhaṇaṃ – yasmiṃ bhinne, buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsamaññā, sā ghaṭapaṭādippabhedā sammuti, tabbipariyāyena paramatthā. Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve so nayo labbhati. Tattha rūpādidhammasamūhaṃ santānavasena pavattamānaṃ upādāya puggalavohāroti puggaloti sammutidesanā. Sesapadesupi eseva nayo. Uppādavayavanto sabhāvadhammā na niccāti aniccāti āha – ‘‘aniccanti paramatthadesanā’’ti. Esa nayo sesapadesupi. Nanu khandhadesanāpi sammutidesanāva. Rāsaṭṭho vā hi khandhaṭṭho koṭṭhāsaṭṭho vāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana khandhasamaññā phassādīsu pavattatajjāpaññatti viya paramatthasannissayā tassa āsannatarā, puggalasamaññādayo viya na dūreti paramatthasaṅgahā vuttā. Khandhasīsena vā tadupādānasabhāvadhammā eva gahitā. Nanu ca sabhāvadhammā sabbepi sammutimukheneva desanaṃ ārohanti, na samukhenāti sabbāpi desanā sammutidesanāva siyāti? Nayidamevaṃ, desetabbadhammavibhāgena desanāvibhāgassa adhippetattā. Na hi saddo kenaci pavattinimittena vinā atthaṃ pakāsetīti.

१७०. 'एकपुद्गलाचा' म्हणजे एकपुद्गल वर्गाचा. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पहिल्यामध्ये'. 'एक' हा संख्यावाचक शब्द आहे, आणि त्यावरूनच दुसऱ्या इत्यादींचा निषेध करण्याचा अर्थ निघतो. 'एक' हा शब्द मुख्य किंवा असहाय (एकटा) या अर्थानेही वापरला जातो, म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी 'संख्यावाचक' असे म्हटले आहे. संवृत्तीने (लोकव्यवहाराने) केलेली देशना म्हणजे 'संवृत्ती देशना' (सम्मतुद्देसना) होय. परमार्थाने (परम सत्याने) केलेली देशना म्हणजे 'परमार्थ देशना' (परमत्थदेसना) होय. 'तेथे' म्हणजे संवृत्ती आणि परमार्थ देशनांमध्ये, संवृत्ती आणि परमार्थ या वस्तूंमध्ये नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अशा प्रकारची संवृत्ती देशना, अशा प्रकारची परमार्थ देशना.' तेथे संवृत्ती आणि परमार्थ यांचे लक्षण हे आहे – ज्या वस्तूचे विभाजन केले असता, किंवा बुद्धीने तिचे अवयव वेगळे केले असता, तिची ती संज्ञा (नाव) उरत नाही, ती घट (घडा), पट (वस्त्र) इत्यादी भेदांनी युक्त असलेली 'संवृत्ती' होय; आणि याच्या उलट असलेला तो 'परमार्थ' होय. कारण कठीणपणा, स्पर्श इत्यादी स्वभावधर्मांच्या बाबतीत असा नियम लागू होत नाही. तेथे रूप इत्यादी धर्मांच्या समूहाला संतती रूपाने प्रवृत्त होणारे मानून 'पुद्गल' असा व्यवहार केला जातो, म्हणून 'पुद्गल' ही संवृत्ती देशना आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लावावा. उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) असणारे स्वभावधर्म नित्य नसतात म्हणून ते अनित्य आहेत, म्हणूनच म्हटले आहे – 'अनित्य ही परमार्थ देशना आहे.' हाच नियम उर्वरित पदांमध्येही लावावा. शंका: स्कंध देशना सुद्धा संवृत्ती देशनाच आहे ना? कारण स्कंधाचा अर्थ समूह किंवा भाग असाच होतो ना? उत्तर: हे सत्य आहे, परंतु ही स्कंध संज्ञा स्पर्श इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या तज्जन्य प्रज्ञप्तीप्रमाणे परमार्थावर आश्रित असल्यामुळे तिच्या अधिक जवळ आहे, पुद्गल संज्ञा इत्यादींप्रमाणे दूर नाही, म्हणून ती परमार्थ संग्रहात सांगितली आहे. किंवा स्कंधाच्या मुख्यतेने त्याचे उपादान असणारे स्वभावधर्मच ग्रहण केले आहेत. शंका: सर्वच स्वभावधर्म संवृत्तीच्या माध्यमातूनच देशनेत येतात, स्वतःच्या मुखाने (थेट) नाही, तर मग सर्वच देशना संवृत्ती देशनाच असायला हवी ना? उत्तर: असे नाही, कारण उपदेश करावयाच्या धर्मांच्या विभागाने देशनेचा विभाग अभिप्रेत आहे. कारण कोणताही शब्द प्रवृत्तीच्या कारणाशिवाय अर्थ प्रकट करत नाही.

Sammutivasena [Pg.121] desanaṃ sutvāti ‘‘idhekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpānuyogamanuyutto’’tiādinā (pu. pa. 174) sammutimukhena pavattitadesanaṃ sutamayañāṇuppādavasena sutvā. Atthaṃ paṭivijjhitvāti tadanusārena catusaccasaṅkhātaṃ atthaṃ saha vipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā. Mohaṃ pahāyāti tadekaṭṭhakilesehi saddhiṃ anavasesaṃ mohaṃ pajahitvā. Visesanti aggaphalanibbānasaṅkhātaṃ visesaṃ. Tesanti tādisānaṃ veneyyānaṃ. Paramatthavasenāti ‘‘pañcimāni, bhikkhave, indriyānī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.471-476 ādayo) paramatthadhammavasena. Sesaṃ anantaranaye vuttasadisameva.

‘संमृतिवशाने देशना ऐकून’ म्हणजे ‘येथे एखादा पुद्गल स्वतःला तप्त करणारा असतो, स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो’ इत्यादींद्वारे (पुग्गलपञ्ञत्ति १७४) संमृति-मुखाने (लोकव्यवहाराच्या मार्गाने) प्रवृत्त झालेली देशना श्रुतमय ज्ञानाच्या उत्पत्तीद्वारे ऐकून. ‘अर्थाचा प्रतिवेध करून’ म्हणजे त्यानुसार चतुरार्यसत्यरूप अर्थाचा विपस्सना आणि मार्गप्रज्ञेच्या साहाय्याने प्रतिवेध (साक्षात्कार) करून. ‘मोहाचा त्याग करून’ म्हणजे त्यासोबत राहणाऱ्या सर्व क्लेशांसह मोहाचा पूर्णपणे त्याग करून. ‘विशेष’ म्हणजे अग्रफल (अर्हत्त्व फळ) आणि निर्वाण संज्ञक विशेष. ‘त्यांच्या’ म्हणजे त्या प्रकारच्या विनेय (उपदेशास पात्र असलेल्या) लोकांच्या. ‘परमार्थवशाने’ म्हणजे ‘भिक्खूहो, ही पाच इंद्रिये आहेत’ इत्यादी (संयुत्त निकाय ५.४७१-४७६ इत्यादी) परमार्थ धर्माच्या वशाने. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

Tatrāti tassaṃ sammutivasena paramatthavasena ca desanāyaṃ. Desabhāsākusaloti nānādesabhāsāsu kusalo. Tiṇṇaṃ vedānanti nidassanamattaṃ, tiṇṇaṃ vedānaṃ sippuggahaṇaṭṭhānānampīti adhippāyo. Teneva sippuggahaṇaṃ parato vakkhati. Sippāni vā vijjāṭṭhānabhāvena vedantogadhāni katvā ‘‘tiṇṇaṃ vedāna’’nti vuttaṃ. Kathetabbabhāvena ṭhitāni, na katthaci sannicitabhāvenāti vedānampi kathetabbabhāveneva ṭhānaṃ dīpento ‘‘guhā tīṇi nihitā na gayhantī’’tiādimicchāvādaṃ paṭikkhipati. Nānāvidhā desabhāsā etesanti nānādesabhāsā.

‘तेथे’ म्हणजे त्या संमृतिवशाने आणि परमार्थवशाने केलेल्या देशनेमध्ये. ‘देशभाषाकुशल’ म्हणजे विविध देशांच्या भाषांमध्ये कुशल असलेला. ‘तीन वेदांचे’ हे केवळ उदाहरणादाखल आहे, तीन वेदांच्या शिल्पग्रहणाच्या (कला शिकण्याच्या) स्थानांचे देखील असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच पुढे ‘शिल्पग्रहण’ असे म्हटले जाईल. किंवा शिल्पांना (कलांना) विद्यास्थान मानून वेदांमध्येच अंतर्भूत करून ‘तीन वेदांचे’ असे म्हटले आहे. ‘कथन करण्याच्या स्वरूपात राहिलेले, कुठेही संचित स्वरूपात नाही’ असे वेदांचे देखील केवळ कथन करण्याच्या स्वरूपातच असणे दर्शवताना ‘तीन गुहांमध्ये ठेवलेले आहेत, ते ग्रहण केले जाऊ शकत नाहीत’ इत्यादी मिथ्यावादाचे खंडन करतात. ज्यांच्या विविध प्रकारच्या देशभाषा आहेत ते ‘नानादेशभाषा’ होत.

Paramo uttamo attho paramattho, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvo. Lokasaṅketamattasiddhā sammuti. Yadi evaṃ kathaṃ sammutikathāya saccatāti āha – ‘‘lokasammutikāraṇā’’ti, lokasamaññaṃ nissāya pavattanatoti attho. Lokasamaññā hi abhinivesena viññeyyā, nāññāpanā ekaccassa sutassa sāvanā viya na musā anatidhāvitabbato tassā. Tenāha bhagavā – ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāvaye’’ti. Dhammānanti sabhāvadhammānaṃ. Bhūtakāraṇāti yathābhūtakāraṇā yathābhūtaṃ nissāya pavattanato. Sammutiṃ voharantassāti ‘‘puggalo, satto’’tiādinā lokasamaññaṃ kathentassa.

परम म्हणजे उत्तम अर्थ तो ‘परमार्थ’ होय, जो धर्मांचा (तत्वांचा) यथाभूत स्वभाव आहे. केवळ लोकसंकेताने सिद्ध होते ती ‘संमृति’ होय. जर असे आहे, तर संमृति-कथेमध्ये सत्यता कशी? म्हणून म्हटले आहे - ‘लोकसंमृतीच्या कारणाने’, म्हणजेच लोकसंज्ञेचा (लोकव्यवहाराचा) आश्रय घेऊन प्रवृत्त झाल्यामुळे, असा अर्थ आहे. कारण लोकसंज्ञा ही अभिनिवेशाने (आग्रहाने) जाणली पाहिजे, ती दुसऱ्याला पटवून देण्यासाठी नाही; जसे एखाद्याचे ऐकलेले ऐकवणे असत्य नसते, कारण तिचे उल्लंघन केले जात नाही. म्हणूनच भगवान म्हणाले - ‘जनपदाच्या (प्रादेशिक) भाषेचा आग्रह धरू नये आणि लोकसंज्ञेचे (लोकव्यवहाराचे) उल्लंघन करू नये.’ ‘धर्मांचे’ म्हणजे स्वभावधर्मांचे. ‘भूतकारणाने’ म्हणजे यथाभूत कारणाने, यथाभूताचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झाल्यामुळे. ‘संमृतीचा व्यवहार करणाऱ्याचे’ म्हणजे ‘पुद्गल, सत्त्व’ इत्यादी लोकसंज्ञेने कथन करणाऱ्याचे.

Hirottappadīpanatthanti lokapālanakicce hirottappadhamme kiccato pakāsetuṃ. Tesañhi kiccaṃ sattasantāne eva pākaṭaṃ hotīti puggalādhiṭṭhānāya kathāya taṃ vattabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Yasmiñhi [Pg.122] cittuppāde kammaṃ uppannaṃ, taṃsantāne eva tassa phalassa uppatti kammassakatā. Evañhi kataviññāṇanāso akatāgamo ca natthīti sā puggalādhiṭṭhānāya eva desanāya dīpetabbā. Tehi sattehi kātabbapuññakiriyā paccattapurisakāro. Sopi santānavasena niṭṭhapetabbato puggalādhiṭṭhānāya eva kathāya dīpetabbo. Ānantariyadīpanatthanti cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni taṃnibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarakaraṇapayojanāni vāti ānantariyāni, mātughātādīni, tesaṃ dīpanatthaṃ. Tānipi hi santānavasena niṭṭhapetabbato ‘‘mātaraṃ jīvitā voropetī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) puggalādhiṭṭhānāya eva kathāya dīpetabbāni, tathā ‘‘so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77; 2.309; 3.230; vibha. 642-643) ‘‘so anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati ekampi jāti’’ntiādinā (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.148, 384, 431; pārā. 12), ‘‘atthi dakkhiṇā dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato’’tiādinā (ma. ni. 3.381) ca pavattā brahmavihārapubbenivāsadakkhiṇāvisuddhikathā puggalādhiṭṭhānā eva katvā dīpetabbā sattasantānavisayattā. ‘‘Aṭṭha purisapuggalā (saṃ. ni. 1.249) na samayavimutto puggalo’’tiādinā (pu. pa. 2) ca paramatthakathaṃ kathentopi lokasammutiyā appahānatthaṃ puggalakathaṃ katheti. Etena vuttāvasesāya kathāya puggalādhiṭṭhānabhāve payojanaṃ sāmaññavasena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcetaṃ sabbaṃ apariññātavatthukānaṃ vasena vuttaṃ, pariññātavatthukānampi pana evaṃ desanā sukhāvahā hoti.

‘ह्री आणि अपत्रपा (लज्जा आणि भय) स्पष्ट करण्यासाठी’ म्हणजे लोकपालक कार्य करणाऱ्या ह्री-अपत्रपा धर्मांना त्यांच्या कार्यानुसार प्रकट करण्यासाठी. कारण त्यांचे कार्य सत्त्वांच्या (प्राण्यांच्या) संतानामध्येच (प्रवाहामध्येच) प्रकट होते, म्हणून ते पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्ति-केंद्रित) कथेने सांगितले पाहिजे. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. कारण ज्या चित्तोत्पादामध्ये कर्म उत्पन्न होते, त्याच संतानामध्ये त्याच्या फळाची उत्पत्ती होणे ही ‘कर्मस्वकीयता’ आहे. अशा प्रकारे केलेल्या कर्माचा नाश आणि न केलेल्या कर्माचा भोग होत नाही, म्हणून ती पुद्गलाधिष्ठित देशनेनेच स्पष्ट केली पाहिजे. त्या सत्त्वांनी करावयाची पुण्यक्रिया हा वैयक्तिक पुरुषार्थ आहे. तो देखील संतानाच्या वशानेच पूर्ण केला जात असल्यामुळे पुद्गलाधिष्ठित कथेनेच स्पष्ट केला पाहिजे. ‘आनंतर्य स्पष्ट करण्यासाठी’ म्हणजे च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) लगेच मिळणारे फळ ‘अनंतर’ होय; त्या अनंतरामध्ये नियुक्त असलेले, ते उत्पन्न करण्याच्या स्वभावाचे किंवा अनंतर करण्याच्या प्रयोजनाचे जे कर्म आहे ते ‘आनंतर्य’ होय, जसे की मातृघात इत्यादी; ते स्पष्ट करण्यासाठी. कारण ते देखील संतानाच्या वशानेच पूर्ण केले जात असल्यामुळे ‘मातेला जीवे मारतो’ इत्यादी (पट्ठान १.१.४२३) पुद्गलाधिष्ठित कथेनेच स्पष्ट केले पाहिजेत, तसेच ‘तो मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका देशाचा विस्तार करून विहरतो’ इत्यादी, ‘तो अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, अगदी एका जन्माचेही’ इत्यादी, आणि ‘अशी दक्षिणा आहे जी दात्याकडून शुद्ध होते, प्रतिग्रहीत्याकडून नाही’ इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेली ब्रह्मविहार, पूर्वनिवास आणि दक्षिणाविशुद्धीची कथा सत्त्वसंतानाचा विषय असल्यामुळे पुद्गलाधिष्ठित करूनच स्पष्ट केली पाहिजे. ‘आठ पुरुषपुद्गल’ (संयुत्त निकाय १.२४९), ‘समयविमुक्त पुद्गल नाही’ इत्यादींद्वारे परमार्थकथा सांगताना देखील लोकसंमृतीचा त्याग न करण्यासाठी पुद्गलकथा सांगितली जाते. यावरून, उर्वरित कथेमध्ये पुद्गलाधिष्ठित असण्याचे प्रयोजन सामान्य रूपाने समाविष्ट केले आहे, असे समजले पाहिजे. जरी हे सर्व अपरिज्ञात वस्तू (ज्यांना सत्य समजले नाही अशा) लोकांच्या संदर्भात सांगितले असले, तरी परिज्ञात वस्तू (ज्यांना सत्य समजले आहे अशा) लोकांसाठी देखील अशी देशना सुखकारकच असते.

Ekapuggaloti visiṭṭhasamācārāpassayavirahito ekapuggalo. Buddhānañhi sīlādiguṇena sadevake loke visiṭṭho nāma koci natthi, tathā sadisopi samānakāle. Tenāha – ‘‘na imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana buddhena seṭṭho sadiso ca vijjatī’’ti (vi. va. 1047; kathā. 799), tasmā sadisopi koci natthi. Hīnopi apassayabhūto nattheva. Tena vuttaṃ – ‘‘visiṭṭhasamācārāpassayavirahito ekapuggalo’’ti. Ye [Pg.123] ca sīlādiguṇehi natthi etesaṃ samāti asamā, purimakā sammāsambuddhā. Tehi samo majjhe bhinnasuvaṇṇanekkhaṃ viya nibbisiṭṭhoti asamasamaṭṭhenapi ekapuggalo aññassa tādisassa abhāvā. Tena vuttaṃ – ‘‘asadisaṭṭhenā’’tiādi.

‘एकपुद्गल’ म्हणजे विशिष्ट आचरणाच्या आश्रयाने रहित असलेला एकपुद्गल. कारण बुद्धांपेक्षा शील इत्यादी गुणांनी देवलोकासह या जगात श्रेष्ठ असा कोणीही नाही, तसेच त्यांच्या समकालीन त्यांच्यासारखा दुसरा कोणी नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘या लोकात किंवा परलोकात बुद्धांपेक्षा श्रेष्ठ किंवा त्यांच्यासारखा कोणीही अस्तित्वात नाही’ (विमानवत्थु १०४७; कथावत्थु ७९९), म्हणून त्यांच्यासारखा कोणीही नाही. आणि त्यांच्यापेक्षा हीन असलेला कोणी त्यांचा आश्रयदाता असूच शकत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘विशिष्ट आचरणाच्या आश्रयाने रहित असलेला एकपुद्गल’. आणि जे शील इत्यादी गुणांनी यांच्या समान नाहीत ते ‘असम’ होत, म्हणजेच पूर्वीचे सम्यक्संबुद्ध. त्यांच्याशी समान असणारे, जसे मध्यभागी तोडलेल्या सोन्याच्या नाण्याप्रमाणे भेद नसलेले, म्हणून ‘असमसम’ या अर्थाने देखील ते एकपुद्गल आहेत, कारण त्यांच्यासारखा दुसरा कोणी अस्तित्वात नाही. म्हणूनच ‘असदृश अर्थाने’ इत्यादी म्हटले आहे.

Sattaloko adhippeto sattanikāye uppajjanato. Manussaloke eva uppajjati devabrahmalokānaṃ buddhānaṃ uppattiyā anokāsabhāvato. Kāmadevaloke tāva nuppajjati brahmacariyavāsassa aṭṭhānabhāvato tathā anacchariyabhāvato. Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto. Tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ loke na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ. Devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvatova loke dahati, na buddhānubhāvato. Tathā sati ‘‘ayaṃ sammāsambuddho’’ti nādhimuccati na sampasīdati, issarakuttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālāvaṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati. Brahmaloke nuppajjatīti etthāpi eseva nayo. Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti, na devasugatiyaṃ. Yasmā imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva jātikkhettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane āgataṭṭhānassa abhāvato. Tasmā vuttaṃ – ‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjatī’’ti.

सत्तलोक (प्राणीलोक) हा सत्तनिकाय (प्राणीसमूह) मध्ये उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने अभिप्रेत आहे. बुद्ध केवळ मनुष्यलोकातच उत्पन्न होतात, कारण देवलोक आणि ब्रह्मलोकात बुद्धांच्या उत्पत्तीसाठी वाव (अवकाश) नसतो. पहिल्यांदा तर, कामदेवलोकात ते उत्पन्न होत नाहीत, कारण तिथे ब्रह्मचर्यवासासाठी स्थान नसते आणि तसेच तिथे कोणतेही आश्चर्यकारकत्व नसते. कारण बुद्ध भगवंत हे आश्चर्यकारक गुणांनी युक्त असतात. देव रूपात राहिलेल्या त्यांची ती आश्चर्यकारकता जगात तशी प्रकट होत नाही, जशी मनुष्य रूपात असताना होते. कारण देव रूपात असलेल्या सम्यक्संबुद्धांचा दिसणारा बुद्धानुभाव लोक देवाचाच अनुभाव मानतात, बुद्धानुभाव म्हणून नाही. तसे झाल्यास, 'हे सम्यक्संबुद्ध आहेत' असा निश्चय होत नाही, श्रद्धा बसत नाही, ईश्वरकर्तृत्वाचा ग्रह सुटत नाही, आणि देवभावाच्या दीर्घकाळ टिकण्यामुळे काही अंशी शाश्वतवादापासून (एकच्चसस्सतवाद) मुक्ती मिळत नाही. 'ब्रह्मलोकात उत्पन्न होत नाहीत' यातही हाच नियम आहे. कारण प्राण्यांना अशा प्रकारच्या ग्रहांपासून मुक्त करण्यासाठी बुद्ध भगवंत केवळ मनुष्यांच्या सुगतीमध्येच उत्पन्न होतात, देवांच्या सुगतीमध्ये नाही. कारण या चक्रवाळाला मध्यभागी ठेवून, याच्यासोबत दहा हजार चक्रवाळांचाच 'जातीक्षेत्र' (जन्मक्षेत्र) म्हणून निर्देश केला आहे, आणि याव्यतिरिक्त बुद्धांच्या उत्पत्तीचे इतर कोणतेही स्थान त्रिपिटकातील बुद्धवचनात आलेले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'याच चक्रवाळात ते उत्पन्न होतात.'

Idha uppajjantopi kasmā jambudīpe eva uppajjati, na sesadīpesūti? Keci tāva āhu – ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā buddhabhāvasahā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva, tasmā jambudīpe eva uppajjatī’’ti. Eteneva ‘‘tattha majjhimadese eva uppajjatī’’ti etampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ tathā itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato. Yasmā purimabuddhānaṃ mahābodhisattānaṃ paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro sāvakapāramiyā sambharaṇaparipācanañca buddhakkhettabhūte imasmiṃyeva cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati, na aññattha. Veneyyajanavinayanattho ca buddhuppādo, tasmā aggasāvakamahāsāvakādiveneyyavisesāpekkhāya imasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti tesaṃ uttamapurisānaṃ [Pg.124] tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayatāya daṭṭhabbā. Tena vuttaṃ – aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpe eva nibbattantīti dīpaṃ passī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.17; bu. vaṃ. aṭṭha. 27 avidūrenidānakathā).

येथे उत्पन्न होत असतानाही, ते केवळ जम्बुद्विपातच का उत्पन्न होतात, इतर द्वीपांमध्ये का नाही? काही आचार्य म्हणतात – 'कारण पृथ्वीची नाभी असलेली, बुद्धत्वाला सहन करणारी आणि अचल स्थान असलेली बोधिमंडभूमी केवळ जम्बुद्विपातच आहे, म्हणूनच ते केवळ जम्बुद्विपातच उत्पन्न होतात.' यावरूनच 'तेथे केवळ मध्यमदेशातच उत्पन्न होतात' याचेही वर्णन केले आहे असे समजावे, कारण इतरही न सोडलेली (अविजहित) स्थाने तेथेच आढळतात. कारण पूर्वबुद्ध, महाबोधिसत्त्व आणि प्रत्येकबुद्धांच्या उत्पत्तीसाठी, तसेच श्रावकबोधिसत्त्वांच्या श्रावकबोधीचा अभिनिहार आणि श्रावकपारमितांचे संकलन व परिपाक बुद्धक्षेत्र असलेल्या याच चक्रवाळातील केवळ जम्बुद्विपातच सिद्ध होते, इतर कोठेही नाही. आणि बुद्धांचा उत्पाद हा विनेय जनांच्या (उपदेश देण्यास योग्य लोकांच्या) मार्गदर्शनासाठी असतो, म्हणून अग्रश्रावक, महाश्रावक इत्यादी विशेष विनेय जनांच्या अपेक्षेने याच जम्बुद्विपात बुद्ध उत्पन्न होतात, इतर द्वीपांमध्ये नाही. आणि हा नियम सर्व बुद्धांनी आचरलेला आहे, म्हणून त्या उत्तम पुरुषांची तेथेच उत्पत्ती ही संपत्तीच्या चक्रांप्रमाणे परस्परांच्या उपनिस्सयभावामुळे झाली आहे असे पाहावे. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे – 'तीन द्वीपांमध्ये बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, केवळ जम्बुद्विपातच उत्पन्न होतात, असे त्यांनी द्वीप पाहिले.'

Ubhayampidaṃ vippakatavacanameva uppādakiriyāya vattamānakālikattā. Uppajjamānoti vā uppajjituṃ samattho. Sattiattho cāyaṃ māna-saddo. Yāvatā hi sāmatthiyena mahābodhisattānaṃ carimabhave uppatti icchitabbā, tatthakena bodhisambhārasambhūtena paripuṇṇena samannāgatoti attho. Bhedoti viseso. Tameva hi tividhaṃ visesaṃ dassetuṃ – ‘‘esa hī’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhaṅgasamannāgatassa mahābhinīhārassa siddhakālato paṭṭhāya mahābodhisatto buddhabhāvāya niyatabhāvappattatāya bodhisambhārapaṭipadaṃ paṭipajjamāno yathāvuttasāmatthiyayogena uppajjamāno nāmāti attho uppādassa ekantikattā. Pariyesantoti vicinanto. Paripakkagate ñāṇeti iminā tato pubbe ñāṇassa aparipakkatāya eva laddhāvasarāya kammapilotiyā vasena bodhisatto tathā mahāpadhānaṃ padahīti dasseti. Arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma ‘‘uppanno hotī’’ti vattabbattā. Āgatova nāma hetusampadāya sammadeva nipphannattā.

हे दोन्हीही अपूर्ण राहिलेले वचनच आहे, कारण उत्पत्तीची क्रिया वर्तमानकाळात आहे. किंवा 'उप्पज्जमानो' (उत्पन्न होणारा) म्हणजे उत्पन्न होण्यास समर्थ असलेला. आणि हा 'मान' शब्द शक्तीच्या (सामर्थ्याच्या) अर्थात आहे. कारण महाबोधिसत्त्वांच्या अंतिम जन्मातील उत्पत्तीसाठी जितक्या सामर्थ्याची आवश्यकता असते, तितक्या बोधिसंभाराने युक्त आणि परिपूर्णतेने संपन्न असलेला, असा याचा अर्थ आहे. 'भेद' म्हणजे विशेष. तोच त्रिविध विशेष दर्शवण्यासाठी 'एष हि' इत्यादी म्हटले आहे. आठ अंगांनी युक्त अशा महाअभिनिहाराच्या सिद्धीच्या काळापासून घेऊन, महाबोधिसत्त्व बुद्धत्वासाठी नियतभाव प्राप्त झाल्यामुळे बोधिसंभार प्रतिपदेचे आचरण करत असताना, पूर्वोक्त सामर्थ्ययोगाने 'उत्पन्न होणारा' म्हटले जातात, कारण त्यांची उत्पत्ती निश्चित असते, असा अर्थ आहे. 'परियेसन्तो' म्हणजे शोध घेणारा. 'ज्ञान परिपक्व झाल्यावर' याने हे दर्शवले आहे की, त्यापूर्वी ज्ञान अपरिपक्व असल्यामुळेच, संधी मिळालेल्या कम्मपिलोतीच्या (कर्मबंधाच्या) प्रभावाने बोधिसत्त्वांनी तसे महाप्रधान (महान वीर्य) केले. अर्हत्त्वफलाच्या क्षणी 'उत्पन्न झालेले' असे म्हटले जाते, कारण 'उत्पन्न होतात' असे म्हणणे योग्य असते. 'आगत' म्हणजे हेतूंच्या समृद्धीमुळे चांगल्या प्रकारे निष्पन्न झालेले.

Hitatthāyāti lokiyalokuttarassa hitassa siddhiyā. Sukhatthāyāti etthāpi eseva nayo. Tassāti tassa sattalokassa. So panāyaṃ sattaloko yena anukkamena dhammābhisamayaṃ pāpuṇi, taṃ teneva anukkamena dassento ‘‘mahābodhimaṇḍe’’tiādimāha. Yāvajjadivasāti ettha ajja-saddena sāsanassa avaṭṭhānakālaṃ vadati. Devamanussānanti ukkaṭṭhaniddesoti dassetuṃ – ‘‘na kevala’’ntiādi vuttaṃ. Etesampīti nāgasupaṇṇādīnampi.

'हितत्थाय' (हितासाठी) म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर हिताच्या सिद्धीसाठी. 'सुखत्थाय' (सुखासाठी) यातही हाच नियम आहे. 'तस्स' म्हणजे त्या सत्तलोकाच्या (प्राणीलोकाच्या). आणि त्या सत्तलोकाने ज्या अनुक्रमाने धम्माभिसमय (धर्माचा साक्षात्कार) प्राप्त केला, तो त्याच अनुक्रमाने दर्शवताना 'महाबोधिमंडात' इत्यादी म्हटले आहे. 'यावज्जदिवसा' (आजच्या दिवसापर्यंत) यात 'अज्ज' (आज) या शब्दाने शासनाच्या अस्तित्वाचा काळ सांगितला आहे. 'देव आणि मनुष्यांचे' हा उत्कृष्ट निर्देश आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'केवळ नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'यांचेही' म्हणजे नाग, सुपर्ण इत्यादींचेही.

Ayaṃ pucchāti iminā ‘‘katamo’’ti padassa sāmaññato pucchābhāvo dassito, na visesatoti tassa pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ mahāniddese (mahāni. 150) āgatā sabbāpi pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘pucchā ca nāmesā’’tiādinā. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Saṃsandanañca sākacchāvasena [Pg.125] vinicchayakaraṇaṃ. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādi pucchāya ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāpucchāti kathetukamyatāya pucchā. Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. Aññātanti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha. Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. Atulitanti ‘‘ettakaṃ eta’’nti tulābhūtena atulitataṃ. Atīritanti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭakatabhāvaṃ.

हा प्रश्न आहे याने 'कतम' (कोणता) या शब्दाचा सामान्य रूपाने प्रश्नभाव दर्शवला आहे, विशेष रूपाने नाही; म्हणून त्याचा विशेष प्रश्नभाव समजवण्यासाठी महानिद्देसात आलेले सर्वच प्रश्न अर्थाच्या उद्धरण पद्धतीने 'प्रश्न म्हणजे हा' इत्यादीद्वारे दर्शवले आहेत. जिच्याद्वारे न पाहिलेले प्रकाशित केले जाते, ती 'अदिठ्ठजोतना' (अदृष्टप्रकाशना). जिच्याद्वारे पाहिलेल्याची तुलना केली जाते, ती 'दिट्ठसंसंदना' (दृष्टतुलना). आणि तुलना करणे म्हणजे साकच्छेच्या (चर्चेच्या) माध्यमातून निर्णय करणे होय. जिच्याद्वारे शंका छिन्न केली जाते, ती 'विमतिच्छेदना'. संमतीसाठी विचारलेला प्रश्न म्हणजे 'अनुमतिपुच्छा'. 'भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते?' इत्यादी प्रश्नाद्वारे 'तुमची काय संमती आहे?' अशी संमती विचारलेली असते. सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न म्हणजे 'कथेतुकाम्यतापुच्छा'. 'लक्षण' म्हणजे जाणण्याची इच्छा असलेला कोणताही स्वभाव. 'अज्ञात' म्हणजे कोणत्याही ज्ञानाने न जाणलेला भाव होय. 'अदृष्ट' म्हणजे दर्शनरूप ज्ञानाने प्रत्यक्ष न पाहिल्यासारखे असणे. 'अतुलित' म्हणजे 'हे इतके आहे' अशा प्रकारे तुलनेने न मोजलेले असणे. 'अतीरित' म्हणजे निर्णय करणाऱ्या ज्ञानाच्या क्रियेने पूर्ण न केलेले असणे. 'अविभूत' म्हणजे ज्ञानाचा अप्रकट भाव. 'अविभावित' म्हणजे ज्ञानाने अप्रकट केलेला भाव.

Yehi guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati ‘‘tathāgato’’ti ayaṃ samaññā pavattā, taṃdassanatthaṃ ‘‘aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādi vuttaṃ. Guṇavisesanemittikāneva hi bhagavato sabbāni nāmāni. Yathāha –

ज्या विशेष गुणांच्या निमित्ताने भगवंतांच्या बाबतीत 'तथागत' ही संज्ञा रूढ झाली, ते दर्शवण्यासाठी 'आठ कारणांमुळे भगवान तथागत आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. कारण भगवंतांची सर्वच नावे त्यांच्या विशेष गुणांच्या निमित्तानेच पडलेली आहेत. जसे म्हटले आहे –

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313;

udā. aṭṭha. 53;

paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76);

“महान ऋषींच्या (महेसींच्या/बुद्धांच्या) गुणांनुसार त्यांची नावे असंख्य आहेत. हजारो नावांपेक्षा त्यांच्या गुणांनुसारच त्यांचे नाव ग्रहण केले पाहिजे.”

Tathā āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo. Sāmaññajotanāpi hi visese avatiṭṭhatīti. Paṭipadāgamanattho āgata-saddo, na ñāṇagamanattho ‘‘tathalakkhaṇaṃ āgato’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.78; a. ni. aṭṭha. 1.1.170; udā. aṭṭha. 18) viya, nāpi kāyagamanattho ‘‘āgato kho mahāsamaṇo, magadhānaṃ giribbaja’’ntiādīsu (mahāva. 63) viya. Tattha yadākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, taṃkaruṇāpadhānattā mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanappaṭipadaṃ udāharaṇavasena sāmaññato dassento yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato ‘‘yathā sabbaloka…pe… āgatā’’ti sādhāraṇato vatvā puna taṃ paṭipadaṃ mahāpadhānasuttādīsu (dī. ni. 2.1 ādayo) sambahulaniddesena supākaṭānaṃ āsannānañca vipassiādīnaṃ channaṃ sammāsambuddhānaṃ vasena nidassento ‘‘yathā vipassī bhagavā’’tiādimāha. Tattha yena abhinīhārenāti manussattaliṅgasampattihetusatthudassanapabbajjāabhiññādiguṇasampattiadhikāracchandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena [Pg.126] mahāpaṇidhānena. Sabbesañhi buddhānaṃ kāyappaṇidhānaṃ imināva abhinīhārena samijjhatīti. Evaṃ mahābhinīhāravisesena ‘‘tathāgato’’ti padassa atthaṃ dassetvā idāni pāramipūraṇavasena dassetuṃ – ‘‘yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā’’tiādimāha.

येथे 'तथा आगत' (तथागत) या शब्दातील 'तथा' हा शब्द आकाराच्या (पद्धतीच्या) नियमाच्या आधारे उपमा सिद्ध करण्यासाठी वापरला आहे. कारण सामान्य अर्थाचे प्रकटीकरण देखील विशेष अर्थामध्येच स्थिर होते. 'आगत' हा शब्द प्रतिपदेच्या (मार्गाच्या) आचरणाने येण्याच्या अर्थात आहे, ज्ञानाने येण्याच्या अर्थात नाही; जसे की “तथलक्षणाप्रत आलेले” इत्यादींमध्ये आहे. आणि शरीराने येण्याच्या अर्थातही नाही, जसे की “महासमण मगधांच्या गिरिव्रजात आले आहेत” इत्यादींमध्ये आहे. त्यामध्ये, ज्या आकाराच्या नियमाच्या आधारे उपमा सिद्ध करण्यासाठी 'तथा' हा शब्द आहे, तो करुणेला प्राधान्य देणारा असल्यामुळे, महाकरुणेच्या माध्यमातून मागील बुद्धांच्या आगमनाची प्रतिपदा (मार्ग) उदाहरणाद्वारे सामान्यपणे दर्शवताना, 'यद्-तद्' (जसे-तसे) या शब्दांच्या निश्चित संबंधामुळे “जसे सर्व लोक...पे... आले” असे सामान्यपणे सांगून, पुन्हा ती प्रतिपदा 'महापदान सुत्त' इत्यादींमध्ये अनेक निर्देशांमुळे अत्यंत स्पष्ट असलेल्या आणि जवळच्या विपस्सी इत्यादी सहा सम्यक्संबुद्धांच्या संदर्भाने दर्शवताना “जसे विपस्सी भगवान...” इत्यादी म्हणाले. तेथे 'ज्या अभिनिहाराने' (दृढ संकल्पाने) म्हणजे मनुष्यत्व, लिंगसंपत्ती, हेतू, शास्त्यांचे (बुद्धांचे) दर्शन, प्रव्रज्या, अभिज्ञा इत्यादी गुणांची प्राप्ती, अधिकार आणि छंद (तीव्र इच्छा) यांच्या आधारे आठ अंगांनी युक्त अशा महाप्रणिधानाने (महान संकल्पाने). कारण सर्व बुद्धांचे कायिक प्रणिधान याच अभिनिहाराने यशस्वी होते. अशा प्रकारे महा-अभिनिहाराच्या विशेषाने 'तथागत' या पदाचा अर्थ दर्शवून, आता पारमितांच्या पूर्ततेच्या आधारे दर्शवण्यासाठी - “जसे विपस्सी भगवान...पे... कस्सप भगवान दानपारमिता पूर्ण करून” इत्यादी म्हणाले.

Ettha ca suttantikānaṃ mahābodhippaṭipadāya kosallajananatthaṃ kā panetā pāramiyo, kenaṭṭhena pāramiyo, katividhā cetā, ko tāsaṃ kamo, kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, ko paccayo, ko saṃkileso, kiṃ vodānaṃ, ko paṭipakkho, kā paṭipatti, ko vibhāgo, ko saṅgaho, ko sampādanūpāyo, kittakena kālena sampādanaṃ, ko ānisaṃso, kiñcetāsaṃ phalanti pāramīsu ayaṃ vitthārakathā veditabbā. Sā panesā icchantena dīghāgamaṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttanayeneva veditabbā, na idha dassitā. Yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṃ pāramīnaṃ pūritabhāvaṃ sandhāyāha – ‘‘samatiṃsa pāramiyo pūretvā’’ti.

येथे सुत्तपिटकाचे अध्ययन करणाऱ्यांमध्ये (सुत्तांतिकांमध्ये) महाबोधीच्या प्रतिपदेविषयी (मार्गाविषयी) कौशल्य निर्माण करण्यासाठी - या पारमिता कोणत्या आहेत? कोणत्या अर्थाने या पारमिता आहेत? त्या किती प्रकारच्या आहेत? त्यांचा क्रम कोणता? त्यांची लक्षणे, रस (कार्य), प्रत्युपस्थान (प्रकटीकरण) आणि पदस्थान (जवळचे कारण) काय आहेत? त्यांचे प्रत्यय (कारण) काय आहेत? संक्लेश (मळभ/अशुद्धता) काय आहे? वोदान (शुद्धीकरण) काय आहे? प्रतिपक्ष (विरोधी घटक) कोणता? प्रतिपत्ती (आचरण) कोणती? विभाग कोणता? संग्रह कोणता? संपादनाचा (प्राप्तीचा) उपाय कोणता? किती काळात त्यांची प्राप्ती होते? त्याचे काय फायदे (आनिसंस) आहेत? आणि त्यांचे फळ काय आहे? - पारमितांविषयीची ही सविस्तर चर्चा समजून घेतली पाहिजे. ती (सविस्तर चर्चा) इच्छिणाऱ्याने 'दीघनिकाय-टीका' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी, येथे ती दर्शविलेली नाही. वर सांगितलेल्या प्रतिपदेद्वारे, वर सांगितलेल्या विभागांच्या पारमिता पूर्ण झाल्याचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे - “तीस पारमिता पूर्ण करून” (समतिंस पारमियो पुरेत्वा).

Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca mahāpariccāgehi visuṃ gahaṇaṃ. Tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya pubbabhāgappaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayappaṭipattinipphādanaṃ pubbacariyā, yā vā cariyāpiṭakasaṅgahitā. ‘‘Abhinīhāro pubbayogo, dānādippaṭipatti vā kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyā’’ti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattā kathā dhammakkhānaṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā. Sāpi karuṇāyanavaseneva. Ādi-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti. Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhicariyā. Sā pana atthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāradassanatthaṃ visuṃ [Pg.127] gahaṇaṃ. Koṭīti pariyanto, ukkaṃsoti attho. Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvāti sambandho. Tattha bhāvetvāti uppādetvā. Brūhetvāti vaḍḍhetvā. Satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanappaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti. Vipassanāsahagatā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘yena abhinīhārenā’’tiādinā āgamanappaṭipadāya ādiṃ dasseti, ‘‘dānapārami’’ntiādinā majjhaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādinā pariyosānanti veditabbaṃ.

महापरित्यागांमध्ये दानपारमितेचा भाव असला तरी, परित्यागाचा विशेष भाव दर्शवण्यासाठी आणि त्याच्या अत्यंत कठीणतेचे (सुदुष्करत्व) दर्शन घडवण्यासाठी महापरित्यागांचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे. त्याच कारणाने, अंग-परित्यागापेक्षा (शरीराचे अवयव त्यागणे) डोळ्यांचा त्याग (नयनपरित्याग) स्वतंत्रपणे ग्रहण केला आहे, आणि परित्यागाचा भाव सामान्य असला तरी धन व राज्याच्या परित्यागापेक्षा पुत्र व पत्नीच्या परित्यागाचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे. गतप्रत्यागतिक वृत्ताने युक्त अशा पूर्वभागाच्या प्रतिपदेसह अभिज्ञा आणि समापत्ती निष्पन्न करणे म्हणजे 'पूर्वयोग' होय. दानादींमध्येच अतिशय श्रेष्ठ प्रतिपत्ती (आचरण) निष्पन्न करणे म्हणजे 'पूर्वचर्या' होय, जी चरियापिटकात समाविष्ट आहे. काही आचार्य म्हणतात - “अभिनिहार हा पूर्वयोग आहे, आणि दानादी प्रतिपत्ती किंवा काय-विवेक (शारीरिक एकांत) च्या आधारे केलेली एकाकी चर्या ही पूर्वचर्या आहे”. दानादींचे आणि अल्पेच्छता इत्यादींचे, तसेच संसार आणि निर्वाणातील दोष (आदीनव) व फायदे (आनिसंस) स्पष्ट करून प्राण्यांना तीन बोधींमध्ये (श्रावकबोधी, प्रत्येकबोधी, सम्यक्संबोधी) प्रतिष्ठित व परिपक्व करण्यासाठी चाललेली चर्चा म्हणजे 'धम्मक्खान' (धम्मोपदेश) होय. नातेवाइकांच्या कल्याणासाठी केलेले आचरण म्हणजे 'न्यातत्यचर्या' (ज्ञाति-अर्थचर्या) होय. ती देखील करुणेच्या भावनेनेच केली जाते. 'आदि' (इत्यादी) शब्दाने लोककल्याणकारी चर्या (लोकत्थचर्या) इत्यादींचे ग्रहण होते. कर्मस्वकीयता ज्ञानाच्या (कम्मस्सकताञाण) आधारे, निर्दोष कर्मस्थान, शिल्पस्थान व विद्यास्थानांच्या परिचयाच्या आधारे, स्कंध व आयतन इत्यादींच्या परिचयाच्या आधारे आणि त्रिलक्षणांच्या (अनित्य, दुःख, अनात्म) परीक्षणाच्या आधारे ज्ञानाचा जो संचार होतो, ती 'बुद्धिचर्या' होय. ती वास्तविक पाहता प्रज्ञापारमिताच आहे, परंतु ज्ञानसंभाराचे दर्शन घडवण्यासाठी तिचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे. 'कोटी' म्हणजे मर्यादा किंवा उत्कर्ष असा अर्थ आहे. 'चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) भावना करून' असा संबंध आहे. तेथे 'भावना करून' म्हणजे उत्पन्न करून, 'ब्रूहेत्वा' म्हणजे वाढवून (संवर्धन करून). स्मृतिप्रस्थान इत्यादींच्या ग्रहणाने आगमनाची प्रतिपदा शिखरावर पोहोचवून दर्शविली आहे. किंवा स्मृतिप्रस्थान इत्यादी विपश्यनायुक्तच मानले पाहिजेत. येथे 'ज्या अभिनिहाराने' इत्यादींद्वारे आगमनाच्या प्रतिपदेचा आरंभ दर्शविला आहे, 'दानपारमिता' इत्यादींद्वारे मध्य, आणि 'चार स्मृतिप्रस्थान' इत्यादींद्वारे समाप्ती (शेवट) दर्शविली आहे, असे समजावे.

Sampatijātoti muhuttajāto nikkhantamatto. Nikkhantamattañhi mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito. Yathāhātiādinā mahāpadānadesanāya vuttavacanaṃ nidasseti. Setamhi chatteti dibbasetacchatte. Anudhāriyamāneti dhāriyamāne. Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggādīni pañca kakudhabhaṇḍāni vuttānevāti daṭṭhabbaṃ. Khaggatālavaṇṭamorahatthakavālabījaniuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ. Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu, na chattādiggāhakā. Sabbā ca disāti dasa disā, nayidaṃ sabbadisāvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi, tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā, ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā catasso anudisā heṭṭhā uparīti sabbā disā anuviloketvā sabbattha attanā sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti sattapadavītihārena agamāsi. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti sabbapaṭhamo. Jeṭṭhoti seṭṭhoti ca tasseva vevacanaṃ. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi. ‘‘Anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvenā’’ti saṃkhittena vuttamatthaṃ ‘‘yañhī’’tiādinā vitthārato dasseti. Tattha etthāti –

'संपतिजातो' (नुकताच जन्मलेला) म्हणजे नुकताच जन्मलेला, गर्भातून बाहेर पडलेला. कारण गर्भातून बाहेर पडताच महासत्त्वांना प्रथम ब्रह्मदेवांनी सोन्याच्या जाळ्याने झेलले, त्यांच्या हातातून चार महाराजांनी कृष्णाजिनाच्या आसनाने झेलले, त्यांच्या हातातून मनुष्यांनी दुकूल (रेशमी वस्त्र) च्या चुंबळीने झेलले, आणि मनुष्यांच्या हातातून सुटून ते पृथ्वीवर उभे राहिले. 'यथाह' (जसे म्हटले आहे) इत्यादीद्वारे महावदान देशनेतील (महापदान सुत्तातील) वचन दर्शविले आहे. 'सेतम्हि छत्ते' (पांढऱ्या छत्राखाली) म्हणजे दिव्य श्वेतछत्राखाली. 'अनुधारियमाने' म्हणजे धरले जात असताना. आणि येथे केवळ छत्राच्या उल्लेखानेच खड्ग (तलवार) इत्यादी पाच राजचिन्हे (ककुधभांड) सांगितली गेली आहेत असे समजावे. कारण खड्ग, तालवृंत (पंखा), मोरपिसांचा पंखा, चामर आणि उष्णीषपट्ट (मुकुट) हे देखील छत्रासोबतच तेव्हा उपस्थित होते. आणि तेव्हा केवळ छत्र इत्यादीच दिसत होते, छत्र इत्यादी धारण करणारे दिसत नव्हते. 'सब्बा च दिसा' (सर्व दिशा) म्हणजे दहा दिशा. हे सर्व दिशांचे अवलोकन सात पावले चालल्यानंतरचे नाही. कारण महासत्त्वांनी मनुष्यांच्या हातातून मुक्त होऊन पूर्व दिशेकडे पाहिले, तेथे देव आणि मनुष्यांनी गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजा करत म्हटले, "हे महापुरुष! येथे तुमच्यासारखा देखील कोणी नाही, मग तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कसा असणार?" अशा प्रकारे चार मुख्य दिशा, चार उपदिशा, खाली आणि वर अशा सर्व दिशांचे अवलोकन करून, सर्वत्र स्वतःसारखा कोणीही न पाहून, "ही उत्तर दिशा आहे" असे म्हणून ते सात पावले चालत गेले. 'आसभिं' (ऋषभी) म्हणजे उत्तम (श्रेष्ठ). 'अग्गो' (अग्र) म्हणजे सर्वात पहिला. 'जेट्ठो' (ज्येष्ठ) आणि 'सेट्ठो' (श्रेष्ठ) हे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. "हा माझा अंतिम जन्म आहे, आता पुन्हा जन्म (पुनर्भव) नाही," या शब्दांत त्यांनी या आत्मभावात (जन्मात) प्राप्त होणाऱ्या अर्हत्त्वाची घोषणा केली. "अनेक विशेष अधिगमांचे (प्राप्तींचे) पूर्वनिमित्त म्हणून" या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाला 'यं हि' इत्यादीद्वारे विस्ताराने दाखवले आहे. त्यामध्ये येथे -

‘‘Anekasākhañca [Pg.128] sahassamaṇḍalaṃ,Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693) –

"अनेक शाखा असलेले आणि हजारो मंडल (गोलाकार भाग) असलेले छत्र देवांनी अंतराळात (आकाशात) धरले होते; सोन्याचे दांडे असलेले चामर फिरत होते, परंतु चामर आणि छत्र धारण करणारे दिसत नव्हते." (सुत्तनिपात ६९३) -

Imissā gāthāya. Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇañāṇanti āha – ‘‘sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’ti. Tathā ayaṃ bhagavāpi gato…pe… pubbanimittabhāvenāti etena abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanakavisesā sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti. Pāramitānissandā hi teti.

या गाथेमध्ये. सर्वज्ञताज्ञानच सर्वत्र अप्रतिहत (अडथळामुक्त) गती असल्यामुळे 'अनावरण ज्ञान' आहे, म्हणून म्हटले आहे - "सर्वज्ञता आणि अनावरण ज्ञानाच्या प्राप्तीचे..." त्याचप्रमाणे हे भगवान देखील गेले...पे... 'पूर्वनिमित्त म्हणून' याद्वारे जन्माच्या वेळी धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) प्रभावाने उत्पन्न होणारे विशेष हे सर्व बोधिसत्त्वांचे सामायिक (समान) असतात, हे दर्शविले आहे. कारण ते पारमितांचेच फळ (निस्यंद) आहेत.

Vikkamīti agamāsi. Marūti devā. Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi, evaṃ sesadisāpi, na katthaci vilokane vibandho tassa ahosīti. Samāti vā viloketuṃ yuttāti attho. Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketuṃ ayuttāni disāsu upaṭṭhahantīti.

'विक्कमी' म्हणजे गेले (पाऊल टाकले). 'मरू' म्हणजे देव. 'समा' म्हणजे अवलोकनाच्या समानतेमुळे समान, सारख्याच. कारण महापुरुषांनी जसे एका दिशेकडे पाहिले, तसेच उर्वरित दिशांकडेही पाहिले, त्यांच्या अवलोकनात कुठेही अडथळा आला नाही. किंवा 'समा' म्हणजे पाहण्यास योग्य, असा अर्थ आहे. कारण त्यावेळी बोधिसत्त्वांना पाहण्यास अयोग्य अशी कुरूप, बीभत्स आणि विषम रूपे दिशांमध्ये उपस्थित नव्हती.

‘‘Evaṃ tathā gato’’ti kāyagamanaṭṭhena gatasaddena tathāgatasaddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanaṭṭhena taṃ dassetuṃ – ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ, na pabbajjādayo. ‘‘Paṭhamajjhānenā’’ti ca vadanti. Pahāyāti pajahitvā. Gato adhigato, paṭipanno uttarivisesanti attho. Pahāyāti vā pahānahetu, pahānalakkhaṇaṃ vā. Hetulakkhaṇattho hi ayaṃ pahāyasaddo. Kāmacchandādippahānahetukañhi ‘‘gato’’ti ettha vuttaṃ gamanaṃ avabodho, paṭipatti eva vā kāmacchandādippahānena ca lakkhīyati. Esa nayo padāletvātiādīsupi. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena. ‘‘Sappaccayanāmarūpavavatthānenā’’tipi vadanti. Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 508) vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgappaṭipadāya bhagavato tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi [Pg.129] samāpattīhi aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ – ‘‘ñāṇenā’’tiādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃ ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti, tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādiupāyo, uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā nīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbo. Samāpattivihārappavesavibandhanena nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha – ‘‘nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā’’ti.

"अशा प्रकारे तथागत" यामध्ये शारीरिक गमनाच्या (जाण्याच्या) अर्थाने 'गत' शब्दाने 'तथागत' शब्दाचा निर्देश करून, आता ज्ञान-गमनाच्या (ज्ञानाने जाण्याच्या) अर्थाने ते दर्शवण्यासाठी "अथवा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'नेक्खम्मेन' (नैष्क्रम्याने) म्हणजे अलोभ-प्रधान कुशल चित्ताच्या उत्पत्तीने. कारण येथे कुशल धर्म हेच नैष्क्रम्य आहे, प्रव्रज्या इत्यादी नाही. "प्रथम ध्यानाने" असेही म्हणतात. 'पहाय' म्हणजे त्याग करून (सोडून). 'गतो' म्हणजे प्राप्त केलेला, उत्तर-विशेषाला (उच्चतर गुणाला) प्राप्त झालेला, असा अर्थ आहे. किंवा 'पहाय' म्हणजे प्रहाणाचा (त्यागाचा) हेतू किंवा प्रहाणाचे लक्षण. कारण हा 'पहाय' शब्द हेतू आणि लक्षणाच्या अर्थात आहे. कारण कामच्छंद इत्यादींच्या प्रहाणामुळे होणारे, येथे 'गतो' असे म्हटलेले गमन म्हणजे अवबोध (ज्ञान) किंवा प्रतिपत्ती (आचरण) च आहे, जी कामच्छंद इत्यादींच्या प्रहाणाने लक्षित होते. हाच नियम 'पदालेत्वा' (भेदून/फाडून) इत्यादींमध्येही लागू होतो. 'अब्यापादेन' (अव्यापादाने) म्हणजे मैत्रीने. 'आलोकसञ्ञाय' (आलोकसंज्ञेने) म्हणजे स्पष्ट करून मनसिकार केल्याने उपस्थित झालेल्या प्रकाशाच्या संज्ञेने (ज्ञानाने). 'अविक्खेपेen' (अविक्षेपाने) म्हणजे समाधीने. 'धम्मववत्थानेन' (धर्मव्यवस्थानाने) म्हणजे कुशल इत्यादी धर्मांच्या यथार्थ निश्चयाने. "सप्रत्यय नामरूप व्यवस्थानाने" असेही म्हणतात. अशा प्रकारे कामच्छंद इत्यादी नीवरणांच्या प्रहाणाने "लोकातील अभिध्येचा त्याग करून" इत्यादीद्वारे (विभंग ५०८) सांगितलेल्या प्रथम ध्यानाच्या पूर्वभाग-प्रतिपदेने भगवंतांचा 'तथागत' भाव दर्शवून, आता उपायांसह आठ समापत्तींनी आणि अठरा महाविपस्सनांनी तो दर्शवण्यासाठी "ज्ञानाने" इत्यादी म्हटले आहे. कारण नामरूप-परिग्रह आणि आकांक्षा-वितरणाच्या (शंका निरसनाच्या) मार्गातील अडथळा असलेल्या मोहाचा नाश केल्याने, ज्ञातपरिज्ञेमध्ये स्थित असलेल्या व्यक्तीला अनित्यसंज्ञा इत्यादी सिद्ध होतात; तसेच ध्यान-समापत्तींमध्ये अभिरुचीच्या निमित्ताने मिळणाऱ्या प्रामोद्याने (आनंदाने) तेथील अनभिरुची दूर झाल्यावर ध्यान इत्यादींची प्राप्ती होते, हा समापत्ती आणि विपस्सनेचा अरती-विनोदन (कंटाळा दूर करणे) आणि अविद्या-विदारण (अविद्या नष्ट करणे) इत्यादी उपाय आहे. परंतु, क्रम सोडून केलेला निर्देश (उत्प्रतिपाटी-निर्देश) हा नीवरण-स्वभाव असलेल्या अविद्येचा खालील नीवरणांमध्येही संग्रह दर्शवण्यासाठी आहे, असे समजावे. समापत्ती-विहारात प्रवेश करण्यास अडथळा आणत असल्यामुळे नीवरणे ही दरवाजासारखी (कवाडासारखी) आहेत, म्हणून म्हटले आहे - "नीवरणरूपी कवाड उघडून".

‘‘Rattiṃ vitakketvā vicāretvā divā kammante payojetī’’ti (ma. ni. 1.251) vuttaṭṭhāne vitakkavicārā dhūmāyanā adhippetāti āha – ‘‘vitakkavicāradhūma’’nti. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhaṃ, catutthajjhānopacāreyeva ca sukhaṃ pahīyati, atisayappahānaṃ pana sandhāyāha – ‘‘catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā’’ti. Rūpasaññāti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni ceva tadārammaṇāni ca vuttāni. Rūpāvacarajjhānampi hi ‘‘rūpa’’nti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209). Tassa ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ ‘‘rūpa’’nti vuccati purimapadalopena ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dī. ni. 2.173-174; ma. ni. 2.249; dha. sa. 244-245). Tasmā idha rūpe rūpajjhāne taṃsahagatasaññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vuttāni. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Paṭighasaññāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena paṭihananena visayivisayasamodhāne samuppannā dvipañcaviññāṇasahagatā saññā paṭighasaññā. Nānattasaññāyoti nānatte gocare pavattā saññā, nānattā vā saññā nānattasaññā, aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti etāsaṃ catucattālīsasaññānametaṃ adhivacanaṃ. Etā hi yasmā rūpasaññādibhede nānatte [Pg.130] nānāsabhāve gocare pavattanti, yasmā ca nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuccanti.

“रात्री विचार (वितर्क) आणि विचार (विचार) करून दिवसा कामाला लागतो” (म. नि. १.२५१) या ठिकाणी वितर्क आणि विचार हे धूर निघण्यासारखे अभिप्रेत आहेत, म्हणून म्हटले आहे - “वितर्क-विचार रूपी धूर” (वितक्कविचारधूमं). जरी पहिल्या ध्यानाच्या उपचारातच दुःख आणि चौथ्या ध्यानाच्या उपचारातच सुख नष्ट होते, तरीही अत्यंतिक प्रहाणाचा (नष्ट होण्याचा) संदर्भ घेऊन म्हटले आहे - “चौथ्या ध्यानाने सुख आणि दुःख नष्ट करून”. ‘रूपसंज्ञा’ म्हणजे संज्ञेच्या मुख्यतेने रूपावचर ध्याने आणि त्यांचे आलंबन (विषय) सांगितले आहेत. कारण रूपावचर ध्यानालाही उत्तरपदलोप होऊन “रूपी रूपांना पाहतो” इत्यादींमध्ये (म. नि. २.२४८; ३.३१२; ध. सं. २४८; पटि. म. १.२०९) ‘रूप’ असे म्हटले जाते. त्याच्या आलंबनालाही, म्हणजे कसिण रूपालाही, पूर्वपदलोप होऊन “बाहेर रूपांना पाहतो, सुवर्ण आणि दुर्वर्ण” इत्यादींमध्ये (दी. नि. २.१७३-१७४; म. नि. २.२४९; ध. सं. २४४-२४५) ‘रूप’ असे म्हटले जाते. म्हणून येथे रूपामध्ये, म्हणजे रूपध्यानामध्ये, त्याच्याशी सहगत असलेली संज्ञा ही ‘रूपसंज्ञा’ आहे, अशा प्रकारे संज्ञेच्या मुख्यतेने रूपावचर ध्याने सांगितली आहेत. ‘रूप ही संज्ञा आहे ज्याची’ ते रूपसंज्ञक, म्हणजे रूपाचे नाव असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे पृथ्वीकसिण इत्यादी भेदांच्या आणि त्यांच्या आलंबनाचे हे अधिवाचन (नाव) आहे असे समजावे. ‘प्रतिघसंज्ञा’ म्हणजे चक्षु इत्यादी वस्तू आणि रूप इत्यादी आलंबन यांच्या प्रतिघाताने (आघाताने), विषयी आणि विषयाच्या संयोगाने उत्पन्न झालेली, द्विपंचविज्ञानसहगत संज्ञा ही प्रतिघसंज्ञा होय. ‘नानात्वसंज्ञा’ म्हणजे नाना (विविध) गोचरांमध्ये (विषयांमध्ये) प्रवृत्त होणारी संज्ञा, किंवा नाना प्रकारची संज्ञा ती नानात्वसंज्ञा होय. आठ कामावचर कुशल संज्ञा, बारा अकुशल संज्ञा, अकरा कामावचर कुशलविपाक संज्ञा, दोन अकुशलविपाक संज्ञा, अकरा कामावचर क्रिया संज्ञा अशा या चव्वेचाळीस संज्ञांचे हे अधिवाचन आहे. कारण या संज्ञा रूपसंज्ञा इत्यादी भेदांच्या नाना आणि नानास्वभावी गोचरांमध्ये प्रवृत्त होतात, आणि त्या स्वतः नाना व नानास्वभावी असून परस्परांशी असदृश (भिन्न) आहेत, म्हणून त्यांना “नानात्वसंज्ञा” असे म्हटले जाते.

Aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā, tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya anupassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññanti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattaṃ micchāsaññaṃ. Saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbijjanākārena pavattāya anupassanāya. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Virāgānupassanāyāti saṅkhāresu virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. ‘‘Te saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ samudayavasena na uppajjantī’’ti evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha – ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti, no samudetī’’ti. Muccitukamyatā hi ayaṃ balappattāti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ. Ādānanti niccādivasena gahaṇaṃ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ ghanasaññā. Āyūhanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ. Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññanti thirabhāvaggahaṇaṃ. Nimittanti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahaggahaṇaṃ. Paṇidhinti rāgādipaṇidhiṃ. Sā panatthato taṇhāvasena saṅkhāresu nanditā. Abhinivesanti attānudiṭṭhiṃ.

अनित्याचे किंवा ‘अनित्य’ म्हणून जे अनुदर्शन (वारंवार पाहणे) ती ‘अनित्यानुपश्यना’ होय. त्रिभूमक धर्मांच्या अनित्यता ग्रहित धरून प्रवृत्त झालेल्या अनुदर्शनाला हे नाव आहे. ‘नित्यसंज्ञा’ म्हणजे संस्कृत धर्मांमध्ये “नित्य, शाश्वत” अशी प्रवृत्त झालेली मिथ्या संज्ञा होय. संज्ञेच्या मुख्यतेने दृष्टी आणि चित्त यांचेही ग्रहण समजावे. हाच नियम यापुढील गोष्टींनाही लागू होतो. ‘निर्वेदानुपश्यना’ म्हणजे संस्कारांमध्ये कंटाळण्याच्या (निर्वेदाच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेली अनुपश्यना. ‘नंदी’ म्हणजे प्रीतीसहगत तृष्णा. ‘विरागानुपश्यना’ म्हणजे संस्कारांमध्ये विरागाच्या (वैराग्याच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेली अनुपश्यना. ‘निरोधानुपश्यना’ म्हणजे संस्कारांच्या निरोधाची अनुपश्यना. “ते संस्कार निरुद्धच होतात, भविष्यात समुदय रूपाने उत्पन्न होत नाहीत” अशा प्रकारची अनुपश्यना म्हणजे निरोधानुपश्यना होय. म्हणूनच म्हटले आहे - “निरोधानुपश्यनेने निरुद्ध करतो, समुदित करत नाही”. कारण ही मुमुक्षुता (मुक्त होण्याची इच्छा) बलवान झाली आहे. प्रतिनिसर्गाच्या (त्यागाच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेली अनुपश्यना म्हणजे ‘प्रतिनिसर्गानुपश्यना’ होय. कारण ही प्रतिसंख्यान (पुन्हा विचार करून) स्थिर होणे आहे. ‘आदान’ म्हणजे नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणे. संतती, समूह, कृत्य आणि आलंबन यांच्याद्वारे एकत्वाचे ग्रहण करणे म्हणजे ‘घनसंज्ञा’ होय. ‘आयूहन’ म्हणजे अभिसंस्करण (कर्म गोळा करणे). अवस्थेच्या विशेष बदलाला प्राप्त होणे म्हणजे ‘विपरिणाम’ (बदल) होय. ‘ध्रुवसंज्ञा’ म्हणजे स्थिरभावाचे ग्रहण करणे. ‘निमित्त’ म्हणजे समूह इत्यादी घनरूपाने आणि स्वतःच्या कृत्याच्या परिच्छेदाने (मर्यादेने) संस्कारांचे सविग्रह (आकारयुक्त) ग्रहण करणे. ‘प्रणिधी’ म्हणजे राग इत्यादींची आकांक्षा (प्रणिधान). ती अर्थतः तृष्णेच्या वशतेने संस्कारांमध्ये रममाण होणे (नंदी) आहे. ‘अभिनिवेश’ म्हणजे आत्मदृष्टी.

Aniccadukkhādivasena sabbadhammatīraṇaṃ adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesanti asāre sāraggahaṇavipallāsaṃ. Issarakuttādivasena loko samuppannoti abhiniveso sammohābhiniveso. Keci pana ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānantiādinā pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso’’ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasammuditā’’ti (dī. ni. 2.64; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7) vacanato ālayo taṇhā, sāyeva cakkhādīsu rūpādīsu ca abhinivesavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci. ‘‘Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ, nibbānaṃ. Tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā, gotrabhū. Saṃyogābhinivesanti saṃyujjanavasena saṅkhāresu [Pg.131] abhinivisanaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe pahānekaṭṭhe ca. Oḷāriketi uparimaggavajjhe kilese apekkhitvā vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. Aṇusahagateti aṇubhūte. Idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ. Sabbakileseti avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehipi pahīnā kilesā puna pahīyantīti.

अनित्य, दुःख इत्यादी रूपाने सर्व धर्मांचे परीक्षण करणे म्हणजे ‘अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना’ होय. ‘सारादान-अभिनिवेश’ म्हणजे असारामध्ये सार ग्रहण करण्याचा विपर्यास होय. ईश्वरनिर्मिती इत्यादी रूपाने लोक उत्पन्न झाला आहे असा अभिनिवेश म्हणजे ‘संमोह-अभिनिवेश’ होय. परंतु काही जण म्हणतात की, “मी भूतकाळात होतो काय?” इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होणारी संशयापत्ती म्हणजे ‘संमोह-अभिनिवेश’ होय. संस्कारांमध्ये आश्रय (लेण) आणि त्राण (रक्षण) भावाचे ग्रहण करणे म्हणजे ‘आलय-अभिनिवेश’ होय. “आलयात रमणारे, आलयात आनंदित होणारे” (दी. नि. २.६४; म. नि. १.२८१; २.३३७; सं. नि. १.१७२; महाव. ७) या वचनावरून आलय म्हणजे तृष्णा होय; तीच चक्षु इत्यादींमध्ये आणि रूप इत्यादींमध्ये अभिनिवेश रूपाने प्रवृत्त झाल्यामुळे ‘आलय-अभिनिवेश’ होय, असे काही जण म्हणतात. “अशा प्रकारचे संस्कार त्यागले जातात” अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले ज्ञान म्हणजे ‘प्रतिसंख्यान-अनुपश्यना’ होय. संसारातून (वर्तातून) मुक्त असल्यामुळे विवर्त म्हणजे ‘निर्वाण’ होय. त्या निर्वाणाला आलंबन करण्याच्या रूपाने अनुपश्यनेद्वारे प्रवृत्त झाल्यामुळे ‘विवर्त-अनुपश्यना’ म्हणजे ‘गोत्रभू’ होय. ‘संयोग-अभिनिवेश’ म्हणजे संयोग होण्याच्या रूपाने संस्कारांमध्ये अभिनिवेश करणे. ‘दृष्ट्येकस्थ’ म्हणजे दृष्टीशी सहजात असलेल्या एकाच स्थानात आणि प्रहाण (नष्ट होण्याच्या) एकाच स्थानात. ‘औदारिक’ (स्थूल) हे वरील मार्गांनी वर्ज्य करावयाच्या क्लेशांच्या अपेक्षेने म्हटले आहे; अन्यथा दर्शनाने प्रहातव्य (नष्ट होणारे) क्लेशही दुसऱ्या मार्गाने वर्ज्य करावयाच्या क्लेशांच्या अपेक्षेने औदारिकच आहेत. ‘अणुसहगत’ म्हणजे सूक्ष्म रूपाने राहिलेले. हे खालील मार्गांनी वर्ज्य करावयाच्या क्लेशांच्या अपेक्षेने म्हटले आहे. ‘सर्व क्लेश’ म्हणजे उरलेले सर्व क्लेश. कारण पहिल्या इत्यादी मार्गांनी जे क्लेश आधीच नष्ट झाले आहेत, ते पुन्हा नष्ट केले जात नाहीत.

Kakkhaḷattaṃ kathinabhāvo. Paggharaṇaṃ dravabhāvo. Lokiyavāyunā bhastāya viya yena taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ, thaddhabhāvo vā, taṃ vitthambhanaṃ. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi phuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṃ paricchedabhāvo na siyā byāpitabhāvāpattito. Yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, tehi asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Tenāha – bhagavā ākāsadhātuniddese (dha. sa. 637) ‘‘asamphuṭṭho catūhi mahābhūtehī’’ti.

‘कक्खळत्व’ (कठोरता) म्हणजे कठीणपणा. ‘पग्घरण’ (झरणे) म्हणजे द्रवभाव. लौकिक वायूने भात्याप्रमाणे ज्याच्याद्वारे त्या त्या कलापाचे (समूहाचे) फुगणे किंवा स्तब्ध होणे होते, ते ‘विस्तंभन’ होय. इतर कलापांतील भूतांचा इतर कलापांतील भूतांशी स्पर्श झालेला असतानाही, त्या त्या भूतांची विविक्तता (भिन्नता) म्हणजे रूपमर्यादा रूप ‘आकाश’ होय. ज्यांचा जो परिच्छेद (मर्यादा) आहे, त्यांच्याशी तो अस्पृष्टच असतो; अन्यथा भूतांचा परिच्छेदभाव राहणार नाही, कारण ते सर्वव्यापी होतील. ज्या कलापामध्ये भूतांचा परिच्छेद असतो, त्यांच्याशी अस्पृष्ट राहणे हे ‘अस्पृष्ट लक्षण’ होय. म्हणूनच भगवंतांनी आकाशधातूच्या निर्देशात (ध. सं. ६३७) म्हटले आहे - “चार महाभूतांनी अस्पृष्ट”.

Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ – ‘‘saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge (vibha. 92) ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā cetanāva vibhattā. Abhisaṅkharalakkhaṇā ca cetanā. Yathāha – ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro, kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādi. Pharaṇaṃ savipphārikatā. Assaddhiyeti assaddhiyahetu. Nimittatthe bhummaṃ. Esa nayo kosajjetiādīsu. Vūpasamalakkhaṇanti kāyacittapariḷāhūpasamalakkhaṇaṃ. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ pakkhapātupacchedato.

विरोधी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने विसदृश उत्पत्ती होणे म्हणजे 'रुप्पण' (बाधित होणे) होय. संस्कारस्कंधाच्या धर्मांमध्ये चेतना प्रधान असल्यामुळे चेतनेच्या प्रभावाने हे म्हटले आहे – 'संस्कारांचे अभिसंस्करण लक्षण आहे'. तसेच सुत्तन्तभाजीनीय संस्कारस्कंधविभंगात (विभंग ९२) 'चक्षुसंस्पर्शजन्य चेतना' इत्यादींद्वारे चेतनाच स्पष्ट केली आहे. आणि चेतना ही अभिसंस्करण-लक्षणाची आहे. जसे म्हटले आहे – 'तेथे पुण्याचा अभिसंस्कार कोणता? कामावचर कुशल चेतना' इत्यादी. 'फरण' (स्फुरण) म्हणजे सविस्फारिकता (व्यापून राहणे). 'अस्सद्धिये' (अश्रद्धेमध्ये) म्हणजे अश्रद्धेच्या हेतूने. येथे सप्तमी विभक्ती निमित्त अर्थात आहे. हाच नियम 'कोसज्जे' (आळसामध्ये) इत्यादींमध्येही समजावा. 'वूपसमलक्षण' (व्युपशमलक्षण) म्हणजे काय आणि चित्ताच्या परिदाहाचा (तापाचा) उपशम होणे हे लक्षण होय. लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (उद्धतपणा) रहित अशा अधिचित्ताच्या प्रवृत्तीमध्ये, प्रग्रह (उत्साह), निग्रह (संयम) आणि संप्रहर्षण (आनंदित करणे) यांमध्ये अव्यापृत (तटस्थ) राहिल्यामुळे, पक्षपाताचा उच्छेद करून जी उपेक्षा केली जाते, ती 'प्रतिसंख्यान' (विचारपूर्वक उपेक्षा) होय.

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā, siniddhabhāvato sampayuttadhamme sammāvācāpaccayasubhāsitānaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sā pariggahalakkhaṇā. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratīpi [Pg.132] samuṭṭhānalakkhaṇā daṭṭhabbā, sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyapavattiyā, ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ. ‘‘Saṅkhārā’’ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ – ‘‘saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇa’’nti. Namanaṃ ārammaṇābhimukhabhāvo. Āyatanaṃ pavattanaṃ. Āyatanavasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti. Taṇhāya hetulakkhaṇanti vaṭṭassa janakahetubhāvo, maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayametesaṃ viseso.

मुसावाद (असत्य भाषण) इत्यादींच्या विसंवादन (फसवणूक) इत्यादी कृत्यांच्या रूक्ष आणि अपरिग्राहक (अकल्याणकारी) स्वभावाच्या विरुद्ध असल्यामुळे, 'सम्यक् वाचा' ही परिग्राहक (कल्याणकारी) स्वभावाची आहे. तिच्या स्निग्ध (सौम्य) स्वभावामुळे ती संप्रयुक्त धर्मांना आणि सम्यक् वाचेच्या प्रत्ययाने सुभाषित ऐकणाऱ्या व्यक्तीला ग्रहण करते (अनुकूल करते), म्हणून ती 'परिग्रह-लक्षणाची' आहे. कायिक क्रिया काही कर्तव्य समुत्थापित (उत्पन्न) करते आणि स्वतःही समुत्थान (प्रवृत्ती) व संघटन होते, म्हणून 'सम्यक् कर्मांत' नावाची विरती देखील 'समुत्थान-लक्षणाची' मानली पाहिजे; किंवा संप्रयुक्त धर्मांना वर उचलणे (उत्तेजित करणे) हे कायिक क्रियेद्वारे भार उचलण्यासारखे समुत्थापन आहे. जिवंत प्राण्याच्या किंवा संप्रयुक्त धर्मांच्या जीवितेंद्रियाच्या प्रवृत्तीची, अथवा आजीविकेचीच शुद्धी म्हणजे 'वोदान' (परिशुद्धी) होय. येथे 'संस्कार' या शब्दाने चेतना अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'संस्कारांचे चेतना लक्षण आहे'. 'नमन' म्हणजे आलंबनाभिमुख (विषयाकडे प्रवृत्त) होणे. 'आयतन' म्हणजे प्रवृत्ती. आयतनाच्या वशनेच 'आय' संज्ञक चित्त आणि चैतसिकांची प्रवृत्ती होते. 'तण्हा' (तृष्णा) चे 'हेतुलक्षण' म्हणजे संसाराचा (वट्टाचा) उत्पादक हेतू असणे, परंतु मार्गाचे (अष्टांगिक मार्गाचे) लक्षण निर्वाण प्राप्त करून देणे आहे; हाच या दोघांमधील विशेष (फरक) आहे.

Tathalakkhaṇaṃ aviparītasabhāvo. Ekaraso aññamaññanātivattanaṃ anūnādhikabhāvo. Yuganaddhā samathavipassanāva. ‘‘Saddhāpaññā paggahāvikkhepā’’tipi vadanti. Khayoti kilesakkhayo maggo. Anuppādapariyosānatāya anuppādo phalaṃ. Passaddhi kilesavūpasamo. Chandassāti kattukāmatāchandassa. Mūlalakkhaṇaṃ patiṭṭhābhāvo. Samuṭṭhānalakkhaṇaṃ ārammaṇappaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā. Samodhānaṃ visayādisannipātena gahetabbākāro, yā saṅgatīti vuccati. Samaṃ, saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā samodhānaṃ, phasso. Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ. Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ. Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ. Tato, tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti tatuttari. Paññuttarā hi kusalā dhammā. Vimuttiyāti phalassa. Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ. Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena porāṇaṭṭhakathāyaṃ āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi pubbe vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito, tato eva ca ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti, ‘‘paññuttarā kusalā dhammā’’ti, ‘‘vimuttisāramidaṃ brahmacariya’’nti, ‘‘nibbānogadhañhi, āvuso, brahmacariyaṃ nibbānapariyosāna’’nti (saṃ. ni. 5.512) ca suttapadānaṃ vasena ‘‘chandassa mūlalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.

'तथ-लक्षण' म्हणजे अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव. 'एकरस' म्हणजे एकमेकांचे उल्लंघन न करणे, म्हणजेच कमी-अधिक न होणे. 'युगनद्ध' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना एकत्र असणे. काही जण 'श्रद्धा-प्रज्ञा आणि प्रग्रह-अविक्षेप' असेही म्हणतात. 'क्षय' म्हणजे क्लेशांचा क्षय करणारा मार्ग. अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणे) हे पर्यवसान (शेवट) असल्यामुळे 'अनुत्पाद' हे फल आहे. 'प्रस्रब्धी' (प्रस्रब्धि) म्हणजे क्लेशांचा उपशम होणे. 'छंदाचे' म्हणजे करण्याची इच्छा असणाऱ्या छंदाचे. 'मूल-लक्षण' म्हणजे प्रतिष्ठा (आधार) असणे. 'समुत्थान-लक्षण' म्हणजे आलंबनाचे प्रतिपादन करण्याद्वारे संप्रयुक्त धर्मांच्या उत्पत्तीचे हेतू असणे. 'समोधन' (समवधान) म्हणजे विषयादींच्या संनिपाताने (एकत्र येण्याने) ग्रहण करण्याचा प्रकार, ज्याला 'संगती' (स्पर्श) असे म्हटले जाते. किंवा ज्याच्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म समान रीतीने, एकत्र राहतात ते 'समोधन' म्हणजे स्पर्श होय. 'समोसरण' (समवसरण) म्हणजे जेथे एकत्र येतात ते स्थान. वेदनेशिवाय प्रवृत्त न होणारे संप्रयुक्त धर्म वेदनेच्या अनुभवाच्या निमित्ताने एकत्र आल्यासारखे होतात, म्हणून असे म्हटले आहे. घराच्या वाशांचे (गोपानसी) शिखर (कूड) जसे मुख्य असते, तसे संप्रयुक्त धर्मांमध्ये प्रमुख असणे हे 'प्रमुख-लक्षण' होय. त्यापेक्षा किंवा त्या संप्रयुक्त धर्मांपेक्षा जे श्रेष्ठ व प्रधान आहे, ते 'तदुत्तरी' होय. कारण कुशल धर्म हे 'प्रज्ञोत्तर' (प्रज्ञाप्रधान) असतात. 'विमुक्तीचे' म्हणजे फलाचे. कारण ते शीलादी गुणरूपी साराच्या परम उत्कर्षाच्या रूपाने सार आहे. आणि हा लक्षणांचा विभाग सहा धातू, पाच ध्यान-अंगे इत्यादींच्या द्वारे, त्या त्या सूत्रांच्या पदांनुसार आणि प्राचीन अट्ठकथांमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार केला आहे, असे मानले पाहिजे. तसेच पूर्वी सांगितलेला एखादा धर्म दुसऱ्या पर्यायाने (पद्धतीने) स्पष्ट करण्यासाठी पुन्हा दर्शविला आहे, आणि म्हणूनच 'छंदमूलक कुशल धर्म, मनसिकार-समुत्थान, स्पर्श-समवधान, वेदना-समवसरण असणारे आहेत', 'प्रज्ञोत्तर कुशल धर्म आहेत', 'हे ब्रह्मचर्य विमुक्तीचे सार असणारे आहे', 'हे आवुसो! ब्रह्मचर्य निर्वाणात बुडालेले (प्रतिष्ठित) आहे आणि निर्वाण हेच त्याचे पर्यवसान आहे' (संयुत्त निकाय ५.५१२) या सूत्रपदांच्या आधारे 'छंदाचे मूल-लक्षण' इत्यादी म्हटले आहे.

Tathadhammā [Pg.133] nāma cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā. Tathāni taṃsabhāvattā, avitathāni amusāsabhāvattā, anaññathāni aññākārarahitattā. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho, na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho, itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho. Yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho. Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti, na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti. Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti, ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, paccayabhāvoti attho.

'तथ्यधर्म' म्हणजे चार आर्यसत्ये, कारण त्यांचा स्वभाव अविपरीत (यथार्थ) आहे. ते 'तथ' (सत्य) आहेत कारण त्यांचा स्वभाव तसाच आहे; ते 'अवितथ' (असत्य नसलेले) आहेत कारण त्यांचा स्वभाव अमृषा (खोटा नसलेला) आहे; ते 'अनन्यथा' (अन्यथा नसलेले) आहेत कारण ते इतर प्रकारांनी रहित आहेत. 'जातिप्रत्ययसंभूतसमुदागतार्थ' म्हणजे जातीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) संभूत (उत्पन्न) होऊन, एकत्रित असलेल्या स्वतःच्या प्रत्ययानुसार वर-वर येण्याचा भाव (उत्पत्ती), म्हणजेच अनुप्रवृत्तीचा अर्थ होय. अथवा, 'संभूतार्थ' (उत्पन्न होण्याचा अर्थ) आणि 'समुदागतार्थ' (एकत्र येऊन प्रकट होण्याचा अर्थ) मिळून 'संभूतसमुदागतार्थ' होतो. जातीपासून जरा-मरण होत नाही असे नाही, आणि जातीशिवाय इतर कशापासून ते होत नाही; म्हणून तो 'जातिप्रत्ययसंभूतार्थ' आहे. आणि अशा प्रकारे जातीपासून ते समुदागत (उत्पन्न) होते, म्हणून तो 'जातिप्रत्ययसमुदागतार्थ' आहे. जी जी जात जशी जशी प्रत्यय (कारण) बनते, त्यानुसार प्रकट होणे हा याचा अर्थ आहे. 'अविद्येचा संस्कारांना प्रत्ययार्थ' (कारण असणे) यामध्येही, अविद्या ही संस्कारांचे कारण नसते असे नाही, आणि अविद्येशिवाय संस्कार उत्पन्न होतात असेही नाही. जी जी अविद्या ज्या ज्या संस्कारांचे जशा जशा प्रकारे कारण बनते, तो 'अविद्येचा संस्कारांना प्रत्ययार्थ' म्हणजेच कारणभाव होय.

Bhagavā taṃ jānāti passatīti sambandho. Tenāti bhagavatā. Taṃ vibhajjamānanti yojetabbaṃ. Tanti rūpāyatanaṃ. Iṭṭhāniṭṭhādīti ādi-saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti, tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedaṃ. Labbhamānakapadavasenāti ‘‘rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ, saddāyatanaṃ sutaṃ, gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati. Anekehi nāmehīti ‘‘rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’nti evamādīhi anekehi nāmehi. Terasahi vārehīti rūpakaṇḍe āgate terasa niddesavāre sandhāyāha. Dvepaññāsāya nayehīti ekekasmiṃ vāre catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena dvipaññāsāya nayehi. Tathamevāti aviparītadassitāya appaṭivattiyadesanatāya ca tathameva hoti. Jānāmi abbhaññāsinti vattamānātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti vuttāyevāti daṭṭhabbā. Vidita-saddo anāmaṭṭhakālaviseso veditabbo ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (dī. ni. 3.188; ma. ni. 1.7-8; saṃ. ni. 3.208; a. ni. 4.23) viya. Na upaṭṭhāsīti attattaniyavasena na upagañchi[Pg.134]. Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā yaṃpakārā ca, tathā ne passati jānāti gacchatīti tathāgatoti evaṃ padasambhavo veditabbo. Keci pana ‘‘niruttinayena pisodarādipakkhepena vā dassīsaddassa lopaṃ, āgata-saddassa cāgamaṃ katvā tathāgato’’ti vaṇṇenti.

"भगवान ते जाणतात आणि पाहतात" असा संबंध आहे. "त्यांच्याद्वारे" म्हणजे भगवंतांद्वारे. "ते विभागले जात असताना" असे जोडले पाहिजे. "ते" म्हणजे रूपायतन. "इष्ट-अनिष्ट इत्यादी" मधील 'इत्यादी' शब्दाने तटस्थ (मज्झत्त) ग्रहण केले जाते, तसेच भूत, भविष्य, वर्तमान, परित्त (मर्यादित), अध्यात्म (अज्झत्त), बाह्य (बहिद्धा) आणि त्या दोन्हीचा भेद इत्यादी. उपलब्ध पदांच्या आधारे "रूपायतन पाहिले गेले, सद्धायतन ऐकले गेले, गंधायतन, रसायतन, फोठ्ठब्बायतन अनुभवले गेले, सर्व रूप मनाद्वारे जाणले गेले" (ध. सं. ९६६) या वचनावरून 'दृष्ट' (दिठ्ठ) पद आणि 'विज्ञात' (विञ्ञात) पद रूपारंमणामध्ये प्राप्त होते. "अनेक नावांनी" म्हणजे "रूपारंमण इष्ट, अनिष्ट, तटस्थ, परित्त, अतीत, अनागत, प्रत्युत्पन्न, अध्यात्म, बाह्य, दृष्ट, विज्ञात, रूप, रूपायतन, रूपधातू, वर्णनिभा (रंग आणि प्रभा), सनिदस्सन (दिसणारे), सप्पटिघ (प्रतिघात असणारे), निळे, पिवळे" इत्यादी अनेक नावांनी. "तेरा वारांनी" (तेरसहि वारेहि) म्हणजे रूपकांडात आलेल्या तेरा निर्देशवारांना उद्देशून म्हटले आहे. "बावन नयांनी" (द्वेपण्ञासाय नयेहि) म्हणजे प्रत्येक वारात चार-चार व्यवस्थापन नयांच्या आधारे बावन नयांनी. "तथैव" (तथमेव) म्हणजे अविपरीत (यथार्थ) दर्शनामुळे आणि अपरिवर्तनीय देशनेमुळे तसेच होते. "मी जाणतो, मी विशेष जाणले" (जानामि अब्भञ्ञासिं) याद्वारे वर्तमान आणि भूतकाळात ज्ञानाची प्रवृत्ती दाखवून भविष्यकाळातही ज्ञानाची प्रवृत्ती सांगितलीच आहे, असे समजावे. "विदित" हा शब्द विशिष्ट काळाचा निर्देश न करणारा समजावा, जसे की "दृष्ट, श्रुत, मुत" (दिठ्ठं सुतं मुतं) इत्यादींमध्ये. "उपस्थित झाले नाही" (न उपट्ठासि) म्हणजे आत्मा किंवा आत्मीय भावाने जवळ गेले नाही. ज्याप्रमाणे रूपारंमण इत्यादी धर्म ज्या स्वभावाचे आणि ज्या प्रकारचे आहेत, त्याप्रमाणे त्यांना पाहतात, जाणतात आणि प्राप्त होतात म्हणून 'तथागत' असा या पदाचा उगम समजावा. काही लोक तर "निरुक्तिनयाने 'पिसोदरादि' (पिषोदर) वर्गात समाविष्ट करून 'दस्सी' शब्दाचा लोप करून आणि 'आगत' शब्दाचा आगम करून 'तथागत' असा शब्द बनतो" असे वर्णन करतात.

Yaṃ rattinti yassaṃ rattiyaṃ. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Tiṇṇaṃ mārānanti kilesābhisaṅkhāradevaputtasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ mārānaṃ. Anupavajjanti niddosatāya na upavajjaṃ. Anūnanti pakkhipitabbābhāvena na ūnaṃ. Anadhikanti apanetabbābhāvena na adhikaṃ. Sabbākāraparipuṇṇanti atthabyañjanādisampattiyā sabbākārena paripuṇṇaṃ. No aññathāti ‘‘tathevā’’ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti. Tena yadatthaṃ bhāsitaṃ, tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā, tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti. Gadatthoti etena tathaṃ gadatīti tathāgatoti da-kārassa ta-kāraṃ katvā niruttinayena vuttanti dasseti. Tathā gatamassāti tathāgato. Gatanti ca kāyassa vācāya vā pavattīti attho. Tathāti ca vutte yaṃ-taṃ-saddānaṃ abyabhicāritasambandhatāya yathāti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti. Kāyavācākiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ kāyassa vācā, vācāya ca kāyo sambandhabhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha – ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Imasmiṃ pana atthe tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti. So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha – ‘‘evaṃ tathākāritāya tathāgato’’ti.

"ज्या रात्री" (यं रत्तिं) म्हणजे ज्या रात्री. हे अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. "तीन मारांचा" (तिण्णं मारानां) म्हणजे क्लेशमार, अभिसंस्कारमार आणि देवपुत्रमार या तीन मारांचा. "अनुपवद्य" (अनुपवज्जं) म्हणजे निर्दोष असल्यामुळे निंदेला पात्र नसलेले. "अनून" (अनूनं) म्हणजे काही मिळवण्याची गरज नसल्यामुळे अपूर्ण नसलेले. "अनधिक" (अनधिकं) म्हणजे काढून टाकण्यासारखे काही नसल्यामुळे अधिक नसलेले. "सर्वाकारपरिपूर्ण" (सब्बाकारपरिपुण्णं) म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनादी संपत्तीने सर्व प्रकारे परिपूर्ण. "अन्यथा नाही" (नो अञ्ञथा) याद्वारे "तथैव" (तसेच) या सांगितलेल्या अर्थाचीच व्यतिरेकाने पुष्टी केली आहे. त्यामुळे ज्या अर्थाने सांगितले आहे, त्या अर्थाची निष्पत्ती होत असल्यामुळे भगवंतांनी जसे सांगितले आहे, तसेच आहे, हे अविपरीत (यथार्थ) देशनेद्वारे दर्शविले आहे. "गदत्थ" (गदत्थो) याद्वारे 'तथं गदति' (सत्य बोलतात) म्हणून 'तथागत' असा 'द' काराचा 'त' कार करून निरुक्तिनयाने सांगितले आहे, हे दर्शविले आहे. "तथा गतम् अस्स" (ज्याची गती तशीच आहे) तो 'तथागत'. 'गत' म्हणजे काया किंवा वाचेची प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. आणि 'तथा' असे म्हटले असता 'यद्-तद्' शब्दांच्या अविनाभावी संबंधामुळे 'यथा' (ज्याप्रमाणे) हा अर्थ उपस्थित होतोच. कायिक आणि वाचिक क्रियांच्या परस्परांच्या अनुकूलतेने बोलण्याच्या इच्छेमध्ये कायेचा वाचेशी आणि वाचेचा कायेशी संबंध प्रस्थापित होतो, हा अर्थ दर्शविताना "भगवंतांचेच..." इत्यादी म्हटले आहे. या अर्थामध्ये 'तथावादी' (सत्य बोलणारे) असल्यामुळे 'तथागत' हा देखील अर्थ सिद्ध होतो. तो पूर्वी दुसऱ्या प्रकारे दर्शविला असल्यामुळे "अशा प्रकारे तथाकारी (तसे करणारे) असल्यामुळे तथागत" असे म्हटले आहे.

Tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsūti etena yadeke ‘‘tiriyaṃ viya upari adho ca santi lokadhātuyo’’ti vadanti, taṃ paṭisedheti. Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘puññamayaṃ dānamaya’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305; itivu. 60; netti. 33). Nipātānaṃ vācakasaddasannidhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva avagatatthaṃ atītatthañca vadatīti āha – ‘‘gatoti avagato atīto’’ti. Atha vā abhinīhārato paṭṭhāya yāva [Pg.135] sambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathā paṇidhānaṃ, tathā gato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti tathāgato. Atha vā mahiddhikatāya paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇañāṇatāya ca katthacipi paṭighātābhāvato yathā ruci, tathā kāyavācācittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato. Yasmā ca loke vidhayuttagatapakārasaddā samānatthā dissanti, tasmā yathāvidhā vipassiādayo bhagavanto, ayampi bhagavā tathāvidhoti tathāgato. Yathā yuttā ca te bhagavanto, ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato. Atha vā yasmā saccaṃ tatvaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tathena ñāṇena āgatoti tathāgatoti evampi tathāgatasaddassa attho veditabbo.

"तिरपे (आडवे) अपरिमित लोकधातूंमध्ये" याद्वारे जे काही लोक "तिरप्याप्रमाणे वर आणि खाली देखील लोकधातू आहेत" असे म्हणतात, त्याचे खंडन केले आहे. देशनेचा विलास म्हणजेच देशनाविलासमय, जसे "पुण्यमय, दानमय" इत्यादींमध्ये. निपातांच्या वाचक शब्दांच्या सान्निध्यात त्यांचा अर्थ प्रकट करण्याच्या भावाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे 'गत' हा शब्दच 'अवगत' (जाणलेला) आणि 'अतीत' (गेलेला) अर्थ सांगतो, म्हणून म्हटले आहे – "'गत' म्हणजे अवगत आणि अतीत". अथवा अभिनिहारापासून (संकल्पापासून) घेऊन संबोधीपर्यंत, या दरम्यान महाबोधीच्या मार्गाच्या आचरणात हानी, अवनती आणि संक्लेशाचा अभाव असल्यामुळे, जसा संकल्प होता, तसाच गेला (प्राप्त झाला), म्हणजेच अभिनिहारानुरूप आचरण केले म्हणून 'तथागत'. अथवा महाऋद्धीमुळे, प्रतिसंभिदांच्या उत्कृष्ट प्राप्तीमुळे आणि अनावरण ज्ञानामुळे कुठेही अडथळा नसल्यामुळे, इच्छेनुसार ज्याच्या काय, वाचा आणि चित्ताच्या गती (प्रवृत्ती) होतात, तो 'तथागत'. आणि ज्या अर्थी लोकात 'विध', 'युक्त', 'गत' आणि 'प्रकार' हे शब्द समान अर्थाचे दिसतात, त्या अर्थी ज्या प्रकारचे विपस्सी इत्यादी भगवंत होते, हा भगवंत देखील त्याच प्रकारचा आहे म्हणून 'तथागत'. आणि ज्या प्रकारे ते भगवंत युक्त होते, हा भगवंत देखील त्याच प्रकारे युक्त आहे म्हणून 'तथागत'. अथवा ज्या अर्थी सत्य, तत्त्व, तथ्य हे ज्ञानाचेच समानार्थी शब्द आहेत, त्या अर्थी तथ्यात्मक ज्ञानाने आलेला (प्राप्त झालेला) तो 'तथागत', असाही तथागत शब्दाचा अर्थ समजावा.

‘‘Pahāya kāmādimale yathā gatā,Samādhiñāṇehi vipassiādayo;

Mahesino sakyamunī jutindharo,Tathāgato tena tathāgato mato.

"ज्याप्रमाणे विपस्सी इत्यादी महर्षी कामादी मळ सोडून समाधी आणि ज्ञानाने गेले (मुक्त झाले); त्याचप्रमाणे तेजाचे स्वामी शाक्यमुनी देखील गेले आहेत, म्हणून त्यांना 'तथागत' मानले गेले आहे."

‘‘Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;

Sayambhuñāṇena jinoyamāgato,Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.

"आणि ज्यांनी धातू, आयतन इत्यादींचे यथार्थ लक्षण, स्वभाव, सामान्य आणि विभाग यांच्या भेदाने स्वयंभू ज्ञानाने जाणले आहे, त्या शाक्यश्रेष्ठ जिनांना 'तथागत' म्हटले जाते."

‘‘Tathāni saccāni samantacakkhunā,Tathā idappaccayatā ca sabbaso;

Anaññaneyyena yato vibhāvitā,Yāthāvato tena jino tathāgato.

"ज्या अर्थी समंतचक्षूंद्वारे (सर्वज्ञतेने) यथार्थ सत्ये आणि सर्व प्रकारे इदंप्रत्ययता (कार्यकारणभाव) दुसऱ्याच्या मार्गदर्शनाशिवाय यथार्थपणे स्पष्ट केली गेली आहे, त्या अर्थी ते जीन 'तथागत' आहेत."

‘‘Anekabhedāsupi lokadhātusu,Jinassa rupāyatanādigocare;

Vicittabhede tathameva dassanaṃ,Tathāgato tena samantalocano.

"अनेक भेद असलेल्या लोकधातूंमध्ये देखील, जिनांच्या रूपायतन इत्यादी विषयांमध्ये आणि विविध भेदांमध्ये तसेच यथार्थ दर्शन आहे, म्हणून ते समंतलोचन (सर्वज्ञ) 'तथागत' आहेत."

‘‘Yato [Pg.136] ca dhammaṃ tathameva bhāsati,Karoti vācāyanulomamattano;

Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati,Tathāgato tenapi lokanāyako.

"आणि ज्या अर्थी ते धर्माचे तसेच (यथार्थ) प्रतिपादन करतात, आपल्या वाचेच्या अनुकूलच आचरण करतात, आणि गुणांनी लोकांवर मात करून विहार करतात, त्या अर्थी देखील ते लोकनायक 'तथागत' आहेत."

‘‘Yathābhinīhāramato yathāruci,Pavattavācā tanucittabhāvato;

Yathāvidhā yena purā mahesino,Tathāvidho tena jino tathāgato’’ti. (dī. ni. ṭī. 1.7) –

"ज्याप्रमाणे अभिनिहारानुसार आणि इच्छेनुसार, शरीर व चित्ताच्या भावातून वाणी प्रवृत्त होते; ज्या प्रकारचे पूर्वीचे महर्षी होते, त्याच प्रकारचा हा जीन आहे, म्हणून ते 'तथागत' आहेत." (दी. नि. टी. १.७)

Saṅgahagāthā mukhamattameva, kasmā? Appamādapadaṃ viya sakalakusaladhammasampaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṃ saṅgāhakattā. Tenevāha – ‘‘sabbākārenā’’tiādi. Sesamettha uttānatthameva.

संग्रहगाथा ही केवळ प्रस्तावना (मुखमात्र) आहे, का? कारण, जसे 'अप्पमाद' (अप्रमाद) हे पद सर्व कुशल धर्मांच्या प्रतिपत्तीसाठी (आचरणासाठी) आहे, तसेच हे सर्व बुद्धगुणांचे संग्रहक (एकत्र आणणारे) आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "सब्बाकारेण" (सर्व प्रकारे) इत्यादी. यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

171. Dutiye uppattīti paṭhamāya jātiyā nibbattiṃ vatvā ariyāya jātiyā nibbattiṃ dassetuṃ – ‘‘nipphattī’’ti āha. Tadā hissa buddhabhāvanipphattīti. ‘‘Dullabho’’tiādiṃ vatvā kāraṇassa dūrasambhārabhāvato tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘ekavāra’’ntiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tattha vāragaṇanā nāma māsasaṃvaccharakappagaṇanādikā, kappānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ dve asaṅkhyeyyāni tīṇi asaṅkhyeyyānipi pāramiyo pūretvāpi buddhena bhavituṃ na sakkā, heṭṭhimakoṭiyā pana cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca nirantaraṃ dasa pāramiyo pūretvā buddhabhāvaṃ pattuṃ sakkā, na ito aññathāti iminā kāraṇena dullabho pātubhāvo buddhānanti.

१७१. दुसऱ्या गाथेत 'उप्पत्ति' (उत्पत्ती) म्हणजे पहिल्या जन्माची उत्पत्ती सांगून, आर्य जन्माची उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी 'निप्फत्ति' (निष्पत्ती/सिद्धी) असे म्हटले आहे. कारण तेव्हा त्यांची बुद्धत्व-निष्पत्ती (बुद्धभावाची प्राप्ती) होते. 'दुल्लभो' (दुर्लभ) इत्यादी सांगून, कारणाच्या दूरवरच्या संभाराच्या (साधनांच्या) अभावामुळे, तेथील कारण दर्शवताना 'एकवारं' इत्यादी म्हटले आहे. याचा अर्थ असा आहे - तेथे वारांची (वेळेची) गणना म्हणजे महिने, वर्षे, कल्प इत्यादींची गणना होय. कल्पांचे एक असंख्येय, दोन असंख्येय किंवा तीन असंख्येय काळ पारमिता पूर्ण करूनही बुद्ध होणे शक्य नाही. परंतु, कनिष्ठ मर्यादेनुसार (किमानपक्षी) चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प निरंतर दहा पारमिता पूर्ण करूनच बुद्धत्व प्राप्त करणे शक्य आहे, याशिवाय इतर कोणत्याही प्रकारे नाही. याच कारणामुळे बुद्धांचा प्रादुर्भाव (उत्पत्ती) अत्यंत दुर्लभ आहे.

172. Tatiye niccaṃ na hotīti abhiṇhappavattikaṃ na hoti kadācideva sambhavato. Yebhuyyena manussā acchariyaṃ disvā accharaṃ paharanti, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘accharaṃ paharitvā passitabbo’’ti. Samannāgatattāti etena acchariyā guṇadhammā etasmiṃ santīti acchariyoti dasseti. Apica ādito pabhuti abhinīhārāvaho, tato parampi anaññasādhāraṇe guṇadhamme āciṇṇavāti acchariyoti āha – ‘‘āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso’’tiādi. Mahābodhiñāṇameva maṇḍabhūtaṃ mahābodhimaṇḍo. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ [Pg.137] ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. Anivattakenāti bodhiyā niyatabhāvāpattiyā mahābodhisattabhāvato anivattanasabhāvena. Buddhakārakadhammānaṃ pūraṇampi na aññassa kassaci āciṇṇantiādinā hetuavatthāya phalāvatthāya sattānaṃ upakārāvatthāya cāti tīsupi avatthāsu lokanātho anaññasādhāraṇānaṃ guṇadhammānaṃ āciṇṇatāya acchariyamanusso vuttoti dasseti.

१७२. तिसऱ्या गाथेत 'निच्चं न होति' (नित्य होत नाही) म्हणजे ते सतत घडणारे नसते, तर कधीतरीच संभवते. बहुतांश लोक आश्चर्य पाहून चुटकी वाजवतात, त्याला अनुसरून 'चुटकी वाजवून पाहण्याजोगा' (अच्छरं पहरित्वा पस्सितब्बो) असे म्हटले आहे. 'समन्नागतत्ता' (युक्त असल्यामुळे) याद्वारे हे दर्शवले आहे की, हे आश्चर्यकारक गुणधर्म त्यांच्यामध्ये असल्यामुळे ते आश्चर्यकारक आहेत. शिवाय, सुरुवातीपासूनच अभिनिहार (दृढ संकल्प) धारण करणारे आणि त्यानंतरही इतरांना असाधारण असणाऱ्या गुणधर्मांचे आचरण करणारे असल्यामुळे त्यांना आश्चर्यकारक म्हटले आहे - 'आचरण करणारे मनुष्य म्हणजेच आश्चर्यकारक मनुष्य' इत्यादी. महाबोधीचे ज्ञान हेच ज्याचे सार (मंडभूत) आहे, ते 'महाबोधिमंड' होय. कारण मार्गज्ञान हे सर्वज्ञता-ज्ञानाचे पदस्थान (तात्कालिक कारण) आहे आणि मार्गज्ञानाचे पदस्थान असणारे सर्वज्ञता-ज्ञान 'महाबोधी' म्हटले जाते. 'अनिवत्तकेन' म्हणजे बोधीच्या निश्चित स्वरूपाच्या प्राप्तीमुळे महाबोधिसत्व भावापासून परावृत्त न होण्याच्या स्वभावाने. बुद्धत्व निर्माण करणाऱ्या धर्मांची (बुद्धकारकधर्मांची) पूर्तता करणे हे देखील इतर कोणाचे आचरण नसते; अशा प्रकारे हेतू-अवस्था, फल-अवस्था आणि प्राण्यांच्या उपकाराची अवस्था या तिन्ही अवस्थांमध्ये लोकनाथ (भगवान) हे असाधारण गुणधर्मांचे आचरण करणारे असल्यामुळे त्यांना 'आश्चर्यकारक मनुष्य' म्हटले आहे, हे दर्शवले आहे.

173. Catutthe kāle kiriyāti kālakiriyā. Katarasmiṃ kāle kīdisī kiriyā. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati, visesatthinā ca viseso anuppayojitabboti āha – ‘‘ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyā’’ti. Katarasmiṃ pana ekasmiṃ kāle, kathañca pākaṭāti? Kappānaṃ satasahassādhikāni anekāni asaṅkhyeyyāni abhikkamitvā yathādhippetamanorathapāripūrivasena samupaladdhe ekasmiṃ kāle, sadevaloke ativiya acchariyamanussassa parinibbānanti accantapākaṭā. Anutāpakarāti cetodukkhāvahā. Dasasahassacakkavāḷesūti vuttaṃ tassa buddhakkhettabhāvena paricchinnattā, tadaññesañca avisayattā.

१७३. चौथ्या गाथेत 'काले क्रिया' (वेळेवर केलेली क्रिया) म्हणजे 'कालक्रिया' (मृत्यू/परिनिर्वाण) होय. कोणत्या काळात कशी क्रिया? कारण सामान्य विधान हे विशेष अर्थामध्ये स्थिर होते आणि विशेष अर्थाची इच्छा करणाऱ्याने विशेषाचाच प्रयोग केला पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - 'एका विशिष्ट काळात प्रसिद्ध झालेली क्रिया'. परंतु कोणत्या एका विशिष्ट काळात आणि ती कशी प्रसिद्ध आहे? लाखो कल्पांपेक्षा अधिक अनेक असंख्येय काळ पार करून, इच्छित मनोरथाच्या पूर्ततेनुसार प्राप्त झालेल्या एका विशिष्ट काळात, देवलोकासह संपूर्ण जगात अत्यंत आश्चर्यकारक असणाऱ्या महापुरुषाचे (बुद्धांचे) परिनिर्वाण हे अत्यंत प्रसिद्ध (अत्यंत पाकट) आहे. 'अनुतापकरा' म्हणजे मनाला दुःख देणारी (चेतोदुःखावह). 'दहा हजार चक्रवाळांमध्ये' (दससहस्सकक्कवाळेसु) असे म्हटले आहे, कारण ते त्यांच्या बुद्धक्षेत्राच्या मर्यादेत आहे आणि इतरांच्या कक्षेबाहेर (अविषय) आहे.

174. Pañcame dutiyassa buddhassāti dutiyassa sabbaññubuddhassa abhāvā. Sutabuddho nāma sutamayena ñāṇena bujjhitabbassa buddhattā. Catusaccabuddho nāma catunnaṃ ariyasaccānaṃ anavasesato buddhattā. Paccekabuddho nāma paccekaṃ attanoyeva yathā catusaccasambodho hoti, evaṃ buddhattā. Sammāsambuddho eva hi yathā sadevakassa lokassa catusaccasambodho hoti, evaṃ saccāni abhisambujjhati. Cattāri vā aṭṭha vā soḷasa vāti idaṃ katamahābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavibhāgavasena vuttaṃ. ‘‘Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti. Vīriyādhikānaṃ paññā mandā, paññānubhāvena ca sammāsambodhi adhigantabbā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Avisesena pana vimuttiparipācanīyadhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena tayopete bhedā yuttāti vadanti. Tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇe bhavanti ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyabhedena. Tesu [Pg.138] ugghaṭitaññū sammāsambuddhassa sammukhā cātuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto tatiyapade apariyositeyeva chahi abhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Dutiyo satthu sammukhā ekaṃ gāthaṃ suṇanto apariyositeyeva catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Itaro bhagavato sammukhā cātuppadikagāthaṃ sutvā pariyositāya gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhārā laddhabyākaraṇā pāramiyo pūrento yathākkamaṃ yathāvuttabhedena kālena sammāsambodhiṃ pāpuṇanti, tesu tesu pana kālabhedesu aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentāpi tadanurūpaṃ sīlādisesapāramidhamme ācinantāpi antarā buddhā bhavissantīti akāraṇametaṃ. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakālanipphāditaṃ viya hi sassaṃ paricchinnakāle nipphāditā sammāsambodhi tadantarā sabbussāhena vāyamantenapi na sakkā pāpuṇitunti pāramipūrī yathāvuttakālavisesena sampajjatīti veditabbaṃ. Saddhinti samānakāle.

१७४. पाचव्या गाथेत 'दुतियस्स बुद्धस्स' (दुसऱ्या बुद्धाचा) म्हणजे दुसऱ्या सर्वज्ञ बुद्धाचा अभाव असल्यामुळे. 'सुतबुद्ध' म्हणजे श्रुतमय ज्ञानाने जाणण्यायोग्य बुद्धत्वामुळे. 'चतुसच्चबुद्ध' (चतुःसत्यबुद्ध) म्हणजे चार आर्य सत्यांचे पूर्णपणे आकलन केल्यामुळे बुद्धत्व प्राप्त होणे. 'पच्चेकबुद्ध' (प्रत्येकबुद्ध) म्हणजे स्वतःच वैयक्तिकरित्या चार आर्य सत्यांचे संबोधी प्राप्त करणे, अशा प्रकारे बुद्धत्व मिळणे. कारण केवळ 'सम्मासम्बुद्ध' (सम्यक्संबुद्ध) हेच देवलोकासह संपूर्ण जगाला चार आर्य सत्यांचे आकलन होईल अशा प्रकारे सत्यांचे संबोधी प्राप्त करतात. 'चार किंवा आठ किंवा सोळा' (चत्तारी वा अट्ठ वा सोळस वा) हे महाबोधिसत्वांच्या प्रज्ञाधिक, श्रद्धाधिक आणि वीर्याधिक अशा वर्गीकरणानुसार केलेल्या दृढ संकल्पाच्या (अभिनिहाराच्या) आधारे म्हटले आहे. 'प्रज्ञाधिकांची श्रद्धा मंद असते आणि प्रज्ञा तीक्ष्ण असते. श्रद्धाधिकांची प्रज्ञा मध्यम असते. वीर्याधिकांची प्रज्ञा मंद असते आणि प्रज्ञेच्या प्रभावानेच सम्यक्संबोधी प्राप्त केली पाहिजे' असे अट्ठकथेत (अट्टकथायं) म्हटले आहे. परंतु, विशेष भेद न करता, विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या धर्मांच्या (विमुत्तिपरिपाचनीयधम्मांच्या) तीक्ष्ण, मध्यम आणि मृदू भावामुळे हे तिन्ही भेद योग्य आहेत असे म्हणतात. अभिनिहाराच्या (संकल्पाच्या) क्षणी बोधिसत्व तीन प्रकारचे असतात: उग्घटितञ्ञू (शीघ्र आकलनी), विपञ्चितञ्ञू (सविस्तर आकलनी) आणि नेय्य (मार्गदर्शनाने समजणारे). त्यापैकी, 'उग्घटितञ्ञू' सम्यक्संबुद्धांच्या समोर चार चरणांची गाथा ऐकताना, तिसरा चरण पूर्ण होण्यापूर्वीच सहा अभिज्ञा आणि पटिसंभिदांसह (प्रतिसंविदांसह) अर्हतपद प्राप्त करण्यास समर्थ असणारा उपनिस्सय (उपनिश्रय/आधार) प्राप्त करतो. दुसरा (विपञ्चितञ्ञू) शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समोर एक गाथा ऐकताना, चौथा चरण पूर्ण होण्यापूर्वीच सहा अभिज्ञांसह अर्हतपद प्राप्त करण्यास समर्थ असणारा उपनिस्सय प्राप्त करतो. तिसरा (नेय्य) भगवंतांच्या समोर चार चरणांची गाथा ऐकून, गाथा पूर्ण झाल्यावर सहा अभिज्ञांसह अर्हतपद प्राप्त करण्यास समर्थ असणारा उपनिस्सय प्राप्त करतो. हे तिन्ही बोधिसत्व, काळाच्या भेदाशिवाय, ज्यांनी अभिनिहार केला आहे आणि ज्यांना व्याकारण (भविष्यवाणी) मिळाले आहे, ते पारमिता पूर्ण करत अनुक्रमे वर सांगितलेल्या काळाच्या विभागणीनुसार सम्यक्संबोधी प्राप्त करतात. परंतु, त्या त्या काळाचे विभाग अपूर्ण असताना, त्या त्या महासत्वांनी (बोधिसत्वांनी) दररोज वेस्सन्तर दानासारखे दान दिले तरी आणि त्यानुसार शील इत्यादी उर्वरित पारमिता धर्मांचे आचरण केले तरी, ते दरम्यानच्या काळात बुद्ध होतील हे अकारण (अशक्य) आहे. का? कारण ज्ञानाच्या अपरिपक्वतेमुळे. ज्याप्रमाणे एका विशिष्ट काळात पिकणारे पीक विशिष्ट काळातच पिकते, त्याचप्रमाणे विशिष्ट काळातच सिद्ध होणारी सम्यक्संबोधी दरम्यानच्या काळात सर्व शक्तीनिशी प्रयत्न करूनही प्राप्त केली जाऊ शकत नाही; म्हणून पारमितांची पूर्तता वर सांगितलेल्या विशिष्ट काळाच्या विभागणीनुसारच सिद्ध होते, असे समजावे. 'सद्धिं' म्हणजे एकाच वेळी.

Asahāyoti nippariyāyato vuttaṃ. Sahaayanaṭṭho hi sahāyaṭṭho. Paṭipattivasena bhagavatā saha samaṃ ayanaṃ nāma kassacipi nattheva. Hatthādiavayavato paṭi paṭi minitabbato paṭimā vuccati attabhāvo. Samattho nāma natthīti devo vā māro vā brahmā vā koci natthi. Paṭisamoti paṭinidhibhāvena samo. Paṭibhāgaṃ dātunti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā vuttassa dhammabhāgassa dhammakoṭṭhāsassa paṭipakkhabhūtaṃ katvā bhāgaṃ koṭṭhāsaṃ paṭivacanaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Natthi etassa sīlādiguṇehi paṭibimbabhūto puggaloti appaṭipuggalo. Tenāha – ‘‘añño kocī’’tiādi. Tisahassimahāsahassīnaṃ vibhāgo parato āvi bhavissati. Sesamettha suviññeyyameva.

"असहायो" (अद्वितीय) हे थेट अर्थाने (निप्परियायतो) म्हटले आहे. सोबत जाण्याच्या अर्थाने 'सहाय' हा अर्थ होतो. प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) दृष्टीने भगवंतांच्या बरोबरीने जाणारा असा कोणीही नाहीच. हात इत्यादी अवयवांच्या तुलनेत मोजला जाण्यायोग्य असल्यामुळे अत्तभावाला (शरीराला) 'प्रतिमा' म्हटले जाते. 'समर्थ कोणी नाही' म्हणजे देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणीही (त्याщих समान) नाही. 'पटिसमो' म्हणजे प्रतिरूप किंवा प्रतिनिधी म्हणून समान असणारा. 'पटिभागं दातुं' म्हणजे "चार सतिपट्ठान" इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या धम्मभागाच्या (धम्माच्या अंशाच्या) विरुद्ध बाजू मांडून, त्याचा भाग किंवा उत्तर देण्यास समर्थ असा कोणीही नाही. ज्यांच्या शील इत्यादी गुणांशी तुलना करता येईल असा कोणताही प्रतिबिंबभूत पुद्गल (व्यक्ती) नाही, म्हणून ते 'अप्पटिपूग्गलो' (अप्रतिपुद्गल) आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - "अञ्ञो कोची" (इतर कोणीही) इत्यादी. 'तिसहस्सिमहासाहस्सी' (त्रि-सहस्री महा-सहस्री लोकधातू) चे विभाजन पुढे स्पष्ट होईल. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे.

175. Chaṭṭhādīsu tasmiṃ puggaleti sammāsambuddhe. Tanti paññācakkhu. Pātubhūtameva hoti tassa sahassa uppajjanato. Uppattīti uppajjanaṃ. Nipphattīti parivuddhi. Kīvarūpassāti kīdisassa. Sāvakavisayeva hatthagataṃ paññācakkhu nāma dvinnaṃ aggasāvakānaṃyevāti āha – ‘‘sāriputtattherassā’’tiādi. Samādhipaññāti samādhisahagatā paññā. ‘‘Samādhisaṃvattanikā [Pg.139] khippanisantiādivisesāvahā paññā’’ti keci. Ālokoti paññāāloko eva. Tathā obhāso. Tīṇipīti tīṇipi suttāni. Lokiyalokuttaramissakānīti pubbabhāgapaññāya adhippetattā vuttaṃ.

१७५. सहाव्या इत्यादी गाथांमध्ये 'तस्मिं पुग्गले' (त्या पुद्गलामध्ये) म्हणजे सम्यक्संबुद्धामध्ये. 'तं' म्हणजे प्रज्ञाचक्षू. त्यांच्या जन्माबरोबरच तो (प्रज्ञाचक्षू) प्रादुर्भूत होतो. 'उप्पत्ती' म्हणजे उत्पन्न होणे. 'निप्फत्ती' म्हणजे परिपुष्टी (पूर्ण वाढ). 'कीवरूपस्स' म्हणजे कशा प्रकारच्या. श्रावकविषयातच हस्तगत झालेला प्रज्ञाचक्षू हा केवळ दोन अग्रश्रावकांचाच असतो, म्हणून म्हटले आहे - "सारिपुत्तत्थेरस्स" (स्थवीर सारिपुत्तांचा) इत्यादी. 'समाधिपञ्ञा' म्हणजे समाधीसहगत प्रज्ञा. काही आचार्य म्हणतात, "समाधीला अनुकूल असणारी आणि शीघ्र आकलन इत्यादी विशेष गुणांना आणणारी प्रज्ञा." 'आलोको' म्हणजे प्रज्ञा-आलोकच (प्रज्ञेचा प्रकाश). तसेच 'ओभासो' (अवभास). 'तीणिपि' म्हणजे तिन्ही सुत्ते. 'लोकियलोकुत्तरमिस्सकानि' (लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित) असे म्हटले आहे कारण येथे पूर्वभागातील प्रज्ञा अभिप्रेत आहे.

Uttamadhammānanti attano uttaritarassa abhāvena seṭṭhadhammānaṃ. Daṭṭhabbato dassanaṃ, bhagavato rūpakāyo. Tatthapi visesato rūpāyatanaṃ. Tenāha – ‘‘cakkhuviññāṇena daṭṭhuṃ labhatī’’ti. Natthi ito uttaranti anuttaraṃ, tadeva anuttariyaṃ, dassanañca taṃ anuttariyañcāti dassanānuttariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Ayaṃ pana padaviseso – suyyatīti savanaṃ, bhagavato vacanaṃ. Labbhatīti lābho, bhagavati saddhā. Sikkhitabbato sikkhā. Sīlasamādhipaññāparicaraṇaṃ pāricariyā, upaṭṭhānaṃ. Anussaraṇaṃ anussati, satthu guṇānussaraṇaṃ. Imesanti yathāvuttānaṃ channaṃ anuttariyānaṃ. Pātubhāvo hotīti tathāgatassa pātubhāvā tappaṭibaddhattā tabbisayattā ca pātubhāvo hoti. ‘‘Dassanānuttariya’’nti ca sadevake loke uttaritarassa bhagavato rūpassa na dassanamattaṃ adhippetaṃ, atha kho tassa rūpadassanamukhena aveccappasādena buddhaguṇe okappetvā ogāhetvā dassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha – ‘‘āyasmā hī’’tiādi. Idampi dassanānuttariyanti pubbe vuttato nibbisesattā vuttaṃ. Dasabalaṃ dassanāya labhitvāti ānandatthero viya pasādabhattimettāpubbakaṃ dasabalaṃ dassanāya labhitvā. Dassanaṃ vaḍḍhetvāti dassanamukhena pavattaṃ vipassanācāraṃ vaḍḍhetvā. Dassanamukhena yāva anulomañāṇaṃ vipassanācāraṃ vaḍḍhetvā tadanantaraṃ aṭṭhamakamahābhūmiṃ okkamanto dassanaṃ sotāpattimaggaṃ pāpeti nāma. Idha parato pavattaṃ dassanaṃ dassanameva nāma, mūladassanaṃ pana saccadassanassapi kāraṇabhāvato dassanānuttariyaṃ nāma. Esa nayo sesānuttariyesupi.

'उत्तमधम्मानं' म्हणजे स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ काही नसल्यामुळे सर्वश्रेष्ठ धम्मांचे. पाहण्यायोग्य असल्यामुळे 'दस्सनं' (दर्शन) म्हणजे भगवंतांचा रूपकाय. त्यातही विशेषतः रूपायतन. म्हणूनच म्हटले आहे - "चक्षुविज्ञानाने पाहण्यास मिळते". 'यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही' म्हणून 'अनुत्तर', तेच 'अनुत्तरिय' (अनुत्तरत्व) होय; आणि जे दर्शनही आहे आणि अनुत्तरही आहे, ते 'दस्सनानुत्तरिय' (दर्शन-अनुत्तरिय) होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. हा तर विशेष पदविभाग आहे - जे ऐकले जाते ते 'सवनं' (श्रवण) म्हणजे भगवंतांचे वचन. जे प्राप्त होते तो 'लाभो' (लाभ) म्हणजे भगवंतांवरील श्रद्धा. जे शिकण्यायोग्य आहे ती 'सिक्खा' (शिक्षा). शील, समाधी आणि प्रज्ञेची सेवा करणे म्हणजे 'पारिचरिया' (परिचर्या) किंवा उपस्थान (सेवा). अनुस्मरण करणे म्हणजे 'अनुस्सति' (अनुस्मृती) म्हणजेच शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) गुणांचे अनुस्मरण. 'इमेसं' म्हणजे वर सांगितलेल्या सहा अनुत्तरियांचा. 'पातुभावो होति' म्हणजे तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे, त्यांच्याशी संबंधित असल्यामुळे आणि त्यांच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे प्रादुर्भाव होतो. 'दस्सनानुत्तरियं' यामध्ये सदेवलोकात सर्वश्रेष्ठ असणाऱ्या भगवंतांच्या रूपाचे केवळ दर्शनच अभिप्रेत नाही, तर त्यांच्या रूपदर्शनाच्या माध्यमातून अचल श्रद्धेने (अवेच्चप्पसादेन) बुद्धगुणांमध्ये दृढ विश्वास ठेवून आणि त्यात अवगाहन करून दर्शन घेतले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - "आयुष्यमान..." इत्यादी. हे देखील 'दस्सनानुत्तरिय' आहे, कारण पूर्वी सांगितलेल्यापेक्षा यात काही फरक नाही. 'दसबळं दस्सनाय लभित्वा' म्हणजे आयुष्यमान आनंदांप्रमाणे प्रसन्नता, भक्ती आणि मैत्रीपूर्वक दसबल (बुद्ध) यांचे दर्शन मिळवून. 'दस्सनं वड्ढेत्वा' म्हणजे दर्शनाच्या माध्यमातून प्रवृत्त झालेल्या विपश्यनाचाराला वाढवून. दर्शनाच्या माध्यमातून अनुलोमज्ञानापर्यंत विपश्यनाचाराला वाढवून, त्यानंतर आठव्या महाभूमीत (स्रोतापन्न भूमीत) प्रवेश करताना दर्शनाला स्रोतापत्तीमार्गापर्यंत पोहोचवणे होय. येथे पुढे प्रवृत्त झालेले दर्शन हे केवळ दर्शनच आहे, परंतु मूळ दर्शन हे सत्यदर्शनाचे कारण असल्यामुळे त्याला 'दस्सनानुत्तरिय' म्हटले जाते. हाच नियम उर्वरित अनुत्तरियांनाही लागू होतो.

Dasabale saddhaṃ paṭilabhatīti sammāsambuddhe bhagavati saddhaṃ paṭilabhati. Tisso sikkhā sikkhitvāti tisso pubbabhāgasikkhā sikkhitvā. Paricaratīti upaṭṭhānaṃ karoti. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādinā buddhānussativasena anussatijjhānaṃ uppādetvā taṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhento ‘‘anussatiṃ vaḍḍhetvā’’ti vutto.

'दसबले सद्धं पटिलभति' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध भगवंतांवर श्रद्धा प्राप्त करतो. 'तिस्सो सिक्खा सिक्खित्वा' म्हणजे पूर्वभागातील तीन शिक्षांचे ग्रहण करून (शिकून). 'परिचरति' म्हणजे उपस्थान (सेवा) करतो. "इतिपि सो भगवा" इत्यादी बुद्धानुस्मृतीच्या द्वारे अनुस्मृती-ध्यान उत्पन्न करून, त्याला पादस्थान (आधार) बनवून विपश्यना वाढवणाऱ्याला "अनुस्सतिं वड्ढेत्वा" (अनुस्मृती वाढवून) असे म्हटले आहे.

Sacchikiriyā [Pg.140] hotīti paccakkhakaraṇaṃ hoti. Maggakkhaṇe hi labbhamānā paṭisambhidā phalakkhaṇe sacchikatā nāma hoti tato paraṃ atthādīsu yathicchitaṃ viniyogakkhamabhāvato. Catassoti gaṇanaparicchedo. Paṭisambhidāti pabhedā. Kassa pana pabhedāti? ‘‘Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādivacanato (vibha. 718-721) ñāṇassetā pabhedā. Tasmā catasso paṭisambhidāti cattāro ñāṇappabhedāti attho. Atthapaṭisambhidāti atthe paṭisambhidā, atthapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇanti attho. Tathā dhammapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Niruttipabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Paṭibhānapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā.

'सच्छिकिरिया होति' म्हणजे प्रत्यक्ष करणे (साक्षात्कार करणे) होय. कारण मार्गक्षणी प्राप्त होणारी पटिसम्भिदा (प्रतिसंविदा) फलक्षणी साक्षात्कृत होते, कारण त्यानंतर अर्थ इत्यादींमध्ये इच्छेनुसार विनियोग करण्याची क्षमता प्राप्त होते. 'चतस्सो' हा संख्यावाचक शब्द आहे. 'पटिसम्भिदा' म्हणजे प्रभेद (प्रकार/विभाग). पण हे कशाचे प्रभेद आहेत? "अर्थामध्ये असणारे ज्ञान म्हणजे अत्थपटिसम्भिदा" इत्यादी वचनांनुसार (विभंग ७१८-७२१) हे ज्ञानाचेच प्रभेद आहेत. म्हणून 'चार पटिसम्भिदा' म्हणजे ज्ञानाचे चार प्रभेद असा अर्थ आहे. 'अत्थपटिसम्भिदा' म्हणजे अर्थातील प्रतिसंविदा; अर्थाच्या प्रभेदाचे स्वलक्षण स्पष्ट करून ते निश्चित करण्यास समर्थ असणारे, अर्थाच्या प्रभेदाविषयीचे ज्ञान असा अर्थ आहे. तसेच धम्माच्या प्रभेदाचे स्वलक्षण स्पष्ट करून ते निश्चित करण्यास समर्थ असणारे, धम्माच्या प्रभेदाविषयीचे ज्ञान म्हणजे 'धम्मपटिसम्भिदा' होय. निरुक्तीच्या (भाषेच्या) प्रभेदाचे स्वलक्षण स्पष्ट करून ते निश्चित करण्यास समर्थ असणारे, निरुक्तीच्या अभिव्यक्तीतील प्रभेदाविषयीचे ज्ञान म्हणजे 'निरुत्तिपटिसम्भिदा' होय. प्रतिभानाच्या प्रभेदाचे स्वलक्षण स्पष्ट करून ते निश्चित करण्यास समर्थ असणारे, प्रतिभानातील प्रभेदाविषयीचे ज्ञान म्हणजे 'पटिभानपटिसम्भिदा' होय.

Atthesu ñāṇantiādīsu atthoti saṅkhepato hetuphalaṃ. Tañhi hetuvasena araṇīyaṃ gantabbaṃ pattabbaṃ, tasmā ‘‘attho’’ti vuccati. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayuppannaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā ‘‘attho’’ti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammoti saṅkhepato paccayo. So hi yasmā tanti dahati vidahati pavatteti ceva pāpeti ca ṭhapeti ca, tasmā ‘‘dhammo’’ti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti pañcavidhoti veditabbo, taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.

'अत्थेसु जाणं' (अर्थांमधील ज्ञान) इत्यादींमध्ये 'अत्थो' (अर्थ) म्हणजे संक्षेपाने हेतूचे फळ होय. कारण हेतूच्या माध्यमातून ते प्राप्त करण्यायोग्य, जाण्यायोग्य किंवा मिळवण्यायोग्य असते, म्हणून त्याला 'अत्थो' (अर्थ) म्हटले जाते. प्रभेदाच्या (विभागाच्या) दृष्टीने विचार केल्यास - जे काही प्रत्ययोत्पन्न (कारणांमुळे उत्पन्न झालेले) आहे, निब्बान (निर्वाण), भाषित अर्थ (उपदेशाचा अर्थ), विपाक (कर्मफळ) आणि क्रिया - हे पाच धम्म 'अर्थ' म्हणून जाणावेत. त्या अर्थाचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणाऱ्या व्यक्तीला त्या प्रभेदाविषयी होणारे ज्ञान म्हणजे 'अत्थपटिसम्भिदा' होय. 'धम्मो' (धम्म) म्हणजे संक्षेपाने प्रत्यय (कारण) होय. कारण तो धारण करतो, विधान करतो, प्रवृत्त करतो, पोहोचवतो आणि स्थापित करतो, म्हणून त्याला 'धम्मो' म्हटले जाते. प्रभेदाच्या दृष्टीने विचार केल्यास - फळ उत्पन्न करणारा कोणताही हेतू, अरियमग्ग (आर्यमार्ग), भाषित (बुद्धवचन), कुशल आणि अकुशल - हा पाच प्रकारचा धम्म जाणावा. त्या धम्माचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्या व्यक्तीला त्या धम्माच्या प्रभेदाविषयी होणारे ज्ञान म्हणजे 'धम्मपटिसम्भिदा' होय.

Atthadhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttiabhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ. Evamayaṃ niruttipaṭisambhidā saddārammaṇā nāma jātā, na paññattiārammaṇā. Kasmā? Yasmā saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti pajānāti. Paṭisambhidāpatto hi ‘‘phasso’’ti vutte ‘‘ayaṃ sabhāvaniruttī’’ti jānāti, ‘‘phassā’’ti vā ‘‘phassa’’nti vā vutte ‘‘ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti jānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayaṃ panesa [Pg.141] nāmākhyātopasaggābyayapadampi jānātiyeva sabhāvaniruttiyā yāthāvato jānanato. Ñāṇesu ñāṇanti sabbatthakañāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa pabhedagataṃ ñāṇaṃ.

अर्थ, धम्म आणि निरुत्तीच्या अभिलापामध्ये (उच्चारणात) जे ज्ञान आहे, ते त्या अर्थाला आणि धम्माला स्वभाव-निरुत्तीच्या शब्दाला आलंबन करून प्रत्यावेक्षण करणाऱ्याचे त्या स्वभाव-निरुत्तीच्या अभिलापामध्ये प्रभेद पावलेले ज्ञान होय. अशा प्रकारे ही निरुत्तिपटिसंभिदा 'शब्दाला आलंबन करणारी' (सद्दारम्मणा) ठरते, 'प्रज्ञप्तीला आलंबन करणारी' (पञ्ञत्तिआरम्मणा) नाही. का? कारण शब्द ऐकून 'ही स्वभाव-निरुत्ती आहे, ही स्वभाव-निरुत्ती नाही' असे तो जाणतो. पटिसंभिदा प्राप्त झालेला मनुष्य जेव्हा 'फस्सो' (स्पर्श) असे म्हटले जाते, तेव्हा 'ही स्वभाव-निरुत्ती आहे' असे जाणतो; आणि जेव्हा 'फस्सा' किंवा 'फस्सं' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'ही स्वभाव-निरुत्ती नाही' असे जाणतो. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. स्वभाव-निरुत्तीच्या यथार्थ ज्ञानामुळे तो नाम, आख्यात (क्रियापद), उपसर्ग आणि अव्यय पदांनाही जाणतोच. 'ज्ञानांमधील ज्ञान' म्हणजे सर्वार्थक ज्ञानाला आलंबन करून प्रत्यावेक्षण करणाऱ्याचे प्रभेद पावलेले ज्ञान होय.

Imā pana catasso paṭisambhidā sekkhabhūmiyaṃ asekkhabhūmiyanti dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti. Adhigamo pariyatti savanaṃ paripucchā pubbayogoti imehi pañcahi kāraṇehi visadā honti. Adhigamo nāma saccappaṭivedho. Pariyatti nāma buddhavacanaṃ. Tañhi gaṇhantassa paṭisambhidā visadā honti. Savanaṃ nāma dhammassavanaṃ. Sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantassapi hi paṭisambhidā visadā honti. Paripucchā nāma aṭṭhakathā. Uggahitapāḷiyā atthaṃ kathentassapi hi paṭisambhidā visadā honti. Pubbayogo nāma pubbayogāvacaratā. Haraṇapaccāharaṇanayena paṭipākaṭakammaṭṭhānassapi paṭisambhidā visadā hontīti. Lokiyalokuttarā vāti ettha tisso paṭisambhidā lokiyā, atthapaṭisambhidā siyā lokiyā, siyā lokuttarāti evaṃ vibhajitvā attho veditabbo.

या चार पटिसंभिदा 'सेक्खभूमी' (शैक्षभूमी) आणि 'असेक्खभूमी' (अशैक्षभूमी) या दोन स्थानांमध्ये प्रभेद पावतात. अधिगम, परियत्ती, सवण (श्रवण), परिपुच्छा (परिपृच्छा) आणि पुब्बयोग (पूर्वयोग) या पाच कारणांमुळे त्या विशद (स्पष्ट) होतात. 'अधिगम' म्हणजे सत्याचा प्रतिवेध (साक्षात्कार). 'परियत्ती' म्हणजे बुद्धवचन; त्याचे ग्रहण करणाऱ्याच्या पटिसंभिदा विशद होतात. 'सवण' म्हणजे धम्मश्रवण; आदराने धम्म ऐकणाऱ्याच्याही पटिसंभिदा विशद होतात. 'परिपुच्छा' म्हणजे अट्ठकथा (अट्टकथा); ग्रहण केलेल्या पाळीचा (पाठाचा) अर्थ सांगणाऱ्याच्याही पटिसंभिदा विशद होतात. 'पुब्बयोग' म्हणजे पूर्वयोगावचरता; हरण-प्रत्याहरण पद्धतीने प्रकट झालेल्या कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) ध्यान करणाऱ्याच्याही पटिसंभिदा विशद होतात. 'लोकिय आणि लोकुत्तर' या संदर्भात, येथे तीन पटिसंभिदा लोकिय आहेत, आणि अत्थपटिसंभिदा कदाचित लोकिय असू शकते, किंवा कदाचित लोकुत्तर असू शकते, अशा प्रकारे विभागून अर्थ समजून घ्यावा.

Buddhuppādeyevāti avadhāraṇena buddhuppāde eva labbhanato, abuddhuppāde alabbhanato anaññasādhāraṇo paṭivedho adhippeto. Evañca katvā ‘‘mahato cakkhussā’’tiādīsu paññāmahattādikampi anaññasādhāraṇameva adhippetanti daṭṭhabbaṃ. Tathā vijjāvimuttiphalasacchikiriyādayopi paresaṃ tabbhāvāvahā daṭṭhabbā. Yā kāci dhātuyo lokiyā lokuttarā vā, sabbā tā imāheva saṅgahitā, ettheva antogadhāti vuttaṃ – ‘‘imāva aṭṭhārasa dhātuyo nānāsabhāvato nānādhātuyo’’ti. Svāyamattho anekadhātunānādhātuñāṇavibhaṅgena (vibha. 751) dīpetabbo. ‘‘Sacchikiriyā’’ti vuttattā ‘‘vijjāti phale ñāṇa’’nti vuttaṃ.

'बुद्धोत्पादामध्येच' (बुद्धुप्पादेयेव) या अवधारणने (निश्चयाने) केवळ बुद्धोत्पाद काळातच प्राप्त होत असल्यामुळे आणि अबुद्धोत्पाद काळात प्राप्त होत नसल्यामुळे, इतरांना असाधारण असलेला प्रतिवेध अभिप्रेत आहे. आणि असे मानून 'महान चक्षूच्या' इत्यादी वाक्यांमध्ये प्रज्ञा-महत्त्व इत्यादी देखील इतरांना असाधारणच अभिप्रेत आहे, असे समजावे. त्याचप्रमाणे विद्या, विमुक्ती आणि फल-साक्षात्कारादी देखील इतरांना त्या भावाला प्राप्त करून देणारे आहेत, असे समजावे. ज्या काही लोकिय किंवा लोकुत्तर धातू आहेत, त्या सर्व यामध्येच समाविष्ट आहेत, येथेच अंतर्भूत आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'याच अठरा धातू नाना स्वभावांमुळे नाना धातू आहेत.' हाच अर्थ अनेकधातु-नानाधातु-ज्ञानविभंगाद्वारे (विभंग ७५१) स्पष्ट केला पाहिजे. 'साक्षात्कार' (सच्छिकिरिया) असे म्हटल्यामुळे 'विद्या म्हणजे फलातील ज्ञान' असे म्हटले आहे.

187. Yasmā cakkati aparāparaṃ parivattatīti cakkaṃ, tasmā iriyāpathāpi aparāparaṃ parivattanaṭṭhena cakkasadisattā cakkanti vuttā, tathā patirūpadesavāsādisampattiyo. Tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāmāti ettha tadā mahāsatto attānaṃ abhinīhārayogaṃ karonto ‘‘dhammacakkaṃ abhinīharati nāmā’’ti vutto tato paṭṭhāya dhammacakkābhinīhāravibandhakaradhammānuppajjanato. Abhinīhaṭaṃ nāmāti etthapi ayameva [Pg.142] nayo. Arahattamaggaṃ paṭivijjhantopi dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma tadatthaṃ ñāṇaṃ paripācetīti katvā. Arahattaphalakkhaṇe dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma tasmiṃ khaṇe dhammacakkassa uppādanāya kātabbakiccassa kassaci abhāvā. Paṭivedhañāṇañhi idha ‘‘dhammacakka’’nti adhippetaṃ. Idāni desanāñāṇavasena dhammacakkaṃ dassetuṃ – ‘‘kadā pavatteti nāmā’’tiādimāha. Na kevalaṃ therasseva, atha kho sabbesampi sāsanikānaṃ dhammakathā bhagavato dhammadesanā catunnaṃ ariyasaccānaṃ catunnañca ekattādinayānaṃ avirādhanatoti dassetuṃ – ‘‘yo hi koci bhikkhu vā’’tiādi āraddhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

१८७. ज्या अर्थी चक्र फिरते, वारंवार फिरते म्हणून ते 'चक्र' आहे, त्या अर्थी इरियापथ (चर्या) देखील वारंवार फिरण्याच्या अर्थाने चक्रासारखे असल्यामुळे त्यांना 'चक्र' म्हटले आहे; तसेच प्रतिरूपदेशवास (योग्य देशात निवास) इत्यादी संपत्तींनाही. 'तेव्हापासून धम्मचक्र प्रवृत्त करतो' यामध्ये, तेव्हा महासत्त स्वतःला अभिनिहार-योगात (प्रयत्नात) जोडत असताना 'धम्मचक्र प्रवृत्त करतो' असे म्हटले गेले आहे, कारण तेव्हापासून धम्मचक्राच्या प्रवृत्तीला अडथळा आणणारे धम्म उत्पन्न होत नाहीत. 'प्रवृत्त केले गेले' यामध्येही हाच नियम आहे. अरहत्त-मार्गाचा प्रतिवेध करतानाही तो धम्मचक्र उत्पन्नच करतो, कारण त्याकरिता तो ज्ञानाला परिपक्व करतो. अरहत्त-फलाच्या क्षणी धम्मचक्र उत्पन्न झाले असे म्हटले जाते, कारण त्या क्षणी धम्मचक्राच्या उत्पत्तीसाठी कोणतेही कर्तव्य उरलेले नसते. येथे प्रतिवेध-ज्ञानच 'धम्मचक्र' म्हणून अभिप्रेत आहे. आता देशना-ज्ञानाच्या दृष्टीने धम्मचक्र दाखवण्यासाठी - 'कधी प्रवृत्त करतो' इत्यादी म्हटले आहे. केवळ थेरांचेच नव्हे, तर सर्वच शासनीकांचे (शासनातील अनुयायांचे) धम्मकथन हे भगवंतांच्या धम्मदेशनेच्या चार अरिय सच्च (आर्य सत्ये) आणि चार एकत्वादि नयांशी सुसंगत असते, हे दर्शवण्यासाठी - 'जो कोणी भिक्खू वा...' इत्यादी सुरू केले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Ekapuggalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

एकपुग्गलवग्ग-वण्णना समाप्त झाली.

14. Etadaggavaggo

१४. एतदग्गवग्ग

(14) 1. Paṭhamaetadaggavaggo

(१४) १. पठमएतदग्गवग्ग

Etadaggapadavaṇṇanā

एतदग्गपदवण्णना

188. Etadaggesu paṭhamavaggassa paṭhame ādimhi dissatīti ettha aggasaddoti ānetvā yojetabbaṃ. Ajjataggeti ajjadivasaṃ ādiṃ katvāti attho. Aṅgulaggenāti aṅgulikoṭiyā. Ambilagganti ambilakoṭṭhāso. Koṭibhūtāti paramakoṭibhūtā tasmiṃ ṭhāne tādisānaṃ aññesaṃ abhāvato. Tato eva seṭṭhabhūtātipi aggā. Etadaggasannikkhepoti etadagge ṭhapanaṃ aṭṭhuppattiādīhi catūhipi kāraṇehi. Mahāpaññatāya therena etadaggaṭṭhānassa laddhabhāvaṃ vitthārato dassetuṃ – ‘‘katha’’ntiādimāha. Dve padantarānīti kaṇḍambamūle yugandharapabbateti dvīsu ṭhānesu dve padāni dassetvā. Muṇḍapīṭhakanti yaṃ sattaṅgaṃ pañcaṅgaṃ vā na hoti, kevalaṃ muṇḍakapīṭhaṃ, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Avattharitvā nisīdīti buddhānubhāvena ajjhottharitvā nisīdi. Tenāha – ‘‘evaṃ nisīdanto’’tiādi. Kāyasakkhiṃ katvāti nāmakāyena desanāya sampaṭicchanavasena sakkhibhūtaṃ katvā. Kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammāti iti-saddo ādyattho, tena sabbaṃ abhidhammadesanaṃ saṅgaṇhāti.

१८८. एतदग्ग (सर्वश्रेष्ठ स्थानां) मध्ये पहिल्या वर्गाच्या पहिल्या गाथेत 'दिसतो' (दिस्सति) येथे 'अग्ग' (श्रेष्ठ) हा शब्द आणून जोडला पाहिजे. 'अज्जतग्गे' म्हणजे आजच्या दिवसाला आरंभ करून, असा अर्थ आहे. 'अङ्गुलग्गेन' म्हणजे बोटाच्या टोकाने. 'अम्बिलग्गं' म्हणजे आंबट भाग. 'कोटीभूत' म्हणजे परम कोटीला प्राप्त झालेले, कारण त्या ठिकाणी तशा प्रकारचे इतर कोणी नसतात. म्हणूनच श्रेष्ठ असलेले देखील 'अग्ग' (श्रेष्ठ) आहेत. 'एतदग्गसन्निक्खेप' म्हणजे एतदग्ग पदावर स्थापित करणे, जे अट्ठुप्पत्ति (उत्पत्तीचे प्रसंग) इत्यादी चार कारणांमुळे होते. महाप्रज्ञावान थेरांनी एतदग्ग स्थान कसे प्राप्त केले, हे विस्ताराने दाखवण्यासाठी 'कसे' (कथं) इत्यादी म्हटले आहे. 'दोन पदांतरे' म्हणजे कण्डम्ब वृक्षाच्या मुळाशी आणि युगंधर पर्वतावर या दोन ठिकाणी दोन पदे दाखवून. 'मुण्डपीठक' म्हणजे जे सप्तांग किंवा पंचांग नसते, केवळ मुंडकपीठ (साधे आसन) असते, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'आच्छादून बसले' (अवत्थरित्वा निसीदि) म्हणजे बुद्धप्रभावाने व्यापून बसले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अशा प्रकारे बसताना' इत्यादी. 'कायसाक्षी करून' (कायसक्खिं कत्वा) म्हणजे नामकायाने देशनेचा स्वीकार करण्याच्या दृष्टीने साक्षीभूत करून. 'कुशल धम्म, अकुशल धम्म, अव्याकृत धम्म' यामध्ये 'इति' हा शब्द आदि-अर्थी आहे, ज्याद्वारे संपूर्ण अभिधम्मदेशनेचा संग्रह होतो.

Pāṭihāriyaṭṭhāneti yamakapāṭihāriyassa kataṭṭhāne. Passathāti tesaṃ bahubhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Assāti manussasamūhassa ekabhāvaṃ. Ākappanti [Pg.143] ākāraṃ. Mahājanoti sadevake loke sabbo mahājano. Yathā nirayadassanaṃ saṃvegajananatthaṃ, evaṃ devalokadassanampi saṃvegajananatthameva ‘‘anupubbikathāyaṃ saggakathā viya evaṃ sabbasampattisamupetopi saggo anicco addhuvo cavanadhammo’’ti. Sajjetvāti samapaṇṇāsāya mucchanāhi yathā kāmena nivādetuṃ sakkā, evaṃ sajjetvā.

'प्रातिहार्य स्थानावर' (पाटिहारियट्ठाने) म्हणजे यमक प्रातिहार्य केलेल्या ठिकाणी. 'पहा' (पस्सथ) हे त्यांच्या बहुत्वाचा विचार करून म्हटले आहे. 'त्याचा' म्हणजे मनुष्यसमूहाच्या एकभावाचा. 'आकप्प' म्हणजे आकार (हावभाव). 'महाजन' म्हणजे सदेवलोकातील सर्व महाजन. ज्याप्रमाणे नरकाचे दर्शन संवेग (वैराग्य) उत्पन्न करण्यासाठी असते, त्याचप्रमाणे देवलोकाचे दर्शन देखील संवेग उत्पन्न करण्यासाठीच असते - 'अनुक्रमिक कथेतील स्वर्गकथेप्रमाणे, अशा प्रकारे सर्व संपत्तीने युक्त असलेला स्वर्ग देखील अनित्य, अध्रुव आणि च्युती पावणारा (नाशवंत) आहे.' 'सज्ज करून' (सज्जेत्वा) म्हणजे पन्नास प्रकारच्या मूर्च्छनांनी (स्वरांच्या आरोह-अवरोहाने) इच्छेनुसार वाजवता येईल अशा प्रकारे सज्ज करून.

Puthujjanapañcakaṃ pañhanti puthujjanapañhaṃ ādiṃ katvā pavattitaṃ khīṇāsavapañhapariyantaṃ pañhapañcakaṃ. Paṭhamaṃ…pe… pucchīti puthujjanavisaye pañhaṃ pucchi. Paṭisambhidā yathābhinīhāraṃ yathāsakaṃ vipassanābhinīhārena paṭhamabhūmiyādayo viya pavattitavisayāti vuttaṃ – ‘‘te attano attano paṭisambhidāvisaye ṭhatvā kathayiṃsū’’ti. Buddhavisaye pañhaṃ pucchīti –

पुथुज्जनपञ्चकं पञ्हं म्हणजे पृथग्जनांच्या (पुथुज्जन) प्रश्नापासून सुरू होऊन क्षीणासवांच्या (खीणासव) प्रश्नापर्यंत चाललेले पाच प्रश्नांचे संकलन होय. 'पहिले...पे... विचारले' म्हणजे पृथग्जनांच्या विषयासंबंधी प्रश्न विचारला. प्रतिसंभिदा (पटिसम्भिदा) आपापल्या अभिनिहाराप्रमाणे आणि आपापल्या विपश्यना-अभिनिहाराने पहिल्या भूमी इत्यादीप्रमाणे प्रवृत्त होणारा विषय आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'ते आपापल्या प्रतिसंभिदा-विषयात स्थित राहून बोलले.' 'बुद्धविषयासंबंधी प्रश्न विचारला' म्हणजे –

‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;

Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti. (su. ni. 1044) –

“या जगात जे संख्यातधम्म (ज्यांनी सत्य जाणले आहे असे अर्हत) आहेत, आणि जे अनेक शैक्ष (सेख) आहेत; हे प्रज्ञावान महर्षी! मी विचारतो आहे, मला त्यांची चर्या (इरिया - आचरण) सांगा.”

Idaṃ pañhaṃ pucchi. Tattha saṅkhātadhammāti saṅkhātā ñātā catusaccadhammā, ye ca saṅkhātadhammā catūhi maggehi paṭividdhacatusaccadhammāti attho. Iminā asekkhā kathitā. Puthu-saddo ubhayatthapi yojetabbo ‘‘ye puthū saṅkhātadhammā, ye ca puthū sekhā’’ti. Tesanti tesaṃ dvinnaṃ sekkhāsekkhapuggalānaṃ me puṭṭhoti yojetabbaṃ, mayā puṭṭhoti attho. Iriyanti sekkhāsekkhabhūmiyā āgamanappaṭipadaṃ. Iriyati gacchati sekkhabhūmiṃ asekkhabhūmiñca etāyāti iriyā, taṃ tesaṃ iriyaṃ āgamanappaṭipadaṃ mayā puṭṭho pabrūhi kathehīti attho. Evaṃ bhagavā buddhavisaye pañhaṃ pucchitvā ‘‘imassa nu kho, sāriputta, saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti āha. Thero pañhaṃ oloketvā ‘‘satthā maṃ sekkhāsekkhānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanappaṭipadaṃ pucchatī’’ti pañhe nikkaṅkho hutvā ‘‘āgamanappaṭipadā nāma khandhādivasena bahūhipi mukhehi sakkā kathetuṃ, katarākārena nu kho kathento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmī’’ti ajjhāsaye kaṅkhi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘dhammasenāpati…pe… na sakkotī’’ti. Pucchitapañhaṃ vissajjetuṃ paṭibhāne asati disāvilokanaṃ sattānaṃ sabhāvoti dassento, ‘‘puratthima…pe... nāsakkhī’’ti āha. Tattha pañhuppattiṭṭhānanti pañhuppattikāraṇaṃ.

हा प्रश्न विचारला. तेथे 'संख्यातधम्म' (सङ्खातधम्मा) म्हणजे ज्यांनी चार आर्यसत्ये जाणली आहेत, आणि जे संख्यातधम्म चार मार्गांनी चार आर्यसत्यांचे आकलन केलेले आहेत, असा अर्थ आहे. याद्वारे अशैक्ष (असेख - अर्हत) सांगितले गेले आहेत. 'पुथु' (अनेक) हा शब्द दोन्ही ठिकाणी जोडला पाहिजे – 'जे अनेक संख्यातधम्म आहेत, आणि जे अनेक शैक्ष आहेत'. 'तेसं' (त्यांच्या) म्हणजे त्या दोन्ही शैक्ष आणि अशैक्ष पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या), 'मे पुट्ठो' (माझ्याद्वारे विचारले गेलेले) असे जोडले पाहिजे, म्हणजे 'मी विचारले आहे' असा अर्थ आहे. 'इरियं' (चर्या) म्हणजे शैक्ष आणि अशैक्ष भूमीची आगमनप्रतिपदा (प्राप्तीचा मार्ग). ज्याच्याद्वारे शैक्ष भूमी आणि अशैक्ष भूमीकडे गमन केले जाते, ती 'इरिया' (चर्या) होय; ती त्यांची चर्या म्हणजेच आगमनप्रतिपदा 'माझ्याद्वारे विचारले गेलेले आपण सांगावे' असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी बुद्धविषयासंबंधी प्रश्न विचारून, “हे सारिपुत्त, या संक्षेपाने सांगितलेल्या भाषणाचा विस्ताराने अर्थ कसा समजून घ्यावा?” असे विचारले. स्थविरांनी (थेरांनी) प्रश्नाकडे पाहून, “शास्ते मला शैक्ष आणि अशैक्ष भिक्खूंच्या आगमनप्रतिपदेविषयी विचारत आहेत,” असे समजून प्रश्नाबाबत निःशंक होऊन, “आगमनप्रतिपदा ही स्कंध (खन्ध) इत्यादींच्या द्वारे अनेक मार्गांनी सांगता येणे शक्य आहे, परंतु कोणत्या प्रकारे सांगताना मी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अभिप्रायाचे ग्रहण करू शकेन?” अशा प्रकारे अभिप्रायाबाबत साशंक झाले; त्या संदर्भात हे म्हटले आहे – 'धम्मसेनापती...पे... समर्थ झाले नाहीत.' विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास प्रतिभा (स्फूर्ती) सुचत नसताना दिशांकडे पाहणे हा प्राण्यांचा स्वभाव आहे, हे दर्शवताना 'पूर्व...पे... समर्थ झाले नाहीत' असे म्हटले. तेथे 'पञ्हुप्पत्तिट्ठानं' (प्रश्नोत्पत्तीचे स्थान) म्हणजे प्रश्नाच्या उत्पत्तीचे कारण होय.

Therassa [Pg.144] kilamanabhāvaṃ jānitvāti ‘‘sāriputto pañhe nikkaṅkho, ajjhāsaye me kaṅkhamāno kilamatī’’ti therassa kilamanabhāvaṃ ñatvā. Catumahābhūtikakāyapariggahanti etena khandhamukhena nāmarūpapariggaho vutto. ‘‘Bhūtamidanti, sāriputta, samanupassasī’’ti hi vadantena bhagavatā khandhavasena nāmarūpapariggaho dassito. Evaṃ kirassa bhagavato ahosi ‘‘sāriputto mayā naye adinne kathetuṃ na sakkhissati, dinne pana naye mamajjhāsayaṃ gahetvā khandhavasena kathessatī’’ti. Therassa saha nayadānena so pañho nayasatena nayasahassena upaṭṭhāsi. Tenāha – ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti.

स्थविरांच्या (थेरांच्या) थकव्याची अवस्था जाणून – 'सारिपुत्त प्रश्नाबाबत निःशंक आहेत, परंतु माझ्या अभिप्रायाबद्दल शंका घेत थकले आहेत,' असे स्थविरांच्या थकव्याची अवस्था जाणून. 'चातुर्महाभौतिक कायपरिग्रह' (चतुमहाभूतिककायपरिग्गहं) याद्वारे स्कंधाच्या मुखाने नामरूपाचा परिग्रह सांगितला आहे. “हे सारिपुत्त, हे भूत (अस्तित्वात असलेले) आहे, असे तू पाहतोस का?” असे म्हणणाऱ्या भगवंतांनी स्कंधाच्या द्वारे नामरूपाचा परिग्रह दर्शविला आहे. भगवंतांच्या मनात असे आले की, “मी नय (मार्ग/दिशा) दाखविल्याशिवाय सारिपुत्त सांगू शकणार नाहीत, परंतु नय दाखविल्यावर माझा अभिप्राय समजून घेऊन स्कंधाच्या द्वारे सांगतील.” स्थविरांना नय दाखविल्याबरोबर तो प्रश्न शेकडो आणि हजारो नयांनी (पद्धतींनी) स्पष्ट झाला. म्हणूनच त्यांनी म्हटले – “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले।”

Arūpāvacare paṭisandhi nāma na hotīti bodhisambhārasambharaṇassa anokāsabhāvato vuttaṃ. Tenāha – ‘‘abhabbaṭṭhānattā’’ti, laddhabyākaraṇānaṃ bodhisattānaṃ uppattiyā abhabbadesattāti attho. Rūpāvacare nibbattīti kammavasitāsambhavato arūpāvacare anibbattitvā rūpāvacare nibbatti.

अरूपावचरात प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) होत नाही, कारण तेथे बोधिसंभार (बोधीसाठी आवश्यक गुणांचा संचय) गोळा करण्यास वाव नसतो, म्हणून असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अभव्यस्थानत्वामुळे' (अभब्बट्ठानत्ता), म्हणजे ज्यांना व्याकरणाची (भविष्यवाणीची) प्राप्ती झाली आहे अशा बोधिसत्त्वांच्या उत्पत्तीसाठी ते अभव्य (अयोग्य) स्थान असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. रूपावचरात उत्पत्ती म्हणजे कर्मवशतेच्या शक्यतेमुळे अरूपावचरात उत्पन्न न होता रूपावचरात उत्पन्न होणे होय.

Parosahassantiādinā parosahassajātakaṃ dasseti. Tattha parosahassampīti atirekasahassampi. Samāgatānanti sannipatitānaṃ bhāsitassa atthaṃ jānituṃ asakkontānaṃ bālānaṃ. Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññāti te evaṃ samāgatā apaññā ime bālattā sasā viya vassasatampi vassasahassampi rodeyyuṃ parideveyyuṃ. Rodamānāpi pana atthaṃ vā kāraṇaṃ vā neva jāneyyunti dīpeti. Ekova seyyo puriso sapaññoti evarūpānaṃ bālānaṃ parosahassatopi eko paṇḍitapurisova seyyo varataroti attho. Kīdiso sapaññoti āha – ‘‘yo bhāsitassa vijānāti attha’’nti, ayaṃ jeṭṭhantevāsiko viya yo bhāsitassa atthaṃ jānāti, so tādiso sapañño varataroti attho. Dutiye parosatajātake jhāyeyyunti yāthāvato atthaṃ jānituṃ samāhitā hutvā cinteyyuṃ. Sesamettha vuttanayameva.

'परोसहस्सं' इत्यादींद्वारे परोसहस्स जातक दर्शविले आहे. तेथे 'परोसहस्सम्पि' म्हणजे एक हजारापेक्षाही अधिक. 'समागतानं' म्हणजे एकत्रित आलेल्या, भाषणाचा अर्थ समजण्यास असमर्थ असलेल्या मूर्खांचे (बाळांचे). 'कन्देय्युं ते वस्ससतं अपञ्ञा' म्हणजे अशा प्रकारे एकत्रित आलेले प्रज्ञाहीन मूर्ख लोक सशाप्रमाणे शंभर वर्षे किंवा हजार वर्षेही रडत आणि विलाप करत राहतील. परंतु रडत असतानाही त्यांना अर्थ किंवा कारण मुळीच समजणार नाही, हे स्पष्ट केले आहे. 'एकोव सेय्यो पुरिसो सपञ्ञो' म्हणजे अशा प्रकारच्या हजारो मूर्खांपेक्षा एकच प्रज्ञावान पंडित पुरुष श्रेष्ठ आणि अधिक चांगला आहे, असा अर्थ आहे. प्रज्ञावान कसा असावा? हे सांगताना म्हटले आहे – 'यो भासितस्स विजानाति अत्थं', म्हणजे या ज्येष्ठ शिष्याप्रमाणे जो भाषणाचा अर्थ समजतो, तो तसा प्रज्ञावान श्रेष्ठ आहे, असा अर्थ आहे. दुसऱ्या परोसत जातकात 'झायेय्युं' म्हणजे यथार्थ अर्थ समजण्यासाठी समाहित (एकाग्र) होऊन चिंतन करावे. उर्वरित भाग येथे सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

Tatiyajātake ye saññinoti ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanalābhino avasesacittakasatte dasseti. Tepi duggatāti tassā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā alābhato tepi duggatā dukkhaṃ upagatā saññībhave. ‘‘Saññā rogo saññā gaṇḍo saññā salla’’nti [Pg.145] (ma. ni. 3.24) hi te saññāya ādīnavadassino. Yepi asaññinoti asaññībhave nibbatte acittakasatte dasseti. Tepi imissāyeva samāpattiyā alābhato duggatāyeva. Jhānasukhaṃ anaṅgaṇaṃ niddosaṃ yathāvuttadosābhāvato. Balavacittekaggatāsabhāvenapi taṃ anaṅgaṇaṃ nāma jātaṃ. Nevasaññī nāsaññīti āhāti atīte kira bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane kālaṃ karonto antevāsikehi puṭṭho ‘‘nevasaññī nāsaññī’’ti āha. Purimajātake vuttanayeneva tāpasā jeṭṭhantevāsikassa kathaṃ na gaṇhiṃsu. Bodhisatto ābhassarato āgantvā ākāse ṭhatvā imaṃ gāthamāha. Tena vuttaṃ – ‘‘sesaṃ vuttanayeneva veditabba’’nti.

तिसऱ्या जातकात 'ये सञ्ञिनो' (जे संज्ञी आहेत) याद्वारे नैवसंज्ञानासंज्ञायतन प्राप्त करणाऱ्यांना वगळून उर्वरित चित्तयुक्त प्राण्यांना दर्शविले आहे. 'तेपि दुग्गता' (तेही दुर्गत आहेत) म्हणजे त्या नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्तीच्या अभावामुळे ते संज्ञीभवात दुर्गत म्हणजेच दुःखाला प्राप्त झालेले आहेत. कारण “संज्ञा हा रोग आहे, संज्ञा हा गंड (गळू) आहे, संज्ञा हा शल्य आहे” (मज्झिमनिकाय ३.२४) असे ते संज्ञेचे दोष पाहणारे आहेत. 'येपि असञ्ञिनो' (जे असंज्ञी आहेत) याद्वारे असंज्ञीभवात उत्पन्न झालेल्या अचित्तक (चित्तरहित) प्राण्यांना दर्शविले आहे. तेही याच समापत्तीच्या अभावामुळे दुर्गतच आहेत. ध्यानसुख हे 'अनंगण' (अणङ्गण - निष्पाप/दोषरहित) आणि निर्दोष आहे, कारण त्यात वर सांगितलेले दोष नसतात. प्रबळ चित्तैकाग्रतेच्या स्वभावामुळेही त्याला 'अनंगण' म्हटले गेले आहे. 'नेवसञ्ञी नासञ्ञी' असे म्हटले – भूतकाळात वाराणसीमध्ये ब्रह्मदत्त राज्य करत असताना, बोधिसत्त्वांनी अरण्यात काळ (मृत्यू) पूर्ण करताना शिष्यांनी विचारले असता “नेवसञ्ञी नासञ्ञी” (नैवसंज्ञी नासंज्ञी) असे म्हटले. पूर्वीच्या जातकात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच तापसांनी ज्येष्ठ शिष्याचे बोलणे स्वीकारले नाही. बोधिसत्त्व आभास्वर (आभस्सर) लोकांतून येऊन आकाशात स्थित राहून ही गाथा म्हणाले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'उर्वरित भाग सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.'

Catutthajātake (jā. 1.1.135) candassa viya ābhā etassāti candābhaṃ, odātakasiṇaṃ. Sūriyābhanti sūriyassa viya ābhā etassāti sūriyābhaṃ, pītakasiṇaṃ. Yodha paññāya gādhatīti yo puggalo idha sattaloke idaṃ kasiṇadvayaṃ paññāya gādhati, ārammaṇaṃ katvā anuppavisati, tattha vā patiṭṭhahati. Avitakkena dutiyajjhānena ābhassarūpago hotīti so puggalo tathā katvā paṭiladdhena dutiyena jhānena ābhassarabrahmalokūpago hoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti iminā imaṃ dasseti (jā. aṭṭha. 1.1.135 candābhajātakavaṇṇanā) – atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane kālaṃ karonto antevāsikehi pucchito ‘‘candābhaṃ sūriyābha’’nti vatvā ābhassare nibbatto. Tāpasā jeṭṭhantevāsikassa na saddahiṃsu. Bodhisatto āgantvā ākāse ṭhito imaṃ gāthaṃ abhāsi.

चौथ्या जातकात (जा. १.१.१३५) चंद्रासारखी प्रभा (आभा) आहे ज्याची ते 'चंदाभ' (चंद्राची प्रभा), म्हणजेच ओदात-कसिण (श्वेत-कसिण) होय. 'सूर्याभ' म्हणजे सूर्यासारखी प्रभा आहे ज्याची ते 'सूर्याभ', म्हणजेच पीत-कसिण (पिवळे कसिण) होय. 'यो ध पञ्ञाय गाधति' (जो येथे प्रज्ञेने प्रतिष्ठा मिळवतो) म्हणजे जो पुद्गल (व्यक्ती) या सत्त्वलोकात या दोन्ही कसिणांना प्रज्ञेने जाणतो, त्यांना आलंबन करून त्यात प्रवेश करतो किंवा त्यात प्रतिष्ठित होतो. 'अवितक्केन दुतियज्झानेन आभास्सरूपगो होति' (वितर्करहित द्वितीय ध्यानाने आभास्वर रूपलोकात जातो) म्हणजे तो पुद्गल तसे करून प्राप्त झालेल्या द्वितीय ध्यानाने आभास्वर ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो. उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा, याने हे दर्शविले आहे (जातक अट्ठकथा १.१.१३५ चंदाभजातकवण्णना) – भूतकाळात वाराणसीमध्ये ब्रह्मदत्त राज्य करत असताना, बोधिसत्त्व अरण्यात काळ पूर्ण करत असताना (मृत्यूसमयी) शिष्यांनी विचारले असता, "चंदाभं सुरीयाभं" (चंद्राची प्रभा, सूर्याची प्रभा) असे म्हणून आभास्वर ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. इतर तपस्वींनी ज्येष्ठ शिष्यावर विश्वास ठेवला नाही. तेव्हा बोधिसत्त्वांनी येऊन आकाशात उभे राहून ही गाथा म्हटली.

Pañcamajātake āsīsethevāti āsācchedaṃ akatvā attano kammesu āsaṃ kareyyeva. Na nibbindeyyāti na nibbedaṃ uppādeyya, na ukkaṇṭheyyāti attho. Voti nipātamattaṃ. Yathā icchinti ahañhi saṭṭhihatthā narakā uṭṭhānaṃ icchiṃ, somhi tatheva jāto, tato uṭṭhitoyevāti dīpeti.

पाचव्या जातकात 'आसीसेथेव' (आशाच ठेवावी) म्हणजे आशेचा छेद न करता (निराश न होता) आपल्या कर्मांमध्ये आशा ठेवावीच. 'न निब्बिन्देय्य' (खिन्न होऊ नये) म्हणजे कंटाळा किंवा विरक्ती उत्पन्न करू नये, उद्विग्न होऊ नये असा अर्थ आहे. 'वो' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. 'यथा इच्छि' (जशी इच्छा केली) म्हणजे मी साठ हात खोल खड्ड्यातून (नरकातून) वर येण्याची इच्छा केली होती, आणि मी तसाच झालो, म्हणजेच तिथून बाहेर पडलोच, हे स्पष्ट करते.

Atīte (jā. aṭṭha. 4.13.sarabhamigajātakavaṇṇanā) kira bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sarabhamigayoniyaṃ nibbattitvā araññe paṭivasati. Rājā migavittako ahosi [Pg.146] thāmasampanno. Ekadivasaṃ gantvā amacce āha – ‘‘yassa passena migo palāyati, teneva so dātabbo’’ti. Athekadivasaṃ sarabhamigo uṭṭhāya rañño ṭhitaṭṭhānena palāyi. Atha naṃ amaccā uppaṇḍesuṃ. Rājā cintesi – ‘‘ime maṃ parihāsanti, mama pamāṇaṃ na jānantī’’ti gāḷhaṃ nivāsetvā pattikova khaggaṃ ādāya ‘‘sarabhaṃ gaṇhissāmī’’ti vegena pakkhandi. Atha naṃ disvā tīṇi yojanāni anubandhi. Sarabho araññaṃ pāvisi. Rājāpi pāvisiyeva. Tattha sarabhamigassa gamanamagge saṭṭhihatthamatto mahāpūtipātanarakaāvāṭo atthi, so tiṃsahatthamattaṃ udakena puṇṇo tiṇehi ca paṭicchanno. Sarabho udakagandhaṃ ghāyitvāva āvāṭabhāvaṃ ñatvā thokaṃ osakkitvā gato. Rājā pana ujukameva āgacchanto tasmiṃ pati.

भूतकाळात (जातक अट्ठकथा ४.१३. सरभमिगजातकवण्णना) वाराणसीमध्ये ब्रह्मदत्त राज्य करत असताना, बोधिसत्त्व शरभ नावाच्या हरीण योनीत (शरभमृग योनीत) जन्म घेऊन अरण्यात राहत होते. राजा शिकारप्रेमी आणि अत्यंत बलवान होता. एका दिवशी त्याने जाऊन अमात्यांना (मंत्र्यांना) सांगितले – "ज्याच्या बाजूने हरीण पळून जाईल, त्यानेच त्याला पकडून दिले पाहिजे." नंतर एका दिवशी शरभमृग उठून राजा उभा असलेल्या जागेवरूनच पळून गेला. तेव्हा अमात्यांनी राजाची थट्टा केली. राजाने विचार केला – "हे माझी थट्टा करत आहेत, त्यांना माझ्या सामर्थ्याची जाणीव नाही." असे म्हणून त्याने आपले वस्त्र घट्ट बांधले आणि पायीच तलवार हातात घेऊन "मी शरभाला पकडणारच" असे म्हणून वेगाने धाव घेतली. नंतर त्याला पाहून तो तीन योजने त्याच्या मागे धावला. शरभ घनदाट अरण्यात शिरला. राजाही त्यात शिरला. तिथे शरभमृगाच्या जाण्याच्या मार्गावर साठ हात खोल एक मोठा दुर्गंधीयुक्त खड्डा (नरक-खड्डा) होता, जो तीस हात पाण्याने भरलेला होता आणि गवताने झाकलेला होता. शरभाने पाण्याचा वास घेऊनच खड्ड्याचे अस्तित्व ओळखले आणि तो थोडा बाजूला सरकून निघून गेला. परंतु राजा सरळ येत राहिल्यामुळे त्या खड्ड्यात पडला.

Sarabho tassa padasaddaṃ asuṇanto nivattitvā taṃ apassanto ‘‘narakaāvāṭe patito bhavissatī’’ti ñatvā āgantvā olokento taṃ gambhīre udake appatiṭṭhe kilamantaṃ disvā tena katāparādhaṃ hadaye akatvā sañjātakāruñño ‘‘mā mayi passante varāko nassatu, imamhā taṃ dukkhā mocessāmī’’ti āvāṭatīre ṭhito ‘‘mā bhāyi, mahārāja, ahaṃ taṃ dukkhā mocessāmī’’ti vatvā attano piyaputtaṃ uddharituṃ ussāhaṃ karonto viya tassuddharaṇatthāya silāya yoggaṃ katvā ‘‘vijjhissāmī’’ti āgataṃ rājānaṃ saṭṭhihatthā narakā uddharitvā assāsetvā piṭṭhiṃ āropetvā araññā nīharitvā senāya avidūre otāretvā ovādamassa datvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā senaṅgaparivuto nagaraṃ gantvā ‘‘ito paṭṭhāya sakalaraṭṭhavāsino pañca sīlāni rakkhantū’’ti dhammabheriṃ carāpesi. Mahāsattena pana attano kataguṇaṃ kassaci akathetvā sāyaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkatasayane sayitvā paccūsakāle mahāsattassa guṇaṃ saritvā uṭṭhāya sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisīditvā pītipuṇṇena hadayena udānaṃ udānento ‘‘āsīsetheva puriso’’tiādinā imā cha gāthā abhāsi.

शरभाला राजाच्या पावलांचा आवाज ऐकू न आल्यामुळे तो मागे फिरला. राजा न दिसल्यामुळे "तो खड्ड्यात पडला असावा" हे ओळखून त्याने जवळ येऊन पाहिले. राजाला खोल पाण्यात, पाय टेकता येत नसलेल्या अवस्थेत तडफडताना पाहून, त्याने राजाने केलेल्या अपराधाचा मनात कोणताही विचार न आणता, कारुण्य उत्पन्न झाल्यामुळे विचार केला – "माझ्या डोळ्यादेखत हा बिचारा नष्ट होऊ नये, मी त्याला या दुःखातून मुक्त करीन." खड्ड्याच्या काठावर उभे राहून तो म्हणाला, "महाराज, घाबरू नका, मी आपल्याला या दुःखातून मुक्त करतो." जणू काही आपल्या प्रिय पुत्राला बाहेर काढण्यासाठी प्रयत्न करावा, तसा त्याला बाहेर काढण्यासाठी दगडावर सराव करून (स्वतःचे बळ अजमावून), "मी तुला बाणाने मारीन" अशा उद्देशाने आलेल्या राजाला त्या साठ हात खोल खड्ड्यातून बाहेर काढले, त्याचे सांत्वन केले, त्याला आपल्या पाठीवर बसवून अरण्यातून बाहेर आणले, सैन्याच्या जवळ उतरवले, त्याला उपदेश दिला आणि पंचशीलात प्रतिष्ठित केले. राजा आपल्या सैन्यासह नगरात गेला आणि त्याने "आजपासून सर्व राष्ट्रवासियांनी पंचशीलांचे पालन करावे" अशी धर्मभेरी (दवंडी) पिटवली. महासत्त्वाने (बोधिसत्त्वाने) मात्र आपल्या उपकाराविषयी कोणालाही काही सांगितले नाही. राजाने संध्याकाळी विविध चवींचे उत्तम भोजन ग्रहण केले, सजवलेल्या शय्येवर तो झोपला आणि पहाटेच्या वेळी महासत्त्वाच्या उपकारांचे स्मरण करून उठला. शय्येवरच मांडी घालून बसून, प्रीतीने भरलेल्या अंतःकरणाने उदान (हर्षोद्गार) प्रकट करत "आसीसेथेव पुरिसो" (माणसाने आशाच ठेवावी) इत्यादी सहा गाथा म्हटल्या.

Tattha ahitā hitā cāti dukkhaphassā sukhaphassā ca, maraṇaphassā, jīvitaphassātipi attho. Sattānañhi maraṇaphasso ahito, jīvitaphasso hito. Tesaṃ acintito maraṇaphasso āgacchatīti dasseti[Pg.147]. Acintitampīti mayā ‘‘āvāṭe patissāmī’’ti na cintitaṃ, ‘‘sarabhaṃ māressāmī’’ti cintitaṃ. Idāni pana me cintitaṃ naṭṭhaṃ, acintitameva jātanti udānavasena vadati. Bhogāti yasaparivārā, ete cintāmayā na honti. Tasmā ñāṇavatā vīriyameva kātabbanti vadati. Vīriyavato hi acintitampi hotiyeva.

त्यात 'अहिता हिता च' (अहित आणि हित) म्हणजे दुःखस्पर्श आणि सुखस्पर्श, तसेच मरणस्पर्श आणि जीवितस्पर्श असाही अर्थ आहे. कारण प्राण्यांसाठी मरणस्पर्श अहितकारक असतो आणि जीवितस्पर्श हितकारक असतो. त्यांना न विचारलेला (अकल्पित) मरणस्पर्श येतो, हे दर्शविले आहे. 'अचिन्तितम्पि' (अकल्पित देखील) म्हणजे मी "खड्ड्यात पडेन" असा विचार केला नव्हता, तर "मी शरभाला मारीन" असा विचार केला होता. "परंतु आता मी विचार केलेले नष्ट झाले आणि जे अकल्पित होते तेच घडले," असे तो उदानाच्या (हर्षोद्गाराच्या) रूपाने सांगतो. 'भोगा' म्हणजे यश आणि परिवार, हे केवळ विचाराने (चिंतेने) मिळत नाहीत. म्हणून ज्ञानवंताने वीर्य (प्रयत्न) केलेच पाहिजे, असे तो सांगतो. कारण वीर्यवानाला (प्रयत्न करणाऱ्याला) अकल्पित (न विचारलेले) देखील प्राप्त होतेच.

Tassetaṃ udānaṃ udānentasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. Purohito pātova sukhaseyyapucchanatthaṃ āgantvā dvāre ṭhito tassa udānagītasaddaṃ sutvā cintesi – ‘‘rājā hiyyo migavaṃ agamāsi, tattha sarabhamigaṃ viddho bhavissati, tena maññe udānaṃ udānetī’’ti. Evaṃ brāhmaṇassa rañño paripuṇṇabyañjanaṃ udānaṃ sutvā sumajjite ādāse mukhaṃ olokentassa chāyā viya raññā ca sarabhena ca katakāraṇaṃ pākaṭaṃ ahosi, so nakhaggena dvāraṃ ākoṭesi. Rājā ‘‘ko eso’’ti pucchi. Ahaṃ, deva, purohitoti. Athassa dvāraṃ vivaritvā ‘‘ito ehācariyā’’ti āha. So pavisitvā rājānaṃ jayāpetvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘ahaṃ, mahārāja, tayā araññe katakāraṇaṃ jānāmi, tvaṃ ekaṃ sarabhamigaṃ anubandhanto narake patito, atha naṃ so sarabho silāya yoggaṃ katvā narakato uddhari, so tvaṃ tassa guṇaṃ saritvā udānaṃ udānesī’’ti vatvā ‘‘sarabhaṃ giriduggasmi’’ntiādinā dve gāthā abhāsi.

तो हे उदान प्रकट करत असतानाच अरुणोदय झाला (पहाट झाली). पुरोहित सकाळीच राजाच्या सुखाची विचारपूस करण्यासाठी आला आणि दारापाशी उभा राहून त्याने राजाच्या उदानाचा (हर्षोद्गाराचा) स्वर ऐकला आणि विचार केला – "राजा काल शिकारीला गेला होता, तिथे त्याने शरभमृगाला मारले असावे, म्हणूनच कदाचित तो हे उदान प्रकट करत आहे." अशा प्रकारे, त्या ब्राह्मणाला राजाचे परिपूर्ण शब्दांतील उदान ऐकून, स्वच्छ घासलेल्या आरशात तोंड पाहणाऱ्याला जशी स्वतःची सावली स्पष्ट दिसते, तशी राजा आणि शरभ यांच्यात घडलेली घटना स्पष्ट झाली. त्याने नखाच्या टोकाने दरवाजा ठोठावला. राजाने विचारले, "कोण आहे तिथे?" "महाराज, मी पुरोहित आहे." तेव्हा राजाने दरवाजा उघडून म्हटले, "या, आचार्य, इकडे या." त्याने आत येऊन राजाचा जयजयकार केला आणि एका बाजूला उभे राहून म्हटले, "महाराज, आपण अरण्यात जे केले ते मला ठाऊक आहे. आपण एका शरभमृगाचा पाठलाग करत असताना खड्ड्यात पडलात, त्यानंतर त्या शरभाने दगडावर सराव करून आपल्याला खड्ड्यातून बाहेर काढले. आपण त्याच्या उपकारांचे स्मरण करून हे उदान प्रकट करत आहात." असे म्हणून त्याने "सरभं गिरिदुग्गस्मिं" (डोंगराच्या दरीत शरभ...) इत्यादी दोन गाथा म्हटल्या.

Tattha anusarīti anubandhi. Vikkantanti uddharaṇatthāya kataparakkamaṃ. Anujīvasīti upajīvasi, tassānubhāvena tayā jīvitaṃ laddhanti attho. Samuddharīti uddharaṇaṃ akāsi. Silāya yoggaṃ sarabho karitvāti silāya sopānasadisāya narakato uddharaṇayoggataṃ karitvā. Alīnacittanti saṅkocaṃ appattacittaṃ. Ta migaṃ vadesīti suvaṇṇasarabhamigaṃ idha sirisayane nipanno vaṇṇesi. Taṃ sutvā rājā, ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ na migavaṃ āgato, sabbañca pavattiṃ jānāti, kathaṃ nu kho jānāti, pucchissāmi na’’nti cintetvā – ‘‘kiṃ tvaṃ nu tatthevā’’ti navamagāthamāha. Tattha bhiṃsarūpanti kiṃ nu te ñāṇaṃ balavajātikaṃ, tenetaṃ jānāsīti vadati. Brāhmaṇo ‘‘nāhaṃ sabbaññubuddho, byañjanaṃ amakkhetvā tayā kathitagāthāya pana mayhaṃ attho upaṭṭhātī’’ti dīpento ‘‘na cevaha’’nti dasamagāthamāha[Pg.148]. Tattha subhāsitānanti byañjanaṃ amakkhetvā suṭṭhu bhāsitānaṃ. Atthaṃ tadānentīti yo tesaṃ attho, taṃ ānenti upadhārentīti attho. Tadā purohito dhammasenāpati ahosi. Tenevāha – ‘‘atītepī’’tiādi. Sesaṃ uttānatthameva.

तेथे 'अनुसरी' म्हणजे पाठलाग केला. 'विक्कन्तं' म्हणजे बाहेर काढण्यासाठी केलेला पराक्रम. 'अनुजीवसि' म्हणजे तू आश्रयाने जगतोस, त्याच्या प्रभावाने तुला जीवन मिळाले आहे असा अर्थ आहे. 'समुद्धरि' म्हणजे बाहेर काढले (उद्धार केला). 'सिळाय योग्गं सरभो करित्वा' म्हणजे शिळेला (दगडाला) पायरीसारखे करून खड्ड्यातून बाहेर काढण्यास योग्य बनवून. 'अलीनचित्तं' म्हणजे संकोच न पावलेले चित्त. 'तं मिगं वदेसि' म्हणजे त्या सुवर्ण शरभ मृगाचे येथे शय्येवर निजलेल्या अवस्थेत वर्णन केले. ते ऐकून राजाने, “हा माझ्यासोबत शिकारीला आला नव्हता, तरीही याला सर्व हकीकत माहीत आहे. याला हे कसे काय माहीत आहे? मी याला विचारतो,” असा विचार करून “किं त्वं नु तत्थेव” ही नववी गाथा म्हटली. तेथे 'भिंसरूपं' म्हणजे काय तुझे ज्ञान अत्यंत प्रबळ आहे, ज्यामुळे तुला हे माहीत आहे? असे तो म्हणतो. ब्राह्मणाने “मी काही सम्यक्संबुद्ध नाही, परंतु तू म्हटलेल्या गाथेतील शब्दांचा विपर्यास न करता मला त्याचा अर्थ समजला आहे” हे स्पष्ट करत “न चेवहं” ही दहावी गाथा म्हटली. तेथे 'सुभासितानं' म्हणजे शब्दांचा विपर्यास न करता चांगल्या प्रकारे म्हटलेल्या (सुभाषित). 'अत्थं तदानेन्ति' म्हणजे जो त्यांचा अर्थ आहे, तो आणतात (ग्रहण करतात) असा अर्थ आहे. त्या काळी पुरोहित हे धम्मसेनापती होते. म्हणूनच म्हटले आहे - “अतीतेपि” इत्यादी. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Aññāsikoṇḍaññattheravatthu

अञ्ञासिकोण्डञ्ञ थेर यांची कथा

Aññāsikoṇḍaññattherādayotiādīsu pana yāthāvasarasaguṇavasenāti yathāsabhāvaguṇavasena. Pabbajjāvasena paṭivedhavasena suciraṃ sunipuṇaṃ rattindivaparicchedajānanavasena ca rattaññutā veditabbāti taṃ dassento ‘‘ṭhapetvā hi sammāsambuddha’’ntiādimāha. Pākaṭova hotīti satipaññāvepullappattiko pākaṭo vibhūto hoti. Aññāsikoṇḍaññoti sāvakesu sabbapaṭhamaṃ cattāri ariyasaccāni ñātakoṇḍañño. Sabbesupi etadaggesūti sabbesupi etadaggasuttesu, sabbesu vā etadaggaṭṭhapanesu.

‘अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरादयो’ इत्यादींमध्ये ‘याथावसरसगुणवसेन’ म्हणजे यथास्वभाव गुणांनुसार. प्रव्रज्येच्या कारणाने, प्रतिवेधाच्या (ज्ञानाच्या) कारणाने, दीर्घकाळ आणि अत्यंत निपुणतेने अहोरात्र जाणण्याच्या कारणाने ‘रत्तञ्ञुता’ (दीर्घानुभवी असणे) जाणावी, हे दर्शवण्यासाठी “ठपेत्वा हि सम्मासम्बुद्धं” (सम्यक्संबुद्धांना सोडून) इत्यादी म्हटले आहे. ‘पाकटोव होति’ म्हणजे स्मृती आणि प्रज्ञेच्या विपुलतेला प्राप्त झालेला, प्रकट आणि स्पष्ट होतो. ‘अञ्ञासिकोण्डञ्ञ’ म्हणजे श्रावकांमध्ये सर्वप्रथम चार आर्यसत्ये जाणणारे कोण्डञ्ञ. ‘सब्बेसुपि एतदग्गेसु’ म्हणजे सर्व एतदग्ग सुत्तांमध्ये किंवा सर्व एतदग्ग (सर्वोच्च स्थान) स्थापनेमध्ये.

Dhurapattānīti pattānaṃ pamukhabhūtāni bāhirapattāni. Navutihatthānīti majjhimapurisassa hatthena navutiratanāni. Padumeneva taṃ taṃ padesaṃ uttarati atikkamatīti padumuttaro, bhagavā. Gandhadāmamālādāmādīhīti ādisaddena pattadāmādiṃ saṅgaṇhāti. Tattha gandhadāmehi katamālā gandhadāmaṃ. Lavaṅgatakkolajātipupphādīhi katamālā mālādāmaṃ. Tamālapattādīhi katamālā pattadāmaṃ. Vaṅgapaṭṭeti vaṅgadese uppannaghanasukhumavatthe. Uttamasukhumavatthanti kāsikavatthamāha.

‘धुरपत्तानि’ म्हणजे पानांमधील प्रमुख असलेली बाहेरील पाने. ‘नवुतिहत्थानि’ म्हणजे मध्यम पुरुषाच्या हाताने नव्वद हात. कमळाप्रमाणे त्या त्या प्रदेशाला पार करतात, ओलांडून जातात म्हणून ‘पदुमुत्तर’ भगवान. ‘गन्धदाममालादामादीहि’ येथील ‘आदि’ शब्दाने पानांच्या माळा इत्यादींचा संग्रह होतो. तेथे सुगंधी द्रव्यांच्या माळांनी बनवलेली माळ म्हणजे ‘गन्धदाम’. लवंग, तक्कोल, जाईची फुले इत्यादींनी बनवलेली माळ म्हणजे ‘मालादाम’. तमालपत्रांनी बनवलेली माळ म्हणजे ‘पत्तदाम’. ‘वङ्गपट्टे’ म्हणजे वंग देशात तयार झालेले दाट आणि मऊ वस्त्र. ‘उत्तमसुखुमवत्थं’ म्हणजे काशीचे वस्त्र म्हटले आहे.

Teparivaṭṭadhammacakkappavattanasuttantapariyosāneti ettha ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā saccavasena, ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’’ntiādinā kiccavasena, ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññāta’’ntiādinā katavasena ca tīhi ākārehi parivaṭṭetvā catunnaṃ saccānaṃ desitattā tayo parivaṭṭā etassa atthīti tiparivaṭṭaṃ, tiparivaṭṭameva teparivaṭṭaṃ, teparivaṭṭañca taṃ dhammacakkappavattanañcāti teparivaṭṭadhammacakkappavattanaṃ, tadeva suttantaṃ, tassa pariyosāneti attho.

‘तेपरिवट्टधम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तपरियोसाने’ येथे “इदं दुक्खं अरियसच्चं” (हे दुःख आर्यसत्य आहे) इत्यादी सत्य रूपाने, “दुक्खं अरियसच्चं परिञ्ञेय्यं” (दुःख आर्यसत्य जाणण्यायोग्य आहे) इत्यादी कृत्य रूपाने, आणि “दुक्खं अरियसच्चं परिञ्ञातं” (दुःख आर्यसत्य जाणले गेले आहे) इत्यादी कृत रूपाने अशा तीन प्रकारे फिरवून चार आर्यसत्यांचा उपदेश केल्यामुळे, ज्याचे तीन फेरे (परिवर्तने) आहेत ते ‘तिपरिवट्टं’, तिपरिवट्ट म्हणजेच ‘तेपरिवट्टं’, आणि तेपरिवट्ट असलेले धम्मचक्कप्पवत्तन (धम्मचक्रप्रवर्तन) म्हणजेच ‘तेपरिवट्टधम्मचक्कप्पवत्तन’, तेच सुत्तंत (सूत्र), त्याच्या समाप्तीला असा अर्थ आहे.

Sāligabbhaṃ phāletvā ādāyāti sāligabbhaṃ phāletvā tattha labbhamānaṃ sālikhīrarasaṃ ādāya. Anucchavikanti buddhānaṃ anucchavikaṃ khīrapāyasaṃ pacāpema. Veṇiyo purisabhāvavasena bandhitvā kalāpakaraṇe [Pg.149] kalāpaggaṃ. Khale kalāpānaṃ ṭhapanadivase khalaggaṃ. Madditvā vīhīnaṃ rāsikaraṇadivase khalabhaṇḍaggaṃ. Koṭṭhesu hi dhaññassa pakkhipanadivase koṭṭhaggaṃ.

‘सालिगब्भं फालेत्वा आदाय’ म्हणजे साळीचा गर्भ (तांदळाचा कोवळा दाणा) फोडून त्यातून मिळणारा साळीचा दुधाळ रस घेऊन. ‘अनुच्छविकं’ म्हणजे बुद्धांना योग्य अशी खीर (क्षीरपायस) शिजवून घेतो. पुरुषाच्या भावाने वेण्या बांधून पेंढ्या बनवण्याच्या वेळी ‘कलापग्गं’ (पेंढ्यांचा अग्रभाग). खळ्यात पेंढ्या ठेवण्याच्या दिवशी ‘खलग्गं’. मळणी करून धान्याची रास करण्याच्या दिवशी ‘खलभाण्डग्गं’. कोठारात धान्य भरण्याच्या दिवशी ‘कोट्ठग्गं’.

Dve gatiyoti dve eva nipphattiyo, dve niṭṭhāti attho. Tasmiṃ kumāre sabbaññutaṃ patteti koṇḍaññamāṇavasseva laddhiyaṃ ṭhatvā itarepi cha janā putte anusāsiṃsu. Bodhirukkhamūle pācīnapassaṃ acalaṭṭhānaṃ nāma, yaṃ ‘‘vajirāsana’’ntipi vuccati. Mahataṃ mahatiyo vahatīti ‘‘pācīnamukho’’ti avatvā ‘‘pācīnalokadhātuabhimukho’’ti vuttaṃ. Maṃsacakkhupi lokanāthassa appaṭighātaṃ mahāvisayañcāti. Caturaṅgasamannāgatanti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; mahāni. 196) vuttacaturaṅgasamannāgataṃ.

‘द्वे गतियो’ म्हणजे दोनच निष्पत्ती, दोनच शेवट असा अर्थ आहे. त्या कुमाराने सर्वज्ञता प्राप्त केली असता, केवळ कोण्डञ्ञ नावाच्या माणवाच्या (तरुणाच्या) मतावर ठाम राहून इतर सहा जणांनीही आपल्या पुत्रांना उपदेश केला. बोधिवृक्षाच्या मुळाशी पूर्व बाजूला असलेले अचल स्थान, ज्याला “वजिरासन” असेही म्हटले जाते. महान गोष्टींना महान वाहून नेते म्हणून “प्राचीनमुख” असे न म्हणता “प्राचीनलोकधातुअभिमुख” असे म्हटले आहे. लोकनाथांचे मांसचक्षू देखील अडथळारहित आणि महान विषयाचे ग्रहण करणारे आहेत. ‘चतुरङ्गसमन्नागतं’ म्हणजे “भले माझी त्वचा, शिरा आणि हाडेच शिल्लक राहोत” इत्यादी प्रकारे म्हटलेले चतुरंगसमन्वागत (चार अंगांनी युक्त वीर्य).

Idaṃ pana sabbamevāti ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ desessāmī’’tiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) sabbameva. Parivitakkamattameva tathā atthasiddhiyā abhāvato. Pupphitaphalitaṃ katvāti abhiññāpaṭisambhidāhi sabbapāliphullaṃ, maggaphalehi sabbaso phalabhārabharitañca karonto pupphitaṃ phalitaṃ katvā. Apakkamitukāmo hutvāti dvepi aggasāvake attano nipaccakāraṃ karonte disvā tesaṃ guṇātirekataṃ bahu maññanto buddhānaṃ santikā apakkamitukāmo hutvā. Tatthevāti chaddantadahatīreyeva.

‘इदं पन सब्बमेव’ म्हणजे “मी सर्वप्रथम कोणाला धम्म उपदेश करू?” इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेले सर्व काही. कारण केवळ विचार करण्याने तशी अर्थसिद्धी होत नाही. ‘पुप्फितफलितं कत्वा’ म्हणजे अभिज्ञा आणि प्रतिसंभिदांनी सर्व बाजूंनी फुललेले आणि मार्गफलांनी पूर्णपणे फळांच्या भाराने लदबदलेले करत फुलांनी व फळांनी युक्त केले. ‘अपक्कमितुकामो हुत्वा’ म्हणजे दोन्ही अग्रश्रावकांना स्वतःला आदरपूर्वक नमस्कार करताना पाहून, त्यांच्या गुणांची श्रेष्ठता ओळखून, बुद्धांच्या जवळून निघून जाण्याची इच्छा असणारा होऊन. ‘तत्थेव’ म्हणजे छद्दन्त सरोवराच्या तीरावरच.

Sāriputta-moggallānattheravatthu

सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान थेर यांची कथा

189-190. Dutiyatatiyesu iddhimantānanti ettha manta-saddo atisayatthavisayoti therassa atisayikaiddhitaṃ dassetuṃ – ‘‘iddhiyā sampannāna’’nti vuttaṃ. Saha paṃsūhi kīḷiṃsūti sahapaṃsukīḷitā. Idhalokattabhāvamevāti diṭṭhadhammikaattabhāvameva. Soḷasa paññā paṭivijjhitvā ṭhitoti majjhimanikāye anupadasuttantadesanāya ‘‘mahāpañño, bhikkhave, sāriputto, puthupañño, bhikkhave, sāriputto, hāsapañño, bhikkhave, sāriputto, javanapañño, bhikkhave, sāriputto, tikkhapañño, bhikkhave, sāriputto, nibbedhikapañño, bhikkhave, sāriputto’’ti (ma. ni. 3.93) evamāgatā [Pg.150] mahāpaññādikā cha, tasmiṃyeva sutte āgatā navānupubbavihārasamāpattipaññā, arahattamaggapaññāti imā soḷasavidhā paññā paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito.

१८९-१९०. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या (गाथांमध्ये) 'इद्धिमंतानं' (ऋद्धिमंतांमध्ये) येथे 'मंत' हा शब्द अतिशय अर्थाचा वाचक आहे, म्हणून स्थविरांच्या (थेरांच्या) अतिशय ऋद्धीला दर्शवण्यासाठी "ऋद्धीने संपन्न असलेल्यांचे" (इद्धिया संपन्नानं) असे म्हटले आहे. "धुळीमध्ये एकत्र खेळले" म्हणजे 'सहपंसुकीळिता' (बालपणीचे सवंगडी). "याच लोकातील आत्मभाव (अत्तभाव)" म्हणजे 'दिठ्ठधम्मिक' (याच जन्मातील) आत्मभाव होय. "सोळा प्रकारच्या प्रज्ञेचा भेद करून (साक्षात्कार करून) स्थित असलेले" म्हणजे मज्झिमनिकायातील 'अनुपदसुत्तंत' उपदेशात "भिक्खूहो, सारिपुत्त महाप्रज्ञ (महापञ्ञो) आहेत, भिक्खूहो, सारिपुत्त पृथुप्रज्ञ (पुथुपञ्ञो) आहेत, भिक्खूहो, सारिपुत्त हास्यप्रज्ञ (हासपञ्ञो) आहेत, भिक्खूहो, सारिपुत्त जवनप्रज्ञ (जवनपञ्ञो) आहेत, भिक्खूहो, सारिपुत्त तीक्ष्णप्रज्ञ (तिक्खपञ्ञो) आहेत, भिक्खूहो, सारिपुत्त निर्वेधिकप्रज्ञ (निब्बेधिकपञ्ञो) आहेत" (म. नि. ३.९३) अशा प्रकारे आलेल्या महाप्रज्ञा इत्यादी सहा प्रज्ञा; त्याच सुत्तात आलेल्या नऊ अनुपूर्वविहारसमापत्ती प्रज्ञा (नवानुपुब्बविहारसमापत्तिपञ्ञा) आणि अरहत्तमार्ग प्रज्ञा (अरहत्तमग्गपञ्ञा) - अशा या सोळा प्रकारच्या प्रज्ञांचा भेद करून, साक्षात्कार करून स्थित असलेले.

Pañhasākacchanti pañhassa pucchanavasena vissajjanavasena ca sākacchaṃ karoti. Atthikehi upaññātaṃ magganti etaṃ anubandhanassa kāraṇavacanaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyaṃ. Kasmā? Yasmā idaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ nāma atthikehi upaññātaṃ maggaṃ, ñāto ceva upagato ca maggoti attho. Atha vā atthikehi amhehi maraṇe sati amatenapi bhavitabbanti evaṃ kevalaṃ atthīti upaññātaṃ, anumānañāṇena upagantvā ñātaṃ nibbānaṃ nāma atthi, taṃ magganto pariyesantoti evampettha attho daṭṭhabbo.

'पञ्हसाकच्छं' (प्रश्नोत्तर चर्चा) म्हणजे प्रश्नांच्या विचारण्याने आणि उत्तरांच्या देण्याने चर्चा करणे. "अर्थींनी (इच्छुकांनी) जाणलेला मार्ग" हे मागे जाण्याचे (अनुगमन करण्याचे) कारण सांगणारे वचन आहे. कारण असे म्हटले आहे - "मी या भिक्खूच्या मागे मागे का जाऊ नये?" का? कारण हे मागे मागे जाणे म्हणजेच अर्थींनी (कल्याण इच्छिणाऱ्यांनी) जाणलेला मार्ग आहे, म्हणजेच ज्ञात असलेला आणि प्राप्त केलेला मार्ग आहे, असा अर्थ आहे. किंवा, "मरण असताना आमच्यासारख्या अर्थींसाठी (मुमुक्षूंसाठी) अमृतही असलेच पाहिजे" अशा प्रकारे केवळ 'आहे' म्हणून जाणलेले, अनुमानज्ञानाने जवळ जाऊन जाणलेले 'निब्बान' (निर्वाण) नावाचे काहीतरी आहे, त्याचा शोध घेत, मार्गक्रमण करत, असाही येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Nesaṃ parisāyāti dvinnaṃ aggasāvakānaṃ parivārabhūtaparisāya. Dve aggasāvaketi sāriputtamoggallāne dve mahānubhāve sāvake. Ṭhānantareti aggasāvakattasaññite ṭhānantare ṭhapesi. Kasmā panettha ‘‘aggasāvake’’ti avatvā ‘‘mahāsāvake’’ti vuttaṃ. Yadi aññepi mahātherā abhiññātādiguṇavisesayogena ‘‘mahāsāvakā’’ti vattabbataṃ labhanti, imeyeva pana sāvakesu anaññasādhāraṇabhūtā visesato ‘‘mahāsāvakā’’ti vattabbāti dassanatthaṃ ‘‘dvepi mahāsāvake’’ti vuttaṃ.

“त्यांच्या परिषदेत” म्हणजे दोन अग्रश्रावकांच्या (अग्गसावकांच्या) परिवाररूप परिषदेत. “दोन अग्रश्रावक” म्हणजे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान या दोन महानुभाव श्रावकांना. “स्थानांतरामध्ये (उच्च पदावर)” म्हणजे अग्रश्रावकत्व नावाच्या उच्च पदावर प्रस्थापित केले. येथे “अग्रश्रावक” असे न म्हणता “महाश्रावक” असे का म्हटले आहे? जरी इतरही महाथेर (महास्थवीर) अभिज्ञा इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाने “महाश्रावक” म्हणवून घेण्यास पात्र ठरतात, तरीही श्रावकांमध्ये हे दोघेच असाधारण रूपाने विशेषतः “महाश्रावक” म्हणण्यास योग्य आहेत, हे दर्शवण्यासाठी “दोन्ही महाश्रावक” असे म्हटले आहे.

Mahākassapattheravatthu

महाकस्सप थेर वत्थु (महाकश्यप स्थविरांची कथा)

191. Catutthe yasmā dhutavādadhutadhammadhutaṅgāni dhutamūlakāni, tasmā ‘‘dhuto veditabbo’’ti āraddhaṃ, tattha kilese dhuni dhutavāti dhuto, dhutakileso puggalo, kilesadhunano vā dhammo, kilesadhunano dhammoti ca sapubbabhāgo ariyamaggo daṭṭhabbo. Taṃ dhutasaññitaṃ kilesadhunanadhammaṃ vadati, pare tattha patiṭṭhāpetīti dhutavādo. Catukkañcettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ – ‘‘ettha panā’’tiādi āraddhaṃ. Tayidanti nipāto, tassa so ayanti attho. Dhutabhūtassa dhutabhūtā dhammā dhutadhammā. Appicchatā santuṭṭhitā heṭṭhā vuttā eva[Pg.151]. Kilese sammā likhati tacchatīti sallekho, kilesajegucchī, tassa bhāvo sallekhatā. Dvīhipi kāmehi viviccatīti paviveko, yonisomanasikārabahulo puggalo, tassa bhāvo pavivekatā. Iminā sarīraṭṭhapanamattena atthīti idamaṭṭhi ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā, tassa bhāvo idamaṭṭhitā, imehi vā kusaladhammehi atthi idamaṭṭhi, yena ñāṇena ‘‘pabbajitena nāma paṃsukūlikaṅgādīsu patiṭṭhitena bhavitabba’’nti yathānusiṭṭhaṃ dhutaguṇe samādiyati ceva pariharati ca, taṃ ñāṇaṃ idamaṭṭhitā. Tenāha – ‘‘idamaṭṭhitā ñāṇamevā’’ti. Dhutadhammā nāmāti dhutaṅgasevanāya paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ dhunanavasena pavattiyā dhutoti laddhanāmāya dhutaṅgacetanāya upakārakā dhammāti katvā dhutadhammā nāma. Anupatantīti tadantogadhā tappariyāpannā honti tadubhayasseva pavattivisesabhāvato. Paṭikkhepavatthūsūti dhutaṅgasevanāya paṭikkhipitabbavatthūsu pahātabbavatthūsu.

१९१. चौथ्या (गाथेत) कारण धुतवाद, धुतधम्म आणि धुतंगे हे धुत-मूलक (क्लेश धुवून टाकण्यावर आधारित) आहेत, म्हणून “धुत जाणला पाहिजे” असे सुरू केले आहे. त्यामध्ये, ज्याने क्लेशांना धुवून टाकले आहे तो 'धुत' (धुतवान्) होय, म्हणजेच क्लेश धुवून टाकलेला पुद्गल (व्यक्ती); किंवा क्लेश धुवून टाकणारा धर्म; आणि क्लेश धुवून टाकणारा धर्म म्हणजे पूर्वभागासह असलेला 'अरियामग्ग' (आर्यमार्ग) समजावा. त्या 'धुत' नावाच्या क्लेश-धुवून-टाकणाऱ्या धर्माचा जो उपदेश करतो आणि इतरांना त्यात प्रस्थापित करतो, तो 'धुतवाद' (धुतवादी) होय. येथे चतुष्टय (चार प्रकार) संभवतात, हे दर्शवण्यासाठी “येथे पुन्हा” इत्यादी सुरू केले आहे. 'तयिदं' (तद् इदं) हा निपात आहे, त्याचा अर्थ “तो हा” असा आहे. धुत झालेल्याचे धुत झालेले धर्म म्हणजे 'धुतधम्म' (धुतधर्म) होत. अल्पेच्छता (अप्पिच्छता) आणि संतुष्टता (संतुट्ठिता) खाली सांगितलेलीच आहे. क्लेशांना चांगल्या प्रकारे खरवडणे किंवा तासणे म्हणजे 'सल्लेख' (सल्लेखो) होय, क्लेशांचा तिरस्कार करणे, त्याचा भाव म्हणजे 'सल्लेखता' होय. दोन्ही प्रकारच्या कामांपासून (क्लेशकाम आणि वत्थुकाम) अलिप्त होणे म्हणजे 'पविवेक' (प्रविवेक) होय, योनिशोमनसिकार बहुल असलेला पुद्गल, त्याचा भाव म्हणजे 'पविवेकता' होय. “या शरीर टिकवण्यापुरतेच अस्तित्व आहे” म्हणून 'इदं-अत्थि' (हे आहे), येथे 'थ' काराचा 'ट्ठ' कार करून त्याचा भाव 'इदं-अट्ठिता' (इदमत्थिता) असा होतो. किंवा “या कुशल धर्मांमुळे हे अस्तित्व आहे” म्हणून 'इदं-अत्थि', ज्या ज्ञानाने “प्रव्रजिताने (पब्बजिताने) पांसुकूलिक-अंग इत्यादींमध्ये प्रस्थापित राहिले पाहिजे” अशा अनुशासनाप्रमाणे धुतगुणांचे समादान केले जाते आणि त्यांचे पालन केले जाते, ते ज्ञान म्हणजे 'इदमट्ठिता' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - “इदमट्ठिता म्हणजे ज्ञानच होय.” 'धुतधम्म' म्हणजे धुतंगाच्या सेवनाचे विरोधी असलेल्या पापधर्मांना धुवून टाकण्याच्या प्रवृत्तीमुळे 'धुत' हे नाव मिळालेल्या धुतंग-चेतनेला उपकारक असणारे धर्म, म्हणून त्यांना 'धुतधम्म' म्हणतात. “अनुगमन करतात” म्हणजे त्यात अंतर्भूत किंवा समाविष्ट होतात, कारण त्या दोन्हीच्या प्रवृत्तीचा तो विशेष भाव आहे. “प्रतिक्षेप वस्तूंमध्ये” म्हणजे धुतंग सेवनासाठी नाकारण्याजोग्या (प्रतिक्षेप करण्याजोग्या) किंवा त्याग करण्याजोग्या वस्तूंमध्ये.

Paṃsukūlikaṅgaṃ…pe… nesajjikaṅganti uddesopi peyyālanayena dassito. Yadettha vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.22 ādayo) vitthārato vuttaṃ. Dhutavādaggahaṇeneva therassa dhutabhāvopi gahito hotīti ‘‘dhutavādāna’’nteva vuttaṃ. Ayaṃ mahāti abhinīhārādimahantatāyapi sāsanassa upakāritāyapi ayaṃ thero mahā, guṇamahantatāya pasaṃsāvacanameva vā etaṃ therassa yadidaṃ mahākassapoti yathā ‘‘mahāmoggallāno’’ti.

'पांसुकूलिकंग' (पंसुकूलिकङ्गं) ...पे... 'नेसज्जिकंग' (नेसज्जिकङ्गं) हा उद्देश देखील पेयाळ (संक्षिप्त) पद्धतीने दर्शवला आहे. येथे जे काही सांगण्यासारखे आहे, ते सर्व 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग) मध्ये विस्ताराने सांगितले आहे. 'धुतवाद' या ग्रहणानेच स्थविरांचा (थेरांचा) धुतभाव देखील गृहीत धरला जातो, म्हणून “धुतवादांमध्ये” (धुतवादानं) असेच म्हटले आहे. “हा महान” म्हणजे अभिनिहार (दृढ संकल्प) इत्यादींच्या महानतेमुळे आणि शासनाच्या (धम्माच्या) उपकारकतेमुळे हे स्थवीर (थेर) महान आहेत; किंवा गुणांच्या महानतेमुळे स्थविरांचे हे केवळ प्रशंसावचनच आहे, जे 'महाकस्सप' असे आहे, जसे की 'महामोग्गल्लान'.

Satthu dhammadesanāya vatthuttaye sañjātappasādatāya upāsakabhāve ṭhitattā vuttaṃ – ‘‘uposathaṅgāni adhiṭṭhāyā’’tiādi. Etassa aggabhāvassāti yojetabbaṃ. Saccakāroti saccabhāvāvaho kāro, avisaṃvādanavasena vā tadatthasādhanoti attho. Kolāhalanti kutūhalavipphāro. Satthā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathento sattānaṃ savanayoggaṃ kālaṃ sallakkhento divā sāyanhasamayaṃ katheti, rattiyaṃ sakalayāmaṃ. Tenāha – ‘‘brāhmaṇo brāhmaṇe āha – ‘bhoti kiṃ rattiṃ dhammaṃ suṇissasi divā’’’ti. Vissāsikoti vissāsikabhāvo. ‘‘Tato paṭṭhāya so’’ti vā pāṭho.

शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) धम्मदेशनेमुळे त्रिरत्नांवर (त्रिवस्तूंवर) श्रद्धा उत्पन्न झाल्याने उपासकभावात स्थित असल्यामुळे “उपोसाथ अंगे अधिष्ठान करून” इत्यादी म्हटले आहे. “याच्या अग्रभावासाठी” असे जोडले पाहिजे. 'सच्चकार' (सत्यकार) म्हणजे सत्यभाव आणणारा व्यवहार, किंवा विसंवाद न करता त्या अर्थाचे साधन करणे, असा अर्थ आहे. 'कोलाहल' म्हणजे कुतूहलाचा विस्तार होय. शास्ते (बुद्ध) दर सातव्या वर्षी धम्म सांगताना, प्राण्यांच्या (सत्त्वांच्या) श्रवणास योग्य काळ लक्षात घेऊन दिवसा सायंकाळच्या वेळी आणि रात्री संपूर्ण प्रहर धम्म सांगतात. म्हणूनच म्हटले आहे - “ब्राह्मणाने ब्राह्मणांना विचारले - 'महाशयानो, तुम्ही रात्री धम्म ऐकणार की दिवसा?'” 'विस्सासिको' म्हणजे विश्वासाचा भाव (विश्वासू असणे). “ततो पट्ठाय सो” (तेव्हापासून तो) असाही पाठ आहे.

Dve [Pg.152] asaṅkhyeyyāni pūritapāramissāti idaṃ sā paramparāya sotapatitaṃ atthaṃ gahetvā āha. Adinnavipākassāti avipakkavipākassa. Bhaddake kāleti yutte kāle. Nakkhattanti nakkhattena lakkhitaṃ chaṇaṃ. Tasmiṃ tasmiñhi nakkhatte anubhavitabbachaṇāni nakkhattāni nāma, itarāni pana chaṇāni nāma. Sammāpatitadukkhato vimocanena tato niyyānāvahatāya icchitatthassa labhāpanato ca niyyānikaṃ. Tesanti suvaṇṇapadumānaṃ. Olambakāti suvaṇṇaratanavicittā ratanadāmā. Puññaniyāmenāti puññānubhāvasiddhena niyāmena. Svassa bārāṇasirajjaṃ dātuṃ katokāso. Phussarathanti maṅgalarathaṃ. Setacchattauṇhīsavālabījanikhaggamaṇipādukāni pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍanti vadanti. Idha pana setacchattaṃ visuṃ gahitanti sīhāsanaṃ pañcamaṃ katvā vadanti. Pārupanakaṇṇanti pārupanavatthassa dasantaṃ. Dibbavatthadāyipuññānubhāvacodito ‘‘nanu tātā thūla’’nti āha. Aho tapassīti aho kapaṇo ahaṃ rājāti attho. Buddhānaṃ saddahitvāti buddhānaṃ sāsanaṃ saddahitvā. Caṅkamanasatānīti iti-saddo ādyattho. Tena hi aggisālādīni pabbajitasāruppāni ṭhānāni saṅgaṇhāti.

"दोन असंख्येय (कल्प) पारमिता पूर्ण केल्या आहेत" हे तिने परंपरेने चालत आलेल्या अर्थाला ग्रहण करून म्हटले आहे. "अदिन्नविपाकस्स" म्हणजे ज्याचा विपाक (फळ) अजून मिळालेला नाही (अविपक्वविपाक). "भद्दके काले" म्हणजे योग्य वेळी. "नक्खत्तं" (नक्षत्र) म्हणजे नक्षत्राने चिन्हांकित केलेला उत्सव. कारण त्या त्या नक्षत्रात अनुभवले जाणारे उत्सव हे 'नक्षत्र' नावाचे असतात, तर इतर केवळ 'उत्सव' (छण) नावाचे असतात. सम्यक रीतीने प्राप्त झालेल्या दुःखातून मुक्त केल्यामुळे, त्यातून बाहेर पडण्यास (निर्याण) कारणीभूत ठरल्यामुळे आणि इच्छित अर्थाची प्राप्ती करून देणारे असल्यामुळे ते 'निय्यानिक' (मुक्ती देणारे) आहे. "तेसं" म्हणजे त्या सुवर्णकमळांचे. "ओळम्बका" म्हणजे सोन्याने आणि रत्नांनी सुशोभित केलेल्या रत्नांच्या माळा. "पुञ्ञनियामेन" म्हणजे पुण्याच्या प्रभावाने सिद्ध झालेल्या नियमाने. त्याला वाराणसीचे राज्य देण्यासाठी मिळालेली संधी होती. "फुस्सरथं" म्हणजे मंगल रथ. श्वेतछत्र (पांढरी छत्री), उष्णीष (मुकुट), चामर (वालवीजनी), खड्ग आणि मणिखचित पादुका या पाच प्रकारच्या राजचिन्हांना (राजककुधभंड) म्हणतात. परंतु येथे श्वेतछत्र वेगळे धरून, सिंहासनाला पाचवे मानून सांगतात. "पारुपनकण्णं" म्हणजे पांघरण्याच्या वस्त्राची किनार. दिव्य वस्त्र देण्याच्या पुण्याच्या प्रभावाने प्रेरित होऊन तो म्हणाला, "हे तात! हे जाड नाही का?" "अहो तपस्सी" म्हणजे "अहो, मी राजा किती दीन आहे" असा अर्थ आहे. "बुद्धानां सद्दहित्वा" म्हणजे बुद्धांच्या शासनावर श्रद्धा ठेवून. "चङ्कमनसतानि" यामध्ये 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने आहे. त्यामुळे अग्निशाला इत्यादी प्रव्रजितांना योग्य अशा स्थानांचा यात समावेश होतो.

Sādhukīḷitanti ariyānaṃ parinibbutaṭṭhāne kātabbasakkāraṃ vadati. Nappamajji, nirogā ayyāti pucchitākāradassanaṃ. Parinibbutā devāti devī paṭivacanaṃ adāsi. Paṭiyādetvāti niyyātetvā. Samaṇakapabbajjanti samitapāpehi ariyehi anuṭṭhātabbapabbajjaṃ. So hi rājā paccekabuddhānaṃ vesassa diṭṭhattā ‘‘idameva bhaddaka’’nti tādisaṃyeva liṅgaṃ gaṇhi. Tatthevāti brahmaloke eva. Vīsatime vasse sampatteti āharitvā sambandho. Brahmalokato cavitvā nibbattattā, brahmacariyādhikārassa ca cirakālasambhūtattā ‘‘evarūpaṃ kathaṃ mā kathethā’’ti āha. Vīsati dharaṇāni nikkhanti vadanti, pañcapalaṃ nikkhanti apare. Itthākaroti itthiratanassa uppattiṭṭhānaṃ. Ayyadhītāti amhākaṃ ayyassa dhītā, bhaddakāpilānīti attho. Samānapaṇṇanti sadisapaṇṇaṃ sadisalekhaṃ kumārassa kumārikāya ca yuttaṃ paṇṇalekhaṃ. Te purisā samāgataṭṭhānato magadharaṭṭhe mahātitthagāmaṃ maddaraṭṭhe sāgalanagarañca uddissa apakkamantā aññamaññaṃ vissajjantā nāma hontīti ‘‘ito ca etto ca pesesu’’nti vuttā.

"साधुकीळितं" म्हणजे आर्यांच्या परिनिर्वाण स्थानी करावयाचा आदर-सत्कार होय. "प्रमाद करू नका, आर्या निरोगी आहेत ना?" हे विचारण्याच्या पद्धतीचे दर्शन आहे. "देवी परिनिर्वाण पावली आहे," असे देवीने (दासीने) उत्तर दिले. "पटियादेत्वा" म्हणजे सोपवून (हस्तांतरित करून). "समणकपब्बज्जं" म्हणजे ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे अशा आर्यांनी आचरलेली प्रव्रज्या. कारण त्या राजाने प्रत्येकबुद्धांचा वेष पाहिलेला असल्यामुळे, "हेच कल्याणकारी आहे" असे म्हणून तसाच वेष धारण केला. "तत्थेव" म्हणजे ब्रह्मलोकातच. "विसावे वर्ष प्राप्त झाल्यावर" असा संबंध जोडून घ्यावा. ब्रह्मलोकातून च्युत होऊन जन्म घेतल्यामुळे आणि ब्रह्मचर्याचा अधिकार दीर्घकाळापासून संचित असल्यामुळे, "अशा प्रकारची गोष्ट बोलू नका" असे तो म्हणाला. वीस धरण म्हणजे एक 'निक्ख' असे काही म्हणतात, तर इतर काही जण पाच पल म्हणजे एक 'निक्ख' असे म्हणतात. "इत्थाकरो" म्हणजे स्त्री-रत्नाचे उत्पत्तीस्थान. "अय्यधीता" म्हणजे आमच्या स्वामींची कन्या, म्हणजेच भद्दा कापिलानी असा अर्थ आहे. "समानपण्णं" म्हणजे कुमार आणि कुमारी यांच्यासाठी योग्य असलेले समान पत्र किंवा समान लेख. ते पुरुष एकत्र आलेल्या ठिकाणाहून मगध देशातील महातीर्थ गावाकडे आणि मद्र देशातील सागल नगराकडे जाण्यासाठी निघाले आणि एकमेकांपासून वेगळे झाले, म्हणून "इकडे आणि तिकडे पाठवले" असे म्हटले आहे.

Pupphadāmanti hatthihatthappamāṇaṃ pupphadāmaṃ. Tānīti tāni ubhohi ganthāpitāni dve pupphadāmāni. Teti ubho bhaddā ceva pippalikumāro ca[Pg.153]. Lokāmisenāti kāmassādena. Asaṃsaṭṭhāti na saṃyuttā ghaṭe jalantena viya padīpena ajjhāsaye samujjalantena vimokkhabījena samussāhitacittattā. Yantabaddhānīti sassasampādanatthaṃ tattha tattha dvārakavāṭayojanavasena baddhāni nikkhamanatumbāni. Kammantoti kasikammakaraṇaṭṭhānaṃ. Dāsikagāmāti dāsānaṃ vasanagāmā. Osāretvāti pakkhipitvā. Ākappakuttavasenāti ākāravasena kiriyāvasena. Ananucchavikanti pabbajitabhāvassa ananurūpaṃ. Tassa matthaketi dvedhāpathassa dvidhābhūtaṭṭhāne. Etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatīti nisīdatīti sambandho. Sā pana tattha satthu nisajjā edisīti dassetuṃ – ‘‘nisīdanto panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yā buddhānaṃ aparimitakālasambhūtācinteyyāpariññeyyapuññasambhārūpacayanibbattā rūpappabhāvabuddhaguṇavijjotitā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanasamujjalitā byāmappabhāketumālālaṅkatā sabhāvasiddhitāya akittimā rūpakāyasirī, taṃyeva mahākassapassa adiṭṭhapubbappasādasaṃvaddhanatthaṃ aniggūhitvā nisinno bhagavā ‘‘buddhavesaṃ gahetvā…pe… nisīdī’’ti vutto. Asītihatthappadesaṃ byāpetvā pavattiyā asītihatthāti vuttā. Satasākhoti bahusākho anekasākho. Suvaṇṇavaṇṇova ahosi nirantaraṃ buddharasmīhi samantato samokiṇṇabhāvato.

"पुप्फदामं" म्हणजे हत्तीच्या सोंडेच्या आकाराची फुलांची माळ. "तानि" म्हणजे त्या दोघांनी गुंफलेल्या दोन फुलांच्या माळा. "ते" म्हणजे भद्दा आणि पिप्पलकुमार हे दोघेही. "लोकामिसेन" म्हणजे कामभोगाच्या आस्वादाने. "असंसाट्ठा" म्हणजे संसक्त न झालेले (अलिप्त), जसे घटात जळणाऱ्या दिव्याप्रमाणे अंतःकरणात प्रज्वलित झालेल्या विमोक्ष-बीजाने (मुक्तीच्या बीजाने) ज्यांचे चित्त उत्साहित झाले आहे. "यन्तबद्धानि" म्हणजे शेती पिकवण्यासाठी जागोजागी दारे आणि कवाडे बसवून बांधलेले पाण्याचे प्रवाह (निर्गम मार्ग). "कम्मन्तो" म्हणजे शेतीचे काम करण्याचे ठिकाण. "दासिकगामा" म्हणजे दासांच्या वस्तीची गावे. "ओसारेत्वा" म्हणजे टाकून (विसर्जन करून). "आकप्पकुत्तवसेन" म्हणजे हावभाव आणि क्रियांच्या द्वारे. "अननुच्छविकं" म्हणजे प्रव्रजित अवस्थेला अयोग्य. "तस्स मत्थके" म्हणजे दुभंगलेल्या रस्त्याच्या मध्यभागी. "यांचा संग्रह करणे योग्य आहे" म्हणून "ते बसले" असा संबंध आहे. आणि तेथे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) बसणे कसे होते, हे दर्शवण्यासाठी "बसताना तर..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे बुद्धांची जी अपरिमित काळापासून संचित झालेल्या, अचिंत्य आणि अपरिमेय अशा पुण्यसंभाराच्या उपचयाने निर्माण झालेली, रूपप्रभा आणि बुद्धगुणांनी प्रकाशमान असलेली, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी आणि ऐंशी अनुव्यंजनांनी देदीप्यमान असलेली, व्यामप्रभा आणि केतुमालेने अलंकृत असलेली, स्वभावसिद्ध आणि अकृत्रिम अशी रूपकायाची शोभा होती; महाकस्सपांच्या मनात पूर्वी कधीही न निर्माण झालेली श्रद्धा वाढवण्यासाठी ती शोभा न लपवता भगवान बसले, म्हणून "बुद्धवेष धारण करून... पे... बसले" असे म्हटले आहे. ऐंशी हात प्रमाणाचा प्रदेश व्यापून पसरल्यामुळे त्याला "ऐंशी हात" असे म्हटले आहे. "सतसाखो" म्हणजे अनेक शाखा असलेला. बुद्धांच्या किरणांनी सर्व बाजूंनी सतत व्यापलेले असल्यामुळे तो सुवर्णवर्णाचाच झाला होता.

Tīsu ṭhānesūti dūrato nātidūre āsanneti tīsu ṭhānesu. Tīhi ovādehīti ‘‘tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesū’ti. Evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘yaṃ kiñci dhammaṃ suṇissāmi kusalūpasaṃhitaṃ, sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇissāmī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘sātasahagatā ca me kāyagatāsati na vijahissatī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154) imehi tīhi ovādehi. Ettha hi bhagavā paṭhamaṃ ovādaṃ therassa brāhmaṇajātikattā jātimānappahānatthamabhāsi, dutiyaṃ bāhusaccaṃ nissāya uppajjanakaahaṃkārappahānatthaṃ, tatiyaṃ upadhisampattiṃ nissāya uppajjanakaattasinehappahānatthaṃ[Pg.154]. Mudukā kho tyāyanti mudukā kho te ayaṃ. Kasmā pana bhagavā evamāha? Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya. Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya. Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi, evaṃ panassa ahosi ‘‘imena ciraṃ ṭhassanti, kassapo pana vīsativassasatāyuko, so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ vasitvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālappavattanakaṃ karissatīti attano ṭhāne ṭhapesi. Evaṃ bhikkhū kassapassa sussūsitabbaṃ maññissantī’’ti. Tasmā evamāha.

"Tīsu ṭhānesu" (तीन स्थानांमध्ये) म्हणजे दूर, फार दूर नसलेले आणि जवळ - या तीन स्थानांमध्ये. "Tīhi ovādehi" (तीन उपदेशांनी) म्हणजे "म्हणूनच, हे कस्सप, तू असा अभ्यास केला पाहिजेस की, 'माझ्या मनात थेर (ज्येष्ठ), नव (नवीन) आणि मध्यम भिक्खूंच्या प्रति तीव्र हिरी आणि ओत्तप्प (लज्जा आणि भय) उपस्थित राहील.' अशा प्रकारे, हे कस्सप, तू अभ्यास केला पाहिजेस. म्हणूनच, हे कस्सप, तू असा अभ्यास केला पाहिजेस की, 'मी जो काही कल्याणकारी (कुशल) धर्म ऐकेन, तो सर्व लक्षपूर्वक ऐकेन, मनात साठवून ठेवेन, संपूर्ण चित्ताने ग्रहण करेन आणि एकाग्र चित्त होऊन धर्म ऐकेन.' अशा प्रकारे, हे कस्सप, तू अभ्यास केला पाहिजेस. म्हणूनच, हे कस्सप, तू असा अभ्यास केला पाहिजेस की, 'माझी सुखसहगत कायगतासती (शरीराविषयीची स्मृती) मला कधीही सोडणार नाही.' अशा प्रकारे, हे कस्सप, तू अभ्यास केला पाहिजेस" (सं. नि. २.१५४) या तीन उपदेशांनी. येथे भगवंतांनी पहिला उपदेश थेरांच्या (महाकस्सपांच्या) ब्राह्मण जातीचे असल्यामुळे होणाऱ्या जाती-अभिमानाच्या (जातिमान) प्रहाणासाठी (नाशासाठी) दिला; दुसरा उपदेश बहुश्रुततेवर (बाहुसच्च) आधारित उत्पन्न होणाऱ्या अहंकाराच्या प्रहाणासाठी; आणि तिसरा उपदेश उपधिसंपत्तीवर आधारित उत्पन्न होणाऱ्या आत्मस्नेहाच्या (स्वतःवरील आसक्तीच्या) प्रहाणासाठी दिला. "Mudukā kho tyāyanti" म्हणजे हे तुझे चीवर मऊ आहे. पण भगवंतांनी असे का म्हटले? थेरांसोबत चीवराची अदलाबदल करण्याची इच्छा असल्यामुळे. अदलाबदल करण्याची इच्छा का झाली? थेरांना आपल्या स्थानी स्थापित करण्याची इच्छा असल्यामुळे. काय सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान नव्हते का? ते होते, परंतु भगवंतांच्या मनात असा विचार आला की, "हे दोघे फार काळ राहणार नाहीत, परंतु कस्सप मात्र १२० वर्षे जगणारे आहेत. माझ्या परिनिर्वाणानंतर ते सत्तपण्णि गुहेत राहून धम्म आणि विनयाची संगीती (संग्रह) करतील आणि माझ्या शासनाला पाच हजार वर्षांपर्यंत टिकवून ठेवतील." म्हणून त्यांनी त्यांना आपल्या स्थानी स्थापित केले. "अशा प्रकारे भिक्खू कस्सपांचे ऐकणे (त्यांचा आदर करणे) आवश्यक मानतील." म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले.

Candūpamoti candasadiso hutvā. Kiṃ parimaṇḍalatāya? No, apica kho yathā cando gaganatalaṃ pakkhandamāno na kenaci saddhiṃ santhavaṃ vā sinehaṃ vā ālayaṃ vā karoti, na ca na hoti mahājanassa piyo manāpo, ayampi evaṃ kenaci saddhiṃ santhavādīnaṃ akaraṇena bahujanassa piyo manāpo candūpamo hutvā khattiyakulādīni cattāri kulāni upasaṅkamatīti attho. Apakasseva kāyaṃ apakassa cittanti teneva santhavādīnaṃ akaraṇena kāyañca cittañca apakaḍḍhitvā, apanetvāti attho. Niccaṃ navoti niccanavakova, āgantukasadiso hutvāti attho. Āgantuko hi paṭipāṭiyā sampattagehaṃ pavisitvā sace naṃ gharasāmikā disvā ‘‘amhākampi puttabhātaro vippavāsaṃ gantvā evaṃ vicariṃsū’’ti anukampamānā nisīdāpetvā bhojenti, bhuttamattoyeva ‘‘tumhākaṃ bhājanaṃ gaṇhathā’’ti uṭṭhāya pakkamati, na tehi saddhiṃ santhavaṃ vā karoti, kiccakaraṇīyāni vā saṃvidahati, evamayampi paṭipāṭiyā sampattaṃ gharaṃ pavisitvā yaṃ iriyāpathe pasannā manussā denti, taṃ gahetvā chinnasanthavo tesaṃ kiccakaraṇīye abyāvaṭo hutvā nikkhamatīti dīpeti.

"Candūpamo" (चंद्रासारखा) म्हणजे चंद्रासारखा होऊन. काय गोलाकार असण्यामुळे? नाही, तर ज्याप्रमाणे चंद्र आकाशमंडळात विहार करताना कोणाशीही परिचय (संथव), स्नेह किंवा आसक्ती (आलय) ठेवत नाही, तरीही तो लोकांचा प्रिय आणि मनपसंत असतो; त्याचप्रमाणे हा भिक्खू देखील कोणाशीही परिचय इत्यादी न ठेवता बहुजनांचा प्रिय आणि मनपसंत होऊन क्षत्रिय कुळ इत्यादी चार कुळांमध्ये जातो, असा अर्थ आहे. "आपले शरीर आणि चित्त मागे खेचून" म्हणजे परिचय इत्यादी न ठेवल्यामुळे आपले शरीर आणि चित्त मागे खेचून (दूर ठेवून), असा अर्थ आहे. "नेहमी नवीनच" म्हणजे नेहमी नवीनच, एखाद्या पाहुण्यासारखा (आगंतुक) होऊन, असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे एखादा पाहुणा क्रमाने एखाद्याच्या घरी प्रवेश करतो, आणि जर घरमालक त्याला पाहून "आमचेही मुलगे आणि भाऊ प्रवासाला जाऊन असेच फिरत असतील" अशा अनुकंपेने त्याला बसवून भोजन देतात, तेव्हा तो जेवण झाल्यावर लगेच "तुमचे भांडे घ्या" असे म्हणून उठून निघून जातो; तो त्यांच्याशी परिचय वाढवत नाही किंवा त्यांच्या घरगुती कामात लक्ष घालत नाही. त्याचप्रमाणे हा भिक्खू देखील क्रमाने आलेल्या घरात प्रवेश करून, त्याच्या चर्या (इरियापथ) पाहून प्रसन्न झालेल्या लोकांनी जे काही दिले आहे ते घेऊन, परिचय तोडून, त्यांच्या घरगुती कामात अलिप्त राहून बाहेर पडतो, हे दर्शवले आहे.

Appagabbhoti nappagabbho, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho. Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālajantāgharanahānatitthabhikkhācāramaggesu antaragharapavesane ca kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu [Pg.155] ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā kāmavitakkādīnaṃ vitakkanaṃ. Sabbesampi imesaṃ pāgabbhiyānaṃ abhāvena appagabbho hutvā kulāni upasaṅkamatīti attho. Kassapasaṃyuttena ca candūpamappaṭipadāditherassa dhutavādesu aggabhāvassa bodhitattā vuttaṃ ‘‘etadeva kassapasaṃyuttaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā’’ti.

"Appagabbho" (विनम्र) म्हणजे उद्धट नसलेला; जो आठ प्रकारच्या शारीरिक उद्धटपणापासून (कायपागब्भिय), चार प्रकारच्या वाचिक उद्धटपणापासून (वचीपागब्भिय) आणि अनेक प्रकारच्या मानसिक उद्धटपणापासून (मनोपागब्भिय) विरहित आहे, असा अर्थ आहे. आठ प्रकारचा शारीरिक उद्धटपणा म्हणजे संघ, गण, पुद्गल (व्यक्ती), भोजनशाळा, जंताघर (उष्ण स्नानगृह), न्हाणीचे घाट, भिक्षाटन मार्ग आणि घरात प्रवेश करताना शरीराने अयोग्य वर्तन करणे. चार प्रकारचा वाचिक उद्धटपणा म्हणजे संघ, गण, पुद्गल आणि घरांमध्ये अयोग्य शब्द उच्चारणे. अनेक प्रकारचा मानसिक उद्धटपणा म्हणजे त्या त्या ठिकाणी शरीर आणि वाणीने अयोग्य वर्तन न करताही मनात कामवितर्क इत्यादींचे चिंतन करणे. या सर्व प्रकारच्या उद्धटपणाच्या अभावामुळे तो विनम्र (अप्पगब्भ) होऊन कुळांमध्ये जातो, असा अर्थ आहे. आणि कस्सप संयुत्तामध्ये चंद्रासारख्या प्रतिपदेमुळे थेरांच्या धुतवादांमधील (धुतांगांमधील) श्रेष्ठत्वाचा बोध होत असल्यामुळे "हेच कस्सप संयुत्त उत्पत्तीचे कारण (अट्ठुप्पत्ति) करून" असे म्हटले आहे.

Anuruddhattheravatthu

अनुरुद्ध थेर वत्थु (अनुरुद्ध थेरांची कथा).

192. Pañcame bhojanapapañcamattanti gocaragāme piṇḍāya caraṇāhāraparibhogasaññitaṃ bhojanapapañcamattaṃ. Dīparukkhānanti lohadantakaṭṭhamayānaṃ mahantānaṃ dīparukkhānaṃ. Lohamayesupi hi tesu dīpādhāresu dīparukkhakāti ruḷhiresā daṭṭhabbā. Olambakadīpamaṇḍaladīpasañcaraṇadīpādikā sesadīpā.

१९२. पाचव्या गाथेत "bhojanapapañcamattaṃ" (भोजनप्रपंचमात्र) म्हणजे गोचर ग्रामात (भिक्षेच्या गावात) भिक्षेसाठी फिरणे आणि आहाराचे सेवन करणे याला 'भोजनप्रपंचमात्र' म्हटले आहे. "Dīparukkhānaṃ" (दीपवृक्षांचे) म्हणजे लोखंड, हस्तिदंत किंवा लाकडापासून बनवलेल्या मोठ्या दीपवृक्षांचे (समयांचे). लोखंडाच्या बनवलेल्या दीपधारांना देखील 'दीपवृक्ष' म्हणण्याची ही रूढी आहे असे समजावे. टांगते दिवे (ओळंबक दीप), मंडल दीप (गोलाकार दिवे), फिरते दिवे (संचरण दीप) इत्यादी उर्वरित दिवे आहेत.

Anupariyāyi padakkhiṇakaraṇavasena. Ahaṃ tenāti yena tuyhaṃ attho, ahaṃ tena pavāremi, tasmā taṃ āharāpetvā gaṇhāti attho. Suvaṇṇapātiyaṃyevassa bhattaṃ uppajjīti devatānubhāvena uppajji, na kiñci pacanakiccaṃ atthi. Satta mahāpurisavitakke vitakkesīti ‘‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’’tiādike satta mahāpurisavitakke vitakkesi. Aṭṭhameti ‘‘nippapañcārāmassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo papañcārāmassā’’ti etasmiṃ purisavitakke.

"Anupariyāyi" म्हणजे प्रदक्षिणा घालण्याच्या उद्देशाने. "Ahaṃ tena" (मी त्याच्याद्वारे) म्हणजे ज्याची तुला गरज आहे, मी तुला ते देण्याचे निमंत्रण (पवारणा) देतो, म्हणून ते मागवून घे, असा अर्थ आहे. "Suvaṇṇapātiyaṃyevassa bhattaṃ uppajji" (त्याच्या सोन्याच्या पात्रातच अन्न उत्पन्न झाले) म्हणजे देवतेच्या प्रभावाने उत्पन्न झाले, तिथे स्वयंपाकाचे काहीही काम नव्हते. "Satta mahāpurisavitakke vitakkesi" (सात महापुरुष वितर्कांचे चिंतन केले) म्हणजे "हा धम्म अल्पेच्छूंचा (कमी इच्छा असणाऱ्यांचा) आहे, हा धम्म महाइच्छूंचा (अति हाव असणाऱ्यांचा) नाही" इत्यादी सात महापुरुष वितर्कांचे चिंतन केले. "Aṭṭhameti" (आठव्यामध्ये) म्हणजे "हा धम्म निष्प्रपंचात रमणाऱ्यांचा (निप्पपंचाराम) आहे, हा धम्म प्रपंचात रमणाऱ्यांचा नाही" या (आठव्या) पुरुष वितर्कामध्ये.

Mama saṅkappamaññāyāti ‘‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’’tiādinā (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30) mahāpurisavitakkavasena āraddhamattaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asamatthabhāvena ṭhitaṃ mama saṅkappaṃ jānitvā. Manomayenāti manomayena viya manasā nimmitasadisena, pariṇāmitenāti attho. Iddhiyāti ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti evaṃ pavattāya adhiṭṭhāniddhiyā.

"Mama saṅkappamaññāyā" (माझा संकल्प जाणून) म्हणजे "हा धम्म अल्पेच्छूंचा आहे, हा धम्म महाइच्छूंचा नाही" इत्यादी (दी. नि. ३.३५८; अं. नि. ८.३०) महापुरुष वितर्कांच्या रूपाने सुरू झालेल्या, परंतु अंतिम ध्येयापर्यंत पोहोचण्यास असमर्थ असलेल्या माझ्या संकल्पाला जाणून. "Manomayena" (मनोमय) म्हणजे मनोमयासारखे, मनाने निर्माण केल्यासारखे, म्हणजेच रूपांतरित केलेल्या, असा अर्थ आहे. "Iddhiyā" (ऋद्धीने) म्हणजे "हा देह या चित्तासारखा होवो" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या अधिष्ठान ऋद्धीने (अधिट्ठान इद्धीने).

Yadā me ahu saṅkappoti yasmiṃ kāle mayhaṃ ‘‘kīdiso nu kho aṭṭhamo mahāpurisavitakko’’ti parivitakko ahosi, yadā me ahu saṅkappo, tato mama saṅkappamaññāya iddhiyā upasaṅkami, uttari desayīti yojanā. Uttari desayīti ‘‘nippapañcārāmassāyaṃ dhammo nippapañcaratino[Pg.156], nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’’ti (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30) imaṃ aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūrento upari desayi. Taṃ pana desitaṃ dassento āha – ‘‘nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayī’’ti, papañcā nāma rāgādayo kilesā, tesaṃ vūpasamanatāya tadabhāvato ca lokuttaradhammā nippapañcā nāma. Yathā taṃ pāpuṇāti, tathā dhammaṃ desesi, sāmukkaṃsikaṃ catusaccadesanaṃ adesayīti attho.

"जेव्हा माझा संकल्प झाला" (यदा मे अहु सङ्कप्पो) म्हणजे ज्या वेळी मला "आठवा महापुरुषवितर्क (महापुरुषाचा विचार) कसा असेल बरे?" असा विचार आला, जेव्हा माझा संकल्प झाला, तेव्हा माझा संकल्प जाणून ऋद्धीने (माझ्याकडे) आले आणि पुढे उपदेश केला, असा संबंध आहे. "पुढे उपदेश केला" म्हणजे "हा धम्म प्रपञ्चरहित (निष्प्रपञ्च) आरामात राहणाऱ्या आणि प्रपञ्चरहित रमणाऱ्यासाठी आहे, हा धम्म प्रपञ्चात रमणाऱ्या आणि प्रपञ्चप्रिय असणाऱ्यासाठी नाही" (दी. नि. ३.३५८; अ. नि. ८.३०) या आठव्या महापुरुषवितर्काला पूर्ण करत पुढे उपदेश केला. तो उपदेश दर्शवताना म्हटले आहे - "बुद्ध निष्प्रपञ्चात रमणारे आहेत, त्यांनी निष्प्रपञ्चाचा उपदेश केला." 'प्रपञ्च' म्हणजे राग इत्यादी क्लेश, त्यांच्या शांततेमुळे आणि त्यांच्या अभावामुळे लोकोत्तर धम्माला 'निष्प्रपञ्च' म्हणतात. ज्याप्रमाणे तो (लोकोत्तर धम्म) प्राप्त होतो, त्याप्रमाणे त्यांनी धम्माचा उपदेश केला, म्हणजेच त्यांनी स्वतः शोधलेल्या चार आर्यसत्यांचा उपदेश केला, असा अर्थ आहे.

Tassāhaṃ dhammamaññāyāti tassa satthu desanādhammaṃ jānitvā. Vihāsinti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanto vihariṃ. Sāsane ratoti sikkhattayasaṅgahe sāsane abhirato. Tisso vijjā anuppattāti pubbenivāsañāṇaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti imā tisso vijjā mayā anuppattā sacchikatā. Tato eva kataṃ buddhassa sāsanaṃ, anusiṭṭhi ovādo anuṭṭhitoti attho.

"त्यांचा धम्म जाणून" (तस्साहं धम्ममञ्ञाय) म्हणजे त्या शास्त्यांचा (बुद्धांचा) उपदेशिलेला धम्म जाणून. "विहार केला" (विहासिं) म्हणजे उपदेशानुसार आचरण करत मी राहिलो. "शासनात रममाण" (सासने रतो) म्हणजे त्रिशिक्षांच्या संग्रहरूप शासनात अत्यंत रममाण झालेला. "तीन विद्या प्राप्त केल्या" (तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता) म्हणजे पूर्वनिवासज्ञान (पूर्वजन्मांचे ज्ञान), दिव्यचक्षुज्ञान आणि आसवक्षयज्ञान (आसवांचा क्षय करण्याचे ज्ञान) या तीन विद्या मी प्राप्त केल्या, साक्षात्कृत केल्या. म्हणूनच "बुद्धांचे शासन केले" (कतं बुद्धस्स सासनं), म्हणजेच त्यांच्या अनुशासनाचे व उपदेशाचे पालन केले, असा अर्थ आहे.

Bhaddiyattheravatthu

भद्दियत्थेर वत्थु (स्थवीर भद्दिय यांची कथा)

193. Chaṭṭhe ucca-saddena samānattho uccā-saddoti āha – ‘‘uccākulikānanti ucce kule jātāna’’nti. Kāḷī sā devīti kāḷavaṇṇatāya kāḷī sā devī. Kulānukkamena rajjānuppatti mahākulinassevāti vuttaṃ – ‘‘soyeva cā’’tiādi.

१९३. सहाव्या (गाथेत) 'उच्च' शब्दाशी समान अर्थ असलेला 'उच्चा' शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'उच्चाकुलिकानं म्हणजे उच्च कुळात जन्मलेल्यांचे'. 'ती काळी देवी' (काळी सा देवी) म्हणजे काळ्या रंगाची असल्यामुळे ती काळी देवी. कुळाच्या परंपरेने राज्याची प्राप्ती महाकुलीन व्यक्तीलाच होते, हे दर्शवण्यासाठी 'तोच आणि...' इत्यादी म्हटले आहे.

Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu

लकुण्डकभद्दियत्थेर वत्थु (स्थवीर लकुण्डक भद्दिय यांची कथा)

194. Sattame rittakoti deyyavatthurahito. Guṇe āvajjetvāti bhagavato rūpaguṇe ceva ākappasampadādiguṇe ca attano adhippāyaṃ ñatvā ambapakkassa paṭiggahaṇaṃ paribhuñjananti evamādike yathāupaṭṭhite guṇe āvajjetvā.

१९४. सातव्या (गाथेत) 'रित्तको' म्हणजे दान देण्याच्या वस्तूने रहित (रिकामी). 'गुणांचे चिंतन करून' (गुणे आवज्जेत्वा) म्हणजे भगवंतांचे रूपगुण आणि आचारसंपदा इत्यादी गुणांचे, तसेच स्वतःचा अभिप्राय जाणून पिकलेल्या आंब्याचा स्वीकार करणे व त्याचे सेवन करणे इत्यादी उपस्थित झालेल्या गुणांचे चिंतन करून.

Piṇḍolabhāradvājattheravatthu

पिण्डोलभारद्वाजत्थेर वत्थु (स्थवीर पिण्डोल भारद्वाज यांची कथा)

195. Aṭṭhame abhītanādabhāvena sīhassa viya nādo sīhanādo, so etesaṃ atthīti sīhanādikā, tesaṃ sīhanādikānaṃ. Garahitabbapasaṃsitabbadhamme yāthāvato jānantasseva garahā pasaṃsā [Pg.157] ca yuttarūpāti āha – ‘‘buddhā ca nāmā’’tiādi. Khīṇā jātītiādīhi paccavekkhaṇañāṇassa bhūmiṃ dasseti. Tena hi ñāṇena ariyasāvako paccavekkhanto ‘‘khīṇā jātī’’tiādiṃ pajānāti. Katamā panassa jāti khīṇā, kathañca pajānātīti? Na tāvassa atītā khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotī’’ti jānanto pajānāti.

१९५. आठव्या (गाथेत) निर्भय गर्जना करण्याच्या स्वभावामुळे सिंहासारखी जी गर्जना असते ती 'सिंहनाद' होय, आणि अशी गर्जना जे करतात ते 'सिंहनादी' होत, त्या सिंहनादी लोकांच्या. निंदनीय आणि प्रशंसनीय गोष्टींना यथार्थपणे जाणणाऱ्याचीच निंदा आणि प्रशंसा योग्य ठरते, हे दर्शवण्यासाठी 'बुद्ध नाम...' इत्यादी म्हटले आहे. 'जन्म नष्ट झाला आहे' (खीणा जाती) इत्यादींद्वारे प्रत्यवेक्षण ज्ञानाची (पुनरावलोकन ज्ञानाची) भूमी दर्शविली आहे. कारण त्या ज्ञानाने प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करताना आर्यश्रावक 'जन्म नष्ट झाला आहे' इत्यादी जाणतो. पण त्याचा कोणता जन्म नष्ट झाला आहे आणि तो कसा जाणतो? त्याचा भूतकाळातील जन्म तर आधीच नष्ट झालेला असल्यामुळे तो नष्ट झालेला नाही; भविष्यकाळातील जन्म भविष्यात प्रयत्नाचा अभाव असल्यामुळे नष्ट झालेला नाही; आणि वर्तमानकाळातील जन्म विद्यमान असल्यामुळे नष्ट झालेला नाही. परंतु, मार्गाची भावना न केल्यामुळे एक, चार किंवा पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वांमध्ये (एक-चतु-पञ्चवोकार भवांमध्ये) जो एक, चार किंवा पाच स्कंधांच्या भेदाने युक्त जन्म उत्पन्न झाला असता, तो मार्गाची भावना केल्यामुळे अनुत्पादधर्माला (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला) प्राप्त झाल्याने नष्ट झाला आहे. तो मार्गभावनेने नष्ट झालेल्या क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण करून, 'क्लेशांच्या अभावी विद्यमान असलेले कर्मही भविष्यात पुनर्संधि (पुनर्जन्म) घडवून आणणारे ठरत नाही' असे जाणत (या गोष्टीला) जाणतो.

Vusitanti vuṭṭhaṃ parivuṭṭhaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā maggabrahmacariyaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vuṭṭhavāso. Tasmā ariyasāvako attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā ariyasāvako attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasavidhakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanāya kiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi, ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya, te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti pajānāti.

'आचरण केले' (वुसितं) म्हणजे वास केला, पूर्ण वास केला, आचरण केले, (कार्य) पूर्ण केले असा अर्थ आहे. 'ब्रह्मचर्य' (ब्रह्मचरियं) म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य. कल्याणकारी पृथग्जनासह सात शैक्ष (साधनावस्थेतील साधक) मार्ग-ब्रह्मचर्याचे आचरण करतात, तर क्षीणास्रव (अर्हत) हे ब्रह्मचर्यवास पूर्ण केलेले असतात. म्हणून आर्यश्रावक आपल्या ब्रह्मचर्यवासाचे प्रत्यवेक्षण करताना 'ब्रह्मचर्य आचरले गेले आहे' (वुसितं ब्रह्मचरियं) असे जाणतो. 'कर्तव्य पूर्ण केले' (कतं करणीयं) म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या संदर्भात चार मार्गांद्वारे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान), प्रहाण (त्याग), साक्षात्क्रिया (साक्षात्कार) आणि भावना (अभ्यास) या अभिसमयांच्या द्वारे सोळा प्रकारचे कार्य पूर्ण केले आहे, असा अर्थ आहे. कल्याणकारी पृथग्जन इत्यादी ते कार्य करत असतात, तर क्षीणास्रव हा 'कृतकरणीय' (ज्याने कर्तव्य पूर्ण केले आहे असा) असतो. म्हणून आर्यश्रावक आपल्या कर्तव्याचे प्रत्यवेक्षण करताना 'कर्तव्य पूर्ण केले आहे' (कतं करणीयं) असे जाणतो. 'यानंतर या स्थितीसाठी काही उरले नाही' (नापरं इत्थत्ताय) म्हणजे आता पुन्हा या अस्तित्वासाठी, अशा सोळा प्रकारच्या कार्यासाठी किंवा क्लेशक्षयासाठी मार्गभावनेचे कोणतेही कार्य माझ्यासाठी उरलेले नाही, असे तो जाणतो. अथवा 'इत्थत्ताय' म्हणजे या प्रकारच्या आताच्या वर्तमान स्कंधपरंपरेपासून दुसरी कोणतीही स्कंधपरंपरा माझ्यासाठी नाही; हे पाच स्कंध मुळे छाटलेल्या झाडाप्रमाणे पूर्णपणे जाणलेले होऊन राहिले आहेत, आणि ते अंतिम विज्ञानाच्या निरोधाने, इंधनाशिवाय अग्नी शांत व्हावा त्याप्रमाणे परिनिर्वाण पावतील, असे तो जाणतो.

Mantāṇiputtapuṇṇattheravatthu

मन्ताणिपुत्तपुण्णत्थेर वत्थु (स्थवीर मन्ताणिपुत्त पुण्ण यांची कथा)

196. Navame aṭṭhārasasupi vijjāṭṭhānesu nipphattiṃ gatattā ‘‘sabbasippesu kovido hutvā’’ti vuttaṃ. Abhidayāabbhaññāvahasseva dhammassa tattha upalabbhanato ‘‘mokkhadhammaṃ adisvā’’ti vuttaṃ. Tenāha – ‘‘idaṃ vedattayaṃ nāmā’’tiādi[Pg.158]. Tathā hi anena duggatiparimuccanampi dullabhaṃ, abhiññāparivārānaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ lābhitāya sayaṃ ekadesena upasanto paramukkaṃsagataṃ uttamadamathasamathaṃ anaññasādhāraṇaṃ bhagavantaṃ sambhāvento ‘‘ayaṃ puriso’’tiādimāha. Piṭakāni gahetvā āgacchantīti phalabhājanāni gahetvā assāmikāya āgacchanti. Buddhānanti gāravavasena bahuvacananiddeso kato. Paribhuñjīti devatāhi pakkhittadibbojaṃ vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñji. Patte patiṭṭhāpitasamanantarameva hi devatā tattha dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Sammasitvāti paccavekkhitvā, parivattetvāti ca vadanti. Arahattaṃ pāpuṇiṃsūti mahādevattherassa anumodanakathāya anupubbikathāsakkhikāya suvisodhitacittasantānā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

१९६. नव्या (गाथेत) अठराही विद्यास्थानांमध्ये निपुणता प्राप्त केल्यामुळे 'सर्व शिल्पांमध्ये (कलांमध्ये) कोविद (कुशल) होऊन' असे म्हटले आहे. केवळ अभ्युदय आणि अभिज्ञा मिळवून देणारा धम्मच तिथे उपलब्ध असल्यामुळे 'मोक्षधम्म न पाहून' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे तीन वेद नावाचे...' इत्यादी. कारण याच्याद्वारे दुर्गतीतून सुटका होणेही कठीण आहे. अभिज्ञेच्या परिवारासह आठ समापत्ती प्राप्त केल्यामुळे स्वतः काही अंशी शांत झालेल्या त्यांनी, परम उत्कर्षाला पोहोचलेल्या, उत्तम दमथ व शमथ असणाऱ्या आणि असाधारण अशा भगवंतांचा आदर करत 'हा पुरुष...' इत्यादी म्हटले. 'पेटारे घेऊन येतात' (पिटकानि गहेत्वा आगच्छन्ति) म्हणजे फळांची भांडी घेऊन मालकाशिवाय येतात. 'बुद्धांचे' (बुद्धानं) असा आदरामुळे बहुवचनी निर्देश केला आहे. 'सेवन केले' (परिभुञ्जि) म्हणजे देवतांनी टाकलेले दिव्य ओज असलेले वनातील मूळ आणि फळांचे सेवन केले. पात्रामध्ये (फळे) ठेवल्याबरोबरच देवतांनी त्यात दिव्य ओज टाकले होते. 'चिंतन करून' (सम्मसित्वा) म्हणजे प्रत्यवेक्षण करून, किंवा उलटसुलट विचार करून असे म्हणतात. 'अर्हतपद प्राप्त केले' (अरहत्तं पापुणिंसु) म्हणजे महादेव स्थविरांच्या अनुमोदनाच्या कथेने आणि अनुक्रमिक कथेच्या साक्षात्काराने अत्यंत शुद्ध चित्तपरंपरा झालेले ते अर्हतपदाला प्राप्त झाले.

Dasahi kathāvatthūhīti appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlasampadākathā samādhisampadākathā paññāsampadākathā vimuttisampadākathā vimuttiñāṇadassanasampadākathāti imehi dasahi kathāvatthūhi. Jātibhūmiraṭṭhavāsinoti jātibhūmivantadesavāsino, satthu jātadesavāsinoti attho. Sīsānulokikoti purato gacchantassa sīsaṃ anu anu passanto. Okāsaṃ sallakkhetvāti sākacchāya avasaraṃ sallakkhetvā. Sattavisuddhikkamaṃ pucchīti ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’tiādinā (ma. ni. 1.257) satta visuddhiyo pucchi. Dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi savisesena dasakathāvatthulābhitāya.

दहा कथावस्तूंनी (कथानक-विषयांद्वारे) म्हणजे: अप्पिच्छकथा (अल्पेच्छता-कथा), संतुट्ठिकथा (संतोष-कथा), पविवेककथा (एकांत-कथा), असंसग्गकथा (अलिप्तता-कथा), वीरियारंभकथा (प्रयत्न-कथा), सीलसंपदाकथा (शीलसंपदा-कथा), समाधिसंपदाकथा (समाधिसंपदा-कथा), पञ्ञासंपदाकथा (प्रज्ञासंपदा-कथा), विमुत्तिसंपदाकथा (विमुक्तिसंपदा-कथा), आणि विमुत्तिञाणदस्सनसंपदाकथा (विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपदा-कथा) - या दहा कथावस्तूंनी. 'जातिभूमिरठ्ठवासिनो' म्हणजे जन्मभूमी असलेल्या देशाचे रहिवासी, म्हणजेच शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जन्मदेशाचे रहिवासी, असा अर्थ आहे. 'सीसानुलोकिको' म्हणजे पुढे जाणाऱ्याच्या डोक्याकडे (मागील बाजूने) लक्षपूर्वक पाहणारा. 'ओकासं सल्लक्खेत्वा' म्हणजे संभाषणासाठी (चर्चेसाठी) योग्य संधी ओळखून. 'सत्तविसुद्धिक्कमं पुच्छी' म्हणजे "हे आवुसो, भगवंतांच्या शासनात शीलविशुद्धीसाठी ब्रह्मचर्य पाळले जाते का?" इत्यादी प्रकारे (म. नि. १.२५७) सात विशुद्धींविषयी विचारले. विशेष रूपाने दहा कथावस्तू प्राप्त केल्यामुळे त्यांना धम्मकथिकांमध्ये (धर्मोपदेशकांमध्ये) अग्रस्थानी प्रस्थापित केले.

Mahākaccānattheravatthu

महाकच्चायन थेर यांची कथा

197. Dasame saṃkhittena kathitadhammassāti madhupiṇḍikasuttantadesanāsu viya saṅkhepena desitadhammassa. Taṃ desanaṃ vitthāretvāti taṃ saṅkhepadesanaṃ āyatanādivasena vitthāretvā. Atthaṃ vibhajamānānanti tassā saṅkhepadesanāya atthaṃ vibhajitvā kathentānaṃ. Atthavasena vāti ‘‘ettakā etassa atthā’’ti atthavasena vā desanaṃ pūretuṃ sakkonti. Byañjanavasena vāti ‘‘ettakāni ettha byañjanāni desanāvasena vattabbānī’’ti byañjanavasena vā pūretuṃ sakkonti. Ayaṃ pana mahākaccānatthero ubhayavasenapi sakkoti tassa saṅkhepena uddiṭṭhassa vitthārena satthu ajjhāsayānurūpaṃ [Pg.159] desanato, tasmā tattha aggoti vutto. Vuttanayenevāti ‘‘pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāyā’’tiādinā heṭṭhā vuttanayeneva. Aññehīti aññāsaṃ itthīnaṃ kesehi ativiya dīghā. Na kevalañca dīghā eva, atha kho siniddhanīlamudukañcikā ca. Nikkesīti appakesī yathā ‘‘anudarā kaññā’’ti.

१९७. दहाव्या सुत्तात 'संखित्तेन कथितधम्मस्स' म्हणजे मधुपिंडिक सुत्ताच्या उपदेशाप्रमाणे संक्षेपाने उपदेशिलेल्या धम्माचे. 'तं देसनं वित्थारेत्वा' म्हणजे त्या संक्षेप उपदेशाचा आयतन इत्यादींच्या आधारे विस्तार करून. 'अत्थं विभजमानानं' म्हणजे त्या संक्षेप उपदेशाचा अर्थ विभागून (स्पष्ट करून) सांगणाऱ्यांमध्ये. 'अत्थवसेन वा' म्हणजे "याचे एवढे अर्थ आहेत" अशा अर्थाच्या दृष्टीने उपदेश पूर्ण करण्यास समर्थ आहेत. 'ब्यञ्जनवसेन वा' म्हणजे "येथे उपदेशाच्या दृष्टीने एवढी व्यंजने (शब्द/अक्षरे) सांगायला हवीत" अशा व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) दृष्टीने पूर्ण करण्यास समर्थ आहेत. परंतु हे महाकच्चायन थेर दोन्ही प्रकारे समर्थ आहेत, कारण ते संक्षेपाने सांगितलेल्या विषयाचा विस्तार करून शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) आशयानुसार उपदेश करतात, म्हणून त्यांना त्यामध्ये 'अग्र' (सर्वश्रेष्ठ) म्हटले आहे. 'वृत्तनयेनेव' म्हणजे "सकाळीच उत्तम भोजन करून उपोसथाची अंगे अधिष्ठित करून" इत्यादी प्रकारे खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच. 'अञ्ञेहि' म्हणजे इतर स्त्रियांच्या केसांपेक्षा अत्यंत लांब. आणि ते केवळ लांबच नव्हते, तर स्निग्ध (चमकदार), काळे, मऊ आणि कुरळे होते. 'निक्केसी' म्हणजे कमी केस असलेली, जसे "अनुदरा कन्या" (बारीक कंबर असलेली मुलगी) असे म्हणतात.

Paṇiyanti vikketabbabhaṇḍaṃ. Āvajjetvāti upanissayaṃ kesānaṃ pakatibhāvāpattiñca āvajjetvā. Gāravenāti muṇḍasīsāpi there gāravena ekavacaneneva āgantvā. Nimantetvāti svātanāya nimantetvā. Imissā itthiyāti yathāvuttaseṭṭhidhītaramāha. Diṭṭhadhammikovāti avadhāraṇaṃ aṭṭhānapayuttaṃ, diṭṭhadhammiko yasapaṭilābhova ahosīti attho. Yasapaṭilābhoti ca bhavasampattipaṭilābho. Sattasu hi javanacetanāsu paṭhamā diṭṭhadhammavedanīyaphalā, pacchimā upapajjavedanīyaphalā, majjhe pañca aparāpariyavedanīyaphalā, tasmā paṭhamaṃ ekaṃ cetanaṃ ṭhapetvā sesā yathāsakaṃ paripuṇṇaphaladāyino honti, paṭhamacetanāya pana diṭṭhadhammiko yasapaṭilābhova ahosi.

'पणियं' म्हणजे विकायची वस्तू (विक्रीयोग्य माल). 'आवज्जेत्वा' म्हणजे उपनिषय (आध्यात्मिक पात्रता) आणि केसांची मूळ स्थिती प्राप्त होणे यावर विचार करून. 'गारवेन' म्हणजे मुंडित मस्तक असूनही थेरांच्या प्रति आदराने एकाच वचनाने येऊन. 'निमंतेत्वा' म्हणजे दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित करून. 'इमिस्सा इत्थिया' म्हणजे पूर्वोक्त श्रेष्ठि-कन्येला (सावकाराच्या मुलीला) उद्देशून म्हटले आहे. 'दिट्ठधम्मिको' म्हणजे निश्चय अयोग्य ठिकाणी न लावता, याच जन्मात यशाची प्राप्ती झाली, असा अर्थ आहे. आणि 'यशप्राप्ती' म्हणजे भव-संपत्तीची प्राप्ती. कारण सात जवन-चेतनांपैकी पहिली चेतना 'दृष्टधर्मवेदनीय-फल' (याच जन्मात फळ देणारी) असते, शेवटची 'उपपद्यवेदनीय-फल' (पुढील जन्मात फळ देणारी) असते, आणि मधल्या पाच 'अपरापरियवेदनीय-फल' (त्यानंतरच्या जन्मांमध्ये फळ देणाऱ्या) असतात. म्हणून पहिल्या एका चेतनेला सोडून उर्वरित चेतना आपापल्या परीने परिपूर्ण फळ देणाऱ्या असतात, परंतु पहिल्या चेतनेमुळे याच जन्मात केवळ यशप्राप्तीच झाली.

Paṭhamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पहिली एतदग्गवग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

14. Etadaggavaggo

१४. एतदग्गवग्गो (एतदग्ग वर्ग)

(14) 2. Dutiyaetadaggavaggavaṇṇanā

(१४) २. दुसरी एतदग्गवग्ग-वर्णना

Cūḷapanthakattheravatthu

चूळपंथक थेर यांची कथा

198-200. Dutiyassa paṭhame manena nibbattitanti abhiññāmanena uppāditaṃ. Manena katakāyoti abhiññācittena desantaraṃ pattakāyo. Manena nibbattitakāyoti abhiññāmanasā nimmitakāyo ‘‘aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’tiādīsu (dī. ni. 1.236-237; paṭi. ma. 3.14) viya. Ekasadiseyevāti attasadiseyeva. Ekavidhamevāti attanā katappakārameva. Etapparamo hi yebhuyyena sāvakānaṃ iddhinimmānavidhi. Aggo nāma jāto ekadesena satthu iddhinimmānānuvidhānato.

१९८-२००. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'मनेन निब्बत्तितं' म्हणजे अभिज्ञा-मनाने (उच्च मानसिक शक्तीने) उत्पन्न केलेले. 'मनेन कतकायो' म्हणजे अभिज्ञा-चित्ताने दुसऱ्या देशात (स्थळी) पोहोचलेला काया (शरीर). 'मनेन निब्बत्तितकायो' म्हणजे अभिज्ञा-मनाने निर्माण केलेले शरीर, जसे "दुसऱ्या शरीराची निर्मिती करतो" इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.२३६-२३७; पटि. म. ३.१४) म्हटले आहे. 'एकसदिसयेव' म्हणजे स्वतःसारखाच. 'एकविधमेव' म्हणजे स्वतः निर्माण केलेल्या प्रकारचाच. कारण श्रावकांच्या ऋद्धि-निर्मितीची पद्धत बहुतांश करून एवढीच मर्यादित असते. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) ऋद्धि-निर्मितीच्या पद्धतीचे अंशतः अनुकरण केल्यामुळे ते 'अग्र' (सर्वश्रेष्ठ) ठरले.

Lābhitāyāti [Pg.160] ettha lābhīti īkāro atisayattho. Tena therassa catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ atisayena savisesalābhitaṃ dasseti. Arūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāyāti etthāpi eseva nayo. Na kevalañcetā cetosaññāvivaṭṭakusalatā rūpārūpajjhānalābhitāya eva, atha kho imehipi kāraṇehīti dassetuṃ – ‘‘cūḷapanthako cā’’tiādi vuttaṃ. Cetoti cettha cittasīsena samādhi vutto, tasmā cetaso samādhissa vivaṭṭanaṃ cetovivaṭṭo, ekasmiṃyevārammaṇe samādhicittaṃ vivaṭṭetvā heṭṭhimassa heṭṭhimassa uparūpari hāpanato rūpāvacarajjhānalābhī cetovivaṭṭakusalo nāma. ‘‘Sabbaso rūpasaññāna’’ntiādinā (dha. sa. 265) vuttasaññā atikkamitvā ‘‘ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagata’’nti (dha. sa. 265-268) saññāsīsena vuttajjhānānaṃ vivaṭṭakusalo, tathā itthipurisādisaññā niccasaññādito cittaṃ vivaṭṭetvā kevale rūpārūpadhammamatte asaṅkhate nibbāne ca visesato vaṭṭanato ca suññatānupassanābahulo saññāvivaṭṭakusalo. Samādhikusalatāya cetovivaṭṭakusalatā tabbahulavihāritāya. Tathā vipassanākusalatāya saññāvivaṭṭakusalatā. Ekoti cūḷapanthakattheraṃ vadati. Samādhilakkhaṇeti savitakkasavicārādisamādhisabhāve. Puna ekoti mahāpanthakattheramāha. Vipassanālakkhaṇeti sattaanupassanā aṭṭhārasamahāvipassanādivipassanāsabhāve. Samādhigāḷhoti samādhismiṃ ogāḷhacitto subhāvitabhāvanatā. Aṅgasaṃkhitteti caturaṅgikativaṅgikādivasena jhānaṅgānaṃ saṅkhipane. Ārammaṇasaṃkhitteti kasiṇugghāṭimākāsādinibbattanena kasiṇādiārammaṇānaṃ saṃkhipane. Aṅgavavatthāpaneti vitakkādīnaṃ jhānaṅgānaṃ vavatthāpane. Ārammaṇavavatthāpaneti pathavīkasiṇādijjhānārammaṇānaṃ vavatthāpane.

'लाभिताय' यामध्ये 'लाभी' मधील 'ई' कार अतिशयार्थक (विशेष अर्थ दर्शवणारा) आहे. त्याद्वारे थेरांना चार रूपावचर ध्यानांची अतिशय विशेष प्राप्ती झाली होती, हे दर्शवले आहे. 'अरूपावचरज्झानानं लाभिताय' यामध्येही हाच नियम लागू होतो. केवळ रूपावचर आणि अरूपावचर ध्यानांच्या प्राप्तीमुळेच ही चेतो-संज्ञा-विवट्ट-कुशलता (चित्त आणि संज्ञेच्या परिवर्तनातील कुशलता) प्राप्त झाली नाही, तर या कारणांमुळेही झाली, हे दर्शवण्यासाठी - "चूळपंथको च" इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'चेतो' म्हणजे चित्ताच्या प्राधान्याने 'समाधी' म्हटली आहे, म्हणून चित्ताच्या समाधीचे परिवर्तन म्हणजे 'चेतोविवट्ट' होय. एकाच आलंबनावर समाधी-चित्त परिवर्तित करून खालखालच्या ध्यानातून वरवरच्या ध्यानात प्रगती करत गेल्यामुळे रूपावचर ध्यान प्राप्त करणारा 'चेतोविवट्टकुशल' (चित्त-परिवर्तन-कुशल) म्हटला जातो. "सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे..." इत्यादी प्रकारे (ध. स. २६५) सांगितलेल्या संज्ञांचे अतिक्रमण करून "आकासानंचायतन-संज्ञा-सहगत...पे... नेवसंज्ञानासंज्ञायतन-संज्ञा-सहगत" (ध. स. २६५-२६८) अशा संज्ञेच्या प्राधान्याने सांगितलेल्या ध्यानांच्या परिवर्तनात कुशल असलेला; तसेच स्त्री-पुरुष इत्यादी संज्ञा आणि नित्य-संज्ञा इत्यादींपासून चित्त परावृत्त करून केवळ रूप-अरूप धर्मांमध्ये आणि असंस्कृत निर्वाणामध्ये विशेष रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, शून्यतानुपश्यनेमध्ये मग्न असलेला 'संज्ञाविवट्टकुशल' (संज्ञा-परिवर्तन-कुशल) होय. समाधीमधील कुशलतेमुळे 'चेतोविवट्टकुशलता' ही त्यात वारंवार विहार केल्याने प्राप्त होते. तसेच विपश्यनेमधील कुशलतेमुळे 'संज्ञाविवट्टकुशलता' प्राप्त होते. 'एको' (एक) असे चूळपंथक थेरांना म्हटले आहे. 'समाधिलक्षणे' म्हणजे सवितर्क-सविचार इत्यादी समाधीच्या स्वभावामध्ये. पुन्हा 'एको' (दुसरा) असे महापंथक थेरांना म्हटले आहे. 'विपस्सनालक्षणे' म्हणजे सात अनुपश्यना आणि अठरा महाविपश्यना इत्यादी विपश्यनेच्या स्वभावामध्ये. 'समाधिगाळ्हो' म्हणजे समाधीमध्ये मग्न चित्त असलेला, उत्तम प्रकारे भावना (ध्यान) भाविलेला. 'अंगसंखित्ते' म्हणजे चतुरंगिक, त्र्यंगिक इत्यादी प्रकारे ध्यानांगांचा संक्षेप करण्यामध्ये. 'आरम्मणसंखित्ते' म्हणजे कसिण काढून टाकून आकाशादी उत्पन्न करण्याद्वारे कसिण इत्यादी आलंबनांचा संक्षेप करण्यामध्ये. 'अंगववत्थापने' म्हणजे वितर्क इत्यादी ध्यानांगांचे निर्धारण करण्यामध्ये. 'आरम्मणववत्थापने' म्हणजे पठवीकसिण (पृथ्वी-कसिण) इत्यादी ध्यानालंबनांचे निर्धारण करण्यामध्ये.

Jhānaṅgehīti rūpāvacarajjhānaṅgehi, jhānaṅgāneva jhānaṃ. Puna jhānaṅgehīti arūpāvacarajjhānaṅgehi. Bhātāti jeṭṭhabhātā. Assāti kuṭumbiyassa. Suvaṇṇapūjanti sovaṇṇamayaṃ pupphapūjaṃ katvā. Devapureti tāvatiṃsabhavane sudassanamahānagare. Aggadvārenāti tasmiṃ divase aggaṃ sabbapaṭhamaṃ vivaṭena nagaradvārena nikkhamitvā.

‘झानंगेहि’ (ध्यानंगेहि) म्हणजे रूपावचर ध्यानंगे, ध्यानंगेच ध्यान होय. पुन्हा ‘झानंगेहि’ म्हणजे अरूपावचर ध्यानंगे. ‘भाता’ म्हणजे मोठा भाऊ. ‘अस्स’ म्हणजे कुटुंबियाचा (गृहस्थाचा). ‘सुवण्णपूजं’ म्हणजे सुवर्णमयी पुष्पपूजा करून. ‘देवपुरे’ म्हणजे तावतिंस भवनातील सुदस्सन महानगरात. ‘अग्गद्वारेन’ म्हणजे त्या दिवशी सर्वात आधी उघडलेल्या मुख्य नगरद्वाराने बाहेर पडून.

Kokanadanti [Pg.161] padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ atisugandhañca hoti. ‘‘Kokanadaṃ nāma setapaduma’’ntipi vadanti. Pātoti pageva. Ayañhettha attho – yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāyaṃ phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ aṅgehi niccharaṇakajutiyā aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti.

‘कोकनद’ हे एका विशिष्ट कमळाचे नाव आहे, जसे ‘कोकासक’. ते खरोखर अनेक पाकळ्यांचे, सुंदर रंगाचे आणि अत्यंत सुगंधी असते. ‘कोकनद म्हणजे पांढरे कमळ’ असेही म्हणतात. ‘पातो’ म्हणजे पहाटेच. येथे हा अर्थ आहे – ज्याप्रमाणे कोकनद नावाचे कमळ सकाळी सूर्योदयाच्या वेळी उमललेले, विकसित झालेले, सुगंधाने युक्त आणि शोभून दिसणारे असते, त्याचप्रमाणे शरीराच्या सुगंधाने आणि गुणांच्या सुगंधाने सुवासिक असलेल्या, शरद ऋतूत आकाशात सूर्याप्रमाणे स्वतःच्या तेजाने तळपणाऱ्या, शरीराच्या अवयवांमधून निघणाऱ्या प्रकाशाने युक्त अशा अंगीरस सम्यक्संबुद्धांना पहा.

Cūḷapanthako kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā aññatarassa dandhabhikkhuno uddesagahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi. So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi, na sajjhāyamakāsi. Tena kammenāyaṃ pabbajitvāva dandho jāto, tasmā gahitagahitapadaṃ upariuparipadaṃ gaṇhantassa nassati. Iddhiyā abhisaṅkharitvā suddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ adāsīti tassa pubbahetuṃ disvā tadanurūpe kammaṭṭhāne niyojento suddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ adāsi. So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi. So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddhasāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tena kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto.

चूळपंथक यांनी कश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या काळात प्रव्रज्या घेऊन, प्रज्ञावान बनून, एका मंदबुद्धी भिक्खूच्या पाठाच्या वेळी त्याची थट्टा-मस्करी केली होती. तो भिक्खू त्या थट्टेमुळे लज्जित झाला आणि त्याने ना पाठ घेतला, ना स्वाध्याय केला. त्या कर्मामुळे हा (चूळपंथक) प्रव्रजित झाल्यावर मंदबुद्धी झाला, त्यामुळे त्याने ग्रहण केलेले पद पुढील पद ग्रहण करताना विसरत असे. ऋद्धीने निर्माण करून स्वच्छ वस्त्राचा तुकडा दिला, कारण त्यांचा पूर्वहेतू पाहून त्यांना त्यानुरूप कम्मट्ठानात (कर्मस्थानात) नियोजित करत भगवंतांनी स्वच्छ वस्त्राचा तुकडा दिला. ते पूर्वी राजा असताना नगराची प्रदक्षिणा करत असताना, कपाळावरून घाम येत असताना त्यांनी एका अत्यंत स्वच्छ वस्त्राने कपाळ पुसले, तेव्हा ते वस्त्र मलीन झाले. त्यांनी विचार केला, ‘या शरीराच्या संपर्कामुळे एवढे स्वच्छ वस्त्र आपला मूळ स्वभाव सोडून मलीन झाले, खरोखर संस्कार अनित्य आहेत!’ अशी त्यांनी अनित्यसंज्ञा प्राप्त केली. त्याच कारणामुळे त्यांच्यासाठी ‘रजोहरण’ (धूळ साफ करणारे वस्त्र) हेच निमित्त बनले.

Lomānīti coḷakhaṇḍatantagataaṃsuke vadati. ‘‘Kiliṭṭhadhātukānī’’ti kiliṭṭhasabhāvāni. Evaṃgatikamevāti idaṃ cittampi bhavaṅgavasena pakatiyā paṇḍaraṃ parisuddhaṃ rāgādisampayuttadhammavasena saṃkiliṭṭhaṃ jātanti dasseti. Nakkhattaṃ samānetvāti nakkhattaṃ samannāharitvā, āvajjetvāti attho. Biḷārassatthāyāti biḷārassa gocaratthāya. Jalapathakammikenāti samuddakammikena. Cārinti khāditabbatiṇaṃ. Saccakāranti saccabhāvāvahaṃ kāraṃ, ‘‘attanā gahite bhaṇḍe aññesaṃ na dātabba’’nti vatvā dātabbalañjanti vuttaṃ hoti. Tatiyena paṭihārenāti tatiyena sāsanena. Pattikā hutvāti sāmino hutvā.

‘लोमानि’ म्हणजे वस्त्राच्या तुकड्याचे धागे किंवा तंतू असे म्हणतात. ‘किलिट्ठधातुकानि’ म्हणजे मलीन स्वभावाचे. ‘एवंगतिकमेव’ हे दर्शवते की हे चित्त देखील भवांग रूपाने मूळतः उजळ आणि अत्यंत शुद्ध असते, परंतु राग इत्यादी संप्रयुक्त धर्मांमुळे मलीन होते. ‘नक्खत्तं समानेत्वा’ म्हणजे नक्षत्राचा विचार करून, असा अर्थ आहे. ‘बिळारस्सत्थाय’ म्हणजे मांजराच्या भक्ष्यासाठी. ‘जलपथकम्मिकेन’ म्हणजे समुद्रमार्गे व्यापार करणाऱ्या व्यापाऱ्याद्वारे. ‘चारिं’ म्हणजे खाल्लेले गवत. ‘सच्चकारं’ म्हणजे सत्यता सिद्ध करणारे कारण, ‘स्वतः घेतलेली वस्तू इतरांना देऊ नये’ असे सांगून द्यावयाची लाच (विसार) असे म्हटले आहे. ‘ततियेन पटिहारेन’ म्हणजे तिसऱ्या संदेशाद्वारे. ‘पत्तिका हुत्वा’ म्हणजे मालक बनून.

Appakenapīti thokenapi parittenapi. Medhāvīti paññavā. Pābhatenāti bhaṇḍamūlena. Vicakkhaṇoti vohārakusalo. Samuṭṭhāpeti attānanti mahantaṃ dhanaṃ yasañca uppādetvā tattha attānaṃ saṇṭhapeti patiṭṭhāpeti[Pg.162]. Yathā kiṃ? Aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ, yathā paṇḍito puriso parittakaṃ aggiṃ anukkamena gomayacuṇṇādīni pakkhipitvā mukhavātena dhamento samuṭṭhāpeti vaḍḍheti, mahantaṃ aggikkhandhaṃ karoti, evameva paṇḍito thokampi pābhataṃ labhitvā nānāupāyehi payojetvā dhanañca yasañca vaḍḍheti, vaḍḍhetvā puna tattha attānaṃ patiṭṭhāpeti. Tāya eva vā pana dhanassa mahantatāya attānaṃ samuṭṭhāpeti, abhiññātaṃ pākaṭaṃ karotīti attho.

‘अप्पकेनापि’ म्हणजे थोड्याशा किंवा अल्पशा देखील. ‘मेधावी’ म्हणजे प्रज्ञावान. ‘पाभतेन’ म्हणजे भांडवलाने. ‘विचक्खणो’ म्हणजे व्यवहारकुशल. ‘समुट्ठापेति अत्तानं’ म्हणजे मोठे धन आणि यश प्राप्त करून स्वतःला त्यात प्रस्थापित करतो, स्थिर करतो. कशाप्रमाणे? ‘अणुं अग्गिं व संधमं’ (लहान अग्नी फुंकण्याप्रमाणे), ज्याप्रमाणे एखादा चतुर माणूस लहान अग्नीला हळूहळू शेणाच्या गोवऱ्यांचे चूर्ण इत्यादी टाकून आणि तोंडाने फुंकून प्रज्वलित करतो, वाढवतो आणि त्याचा मोठा अग्निकुंड करतो, त्याचप्रमाणे बुद्धिमान माणूस थोडेसे भांडवल मिळवून विविध उपायांनी त्याचा उपयोग करून धन आणि यश वाढवतो, आणि वाढवून पुन्हा स्वतःला त्यात प्रस्थापित करतो. किंवा त्या धनाच्या मोठेपणामुळे स्वतःला उन्नत करतो, स्वतःला प्रसिद्ध आणि प्रकट करतो, असा अर्थ आहे.

Subhūtittheravatthu

सुभूति थेर यांची कथा

201-202. Tatiye raṇāti hi rāgādayo kilesā vuccantīti ‘‘saraṇā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 100 dukamātikā) rāgādayo kilesā ‘‘raṇā’’ti vuccanti. Raṇanti etehīti raṇā. Yehi abhibhūtā sattā nānappakārena kandanti paridevanti, tasmā te rāgādayo ‘‘raṇā’’ti vuttā. Desitaniyāmato anokkamitvāti desitānokkamanato anupagantvā deseti, satthārā desitaniyāmeneva anodissakaṃ katvā dhammaṃ desetīti vuttaṃ hoti. Evanti evaṃ mettājhānato vuṭṭhāya bhikkhāgahaṇe sati. Bhikkhādāyakānaṃ mahapphalaṃ bhavissatīti idaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttena (a. ni. 1.51 ādayo) dīpetabbaṃ. Accharāsaṅghātamattampi hi kālaṃ mettacittaṃ āsevantassa bhikkhuno dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ, tena ca so amoghaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjatīti ayamattho tattha āgatoyeva. Nimittaṃ gaṇhitvāti ākāraṃ sallakkhetvā.

२०१-२०२. तिसऱ्यामध्ये ‘रणा’ म्हणजे राग इत्यादी क्लेश म्हटले जातात, म्हणून ‘सरणा धम्मा’ इत्यादींमध्ये (धम्मसंगणि १००, दुक मातिका) राग इत्यादी क्लेशांना ‘रणा’ असे म्हटले जाते. ज्यांच्यामुळे कलह होतो, ते ‘रणा’ होत. ज्यांच्याद्वारे पराजित झालेले प्राणी विविध प्रकारे रडतात आणि विलाप करतात, म्हणून त्या राग इत्यादी क्लेशांना ‘रणा’ म्हटले आहे. ‘देसितनियामतो अनोक्कमित्वा’ म्हणजे उपदेशिलेल्या नियमाचे उल्लंघन न करता उपदेश करतो; शास्त्यांनी उपदेशिलेल्या नियमानुसारच कोणाचाही भेद न करता धम्म उपदेशित करतो, असे म्हटले आहे. ‘एवं’ म्हणजे अशा प्रकारे मैत्री ध्यानातून उठून भिक्षा ग्रहण केली असता. ‘भिक्षा देणाऱ्यांना महाफळ मिळेल’ हे चूळअच्छरासंघात सुत्ताद्वारे (अंगुत्तर निकाय १.५१ इत्यादी) स्पष्ट केले पाहिजे. कारण क्षणभर देखील मैत्रीचित्ताची भावना करणाऱ्या भिक्खूला दिलेले दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस (मोठा लाभ) देणारे असते, आणि त्यामुळे तो राष्ट्राचे अन्न सार्थपणे ग्रहण करतो, हा अर्थ तेथे आलेलाच आहे. ‘निमित्तं गण्हित्वा’ म्हणजे लक्षणांचे (आकाराचे) निरीक्षण करून.

Khadiravaniyarevatattheravatthu

खदिरवनिय रेवत थेर यांची कथा

203. Pañcame vanasabhāganti sabhāgaṃ vanaṃ, sabhāganti ca sappāyanti attho. Yañhi pakativiruddhaṃ byādhiviruddhañca na hoti, taṃ ‘‘sabhāga’’nti vuccati. Udakasabhāgantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Kalyāṇakammāyūhanakkhaṇoti kalyāṇakammūpacayassa okāso. Tiṇṇaṃ bhātikānanti upatisso, cundo, upasenoti imesaṃ tiṇṇaṃ jeṭṭhabhātikānaṃ. Tissannañca bhaginīnanti cālā, upacālā, sīsupacālāti imesaṃ tissannaṃ jeṭṭhabhaginīnaṃ. Ettha ca sāriputtatthero sayaṃ pabbajitvā [Pg.163] cālā, upacālā, sīsupacālāti tisso bhaginiyo, cundo upasenoti ime bhātaro pabbājesi, revatakumāro ekova gehe avasissati. Tena vuttaṃ – ‘‘amhākaṃ…pe… pabbājentī’’ti. Mahallakatarāti vuddhatarā. Idañca kumārikāya cirajīvitaṃ abhikaṅkhamānā āhaṃsu. Sā kira tassa ayyikā vīsativassasatikā khaṇḍadantā palitakesā valittacā tilakāhatagattā gopānasivaṅkā ahosi. Vidhāvanikanti vidhāvanakīḷikaṃ. Tissannaṃ sampattīnanti anussavavasena manussadevamokkhasampattiyo sandhāya vadati, manussadevabrahmasampattiyo vā. Sīvalissa puññaṃ vīmaṃsissāmāti ‘‘sīvalinā katapuññassa vipākadānaṭṭhānamida’’nti ñatvā evamāha. Sabhāgaṭṭhānanti samaṃ desaṃ.

२०३. पाचव्या (गाथेत) "वनसभागं" म्हणजे अनुकूल वन; "सभाग" म्हणजे "सप्पाय" (अनुकूल/हितकारक) असा अर्थ आहे. जे निसर्गाच्या विरुद्ध आणि रोगाच्या विरुद्ध नसते, त्याला "सभाग" असे म्हणतात. "उदकसभाग" (अनुकूल पाणी) इत्यादी शब्दांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. "कल्याणकम्मायूहनक्खणो" म्हणजे कल्याणकारी कर्मांच्या संचय करण्याची संधी (वेळ). "तिण्णं भातिकानं" म्हणजे उपतिस्स, चुन्द आणि उपसेन या तीन ज्येष्ठ भावांचे. "तिस्सन्नञ्च भगिनीनं" म्हणजे चाला, उपचाला आणि सीसुपचाला या तीन ज्येष्ठ बहिणींचे. येथे सारिपुत्त थेरांनी स्वतः प्रव्रजित होऊन चाला, उपचाला आणि सीसुपचाला या तीन बहिणींना आणि चुन्द व उपसेन या भावांना प्रव्रजित केले; केवळ रेवत कुमारच घरी उरला होता. म्हणूनच म्हटले आहे - "अम्हाकं...पे... पब्बाजेन्ती" (आमच्या...पे... प्रव्रजित करत आहेत). "महल्लकतरा" म्हणजे अधिक वृद्ध. हे त्या कुमारिकेच्या दीर्घायुष्याची इच्छा करणाऱ्यांनी म्हटले. ती (रेवताची) आजी सुमारे १२० वर्षांची, पडलेल्या दातांची, पिकलेल्या केसांची, सुरकुतलेली त्वचा असलेली, अंगावर तीळ (किंवा डाग) असलेली आणि वाकलेल्या लाकडासारखी (कुबडी) झाली होती. "विधावनिकं" म्हणजे धावण्याचा खेळ. "तिस्सन्नं सम्पत्तीनं" म्हणजे परंपरेनुसार मनुष्य, देव आणि मोक्ष संपत्तीचा संदर्भ देऊन बोलतात, किंवा मनुष्य, देव आणि ब्रह्म संपत्तीचा. "सीवलिस्स पुञ्ञं वीमंसिस्सामा" म्हणजे "हे सीवलीने केलेल्या पुण्याच्या विपाकाचे (फळ देण्याचे) स्थान आहे" असे जाणून त्यांनी असे म्हटले. "सभागट्ठानं" म्हणजे अनुकूल स्थान (समान प्रदेश).

Taṃ bhūmirāmaṇeyyakanti kiñcāpi arahanto gāmante kāyavivekaṃ na labhanti, cittavivekaṃ pana labhanteva. Tesañhi dibbappaṭibhāgānipi ārammaṇāni cittaṃ cāletuṃ na sakkonti, tasmā gāmo vā hotu araññādīnaṃ vā aññataraṃ, ‘yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ’, so bhūmippadeso ramaṇīyo evāti attho.

"तं भूमिरामणेय्यकं" म्हणजे जरी अरहंत गावाच्या सीमेवर कायविवेक (शारीरिक एकांत) प्राप्त करत नसले, तरी चित्तविवेक (मानसिक एकांत) नक्कीच प्राप्त करतात. कारण दिव्य आणि त्यांच्यासारखी आलंबने (विषय) देखील त्यांच्या चित्ताला विचलित करू शकत नाहीत. म्हणून गाव असो वा अरण्य इत्यादींपैकी कोणतेही स्थान असो, "जिथे अरहंत विहार करतात, ती भूमी रमणीय असते", तो भूभाग रमणीयच असतो, असा अर्थ आहे.

Kaṅkhārevatattheravatthu

कङ्खारेवत थेर यांची कथा

204. Chaṭṭhe akappiyo, āvuso, guḷoti ekadivasaṃ thero antarāmagge guḷakaraṇaṃ okkamitvā guḷe piṭṭhampi chārikampi pakkhitte disvāna ‘‘akappiyo guḷo, sāmiso na kappati guḷo vikāle paribhuñjitu’’nti kukkuccāyanto evamāha. Akappiyā muggāti ekadivasaṃ antarāmagge vacce muggaṃ jātaṃ disvā ‘‘akappiyā muggā, pakkāpi muggā jāyantī’’ti kukkuccāyanto evamāha. Sesamettha sabbaṃ uttānameva.

२०४. सहाव्या (कथेत) "अकप्पियो, आवुसो, गुळो" (हे आवुसो, गूळ अकप्पिय/अयोग्य आहे) - एका दिवशी थेरांनी वाटेत गूळ बनवण्याच्या ठिकाणी जाऊन गुळामध्ये पीठ आणि राख टाकलेली पाहून, "हा गूळ अकप्पिय (अयोग्य) आहे, हा सामिष (मिश्रित) गूळ विकाल (अवेळी) उपभोगण्यास योग्य नाही" अशी शंका घेत असे म्हटले. "अकप्पिया मुग्गा" (मूग अकप्पिय/अयोग्य आहेत) - एका दिवशी वाटेत विष्ठेच्या ठिकाणी मूग उगवलेले पाहून, "हे मूग अकप्पिय (अयोग्य) आहेत, शिजवलेले मूग देखील उगवतात" अशी शंका घेत त्यांनी असे म्हटले. येथे उर्वरित सर्व स्पष्टच आहे.

Soṇakoḷivisattheravatthu

सोणकोळिविस थेर यांची कथा

205. Sattame hāpetabbameva ahosi accāraddhavīriyattā. Udakena samupabyūḷheti udakena thalaṃ ussāretvā tattha tattha rāsikate. Haritūpalittāyāti gomayaparibhaṇḍakatāya. Tividhena udakena posentīti khīrodakaṃ gandhodakaṃ kevalodakanti evaṃ tividhena udakena posenti paripālenti. Parissāvetvāti parisodhetvā gahite taṇḍuleti yojetabbaṃ. Devo maññeti devo viya[Pg.164]. Vīṇovādenāti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, soṇa, yadā te vīṇāya tantiyo accāyatā honti, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vāti? No hetaṃ, bhanteti. Evameva kho, soṇa, accāraddhavīriyaṃ uddhaccāya saṃvattati, atisithilavīriyaṃ kosajjāya saṃvattati. Tasmātiha tvaṃ, soṇa, vīriyasamataṃ adhiṭṭhaha, indriyānañca samataṃ paṭivijjhā’’ti (mahāva. 243) evaṃ vīṇaṃ upamaṃ katvā pavattitena vīṇopamovādena. Vīriyasamathayojanatthāyāti vīriyassa samathena yojanatthāya.

२०५. सातव्या (कथेत) "हापेतब्बमेव अहोसि" म्हणजे अत्यंत तीव्र वीर्यामुळे (प्रयत्नामुळे) ते सोडून देण्यासारखेच झाले होते. "उदकेन समुपब्यूळ्हे" म्हणजे पाण्याने जमीन वाहून नेऊन जागोजागी ढीग केलेल्या. "हरितूपलित्ताया" म्हणजे शेणाने सारवलेल्या. "तिविधेन उदकेन पोसेन्ती" म्हणजे दुधाचे पाणी, सुगंधी पाणी आणि साधे पाणी अशा तीन प्रकारच्या पाण्याने पोषण करतात, संगोपन करतात. "परिस्सावेत्वा" म्हणजे गाळून घेतलेल्या तांदळात जोडले पाहिजे. "देवो मञ्ञे" म्हणजे देवाप्रमाणे. "वीणोवादेना" म्हणजे "तुला काय वाटते, सोण, जेव्हा तुझ्या विणेच्या तारा अत्यंत ताणलेल्या असतात, तेव्हा तुझी विणा सुश्राव्य किंवा वाजवण्यास योग्य असते का? नाही, भन्ते. याचप्रमाणे, सोण, अत्यंत तीव्र वीर्य उद्धच्चाला (चंचलतेला) कारणीभूत ठरते आणि अतिशय शिथिल वीर्य आळसाला कारणीभूत ठरते. म्हणून, सोण, तू वीर्याची समता प्रस्थापित कर आणि इंद्रियांची समता प्राप्त कर" (महावग्ग २४३) अशा प्रकारे विणेची उपमा देऊन केलेल्या विणोपम उपदेशाने. "वीरियसमथयोजनत्थाय" म्हणजे वीर्याच्या समतेशी जोडण्यासाठी.

Soṇakuṭikaṇṇattheravatthu

सोणकुटिकण्ण थेर यांची कथा

206. Aṭṭhame kuṭikaṇṇoti vuccatīti ‘‘koṭikaṇṇo’’ti vattabbe ‘‘kuṭikaṇṇo’’ti voharīyati. Kulaghare bhavā kulagharikā. Sā kira avantiraṭṭhe kulaghare mahāvibhavassa seṭṭhissa bhariyā. Dasabalassa dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesīti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ. Suttanipātaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sapariso bhagavantaṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ assosi, na ca kañci visesaṃ adhigañchi. Kasmā? So hi dhammaṃ suṇanto hemavataṃ anussaritvā ‘āgato nu kho me sahāyako, no’ti disādisaṃ oloketvā taṃ apassanto ‘vañcito me sahāyo, yo evaṃ vicittappaṭibhānaṃ bhagavato desanaṃ na suṇātī’ti vikkhittacitto ahosī’’ti vuttaṃ.

२०६. आठव्या (कथेत) "कुटिकण्णोति वुच्चती" म्हणजे "कोटिकाण्ण" असे म्हणायचे असताना "कुटिकण्ण" असा व्यवहार केला जातो. "कुलघरे भवा कुलघरिका" म्हणजे ती अवंती राष्ट्रातील एका कुलीन घराण्यातील महावैभवशाली श्रेष्ठीची पत्नी होती. "दसबलस्स धम्मकथं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठाया चिन्तेसी" (दसबलांचा धम्म उपदेश ऐकून, सोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित होऊन विचार केला) - हे अङ्गुत्तरभाणकांच्या मतानुसार म्हटले आहे. सुत्तनिपात अट्ठकथेत मात्र असे म्हटले आहे - "ती आपल्या परिवारासह भगवंतांकडे गेली आणि तिने धम्मदेशना ऐकली, परंतु तिला कोणताही विशेष लाभ झाला नाही. का? कारण ती धम्म ऐकत असताना हेमवताचे स्मरण करत होती आणि 'माझा मित्र आला आहे की नाही?' असे इकडेतिकडे पाहत होती. त्याला न पाहून, 'माझा मित्र वंचित राहिला, जो भगवंतांची अशी विविध प्रतिभांनी युक्त देशना ऐकत नाही' असे विचार करत तिचे चित्त विचलित झाले होते."

Yasmā paṭisandhijātiabhinikkhamanabodhiparinibbānesveva dvattiṃsa pubbanimittāni hutvāva paṭivigacchanti, na ciraṭṭhitikāni honti, dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) pana tāni savisesāni hutvā cirataraṃ ṭhatvā nirujjhanti, tasmā vuttaṃ – ‘‘tiyojanasahassaṃ himavantaṃ akālapupphitaṃ disvā’’tiādi. Aggabalakāyāti sabbapurato gacchantā balakāyā. Kena pupphitabhāvaṃ jānāsīti kena kāraṇena himavantassa pupphitabhāvaṃ jānāsīti, yena kāraṇena imaṃ akālapupphapāṭihāriyaṃ jātaṃ, taṃ jānāsīti vuttaṃ hoti. Tassa pavattitabhāvanti tassa dhammacakkassa bhagavatā pavattitabhāvaṃ. Sadde nimittaṃ gaṇhīti sadde ākāraṃ sallakkhesi. Tatoti ‘‘ahaṃ ‘etaṃ amatadhammaṃ tampi [Pg.165] jānāpessāmī’ti tava santikaṃ āgatosmī’’ti yaṃ vuttaṃ, tadanantaranti attho.

ज्याअर्थी प्रतिसंधी, जन्म, अभिनिष्क्रमण, बोधी आणि परिनिर्वाण या प्रसंगीच बत्तीस पूर्वलक्षणे प्रकट होऊन नाहीशी होतात, ती दीर्घकाळ टिकणारी नसतात; परंतु धम्मचक्कपवत्तनाच्या (धम्मचक्रप्रवर्तनाच्या) वेळी ती विशेष रूपाने प्रकट होऊन दीर्घकाळ टिकून नंतर निरुद्ध होतात, म्हणूनच म्हटले आहे - "तियोजनसहस्सं हिमवन्तं अकाळपुप्फितं दिस्वा" (तीन हजार योजन विस्तृत हिमालयाला अकाली बहरलेला पाहून) इत्यादी. "अग्गबलकाया" म्हणजे सर्वांच्या पुढे जाणारे सैन्यदल. "केन पुप्फितभावं जानासी" म्हणजे कोणत्या कारणाने हिमालयाला बहर आला आहे हे तू जाणतोस का? ज्या कारणाने हे अकाली फुलांचे प्रातिहार्य (चमत्कार) घडले आहे, ते तू जाणतोस का, असे म्हटले आहे. "तस्स पवत्तितभावं" म्हणजे त्या धम्मचक्राचे भगवंतांनी प्रवर्तन केल्याची बाब. "सद्दे निमित्तं गण्ही" म्हणजे आवाजातील लक्षणांची नोंद घेतली. "ततो" म्हणजे "मी हे अमृतधम्म त्यालाही कळवीन" असे म्हणून तुझ्याकडे आलो आहे, असे जो म्हटले आहे, त्यानंतरचा असा अर्थ आहे.

Sātāgiro hemavatassa buddhuppādaṃ kathetvā taṃ bhagavato santikaṃ ānetukāmo ‘‘ajja pannaraso’’tiādigāthamāha. Tattha (su. ni. aṭṭha. 1.153) ajjāti ayaṃ rattindivo pakkhagaṇanato pannaraso, upavasitabbato uposatho. Tīsu vā uposathesu ajja pannaraso uposatho, na cātuddasiuposatho, na sāmaggīuposatho. Divi bhavāni dibbāni, dibbāni ettha atthīti dibbāni. Kāni tāni? Rūpāni. Tañhi rattiṃ devānaṃ dasasahassilokadhātuto sannipatitānaṃ sarīravatthābharaṇavimānappabhāhi abbhādiupakkilesavirahitāya candappabhāya ca sakalajambudīpo alaṅkato ahosīti ativiya alaṅkato ca parivisuddhidevassa bhagavato sarīrappabhāya. Tenāha – ‘‘dibbā ratti upaṭṭhitā’’ti.

सातागिरने हेमवताला बुद्ध-उत्पत्तीविषयी सांगून, त्याला भगवंतांच्या सन्निध आणण्याची इच्छा धरून 'अज्ज पन्नरसो' (आज पंधरावा दिवस आहे) इत्यादी गाथा म्हटली. तेथे (सुत्तनिपात अट्ठकथा १.१५३ मध्ये) 'अज्ज' (आज) म्हणजे हा अहोरात्र पंधरवड्याच्या गणनेनुसार पंधरावा दिवस आहे, आणि उपवास करावयाचा असल्याने तो 'उपोसथ' आहे. किंवा तीन उपोसथांपैकी आज पंधरावा उपोसथ आहे, चौदावा उपोसथ नाही आणि सामग्गी-उपोसथही नाही. स्वर्गात उत्पन्न होणारे ते 'दिब्ब' (दिव्य), किंवा ज्यात दिव्य गोष्टी आहेत ते 'दिब्ब'. त्या कोणत्या गोष्टी आहेत? रूपे. कारण त्या रात्री दहा हजार लोकधातूंतून एकत्र आलेल्या देवांच्या शरीराच्या, वस्त्रांच्या, आभूषणांच्या आणि विमानांच्या प्रभांमुळे, तसेच ढग इत्यादी उपक्किलेसांपासून (मळांपासून) मुक्त असलेल्या चंद्राच्या प्रकाशामुळे संपूर्ण जम्बुद्वीप अलंकृत झाला होता, आणि अतिशय विशुद्ध देव असलेल्या भगवंतांच्या शरीर-प्रभेने तो अत्यंत अलंकृत झाला होता. म्हणूनच म्हटले आहे – 'दिब्बा रत्ति उपट्ठिता' (दिव्य रात्र उपस्थित झाली आहे).

Evaṃ rattiguṇavaṇṇanāpadesenapi sahāyassa cittaṃ pasādaṃ janento buddhuppādaṃ kathetvā āha – ‘‘anomanāmaṃ satthāraṃ, handa passāma gotama’’nti. Tattha anomehi alāmakehi sabbākāraparipūrehi guṇehi nāmaṃ assāti anomanāmo. Tathā hissa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddhoti anomehi guṇehi nāmaṃ. ‘‘Bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā’’tiādinā (mahāni. 84) nayena bhagavāti anomehi guṇehi nāmaṃ. Esa nayo ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu. Diṭṭhadhammikādiatthehi devamanusse anusāsati ‘‘imaṃ pajahatha, imaṃ samādāya vattathā’’ti satthā. Taṃ anomanāmaṃ satthāraṃ. Handāti vacasāyatthe nipāto. Passāmāti tena attānaṃ saha saṅgahetvā paccuppannabahuvacanaṃ. Gotamanti gotamagottaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘satthā, na satthā’’ti mā vimatiṃ akāsi, ekantabyavasito hutvāva ehi passāma gotamanti.

अशा प्रकारे रात्रीच्या गुणांच्या वर्णनाच्या निमित्ताने देखील मित्राच्या मनात श्रद्धा (प्रसाद) निर्माण करत, बुद्ध-उत्पत्तीविषयी सांगून तो म्हणाला – 'अनोमनामं सत्थारं, हन्द पस्साम गोतमं' (चला, आपण त्या उत्तम नावाच्या शास्त्या गोतमांना पाहू या). तेथे 'अनोम' म्हणजे श्रेष्ठ, अमूल्य, सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशा गुणांमुळे ज्यांचे नाव प्रसिद्ध आहे, ते 'अनोमनामो' (उत्तम नावाचे). कारण, 'सत्याचे आकलन करणारे म्हणून ते बुद्ध आहेत, प्रजेला बोध देणारे म्हणून ते बुद्ध आहेत' इत्यादी (महानिद्देस १९२; चूळनिद्देस पारायणत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटिसम्भिदामग्ग १.१६२) पद्धतीने 'बुद्ध' हे त्यांचे नाव श्रेष्ठ गुणांमुळेच आहे. 'ज्यांनी रागाचा नाश केला आहे ते भगवंत, ज्यांनी द्वेषाचा नाश केला आहे ते भगवंत' इत्यादी (महानिद्देस ८४) पद्धतीने 'भगवा' (भगवंत) हे त्यांचे नाव श्रेष्ठ गुणांमुळेच आहे. हाच नियम 'अरहं, सम्मासम्बुद्धो, विज्जाचरणसम्पन्नो' इत्यादींमध्येही लागू होतो. ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी हितांच्या बाबतीत देव आणि मनुष्यांना 'याचा त्याग करा, हे ग्रहण करून आचरण करा' असा उपदेश करतात, म्हणून ते 'सत्था' (शास्ता) होत. त्या उत्तम नावाच्या शास्त्याला. 'हन्द' हा संमती दर्शवणारा निपात आहे. 'पस्साम' (पाहू या) हे स्वतःलाही त्यात समाविष्ट करून घेतलेले वर्तमानकाळातील बहुवचन आहे. 'गोतमं' म्हणजे गोतम गोत्राचे. याचा अर्थ असा आहे – 'ते शास्ते आहेत की नाहीत' अशी शंका घेऊ नकोस, पूर्ण निश्चय करूनच 'ये, आपण गोतमांना पाहू या' (असे म्हटले आहे).

Evaṃ vutte hemavato ‘‘ayaṃ sātāgiro ‘anomanāmaṃ satthāra’nti bhaṇanto tassa sabbaññutaṃ pakāseti, sabbaññuno ca dullabhā loke, sabbaññupaṭiññehi pūraṇādisadiseheva loko upadduto. So pana yadi sabbaññū, addhā tādilakkhaṇaṃ patto bhavissati, tena evaṃ gahessāmī’’ti [Pg.166] cintetvā tādilakkhaṇaṃ pucchanto āha – ‘‘kacci mano’’tiādi. Tattha kaccīti pucchā. Manoti cittaṃ. Supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito acalo asampavedhī. Sabbesu bhūtesu sabbabhūtesu. Tādinoti tādilakkhaṇaṃ pattasseva sato. Pucchā eva vā ayaṃ ‘‘so tava satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti. Iṭṭhe aniṭṭhecāti evarūpe ārammaṇe. Saṅkappāti vitakkā. Vasīkatāti vasaṃ gamitā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ taṃ satthāraṃ vadasi, tassa te satthuno kacci tādilakkhaṇaṃ sampattassa sato sabbabhūtesu mano supaṇihito, udāhu yāva paccayaṃ na labhati, tāva supaṇihito viya khāyati. So vā te satthā kacci sabbabhūtesu sattesu tādī, udāhu no, ye ca iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa kacci vasīkatā, udāhu kadāci tesampi vasena vattatīti.

असे म्हटले असता हेमवताने विचार केला – 'हा सातागिर 'उत्तम नावाचे शास्ते' असे म्हणून त्यांची सर्वज्ञता प्रकट करत आहे, आणि जगात सर्वज्ञ व्यक्ती दुर्मिळ असतात; स्वतःला सर्वज्ञ म्हणवून घेणाऱ्या पूरण (कस्सप) इत्यादींसारख्या लोकांमुळे जग त्रस्त झाले आहे. पण जर ते खरोखरच सर्वज्ञ असतील, तर नक्कीच त्यांनी 'तादि-लक्षण' (समता रूपी लक्षण) प्राप्त केले असेल, म्हणून मी अशा प्रकारे त्यांची परीक्षा घेईन,' असा विचार करून तादि-लक्षणाविषयी विचारताना तो म्हणाला – 'कच्चि मनो' (काय त्यांचे मन...) इत्यादी. तेथे 'कच्चि' म्हणजे प्रश्न विचारणे. 'मनो' म्हणजे चित्त. 'सुपणिहितो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेले, अचल आणि अकंपित. 'सब्बभूतेसु' म्हणजे सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत. 'तादिनो' म्हणजे तादि-लक्षण प्राप्त केलेल्याचेच. किंवा हा असा प्रश्न आहे की, 'ते तुझे शास्ते सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत 'तादि' (समभावी) आहेत की नाहीत?' 'इठ्ठे अनिट्ठे च' म्हणजे अनुकूल आणि प्रतिकूल अशा प्रकारच्या आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये). 'सङ्कप्पा' म्हणजे वितर्क (विचार). 'वसीकता' म्हणजे वशात केलेले (नियंत्रित केलेले). याचा अर्थ असा आहे – ज्या शास्त्यांविषयी तू सांगत आहेस, त्या तादि-लक्षण प्राप्त केलेल्या तुझ्या शास्त्यांचे मन सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत चांगल्या प्रकारे स्थापित (स्थिर) आहे काय? की जोपर्यंत अनुकूल-प्रतिकूल कारण मिळत नाही, तोपर्यंतच ते स्थापित असल्यासारखे वाटते? किंवा ते तुझे शास्ते सर्व प्राणीमात्रांच्या बाबतीत 'तादि' (समभावी) आहेत की नाहीत? आणि अनुकूल किंवा प्रतिकूल आलंबनांमुळे राग आणि द्वेषाच्या प्रभावाने जे विचार उत्पन्न होऊ शकतात, ते त्यांच्या वशात आहेत काय, की कधीकधी ते त्यांच्याही प्रभावाखाली वागतात?

Tīṇi vassānīti soṇassa pabbajitadivasato paṭṭhāya tīṇi vassāni. Tadā kira bhikkhū yebhuyyena majjhimadeseyeva vasiṃsu, tasmā tattha katipayā eva ahesuṃ. Te ca ekasmiṃ nigame eko dveti evaṃ visuṃ visuṃ vasiṃsu, therānañca katipaye bhikkhū ānetvā aññesu ānīyamānesu pubbaṃ ānītā kenacideva karaṇīyena pakkamiṃsu, kañci kālaṃ āgametvā puna tesu ānīyamānesu itare pakkamiṃsu, evaṃ punappunaṃ ānayanena sannipāto cireneva ahosi, thero ca tadā ekavihārī ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘tīṇi vassāni gaṇaṃ pariyesitvā’’ti. Tīṇi vassānīti ca accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Satthu adhippāyaṃ ñatvāti attano āṇāpaneneva ‘‘iminā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitukāmo bhagavā’’ti satthu adhippāyaṃ jānitvā. Bhagavā kira yena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitukāmo, tassa senāsanapaññattiyaṃ ānandattheraṃ āṇāpeti.

'तीणि वस्सानि' (तीन वर्षे) म्हणजे सोणाच्या प्रव्रज्या घेतलेल्या दिवसापासून तीन वर्षे. असे म्हणतात की, त्या काळी भिक्खू बहुतांश करून मज्झिमदेसात (मध्यदेशात) राहत असत, त्यामुळे तिथे काही मोजकेच भिक्खू होते. आणि ते एका नगरात एक किंवा दोन अशा प्रकारे वेगवेगळे राहत असत. थेरांनी काही भिक्खूंना आणले असता, आणि इतरांना आणले जात असताना, आधी आणलेले भिक्खू कोणत्या ना कोणत्या कामासाठी निघून जात असत. काही काळ वाट पाहून पुन्हा त्यांना आणले जात असताना, इतर भिक्खू निघून जात असत. अशा प्रकारे वारंवार आणल्यामुळे संघ एकत्र येण्यास खूप वेळ लागला, आणि थेर (सोण) त्यावेळी एकटेच राहत असत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तीणि वस्सानि गणं परियेसित्वा' (तीन वर्षे गणाचा शोध घेऊन). आणि 'तीणि वस्सानि' हे अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. 'सत्थु अधिपायं ञत्वा' (शास्त्यांचा अभिप्राय जाणून) म्हणजे स्वतःला आज्ञा दिल्यावरूनच 'भगवंतांची यांच्यासोबत एकाच गंधकुटीत राहण्याची इच्छा आहे' असा शास्त्यांचा अभिप्राय जाणून. कारण भगवंतांची ज्यांच्यासोबत एकाच गंधकुटीत राहण्याची इच्छा असे, त्यांच्यासाठी सेनासन (आसन-शय्या) लावण्याची आज्ञा ते आनंद थेरांना देत असत.

Ajjhokāse vītināmetvāti ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā. Yasmā bhagavā āyasmato soṇassa samāpattisamāpajjanena paṭisanthāraṃ karonto sāvakasādhāraṇā sabbā samāpattiyo anulomappaṭilomaṃ samāpajjanto bahudeva rattiṃ ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisi, tasmā āyasmāpi soṇo bhagavato adhippāyaṃ ñatvā tadanurūpaṃ sabbā tā samāpattiyo [Pg.167] samāpajjanto bahudeva rattiṃ ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisīti vadanti. Pavisitvā ca bhagavatā anuññāto cīvaratirokaraṇiyaṃ katvā bhagavato pādapasse nisajjāya vītināmesi. Ajjhesīti āṇāpesi. Paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitunti bhikkhu tuyhaṃ dhammo bhāsituṃ upaṭṭhātu, ñāṇamukhaṃ āgacchatu, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ bhaṇāhīti attho. Aṭṭhakavaggiyānīti aṭṭhakavaggabhūtāni kāmasuttādisoḷasasuttāni (mahāni. 1). Suggahitoti sammā uggahito. Sabbe vare yācīti vinayadharapañcamena gaṇena upasampadā dhuvanhānaṃ cammattharaṇaṃ gaṇaṅgaṇūpāhanaṃ cīvaravippavāsoti ime pañca vare yāci. Sutte āgatamevāti udānapāḷiyaṃ āgatasuttaṃ sandhāya vadati.

'अज्झोकासे वीतिनामेत्वा' (उघड्या जागेत वेळ घालवून) म्हणजे उघड्या जागेत बसून वेळ घालवून. कारण भगवंत आयुष्यमान सोणांशी समापत्तीच्या (ध्यानाच्या) समापज्जनाद्वारे (प्रवेशाद्वारे) आदरातिथ्य करत, श्रावकांशी सामायिक असलेल्या सर्व समापत्तींमध्ये अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने प्रवेश करत, रात्रीचा बराचसा वेळ उघड्या जागेत बसून घालवून, पाय धुवून विहारात शिरले; म्हणून आयुष्यमान सोणांनीही भगवंतांचा अभिप्राय जाणून, त्यानुसार त्या सर्व समापत्तींमध्ये प्रवेश करत, रात्रीचा बराचसा वेळ उघड्या जागेत बसून घालवून, पाय धुवून विहारात प्रवेश केला, असे म्हणतात. आणि प्रवेश केल्यावर भगवंतांची अनुमती घेऊन, चीवराचा पडदा करून, भगवंतांच्या पायांजवळ बसून त्यांनी वेळ घालवला. 'अज्झेसि' म्हणजे आज्ञा केली (किंवा विनंती केली). 'पटिभातु तं भिक्खु धम्मो bhāsituं' (हे भिक्खू, तुला धर्म सांगण्याची स्फूर्ती होवो) म्हणजे 'हे भिक्खू, तुला धर्म सांगण्याची स्फूर्ती होवो, तो तुझ्या ज्ञानगोचर होवो, तू जसा ऐकला आहेस आणि जसा अभ्यासला आहेस तसा धर्म सांग,' असा अर्थ आहे. 'अट्ठकवग्गियानि' म्हणजे अट्ठकवर्गातील कामसुत्त इत्यादी सोळा सुत्ते (महानिद्देस १). 'सुग्गहितो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले (कंठस्थ केलेले). 'सब्बे वरे याचि' (सर्व वर मागितले) म्हणजे विनयधर पाचव्या गणाद्वारे उपसंपदा, नियमित स्नान, चामड्याचे अंथरूण, एका थराचे पादत्राण आणि चीवराचा विप्रवास (चीवरापासून दूर राहणे) हे पाच वर मागितले. 'सुत्ते आगतमेव' (सुत्तात आलेलेच) हे उदानपाळीमध्ये आलेल्या सुत्ताचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे.

Sīvalittheravatthu

सीवली थेरांची कथा

207. Navame sākacchitvā sākacchitvāti raññā saddhiṃ paṭivirujjhanavasena punappunaṃ sākacchaṃ katvā. Guḷadadhinti patthinnaṃ guḷasadisaṃ kaṭhinadadhiṃ. Atiañchitunti ativiya ākaḍḍhituṃ. Kañjiyaṃ vāhetvāti dadhimatthuṃ pavāhetvā, parissāvetvāti attho. ‘‘Dadhito kañjiyaṃ gahetvā’’tipi pāṭho. Nanti suppavāsaṃ. Bījapacchiṃ phusāpentīti iminā sambandho. Yāva na ukkaḍḍhantīti yāva dāne na ukkaḍḍhanti, dātukāmāva hontīti adhippāyo mahādukkhaṃ anubhosīti pasavanibandhanaṃ mahantaṃ dukkhaṃ anubhosi. Sāmikaṃ āmantetvāti sattāhaṃ mūḷhagabbhā tibbāhi kharāhi dukkhavedanāhi phuṭṭhā ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṃ deseti. Suppaṭipanno vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno. Susukhaṃ vata nibbānaṃ, yatthidaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ na saṃvijjatī’’ti (udā. 18) imehi tīhi vitakkehi taṃ dukkhaṃ adhivāsentī satthu santikaṃ pesetukāmatāya sāmikaṃ āmantetvā. Pure maraṇāti maraṇato puretarameva. Iṅgitanti ākāraṃ. Jīvitabhattanti jīvitasaṃsaye dātabbabhattaṃ. Sabbakammakkhamo ahosīti sattavassikehi dārakehi kātabbaṃ yaṃ kiñci kammaṃ kātuṃ samatthatāya sabbassa kammassa khamo ahosi. Teneva so sattāhaṃ mahādāne [Pg.168] dīyamāne jātadivasato paṭṭhāya dhammakaraṇaṃ ādāya saṅghassa udakaṃ parissāvetvā adāsi.

२०७. नवव्यामध्ये 'साकच्छित्वा साकच्छित्वा' (चर्चा करून करून) म्हणजे राजासोबत विरोध न करता वारंवार चर्चा करून. 'गुळदधि' म्हणजे गुळासारखे घट्ट झालेले दही. 'अतिअञ्चितुं' म्हणजे अत्यंत खेचणे. 'कञ्जियं वाहेत्वा' म्हणजे दह्याचे पाणी वाहून घालणे, गाळून घेणे असा अर्थ आहे. 'दधितो कञ्जियं गहेत्वा' (दह्यातून पाणी घेऊन) असाही पाठ आहे. 'नं' म्हणजे सुप्पवासाला. 'बीजपच्छिं फुसापेन्ती' याच्याशी संबंध आहे. 'याव न उक्कड्ढन्ति' म्हणजे जोपर्यंत दानामध्ये मागे हटत नाहीत, देण्याची इच्छा असणारेच असतात असा अभिप्राय आहे. 'महादुक्खं अनुभोसी' म्हणजे प्रसूतीशी संबंधित मोठे दुःख अनुभवले. 'सामिकं आमन्तेत्वा' म्हणजे सात दिवस अडकलेल्या गर्भामुळे तीव्र आणि कठीण दुःखद वेदनांनी ग्रस्त होऊन, 'ते भगवान खरोखरच सम्यक्संबुद्ध आहेत, जे अशा प्रकारच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी धम्म उपदेशितात. त्या भगवंतांचा श्रावकसंघ खरोखरच सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गावर चालणारा) आहे, जो अशा प्रकारच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी मार्गस्थ झाला आहे. निर्वाण खरोखरच अत्यंत सुखकारक आहे, जेथे अशा प्रकारचे दुःख अस्तित्वात नसते' (उदा. १८) या तीन विचारांनी त्या दुःखाचा सामना करत, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ पाठवण्याच्या इच्छेने पतीला बोलावून. 'पुरे मरणा' म्हणजे मरणापूर्वीच. 'इङ्गितं' म्हणजे आकार (चेष्टा/संकेत). 'जीवितभत्तं' म्हणजे जीवनाच्या संशयात असताना द्यावयाचे भोजन. 'सब्बकम्मक्खमो अहोसि' म्हणजे सात वर्षांच्या बालकांनी करावयाचे कोणतेही काम करण्यास समर्थ असल्यामुळे तो सर्व कामांसाठी सक्षम झाला. म्हणूनच, सात दिवस चाललेल्या महादानाच्या वेळी, जन्माच्या दिवसापासूनच त्याने पाण्याचे भांडे (धम्मकरण) घेऊन संघासाठी पाणी गाळून दिले.

Yomantiādigāthāya ‘‘yo bhikkhu imaṃ rāgapalipathañceva kilesaduggañca saṃsāravaṭṭañca catunnaṃ saccānaṃ appaṭivijjhanakamohañca atīto cattāro oghe tiṇṇo hutvā pāraṃ anuppatto, duvidhena jhānena jhāyī, taṇhāya abhāvena anejo, kathaṃkathāya abhāvena akathaṃkathī, upādānānaṃ abhāvena anupādiyitvā kilesanibbānena nibbuto, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmī’’ti attho.

'योमं' इत्यादी गाथेमध्ये— 'जो भिक्खू या रागरूपी दलदलीला, क्लेशरूपी दुर्गम मार्गाला, संसारचक्राला आणि चार आर्य सत्यांचे आकलन न होण्याला कारणीभूत असणाऱ्या मोहाला पार करून, चार ओघांना (प्रवाहांना) पार करून पलीकडच्या तीराला पोहोचला आहे, जो दोन प्रकारच्या ध्यानाने ध्यानी आहे, तृष्णेच्या अभावामुळे कंपनविरहित (अनेज) आहे, शंकेच्या अभावामुळे शंकारहित आहे, उपादानाच्या अभावामुळे आसक्ती न ठेवता क्लेशांच्या निर्वाणाने शांत (निब्भुत) झाला आहे, त्याला मी ब्राह्मण म्हणतो' असा अर्थ आहे.

Sabbesaṃyeva pana kesānaṃ oropanañca arahattasacchikiriyā ca apacchāapurimā ahosīti iminā therassa khuraggeyeva arahattuppatti dīpitā. Ekacce pana ācariyā evaṃ vadanti ‘‘heṭṭhā vuttanayena dhammasenāpatinā ovāde dinne ‘yaṃ mayā kātuṃ sakkā, tamahaṃ jānissāmī’ti pabbajitvā vipassanākammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ divasaṃyeva aññataraṃ vicittaṃ kuṭikaṃ disvā pavisitvā mātukucchiyaṃ satta vassāni attanā anubhūtadukkhaṃ anussaritvā tadanusārena atītānāgate ñāṇaṃ nentassa ādittā viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu. Ñāṇassa paripākaṃ gatattā vipassanāvīthiṃ otaritvā tāvadeva maggappaṭipāṭiyā sabbepi āsave khepento arahattaṃ pāpuṇī’’ti. Ubhayathāpi therassa arahattuppattiyeva pakāsitā, thero pana pabhinnappaṭisambhido chaḷabhiñño ahosi.

परंतु सर्व केसांचे मुंडण करणे आणि अर्हतपदाची साक्षात प्राप्ती होणे या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) घडल्या, यावरून थेरांना वस्तऱ्याच्या धारेवरच (मुंडण करत असतानाच) अर्हतपद प्राप्त झाले हे दर्शविले आहे. काही आचार्य मात्र असे म्हणतात— 'वर सांगितलेल्या पद्धतीने धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) उपदेश दिला असता, 'माझ्याकडून जे करणे शक्य आहे, ते मी पाहीन' असे म्हणून प्रवज्जा घेऊन, विपश्यना कम्मट्ठान ग्रहण करून, त्याच दिवशी एका विशिष्ट सुंदर कुटीत प्रवेश करून, आईच्या उदरात सात वर्षे स्वतः अनुभवलेल्या दुःखाचे स्मरण करून, त्यानुसार भूतकाळ आणि भविष्यकाळात ज्ञान नेणाऱ्या त्यांना तिन्ही भव पेटल्यासारखे भासले. ज्ञानाची परिपक्वता झाल्यामुळे विपश्यना मार्गावर उतरून, त्याच वेळी मार्गक्रमाने सर्व आसवांचा (क्लेशांचा) क्षय करत त्यांनी अर्हतपद प्राप्त केले.' दोन्ही प्रकारे थेरांना अर्हतपदाची प्राप्ती झाल्याचेच स्पष्ट केले आहे. ते थेर मात्र प्रभिन्नपटिसंभिदा (चार प्रतिसंभिदांनी युक्त) आणि सळभिञ्ञू (सहा अभिज्ञांनी युक्त) झाले.

Vakkalittheravatthu

वक्कलित्थेर वत्थु (स्थवीर वक्कली यांची कथा)

208. Dasame āhārakaraṇavelanti bhojanakiccavelaṃ. Adhigacche padaṃ santanti saṅkhārūpasamaṃ sukhanti laddhanāmaṃ santaṃ padaṃ nibbānaṃ adhigaccheyya. Paṭhamapādena pabbate ṭhitoyevāti paṭhamena pādena gijjhakūṭe pabbate ṭhitoyeva. Sesamettha suviññeyyameva.

२०८. दहाव्यामध्ये 'आहारकरणवेलं' म्हणजे भोजन करण्याची वेळ. 'अधिगच्छे पदं सन्तं' म्हणजे संस्कारांच्या उपशमनाने मिळणारे सुख असे नाव असलेले शांत पद निर्वाण प्राप्त करावे. 'पठमपादेन पब्बते ठितोयेव' म्हणजे पहिल्या चरणाने (पायाने) गिज्झकूट पर्वतावर उभे असतानाच. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे.

Dutiyaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या एतदग्गवग्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

14. Etadaggavaggo

१४. एतदग्गवग्ग

(14) 3. Tatiyaetadaggavaggavaṇṇanā

(१४) ३. तिसऱ्या एतदग्गवग्गाची वर्णना (टीका)

Rāhula-raṭṭhapālattheravatthu

राहुल-रट्ठपालत्थेर वत्थु (स्थवीर राहुल आणि रट्ठपाल यांची कथा)

209-210. Tatiyassa [Pg.169] paṭhamadutiyesu tisso sikkhāti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātā tisso sikkhā. Cuddasa bhattacchede katvāti sattāhaṃ nirāhāratāya ekekasmiṃ divase dvinnaṃ bhattacchedānaṃ vasena cuddasa bhattacchede katvā.

२०९-२१०. तिसऱ्याच्या पहिल्या आणि दुसऱ्यामध्ये 'तिस्सो सिक्खा' म्हणजे अधिशील, अधिचित्त आणि अधिपज्ञा नावाच्या तीन शिक्षा (प्रशिक्षणे). 'चुद्दस भत्तच्छेदे कत्वा' म्हणजे सात दिवस निराहार राहिल्यामुळे प्रत्येक दिवशी दोन वेळच्या भोजनाच्या त्यागाने चौदा वेळा भोजन न करणे.

Tesanti tesaṃ tāpasānaṃ. Lābubhājanādiparikkhāraṃ saṃvidhāyāti lābubhājanāditāpasaparikkhāraṃ saṃvidahitvā. Sapariḷāhakāyadhātukoti ussannapittatāya sapariḷāhakāyasabhāvo. Satasahassāti satasahassaparimāṇā. Satasahassaṃ parimāṇaṃ etesanti satasahassā uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti, atthiatthe vā akārapaccayo daṭṭhabbo. Pāṇātipātādiakusaladhammasamudācārasaṅkhāto āmagandho kuṇapagandho natthi etesanti nirāmagandhā, yathāvuttakilesasamudācārarahitāti attho. Kilesasamudācāro hettha ‘‘āmagandho’’ti vutto. Kiṃkāraṇā? Amanuññattā, kilesaasucimissattā, sabbhi jigucchitattā, paramaduggandhabhāvavahattā ca. Tathā hi ye ye ussannakilesā sattā, te te atiduggandhā honti. Teneva nikkilesānaṃ matasarīrampi duggandhaṃ na hoti. Dānaggaparivahanaketi dānaggadhuravahanake. Māpakoti divase divase parimitaparibbayadānavasena dhaññamāpako.

'तेसं' म्हणजे त्या तापसांचे (तपस्वींचे). 'लाबूभाजनादिपरिक्खारं संविधाय' म्हणजे भोपळ्याचे भांडे इत्यादी तापसांचे परिष्कार (साहित्य) व्यवस्थित ठेवून. 'सपरिळाहकायधातुको' म्हणजे पित्ताच्या वाढीमुळे जळजळ होणारा शरीराचा स्वभाव असलेला. 'सतसहस्सा' म्हणजे एक लाख परिमाण असलेले. 'सतसहस्सं परिमाणं एतेसं' म्हणजे एक लाख परिमाण असलेले, येथे उत्तरपदलोप झाला आहे, जसे 'रूपभवो रूपं' मध्ये होतो, किंवा 'अस्ति' या अर्थात 'अ' प्रत्यय समजला पाहिजे. प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी अकुशल धर्मांच्या आचरणाने युक्त असलेला 'आमगंध' (कच्चा वास) किंवा कुजलेला वास ज्यांच्यामध्ये नाही ते 'निरामगंधा' (आमगंधरहित), म्हणजेच वर सांगितलेल्या क्लेशांच्या आचरणापासून मुक्त असा अर्थ आहे. येथे क्लेशांच्या आचरणालाच 'आमगंध' म्हटले आहे. कोणत्या कारणाने? अप्रिय असल्यामुळे, क्लेशांच्या अशुद्धतेने मिश्रित असल्यामुळे, सज्जनांनी निंदिलेले असल्यामुळे आणि अत्यंत दुर्गंधीयुक्त असल्यामुळे. कारण जे प्राणी तीव्र क्लेशांनी युक्त असतात, ते अत्यंत दुर्गंधीयुक्त असतात. म्हणूनच क्लेशरहित व्यक्तींचे मृत शरीरही दुर्गंधीयुक्त नसते. 'दानग्गपरिवहनके' म्हणजे दान देण्याच्या कार्यात पुढाकार घेणारे. 'मापको' म्हणजे दररोज मर्यादित खर्चाच्या दानानुसार धान्याचे मोजमाप करणारा.

Pāḷiyanti vinayapāḷiyaṃ. Migajātakaṃ āharitvā kathesīti atīte kira bodhisatto migayoniyaṃ nibbattitvā migagaṇaparivuto araññe vasati. Athassa bhaginī attano puttakaṃ upanetvā ‘‘bhātika imaṃ bhāgineyyaṃ migamāyaṃ sikkhāpehī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā ‘‘gaccha tāta, asukavelāyaṃ nāma āgantvā sikkheyyāsī’’ti āha. So mātulena vuttavelaṃ anatikkamitvā taṃ upasaṅkamitvā migamāyaṃ sikkhi. So ekadivasaṃ vane vicaranto pāsena baddho baddharavaṃ viravi. Migagaṇo palāyitvā ‘‘putto te pāsena baddho’’ti tassa mātuyā ārocesi. Sā bhātu santikaṃ gantvā ‘‘bhātika bhāgineyyo [Pg.170] te migamāyaṃ sikkhāpito’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘mā tvaṃ puttassa kiñci pāpakaṃ āsaṅki, suggahitā tena migamāyā, idāni taṃ hāsayamāno āgacchissatī’’ti vatvā ‘‘migaṃ tipallattha’’ntiādimāha.

विनयपाळीमध्ये रक्षण केले जाते म्हणून 'पाळी' म्हणतात. 'मिगजातक' (मृगजातक) उद्धृत करून सांगितले. भूतकाळात बोधिसत्त्व मृगयोनीत (हरणाच्या योनीत) जन्म घेऊन, हरणांच्या कळपाने वेढलेले होऊन अरण्यात राहत होते. तेव्हा त्यांच्या बहिणीने आपल्या पुत्राला (पाडसाला) जवळ आणून म्हटले, "भाऊ, या भाच्याला मृगमाया (हरणांची माया/कौशल्य) शिकवा." बोधिसत्त्वांनी "ठीक आहे" असे स्वीकारून म्हटले, "जा बाळा, अमुक वेळी येऊन शिकत जा." त्याने आपल्या मामाने सांगितलेली वेळ न टाळता, त्यांच्याकडे जाऊन मृगमाया शिकली. तो एके दिवशी वनात फिरत असताना पाशात (फासात) अडकला आणि त्याने अडकल्याचा ओरडण्याचा आवाज केला. हरणांचा कळप पळून गेला आणि त्यांनी त्याच्या आईला सांगितले, "तुझा मुलगा फासात अडकला आहे." ती आपल्या भावाकडे गेली आणि विचारले, "भाऊ, तुझ्या भाच्याला तू मृगमाया शिकवली होतीस का?" बोधिसत्त्वांनी म्हटले, "तू तुझ्या पुत्राबद्दल काही अमंगल (वाईट) शंका घेऊ नकोस. त्याने मृगमाया चांगल्या प्रकारे ग्रहण केली आहे. आता तो तुला आनंदित करत परत येईल." असे सांगून त्यांनी "मिगं तिपल्लत्थं" (मृगं त्रिपल्लस्थं) इत्यादी गाथा म्हटली.

Tattha miganti bhāgineyyamigaṃ. Tipallatthaṃ vuccati sayanaṃ, ubhohi passehi ujukameva ca nipannakavasena tīhākārehi pallatthaṃ assa, tīṇi vā pallatthāni assāti tipallattho, taṃ tipallatthaṃ. Anekamāyanti bahumāyaṃ bahuvañcanaṃ. Aṭṭhakkhuranti ekekasmiṃ pāde dvinnaṃ dvinnaṃ vasena aṭṭhahi khurehi samannāgataṃ. Aḍḍharattāpapāyinti purimayāmaṃ atikkamitvā majjhimayāme araññato āgamma pānīyassa pivanato aḍḍharatte āpaṃ pivatīti aḍḍharattāpapāyī. ‘‘Aḍḍharatte āpapāyi’’ntipi pāṭho. Mama bhāgineyyaṃ migaṃ ahaṃ sādhukaṃ migamāyaṃ uggaṇhāpesiṃ. Kathaṃ? Yathā ekena sotena chamāyaṃ assasanto chahi kalāhi atibhoti bhāgineyyo. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayañhi tava puttaṃ tathā uggaṇhāpesiṃ, yathā ekasmiṃ uparimanāsikāsote vātaṃ sannirumbhitvā pathaviyaṃ allīnena ekena heṭṭhimanāsikāsotena tatheva chamāyaṃ assasanto chahi kalāhi luddakaṃ atibhoti, chahi koṭṭhāsehi ajjhottharati vañcetīti attho. Katamehi chahi? Cattāro pāde pasāretvā ekena passena seyyāya, khurehi tiṇapaṃsukhaṇanena, jivhāninnāmanena, udarassa uddhumātabhāvakaraṇena, uccārapassāvavissajjanena, vātassa nirumbhanenāti. Atha vā tathā naṃ uggaṇhāpesiṃ, yathā ekena sotena chamāyaṃ assasanto. Chahīti heṭṭhā vuttehi chahi kāraṇehi. Kalāhīti kalāyissati, luddakaṃ vañcessatīti attho. Bhotīti bhaginiṃ ālapati. Bhāgineyyoti evaṃ chahi kāraṇehi vañcakaṃ bhāgineyyaṃ niddisati.

तेथे 'मिगं' (मृगं) म्हणजे भाचा असलेला मृग (हरीण). 'तिपल्लत्थं' (त्रिपल्लस्थं) म्हणजे शयन (झोपण्याची पद्धत). दोन्ही बाजूंनी सरळ झोपण्याच्या आणि पाठीवर झोपण्याच्या अशा तीन प्रकारच्या स्थिती (पल्लत्थ) असणे म्हणजे 'तिपल्लत्थ', किंवा ज्याच्या तीन स्थिती आहेत तो 'तिपल्लत्थ', त्याला 'तिपल्लत्थं' म्हणतात. 'अनेकमायं' म्हणजे अनेक प्रकारची माया (कौशल्य) किंवा अनेक प्रकारची फसवणूक असणारा. 'अट्ठक्खुरं' (अष्टखुरं) म्हणजे प्रत्येक पायात दोन-दोन याप्रमाणे आठ खुरांनी युक्त असलेला. 'अड्ढरत्तापपायिं' (अर्धरात्रापपायिनं) म्हणजे रात्रीचा पहिला प्रहर उलटून गेल्यावर मध्यम प्रहरात अरण्यातून येऊन पाणी पिणारा, म्हणजेच मध्यरात्री पाणी पिणारा तो 'अड्ढरत्तापपायी'. "अड्ढरत्ते आपपायि" असाही पाठ आहे. माझ्या भाच्याला मी चांगल्या प्रकारे मृगमाया शिकवली आहे. कसे? जसे की एका नाकपुडीने जमिनीवर श्वास घेत तो सहा कलांनी (युक्त्यांनी) पार पडतो (शिकारीला फसवतो), असा हा भाचा आहे. हे असे सांगितले आहे – मी तुझ्या पुत्राला अशा प्रकारे शिकवले आहे की, वरच्या नाकपुडीतील श्वास रोखून धरून, जमिनीला टेकलेल्या खालच्या एका नाकपुडीने जमिनीवर श्वास घेत, तो सहा कलांनी व्याधाला (शिकारीला) फसवून निघून जातो; सहा भागांनी त्याला चकवतो, असा याचा अर्थ आहे. त्या सहा कोणत्या? १. चारही पाय पसरून एका कुशीवर झोपणे, २. खुरांनी गवत व धूळ उकरणे, ३. जीभ बाहेर काढणे, ४. पोट फुगवणे, ५. मलमूत्र विसर्जन करणे, आणि ६. श्वास रोखून धरणे. अथवा, मी त्याला अशा प्रकारे शिकवले आहे की, तो एका नाकपुडीने जमिनीवर श्वास घेतो. 'सहा' म्हणजे वर सांगितलेल्या सहा कारणांनी. 'कलाहि' म्हणजे तो युक्ती करेल, व्याधाला फसवेल, असा अर्थ आहे. 'भोति' (भगिनी) असे म्हणून तो बहिणीला संबोधित करतो. 'भाच' (भागिनेय्य) असे म्हणून तो या सहा कारणांनी फसवणाऱ्या भाच्याचा निर्देश करतो.

Evaṃ bodhisatto bhāgineyyassa migamāyaṃ sādhukaṃ uggahitabhāvaṃ vadanto bhaginiṃ samassāsesi. Sopi migapotako pāse baddho anibandhitvāyeva bhūmiyaṃ mahāphāsukapassena pāde pasāretvā nipanno pādānaṃ āsannaṭṭhāne khurehi eva paharitvā paṃsuñca tiṇāni ca uppāṭetvā uccārapassāvaṃ vissajjetvā sīsaṃ pātetvā jivhaṃ ninnāmetvā sarīraṃ kheḷakilinnaṃ katvā vātaggahaṇena udaraṃ uddhumātakaṃ katvā akkhīni parivattetvā heṭṭhānāsikāsotena vātaṃ sañcarāpento uparimanāsikāsotena [Pg.171] vātaṃ sannirumbhitvā sakalasarīraṃ thaddhabhāvaṃ gāhāpetvā matakākāraṃ dassesi, nīlamakkhikāpi naṃ samparivāresuṃ, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne kākā nilīyiṃsu. Luddo āgantvā udare hatthena paharitvā ‘‘pātova baddho bhavissati, pūtiko jāto’’ti tassa bandhanarajjuṃ mocetvā ‘‘ettheva dāni naṃ ukkantitvā maṃsaṃ ādāya gamissāmī’’ti nirāsaṅko hutvā sākhāpalāsaṃ gahetuṃ āraddho. Migapotakopi uṭṭhāya catūhi pādehi ṭhatvā kāyaṃ vidhunitvā gīvaṃ pasāretvā mahāvātena chinnavalāhako viya vegena mātu santikaṃ agamāsi. Satthā ‘‘na, bhikkhave, rāhulo idāneva sikkhākāmo, pubbepi sikkhākāmoyevā’’ti evaṃ migajātakaṃ āharitvā kathesi.

अशा प्रकारे बोधिसत्त्वांनी भाच्याने मृगमाया चांगल्या प्रकारे शिकल्याचे सांगून बहिणीचे सांत्वन केले. तो मृगशावक (हरणाचे पाडस) देखील फासात अडकल्यावर, स्वतःला न बांधता (शांत राहून), जमिनीवर एका कुशीवर पाय पसरून झोपला. पायांच्या जवळच्या जागेवर खुरांनी प्रहार करून धूळ आणि गवत उपटले, मलमूत्र विसर्जन केले, डोके खाली टाकले, जीभ बाहेर काढली, शरीर लाळेने माखले, श्वास रोखून पोट फुगवले, डोळे फिरवले, खालच्या नाकपुडीने श्वास चालू ठेवून वरच्या नाकपुडीचा श्वास रोखून धरला आणि संपूर्ण शरीर ताठ करून मृत असल्यासारखे दाखवले. निळ्या माश्याही त्याच्याभोवती घोंगावू लागल्या आणि ठिकठिकाणी कावळे येऊन बसले. व्याधाने (शिकारीने) येऊन त्याच्या पोटावर हाताने थापट मारली आणि "हा सकाळीच अडकला असावा, आता सडला आहे" असे म्हणून त्याची बांधलेली दोरी सोडली. "आता इथेच याला कापून मांस घेऊन जाईन" असा नि:शंक होऊन तो फांद्या व पाने गोळा करू लागला. तो मृगशावकही लगेच उठून, चारही पायांवर उभा राहून, शरीर झटकून, मान पुढे करून, वादळी वाऱ्याने छिन्नविच्छिन्न झालेल्या ढगाप्रमाणे वेगाने आपल्या आईकडे निघून गेला. शास्त्यांनी (बुद्धांनी), "भिक्खूहो, राहुल केवळ आताच शिकण्याची इच्छा बाळगणारा नाही, तर पूर्वीही तो शिकण्याची इच्छा बाळगणाराच होता," असे सांगून हे 'मिगजातक' (मृगजातक) उद्धृत केले.

Ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ desesīti ‘‘passasi no tvaṃ, rāhula, imaṃ parittaṃ udakāvasesaṃ udakādāne ṭhapitanti? Evaṃ, bhante. Evaṃ parittakaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ, yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’ti evamādinā ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ (ma. ni. 2.107 ādayo) kathesi. Gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassāti āyasmā kira rāhulo bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā tathāgataṃ olokesi, so bhagavato buddhavesavilāsaṃ disvā ‘‘sobhati bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya vijjulatāparikkhitto kanakapabbato viya yantasamākaḍḍhitaratanavicittasuvaṇṇaagghikaṃ viya paṃsukūlacīvarappaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya pavāḷalatāpaṭimaṇḍitasuvaṇṇaghaṭikaṃ viya cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitasuvaṇṇacetiyaṃ viya lākhārasānulitto kanakathūpo viya rattavalāhakantaragato taṅkhaṇamuggatapuṇṇacando viya aho samatiṃsapāramitānubhāvena sajjitassa attabhāvassa sirisampattī’’ti cintesi. Tato attānampi oloketvā ‘‘ahampi sobhāmi, sace bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ akarissa, mayhaṃ pariṇāyakaṭṭhānantaramadassa, evaṃ sante ativiya jambudīpatalaṃ atisobhissā’’ti attabhāvaṃ nissāya gehasitaṃ chandarāgaṃ uppādesi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘satthu ceva attano ca rūpasampattiṃ disvā gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassā’’ti.

'अम्बलट्ठिकराहुलोवाद' (अम्बलट्ठिक राहुलवाद सुत्त) उपदेशिला – "हे राहुल, पात्रात उरलेले हे थोडेसे पाणी तुला दिसत आहे का? होय, भन्ते. राहुल, ज्यांना जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात लाज वाटत नाही, त्यांचे श्रमणत्व (साधुत्व) देखील इतकेच थोडे असते." अशा प्रकारे त्यांनी 'अम्बलट्ठिकराहुलोवाद सुत्त' (मज्झिम निकाय २.१०७ इत्यादी) सांगितले. 'गृहसित वितर्क (घरगुती किंवा सांसारिक विचार) करत असताना' म्हणजे – असे म्हटले जाते की, आयुष्यमान राहुल भगवंतांच्या मागे-मागे जात असताना, पायाच्या तळव्यापासून ते डोक्याच्या केसांपर्यंत तथागतांकडे पाहत होते. त्यांनी भगवंतांचे बुद्धरूपाचे सौंदर्य पाहून विचार केला, "भगवंत किती शोभून दिसत आहेत! बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी सुशोभित शरीर, व्यामप्रभेने (तेजोवलायाने) वेढलेले असल्यामुळे जणू सुवर्णधुलीच्या मध्यभागी असलेले, विजेच्या वेढलेल्या सुवर्णपर्वतासारखे, यंत्राने ओढलेल्या रत्नांनी सुशोभित सुवर्णतोरणासारखे, पांसुकूल चीवर (जीर्ण वस्त्र) परिधान केलेले असूनही जणू लाल घोंगडीने वेढलेल्या सुवर्णपर्वतासारखे, प्रवाळवेलीने सुशोभित सुवर्णकलशासारखे, पिठाच्या पांढऱ्या चुर्णाने पूजलेल्या सुवर्णचैत्यासारखे, लाखेच्या रसाने लेपिलेल्या सुवर्णस्तूपासारखे, लाल ढगांच्या आड दडलेल्या आणि त्याच क्षणी उगवलेल्या पूर्णचंद्रासारखे! अहाहा! तीस पारमितांच्या प्रभावाने सजलेल्या या आत्मभावाची (शरीराची) काय ही श्रीसंपत्ती (वैभव)!" त्यानंतर स्वतःकडेही पाहून त्यांनी विचार केला, "मीसुद्धा शोभून दिसतो. जर भगवंतांनी चार महाद्विपांवर चक्रवर्ती साम्राज्य केले असते, तर त्यांनी मला परिणायक (मुख्य सेनापती/मंत्री) पद दिले असते. असे झाले असते तर जम्बुद्वीप अतिशय शोभून दिसले असते." अशा प्रकारे स्वतःच्या शरीराचा आश्रय घेऊन त्यांनी गृहसित (सांसारिक) छंदराग (आसक्ती) उत्पन्न केला. त्यालाच संदर्भात ठेवून हे म्हटले आहे – "शास्त्यांचे (बुद्धांचे) आणि स्वतःचे रूपसौंदर्य पाहून गृहसित वितर्क (सांसारिक विचार) करत असताना."

Bhagavāpi [Pg.172] purato gacchantova cintesi – ‘‘paripuṇṇacchavimaṃsalohito dāni rāhulassa attabhāvo, rajanīyesu rūpārammaṇādīsu cittassa pakkhandanakālo jāto, nipphalatāya nu kho rāhulo vītināmetī’’ti. Atha sahāvajjaneneva pasanne udake macchaṃ viya parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṃ viya ca tassa taṃ cittuppādaṃ addasa, disvā ca ‘‘ayaṃ rāhulo mayhaṃ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’nti attabhāvaṃ nissāya gehasitaṃ chandarāgaṃ uppādeti, atitthe pakkhando, uppathaṃ paṭipanno, agocare carati, disāmūḷhaaddhiko viya agantabbaṃ disaṃ gacchati, ayaṃ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṃ passituṃ na dassissati paratthampi ubhayatthampi, tato nirayepi paṭisandhiṃ gaṇhāpessati, tiracchānayoniyampi pettivisayepi asurakāyepi sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṃsāravaṭṭe paripātessati. Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṃ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti, vegena vegenassā vivaraṃ pidahituṃ vaṭṭati, evameva ayampi na ajjhupekkhitabbo. Yāvassa ayaṃ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti, tāvadeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti ajjhāsayaṃ akāsi. Tato rāhulaṃ āmantetvā ‘‘yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbanti. Rūpameva nu kho bhagavā rūpameva nu kho sugatāti. Rūpampi rāhula, vedanāpi rāhula, saññāpi rāhula, saṅkhārāpi rāhula, viññāṇampi rāhulā’’ti mahārāhulovādasuttaṃ (ma. ni. 2.113 ādayo) abhāsi. Taṃ dassetuṃ – ‘‘yaṃ kiñci rāhula…pe… kathesī’’ti vuttaṃ.

भगवान सुद्धा पुढे चालत असताना विचार करू लागले – "आता राहुलचे शरीर परिपूर्ण त्वचा, मांस आणि रक्ताने युक्त झाले आहे. आसक्ती निर्माण करणाऱ्या रूप-आरंभादी विषयांकडे त्याचे चित्त धाव घेण्याची ही वेळ आली आहे. राहुल आपला वेळ निष्फळपणे घालवत आहे काय?" त्यानंतर, जसे स्वच्छ पाण्यात मासा किंवा अत्यंत स्वच्छ आरशात चेहऱ्याचे प्रतिबिंब दिसते, तसेच भगवंतांनी विचार करताच त्याच्या मनात उत्पन्न झालेला तो विचार पाहिला. ते पाहून भगवंतांनी विचार केला, "हा राहुल माझा औरस पुत्र असूनही माझ्या मागे चालताना 'मी सुंदर दिसत आहे, माझे रूप प्रसन्न आहे' असा आपल्या शरीराचा आश्रय घेऊन गृहस्थी जीवनाशी संबंधित कामराग (आसक्ती) उत्पन्न करत आहे. तो अयोग्य मार्गावर धावत आहे, चुकीच्या मार्गावर चालत आहे, अयोग्य क्षेत्रात वावरत आहे. दिशा हरवलेल्या प्रवाशाप्रमाणे तो न जाण्यायोग्य दिशेला जात आहे. त्याच्या आत वाढणारा हा क्लेश त्याला स्वतःचे हित, दुसऱ्याचे हित किंवा दोघांचेही हित जसे आहे तसे पाहू देणार नाही. त्यानंतर तो त्याला नरकात, प्राणीयोनित, प्रेतलोकात, असुरलोकात आणि मातेच्या गर्भाच्या संकटात अशा या अनादी संसारचक्रात पाडेल. ज्याप्रमाणे अनेक रत्नांनी भरलेली मोठी नौका फळ्यांच्या फटीतून पाणी आत घेऊ लागल्यास एका क्षणासाठीही तिच्याकडे दुर्लक्ष करता येत नाही, तर वेगाने तिचे छिद्र बंद करावे लागते, त्याचप्रमाणे याच्याकडेही दुर्लक्ष करता कामा नये. जोपर्यंत हा क्लेश त्याच्या आतील शीलरूपी रत्नांचा नाश करत नाही, तोपर्यंतच मी त्याचे दमन करीन," असा भगवंतांनी निश्चय केला. त्यानंतर राहुलला उद्देशून भगवंत म्हणाले, "राहुल, जे काही रूप भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असेल, आंतरिक किंवा बाह्य असेल, स्थूल किंवा सूक्ष्म असेल, हीन किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट) असेल, दूर किंवा जवळ असेल, त्या सर्व रूपाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे." "केवळ रूपच काय, भगवंत? केवळ रूपच काय, सुगत?" "रूपही राहुल, वेदनाही राहुल, संज्ञाही राहुल, संस्कारही राहुल आणि विज्ञानही राहुल," असे भगवंतांनी 'महाराहुलोवादसुत्त' (म. नि. २.११३ इत्यादी) मध्ये सांगितले. हे दर्शवण्यासाठीच – "जे काही राहुल...पे... सांगितले" असे म्हटले आहे.

Saṃyuttake pana rāhulovādoti rāhulasaṃyutte vuttarāhulovādaṃ sandhāya vadanti. Tattha ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti therena yācito ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ[Pg.173], dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’tiādinā rāhulovādaṃ (saṃ. ni. 2.188 ādayo) ārabhi. Therassa vipassanācāroyeva, na pana mahārāhulovādo viya vitakkūpacchedāya vuttoti adhippāyo.

परंतु, संयुत्त निकाय मधील 'राहुलोवाद' हा राहुलसंयुत्तात सांगितलेल्या राहुलोवादाच्या संदर्भात बोलला जातो. तेथे, "भन्ते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा, जेणेकरून मी भगवंतांकडून धम्म ऐकून एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू शकेन," अशी स्थविरांनी (राहुल यांनी) याचना केली असता, भगवंतांनी – "राहुल, तुला काय वाटते, चक्षु (डोळा) नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते." "जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?" "दुःखकारक आहे, भन्ते." "जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याला 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानणे योग्य आहे काय?" इत्यादी प्रकारे राहुलोवादाचा (सं. नि. २.१८८ इत्यादी) आरंभ केला. हा उपदेश स्थविरांच्या विपश्यना अभ्यासासाठीच होता, महाराहुलोवादाप्रमाणे वितर्कांचा (विचारांचा) छेद करण्यासाठी नव्हता, असा याचा अभिप्राय आहे.

Athassa satthā ñāṇaparipākaṃ ñatvātiādīsu bhagavato kira rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yannūnāhaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vineyya’’nti? Athassa bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, rāhula, nisīdanaṃ, yena andhavanaṃ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā rāhulo bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Tena kho pana samayena anekāni devatāsahassāni bhagavantaṃ abhivanditvā anubandhitā honti ‘‘ajja bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vinessatī’’ti. Atha kho bhagavā andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi rāhulo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Atha āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantetvā ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’tiādinā rāhulovādaṃ (saṃ. ni. 4.121) adāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘andhavane nisinno cūḷarāhulovādaṃ kathesī’’ti.

त्यानंतर शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्याचे ज्ञान परिपक्व झाल्याचे जाणून इत्यादी संदर्भात – एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या भगवंतांच्या मनात असा विचार आला, "राहुलचे विमुक्ती परिपक्व करणारे धम्म परिपक्व झाले आहेत. आता मी राहुलला आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयासाठी पुढील उपदेश का करू नये?" त्यानंतर भगवंतांनी पूर्वाह्न समयी (सकाळी) वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) चारिका केली. दुपारच्या भोजनानंतर पिंडपातावरून परत आल्यावर त्यांनी आयुष्मान राहुलला बोलावले – "राहुल, आसन घे, आपण दिवसा विहारासाठी (विश्रांतीसाठी) अंधवनाकडे जाऊ या." "होय, भन्ते," असे म्हणून आयुष्मान राहुलने भगवंतांचे म्हणणे स्वीकारले आणि आसन घेऊन ते भगवंतांच्या मागे मागे चालू लागले. त्या वेळी अनेक हजार देवता भगवंतांना अभिवादन करून त्यांच्या मागे मागे जात होत्या, या विचाराने की "आज भगवंत आयुष्मान राहुलला आसवांच्या क्षयासाठी पुढील उपदेश करतील." त्यानंतर भगवंतांनी अंधवनात प्रवेश करून एका झाडाच्या मुळाशी तयार केलेल्या आसनावर आसन ग्रहण केले. आयुष्मान राहुलनेही भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. त्यानंतर आयुष्मान राहुलला उद्देशून भगवंत म्हणाले – "राहुल, तुला काय वाटते, चक्षु नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते." "जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?" "दुःखकारक आहे, भन्ते." "जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याला 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानणे योग्य आहे काय?" इत्यादी प्रकारे त्यांनी राहुलोवाद (सं. नि. ४.१२१) दिला. याच संदर्भाने हे म्हटले आहे – "अंधवनात बसून चूळराहुलोवाद सांगितला."

Koṭisatasahassadevatāhīti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pathavindhararājakāle patthanaṃ ṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ ṭhapitadevatāyevetā. Tāsu pana kāci bhūmaṭṭhadevatā, kāci antalikkhaṭṭhakā, kāci cātumahārājikādidevaloke, kāci brahmaloke nibbattā, imasmiṃ pana divase sabbā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā.

"कोटिशतसहस्र देवतांनी" म्हणजे आयुष्मान राहुल यांनी पदुमुत्तर भगवंतांच्या चरणांशी, स्वतः पथविंधर राजा असताना, जी आकांक्षा (प्रार्थना) केली होती, त्या वेळी त्यांच्यासोबत आकांक्षा करणाऱ्या या देवता होत्या. त्यापैकी काही भूमीवर राहणाऱ्या देवता (भूमट्टदेवता) होत्या, काही आकाशात राहणाऱ्या (अन्तलिक्खट्टका), काही चातुमहाराजिकादी देवलोकात, तर काही ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाल्या होत्या. परंतु आजच्या दिवशी त्या सर्व एकाच ठिकाणी अंधवनात एकत्र आल्या होत्या.

Ābhidosikanti [Pg.174] pārivāsikaṃ ekarattātikkantaṃ pūtibhūtaṃ. Ekarattātikkantasseva hi nāmasaññā esā, yadidaṃ ābhidosikoti. Ayaṃ panettha vacanattho – pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso, abhidosoyeva ābhidosiko. Kummāsanti yavakummāsaṃ. Adhivāsetvāti ‘‘tena hi, tāta raṭṭhapāla, adhivāsehi svātanāya bhatta’’nti pitarā nimantito svātanāya bhikkhaṃ adhivāsetvā. Ettha ca thero pakatiyā ukkaṭṭhasapadānacāriko svātanāya bhikkhaṃ nāma nādhivāseti, mātu anuggahena pana adhivāseti. Mātu kirassa theraṃ anussaritvā anussaritvā mahāsoko uppajjati, rodaneneva dukkhī viya jātā, tasmā thero ‘‘sacāhaṃ taṃ apassitvā gamissāmi, hadayampissā phaleyyā’’ti anuggahena adhivāsesi. Paṇḍitā hi bhikkhū mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgasuddhikā na bhavanti.

आभिदोसिकं म्हणजे शिळे, एक रात्र उलटून गेलेले, दुर्गंधीयुक्त (कुजलेले). एका रात्रीपेक्षा जास्त काळ उलटून गेलेल्या अन्नालाच 'आभिदोसिक' अशी संज्ञा आहे. येथे शब्दाचा अर्थ असा आहे - कुजण्याच्या दोषाने (दुर्गंधीने) युक्त असलेला तो 'अभिदोष', आणि अभिदोष म्हणजेच 'आभिदोसिक'. कुम्मासं म्हणजे यवाचे (जवाचे) कुम्मास (एक प्रकारची लापशी). 'अधिवासेत्वा' म्हणजे “तर मग, बाळ राष्ट्रपाला, उद्याच्या भोजनाचा स्वीकार कर” असे वडिलांनी निमंत्रित केल्यावर उद्याच्या भिक्षेचा स्वीकार करून. येथे थेर हे स्वभावतः कडक 'सपदानचारिक' (क्रमाने भिक्षा मागणारे) असल्याने उद्याच्या भिक्षेचा स्वीकार करत नाहीत, परंतु आईवरील अनुकंपेपोटी त्यांनी स्वीकार केला. असे म्हणतात की, आईला थेरांची वारंवार आठवण येऊन मोठा शोक अनावर होत असे, आणि रडून रडून ती अत्यंत दुःखी झाली होती. म्हणून थेरांनी विचार केला, “जर मी तिला न भेटता गेलो, तर तिचे हृदय फाटेल.” म्हणून त्यांनी अनुकंपेपोटी (निमंत्रण) स्वीकारले. कारण ज्ञानी भिक्खू माता-पिता किंवा आचार्य-उपाध्यायांवर करावयाच्या अनुकंपेकडे दुर्लक्ष करून केवळ धुतांग-शुद्धीचे पालन करणारे नसतात.

Alaṅkatapaṭiyatte itthijaneti pitarā uyyojite itthijane. Pitā kirassa dutiyadivase sakanivesane mahantaṃ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṃ kārāpetvā kilañjehi paṭicchādāpetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikāyo ‘‘etha tumhe vadhū, yena alaṅkārena alaṅkatā pubbe raṭṭhapālassa kulaputtassa piyā hotha manāpā, tena alaṅkārena alaṅkarothā’’ti āṇāpetvā paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā kāle ārocite āgantvā paññatte āsane nisinnaṃ ‘‘idaṃ te, raṭṭhapāla, mattikaṃ dhanaṃ, aññaṃ pettikaṃ, aññaṃ pitāmahaṃ; sakkā, tāta raṭṭhapāla, bhoge ca bhuñjituṃ, puññāni ca kātuṃ? Ehi tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu, puññāni ca karohī’’ti yācitvā tena paṭikkhipitvā dhamme desite ‘‘ahaṃ imaṃ uppabbājessāmī’’ti ānayiṃ, so ‘‘dāni me dhammakathaṃ kātuṃ āraddho, alaṃ me vacanaṃ na karissatī’’ti uṭṭhāya gantvā tassa orodhānaṃ dvāraṃ vivarāpetvā ‘‘ayaṃ vo sāmiko, gacchatha, yaṃ kiñci katvāna gaṇhituṃ vāyamathā’’ti uyyojesi. Tīsu vayesu ṭhitā nāṭakitthiyo theraṃ parivārayiṃsu. Tāsu ayaṃ asubhasaññaṃ uppādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alaṅkatapaṭiyatte itthijane asubhasaññaṃ uppādetvā’’ti.

अलङ्कतपटियत्ते इत्थिंजने म्हणजे वडिलांनी पाठवलेल्या शृंगारलेल्या स्त्रिया. असे म्हणतात की, दुसऱ्या दिवशी वडिलांनी आपल्या घरात सोन्या-नाण्याचा मोठा ढीग करून तो चटयांनी झाकून ठेवला आणि आयुष्यमान राष्ट्रपालांच्या पूर्वपत्नींना आज्ञा दिली, “या सुनेनो, ज्या अलंकारांनी नटून तुम्ही पूर्वी कुलपुत्र राष्ट्रपालाला प्रिय आणि मनपसंत वाटत होतात, त्याच अलंकारांनी स्वतःला सजवा.” नंतर उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करून घेऊन, वेळ झाल्यावर आलेल्या आणि मांडलेल्या आसनावर बसलेल्या राष्ट्रपालांना त्यांनी विनंती केली, “हे राष्ट्रपाला, हे तुझ्या आईचे धन आहे, हे वडिलांचे आणि हे आजोबांचे; हे बाळ राष्ट्रपाला, या भोगांचा उपभोग घेणे आणि पुण्यकर्मे करणे शक्य आहे का? ये, बाळ राष्ट्रपाला, शिक्षेचा (भिक्खू नियमांचा) त्याग करून हीन (गृहस्थ) जीवनात परत ये, भोगांचा उपभोग घे आणि पुण्यकर्मे कर.” परंतु त्यांनी (राष्ट्रपालांनी) नकार देऊन धम्मदेशना दिली. तेव्हा वडिलांनी विचार केला, “मी याला गृहस्थ बनवण्यासाठी आणले होते, पण हा तर आता मलाच धम्मकथा सांगू लागला आहे, हा माझे ऐकणार नाही.” असे म्हणून ते उठून गेले आणि त्यांनी अंतःपुराचे दार उघडून त्या स्त्रियांना पाठवले, “हा तुमचा पती आहे, जा आणि कोणत्याही प्रकारे याला वश करण्याचा प्रयत्न करा.” तिन्ही वयोगटांतील नर्तकींनी थेरांना वेढले. त्यांच्यामध्ये थेरांनी 'अशुभ संज्ञा' (अशुभाची भावना) उत्पन्न केली. म्हणूनच म्हटले आहे - “शृंगारलेल्या स्त्रियांमध्ये अशुभ संज्ञा उत्पन्न करून.”

Ṭhitakova [Pg.175] dhammaṃ desetvāti –

उभे राहूनच धम्मदेशना देऊन -

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.

“पहा या नटवलेल्या प्रतिमेला (शरीराला), जो जखमांचा समूह आहे आणि उभा केला आहे; जो आजारी आहे, अनेक संकल्पांनी (विचारांनी) युक्त आहे, ज्याची स्थिती स्थिर (शाश्वत) नाही.”

‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;

Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.

“पहा या नटवलेल्या रूपाला, जे मणी आणि कुंडल यांनी सजवले आहे; हाडांचा सांगाडा त्वचेने वेढलेला आहे, जो कपड्यांसह सुंदर दिसतो.”

‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

“पाय लाक्षा रसाने (अळत्याने) रंगवले आहेत, चेहऱ्याला पावडर (चूर्ण) लावली आहे; हे मूर्खाला मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु पार जाण्याची (मुक्तीची) इच्छा करणाऱ्यासाठी नाही.”

‘‘Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

“केस आठ अंबाड्यांच्या (किंवा विविध प्रकारे) रचनेत सजवले आहेत, डोळ्यांत काजळ घातले आहे; हे मूर्खाला मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु पार जाण्याची (मुक्तीची) इच्छा करणाऱ्यासाठी नाही.”

‘‘Añjanīvaṇṇavā cittā, pūtikāyo alaṅkato;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

“काजळाच्या रंगासारखा चित्रविचित्र सजवलेला हा दुर्गंधीयुक्त देह; मूर्खाला मोहित करण्यासाठी पुरेसा आहे, परंतु पार जाण्याची (मुक्तीची) इच्छा करणाऱ्यासाठी नाही.”

‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāmi, kandante migabandhake’’ti. (ma. ni. 2.302;

theragā. 769-774) –

“पारध्याने फास टाकला, पण हरीण जाळ्यात अडकले नाही; चारा खाऊन मी निघून जात आहे, आणि शिकारी रडत बसला आहे.” (म. नि. २.३०२; थेरगा. ७६९-७७४) -

Imāhi gāthāhi dhammaṃ desetvā.

या गाथांद्वारे धम्मदेशना देऊन.

Ākāsaṃ uppatitvāti ākāsaṃ pakkhanditvā. Kasmā pana thero ākāsena gato? Pitā kirassa seṭṭhi sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷāni dāpetvā malle āṇāpesi ‘‘sace nikkhamitvā gacchati, hatthapādesu naṃ gahetvā kāsāyāni haritvā gihivesaṃ gaṇhāpethā’’ti. Tasmā thero ‘‘ete mādisaṃ mahākhīṇāsavaṃ hatthe vā pāde vā gahetvā apuññaṃ pasaveyyuṃ, taṃ nesaṃ mā ahosī’’ti cintetvā ākāsena agamāsi. Migacīranti evaṃnāmakaṃ uyyānaṃ. Catupārijuññapaṭimaṇḍitanti jarāpārijuññaṃ, byādhipārijuññaṃ, bhogapārijuññaṃ, ñātipārijuññanti imehi catūhi pārijuññehi paṭimaṇḍitaṃ. Pārijuññanti ca parihānīti attho. Sesamettha suviññeyyameva.

आकासं उप्पतित्वा म्हणजे आकाशात झेप घेऊन. पण थेर आकाशाने का गेले? असे म्हणतात की, त्यांच्या श्रेष्ठ वडिलांनी सातही दरवाजांना अडसर लावून मल्लांना आज्ञा दिली होती, “जर हा बाहेर जाण्याचा प्रयत्न करेल, तर याचे हात-पाय पकडून, काषाय वस्त्रे काढून याला गृहस्थाचे कपडे घाला.” म्हणून थेरांनी विचार केला, “माझ्यासारख्या महा-खीणासवांना (अर्हंतांना) हाताला किंवा पायाला पकडून हे लोक अपुण्य (पाप) पदरी पाडून घेतील, तसे त्यांच्या बाबतीत घडू नये.” असा विचार करून ते आकाशाने गेले. मिगचीरं म्हणजे या नावाचे उद्यान. चतुपारिजुञ्ञपटिमण्डितं म्हणजे जरा-पारिजुञ्ञ (वृद्धत्वामुळे होणारी हानी), व्याधी-पारिजुञ्ञ (आजारपणामुळे होणारी हानी), भोग-पारिजुञ्ञ (भोगांची हानी), आणि ज्ञाती-पारिजुञ्ञ (नातेवाइकांची हानी) या चार प्रकारच्या हानींनी युक्त. पारिजुञ्ञ म्हणजे हानी (ऱ्हास) असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग येथे समजण्यास सोपाच आहे.

Kuṇḍadhānattheravatthu

कुण्डधान थेर वत्थु (कुण्डधान थेरांची कथा)

211. Tatiye salākaṃ gaṇhantīti salākagāhakā. Sunāparantajanapadaṃ gacchantepi paṭhamameva salākaṃ gaṇhīti sambandho. Chabbassantareti channaṃ [Pg.176] vassānaṃ abbhantare. Mettīti mittabhāvo. Bhedake satīti bhedakaraṇe sati. Gumbasabhāgatoti gumbasamīpato, ayameva vā pāṭho. Itthī hutvāti itthī viya hutvā, manussitthivaṇṇaṃ māpetvāti attho. Dīgharattānugatoti dīghakālaṃ anubandho. Ettakaṃ addhānanti ettakaṃ kālaṃ. Handāvusoti gaṇhāvuso. Atthaṃ gahetvāti bhūtatthaṃ gahetvā, ayameva vā pāṭho. Koṇḍo jātoti dhutto jāto.

२११. तिसऱ्यामध्ये 'सलाकं गण्हन्ति' म्हणजे शलाका (भिक्षेची तिकिटे/काठ्या) ग्रहण करणारे. सुनापरान्त जनपदाला जात असतानाही त्यांनी प्रथमच शलाका ग्रहण केली, असा संबंध आहे. छब्बस्सन्तरे म्हणजे सहा वर्षांच्या आत. मेत्ती म्हणजे मित्रभाव. भेदके सति म्हणजे भेद (फूट) पाडणारे असताना. गुम्बसभागतो म्हणजे झुडपाच्या जवळून, हाच पाठ आहे. इत्थी हुत्वा म्हणजे स्त्रीसारखे होऊन, मानवी स्त्रीचे रूप धारण करून असा अर्थ आहे. दीघरत्तानुगतो म्हणजे दीर्घकाळापासून मागे लागलेला. एत्तकं अद्धानं म्हणजे एवढा काळ. हन्दावुसो म्हणजे “घ्या, आवुसो (मित्रा)”. अत्थं गहेत्वा म्हणजे सत्य अर्थ ग्रहण करून, हाच पाठ आहे. कोण्डो जातो म्हणजे धूर्त झाला.

Māvoca pharusaṃ kañcīti kañci ekapuggalaṃ pharusaṃ mā avoca. Vuttā paṭivadeyyu tanti tayā pare dussīlāti vuttā tampi tatheva paṭivadeyyuṃ. Dukkhā hi sārambhakathāti esā kāraṇuttarā yugaggāhakathā nāma dukkhā. Paṭidaṇḍā phuseyyu tanti kāyadaṇḍādīhi paraṃ paharantassa tādisāva paṭidaṇḍā tava matthake pateyyuṃ.

मावोच फरुसं कञ्चि म्हणजे कोणत्याही एका व्यक्तीला कठोर बोलू नकोस. वुत्ता पटिवदेय्युं तं म्हणजे तू इतरांना दुःशील म्हटल्यास तेही तुला तसेच प्रत्युत्तर देतील. दुक्खा हि सारम्भकथा म्हणजे ही वादविवादाची, एकमेकांवर कुरघोडी करण्याची चर्चा दुःखदायक असते. पटिदण्डा फुसेय्युं तं म्हणजे शारीरिक दंडाने इतरांना मारहाण करणाऱ्याला तसाच प्रतिदंड तुझ्या डोक्यावर पडेल.

Sace neresi attānanti sace attānaṃ niccalaṃ kātuṃ sakkhissasi. Kaṃso upahato yathāti mukhavaṭṭiyaṃ chinditvā talamattaṃ katvā ṭhapitaṃ kaṃsatālaṃ viya. Tādisañhi hatthehi pādehi daṇḍena vā pahatampi saddaṃ na karoti. Esa pattosi nibbānanti sace evarūpo bhavituṃ sakkhissasi, imaṃ paṭipadaṃ pūrayamāno eso tvaṃ idāni appattopi nibbānaṃ pattosi nāma. Sārambho te na vijjatīti ‘‘evañca sati tvaṃ dussīlo, ahaṃ susīlo’’ti evamādiko uttarikaraṇavācālakkhaṇo sārambho te na vijjati, na bhavissatiyevāti attho. Parikkilesenāti saṃkilesahetunā.

सचे नेरेसि अत्तानं म्हणजे जर तू स्वतःला निश्चल करू शकशील. कंसो उपहतो यथा म्हणजे कडा कापून केवळ तळ शिल्लक ठेवलेल्या कांस्यपात्राप्रमाणे (काशाच्या थाळीप्रमाणे). कारण अशा पात्रावर हाताने, पायाने किंवा काठीने प्रहार केला तरी ते आवाज करत नाही. एस पत्तोसि निब्बानं म्हणजे जर तू असा होण्यास समर्थ झालास, तर या प्रतिपदेचे पालन करत असताना तू अजून निर्वाण प्राप्त केले नसले तरी निर्वाण प्राप्त केल्यासारखाच आहेस. सारम्भो ते न विज्जति म्हणजे “असे असताना तू दुःशील आहेस आणि मी सुशील आहे” अशा प्रकारचा स्वतःला श्रेष्ठ दाखवण्याचा आणि बडबड करण्याचा स्वभाव तुझ्यामध्ये उरणार नाही, तो असणारच नाही असा अर्थ आहे. परिक्किलेसेन म्हणजे संक्लेशाच्या (मनाच्या मलीनतेच्या) कारणाने.

Vaṅgīsattheravatthu

वङ्गीस थेर वत्थु (वङ्गीस थेरांची कथा)

212. Catutthe sampannapaṭibhānānanti paripuṇṇapaṭibhānānaṃ. Cutiṃ yo vedi…pe… sabbasoti yo sattānaṃ cutiñca paṭisandhiñca sabbākārena pākaṭaṃ katvā jānāti, taṃ ahaṃ alagganatāya asattaṃ, paṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ, catunnaṃ saccānaṃ sambuddhattā buddhaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. Yassa gatinti yassete devādayo gatiṃ na jānanti, tamahaṃ āsavānaṃ khīṇatāya khīṇāsavaṃ, kilesehi ārakattā arahantaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

२१२. चौथ्या सूत्रात 'सम्पन्नपटिभानं' (संपन्नप्रतिभान असणाऱ्यांचे) म्हणजे परिपूर्ण प्रतिभान असणाऱ्यांचे. 'चुतिं यो वेदि... पे... सब्बसो' (ज्याला च्युती माहीत आहे... इत्यादी... सर्व प्रकारे) म्हणजे जो प्राण्यांची च्युती (मृत्यू) आणि प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) सर्व प्रकारे स्पष्ट करून जाणतो, त्याला मी अनासक्त असल्यामुळे 'असक्त' (आसक्ती नसलेला), प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) योग्य मार्गाने गेल्यामुळे 'सुगत', आणि चार आर्य सत्यांचे संबोधी प्राप्त केल्यामुळे 'बुद्ध' आणि 'ब्राह्मण' असे म्हणतो, असा अर्थ आहे. 'यस्स गतिं' (ज्याची गती) म्हणजे ज्याची गती हे देव इत्यादी जाणत नाहीत, त्याला मी आसवांचा क्षय झाल्यामुळे 'खीणासव' (क्षीणास्रव), क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे 'अरहंत' आणि 'ब्राह्मण' असे म्हणतो, असा अर्थ आहे.

Upasenavaṅgantaputtattheravatthu

उपसेन वंगंतपुत्त थेर यांची कथा

213. Pañcame [Pg.177] sabbapāsādikānanti sabbaso pasādaṃ janentānaṃ. Kintāyanti kiṃ te ayaṃ. Atilahunti atisīghaṃ. Yassa tasmiṃ attabhāve uppajjanārahānaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthi, taṃ buddhā ‘‘moghapuriso’’ti vadanti ariṭṭhalāḷudāyiādike viya. Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘moghapurisā’’ti vadantiyeva dhaniyattherādike viya. Imassapi tasmiṃ khaṇe maggaphalānaṃ abhāvato ‘‘moghapurisā’’ti āha, tucchamanussāti attho. Bāhullāyāti parisabāhullāya. Anekapariyāyenāti anekakāraṇena.

२१३. पाचव्या सूत्रात 'सब्बपासादिकानं' (सर्व प्रासादिक असणाऱ्यांचे) म्हणजे सर्व प्रकारे प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्यांचे. 'किंतायं' म्हणजे 'तुझे हे काय आहे?'. 'अतिलहुं' म्हणजे अतिशय वेगाने. ज्याच्या त्या आत्मभावात (जन्मात) उत्पन्न होण्यास योग्य अशा मार्ग आणि फळांचा उपनिश्रय (पात्रता) नसतो, त्याला बुद्ध 'मोघपुरुष' (व्यर्थ मनुष्य) असे म्हणतात, जसे की अरिट्ठ, लालुदायी इत्यादींच्या बाबतीत. उपनिश्रय असूनही त्या क्षणी मार्ग किंवा फल प्राप्त झाले नसेल, तरीही 'मोघपुरुष' असेच म्हणतात, जसे की धनिय थेर इत्यादींच्या बाबतीत. याच्या बाबतीतही त्या क्षणी मार्ग आणि फळांचा अभाव असल्यामुळे 'मोघपुरुष' असे म्हटले आहे, तुच्छ मनुष्य असा याचा अर्थ आहे. 'बाहुल्लाय' म्हणजे परिषदेच्या (संघाच्या) बहुलतेसाठी. 'अनेकपरियायेन' म्हणजे अनेक कारणांनी.

Icchāmahaṃ, bhikkhaveti bhagavā kira taṃ addhamāsaṃ na kañci bodhaneyyasattaṃ addasa, tasmā evamāha, evaṃ santepi tantivasena dhammadesanā kattabbā siyā. Yasmā panassa etadahosi – ‘‘mayi okāsaṃ kāretvā paṭisallīne bhikkhū adhammikaṃ katikavattaṃ karissanti, taṃ upaseno bhindissati, ahaṃ tassa pasīditvā bhikkhūnaṃ dassanaṃ anujānissāmi. Tato maṃ passitukāmā bahū bhikkhū dhutaṅgāni samādiyissanti, ahañca tehi ujjhitasanthatapaccayā sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti, tasmā evamāha. Therassāti upasenattherassa. Manāpāni te bhikkhu paṃsukūlānīti ‘‘bhikkhu tava imāni paṃsukūlāni manāpāni attano ruciyā khantiyā gahitānī’’ti pucchati. Na kho me, bhante, manāpāni paṃsukūlānīti, bhante, na mayā attano ruciyā khantiyā gahitāni, galaggāhena viya matthakatāḷanena viya ca gāhito mayāti dasseti. Pāḷiyaṃ āgatamevāti vinayapāḷiṃ sandhāya vadati.

'इच्छामहं, भिक्खवे' (भिक्खूंनो, माझी इच्छा आहे) असे भगवान म्हणाले, कारण त्या पंधरवड्यात त्यांना कोणताही बोधप्राप्त होण्याजोगा प्राणी दिसला नाही, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. असे असले तरी परंपरेनुसार धम्मदेशना केली पाहिजे. परंतु त्यांच्या मनात असा विचार आला की – "मी एकांतात (प्रतिसंलयनात) गेल्यावर भिक्खू अधार्मिक नियम (कतिकवत्त) बनवतील, उपसेन त्याचा भंग करतील, मी त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन भिक्खूंना भेटण्याची परवानगी देईन. त्यानंतर मला पाहण्याची इच्छा असणारे अनेक भिक्खू धुतंगांचे समादान करतील, आणि मी त्यांच्याद्वारे टाकून दिलेल्या संथताच्या (आसनाच्या) कारणावरून शिक्षापद प्रज्ञप्त करीन." म्हणून त्यांनी असे म्हटले. 'थेरस्स' म्हणजे उपसेन थेरांचे. 'मनापानि ते भिक्खु पंसुकूलानि' (भिक्खू, तुला ही पांसुकुल वस्त्रे आवडतात का?) म्हणजे "भिक्खू, तुला ही पांसुकुल वस्त्रे मनासारखी वाटून स्वतःच्या आवडीने व संमतीने ग्रहण केली आहेत का?" असे विचारतात. 'न खो मे, भन्ते, मनापानि पंसुकूलानि' (भन्ते, मला ही पांसुकुल वस्त्रे आवडत नाहीत) म्हणजे "भन्ते, मी ही माझ्या आवडीने किंवा संमतीने ग्रहण केलेली नाहीत, तर जणू गळा दाबून किंवा डोक्यावर मारून माझ्याकडून ती ग्रहण करवून घेतली आहेत," असे ते दर्शवतात. 'पाळियं आगतमेव' (पाळीमध्ये आलेलेच आहे) हे विनयपाळीला अनुसरून म्हटले आहे.

Dabbattheravatthu

दब्ब थेर यांची कथा

214. Chaṭṭhe aṭṭhārasasu mahāvihāresūti rājagahassa samantato ṭhitesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu. Upavijaññāti āsannapasūtikālā. Rahogatoti rahasi gato. Saṅghassa veyyāvaccakaraṇe kāyaṃ yojetukāmo cintesīti thero kira attano katakiccabhāvaṃ disvā ‘‘ahaṃ imaṃ sarīraṃ dhāremi, tañca kho vātamukhe ṭhitapadīpo viya aniccatāmukhe ṭhitaṃ nacirasseva nibbāyanadhammaṃ yāva [Pg.178] na nibbāyati, tāva kiṃ nu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyya’’nti cintento iti paṭisañcikkhati ‘‘tiroraṭṭhesu bahū kulaputtā bhagavantaṃ adisvāva pabbajanti, te ‘bhagavantaṃ passissāma ceva vandissāmā’ti ca dūratopi āgacchanti, tatra yesaṃ senāsanaṃ nappahoti, te silāpattakepi seyyaṃ kappenti. Pahomi kho panāhaṃ attano ānubhāvena tesaṃ tesaṃ kulaputtānaṃ icchāvasena pāsādavihāraaḍḍhayogādīni mañcapīṭhattharaṇāni nimminitvā dātuṃ? Punadivase cettha ekacce ativiya kilantarūpā honti, te gāravena bhikkhūnaṃ purato ṭhatvā bhattānipi na uddisāpenti, ahaṃ kho pana tesaṃ bhattānipi uddisituṃ pahomī’’ti. Iti paṭisañcikkhanto ‘‘yaṃnūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ, bhattāni ca uddiseyya’’nti cintesi. Sabhāgasabhāgānanti suttantikādiguṇavasena sabhāgānaṃ, na mittasanthavavasena. Thero hi yāvatikā suttantikā honti, te uccinitvā uccinitvā ekato tesaṃ anurūpameva senāsanaṃ paññapeti. Venayikābhidhammikakammaṭṭhānikakāyadaḷhibahulesupi eseva nayo. Teneva pāḷiyaṃ (pārā. 380) vuttaṃ – ‘‘yete bhikkhū suttantikā, tesaṃ ekajjhaṃ senāsanaṃ paññapetī’’tiādi.

२१४. सहाव्या सूत्रात 'अट्ठाारससु महाविहारेसु' (अठरा महाविहारांमध्ये) म्हणजे राजगृहाच्या सभोवताली असलेल्या अठरा महाविहारांमध्ये. 'उपविजञ्ञा' म्हणजे प्रसूतीची वेळ जवळ आलेली स्त्री. 'रहोगतो' म्हणजे एकांतात गेलेले. 'संघाच्या वैय्यावच्च (सेवाकार्य) करण्यात स्वतःच्या शरीराला लावण्याची इच्छा असणारे विचार करते झाले' म्हणजे थेर स्वतःचे कृतकृत्यत्व (सर्व कर्तव्ये पूर्ण झाल्याचे) पाहून विचार करू लागले की, "मी हे शरीर धारण करत आहे, आणि हे वादळात ठेवलेल्या दिव्याप्रमाणे अनित्यतेच्या तोंडावर उभे आहे, जे लवकरच विझणार आहे. जोपर्यंत ते विझत नाही, तोपर्यंत मी संघाची काय सेवा करू शकेन?" असा विचार करून ते पुढे विचार करतात: "परराज्यांतून अनेक कुलपुत्र भगवंतांना न पाहताच प्रव्रजित होतात. ते 'भगवंतांचे दर्शन घेऊ आणि त्यांना वंदन करू' या इच्छेने दूरवरून येतात. तेथे ज्यांना शयनासन (राहण्याची जागा) मिळत नाही, ते दगडाच्या शिळेवरही झोपतात. मी माझ्या प्रभावाने त्या त्या कुलपुत्रांच्या इच्छेनुसार प्रासाद, विहार, अढ्ढयोग इत्यादी आणि मंचक (खाट), पीठ (पाट), बिछाने निर्माण करून देण्यास समर्थ आहे का? दुसऱ्या दिवशी येथे काही जण अत्यंत थकलेले असतात, ते आदरामुळे भिक्खूंच्या समोर उभे राहून भोजनाचे (भत्ताचे) वाटपही मागून घेत नाहीत. मी त्यांना भोजन वाटप करण्यासही समर्थ आहे." असा विचार करून त्यांनी विचार केला की, "मी संघासाठी शयनासने लावावीत आणि भोजनाचे वाटप करावे." 'सभागसभागानं' (समान गुण असणाऱ्यांना एकत्र) म्हणजे सुत्तंतिक (सूत्रपाठक) इत्यादी गुणांच्या आधारे समान असणाऱ्यांना, मित्रत्वाच्या किंवा परिचयाच्या आधारे नव्हे. कारण थेर जितके सुत्तंतिक भिक्खू असत, त्यांना निवडून निवडून एकत्र त्यांच्यासाठी योग्य असेच शयनासन लावून देत असत. विनयधर (वेनयिक), अभिधम्मिक (अभिधम्म जाणणारे), कम्मट्ठानिक (कर्मस्थान/ध्यान करणारे) आणि शरीर बळकट असणाऱ्यांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. म्हणूनच पाळीमध्ये (पाराजिक ३८०) म्हटले आहे – "जे भिक्खू सुत्तंतिक आहेत, त्यांच्यासाठी एका ठिकाणी शयनासन लावून द्यावे" इत्यादी.

Aṅguliyā jalamānāyāti tejokasiṇacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññāñāṇena aṅgulijalanaṃ adhiṭṭhahitvā teneva tejodhātusamāpattijanitena aggijālena aṅguliyā jalamānāya. Ayaṃ mañcotiādīsu pana there ‘‘ayaṃ mañco’’tiādiṃ vadante nimmitāpi attano attano gataṭṭhāne ‘‘ayaṃ mañco’’tiādiṃ vadanti. Ayañhi nimmitānaṃ dhammatā.

'अंगुलिया जलमानाय' (बोट जळत असताना) म्हणजे तेजोकसिण (तेज कसिण) च्या चौथ्या ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून अभिज्ञा ज्ञानाने बोट पेटवण्याचा अधिष्ठान करून, त्याच तेजोधातूच्या समापत्तीने निर्माण झालेल्या अग्नीच्या ज्वालेने बोट जळत असताना. 'अयं मंचो' (हा मंचक आहे) इत्यादींच्या बाबतीत, थेरांनी "हा मंचक आहे" इत्यादी म्हटल्यावर, त्यांच्या ऋद्धीने निर्माण केलेले (निर्मित) रूप देखील आपापल्या ठिकाणी गेल्यावर "हा मंचक आहे" इत्यादी बोलू लागते. कारण ही निर्मित रूपांची स्वभाववैशिष्ट्ये (धम्मता) आहे.

‘‘Ekasmiṃ bhāsamānasmiṃ, sabbe bhāsanti nimmitā;

Ekasmiṃ tuṇhimāsine, sabbe tuṇhī bhavanti te’’ti. (dī. ni. 2.286);

“एक जण बोलत असताना, सर्व निर्मित रूपे बोलतात; एक जण शांत बसला असता, ते सर्व शांत होतात.” (दी. नि. २.२८६)

Yasmiṃ pana vihāre mañcapīṭhādīni na paripūrenti, tattha attano ānubhāvena pūrenti, tena nimmitānaṃ avatthukaṃ vacanaṃ na hoti sabbattha mañcapīṭhādīnaṃ sabbhāvato. Sabbavihāresu ca gamanamagge samappamāṇe katvā adhiṭṭhāti. Katikasaṇṭhānādīnaṃ pana nānappakārattā tasmiṃ tasmiṃ vihāre katikavattāni visuṃ visuṃ kathāpetīti veditabbaṃ. Aniyametvā [Pg.179] nimmitānañhi ‘‘ekasmiṃ bhāsamānasmi’’ntiādidhammatā vuttā. Tathā hi ye vaṇṇavayasarīrāvayavaparikkhārakiriyāvisesādīhi niyamaṃ akatvā nimmitā honti, te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānappakāre kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye, keci majjhimavaye, keci pacchimavaye, tathā dīghakese upaḍḍhamuṇḍe missakakese upaḍḍharattacīvare paṇḍukacīvare, padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte, aparepi vā nānappakāre kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhite adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva honti. Puna attano vasanaṭṭhānameva āgacchatīti tehi saddhiṃ janapadakathaṃ kathento anisīditvā attano vasanaṭṭhānaṃ veḷuvanameva paccāgacchati. Pāḷiyanti vinayapāḷiyaṃ.

पण ज्या विहारात मंचक-पीठ (खाटा व आसने) इत्यादी पूर्ण नसतात, तिथे ते आपल्या प्रभावाने (ऋद्धीने) पूर्ण करतात. त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या (भिक्षूंच्या) बाबतीत 'ते निराधार (अवास्तविक) आहेत' असे म्हणता येत नाही, कारण सर्व ठिकाणी मंचक-पीठ इत्यादींचे अस्तित्व असते. आणि सर्व विहारांमधील जाण्याचे मार्ग समान प्रमाणाचे करून ते अधिष्ठान करतात. परंतु, नियम व व्यवस्था इत्यादींच्या विविधतेमुळे त्या त्या विहारात नियमांचे पालन वेगवेगळे करण्यास सांगितले जाते, असे जाणावे. कारण, नियम न करता निर्माण केलेल्यांच्या बाबतीत 'एकाने बोलले असता...' इत्यादी स्वभावधर्म (धम्मता) सांगितला आहे. तसेच, जे वर्ण, वय, शरीराचे अवयव, परिष्कार (उपकरणे) आणि क्रियांच्या विशेषांविषयी कोणताही नियम न करता निर्माण केले जातात, ते नियम न करता निर्माण केल्यामुळे ऋद्धिमंतासारखेच असतात. उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये किंवा बोलणे, मौन राहणे इत्यादींमध्ये जो जो ऋद्धीमान करतो, ते तेच ते करतात. पण जर त्यांना विविध प्रकारचे (भिक्षू) निर्माण करण्याची इच्छा असेल, जसे की काही तरुण वयातील, काही मध्यम वयातील, काही वृद्ध वयातील; तसेच लांब केस असलेले, अर्धे मुंडण केलेले, संमिश्र केस असलेले, अर्धे लाल चीवर नेसलेले, पिवळसर चीवर नेसलेले; आणि पदपाठ करणारे, धम्मकथा सांगणारे, सरभञ्ञ (स्वरयुक्त पठण) करणारे, प्रश्न विचारणारे, प्रश्नांची उत्तरे देणारे, चीवर रंगवणारे, शिजवणारे, चीवर शिवणारे, धुणारे इत्यादी कार्ये करणारे, किंवा इतरही विविध प्रकारचे भिक्षू निर्माण करण्याची इच्छा असेल, तर ते पादकध्यानातून (पायाभूत ध्यानातून) उठून 'एवढे भिक्षू तरुण वयाचे होतू' इत्यादी पद्धतीने परिकर्म करून, पुन्हा समाधीत प्रवेश करून व उठून अधिष्ठान करतात. तेव्हा अधिष्ठानचित्तासोबतच ते इच्छिलेल्या प्रकारांचेच होतात. पुन्हा ते स्वतःच्या निवासस्थानीच परत येतात, म्हणून त्यांच्यासोबत जनपदकथा (प्रादेशिक चर्चा) करत न बसता ते स्वतःच्या निवासस्थानी वेळुवनातच परत येतात. 'पाळियं' म्हणजे विनयपाळीमध्ये.

Pilindavacchattheravatthu

पिलिन्दवच्छत्थेर वत्थू (स्थवीर पिलिन्दवच्छ यांची कथा)

215. Sattame piyānanti piyāyitabbānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Pilindoti panassa gottaṃ, vacchoti nāmanti ettha vuttavipariyāyenapi vadanti ‘‘pilindoti nāmaṃ, vacchoti gotta’’nti. Teneva ācariyadhammapālattherena theragāthāsaṃvaṇṇanāya (theragā. aṭṭha. 1.8 pilindavacchattheragāthāvaṇṇanā) vuttaṃ – ‘‘pilindotissa nāmaṃ akaṃsu, vacchoti pana gottaṃ. Tena so aparabhāge pilindavacchoti paññāyitthā’’ti. Saṃsandetvāti ekato katvā.

२१५. सातव्या गाथेत 'पियानं' म्हणजे प्रिय वाटणाऱ्यांचे. 'मनापानं' म्हणजे मन वाढवणाऱ्यांचे (मनोरम गोष्टींचे). 'पिलिन्द' हे त्यांचे गोत्र आहे आणि 'वच्छ' हे नाव आहे, असे येथे उलट क्रमानेही म्हणतात की 'पिलिन्द हे नाव आणि वच्छ हे गोत्र' आहे. म्हणूनच आचार्य धम्मपाल थेरांनी थेरगाथा अट्ठकथेत (थेरगा. अट्ठ. १.८ पिलिन्दवच्छत्थेरगाथावण्णना) म्हटले आहे – 'त्यांचे नाव पिलिन्द ठेवले आणि वच्छ हे गोत्र होते. त्यामुळे नंतरच्या काळात ते पिलिन्दवच्छ म्हणून ओळखले गेले.' 'संसन्देत्वा' म्हणजे एकत्र करून.

Satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvāti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggena vuttaṃ. Apare pana bhaṇanti – anuppanneyeva amhākaṃ bhagavati sāvatthiyaṃ brāhmaṇagehe nibbattitvā pilindavacchoti paññāto saṃsāre saṃvegabahulatāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā cūḷagandhāraṃ nāma vijjaṃ sādhetvā ākāsacārī paracittavidū ca hutvā rājagahe lābhaggayasaggappatto paṭivasati. Atha yadā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā anukkamena rājagahaṃ upagato, tato paṭṭhāya buddhānubhāvena [Pg.180] tassa sā vijjā na sampajjati, atthakiccaṃ na sādheti. So cintesi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ ‘ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ yattha mahāgandhāravijjā dharati, tattha cūḷagandhāravijjā na sampajjatī’ti. Samaṇassa pana gotamassa āgatakālato paṭṭhāya nāyaṃ mama vijjā sampajjati, nissaṃsayaṃ samaṇo gotamo mahāgandhāravijjaṃ jānāti, yannūnāhaṃ taṃ payirupāsitvā tassa santike vijjaṃ pariyāpuṇeyya’’nti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘ahaṃ, mahāsamaṇa, tava santike ekaṃ vijjaṃ pariyāpuṇitukāmo, okāsaṃ me karohī’’ti. Bhagavā ‘‘tena hi pabbajā’’ti āha. So ‘‘vijjāya parikammaṃ pabbajjā’’ti maññamāno pabbajīti. Paravambhanavasenāti paresaṃ garahanavasena.

'शास्त्यांची (बुद्धांची) धम्मदेशना ऐकून श्रद्धा प्राप्त करून प्रव्रजित झाले' हे अङ्गुत्तरभाणकांच्या (अंगुत्तर निकाय पाठ करणाऱ्यांच्या) कथेच्या मार्गाने सांगितले आहे. परंतु इतर म्हणतात – आपले भगवान अजून उत्पन्न झाले नसतानाच, श्रावस्तीमध्ये एका ब्राह्मण घराण्यात जन्माला येऊन 'पिलिन्दवच्छ' म्हणून प्रसिद्ध असलेले, संसारात तीव्र संवेग (वैराग्य) आल्यामुळे परिव्राजक प्रव्रज्या घेऊन, 'चूळगंधार' नावाची विद्या साध्य करून, आकाशात गमन करणारे आणि परचित्त जाणणारे बनून, राजगृहात परम लाभ आणि यश प्राप्त करून राहत होते. त्यानंतर जेव्हा आपले भगवान अभिसंबुद्ध (सम्यक् संबुद्ध) होऊन अनुक्रमाने राजगृहाला आले, तेव्हापासून बुद्धांच्या प्रभावाने त्यांची ती विद्या सफल होईनाशी झाली, तिने कार्य साधेनासे झाले. त्यांनी विचार केला – 'मी असे ऐकले आहे की, आचार्यांच्या आणि त्यांच्या आचार्यांच्या परंपरेत असे म्हटले जाते की, जिथे महागंधार विद्या असते, तिथे चूळगंधार विद्या सफल होत नाही. श्रमण गोतमांच्या आगमनापासून माझी ही विद्या सफल होत नाही, यात शंका नाही की श्रमण गोतम महागंधार विद्या जाणतात. मग मी त्यांच्याकडे जाऊन त्यांच्याकडून ती विद्या का शिकू नये?' त्यांनी भगवंतांकडे जाऊन असे म्हटले – 'हे महाश्रमण, मी आपल्याकडून एक विद्या शिकू इच्छितो, मला संधी द्यावी.' भगवान म्हणाले, 'तर मग प्रव्रज्या घे.' त्यांनी 'प्रव्रज्या ही विद्येची पूर्वतयारी (परिकर्म) आहे' असे मानून प्रव्रज्या घेतली. 'परवम्भनवसेन' म्हणजे इतरांची निंदा करण्याच्या हेतूने.

Akakkasanti apharusaṃ. Viññāpaninti atthaviññāpaniṃ. Saccanti bhūtatthaṃ. Nābhisajeti yāya girāya aññaṃ kujjhāpanavasena na lagāpeyya, khīṇāsavo nāma evarūpameva giraṃ na bhāseyya, tasmā tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

'अकक्कसं' म्हणजे जे कठोर नाही (मृदू). 'विञ्ञापनिं' म्हणजे अर्थ स्पष्ट करणारी. 'सच्चं' म्हणजे सत्य (यथार्थ). 'नाभिसजे' म्हणजे ज्या वाणीने दुसऱ्याला क्रोधित करून अडकवले जात नाही. क्षीणासव (अर्हत) अशाच प्रकारची वाणी बोलतात, म्हणून 'त्याला मी ब्राह्मण म्हणतो' असा अर्थ आहे.

Anuvicinitvāti anuvicāretvā. Caṇḍikataṃ gacchantanti sīghagatiyā gacchantaṃ.

'अनुविचिन्त्वा' म्हणजे विचार करून. 'चण्डिकतं गच्छन्तं' म्हणजे वेगाने जाणाऱ्याला.

Bāhiyadārucīriyattheravatthu

बाहियदारुचीरियत्थेर वत्थू (स्थवीर बाहिय दारुचीरिय यांची कथा)

216. Aṭṭhame ekarattivāsena gantvāti devatānubhāvena gantvā. ‘‘Buddhānubhāvenā’’tipi vadanti. Evaṃ gato ca vihāraṃ pavisitvā sambahule bhikkhū bhuttapātarāse kāyālasiyavimocanatthāya abbhokāse caṅkamante disvā ‘‘kahaṃ etarahi satthā’’ti pucchi. Bhikkhū ‘‘sāvatthiyaṃ piṇḍāya paviṭṭho’’ti vatvā taṃ pucchiṃsu – ‘‘tvaṃ pana kuto āgato’’ti? Suppārakā āgatomhīti. Kadā nikkhantosīti? Hiyyo sāyaṃ nikkhantomhīti. Dūrato āgato, tava pāde dhovitvā telena makkhetvā thokaṃ vissamāhi, āgatakāle satthāraṃ dakkhissatīti. Ahaṃ, bhante, satthu vā attano vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, ekarattenevamhi katthaci aṭṭhatvā anisīditvā vīsayojanasatikaṃ maggaṃ āgato, satthāraṃ passitvāva vissamissāmīti. So evaṃ vatvā taramānarūpo sāvatthiṃ pavisitvā bhagavantaṃ anopamāya buddhasiriyā piṇḍāya carantaṃ disvā [Pg.181] ‘‘cirassaṃ vata me diṭṭho sammāsambuddho’’ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatasarīro gantvā antaravīthiyameva pañcapatiṭṭhitena vanditvā gopphakesu daḷhaṃ gahetvā evamāha – ‘‘desetu me, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu me sugato dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

२१६. आठव्या कथेत 'एका रात्रीच्या प्रवासाने जाऊन' म्हणजे देवतेच्या प्रभावाने जाऊन. 'बुद्धांच्या प्रभावाने' असेही म्हणतात. अशा प्रकारे गेलेल्या त्यांनी विहारात प्रवेश करून, अनेक भिक्षूंना सकाळचे भोजन झाल्यावर शरीराचा आळस घालवण्यासाठी खुल्या जागेत चंक्रमण करताना पाहून विचारले – 'सध्या शास्ते (बुद्ध) कुठे आहेत?' भिक्षूंनी 'ते श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी गेले आहेत' असे सांगून त्यांना विचारले – 'पण तुम्ही कुठून आला आहात?' 'मी सुप्पारकहून आलो आहे.' 'कधी निघालात?' 'काल संध्याकाळी निघालो आहे.' 'तुम्ही दुरून आला आहात, आपले पाय धुवून, तेल लावून थोडी विश्रांती घ्या, शास्ते परत आल्यावर त्यांचे दर्शन होईल.' 'भन्ते, मी शास्त्यांच्या किंवा स्वतःच्या जीविताच्या संकटाविषयी (मृत्यूविषयी) काही सांगू शकत नाही. मी एका रात्रीत कुठेही न थांबता, न बसता शंभर योजने अंतर पार करून आलो आहे. शास्त्यांचे दर्शन घेऊनच मी विश्रांती घेईन.' असे सांगून ते घाईघाईने श्रावस्तीमध्ये शिरले आणि भगवंतांना अनुपम बुद्धतेजाने पिंडपातासाठी चारिका करताना पाहून, 'खरोखरच खूप दिवसांनी मी सम्यक् संबुद्धांचे दर्शन घेत आहे' असे म्हणून, ज्या ठिकाणाहून दर्शन झाले तिथूनच शरीर नमवून गेले आणि रस्त्याच्या मध्यभागीच पंचांग प्रणामाने वंदन करून, त्यांच्या घोट्यांना घट्ट धरून असे म्हणाले – 'भन्ते, भगवान मला धम्मदेशना देवोत, सुगत मला धम्मदेशना देवोत, जी माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.'

Atha naṃ satthā ‘‘akālo kho tāva, bāhiya, antaragharaṃ paviṭṭhomhi piṇḍāyā’’ti paṭikkhipi. Taṃ sutvā bāhiyo, ‘‘bhante, saṃsāre saṃsarantena kabaḷīkārāhāro na no laddhapubbo, tumhākaṃ vā mayhaṃ vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, desetha me dhamma’’nti. Satthā dutiyampi paṭikkhipiyeva. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘imassa maṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya sakalasarīraṃ pītiyā nirantaraṃ ajjhotthaṭaṃ hoti, balavapītivegena dhammaṃ sutvāpi na sakkhissati paṭivijjhituṃ, majjhattupekkhā tāva tiṭṭhatu, ekaratteneva vīsayojanasataṃ maggaṃ āgatattā darathopissa balavā, sopi tāva paṭippassambhatū’’ti. Tasmā dvikkhattuṃ paṭikkhipitvā tatiyaṃ yācito antaravīthiyaṃ ṭhitova ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādinā (udā. 10) nayena dhammaṃ deseti. Imamatthaṃ saṃkhipitvā dassento ‘‘satthāraṃ piṇḍāya paviṭṭha’’ntiādimāha. Tattha antaraghareti antaravīthiyaṃ.

त्यानंतर शास्त्यांनी (बुद्धांनी) 'बाहीय, ही वेळ योग्य नाही, मी पिंडाचारासाठी घरांच्या आत प्रवेश केला आहे' असे म्हणून त्याला नकार दिला. ते ऐकून बाहीय म्हणाला, 'भन्ते, संसारात भटकताना कबाळीकार आहार (कवळीकार आहार) आम्हाला पूर्वी मिळाला नाही असे नाही, परंतु आपल्या किंवा माझ्या जीविताला काय संकट (अंतराय) येईल हे मी जाणत नाही, म्हणून मला धम्माचा उपदेश करा.' शास्त्यांनी दुसऱ्यांदाही नकारच दिला. असे म्हणतात की त्यांच्या (बुद्धांच्या) मनात असा विचार आला: 'मला पाहिल्यापासून याच्या संपूर्ण शरीरात प्रीतीने सतत व्यापून टाकले आहे. तीव्र प्रीतीच्या वेगामुळे धम्म ऐकूनही तो त्याचे आकलन (प्रतिवेध) करू शकणार नाही. त्याची तटस्थता (मध्यस्थ उपेक्षा) निर्माण होईपर्यंत थांबावे लागेल. शिवाय, एकाच रात्रीत १२० योजने मार्ग चालून आल्यामुळे त्याचा थकवा देखील तीव्र आहे, तोही आधी शांत होऊ दे.' म्हणून दोनदा नकार देऊन, तिसऱ्यांदा याचना केली असता, रस्त्याच्या मध्यभागी (अंतरवीथीमध्ये) उभे राहूनच 'म्हणूनच, बाहीय, तू असे शिकले पाहिजे की, दृष्ट (पाहिलेल्या) मध्ये केवळ दृष्टच (पाहिलेलेच) असेल...' इत्यादी (उदा. १०) पद्धतीने धम्माचा उपदेश केला. हाच अर्थ संक्षेपाने दाखवताना 'सत्थारं पिण्डाय पवित्ठं' (शास्ते पिंडाचारासाठी प्रवेश करते झाले) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अंतरघरे' म्हणजे 'अंतरवीथीमध्ये' (रस्त्याच्या मध्यभागी).

Aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvaraṃ pariyesantoti so kira vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ karonto ‘‘bhikkhunā nāma attano paccaye labhitvā aññaṃ anoloketvā sayameva bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti ekabhikkhussapi pattena vā cīvarena vā saṅgahaṃ nākāsi. Tenassa ‘‘iddhimayapattacīvaraṃ na uppajjissatī’’ti ñatvā ehibhikkhubhāvena pabbajjaṃ na adāsi. Tāvadeva ca pabbajjaṃ yācito ‘‘paripuṇṇaṃ te pattacīvara’’nti pucchitvā ‘‘aparipuṇṇa’’nti vutte ‘‘tena hi pattacīvaraṃ pariyesāhī’’ti vatvā pakkāmi. Tasmā so pattacīvaraṃ pariyesanto saṅkāraṭṭhānato coḷakhaṇḍāni saṃkaḍḍhati.

पात्र आणि चीवर अपूर्ण असल्यामुळे पात्र व चीवर शोधणारा. असे म्हणतात की, तो वीस हजार वर्षे श्रमणधर्माचे आचरण करत असताना, 'भिक्खूने स्वतःचे प्रत्यय (गरजांच्या वस्तू) मिळवून, इतरांकडे न पाहता स्वतःच त्यांचा उपभोग घेणे योग्य आहे' असे मानून त्याने एकाही भिक्खूला पात्र किंवा चीवर देऊन साहाय्य (संग्रह) केले नव्हते. त्यामुळे त्याला 'ऋद्धिमय पात्र आणि चीवर उत्पन्न होणार नाही' हे जाणून (बुद्धांनी) त्याला 'एहि भिक्खू' (या भिक्खू) या रूपाने प्रवज्जा दिली नाही. आणि लगेचच प्रवज्जेची याचना केली असता, 'तुझे पात्र आणि चीवर पूर्ण आहे का?' असे विचारले. 'अपूर्ण आहे' असे उत्तर दिल्यावर, 'तर मग पात्र आणि चीवर शोधून आण' असे सांगून ते निघून गेले. म्हणून तो पात्र आणि चीवर शोधत कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यातून कापडाचे तुकडे गोळा करत होता.

Sahassamapīti paricchedavacanaṃ. Ekasahassaṃ dvesahassānīti evaṃ sahassena ce paricchinnā gāthā honti, tā ca anatthapadasaṃhitā ākāsavaṇṇapabbatavaṇṇādīni pakāsakehi anibbānadīpakehi anatthakehi padehi saṃhitā yāva bahukā honti, tāva pāpikā evāti attho[Pg.182]. Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyoti ‘‘appamādo amatapadaṃ…pe… yathā matā’’ti (dha. pa. 21) evarūpā ekagāthāpi seyyoti attho.

'सहस्सम्पि' (हजार देखील) हा परिच्छेदवाचक (मर्यादा दर्शवणारा) शब्द आहे. एक हजार, दोन हजार अशा प्रकारे जर हजारांच्या संख्येने मर्यादित गाथा असतील, आणि त्या जर अनर्थक पदांनी युक्त असतील—म्हणजे आकाशवर्ण, पर्वतवर्ण इत्यादींचे वर्णन करणाऱ्या, निर्वाण न दर्शवणाऱ्या, निरर्थक पदांनी युक्त असतील, तर त्या जितक्या जास्त असतील तितक्याच त्या वाईट (निरुपयोगी) आहेत, असा अर्थ आहे. 'एकं गाथापदं सेय्यो' (एक गाथापद श्रेष्ठ आहे) म्हणजे 'अप्पमादो अमतपदं... पे... यथा मता' (धम्मपद २१) या प्रकारची एक गाथा देखील श्रेष्ठ आहे, असा अर्थ आहे.

Kumārakassapattheravatthu

कुमारकस्सप थेर वत्थु (कुमारकस्सप थेरांची कथा)

217. Navame ekaṃ buddhantaraṃ sampattiṃ anubhavamānoti sāvakabodhiyā niyatatāya puññasambhārassa ca sātisayattā vinipātaṃ agantvā ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhavamāno. ‘‘Ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno’’ti vatvā tamevassa uppannabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ – ‘‘sā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāti kuladārikā. Ca-saddo byatirekattho. Tena vuccamānaṃ visesaṃ jotayati. Kulagharanti patikulagehaṃ. Gabbhanimittanti gabbhassa saṇṭhitabhāvaviggahaṃ. Satipi visākhāya sāvatthivāsikulapariyāpannatte tassā tattha padhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘visākhañcā’’tiādi vuttaṃ yathā ‘‘brāhmaṇā āgatā, vāsiṭṭhopi āgato’’ti. Bhagavatā evaṃ gahitanāmattāti yojanā. Yasmā rājaputtā loke ‘‘kumārā’’ti voharīyanti, ayañca rañño kittimaputto, tasmā āha – ‘‘rañño…pe… sañjāniṃsū’’ti.

२१७. नवव्या (कथेत) 'एका बुद्धान्तरात संपत्तीचा उपभोग घेणारा' म्हणजे श्रावकबोधी निश्चित असल्यामुळे आणि पुण्यसंभाराच्या अतिशयामुळे दुर्गतीला न जाता, एका बुद्धान्तरात देव आणि मनुष्यांमध्ये संपत्तीचा उपभोग घेणारा. 'एका कुलकन्येच्या कुशीत जन्मला' असे सांगून, त्याचा तो जन्म घेण्याचा प्रकार सुरुवातीपासून दाखवण्यासाठी—'सा चा' (आणि ती) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सा' म्हणजे ती कुलकन्या. 'च' हा शब्द व्यतिरेक अर्थाचा (विशेष दर्शवणारा) आहे. त्याद्वारे सांगितले जाणारे वैशिष्ट्य प्रकट होते. 'कुलघरं' म्हणजे पतीचे घर (सासर). 'गर्भनिमित्तं' म्हणजे गर्भाच्या अस्तित्वाचे लक्षण (गर्भधारणा). विशाखा ही सावत्थी येथील रहिवासी असलेल्या कुळात समाविष्ट असली, तरी तिचे तेथील प्रमुखत्व दाखवण्यासाठी 'विशाखं च' इत्यादी म्हटले आहे, जसे की 'ब्राह्मण आले आणि वासिष्ठही आला' असे म्हणतात. 'भगवंतांनी अशा प्रकारे नाव ग्रहण केल्यामुळे' अशी योजना आहे. ज्या अर्थी जगात राजपुत्रांना 'कुमार' असे म्हटले जाते, आणि हा राजाचा दत्तक पुत्र (कृत्रिम पुत्र) होता, म्हणून म्हटले आहे—'राज्ञो... पे... संजानिंसु' (राजाचे... इत्यादी ओळखले).

Pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvāti ‘‘bhikkhu, bhikkhu, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūpāyati, divā pajjalatī’’tiādinā vammikasutte (ma. ni. 1.249) āgatanayena pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvā. Pāyāsiraññoti ‘‘natthi paraloko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti (dī. ni. 2.410, 412) evaṃladdhikassa pāyāsirājassa. Rājā hi tadā anabhisitto hutvā pasenadinā kosalena dinnasetabyanagaraṃ ajjhāvasanto imaṃ diṭṭhiṃ gaṇhi. Pañcadasahi pañhehi paṭimaṇḍetvāti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rājañña, ime candimasūriyā imasmiṃ vā loke parasmiṃ vā devā vā te manussā’’ti evamādīhi (dī. ni. 2.411) pañcadasahi pañhehi paṭimaṇḍitaṃ katvā. Suttanteti pāyāsisuttante (dī. ni. 2.406 ādayo).

'पंधरा प्रश्न तयार करून' म्हणजे 'भिक्खू, भिक्खू, ही वारूळ रात्री धूर सोडते, दिवसा पेटते' इत्यादी वम्मिक सुत्तात (म. नि. १.२४९) आलेल्या पद्धतीने पंधरा प्रश्न तयार करून. 'पायासि राजाचा' म्हणजे 'परलोक नाही, औपपातिक (स्वयंभू) प्राणी नाहीत, सुकृत आणि दुष्कृत कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही' (दी. नि. २.४१०, ४१२) अशा मताचा (दृष्टीचा) असलेल्या पायासि राजाचा. कारण तो राजा तेव्हा राज्याभिषेक न झालेला असून, कोसलचा राजा पसेनदी याने दिलेल्या सेतव्य नगरात राहत असताना त्याने हे मत स्वीकारले होते. 'पंधरा प्रश्नांनी सुशोभित करून' म्हणजे 'तुला काय वाटते, राजन्य (राजे), हे चंद्र आणि सूर्य या लोकात आहेत की परलोकात? ते देव आहेत की मनुष्य?' इत्यादी (दी. नि. २.४११) पंधरा प्रश्नांनी सुशोभित करून. 'सुत्तान्त' म्हणजे पायासि सुत्तान्तात (दी. नि. २.४०६ इत्यादी).

Mahākoṭṭhikattheravatthu

महाकोट्ठिक थेर वत्थु (महाकोट्ठिक थेरांची कथा)

218. Dasamaṃ uttānatthameva.

२१८. दहावे (प्रकरण) स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

Tatiyaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या एतदग्गवर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

14. Etadaggavaggo

१४. एतदग्गवग्गो (एतदग्गवर्ग)

(14) 4. Catutthaetadaggavaggavaṇṇanā

(१४) ४. चतुर्थ एतदग्गवर्ग वर्णना (चौथ्या एतदग्गवर्गाची वर्णना)

Ānandattheravatthu

आनंद थेर वत्थु (आनंद थेरांची कथा)

219-223. Catutthavaggassa [Pg.183] paṭhame heṭṭhā vuttappamāṇanti heṭṭhā koṇḍaññattherassa vatthumhi ‘‘tassa dhurapattāni navutihatthāni honti, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, pādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ ekādasahattha’’nti evaṃ vuttappamāṇaṃ. Rañño pesesīti paccantassa kupitabhāvaṃ ārocetvā pesesi. Theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ (theragā. aṭṭha. 2.1016 ānandattheragāthāvaṇṇanā) pana ‘‘paccantassa kupitabhāvaṃ rañño anārocetvā sayameva taṃ vūpasamesi, taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso puttaṃ pakkosāpetvā ‘varaṃ te, sumana, dammi, gaṇhāhī’ti āhā’’ti vuttaṃ. Na metaṃ cittaṃ atthīti mama evarūpaṃ cittaṃ natthi. Avañjhanti atucchaṃ. Aññaṃ varehīti aññaṃ patthehi, aññaṃ gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. Udakaṃ adhiṭṭhāyāti ‘‘udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhahitvā. Gatenāti gamanena. Na āmisacakkhukāti cīvarādipaccayasaṅkhātaṃ āmisaṃ na olokenti.

२१९-२२३. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या (कथेत) 'खाली सांगितलेले प्रमाण' म्हणजे खाली कोण्डञ्ञ थेरांच्या कथेत 'त्याच्या रथाचे जू नव्वद हात लांब होते, केशर (केस) तीस हात, कर्णिका बारा हात आणि पायाने टेकलेले स्थान अकरा हात होते' असे सांगितलेले प्रमाण. 'राजाकडे पाठवले' म्हणजे सीमावर्ती भागातील बंडाची (क्रोधाची) स्थिती कळवून पाठवले. परंतु थेरगाथा वर्णनेत (थेरगा. अट्ठ. २.१०१६ आनंद थेरगाथा वर्णना) 'सीमावर्ती भागातील बंडाची स्थिती राजाला न कळवता स्वतःच ती शांत केली. ते ऐकून राजाने संतुष्ट मनाने पुत्राला बोलावून म्हटले, 'सुमन, मी तुला वर देतो, तो स्वीकार कर' असे म्हटले आहे. 'माझे असे मन नाही' म्हणजे माझे अशा प्रकारचे मन नाही. 'अवंझं' म्हणजे अतुच्छ (सार्थक). 'दुसरा वर माग' म्हणजे दुसऱ्या कशाची तरी प्रार्थना कर, दुसरे काहीतरी स्वीकार कर, असे म्हटले आहे. 'पायाचा अधिष्ठान करून' म्हणजे 'पाणी होवो' असा संकल्प (अधिष्ठान) करून. 'गतेन' म्हणजे गमनाने (जाण्याने). 'न आमिषचक्खुका' म्हणजे चीवर इत्यादी प्रत्ययांच्या (वस्तूंच्या) रूपातील आमिषाकडे न पाहणारे.

Vasanaṭṭhānasabhāgeyevāti vasanaṭṭhānasamīpeyeva. Ekantavallabhoti upaṭṭhākaṭṭhāne ekantena vallabho. Etassevāti etasseva bhikkhussa. Dvejjhakathā na hontīti dvidhābhūtakathā na honti, anekantikakathā na hontīti vuttaṃ hoti. Anibaddhāti aniyatā. Lohitena galantenāti itthambhūtakkhāne karaṇavacanaṃ, galantena lohitena yuttoti attho. Anvāsattoti anugato. Uṭṭhehi, āvuso ānanda, uṭṭhehi, āvuso ānandāti turite idamāmeḍitavacanaṃ. Duvidhena udakenāti sītudakena uṇhudakena ca. Tividhena dantakaṭṭhenāti khuddakaṃ mahantaṃ majjhimanti evaṃ tippakārena dantakaṭṭhena. Nava vāre anupariyāyatīti satthari pakkosante paṭivacanadānāya thinamiddhavinodanatthaṃ navakkhattuṃ anupariyāyati. Tenevāha – ‘‘evañhissa ahosī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.

"वसनाळ्ठानसभागयेवाति" म्हणजे राहण्याच्या जागेच्या अगदी जवळ (वसनाळ्ठानसमीपेयेव). "एकांतवल्लभोति" म्हणजे उपस्थापक (सेवक) म्हणून अत्यंत प्रिय (एकांतवल्लभ). "एतस्सेवाति" म्हणजे याच भिक्खूच्या. "द्वेज्झकथा न होन्तीति" म्हणजे दुटूपी किंवा द्विधा बोलणे होत नाही, म्हणजेच अनिश्चित बोलणे होत नाही असे म्हटले आहे. "अनिबद्धाति" म्हणजे अनियत (अनिश्चित). "लोहितेन गलन्तेनाति" हे 'इत्थंभूत' लक्षणातील तृतीया विभक्तीचे रूप आहे, म्हणजेच वाहत्या रक्ताने युक्त असा अर्थ आहे. "अन्वासत्तोति" म्हणजे अनुगत (मागोमाग आलेला). "उट्ठेहि, आवुसो आनन्द, उट्ठेहि, आवुसो आनन्दाति" (उठा, आयुष्यमान आनंदा, उठा, आयुष्यमान आनंदा) हे घाईघाईने केलेले पुनरुक्तीचे वचन (द्विरुक्ती) आहे. "दुविधेन उदकेनाति" म्हणजे थंड पाणी आणि गरम पाणी अशा दोन प्रकारच्या पाण्याने. "तिविधेन दन्तकट्ठेनाति" म्हणजे लहान, मोठे आणि मध्यम अशा तीन प्रकारच्या दात घासण्याच्या काड्यांनी (दंतकाष्ठाने). "नव वारे अनुपरियायतीति" म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) बोलावले असता उत्तर देण्यासाठी आणि आळस व डुलकी (थीनमिद्ध) घालवण्यासाठी नऊ वेळा प्रदक्षिणा घालतात (फेऱ्या मारतात). म्हणूनच म्हटले आहे – "एवञ्हिस्स अहोसी" (अशा प्रकारे त्याला वाटले) इत्यादी. उर्वरित भाग येथे समजण्यास सोपाच आहे.

Uruvelakassapattheravatthu

उरुवेलकस्सप थेर वत्थु (स्थवीर उरुवेल कश्यप यांची कथा)

224. Dutiye yaṃ vattabbaṃ, taṃ vitthārato vinayapāḷiyaṃ āgatameva.

२२४. दुसऱ्या कथेमध्ये जे सांगायचे आहे, ते सविस्तरपणे विनयपाळिमध्ये आलेलेच आहे.

Kāḷudāyittheravatthu

काळुदायि थेर वत्थु (स्थवीर काळुदायी यांची कथा)

225. Tatiye [Pg.184] gamanākappanti gamanākāraṃ. Sesamettha uttānameva.

२२५. तिसऱ्या कथेमध्ये "गमना कप्पं" म्हणजे जाण्याची पद्धत (गमनाचा प्रकार). उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

Bākulattheravatthu

बाकुल थेर वत्थु (स्थवीर बाकुल यांची कथा)

226. Catutthe nirābādhānanti ābādharahitānaṃ. Yathā ‘‘dvāvīsati dvattiṃsā’’tiādimhi vattabbe ‘‘bāvīsati bāttiṃsā’’tiādīni vuccanti, evamevaṃ dve kulāni assāti dvikulo, dvekuloti vā vattabbe bākuloti vuttanti āha – ‘‘bākuloti dvīsu kulesu vaḍḍhitattā evaṃladdhanāmo’’ti. Upayogenāti ānubhāvena. Phāsukakāleti arogakāle. Gadduhanamattampīti goduhanamattampi kālaṃ. Idha pana na sakalo goduhanakkhaṇo adhippeto, atha kho gāviṃ thane gahetvā ekakhīrabinduduhanakālamattaṃ adhippetaṃ. Ārogyasālanti āturānaṃ arogabhāvakaraṇatthāya katasālaṃ.

२२६. चौथ्या कथेमध्ये "निराबाधानं" म्हणजे आजार नसलेल्यांचे (निरोगी लोकांचे). ज्याप्रमाणे "द्वावीसति द्वत्तिंसा" इत्यादी म्हणण्याऐवजी "बावीसति बात्तिंसा" इत्यादी म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे ज्याची दोन कुळे आहेत त्याला "द्विकुल" किंवा "द्वेकुल" म्हणण्याऐवजी "बाकुल" असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे – "बाकुल म्हणजे दोन कुळांमध्ये वाढल्यामुळे हे नाव मिळालेला". "उपयोगेन" म्हणजे प्रभावाने (अनुभावाने). "फासुककाले" म्हणजे निरोगी असतानाच्या काळात. "गद्दुहनमत्तम्पि" म्हणजे गाय दोहण्याच्या वेळेइतका काळ. परंतु येथे गाय दोहण्याचा संपूर्ण वेळ अभिप्रेत नाही, तर गाईचे आचळ हातात धरून दुधाचा एक थेंब काढण्याइतका अत्यंत अल्प काळ अभिप्रेत आहे. "आरोग्यसालं" म्हणजे आजारी लोकांना निरोगी करण्यासाठी बांधलेली शाळा (रुग्णालय/आरोग्यशाळा).

Nimujjanummujjanavasenāti jāṇuppamāṇe udake thokaṃyeva nimujjanummujjanavasena. Chaḍḍetvā palāyīti macchassa mukhasamīpeyeva chaḍḍetvā palāyi. Dārakassa tejenāti dārakassa puññatejena. Māriyamānāva marantīti daṇḍādīhi pothetvā māriyamānāva maranti, na jālena baddhatāmattena amāriyamānā. Nīhaṭamattova matoti nīhaṭakkhaṇeyeva mato. Tenassa māraṇatthaṃ upakkamo na kato, yena upakkamena dārakassa ābādho siyā. Tanti macchaṃ. Sakalamevāti avikalameva paripuṇṇāvayavameva. Na keḷāyatīti na nandati, kismiñci na maññati. Piṭṭhito phālentīti dārakassa puññatejena piṭṭhito phālentī. Bheriṃ carāpetvāti ‘‘puttaṃ labhi’’nti ugghosanavasena bheriṃ carāpetvā. Pakatiṃ ācikkhīti attano puttabhāvaṃ kathesi. Kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkāti jananībhāvato amātā kātuṃ na sakkā. Macchaṃ gaṇhantāpīti macchaṃ vikkiṇitvā gaṇhantāpi. Tathā gaṇhantā ca tappariyāpannaṃ sabbaṃ gaṇhanti nāmāti āha – ‘‘vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthī’’ti. Ayampi amātā kātuṃ na sakkāti dinnaputtabhāvato na sakkā.

"निमुज्जनुम्मुज्जनवसेना" म्हणजे गुडघाभर पाण्यात थोडेसे बुडणे आणि वर येणे या अर्थाने. "छड्डेत्वा पलायी" म्हणजे माशाच्या तोंडाजवळच सोडून पळून गेला. "दारकस्स तेजेना" म्हणजे बालकाच्या पुण्यप्रतापाने (पुण्यतेजाने). "मारियमाना व मरन्ती" म्हणजे काठी इत्यादींनी मारले जात असतानाच मरतात, केवळ जाळ्यात अडकल्यामुळे न मारता मरत नाहीत. "नीहतमत्तो व मतो" म्हणजे बाहेर काढल्या क्षणीच मृत झाला. त्यामुळे त्याला मारण्यासाठी असा कोणताही प्रयत्न केला गेला नाही, ज्या प्रयत्नाने बालकाला इजा (बाधा) होईल. "तं" म्हणजे त्या माशाला. "सकलमेवा" म्हणजे संपूर्णपणे, अवयव पूर्ण असलेल्या अवस्थेतच. "न केळायति" म्हणजे आनंद मानत नाही, कशाचीही पर्वा करत नाही. "पिट्ठितो फालेन्ती" म्हणजे बालकाच्या पुण्यप्रतापाने पाठीमागून चिरत असताना. "भेरिं चरापेत्वा" म्हणजे "पुत्र मिळाला" अशी दवंडी पिटवून. "पकतिं आचिक्खी" म्हणजे स्वतःचे आई असणे (पुत्रभाव) सांगितले. "कुच्छिया धारितत्ता अमाता कातुं न सक्का" म्हणजे गर्भात धारण केल्यामुळे तिला माता नसलेली ठरवणे शक्य नाही. "मच्छं गण्हन्तापि" म्हणजे मासे विकत घेणारे सुद्धा. त्याप्रमाणे विकत घेणारे त्या माशाशी संबंधित सर्वच भाग घेतात, म्हणून म्हटले आहे – "मूत्रपिंड (वक्कय) इत्यादी बाहेर काढून विकत घेणारे कोणी नसतात". "अयम्पि अमाता कातुं न सक्का" म्हणजे दत्तक पुत्र दिल्यामुळे तिला माता नसलेली ठरवणे शक्य नाही.

Sobhitattheravatthu

सोभित थेर वत्थु (स्थवीर सोभित यांची कथा)

227. Pañcamaṃ [Pg.185] uttānatthameva.

२२७. पाचवी कथा स्पष्ट अर्थाचीच आहे.

Upālittheravatthu

उपालि थेर वत्थु (स्थवीर उपालि यांची कथा)

228. Chaṭṭhe bhārukacchakavatthunti aññataro kira bhārukacchadesavāsī bhikkhu supinante purāṇadutiyikāya methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā ‘‘assamaṇo ahaṃ vibbhamissāmī’’ti bhārukacchaṃ gacchanto antarāmagge āyasmantaṃ upāliṃ passitvā etamatthaṃ ārocesi. Āyasmā upāli, evamāha – ‘‘anāpatti, āvuso, supinantenā’’ti. Yasmā supinante avisayattā evaṃ hoti. Tasmā upālitthero bhagavatā avinicchitapubbampi imaṃ vatthuṃ nayaggāhena evaṃ vinicchini. Gahapatino dve dārakā honti putto ca bhāgineyyo ca. Atha so gahapati gilāno hutvā āyasmantaṃ ajjukaṃ etadavoca – ‘‘imaṃ, bhante, okāsaṃ yo imesaṃ dārakānaṃ saddho hoti pasanno, tassa ācikkheyyāsī’’ti. Tena ca samayena tassa ca gahapatino bhāgineyyo saddho hoti pasanno. Athāyasmā ajjuko taṃ okāsaṃ tassa dārakassa ācikkhi. So tena sāpateyyena kuṭumbañca saṇṭhapesi, dānañca paṭṭhapesi. Atha tassa gahapatino putto āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante ānanda, pituno dāyajjo putto vā bhāgineyyo vā’’ti. Putto kho, āvuso, pituno dāyajjoti. Āyasmā, bhante, ayyo ajjuko amhākaṃ sāpateyyaṃ amhākaṃ methunakassa ācikkhīti. Assamaṇo, āvuso, so ajjukoti. Athāyasmā ajjuko āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘dehi me, āvuso ānanda, vinicchaya’’nti. Te ubhopi upālittherassa santikaṃ agamaṃsu. Athāyasmā upāli, āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘yo nu kho, āvuso ānanda, sāmikena ‘imaṃ okāsaṃ itthannāmassa ācikkhā’ti vutto, tassa ācikkhati, kiṃ so āpajjatī’’ti? Na, bhante, kiñci āpajjati antamaso dukkaṭamatthampīti. Ayaṃ, āvuso, āyasmā ajjuko sāmikena ‘‘imaṃ okāsaṃ itthannāmassa ācikkhā’’ti vutto tassa ācikkhati, anāpatti, āvuso, āyasmato ajjukassāti. Bhagavā taṃ sutvā ‘‘sukathitaṃ, bhikkhave, upālinā’’ti vatvā [Pg.186] sādhukāramadāsi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kumārakassapavatthu (a. ni. aṭṭha. 1.1.217) pana heṭṭhā āgatameva.

२२८. सहाव्या कथेमध्ये "भारुकच्छकवत्थु" म्हणजे – असे ऐकिवात आहे की, भरुकच्छ (भडोच) देशात राहणाऱ्या एका भिक्खूने स्वप्नात आपल्या पूर्व पत्नीसोबत मैथुन धर्म आचरला. त्यानंतर "मी आता श्रमण राहिलो नाही, मी गृहस्थ होईन" असा विचार करून तो भरुकच्छला जात असताना, वाटेत त्याला आयुष्यमान उपालि दिसले. त्याने त्यांना ही गोष्ट सांगितली. आयुष्यमान उपालि म्हणाले – "आयुष्यमान, स्वप्नात घडलेल्या गोष्टीमुळे कोणताही आपत्ति (नियमभंग) होत नाही." कारण स्वप्नात स्वतःचे नियंत्रण नसते. म्हणूनच, आयुष्यमान उपालि थेरांनी भगवंतांनी पूर्वी कधीही निर्णय न दिलेल्या या प्रकरणाचा न्यायपद्धतीने (नयग्राहाने) असा निर्णय दिला. एका गृहपतीला दोन मुले होती – एक स्वतःचा मुलगा आणि दुसरा भाचा. तो गृहपती आजारी पडला असता त्याने आयुष्यमान अज्जुकांना म्हटले – "भंते, या मुलांपैकी जो श्रद्धावान आणि प्रसन्न असेल, त्याला या गुप्त धनाची जागा सांगावी." त्या वेळी त्या गृहपतीचा भाचा श्रद्धावान आणि प्रसन्न होता. म्हणून आयुष्यमान अज्जुकांनी ती जागा त्या मुलाला (भाच्याला) सांगितली. त्याने त्या संपत्तीने कुटुंब सांभाळले आणि दानधर्म सुरू केला. त्यानंतर त्या गृहपतीच्या मुलाने आयुष्यमान आनंदांना विचारले – "भंते आनंद, वडिलांच्या संपत्तीचा वारसदार कोण? मुलगा की भाचा?" आनंद म्हणाले – "आयुष्यमान, मुलगाच वडिलांच्या संपत्तीचा वारसदार असतो." मुलगा म्हणाला – "भंते, पूजनीय अज्जुकांनी आमची संपत्ती आमचा चुलत भाऊ (किंवा मेहुणा/भाचा) याला सांगितली." आनंद म्हणाले – "आयुष्यमान, मग ते अज्जुक श्रमण राहिले नाहीत." तेव्हा आयुष्यमान अज्जुकांनी आयुष्यमान आनंदांना म्हटले – "आयुष्यमान आनंद, मला याचा न्याय द्या." ते दोघेही आयुष्यमान उपालि थेरांकडे गेले. तेव्हा आयुष्यमान उपालि यांनी आयुष्यमान आनंदांना विचारले – "आयुष्यमान आनंद, जर मालकाने 'ही जागा अमुक व्यक्तीला सांग' असे म्हटले असेल आणि तो ती जागा त्याला सांगत असेल, तर त्याला काही दोष (आपत्ति) लागतो का?" आनंद म्हणाले – "नाही भंते, त्याला अगदी लहान (दुक्कट) दोषही लागत नाही." उपालि म्हणाले – "आयुष्यमान, या आयुष्यमान अज्जुकांना मालकाने 'ही जागा अमुक व्यक्तीला सांग' असे सांगितले होते आणि त्यांनी ती त्याला सांगितली, त्यामुळे आयुष्यमान अज्जुकांना कोणतीही आपत्ति (दोष) लागत नाही." भगवंतांनी हे ऐकून "भिक्खूंनो, उपालिने योग्य निर्णय दिला" असे म्हणून साधुकार (प्रशंसा) दिला. हे याच संदर्भात म्हटले आहे. कुमारकस्सप वत्थु (अंगुत्तरनिकाय अट्ठकथा १.१.२१७) तर आधीच आलेली आहे.

Channaṃ khattiyānanti bhaddiyo sakyarājā anuruddho ānando bhagu kimilo devadattoti imesaṃ channaṃ khattiyānaṃ. Pasādhakoti maṇḍayitā. Pāḷiyanti saṅghabhedakkhandhakapāḷiyanti (cūḷava. 330 ādayo).

"छन्नं खत्तियानं" म्हणजे भद्दिय शाक्यराजा, अनुरुद्ध, आनंद, भगु, किमिल आणि देवदत्त या सहा क्षत्रियांचे. "पसाधको" म्हणजे शृंगार करणारा (न्हावी/केशभूषाकार). "पाळियं" म्हणजे संघभेदक्खन्धक पाळिमध्ये (चुल्लवग्ग ३३० इत्यादी).

Nandakattheravatthu

नन्दक थेर वत्थु (स्थवीर नंदक यांची कथा)

229. Sattame ekasamodhāneti ekasmiṃ samodhāne, ekasmiṃ sannipāteti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.

२२९. सातव्यामध्ये (सुत्तात) 'एकसमोधाने' म्हणजे एकाच समूहात (एकत्रीकरणात), एकाच संनिपातात (मेळाव्यात) असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Nandattheravatthu

नंद थेर यांची कथा

230. Aṭṭhame na taṃ catusampajaññavasena aparicchinditvā oloketīti sātthakasappāyagocaraasammohasampajaññasaṅkhātānaṃ catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena aparicchinditvā taṃ disaṃ na oloketi. So hi āyasmā ‘‘yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakārappatto, tameva suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo, tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvaro ukkaṃsapāramippatto catusampajaññaṃ amuñcitvāva sabbadisaṃ āloketi. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

२३०. आठव्यामध्ये, ‘न तं चतुसम्पजञ्ञवसेन अपरिच्छिन्दित्वा ओलोकेति’ (तो चार संप्रजन्यांच्या आधारे निश्चित केल्याशिवाय त्या दिशेकडे पाहत नाही) याचा अर्थ असा की – सात्थक (सार्थक), सप्पाय (सयुक्तिक), गोचर आणि असम्मोह संप्रजन्य नावाच्या चार संप्रजन्यांच्या आधारे निश्चित केल्याशिवाय तो त्या दिशेकडे पाहत नाही. कारण ते आयुष्यमान (थेर) “ज्या इंद्रियांच्या असंयमाचा (अगुत्तद्वारतेचा) आश्रय घेऊन मी शासनात (धम्मात) अरती (उदासीनता) इत्यादी विकारांना प्राप्त झालो होतो, त्याच इंद्रियांचे मी चांगल्या प्रकारे दमन करीन” अशा उत्साहाने युक्त झाले होते. त्यांच्यात तीव्र ह्री आणि ओत्तप्प (पापाची लाज आणि भय) निर्माण झाले होते. आणि त्या संदर्भात केलेल्या विशेष प्रयत्नांमुळे इंद्रिय संवराच्या सर्वोच्च पारमितेला प्राप्त होऊन, चार संप्रजन्यांचा त्याग न करताच ते सर्व दिशांकडे पाहत असत. आणि भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे –

‘‘Sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāsavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṃ, adho, anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato…pe… sampajāno hotī’’’ti (a. ni. 8.9).

“भिक्खूहो, जर नंदाला पूर्व दिशेकडे पाहायचे असेल, तर नंद आपल्या संपूर्ण चित्ताला एकाग्र करून पूर्व दिशेकडे पाहतो – ‘अशा प्रकारे पूर्व दिशेकडे पाहत असताना माझ्यामध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) हे पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होणार नाहीत.’ अशा प्रकारे तो तिथे संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) असतो. भिक्खूहो, जर नंदाला पश्चिम दिशा, उत्तर दिशा, दक्षिण दिशा, वर, खाली किंवा उपदिशांकडे पाहायचे असेल, तर नंद आपल्या संपूर्ण चित्ताला एकाग्र करून उपदिशेकडे पाहतो – ‘अशा प्रकारे उपदिशेकडे पाहत असताना माझ्यामध्ये... पे०... तो संप्रजन्ययुक्त असतो.’” (अं. नि. ८.९)

Abhisekagehapavesanaāvāhamaṅgalesu [Pg.187] vattamānesūti idha tīṇi maṅgalāni vuttāni, vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘taṃ divasameva nandakumārassa kesavissajjanaṃ, paṭṭabandho, gharamaṅgalaṃ, chattamaṅgalaṃ, āvāhamaṅgalanti pañca maṅgalāni hontī’’ti vuttaṃ. Tattha kulamariyādavasena kesoropanaṃ kesavissajjanaṃ. Yuvarājapaṭṭabandhanaṃ paṭṭabandho. Abhinavagharappavesanamaho gharamaṅgalaṃ. Vivāhakaraṇamaho āvāhamaṅgalaṃ. Yuvarājachattamaho chattamaṅgalaṃ.

‘अभिषेकगेहपवेसनआवाहमङ्गलेसु वत्तमानेसु’ (अभिषेक, गृहप्रवेश आणि विवाह सोहळे चालू असताना) – येथे तीन मंगल (उत्सव) सांगितले आहेत. परंतु विनय अट्ठकथेत ‘त्याच दिवशी नंदकुमाराचे केसविसज्जन (केशमुंडन), पट्टबंध, घरमंगल, छत्तमंगल आणि आवाहमंगल असे पाच मंगल होते’ असे म्हटले आहे. त्यापैकी, कुलमर्यादेनुसार केस कापणे म्हणजे ‘केसविसज्जन’ होय. युवराजपदाचा पट्ट बांधणे म्हणजे ‘पट्टबंध’ होय. नवीन घरात प्रवेश करण्याचा उत्सव म्हणजे ‘घरमंगल’ होय. विवाह करण्याचा उत्सव म्हणजे ‘आवाहमंगल’ होय. युवराजाच्या छत्राचा उत्सव म्हणजे ‘छत्तमंगल’ होय.

Nandakumāraṃ abhisekamaṅgalaṃ na tathā pīḷesi, yathā janapadakalyāṇiyā vuttavacananti ajjhāharitabbaṃ. Tadeva pana vacanaṃ sarūpato dassetuṃ – ‘‘pattaṃ ādāya gamanakāle’’tiādi vuttaṃ. Janapadakalyāṇīti janapadamhi kalyāṇī uttamā cha sarīradosarahitā pañca kalyāṇasamannāgatā. Sā hi yasmā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātāti atikkantā mānusavaṇṇaṃ, asampattā dibbavaṇṇaṃ, tasmā cha sarīradosarahitā. Chavikalyāṇaṃ maṃsakalyāṇaṃ nhārukalyāṇaṃ aṭṭhikalyāṇaṃ vayakalyāṇanti imehi pana kalyāṇehi samannāgatattā pañca kalyāṇasamannāgatā nāma. Tassā hi āgantukobhāsakiccaṃ natthi, attano sarīrobhāseneva dvādasahatthe ṭhāne ālokaṃ karoti, piyaṅgusāmā vā hoti suvaṇṇasāmā vā, ayamassā chavikalyāṇatā. Cattāro panassā hatthapādā mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattapavāḷarattakambalasadisaṃ hoti, ayamassā maṃsakalyāṇatā. Vīsati pana nakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasapūritāni viya, muttaṭṭhāne khīradhārāsadisāni honti, ayamassā nhārukalyāṇatā. Dvattiṃsa dantā suphusitā sudhotavajirapanti viya khāyanti, ayamassā aṭṭhikalyāṇatā. Vīsaṃvassasatikāpi samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nippalitena, ayamassā vayakalyāṇatā. Iti imehi pañcahi kalyāṇehi samannāgatattā ‘‘janapadakalyāṇī’’ti vuccati. Tuvaṭanti sīghaṃ.

नंदकुमाराला अभिषेक सोहळ्याने तितके त्रासून सोडले नाही, जितके जनपदकल्याणीच्या बोलण्याने त्रास दिला, असा येथे अध्याहार (अर्थ) घ्यावा. तेच शब्द प्रत्यक्ष दाखवण्यासाठी ‘पत्तं आदाय गमनकाले’ (पात्र घेऊन जाण्याच्या वेळी) इत्यादी म्हटले आहे. ‘जनपदकल्याणी’ म्हणजे जनपदातील (देशातील) अत्यंत सुंदर, सहा शारीरिक दोषांनी विरहित आणि पाच कल्याणांनी (सौंदर्यांनी) युक्त स्त्री. ती अतिशय उंच नाही, अतिशय बुटकी नाही, अतिशय कृश (बारीक) नाही, अतिशय स्थूल नाही, अतिशय काळी नाही आणि अतिशय गोरीही नाही; अशा प्रकारे मानवी वर्णाच्या पलीकडे गेलेली परंतु दिव्य वर्णापर्यंत न पोहोचलेली असल्यामुळे ती सहा शारीरिक दोषांनी विरहित आहे. छविकल्याण (त्वचेचे सौंदर्य), मांसकल्याण, न्हारुकल्याण (स्नायूंचे सौंदर्य), अट्टिकल्याण (हाडांचे सौंदर्य) आणि वयकल्याण (वयाचे सौंदर्य) या कल्याणांनी युक्त असल्यामुळे तिला ‘पंचकल्याणसमन्नागता’ (पाच कल्याणांनी युक्त) म्हणतात. तिला बाह्य प्रकाशाची गरज नसते, तिच्या स्वतःच्या शरीराच्या प्रकाशानेच बारा हातांच्या अंतरापर्यंत प्रकाश पडतो. ती प्रियंगू वनस्पतीसारखी श्यामल किंवा सुवर्णश्यामल असते, हे तिचे ‘छविकल्याण’ होय. तिचे चारही हात-पाय आणि ओठ लाखेच्या रसाने रंगवल्यासारखे, लाल पोवळ्यासारखे किंवा लाल घोंगडीसारखे असतात, हे तिचे ‘मांसकल्याण’ होय. तिची वीस नखे जिथे मांसाला जोडलेली असतात तिथे लाखेच्या रसाने भरल्यासारखी आणि मोकळ्या भागात दुधाच्या धारेसारखी दिसतात, हे तिचे ‘न्हारुकल्याण’ होय. तिचे बत्तीस दात अत्यंत सुंदर आणि स्वच्छ धुतलेल्या हिऱ्यांच्या ओळीसारखे चमकतात, हे तिचे ‘अट्टिकल्याण’ होय. शंभर वर्षांची झाली तरीही पांढरे केस न होता ती सोळा वर्षांच्या तरुणीसारखी दिसते, हे तिचे ‘वयकल्याण’ होय. अशा प्रकारे या पाच कल्याणांनी युक्त असल्यामुळे तिला ‘जनपदकल्याणी’ म्हटले जाते. ‘तुवटं’ म्हणजे वेगाने (शीघ्र).

Imasmiṃ ṭhāne nivattessati, imasmiṃ ṭhāne nivattessatīti cintentamevāti so kira tathāgate gāravavasena ‘‘pattaṃ vo, bhante, gaṇhathā’’ti vattuṃ avisahanto evaṃ cintesi – ‘‘sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī’’ti[Pg.188]. Satthā tasmimpi ṭhāne na gaṇhi. Itaro ‘‘sopānapādamūle gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Itaro ‘‘rājaṅgaṇe gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Evaṃ ‘‘idha gaṇhissati, ettha gaṇhissatī’’ti cintentameva satthā vihāraṃ netvā pabbājesi.

‘या ठिकाणी ते परत फिरतील, या ठिकाणी ते परत फिरतील’ असा विचार करत असतानाच – तो (नंदकुमार) तथागतांबद्दलच्या आदरामुळे ‘भन्ते, आपले पात्र घ्या’ असे म्हणण्याचे धाडस करू शकला नाही, म्हणून त्याने असा विचार केला – ‘ते जिन्याच्या वरच्या पायरीवर पात्र घेतील.’ शास्त्यांनी त्या ठिकाणीही पात्र घेतले नाही. दुसऱ्याने (नंदाने) विचार केला – ‘ते जिन्याच्या खालच्या पायरीपाशी पात्र घेतील.’ शास्त्यांनी तिथेही घेतले नाही. त्याने विचार केला – ‘ते राजवाड्यात (राजअंगणात) पात्र घेतील.’ शास्त्यांनी तिथेही घेतले नाही. अशा प्रकारे ‘येथे घेतील, तिथे घेतील’ असा विचार करत असतानाच शास्त्यांनी त्याला विहारात नेऊन प्रवज्जित केले (दीक्षा दिली).

Mahākappinattheravatthu

महाकप्पिन थेर यांची कथा

231. Navame sutavittakoti dhammassavanapiyo. Paṭihārakassāti dovārikassa. Saccakārenāti saccakiriyāya. Satthā ‘‘uppalavaṇṇā āgacchatū’’ti cintesi. Therī āgantvā sabbā pabbājetvā bhikkhunīupassayaṃ gatāti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggaṃ dassentena vuttaṃ. Teneva dhammapadaṭṭhakathāyaṃ (dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu) vuttaṃ –

२३१. नवव्यामध्ये, ‘सुतवित्तको’ म्हणजे धम्मश्रवणाची आवड असलेला (धम्मसवणपियो). ‘पटिहारकस्स’ म्हणजे द्वारपालाचा (दोवारिकस्स). ‘सच्चकारेण’ म्हणजे सत्यक्रियेने (सच्चकिरियाय). शास्त्यांनी विचार केला – ‘उप्पलवण्णा येवो.’ थेरींनी येऊन त्या सर्वांना प्रवज्जित केले आणि त्या भिक्षुणींच्या निवासस्थानी (भिक्षुणी उपस्सयात) गेल्या – हे अंगुत्तर-भाणकांच्या (अंगुत्तर निकायाचे पठण करणाऱ्यांच्या) कथनपद्धतीनुसार सांगितले आहे. म्हणूनच धम्मपद अट्ठकथेत (महाकप्पिनत्थेर वत्थु) म्हटले आहे –

‘‘Tā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pabbajjaṃ yāciṃsu. Evaṃ kira vutte satthā uppalavaṇṇāya āgamanaṃ cintesīti ekacce vadanti. Satthā pana tā upāsikāyo āha – ‘sāvatthiṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbājethā’ti. Tā anupubbena janapadacārikaṃ caramānā antarāmagge mahājanena abhihaṭasakkārasammānā padasāva vīsayojanasatikaṃ maggaṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsū’’ti.

“त्यांनी शास्त्यांना वंदन करून एका बाजूला उभे राहून प्रवज्जेची (दीक्षेची) याचना केली. असे म्हटले असता, काही जण म्हणतात की शास्त्यांनी उप्पलवण्णेच्या आगमनाचा विचार केला. परंतु शास्त्यांनी त्या उपासिकांना सांगितले – ‘सावत्थीला जाऊन भिक्षुणींच्या निवासस्थानी (भिक्षुणी उपस्सयात) प्रवज्जित व्हा.’ त्यांनी अनुक्रमे जनपदात चारिका (प्रवास) करत, वाटेत महाजनांनी (लोकांनी) आणलेल्या सत्कार आणि सन्मानाचा स्वीकार करत, पायीच दोनशे योजन मार्ग पार केला आणि भिक्षुणींच्या निवासस्थानी प्रवज्जित होऊन अर्हतपद प्राप्त केले.”

Dhammapītīti dhammapāyako, dhammaṃ pivantoti attho. Dhammo ca nāmesa na sakkā bhājanena yāguādīni viya pātuṃ, navavidhaṃ pana lokuttaradhammaṃ nāmakāyena phusanto ārammaṇato sacchikaronto pariññābhisamayādīhi dukkhādīni ariyasaccāni paṭivijjhanto dhammaṃ pivati nāma. Sukhaṃ setīti desanāmattametaṃ, catūhipi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho. Vippasannenāti anāvilena nirupakkilesena. Ariyappavediteti buddhādīhi ariyehi pavedite satipaṭṭhānādibhede bodhipakkhiyadhamme. Sadā ramatīti evarūpo dhammapīti vippasannena cetasā viharanto paṇḍiccena samannāgato sadā ramati abhiramati. Bāhitapāpattā ‘‘brāhmaṇā’’ti theraṃ ālapati.

धम्मपीती (धम्मप्रीती) म्हणजे धम्माचे प्राशन करणारा, धम्म पिणारा असा अर्थ आहे. धम्म हा काही पात्रातून पेज (कांजी) इत्यादींसारखा पिणे शक्य नाही, तर नवविध लोकोत्तर धम्माला नामकायाने स्पर्श करत, आलंबन रूपाने साक्षात करत, परिज्ञा-अभिसमय इत्यादींद्वारे दुःखादी आर्यसत्यांचा वेध घेत (अनुभव घेत) धम्म पिणे होय. ‘सुखं सेति’ (सुखाने झोपतो/राहतो) हे केवळ देशनेपुरते (उपदेशापुरते) आहे, चारही इरियापथांनी (शारीरिक स्थितींनी) सुखाने विहरतो असा याचा अर्थ आहे. ‘विप्पसन्नेन’ म्हणजे निर्मळ, उपक्किलेसरहित (मळरहित) मनाने. ‘अरियप्पवेदिते’ म्हणजे बुद्ध इत्यादी आर्यांनी प्रवेदित (उपदेशित) केलेल्या सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी भेदांच्या बोधिपक्खिय धम्मांमध्ये. ‘सदा रमति’ म्हणजे अशा प्रकारचा धम्मप्रीती असलेला, प्रसन्न चित्ताने विहरणारा आणि पांडित्याने युक्त असलेला पुरुष नेहमी रममाण होतो, अभिराम पावतो. पाप दूर केल्यामुळे (बाहीतपापत्वामुळे) थेरांना ‘ब्राह्मण’ असे संबोधले आहे.

Sāgatattheravatthu

सागतथेर वत्थु (स्थविर सागताची कथा)

232. Dasame [Pg.189] chabbaggiyānaṃ vacanenāti kosambikā kira upāsakā āyasmantaṃ sāgataṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ ṭhitā evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ, bhante, ayyānaṃ dullabhañca manāpañca, kiṃ paṭiyādemā’’ti? Evaṃ vutte chabbaggiyā bhikkhū kosambike upāsake etadavocuṃ – ‘‘atthāvuso kāpotikā, nāma pasannā bhikkhūnaṃ dullabhā ca manāpā ca, taṃ paṭiyādethā’’ti. Atha kosambikā upāsakā ghare ghare kāpotikaṃ pasannaṃ paṭiyādetvā āyasmantaṃ sāgataṃ piṇḍāya carantaṃ disvā etadavocuṃ – ‘‘pivatu, bhante, ayyo sāgato kāpotikaṃ pasannaṃ, pivatu, bhante, ayyo sāgato kāpotikaṃ pasanna’’nti. Athāyasmā sāgato ghare ghare kāpotikaṃ pasannaṃ pivitvā nagaramhā nikkhamanto nagaradvāre pati. Tena vuttaṃ – ‘‘chabbaggiyānaṃ vacanena sabbagehesu kāpotikaṃ pasannaṃ paṭiyādetvā’’tiādi. Tattha kāpotikā nāma kapotapādasamānavaṇṇā rattobhāsā. Pasannāti surāmaṇḍassetaṃ adhivacanaṃ. Vinaye samuṭṭhitanti surāpānasikkhāpade (pāci. 326 ādayo) āgataṃ.

२३२. दहाव्या कथेमध्ये, ‘छब्बग्गियांच्या (षड्वर्गीय भिक्खूंच्या) सांगण्यावरून’ म्हणजे - असे ऐकिवात आहे की, कोसम्बी येथील उपासक आयुष्यमान सागतांकडे गेले आणि त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले व म्हणाले - ‘भंते, आर्यजनांना काय दुर्लभ आणि प्रिय आहे, आम्ही काय तयार करावे?’ असे विचारले असता, छब्बग्गिय भिक्खूंनी कोसम्बीच्या उपासकांना असे म्हटले - ‘मित्रांनो, कापोतिका नावाची मद्य (प्रसन्ना) भिक्खूंसाठी दुर्लभ आणि प्रिय आहे, ती तुम्ही तयार करा.’ त्यानंतर कोसम्बीच्या उपासकांनी घराघरांमध्ये कापोतिका मद्य तयार केले आणि आयुष्यमान सागतांना पिंडाचारासाठी (भिक्षेसाठी) फिरताना पाहून त्यांना म्हटले - ‘भंते, आर्य सागतांनी कापोतिका मद्याचे प्राशन करावे, भंते, आर्य सागतांनी कापोतिका मद्याचे प्राशन करावे.’ त्यानंतर आयुष्यमान सागतांनी घराघरांमध्ये कापोतिका मद्याचे प्राशन केले आणि नगरातून बाहेर पडताना ते नगरद्वारात कोसळले. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘छब्बग्गियांच्या सांगण्यावरून सर्व घरांमध्ये कापोतिका मद्य तयार करून’ इत्यादी. तेथे ‘कापोतिका’ म्हणजे कबुतराच्या पायासारख्या रंगाची, लालसर रंगाची. ‘पसन्ना’ हे सुरा मंडाचे (मद्याच्या वरील स्वच्छ भागाचे) नाव आहे. ‘विनयात उद्भवलेले’ म्हणजे सुरापान सिक्खापदामध्ये (पाचित्तिय ३२६ इत्यादी) आलेले आहे.

Rādhattheravatthu

राधथेर वत्थु (स्थविर राधाची कथा)

233. Ekādasame satthā sāriputtattherassa saññaṃ adāsīti brāhmaṇaṃ pabbājetuṃ saññaṃ adāsi, āṇāpesīti vuttaṃ hoti. Bhagavā kira taṃ brāhmaṇaṃ pabbajjaṃ alabhitvā kisaṃ lūkhaṃ dubbaṇṇaṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātaṃ disvā bhikkhū āmantesi – ‘‘ko, bhikkhave, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ saratī’’ti. Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhante, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ sarāmī’’ti. Kiṃ pana tvaṃ, sāriputta, brāhmaṇassa adhikāraṃ sarasīti. Idha me, bhante, so brāhmaṇo rājagahe piṇḍāya carantassa kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi, imaṃ kho ahaṃ, bhante, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ sarāmī’’ti. Sādhu sādhu, sāriputta. Kataññuno hi, sāriputta, sappurisā katavedino, tena hi tvaṃ, sāriputta, taṃ brāhmaṇaṃ pabbājehi upasampādehīti. Aṭṭhuppattiyaṃ āgatoti alīnacittajātakassa (jā. 1.2.11-12) aṭṭhuppattiyaṃ (jā. aṭṭha. 2.2.alīnacittajātakavaṇṇanā) āgato.

२३३. अकराव्या कथेमध्ये, ‘शास्त्यांनी (बुद्धांनी) सारिपुत्त थेरांना संज्ञा दिली’ म्हणजे त्या ब्राह्मणाला प्रवज्जा देण्यासाठी संज्ञा दिली, आज्ञा दिली असे म्हटले आहे. असे ऐकिवात आहे की, भगवंतांनी त्या ब्राह्मणाला प्रवज्जा न मिळाल्यामुळे कृश, रुक्ष, निस्तेज आणि फिकट पडलेला पाहून भिक्खूंना संबोधित केले - ‘भिक्खूंनो, त्या ब्राह्मणाचा काही उपकार कोणाला आठवतो का?’ असे विचारले असता, आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भगवंतांना म्हटले - ‘भंते, मला त्या ब्राह्मणाचा उपकार आठवतो.’ ‘सारिपुत्ता, तुला त्या ब्राह्मणाचा कोणता उपकार आठवतो?’ ‘भंते, राजगृह येथे मी पिंडाचारासाठी फिरत असताना, या ब्राह्मणाने मला एक पळीभर भिक्षा दिली होती. भंते, मला त्याचा हा उपकार आठवतो.’ ‘साधू, साधू, सारिपुत्ता! सारिपुत्ता, सत्पुरुष हे कृतज्ञ आणि कृतवेदी असतात. म्हणूनच, सारिपुत्ता, तू त्या ब्राह्मणाला प्रवज्जित कर आणि याची उपसंपदा कर.’ ‘अट्ठुप्पत्तियं आगतो’ म्हणजे अलीनचित्त जातकाच्या (जातक १.२.११-१२) उत्पत्ती कथेमध्ये (जातक अट्ठकथा २.२ अलीनचित्त जातक वर्णना) आलेले आहे.

Nidhīnanti [Pg.190] tattha tattha nidahitvā ṭhapitānaṃ hiraññasuvaṇṇādipūrānaṃ nidhikumbhīnaṃ. Pavattāranti kicchajīvike duggatamanusse anukampaṃ katvā ‘‘ehi, te sukhena jīvanupāyaṃ dassessāmī’’ti nidhiṭṭhānaṃ netvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘imaṃ gahetvā sukhaṃ jīvā’’ti ācikkhitāraṃ viya. Vajjadassinanti dve vajjadassino ‘‘iminā naṃ asāruppena vā khalitena vā saṅghamajjhe niggaṇhissāmī’’ti randhagavesako ca, anaññātaṃ ñāpanatthāya ñātaṃ anuggaṇhanatthāya sīlādīnamassa vuddhikāmatāya taṃ taṃ vajjaṃ olokanena ullumpanasabhāvasaṇṭhito ca. Ayaṃ idha adhippeto. Yathā hi duggatamanusso ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti tajjetvāpi pothetvāpi nidhiṃ dassente kopaṃ na karoti, pamuditova hoti, evamevaṃ evarūpe puggale asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ācikkhante kopo na kātabbo, tuṭṭheneva bhavitabbaṃ. ‘‘Bhante, mahantaṃ vo kammaṃ kataṃ mayhaṃ ācariyupajjhāyaṭṭhāne ṭhatvā ovadantehi, punapi maṃ vadeyyāthā’’ti pavāretabbameva.

‘निधीनं’ म्हणजे ठिकठिकाणी पुरून ठेवलेल्या, हिरे, सुवर्ण इत्यादींनी भरलेल्या निधीच्या (धनाच्या) कुंभांचे. ‘पवत्तारं’ म्हणजे कष्टाने जगणाऱ्या दरिद्री माणसावर अनुकंपा करून ‘ये, मी तुला सुखाने जगण्याचा उपाय दाखवतो’ असे सांगून निधीच्या ठिकाणी नेऊन, हात पसरून ‘हे घेऊन सुखाने जग’ असे दाखवणाऱ्या माणसाप्रमाणे. ‘वज्जदस्सिं’ (दोष दाखवणारा) म्हणजे दोन प्रकारचे दोष दाखवणारे असतात - एक तर ‘याच्या या अयोग्य वर्तनाने किंवा चुकीने मी याला संघामध्ये निग्रहित करीन (अपमानित करीन)’ अशा हेतूने छिद्रान्वेषण (दोष शोधणारा) करणारा; आणि दुसरा, अज्ञात गोष्टींचे ज्ञान करून देण्यासाठी, ज्ञात गोष्टींचे अनुकरण करण्यासाठी आणि त्याच्या शीलादी गुणांच्या वृद्धीच्या इच्छेने त्याचे दोष पाहून त्याला वर उचलण्याच्या (सुधारण्याच्या) स्वभावाचा असलेला. येथे हा दुसरा अर्थ अभिप्रेत आहे. ज्याप्रमाणे दरिद्री माणूस ‘हे घे’ असे दटावून किंवा मारूनही निधी दाखवणाऱ्यावर रागवत नाही, तर आनंदीच होतो; त्याचप्रमाणे अशा व्यक्तीने आपले अयोग्य वर्तन किंवा चूक पाहून ती दाखवून दिली असता रागवू नये, तर संतुष्टच व्हावे. ‘भंते, आपण माझ्या आचार्य आणि उपाध्यायांच्या स्थानी राहून मला उपदेश करून माझ्यावर मोठा उपकार केला आहे, मला पुन्हाही असेच सांगत जावे’ अशी विनंतीच केली पाहिजे.

Niggayhavādinti ekacco hi saddhivihārikādīnaṃ asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ‘‘ayaṃ me mukhodakadānādīhi sakkaccaṃ upaṭṭhahati, sace naṃ vakkhāmi, na maṃ upaṭṭhahissati, evaṃ me parihāni bhavissatī’’ti taṃ vattuṃ avisahanto na niggayhavādī nāma hoti, so imasmiṃ sāsane kacavaraṃ ākirati. Yo pana tathārūpaṃ vajjaṃ disvā vajjānurūpaṃ tajjento paṇāmento daṇḍakammaṃ karonto vihārā nīharanto sikkhāpeti, ayaṃ niggayhavādī nāma seyyathāpi, sammāsambuddho. Vuttañhetaṃ – ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayha, ānanda, vakkhāmi, yo sāro, so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). Medhāvinti dhammojapaññāya samannāgataṃ. Tādisanti evarūpaṃ paṇḍitaṃ bhajeyya payirupāseyya. Tādisañhi ācariyaṃ bhajamānassa antevāsikassa seyyo hoti na pāpiyo, vaḍḍhiyeva hoti, no parihānīti.

‘निग्गय्हवादिं’ (निग्रहपूर्वक बोलणारा) म्हणजे - एखादा मनुष्य आपल्या सद्धिविहारिकांचे (शिष्यांचे) अयोग्य वर्तन किंवा चूक पाहून ‘हा माझी मुखोदक (तोंड धुण्याचे पाणी) देणे इत्यादींद्वारे आदराने सेवा करतो, जर मी याला काही बोललो तर हा माझी सेवा करणार नाही, आणि यामुळे माझे नुकसान होईल’ असा विचार करून त्याला बोलण्याचे धाडस करत नाही, तो ‘निग्गय्हवादी’ नव्हे; तो या शासनात कचरा पसरवतो. परंतु जो तशा प्रकारचा दोष पाहून, दोषानुरूप त्याला दटावून, दूर करून, दंडकर्म करून, विहारातून बाहेर काढून शिकवतो, तो ‘निग्गय्हवादी’ होय, जसे की सम्यक्संबुद्ध. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘आनंदा, मी निग्रह करून करून (पुन्हा पुन्हा निग्रहाने) बोलेन; आनंदा, मी पुन्हा पुन्हा निवडून (दोष दूर करून) बोलेन. जे सार (सत्य) असेल, तेच टिकून राहील.’ ‘मेधाविं’ म्हणजे धम्मरसाच्या प्रज्ञेने युक्त असलेला. ‘तादिसं’ म्हणजे अशा प्रकारच्या पंडिताची भक्ती करावी, त्यांची सेवा करावी. कारण अशा प्रकारच्या आचार्यांची सेवा करणाऱ्या शिष्याचे कल्याणच होते, अकल्याण होत नाही; त्याची वृद्धीच होते, हानी होत नाही.

Mogharājattheravatthu

मोघराजथेर वत्थु (स्थविर मोघराजाची कथा)

234. Dvādasame kaṭṭhavāhananagareti kaṭṭhavāhanena gahitattā evaṃladdhanāmake nagare. Atīte kira bārāṇasivāsī eko rukkhavaḍḍhakī sake ācariyake adutiyo. Tassa soḷasa sissā ekamekassa sahassaṃ antevāsikā. Evaṃ te sattarasādhikā soḷasa sahassā ācariyantevāsikā [Pg.191] sabbepi bārāṇasiṃ upanissāya jīvikaṃ kappentā pabbatasamīpaṃ gantvā rukkhe gahetvā tattheva nānāpāsādavikatiyo niṭṭhāpetvā kullaṃ bandhitvā gaṅgāya bārāṇasiṃ ānetvā sace rājā atthiko hoti, rañño ekabhūmakaṃ vā sattabhūmakaṃ vā pāsādaṃ yojetvā denti. No ce, aññesampi vikkiṇitvā puttadāraṃ posenti. Atha nesaṃ ekadivasaṃ ācariyo ‘‘na sakkā vaḍḍhakikammena niccaṃ jīvituṃ, dukkarañhi jarākāle etaṃ kamma’’nti cintetvā antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, udumbarādayo appasārarukkhe ānethā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā ānayiṃsu. So tehi kaṭṭhasakuṇaṃ katvā tassabbhantaraṃ pavisitvā vātena yantaṃ pūresi. Kaṭṭhasakuṇo suvaṇṇahaṃsarājā viya ākāse laṅghitvā vanassa upari caritvā antevāsīnaṃ purato oruhi.

२३४. बाराव्या (कथेमध्ये) 'कट्ठवाहननगरे' म्हणजे कट्ठवाहनाने वसविल्यामुळे असे नाव मिळालेल्या नगरात. भूतकाळात, वाराणसीमध्ये राहणारा एक सुतार आपल्या शिल्पकलेत अद्वितीय होता. त्याचे सोळा मुख्य शिष्य होते आणि त्या प्रत्येकाचे एक-एक हजार अंतेवासी (शिष्य) होते. अशा प्रकारे ते सतरा अधिक सोळा हजार (१६,०१७) आचार्य आणि अंतेवासी सर्वजण वाराणसीच्या आश्रयाने उपजीविका करत होते. ते पर्वताजवळ जाऊन लाकडे तोडत, तिथेच विविध प्रकारचे महाल (प्रासाद) तयार करत, तराफा बांधून गंगेच्या प्रवाहाने ते वाराणसीला आणत. जर राजाला गरज असेल, तर ते राजाला एकमजली किंवा सात मजली महाल तयार करून देत असत. जर राजाला नको असेल, तर ते इतरांना विकून आपल्या पत्नी व मुलांचे पालनपोषण करत असत. एकदा त्यांच्या आचार्यांनी विचार केला, 'सुतारकामावर नेहमी जगणे शक्य नाही, कारण म्हातारपणी हे काम करणे कठीण आहे.' त्यांनी आपल्या अंतेवासीयांना बोलावून म्हटले – 'मुलांनो, उदुंबर (उंबर) इत्यादी कमी दर्जाची लाकडे घेऊन या.' त्यांनी 'होय' म्हणून ती लाकडे आणली. त्याने त्या लाकडांपासून एक लाकडी पक्षी बनवला, त्याच्या आत प्रवेश केला आणि वाऱ्याने यंत्र चालवले. तो लाकडी पक्षी सुवर्णहंसराजाप्रमाणे आकाशात झेप घेऊन जंगलावरून उडून अंतेवासीयांच्या समोर खाली उतरला.

Athācariyo sisse āha – ‘‘tātā īdisāni kaṭṭhavāhanāni katvā sakkā sakalajambudīpe rajje gahetuṃ, tumhepi tātā etāni karotha, rajjaṃ gahetvā jīvissāma, dukkaraṃ vaḍḍhakisippena jīvitu’’nti. Te tathā katvā ācariyassa paṭivedesuṃ. Tato ne ācariyo āha – ‘‘katamaṃ tātā rajjaṃ gaṇhāmā’’ti? Bārāṇasirajjaṃ ācariyāti. Alaṃ tātā, mā etaṃ rucittha, mayañhi taṃ gahetvāpi ‘‘vaḍḍhakirājā, vaḍḍhakiyuvarājā’’ti vaḍḍhakivādā na muccissāma, mahanto jambudīpo, aññattha gacchāmāti. Tato saputtadārakā kaṭṭhavāhanāni abhiruhitvā sajjāvudhā hutvā himavantābhimukhā gantvā himavati aññataraṃ nagaraṃ pavisitvā rañño nivesaneyeva paccuṭṭhaṃsu. Te tattha rajjaṃ gahetvā ācariyaṃ rajje abhisiñciṃsu. So ‘‘kaṭṭhavāhano rājā’’ti pākaṭo ahosi, taṃ nagaraṃ tena gahitattā ‘‘kaṭṭhavāhananagara’’nteva nāmaṃ labhi.

त्यानंतर आचार्यांनी शिष्यांना म्हटले – 'मुलांनो, अशी लाकडी वाहने (कट्ठवाहने) बनवून संपूर्ण जंबुद्विपात राज्य मिळवणे शक्य आहे. मुलांनो, तुम्हीही अशी वाहने बनवा, आपण राज्य मिळवून जगू या, सुतारकामाच्या कौशल्यावर जगणे कठीण आहे.' त्यांनी तसे करून आचार्यांना कळवले. त्यानंतर आचार्यांनी त्यांना विचारले – 'मुलांनो, आपण कोणते राज्य मिळवायचे?' त्यांनी उत्तर दिले, 'आचार्य, वाराणसीचे राज्य.' (आचार्य म्हणाले) 'नको मुलांनो, हे मनात आणू नका. आपण ते राज्य मिळवले तरी 'सुतार राजा, सुतार युवराज' या सुतार या संज्ञेपासून मुक्त होणार नाही. जंबुद्वीप खूप मोठा आहे, आपण दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ या.' त्यानंतर ते आपल्या पत्नी व मुलांसह लाकडी वाहनांवर आरूढ झाले, शस्त्रास्त्रांनी सज्ज झाले आणि हिमालयाकडे गेले. हिमालयातील एका नगरात प्रवेश करून ते थेट राजाच्या राजवाड्यात उतरले. त्यांनी तिथे राज्य मिळवले आणि आचार्यांचा राज्याभिषेक केला. ते 'कट्ठवाहन राजा' म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि ते नगर त्यांनी हस्तगत केल्यामुळे त्याला 'कट्ठवाहननगर' असेच नाव मिळाले.

Tapacāranti tapacaraṇaṃ. Pāsāṇacetiye piṭṭhipāsāṇe nisīdīti pāsāṇakacetiyanti laddhavohāre piṭṭhipāsāṇe sakkena māpite mahāmaṇḍape nisīdi. Tattha kira mahato pāsāṇassa upari pubbe devaṭṭhānaṃ ahosi, uppanne pana bhagavati vihāro jāto, so teneva purimavohārena ‘‘pāsāṇacetiya’’nti vuccati.

'तपचारं' म्हणजे तपश्चर्या करणे. 'पासाणचेतिये पिट्ठिपासाणे निसीदि' म्हणजे 'पासाणकचेतिय' (पाषाणचैत्य) असे नाव मिळालेल्या शिळेच्या पाठीवर (सपाट भागावर) शक्राने (इंद्राने) निर्माण केलेल्या महामंडपात ते बसले. असे म्हणतात की, पूर्वी तिथे एका मोठ्या शिळेवर देवाचे स्थान (देवस्थान) होते, परंतु भगवंतांचा जन्म झाल्यावर तिथे विहार बनला. तो जुन्याच नावाने 'पासाणचेतिय' (पाषाणचैत्य) म्हणून ओळखला जातो.

Tena [Pg.192] pucchite dutiyo hutvā satthāraṃ pañhaṃ pucchīti –

त्याने विचारल्यावर, दुसरा होऊन शास्त्यांना (बुद्धांना) प्रश्न विचारला की –

‘‘Muddhaṃ muddhādhipātañca, bāvarī paripucchati;

Taṃ byākarohi bhagavā, kaṅkhaṃ vinaya no ise’’ti. (su. ni. 1031) –

“बावरी मस्तक आणि मस्तकाच्या विपाताविषयी (तुकडे होण्याविषयी) विचारत आहे. हे भगवन्, आपण त्याचे स्पष्टीकरण करा आणि आमची शंका दूर करा, हे ऋषी!” (सुत्तनिपात १०३१) –

Evaṃ tena pañhe pucchite bhagavatā ca –

अशा प्रकारे त्याने प्रश्न विचारल्यावर भगवंतांनी देखील –

‘‘Avijjā muddhāti jānāhi, vijjā muddhādhipātinī;

Saddhāsatisamādhīhi, chandavīriyena saṃyutā’’ti. (su. ni. 1032) –

“अविद्या हे मस्तक आहे असे जाण आणि श्रद्धा, सती (स्मृती), समाधी, छंद (इच्छा) व वीर्य (प्रयत्न) यांनी युक्त असलेली विद्या ही मस्तकाचा विपात करणारी (मस्तक तोडणारी) आहे.” (सुत्तनिपात १०३२) –

Pañhe vissajjite dutiyo hutvā pañhaṃ pucchi.

प्रश्नाचे उत्तर दिल्यावर, दुसरा होऊन प्रश्न विचारला.

Athassa…pe… pañhaṃ kathesīti –

त्यानंतर त्याला... पे... प्रश्न सांगितला की –

‘‘Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1124) –

“जगाकडे कशा प्रकारे पाहणाऱ्याला मृत्यूचा राजा (यमराज) पाहत नाही?” (सुत्तनिपात ११२४) –

Tena pañhe pucchite –

त्याने प्रश्न विचारल्यावर –

‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1125) –

“हे मोघराज, नेहमी जागरूक (सतो) राहून जगाकडे शून्य (सुञ्ञतो) म्हणून बघ. आत्मदृष्टीचा (अत्तानुदिट्ठि) उच्छेद करून अशा प्रकारे मृत्यू पार करता येतो. जगाकडे अशा प्रकारे पाहणाऱ्याला मृत्यूचा राजा पाहत नाही.” (सुत्तनिपात ११२५) –

Pañhaṃ vissajjesi.

प्रश्नाचे उत्तर दिले.

Sesajanāti tasmiṃ samāgame sannipatitā sesajanā. Na kathīyantīti ‘‘ettakā sotāpannā’’tiādinā na vuccanti. Evaṃ pārāyane vatthu samuṭṭhitanti pārāyanavagge idaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ.

'सेसजना' म्हणजे त्या सभेत एकत्र आलेले उर्वरित लोक. 'न कथीयन्ति' म्हणजे 'इतके लोक सोतापन्न झाले' इत्यादी प्रकारे सांगितले जात नाही. 'एवं पारायने वत्थु समुट्ठितं' म्हणजे पारायणवग्गात ही कथा उद्भवली (सुरू झाली).

Catutthaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या एतदग्गवर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

Therapāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

थेरपाळीची वर्णना समाप्त झाली.

14. Etadaggavaggo

१४. एतदग्गवग्गो (एतदग्गवर्ग)

(14) 5. Pañcamaetadaggavaggavaṇṇanā

(१४) ५. पाचव्या एतदग्गवर्गाची वर्णना

Mahāpajāpatigotamītherīvatthu

महाप्रजापती गोतमी थेरीची कथा

235. Theripāḷisaṃvaṇṇanāya paṭhame yadidaṃ mahāgotamīti ettha ‘‘yadidaṃ mahāpajāpati gotamī’’ti ca paṭhanti. Tattha gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase [Pg.193] panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño mahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatī’’ti ubhayathāpi ‘‘mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu, tasmā puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantatāya ‘‘mahāpajāpatī’’ti vohariṃsu. Tadubhayaṃ pana saṃsandetvā ‘‘mahāpajāpatigotamī’’ti vuttaṃ. Vārabhikkhanti vārena dātabbaṃ bhikkhaṃ. Nāmaṃ akaṃsūti gottaṃyeva nāmaṃ akaṃsu. Mātucchanti cūḷamātaraṃ. Mātubhaginī hi mātucchāti vuccati. Kalahavivādasuttapariyosāneti ‘‘kutopahūtā kalahā vivādā’’tiādinā suttanipāte āgatassa kalahavivādasuttassa (su. ni. 868 ādayo) pariyosāne. Idañca aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggānusārena vuttaṃ. Apare pana ‘‘tasmiṃyeva suttanipāte ‘attadaṇḍābhayaṃ jāta’ntiādinā āgatassa attadaṇḍasuttassa (su. ni. 941 ādayo) pariyosāne’’ti vadanti. Nikkhamitvā pabbajitānanti ettha ehibhikkhupabbajjāya ete pabbajitāti vadanti. Teneva suttanipāte attadaṇḍasuttasaṃvaṇṇanāya (su. ni. aṭṭha. 2.942 ādayo) vuttaṃ – ‘‘desanāpariyosāne pañcasatā sākiyakumārā koḷiyakumārā ca ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā. Te gahetvā bhagavā mahāvanaṃ pāvisī’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

२३५. थेरीपाळी वर्णनेतील पहिल्या 'यदिदं महागोतमी' या संदर्भात 'यदिदं महापजापति गोतमी' असाही पाठ आढळतो. तिथे 'गोतमी' हे गोत्र आहे. तिच्या नामकरणाच्या दिवशी सत्कार मिळालेल्या ब्राह्मणांनी तिची लक्षणसंपत्ती पाहून भाकीत केले की, 'जर हिला मुलगी झाली, तर ती चक्रवर्ती राजाची पट्टराणी (महेसी) होईल. जर मुलगा झाला, तर तो चक्रवर्ती राजा होईल.' दोन्ही प्रकारे 'तिची प्रजा (संतती) खूप मोठी होईल' असे त्यांनी सांगितले, म्हणून पुत्राच्या प्रजेच्या आणि कन्येच्या प्रजेच्या मोठेपणामुळे तिला 'महाप्रजापती' असे म्हटले गेले. या दोन्ही नावांचा संयोग करून 'महाप्रजापती गोतमी' असे म्हटले गेले आहे. 'वारभिक्खं' म्हणजे वारीने (क्रमाने) दिली जाणारी भिक्षा. 'नामं अकंसु' म्हणजे गोत्रालाच नाव बनवले. 'मातुच्छं' म्हणजे मावशी (लहान आई). आईच्या बहिणीला 'मातुच्छा' असे म्हटले जाते. 'कलहविवादसुत्तपरियोसाने' म्हणजे 'कुतोपहूता कलहा विवादा' इत्यादी शब्दांनी सुत्तनिपातात आलेल्या कलहविवाद सुत्ताच्या (सु. नि. ८६८ इत्यादी) समाप्तीनंतर. हे अंगुत्तर-भाणकांच्या (अंगुत्तर निकायाचे पठण करणाऱ्यांच्या) कथनपद्धतीनुसार सांगितले आहे. इतर काही जण म्हणतात की, 'त्याच सुत्तनिपातातील 'अत्तदण्डा भयं जातं' इत्यादी शब्दांनी आलेल्या अत्तदण्ड सुत्ताच्या (सु. नि. ९४१ इत्यादी) समाप्तीनंतर.' 'निक्खमित्वा पब्बजितानं' या संदर्भात, ते 'एहिभिक्खू' प्रव्रज्येने प्रव्रजित झाले असे म्हणतात. म्हणूनच सुत्तनिपातातील अत्तदण्ड सुत्ताच्या वर्णनेत (सु. नि. अट्ठ. २.९४२ इत्यादी) म्हटले आहे – 'देशनेच्या शेवटी पाचशे शाक्यकुमार आणि कोलियकुमार 'एहिभिक्खू' प्रव्रज्येने प्रव्रजित झाले. त्यांना घेऊन भगवंत महावनात गेले.' उर्वरित भाग येथे समजण्यास सोपाच आहे.

Khemātherīvatthu

खेमा थेरीची कथा

236. Dutiye parapariyāpannā hutvāti paresaṃ dāsī hutvā. Suvaṇṇarasapiñjaro ahosīti suvaṇṇarasapiñjaro viya ahosi.

२३६. दुसऱ्या (कथेत) 'परपरियापन्ना हुत्वा' म्हणजे इतरांची दासी बनून. 'सुवण्णरसपिञ्जरो अहोसि' म्हणजे सोन्याच्या रसाप्रमाणे पिवळसर रंगाचा झाला.

Makkaṭakova jālanti yathā nāma makkaṭako suttajālaṃ katvā majjhaṭṭhāne nābhimaṇḍale nipanno pariyante patitaṃ paṭaṅgaṃ vā makkhikaṃ vā vegena gantvā vijjhitvā tassa rasaṃ pivitvā punāgantvā tasmiṃyeva ṭhāne nipajjati, evameva ye sattā rāgarattā dosapaduṭṭhā mohamūḷhā sayaṃkataṃ taṇhāsotaṃ anupatanti, te taṃ samatikkamituṃ na sakkonti, evaṃ duratikkamaṃ. Etampi chetvāna vajanti dhīrāti paṇḍitā etaṃ bandhanaṃ chinditvā anapekkhino nirālayā hutvā arahattamaggena sabbaṃ dukkhaṃ pahāya vajanti gacchantīti attho.

"कोळ्याप्रमाणे जाळ्यात" (मक्कटकोव जालं) म्हणजे ज्याप्रमाणे कोळी सुताचे जाळे तयार करून मध्यभागी नाभीवर (केंद्रात) बसतो, आणि कडेला पडलेल्या पतंगाला किंवा माशीला वेगाने जाऊन डंख मारतो, त्याचा रस पितो आणि पुन्हा येऊन त्याच ठिकाणी बसतो; त्याचप्रमाणे जे प्राणी रागाने रंजलेले (रागरक्त), द्वेषाने दूषित (दोषप्रदुष्ट) आणि मोहाने मोहित (मोहमूढ) झालेले आहेत, ते स्वतः निर्माण केलेल्या तृष्णेच्या प्रवाहात (तण्हा सोत) वाहून जातात, ते त्याला ओलांडू शकत नाहीत, अशा प्रकारे तो ओलांडण्यास कठीण आहे. "यालाही तोडून धीर पुरुष जातात" (एतम्पि छेत्वान वजन्ति धीरा) म्हणजे पंडित (ज्ञानी) या बंधनाला तोडून, अपेक्षारहित आणि अनासक्त होऊन, अर्हतमार्गाने सर्व दुःखाचा त्याग करून जातात (वजन्ति म्हणजे जातात) असा अर्थ आहे.

Uppalavaṇṇātherīvatthu

उत्पलवर्णा थेरीची कथा (उत्पलवण्णा थेरीवत्थु).

237. Tatiyaṃ [Pg.194] uttānatthameva.

२३७. तिसरी (गाथा/कथा) स्पष्ट अर्थाचीच आहे.

Paṭācārātherīvatthu

पटाचारा थेरीची कथा (पटाचारा थेरीवत्थु).

238. Catutthe paṭihārasatenapīti dvārasatenapi. Paṭihārasaddo hi dvāre dovārike ca dissati. Kulasabhāganti attano gehasamīpaṃ.

२३८. चौथ्या गाथेत 'पटिहारसतेनपि' म्हणजे शंभर दारांनी देखील. कारण 'पटिहार' हा शब्द दार (द्वार) आणि द्वारपाल या दोन्ही अर्थांत आढळतो. 'कुलसभागं' म्हणजे स्वतःच्या घराजवळ.

Tāṇāyāti tāṇabhāvāya patiṭṭhānatthāya. Bandhavāti putte ca pitaro ca ṭhapetvā avasesā ñātisuhajjā. Antakenādhipannassāti maraṇena abhibhūtassa. Pavattiyañhi puttādayo annapānādidānena ceva uppannakiccanittharaṇena ca tāṇā hutvāpi maraṇakāle kenaci upāyena maraṇaṃ paṭibāhituṃ asamatthatāya tāṇatthāya leṇatthāya na santi nāma. Teneva vuttaṃ – ‘‘natthi ñātīsu tāṇatā’’ti.

'ताणाय' (त्राणासाठी/रक्षणासाठी) म्हणजे रक्षण होण्यासाठी, आधारासाठी. 'बन्धवा' (बांधव) म्हणजे पुत्र आणि माता-पिता यांना सोडून उर्वरित नातेवाईक आणि मित्र. 'अन्तकेनाधिपन्नस्स' म्हणजे मृत्यूने ग्रासलेल्या (पराभूत केलेल्या) व्यक्तीसाठी. कारण व्यावहारिक जीवनात जरी पुत्र इत्यादी अन्न-पानादी देऊन आणि उद्भवलेली कामे पूर्ण करून रक्षक (त्राण) बनत असले, तरी मृत्यूच्या वेळी कोणत्याही उपायाने मृत्यू रोखण्यास असमर्थ असल्यामुळे ते रक्षणासाठी किंवा आश्रयासाठी नसतातच. म्हणूनच म्हटले आहे – "नातेवाइकांमध्ये कोणतेही रक्षण (त्राण) नसते."

Etamatthavasanti etaṃ tesaṃ aññamaññassa tāṇaṃ bhavituṃ asamatthabhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ jānitvā paṇḍito catupārisuddhisīlena saṃvuto rakkhitagopito hutvā nibbānagamanaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ sīghaṃ sodheyyāti attho.

'एतमत्थवसं' (या अर्थवशाने/कारणाने) म्हणजे त्यांचे एकमेकांसाठी रक्षक होण्यास असमर्थ असणे या कारणाला जाणून घेऊन, पंडिताने (ज्ञानी माणसाने) चतुपारिसुद्धिशीलाने (चार प्रकारच्या परिशुद्ध शीलाने) संवृत (संयमित) व रक्षित-सुरक्षित होऊन, निर्वाणाकडे नेणारा अष्टांगिक मार्ग वेगाने शुद्ध करावा, असा अर्थ आहे.

Dhammadinnātherīvatthu

धम्मदिन्ना थेरीची कथा (धम्मदिन्ना थेरीवत्थु).

239. Pañcame parāyattaṭṭhāneti paresaṃ dāsiṭṭhāne. Sujātattherassa adhikārakammaṃ katvāti sā kira attano kese vikkiṇitvā sujātattherassa nāma aggasāvakassa dānaṃ datvā patthanaṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Hatthe pasāriteti tassa hatthāvalambanatthaṃ pubbāciṇṇavasena hatthe pasārite. So kira anāgāmī hutvā gehaṃ āgacchanto yathā aññesu divasesu ito cito ca olokento sitaṃ kurumāno hasamāno āgacchati, evaṃ anāgantvā santindriyo santamānaso hutvā agamāsi. Dhammadinnā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokayamānā tassa āgamanākāraṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā tassa paccuggamanaṃ kurumānā sopānasīse ṭhatvā olambanatthaṃ hatthaṃ pasāresi. Upāsako attano hatthaṃ samiñjesi. Sā [Pg.195] ‘‘pātarāsabhojanakāle jānissāmī’’ti cintesi. Upāsako pubbe tāya saddhiṃ ekato bhuñjati. Taṃ divasaṃ pana taṃ anapaloketvā yogāvacarabhikkhu viya ekakova bhuñji. Tenāha – ‘‘bhuñjamānopi imaṃ detha, imaṃ harathāti na byāharī’’ti. Tattha imaṃ dethāti imaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā detha. Imaṃ harathāti imaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā apaharatha. Santhavavasenāti kilesasanthavavasena. Cirakālaparibhāvitāya ghaṭadīpajālāya viya abbhantare dibbamānāya hetusampattiyā codiyamānā āha – ‘‘evaṃ sante…pe… mayhaṃ pabbajjaṃ anujānāthā’’ti.

२३९. पाचव्या कथेत, 'परायत्तट्ठाने' म्हणजे इतरांच्या दासीच्या रूपात. 'सुजातत्थेरस्स अधिकारकम्मं कत्वा' (सुजात स्थविरांसाठी सेवाकार्य करून) म्हणजे असे म्हटले जाते की, तिने स्वतःचे केस विकून सुजात नावाच्या अग्रश्रावक स्थविरांना दान दिले आणि प्रार्थना (आकांक्षा) केली. त्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. 'हत्थे पसारिते' म्हणजे पूर्वीच्या सवयीनुसार त्याला हात देण्यासाठी हात पुढे केला असता. तो (विशाख उपासक) अनागामी होऊन घरी येत असताना, इतर दिवसांप्रमाणे इकडेतिकडे पाहत, स्मितहास्य करत किंवा हसत न येता, शांत इंद्रिये आणि शांत मनाने आला. धम्मदिन्नाने खिडकी (सिंहपंजर) उघडून रस्त्याकडे पाहिले आणि त्याच्या येण्याची पद्धत पाहून "हे काय असावे?" असा विचार केला. त्याचे स्वागत करण्यासाठी ती जिन्याच्या वरच्या पायरीवर उभी राहिली आणि आधारासाठी तिने हात पुढे केला. उपासकाने आपला हात मागे घेतला. तिने विचार केला, "सकाळच्या जेवणाच्या वेळी मला हे समजेल." पूर्वी तो उपासक तिच्यासोबत एकत्र जेवत असे. परंतु त्या दिवशी तिच्याकडे न पाहता, तो एखाद्या योगावचर भिक्खूप्रमाणे एकटाच जेवला. म्हणूनच म्हटले आहे – "जेवत असतानाही त्याने 'हे द्या, हे घेऊन जा' असे म्हटले नाही." तिथे 'इमं देथ' म्हणजे हे खाद्य किंवा भोजन द्या. 'इमं हरथ' म्हणजे हे खाद्य किंवा भोजन घेऊन जा. 'सन्थववसेन' म्हणजे क्लेश-संसर्गाच्या (वासनेच्या संबंधाच्या) कारणाने. दीर्घकाळ जतन केलेल्या घटातील दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे अंतकरणात चमकणाऱ्या हेतू-संपत्तीने (पूर्वपुण्याने) प्रेरित होऊन ती म्हणाली – "असे असेल तर... पे... मला प्रव्रज्येची (दीक्षेची) अनुमती द्या."

Ayaṃ tāva seṭṭhi gharamajjhe ṭhitova dukkhassantaṃ akāsīti sā kira ‘‘dhammadinne tuyhaṃ doso natthi, ahaṃ pana ajja paṭṭhāya santhavavasena…pe… kulagharaṃ gacchā’’ti vutte evaṃ cintesi – ‘‘pakatipuriso evaṃ vattā nāma natthi, addhā etena lokuttaradhammo nāma paṭividdho’’ti. Tenassā ayaṃ saṅkappo ahosi ‘‘ayaṃ tāva seṭṭhi gharamajjhe ṭhitova dukkhassantaṃ akāsī’’ti. Majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.460) pana ‘‘atha kasmā mayā saddhiṃ yathāpakatiyā ālāpasallāpamattampi na karothāti so cintesi – ‘ayaṃ lokuttaradhammo nāma garu bhāriyo na pakāsetabbo; sace kho panāhaṃ na kathessāmi, ayaṃ hadayaṃ phāletvā ettheva kālaṃ kareyyā’ti tassā anuggahatthāya kathesi – ‘dhammadinne ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā lokuttaradhammaṃ nāma adhigato, taṃ adhigatassa evarūpā lokiyakiriyā na vaṭṭatī’’’ti vuttaṃ.

"या श्रेष्ठीने (शेटजीने) तर घरात राहूनच दुःखाचा अंत केला" (अयं ताव सेट्ठि घरमज्झे ठितोव दुक्खस्सन्तं अकासि) – जेव्हा त्याला (विशाखाला) विचारले गेले आणि त्याने म्हटले, "धम्मदिन्ना, तुझा काही दोष नाही, पण आजपासून संसर्गाच्या (संबंधाच्या) कारणाने... पे... तू तुझ्या माहेरी जा," तेव्हा तिने असा विचार केला – "सामान्य माणूस (प्रकृतीपुरुष) असे बोलणारा नसतो, नक्कीच यांनी लोकोत्तर धम्माचा (लोकुत्तर धम्म) साक्षात्कार केला आहे." म्हणूनच तिच्या मनात हा विचार आला – "या श्रेष्ठीने तर घरात राहूनच दुःखाचा अंत केला." परंतु, मज्झिमनिकाय अट्ठकथेत (म. नि. अट्ठ. १.४६०) असे म्हटले आहे – "मग 'ते माझ्याशी नेहमीप्रमाणे साधे संभाषणही का करत नाहीत?' असा तिने विचार केला असता, त्याने विचार केला – 'हा लोकोत्तर धम्म अत्यंत गंभीर व श्रेष्ठ आहे, तो सहज प्रकट करता कामा नये; परंतु जर मी सांगितले नाही, तर ही हृदय फाटून इथेच प्राण सोडेल.' म्हणून तिच्यावर अनुकंपा करण्यासाठी तो म्हणाला – 'धम्मदिन्ना, मी शास्त्यांचा (बुद्धांचा) धम्मोपदेश ऐकून लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला आहे, आणि तो प्राप्त केलेल्या व्यक्तीसाठी अशा प्रकारच्या लौकिक क्रिया (व्यवहार) योग्य नाहीत.'"

Pañcakkhandhādivasena pañhe pucchīti ‘‘sakkāyo sakkāyoti ayye vuccati, katamo nu kho ayye sakkāyo vutto bhagavatā’’tiādinā cūḷavedallasutte (ma. ni. 1.460 ādayo) āgatanayena pucchi. Pucchitaṃ pucchitaṃ vissajjesīti ‘‘pañca kho ime, āvuso visākha, upādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatā’’tiādinā (ma. ni. 1.460 ādayo) tattheva āgatanayena vissajjesi. Sūrabhāvanti tikkhabhāvaṃ. Anadhigataarahattamaggassa uggahena vinā tattha pañho na upaṭṭhātīti āha – ‘‘uggahavasena arahattamaggepi pucchī’’ti. Taṃ nivattentīti ‘‘vimuttiyā panāyye kiṃ paṭibhāgo’’ti pucchite ‘‘vimuttiyā kho, āvuso visākha, nibbānaṃ paṭibhāgo’’ti (ma. ni. 1.466) vutte ‘‘nibbānassa, panāyye, kiṃ paṭibhāgo’’ti puna pucchite taṃ nivattentī ‘‘accasarāvuso [Pg.196] visākhā’’tiādimāha. Tattha accasarāti apucchitabbaṃ pucchanto pañhaṃ atikkāmitā ahosīti attho. Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetunti pañhānaṃ paricchedappamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi. Pañhānañhi paricchedaṃ gahetuṃ yuttaṭṭhāne aṭṭhatvā tato paraṃ pucchanto nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetuṃ. Appaṭibhāgadhammassa ca paṭibhāgaṃ pucchi. Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭibhāgaṃ, na sakkā nīlaṃ vā pītakaṃ vāti kenaci dhammena saddhiṃ paṭibhāgaṃ katvā dassetuṃ, tañca tvaṃ iminā adhippāyena pucchasīti attho. Nibbānogadhanti nibbānaṃ ogāhetvā ṭhitaṃ, nibbānantogadhaṃ nibbānaṃ anuppaviṭṭhanti attho. Nibbānaparāyaṇanti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parāgati, na tato paraṃ gacchatīti attho. Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ.

पंचस्कंधादींच्या आधारे प्रश्न विचारले म्हणजे 'आर्ये, सत्काय सत्काय असे म्हटले जाते, भगवंतांनी कोणता सत्काय सांगितला आहे?' इत्यादी प्रकारे चूळवेदल्ल सुत्तात (म. नि. १.४६० इ.) आलेल्या पद्धतीने विचारले. विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर दिले म्हणजे 'आवुसो विशाख, हे पाच उपादानस्कंध भगवंतांनी सत्काय म्हटले आहेत' इत्यादी प्रकारे तेथेच आलेल्या पद्धतीने उत्तर दिले. 'शूरभाव' म्हणजे तीक्ष्णभाव (तीव्रता). ज्याने अर्हतमार्ग प्राप्त केला नाही, त्याला शिक्षणाशिवाय (उग्गह) तेथे प्रश्न उपस्थित होत नाही, म्हणून म्हटले आहे – 'शिक्षणाच्या (उग्गह) बळावर अर्हतमार्गाविषयी देखील विचारले.' त्याला थांबवताना 'आर्ये, विमुक्तीचा प्रतिभाग (समानता/प्रतिरूप) काय आहे?' असे विचारल्यावर, 'आवुसो विशाख, विमुक्तीचा प्रतिभाग निर्वाण आहे' (म. नि. १.४६६) असे उत्तर दिले असता, 'पण आर्ये, निर्वाणाचा प्रतिभाग काय आहे?' असे पुन्हा विचारल्यावर, त्याला थांबवताना 'अच्चसरा आवुसो विशाख' (तुम्ही मर्यादा ओलांडली आहे, विशाख) इत्यादी म्हटले. तेथे 'अच्चसरा' म्हणजे न विचारण्याजोगा प्रश्न विचारून प्रश्नाची मर्यादा ओलांडली, असा अर्थ आहे. 'प्रश्नांचा अंत गाठू शकला नाही' म्हणजे प्रश्नांची मर्यादा किंवा प्रमाण समजून घेण्यास तो असमर्थ ठरला. कारण प्रश्नांची मर्यादा समजून घेण्यासाठी योग्य ठिकाणी न थांबता, त्यापुढे विचारत राहिल्याने तो प्रश्नांचा अंत गाठू शकला नाही. आणि त्याने अप्रतिभाग (ज्याला कोणताही प्रतिभाग नाही अशा) धर्माचा प्रतिभाग विचारला. निर्वाण हे अप्रतिभाग आहे, ते निळे किंवा पिवळे आहे असे सांगून कोणत्याही धर्माशी त्याची तुलना करून दाखवता येत नाही, आणि तू याच हेतूने विचारत आहेस, असा अर्थ आहे. 'निर्वाणोगाध' म्हणजे निर्वाणात बुडून राहिलेले, निर्वाणाच्या अंतर्गत गेलेले, निर्वाणात प्रवेश केलेले असा अर्थ आहे. 'निर्वाणपरायण' म्हणजे निर्वाण हेच ज्याचे परम अयन (मार्ग) किंवा अंतिम गती आहे, त्यापलीकडे काही जात नाही, असा अर्थ आहे. 'निर्वाण हेच ज्याचे पर्यवसान (शेवट) आहे' ते 'निर्वाणपर्यवसान' होय.

Pureti atītesu khandhesu. Pacchāti anāgatesu khandhesu. Majjheti paccuppannesu khandhesu. Akiñcananti yassa etesu tīsu taṇhāgāhasaṅkhātaṃ kiñcanaṃ natthi, tamahaṃ rāgakiñcanādīhi akiñcanaṃ kassaci gahaṇassa abhāvena anādānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.

'पूर्वी' म्हणजे भूतकाळातील स्कंधांमध्ये. 'नंतर' म्हणजे भविष्यकाळातील स्कंधांमध्ये. 'मध्ये' म्हणजे वर्तमानकाळातील स्कंधांमध्ये. 'अकिंचन' म्हणजे ज्याच्याकडे या तिन्हींमध्ये तृष्णेच्या पकडीच्या रूपाने कोणतेही किंचन (आसक्ती/अडथळा) नाही, त्याला मी राग-किंचन इत्यादींपासून मुक्त असल्यामुळे 'अकिंचन' आणि कोणत्याही गोष्टीचे ग्रहण न करण्याच्या (अभावामुळे) 'अनादान' असा ब्राह्मण म्हणतो, असा अर्थ आहे.

Paṇḍitāti dhātuāyatanādikusalatāsaṅkhātena paṇḍiccena samannāgatā. Vuttañhetaṃ –

'पंडित' म्हणजे धातू, आयतन इत्यादींमधील कुशलतेच्या रूपाने पांडित्याने युक्त असलेले. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, paṇḍito hoti? Yato kho, ānanda, bhikkhu dhātukusalo ca hoti āyatanakusalo ca paṭiccasamuppādakusalo ca ṭhānāṭṭhānakusalo ca, ettāvatā kho, ānanda, bhikkhu paṇḍito hotī’’ti.

“भंते, किती गोष्टींनी मनुष्य पंडित होतो? आनंद, जेव्हा भिक्खू धातूकुशल, आयतनकुशल, पटिच्चसमुत्पादकुशल (प्रतीत्यसमुत्पादकुशल) आणि ठानाठानकुशल (स्थानास्थानकुशल) असतो, तेव्हा आनंद, तो भिक्खू पंडित होतो.”

Mahāpaññāti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggahaṇe samatthāya paññāya samannāgatā. Imissā hi theriyā asekkhappaṭisambhidāppattatāya paṭisambhidāyo pūretvā ṭhitatāya paññāmahattaṃ. Yathā taṃ dhammadinnāyāti yathā dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ, ahaṃ evameva byākareyyanti attho. Tanti nipātamatthaṃ.

'महाप्रज्ञा' म्हणजे महान अर्थ, महान धर्म, महान निरुक्ती आणि महान प्रतिभा यांचे ग्रहण करण्यास समर्थ अशा प्रज्ञेने युक्त असणे. कारण या थेरीने (धम्मदिन्नाने) अशैक्ष-प्रतिसंभिदा प्राप्त केल्यामुळे आणि प्रतिसंभिदा पूर्ण करून स्थित असल्यामुळे तिचे प्रज्ञा-माहात्म्य आहे. 'जसे धम्मदिन्नेने' म्हणजे जसे धम्मदिन्ना भिक्खुणीने स्पष्टीकरण दिले, मी देखील तसेच स्पष्टीकरण दिले असते, असा अर्थ आहे. 'तं' हा केवळ निपात (अव्यय) आहे.

Nandātherīvatthu

नंदा थेरीची कथा

240. Chaṭṭhe [Pg.197] aññaṃ maggaṃ apassantīti aññaṃ upāyaṃ apassantī. Vissatthāti nirāsaṅkā. Itthinimittanti itthiyā subhanimittaṃ, subhākāranti vuttaṃ hoti. Dhammapade gāthaṃ vatvāti –

२४०. सहाव्या कथेत, 'दुसरा मार्ग न पाहता' म्हणजे दुसरा कोणताही उपाय न पाहता. 'विश्वस्त' म्हणजे शंकारहित (निशंक). 'स्त्रीनिमित्त' म्हणजे स्त्रीचे शुभनिमित्त (सौंदर्य), म्हणजेच शुभ आकार असे म्हटले आहे. धम्मपदात गाथा म्हणून –

‘‘Aṭṭhīnaṃ nagaraṃ kataṃ, maṃsalohitalepanaṃ;

Yattha jarā ca maccu ca, māno makkho ca ohito’’ti. (dha. pa. 150) –

“हाडांचे हे नगर बनवले आहे, ज्याला मांस आणि रक्ताचा लेप दिला आहे; जेथे जरा (वृद्धत्व), मृत्यू, मान (अभिमान) आणि मख्ख (गुणनाशक वृत्ती) वास करतात.” (धम्मपद १५०) –

Imaṃ gāthaṃ vatvā. Tatrāyamadhippāyo – yatheva hi pubbaṇṇāparaṇṇādīnaṃ odahanatthāya kaṭṭhāni ussāpetvā vallīhi bandhitvā mattikāya vilimpitvā nagarasaṅkhātaṃ bahiddhā gehaṃ karonti, evamidaṃ ajjhattikampi tīṇi aṭṭhisatāni ussāpetvā nhāruvinaddhaṃ maṃsalohitalepanaṃ tacapaṭicchannaṃ jīraṇalakkhaṇāya jarāya maraṇalakkhaṇassa maccuno ārogyasampadādīni paṭicca uppajjanalakkhaṇassa mānassa sukatakāraṇavināsanalakkhaṇassa makkhassa ca odahanatthāya nagaraṃ kataṃ. Evarūpo eva hi ettha kāyikacetasiko ābādho ohito, ito uddhaṃ kiñci gayhūpagaṃ natthīti.

ही गाथा म्हणून. तेथे हा अभिप्राय आहे – ज्याप्रमाणे पूर्वान्न आणि अपरान्न (धान्य इत्यादी) साठवण्यासाठी लाकडे उभी करून, वेलींनी बांधून आणि मातीने लिंपून बाहेरून नगर नावाचे घर तयार करतात, त्याचप्रमाणे हे आध्यात्मिक (शरीर) देखील तीनशे हाडे उभी करून, शिरांनी बांधून, मांस आणि रक्ताचा लेप देऊन, त्वचेने झाकून, जीर्ण होण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा जरेच्या, मरण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा मृत्यूच्या, आरोग्य-संपत्ती इत्यादींच्या आधारे उत्पन्न होणाऱ्या अभिमानाच्या (मान) आणि केलेल्या उपकारांचा नाश करणाऱ्या मख्खाच्या (गुणनाशक वृत्ती) वास्तव्यासाठी हे नगर बनवले आहे. अशाच प्रकारचा शारीरिक आणि मानसिक आजार येथे वास करतो, यापलीकडे यात ग्रहण करण्यासारखे काहीही नाही.

Suttaṃ abhāsīti –

सुत्त म्हटले म्हणजे –

‘‘Caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ, nisinno uda vā sayaṃ;

Samiñjeti pasāreti, esā kāyassa iñjanā.

“चालताना किंवा उभे असताना, बसलेले असताना किंवा निजलेले असताना; (अवयव) आकुंचन पावणे किंवा पसरवणे, ही शरीराची हालचाल आहे.

‘‘Aṭṭhinahārusaṃyutto, tacamaṃsāvalepano;

Chaviyā kāyo paṭicchanno, yathābhūtaṃ na dissatī’’ti. (su. ni. 195-196) –

हाडांनी आणि शिरांनी युक्त, त्वचा आणि मांसाचा लेप असलेला; बाह्य त्वचेने झाकलेला हा देह जसा आहे तसा दिसत नाही.” (सुत्तनिपात १९५-१९६) –

Ādinā suttamabhāsi.

इत्यादी प्रकारे सुत्त म्हटले.

Soṇātherīvatthu

सोणा थेरीची कथा

241. Sattame sabbepi visuṃ visuṃ gharāvāse patiṭṭhāpesīti ettha sabbepi visuṃ visuṃ gharāvāse patiṭṭhāpetvā ‘‘puttāva maṃ paṭijaggissanti, kiṃ me visuṃ kuṭumbenā’’ti sabbaṃ sāpateyyampi vibhajitvā adāsīti veditabbaṃ. Teneva hi tato paṭṭhāya ‘‘ayaṃ amhākaṃ kiṃ karissatī’’ti attano santikaṃ āgataṃ ‘‘mātā’’ti saññampi na kariṃsu. Tathā hi naṃ katipāhaccayena jeṭṭhaputtassa bhariyā ‘‘aho amhākaṃ ayaṃ jeṭṭheputto [Pg.198] meti dve koṭṭhāse datvā viya imameva gehaṃ āgacchatī’’ti āha. Sesaputtānaṃ bhariyāyopi evamevaṃ vadiṃsu. Jeṭṭhadhītaraṃ ādiṃ katvā tāsaṃ gehaṃ gatakāle tāpi naṃ evameva vadiṃsu. Sā avamānappattā hutvā ‘‘kiṃ me imesaṃ santike vutthena, bhikkhunī hutvā jīvissāmī’’ti bhikkhunīupassayaṃ gantvā pabbajjaṃ yāci, tā naṃ pabbājesuṃ. Imameva vatthuṃ dassento ‘‘bahuputtikasoṇā tesaṃ attani agāravabhāvaṃ ñatvā ‘gharāvāsena kiṃ karissāmī’ti nikkhamitvā pabbajī’’ti āha.

२४१. सातव्या कथेत, 'सर्वांना वेगवेगळ्या गृहस्थाश्रमात प्रस्थापित केले' म्हणजे सर्वांना वेगवेगळ्या गृहस्थाश्रमात प्रस्थापित करून, 'मुलेच माझी काळजी घेतील, मला वेगळ्या संसाराची काय गरज?' असे विचार करून आपली सर्व संपत्ती देखील वाटून दिली, असे समजावे. म्हणूनच त्या दिवसापासून 'ही आमचे काय करणार?' असे म्हणून आपल्याजवळ आलेल्या आईला 'आई' म्हणून देखील त्यांनी मानले नाही. तसेच काही दिवसांनंतर ज्येष्ठ पुत्राच्या पत्नीने म्हटले, 'अहो, आमचा हा ज्येष्ठ मुलगा आहे म्हणून आम्हाला दोन वाटे दिल्यासारखे करून ही याच घरात येत राहते.' इतर मुलांच्या पत्नींनी देखील असेच म्हटले. ज्येष्ठ कन्येपासून सुरुवात करून तिच्या घरी गेल्यावर तिनेही तिला तसेच म्हटले. ती अपमानित होऊन 'यांच्याजवळ राहून मला काय करायचे आहे, मी भिक्खुणी होऊन जगते' असे म्हणून भिक्खुणींच्या विहारात गेली आणि तिने प्रव्रज्येची याचना केली, त्यांनी तिला प्रव्रज्या दिली. हीच गोष्ट दर्शवताना म्हटले आहे – 'बहुपुत्रिका सोणाने त्यांच्या मनातील आपल्याबद्दलचा अनादर जाणून, गृहस्थाश्रमाने मी काय करू? असे म्हणून गृहत्याग केला आणि ती प्रव्रजित झाली.'

Vihāraṃ gacchantiyoti bhikkhuvihāraṃ gacchantiyo. Dhammamuttamanti navavidhalokuttaradhammaṃ. So hi uttamadhammo nāma yo hi taṃ na passati, tassa vassasatampi jīvanato taṃ dhammaṃ passantassa paṭivijjhantassa ekāhampi ekakkhaṇampi jīvitaṃ seyyo. Āgantukajanoti vihāragataṃ bhikkhunījanaṃ sandhāya vadati. Anupadhāretvāti asallakkhetvā.

"Vihāraṃ gacchantiyo" म्हणजे भिक्खुणींच्या विहाराकडे जाणाऱ्या. "Dhammamuttaṃ" म्हणजे नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म. तोच खरोखर उत्तम धर्म होय, जो कोणी त्याला पाहत नाही, त्याच्या शंभर वर्षांच्या जगण्यापेक्षा, त्या धर्माला पाहणाऱ्या आणि त्याचा साक्षात्कार करणाऱ्याचे एका दिवसाचे किंवा एका क्षणाचेही जगणे श्रेष्ठ आहे. "Āgantukajano" म्हणजे विहारात आलेल्या भिक्खुणींच्या समूहाला उद्देशून म्हटले आहे. "Anupadhāretvā" म्हणजे लक्ष न देता (विचार न करता).

Bakulātherīvatthu

बकुलाथेरी वत्थु (बकुला थेरींची कथा)

242. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.

२४२. आठवे (प्रकरण) स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

Kuṇḍalakesātherīvatthu

कुंडलकेसाथेरी वत्थु (कुंडलकेसा थेरींची कथा)

243. Navame catukketi vīthicatukke. Catunnaṃ samāhāro catukkaṃ. Cārakatoti bandhanāgārato. Ubbaṭṭetvāti uddharitvā.

२४३. नवव्या (कथेत) 'catukke' म्हणजे चवाठ्यावर (चार रस्त्यांच्या संगमावर). चार गोष्टींचा समूह म्हणजे 'catukkaṃ'. 'Cārakato' म्हणजे कारागृहातून (तुरुंगातून). 'Ubbaṭṭetvā' म्हणजे वर काढून (मुक्त करून).

Muhuttamapi cintayeti muhuttaṃ taṅkhaṇampi ṭhānuppattikapaññāya taṅkhaṇānurūpaṃ atthaṃ cintituṃ sakkuṇeyya. Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitāti ayaṃ gāthā dārucīriyattherassa bhagavatā bhāsitā, idhāpi ca sāyeva gāthā dassitā. Therigāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ ācariyadhammapālattherenapi kuṇḍalakesittheriyā vatthumhi ayameva gāthā vuttā. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana kuṇḍalakesittheriyā vatthumhi –

‘Muhuttamapi cintaye’ म्हणजे एका क्षणासाठी किंवा त्या क्षणी उद्भवलेल्या प्रज्ञेने (बुद्धीने) त्या क्षणाला अनुरूप अशा अर्थाचा विचार करण्यास समर्थ असणे. ‘Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitā’ ही गाथा भगवंतांनी दारुचीरिय थेरांसाठी भाषिली होती, आणि येथेही तीच गाथा दर्शविली आहे. थेरीगाथा अट्ठकथेत (संवण्णना) आचार्य धम्मपाल थेरांनी देखील कुंडलकेसी थेरीच्या कथेत हीच गाथा सांगितली आहे. परंतु धम्मपद अट्ठकथेत कुंडलकेसी थेरीच्या कथेत –

‘‘Yo ca gāthāsataṃ bhāse, anatthapadasaṃhitā;

Ekaṃ dhammapadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. (dha. pa. aṭṭha. 1.102) –

“जो निरर्थक शब्दांनी युक्त अशा शंभर गाथा बोलतो, त्यापेक्षा एकच असे कल्याणकारी धम्मपद श्रेष्ठ आहे, जे ऐकून मनुष्य शांत होतो.” (धम्मपद अट्ठकथा १.१०२) –

Ayaṃ gāthā āgatā. Taṃtaṃbhāṇakānaṃ kathāmaggānusārena tattha tattha tathā vuttanti na idha ācariyassa pubbāparavirodho saṅkitabbo.

ही गाथा आली आहे. त्या त्या भाणकांच्या (पाठकांच्या) कथनपद्धतीनुसार तिथे तिथे तसे म्हटले गेले आहे, म्हणून येथे आचार्यांच्या पूर्व-पर विरोधाची (विसंगतीची) शंका घेऊ नये.

Bhaddākāpilānītherī-bhaddākaccānātherīvatthu

भद्दाकापिलानीथेरी-भद्दाकच्चानाथेरी वत्थु (भद्दा कापिलानी थेरी आणि भद्दा कच्चाना थेरींची कथा)

244-245. Dasamaṃ [Pg.199] ekādasamañca uttānatthameva.

२४४-२४५. दहावे आणि अकरावे (प्रकरण) स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

Kisāgotamītherīvatthu

किसागोतमीथेरी वत्थु (किसागोतमी थेरींची कथा)

246. Dvādasame tīhi lūkhehīti vatthalūkhasuttalūkharajanalūkhasaṅkhātehi tīhi lūkhehi. Siddhatthakanti sāsapabījaṃ.

२४६. बाराव्या (कथेत) 'tīhi lūkhehi' म्हणजे वस्त्र-रूक्षता, सूत-रूक्षता आणि रंग-रूक्षता या तीन रूक्ष (साध्या/खडबडीत) गोष्टींनी. 'Siddhatthakaṃ' म्हणजे मोहरीचा दाणा.

Taṃ puttapasusammattanti taṃ rūpabalādisampanne putte ca pasū ca labhitvā ‘‘mama puttā abhirūpā balasampannā paṇḍitā sabbakiccasamatthā, mama goṇo arogo abhirūpo mahābhāravaho, mama gāvī bahukhīrā’’ti evaṃ puttehi ca pasūhi ca sammattaṃ naraṃ. Byāsattamanasanti cakkhuviññeyyādīsu ārammaṇesu hiraññasuvaṇṇādīsu pattacīvarādīsu vā yaṃ yaṃ laddhaṃ hoti, tattha tattheva lagganāya sattamānasaṃ. Suttaṃ gāmanti niddaṃ upagataṃ sattakāyaṃ. Mahoghovāti yathā evarūpaṃ gāmaṃ gambhīrato vitthārato ca mahanto mahānadiogho antamaso sunakhampi asesetvā sabbaṃ ādāya gacchati, evaṃ vuttappakāraṃ naraṃ maccu ādāya gacchatīti attho. Amataṃ padanti maraṇarahitaṃ koṭṭhāsaṃ, amataṃ mahānibbānanti attho. Sesamettha uttānameva.

‘Taṃ puttapasusammattaṃ’ म्हणजे रूप, बल इत्यादींनी संपन्न असे पुत्र आणि पशू मिळवून, “माझे पुत्र देखणे, बलवान, पंडित आणि सर्व कामांत समर्थ आहेत; माझा बैल निरोगी, देखणा आणि मोठा भार वाहणारा आहे; माझी गाय भरपूर दूध देणारी आहे,” अशा प्रकारे पुत्रांमुळे आणि पशूंमुळे मत्त (गर्वित) झालेल्या मनुष्याला. ‘Byāsattamanasaṃ’ म्हणजे चक्षु-विज्ञानादी आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये), सोने-नाणे इत्यादींमध्ये किंवा पात्र-चीवर इत्यादींमध्ये जे जे काही प्राप्त होते, तिथे तिथेच आसक्त झालेल्या मनाला. ‘Suttaṃ gāmaṃ’ म्हणजे झोपलेल्या प्राण्यांच्या समूहाने युक्त अशा गावाला. ‘Mahogho vā’ म्हणजे ज्याप्रमाणे अशा प्रकारच्या गावाला खोली आणि विस्ताराने मोठा असलेला महानदीचा पूर अगदी कुत्र्यालाही न सोडता सर्व काही वाहून घेऊन जातो, त्याचप्रमाणे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या मनुष्याला मृत्यू घेऊन जातो, असा अर्थ आहे. ‘Amataṃ padaṃ’ म्हणजे मरणरहित अवस्था, म्हणजेच अमृत महानिर्वाण असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग येथे स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Siṅgālakamātātherīvatthu

सिंगालकमाताथेरी वत्थु (सिंगालकमाता थेरींची कथा)

247. Terasamaṃ uttānatthameva.

२४७. तेरावे (प्रकरण) स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

(Pañcamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)

(पाचव्या एतदग्गवग्गची वर्णना समाप्त झाली.)

Theripāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

थेरीपाळीची वर्णना (अट्ठकथा) समाप्त झाली.

14. Etadaggavaggo

१४. एतदग्गवग्गो (एतदग्ग वर्ग)

(14) 6. Chaṭṭhaetadaggavaggavaṇṇanā

(१४) ६. सहाव्या एतदग्गवग्गची वर्णना

Tapussa-bhallikavatthu

तपुस्स-भल्लिक वत्थु (तपुस्स आणि भल्लिक यांची कथा)

248. Upāsakapāḷisaṃvaṇṇanāya [Pg.200] paṭhame sabbapaṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānanti sabbesaṃ paṭhamaṃ hutvā saraṇaṃ gacchantānaṃ. Ito paranti sattasattāhato paraṃ. Gamanūpacchedaṃ akāsīti gamanavicchedaṃ akāsi. Yathā te goṇā dhuraṃ chaḍḍetvā pothiyamānāpi na gacchanti, tathā akāsīti attho. Tesanti tapussabhallikānaṃ. Adhimuccitvāti āvisitvā. Yakkhassa āvaṭṭo yakkhāvaṭṭo. Evaṃ sesesupi. Atītabuddhānaṃ āciṇṇaṃ olokesīti atītabuddhā kena bhājanena paṭiggaṇhiṃsūti buddhāciṇṇaṃ olokesi. Dvevācike saraṇe patiṭṭhāyāti saṅghassa anuppannattā buddhadhammavasena dvevācike saraṇe patiṭṭhahitvā. Cetiyanti pūjanīyavatthuṃ. Jīvakesadhātuyāti jīvamānassa bhagavato kesadhātuyā.

२४८. उपासकपाळीच्या वर्णनेतील पहिल्या (कथेत) ‘sabbapaṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānaṃ’ म्हणजे सर्वांआधी शरण जाणाऱ्यांमध्ये. ‘Ito paraṃ’ म्हणजे सात आठवड्यांनंतर (सत्तसप्ताह). ‘Gamanūpacchedaṃ akāsi’ म्हणजे जाणे खंडित केले (थांबवले). ज्याप्रमाणे ते बैल जू सोडून देऊन, मारले जात असतानाही पुढे जात नव्हते, तसे केले असा अर्थ आहे. ‘Tesaṃ’ म्हणजे तपुस्स आणि भल्लिक यांचे. ‘Adhimuccitvā’ म्हणजे शरीरात प्रवेश करून (आवेश करून). यक्षाचा फेरा म्हणजे ‘yakkhāvaṭṭo’. इतर ठिकाणीही असेच समजावे. ‘Atītabuddhānaṃ āciṇṇaṃ olokesi’ म्हणजे भूतकाळातील बुद्धांनी कोणत्या पात्रात (दान) स्वीकारले होते, या बुद्ध-आचरणाचे अवलोकन केले. ‘Dvevācike saraṇe patiṭṭhāya’ म्हणजे संघाची उत्पत्ती झाली नसल्यामुळे बुद्ध आणि धम्माच्या रूपाने द्विवाचिक शरणात प्रतिष्ठित होऊन. ‘Cetiyaṃ’ म्हणजे पूजनीय वस्तू. ‘Jīvakesadhātuyā’ म्हणजे जिवंत भगवंतांच्या केशधातूने.

Anāthapiṇḍikaseṭṭhivatthu

अनाथपिंडिकसेट्ठि वत्थु (अनाथपिंडिक श्रेष्ठ्यांची कथा)

249. Dutiye teneva guṇenāti teneva dāyakabhāvasaṅkhātena guṇena. So hi sabbakāmasamiddhatāya vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi. Tena sabbakālaṃ upaṭṭhito anāthānaṃ piṇḍo etassa atthīti anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Yojanikavihāre kāretvāti yojane yojane ekamekaṃ vihāraṃ kāretvā. ‘‘Evarūpaṃ dānaṃ pavattesī’’ti vatvā tameva dānaṃ vibhajitvā dassento ‘‘devasikaṃ pañca salākabhattāni hontī’’tiādimāha. Tattha salākāya gāhetabbaṃ bhattaṃ salākabhattaṃ. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbaṃ bhattaṃ pakkhikabhattaṃ. Dhuragehe ṭhapetvā dātabbaṃ bhattaṃ dhurabhattaṃ. Āgantukānaṃ dātabbaṃ bhattaṃ āgantukabhattaṃ. Evaṃ sesesupi. Pañca āsanasatāni gehe niccapaññattāneva hontīti gehe nisīdāpetvā bhuñjantānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccapaññattāni honti.

२४९. दुसऱ्या (कथेत) ‘teneva guṇena’ म्हणजे त्याच दायकत्वाच्या (दानशूरतेच्या) गुणामुळे. कारण ते सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे, मत्सररहित असल्यामुळे आणि करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे नेहमी अनाथांना अन्न (पिंड) देत असत. त्यामुळे नेहमी अनाथांना अन्न देणारे म्हणून ते ‘अनाथपिंडिक’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. ‘Yojanikavihāre kāretvā’ म्हणजे प्रत्येक योजनावरावर एकेक विहार बांधून. “अशा प्रकारचे दान त्यांनी सुरू केले,” असे सांगून त्याच दानाचे वर्गीकरण करून दाखवताना “दररोज पाच शलाका-भोजन (salākabhatta) दिले जात असे” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे शलाकेने (तिकिटाने) ग्रहण करायचे भोजन म्हणजे ‘salākabhatta’. एका पंधरवड्यात एका दिवशी द्यायचे भोजन म्हणजे ‘pakkhikabhatta’. मुख्य घरात ठेवून द्यायचे भोजन म्हणजे ‘dhurabhatta’. पाहुण्यांना (आगंतुकांना) द्यायचे भोजन म्हणजे ‘āgantukabhatta’. इतर ठिकाणीही असेच समजावे. ‘Pañca āsanasatāni gehe niccapaññattāneva honti’ म्हणजे घरात बसवून भोजन देण्याकरिता पाचशे भिक्खूंसाठी पाचशे आसने नेहमीच मांडलेली असत.

Cittagahapativatthu

चित्तगहपति वत्थु (चित्त गृहपतीची कथा)

250. Tatiye migā eva migarūpāni. Bhikkhaṃ samādāpetvāti, ‘‘bhante, mayhaṃ anuggahaṃ karotha, idha nisīditvā bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti bhikkhāgahaṇatthaṃ samādāpetvā[Pg.201]. Vivaṭṭaṃ uddissa upacitaṃ nibbedhabhāgiyakusalaṃ upanissayo. Saḷāyatanavibhattimeva desesīti saḷāyatanavibhāgappaṭisaṃyuttameva dhammakathaṃ kathesi. Therenāti tattha sannihitānaṃ sabbesaṃ jeṭṭhena mahātherena. Pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontenāti cittena gahapatinā ‘‘yā imā, bhante thera, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti, ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na hoti ca tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle gaṇitāni, imā nu kho, bhante, diṭṭhiyo kismiṃ sati honti, kismiṃ asati na hontī’’ti evamādinā (saṃ. ni. 4.345) pañhe puṭṭhe taṃ pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena. Imaṃ kira pañhaṃ yāvatatiyaṃ puṭṭho mahāthero tuṇhī ahosi. Atha isidattatthero cintesi – ‘‘ayaṃ thero neva attanā byākaroti, na aññaṃ ajjhesati, upāsako ca bhikkhusaṅghaṃ vihesati, ahametaṃ byākaritvā phāsuvihāraṃ katvā dassāmī’’ti. Evaṃ cintetvā ca āsanato vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā ‘‘byākaromahaṃ, bhante, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti (saṃ. ni. 4.345) āha. Evaṃ vutte thero ‘‘byākarohi tvaṃ, āvuso isidatta, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti isidattaṃ ajjhesi. Tena vuttaṃ – ‘‘pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena ajjhiṭṭho’’ti.

२५०. तिसऱ्यामध्ये (गाथेत) मृगच (हरणेच) मृगरूप आहेत. 'भिक्षा ग्रहण करण्यासाठी प्रवृत्त करून' म्हणजे "भंते, माझ्यावर अनुग्रह करा, येथे बसून भिक्षा ग्रहण करा" असे भिक्षा ग्रहणासाठी प्रवृत्त करून. विवट्ट (संसारमुक्ती/निर्वाण) उद्देशून संचित केलेले निब्बेधभागिय (भेदक ज्ञान देणारे) कुशल हे उपनिस्सय (कारण) आहे. 'सळायतनविभत्तीच उपदेशिली' म्हणजे सळायतन (षडायतन) विभागाशी संबंधितच धम्मकथा (धर्मोपदेश) सांगितली. 'थेराद्वारे' म्हणजे तेथे उपस्थित असलेल्या सर्वांमध्ये ज्येष्ठ असलेल्या महाथेराद्वारे. 'प्रश्नाचे उत्तर देण्यास असमर्थ असलेल्याने' म्हणजे चित्त गृहपतीने "भंते थेर, जगात ज्या या अनेक प्रकारच्या दृष्टी (मते) उत्पन्न होतात - 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे', 'लोक सान्त आहे' किंवा 'लोक अनन्त आहे', 'तोच जीव तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा शरीर वेगळे', 'तथागत मरणानंतर असतात' किंवा 'तथागत मरणानंतर नसतात', 'तथागत मरणानंतर असतात आणि नसतातही' किंवा 'तथागत मरणानंतर नसतात आणि असेही नाही की नसतात', ब्रह्मजालात मोजलेली जी ही बासष्ट दृष्टीगते आहेत, भंते, ही दृष्टी कशाच्या अस्तित्वामुळे होतात आणि कशाच्या अभावामुळे होत नाहीत?" अशा प्रकारे (सं. नि. ४.३४५) विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास असमर्थ असलेल्याने. हा प्रश्न तीन वेळा विचारला असता महाथेर शांत (मौन) राहिले. तेव्हा इसिदत्त थेरांनी विचार केला - "हे थेर स्वतःही उत्तर देत नाहीत, दुसऱ्या कोणाला विचारतही नाहीत, आणि उपासक भिक्खू संघाला त्रास देत आहे. मी याचे उत्तर देऊन सुखविहार (समाधान) करून दाखवतो." असा विचार करून आणि आसनावरून उठून थेरांच्या जवळ जाऊन म्हणाले, "भंते, मी चित्त गृहपतीच्या या प्रश्नाचे उत्तर देतो" (सं. नि. ४.३४५). असे म्हटले असता थेरांनी "आयुष्यमान इसिदत्त, तू चित्त गृहपतीच्या या प्रश्नाचे उत्तर दे" अशी इसिदत्तांना विनंती केली. म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रश्नाचे उत्तर देण्यास असमर्थ असलेल्याने विनंती केली असता."

Pañhaṃ vissajjetvāti ‘‘yā imā, gahapati, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle gaṇitāni, imā kho, gahapati, diṭṭhiyo sakkāyadiṭṭhiyā sati honti, sakkāyadiṭṭhiyā asati na hontī’’tiādinā nayena pañhaṃ vissajjetvā. Gihisahāyakabhāve ñāteti therassa gihisahāyakabhāve cittena gahapatinā ñāte. Citto kira, gahapati, tassa pañhaveyyākaraṇe tuṭṭho ‘‘kuto, bhante, ayyo isidatto āgacchatī’’ti vatvā ‘‘avantiyā kho ahaṃ, gahapati, āgacchāmī’’ti vutto ‘‘atthi, bhante, avantiyā [Pg.202] isidatto nāma kulaputto amhākaṃ adiṭṭhasahāyo pabbajito, diṭṭho so āyasmatā’’ti pucchi. Thero ca ‘‘evaṃ, gahapatī’’ti vatvā ‘‘kahaṃ nu kho, bhante, so āyasmā etarahi viharatī’’ti puna puṭṭho tuṇhī ahosi. Atha citto gahapati ‘‘ayyo no, bhante, isidatto’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ, gahapatī’’ti vutte attano gihisahāyabhāvaṃ aññāsi.

'प्रश्नाचे उत्तर देऊन' म्हणजे "गृहपती, जगात ज्या या अनेक प्रकारच्या दृष्टी उत्पन्न होतात - 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे'...पे०... ब्रह्मजालात मोजलेली जी ही बासष्ट दृष्टीगते आहेत, गृहपती, या दृष्टी 'सक्कायदीठ्ठी' (सत्कायदृष्टी) असताना होतात, आणि सक्कायदीठ्ठी नसताना होत नाहीत" अशा पद्धतीने प्रश्नाचे उत्तर देऊन. 'गृहस्थ जीवनातील मित्र असल्याचा भाव समजल्यावर' म्हणजे थेरांचे गृहस्थ जीवनातील मित्रत्व चित्त गृहपतीला समजल्यावर. चित्त गृहपती त्यांच्या प्रश्नोत्तराने संतुष्ट होऊन म्हणाला, "भंते, आर्य इसिदत्त कोठून येत आहेत?" तेव्हा "गृहपती, मी अवंतीहून येत आहे" असे उत्तर मिळाले असता त्याने विचारले, "भंते, अवंतीमध्ये इसिदत्त नावाचा एक कुलपुत्र आमचा न पाहिलेला मित्र प्रव्रजित झाला आहे, आयुष्यमानांनी त्याला पाहिले आहे का?" थेरांनी "होय, गृहपती" असे म्हटले. "भंते, ते आयुष्यमान सध्या कोठे विहार करत आहेत?" असे पुन्हा विचारले असता ते शांत राहिले. तेव्हा चित्त गृहपतीने "भंते, आपणच आमचे आर्य इसिदत्त आहात का?" असे विचारले आणि "होय, गृहपती" असे उत्तर मिळाले असता त्याला आपल्या गृहस्थ जीवनातील मित्राची ओळख पटली (मित्रभाव समजला).

Tejosamāpattipāṭihāriyaṃ dassetvāti ekasmiṃ kira divase citto gahapati ‘‘sādhu me, bhante, ayyo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetū’’ti mahātheraṃ yāci. Thero ‘‘tena hi tvaṃ, gahapati, āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tattha tiṇakalāpaṃ okirā’’ti vatvā tena ca tathā kate sayaṃ vihāraṃ pavisitvā ca ghaṭikaṃ datvā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāresi, yathā tāḷacchiggaḷena ca aggaḷantarikāya ca acci nikkhamitvā tiṇāni jhāpeti, uttarāsaṅgaṃ na jhāpeti. Atha citto gahapati uttarāsaṅgaṃ papphoṭetvā saṃviggo lomahaṭṭhajāto ekamantaṃ ṭhito theraṃ bahi nikkhamantaṃ disvā ‘‘abhiramatu, bhante, ayyo macchikāsaṇḍe, ramaṇīyaṃ ambāṭakavanaṃ, ahaṃ ayyassa ussukkaṃ karissāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti āha. Tato thero ‘‘na dāni idha vasituṃ sakkā’’ti tamhā vihārā pakkāmi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘tejosamāpatti pāṭihāriyaṃ dassetvā ‘idāni idha vasituṃ na yutta’nti yathāsukhaṃ pakkāmī’’ti. Dve aggasāvakātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vitthārato vinayapāḷiyaṃ āgatameva.

'तेजोसमापत्तीचे प्रातिहार्य दाखवून' म्हणजे एका दिवशी चित्त गृहपतीने "भंते, आर्य मला उत्तरमनुष्यधर्माचे ऋद्धिप्रातिहार्य दाखवोत" अशी महाथेरांना विनंती केली. थेरांनी "तर मग गृहपती, तू ओसरीत उत्तरासंग पसरवून त्यावर गवताची पेंढी पसरव" असे म्हटले. त्याने तसे केले असता, स्वतः विहारात प्रवेश करून आणि कडी-कोळसा लावून अशा प्रकारचा ऋद्धि-अभिसंस्कार केला की, कुलुपाच्या छिद्रातून आणि दाराच्या फटीतून अग्नीची ज्वाला बाहेर पडून तिने गवत जाळले, पण उत्तरासंग जळला नाही. तेव्हा चित्त गृहपतीने उत्तरासंग झटकला आणि तो संविग्न व रोमांचित होऊन एका बाजूला उभा राहिला. थेरांना बाहेर पडताना पाहून तो म्हणाला, "भंते, आर्य मच्छिकाषंडातच रममाण व्हावेत, हे आंबाटकवन रमणीय आहे. मी आर्यांसाठी चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्य-परिष्कारांची व्यवस्था करीन." त्यानंतर थेरांनी "आता येथे राहणे शक्य नाही" असे म्हणून त्या विहारातून प्रस्थान केले. त्याला संदर्भात ठेवून हे म्हटले आहे - "तेजोसमापत्तीचे प्रातिहार्य दाखवून 'आता येथे राहणे योग्य नाही' असे म्हणून इच्छेनुसार निघून गेले." 'दोन अग्रश्रावक' इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते सविस्तरपणे विनयपालिमध्ये आलेलेच आहे.

Saddhoti lokiyalokuttarāya saddhāya samannāgato. Sīlenāti agāriyasīlaṃ anagāriyasīlanti duvidhaṃ sīlaṃ, tesu idha agāriyaṃ sīlaṃ adhippetaṃ, tena samannāgatoti attho. Yasobhogasamappitoti yādiso anāthapiṇḍikādīnaṃ pañcaupāsakasataparivārasaṅkhāto agāriyo yaso, tādiseneva yasena, yo ca dhanadhaññādiko ceva sattavidhaariyadhanasaṅkhāto cāti duvidho bhogo, tena ca samannāgatoti attho. Yaṃ yaṃ padesanti puratthimādīsu disāsu evarūpo kulaputto yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattha evarūpena lābhasakkārena pūjitova hotīti attho.

'श्रद्धावान' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर श्रद्धेने युक्त असलेला. 'शीलाने' म्हणजे गृहस्थ शील आणि अनागारिक शील असे दोन प्रकारचे शील आहे; त्यापैकी येथे गृहस्थ शील अभिप्रेत आहे, त्याने युक्त असलेला असा अर्थ आहे. 'यश आणि भोगाने संपन्न' म्हणजे जसा अनाथपिंडिक इत्यादींचा पाचशे उपासकांच्या परिवाराने युक्त असलेला गृहस्थ यश आहे, तशाच यशाने; आणि जो धनधान्य इत्यादी तसेच सात प्रकारच्या आर्यधनाने युक्त असलेला अशा दोन प्रकारच्या भोगाने संपन्न असलेला असा अर्थ आहे. 'ज्या ज्या प्रदेशात' म्हणजे पूर्व इत्यादी दिशांमध्ये असा कुलपुत्र ज्या ज्या प्रदेशात जातो, तेथे तेथे अशा प्रकारच्या लाभ आणि सत्काराने पूजलाच जातो असा अर्थ आहे.

Hatthakaāḷavakavatthu

हत्थक आलवक वत्थु (कथा)

251. Catutthe [Pg.203] catubbidhena saṅgahavatthunāti dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātena catubbidhena saṅgahavatthunā. ‘‘Sve bhattacāṭiyā saddhiṃ āḷavakassa pesetabbo ahosī’’ti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ – ‘‘tatrāyaṃ anupubbikathā’’tiādimāha. Migavatthāya araññaṃ gantvāti āḷavako rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corappaṭibāhanatthañca paṭirājanisedhanatthañca byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ ‘‘yassa passena migo palāyati, tasseva so bhāro’’ti katakatikavatto migavatthāya araññaṃ gantvā. Ekaṃ miganti attano ṭhitaṭṭhānena palātaṃ eṇimigaṃ. Anubandhitvāti tiyojanamaggaṃ ekakova anubandhitvā. Javasampanno hi rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migamanubandhi. Ghātetvāti yasmā eṇimigā tiyojanavegā eva honti, tasmā parikkhiṇajavaṃ taṃ migaṃ udakaṃ pavisitvā ṭhitaṃ ghātetvā. Dvidhā chetvā dhanukoṭiyaṃ lagetvā nivattetvā āgacchantoti anatthikopi maṃsena ‘‘nāsakkhi migaṃ gahetu’’nti apavādamocanatthaṃ dvidhā chinnaṃ dhanukoṭiyaṃ lagetvā āgacchanto. Sandacchāyanti ghanacchāyaṃ bahalapattapalāsaṃ.

२५१. चौथ्या गाथेत 'चार प्रकारच्या संग्रहवस्तूंनी' (चतुर्विध संगहवत्थू) म्हणजे दान, प्रियवचन, अर्थचर्या आणि समानार्थता या चार प्रकारच्या संग्रहवस्तूंनी. “उद्या भाताच्या भांड्यासह तो आळवकाला पाठवायचा होता” हा सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी – “तेथे ही अनुक्रमिक कथा (अनुपुब्बिकथा) आहे” इत्यादी म्हटले आहे. 'शिकारीसाठी अरण्यात जाऊन' म्हणजे आळवक राजा विविध नाटक-उपोभोगांचा त्याग करून, चोरांना रोखण्यासाठी, शत्रू राजांना प्रतिबंध करण्यासाठी आणि व्यायाम करण्यासाठी प्रत्येक सातव्या दिवशी शिकारीला जात असे. एका दिवशी सैन्यासह “ज्याच्या बाजूने हरीण पळून जाईल, त्याचाच तो भार असेल” असा नियम करून शिकारीसाठी अरण्यात गेला. 'एक हरीण' म्हणजे स्वतःच्या थांबलेल्या ठिकाणाहून पळालेले काळवीट (एणिमृग). 'पाठलाग करून' म्हणजे तीन योजनेच्या मार्गावर एकट्यानेच पाठलाग करून. वेगवान राजाने धनुष्य घेऊन पायीच तीन योजनेपर्यंत त्या हरणाचा पाठलाग केला. 'मारून' म्हणजे कारण काळवीट तीन योजनेच्या वेगाने धावणारेच असतात, म्हणून ज्याचा वेग संपला आहे अशा पाण्यात शिरून राहिलेल्या त्या हरणाला मारून. 'दोन भाग करून धनुष्याच्या टोकाला अडकवून परत येत असताना' म्हणजे मांसाची गरज नसतानाही “हरीण पकडू शकला नाही” या अपवादातून सुटण्यासाठी दोन भाग केलेले हरीण धनुष्याच्या टोकाला अडकवून परत येत असताना. 'दाट सावली' (सन्दच्छायं) म्हणजे घनदाट सावली, भरपूर पाने व डहाळ्या असलेली.

Rukkhe adhivatthā devatāti āḷavakaṃ yakkhaṃ sandhāya vadati. So hi mahārājūnaṃ santikā varaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto tattha paṭivasati. Āḷavakassa nisīdanapallaṅke nisīdīti yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu āḷavako nisīditvā siriṃ anubhoti, tasmiṃyeva dibbaratanapallaṅke nisīdi. Attano gamane asampajjamāne ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjentāti tadā kira sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gamissāmā’’ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti, ākāse ca yakkhānaṃ na sabbattha maggo atthi, ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti, āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraṭṭālakagopuraṃ upari kaṃsajālasañchannamañjūsāsadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena, tassa upari maggo hoti, te taṃ padesamāgamma gantumasamatthā [Pg.204] ahesuṃ. Buddhānañhi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā koci gantumasamattho, tasmā attano gamane asampajjamāne ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjesuṃ. Tesaṃ kathaṃ sutvā cintesīti yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlakathādayo viya, tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvā eva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantare uppannakopena paṭapaṭāyamānahadayo hutvā cintesi. Pabbatakūṭanti kelāsapabbatakūṭaṃ.

‘वृक्षावर राहणारी देवता’ (रुक्खे अधिवत्था देवता) हे आळवक यक्षाला उद्देशून म्हटले आहे. तो हि महाराजांकडून वर मिळवून दुपारच्या वेळी त्या वृक्षाच्या सावलीने व्यापलेल्या जागेत प्रवेश करणाऱ्या प्राण्यांना खात तेथे राहत असे. ‘आळवकाच्या आसन-पलंगावर बसले’ म्हणजे ज्या विशिष्ट मंगल दिवसांमध्ये आळवक बसून वैभवाचा उपभोग घेत असे, त्याच दिव्य रत्नजडित पलंगावर (भगवान) बसले. ‘आपल्या जाण्यात अडथळा येत असताना “काय बरे कारण असावे?” असा विचार करू लागले’ म्हणजे त्यावेळी म्हणे सातागीर आणि हेमवत भगवंतांना जेतवनातच वंदन करून “यक्ष-सभेला जाऊ या” असे म्हणून आपल्या परिवारासह विविध वाहनांनी आकाशातून जात होते. आकाशात यक्षांचा मार्ग सर्वत्र नसतो, आकाशातील विमानांना टाळून मार्गाच्या ठिकाणीच मार्ग असतो. आळवकाचे विमान मात्र जमिनीवर असलेले, सुरक्षित, तटबंदीने वेढलेले, दरवाजे, बुरुज व गोपुरांनी सुसज्ज, वरून कांस्यजाळीने झाकलेल्या पेटीसारखे तीन योजने उंचीचे होते, त्याच्या वरून मार्ग होता. ते त्या प्रदेशात आल्यावर पुढे जाण्यास असमर्थ ठरले. कारण बुद्धांच्या बसण्याच्या जागेच्या वरच्या भागातून थेट भवाग्रापर्यंत कोणीही जाण्यास असमर्थ असते, म्हणून आपल्या जाण्यात अडथळा येत असताना “काय बरे कारण असावे?” असा त्यांनी विचार केला. ‘त्यांचे बोलणे ऐकून विचार करू लागला’ म्हणजे ज्याप्रमाणे अश्रद्धाळू माणसाला श्रद्धेची कथा आणि दुःशीलाला शीलाची कथा दुःखदायक वाटते, त्याचप्रमाणे त्या यक्षांकडून भगवंतांची प्रशंसा ऐकूनच, अग्नीत टाकलेल्या मिठाच्या खड्याप्रमाणे अंतःकरणात उत्पन्न झालेल्या क्रोधाने हृदय धडधडू लागलेला तो विचार करू लागला. ‘पर्वतशिखर’ म्हणजे कैलास पर्वतशिखर.

Ito paṭṭhāya āḷavakayuddhaṃ vitthāretabbanti so kira manosilātale vāmapādena ṭhatvā ‘‘passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo, ahaṃ vā’’ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsakūṭapabbataṃ akkami, taṃ ayokūṭappahato viya niddhantaayapiṇḍo papaṭikāyo muñci. So tatra ṭhatvā ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti ugghosesi, sakalajambudīpaṃ saddo phari. Tiyojanasahassavitthatahimavāpi sampakampi yakkhassānubhāvena. So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘eteneva samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūletvā āḷavinagaraṃ pakkhandā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse bhamentā. Bhagavā ‘‘mā kassaci uparodho hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī’’ti. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā pavassiṃsu. Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi. Vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu. Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Ekatodhārā ubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni ahesuṃ.

येथून पुढे आळवक युद्धाचे सविस्तर वर्णन करावे – तो म्हणे मनोशिलातळावर डावा पाय ठेवून “आता पहा, तुमचे शास्ता महानुभाव आहेत की मी!” असे म्हणत उजव्या पायाने साठ योजनेच्या कैलासशिखर पर्वतावर चालून गेला. तो पर्वत लोखंडी हातोड्याच्या प्रहाराने वितळलेल्या लोखंडाच्या गोळ्याप्रमाणे ठिणग्या सोडू लागला. त्याने तेथे उभे राहून “मी आळवक आहे!” अशी गर्जना केली, तो आवाज संपूर्ण जंबुद्विपात पसरला. तीन हजार योजने पसरलेला लय देखील त्या यक्षाच्या प्रभावाने थरथर कापला. त्याने वादळ निर्माण केले – “यानेच मी श्रमणाला पळवून लावीन.” ते पूर्व इत्यादी दिशांचे वारे सुटून अर्धा योजन, एक योजन, दोन योजने, तीन योजने आकाराचे पर्वतशिखर फोडून, वनातील झाडेझुडपे मुळासकट उपटून, आळवी नगरात घुसून, जुन्या हत्तीशाळा इत्यादींचा चक्काचूर करत, छताच्या विटा आकाशात फिरवू लागले. भगवंतांनी “कोणालाही त्रास होऊ नये” असा अधिष्ठान केला. ते वारे दशबलांपर्यंत पोहोचून त्यांच्या चीवराचे टोक देखील हलवू शकले नाहीत. त्यानंतर त्याने मुसळधार पाऊस पाडला – “पाण्याने बुडवून मी श्रमणाला मारून टाकीन.” त्याच्या प्रभावाने एकावर एक शेकडो, हजारो थरांचे ढग दाटून आले आणि बरसले. पावसाच्या धारेच्या वेगाने पृथ्वीला छिद्रे पडली. वनवृक्षांवरून मोठा पूर आला, पण तो दशबलांच्या चीवरावर दवबिंदूइतकाही ओलावा करू शकला नाही. त्यानंतर त्याने दगडांचा पाऊस पाडला. धूर निघणारे, पेटलेले मोठे मोठे पर्वतशिखर आकाशातून येऊन दशबलांपर्यंत पोहोचताच दिव्य फुलांचे गुच्छ बनले. त्यानंतर त्याने शस्त्रास्त्रांचा पाऊस पाडला. एका बाजूने धार असलेले, दोन्ही बाजूंनी धार असलेले तलवारी, भाले, बाण इत्यादी धूर निघणारे, पेटलेले आकाशातून येऊन दशबलांच्या पाऊलांशी दिव्य फुले बनले.

Tato [Pg.205] aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi. Kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu. Tato kukkuḷavassaṃ samuṭṭhāpesi. Accuṇho kukkuḷo ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipati. Tato vālikavassaṃ samuṭṭhāpesi. Atisukhumā vālikā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi. Taṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati. Tato andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Caturaṅgasamannāgataṃ andhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamivandhakāraṃ antaradhāyi. Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkuḷavālikakalalandhakāravuṭṭhīhi bhagavantaṃ palāpetumasakkonto nānāvidhappaharaṇahatthaanekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato. Te bhūtagaṇā anekappakāravikāre katvā ‘‘gaṇhatha hanathā’’ti bhagavato upari āgacchantā viya ca honti. Apica kho niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā bhagavantaṃ allīyitumasamatthā eva ahesuṃ.

त्यानंतर त्याने निखाऱ्यांचा पाऊस पाडला. पळसाच्या फुलांसारखे लाल निखारे आकाशातून येऊन दशबलांच्या पादमुळाशी दिव्य फुले बनून विखुरले. त्यानंतर त्याने गरम राखेचा पाऊस पाडला. अत्यंत उष्ण राख आकाशातून येऊन दशबलांच्या पादमुळाशी चंदनचूर्ण बनून पडली. त्यानंतर त्याने वाळूचा पाऊस पाडला. अत्यंत बारीक वाळू धूर सोडत आणि पेटत आकाशातून आली आणि दशबलांच्या पादमुळाशी दिव्य फुले बनून पडली. त्यानंतर त्याने चिखलाचा पाऊस पाडला. तो धूर सोडणारा आणि पेटणारा चिखल आकाशातून येऊन दशबलांच्या पादमुळाशी दिव्य सुगंध बनून पडला. त्यानंतर त्याने 'श्रमणाला घाबरवून पळवून लावीन' या विचाराने अंधार निर्माण केला. तो चारही बाजूंनी दाटून आलेल्या अंधारासारखा होऊन दशबलांपर्यंत पोहोचला, पण सूर्याच्या प्रकाशाने नष्ट झालेल्या अंधाराप्रमाणे नाहीसा झाला. अशा प्रकारे तो यक्ष या नऊ प्रकारच्या वादळ, पाऊस, दगड, शस्त्रे, निखारे, राख, वाळू, चिखल आणि अंधाराच्या वर्षावाने भगवंतांना पळवून लावण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, विविध प्रकारची शस्त्रे हातात घेतलेल्या आणि अनेक प्रकारची रूपे धारण केलेल्या भूतगणांनी युक्त अशा चतुरंग सेनेसह स्वतः भगवंतांवर चालून गेला. ते भूतगण अनेक प्रकारचे विकृत रूप धारण करून 'पकडा, मारा' असे ओरडत भगवंतांच्या अंगावर धावून येत असल्यासारखे वाटत होते. परंतु, ज्याप्रमाणे माश्या तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्याला चिकटू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे ते भगवंतांच्या जवळ जाण्यासही असमर्थ ठरले.

Evaṃ sabbarattiṃ anekappakāravibhiṃsākāradassanenapi bhagavantaṃ cāletumasakkonto āḷavako cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyya’’nti. Sace hi so duṭṭho ākāse taṃ dussāvudhaṃ muñceyya, dvādasa vassāni devo na vasseyya. Sace pathaviyaṃ muñceyya, sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantaraṃ na puna ruheyyuṃ. Sace samudde muñceyya, tattakapāle udakabindu viya sabbaṃ susseyya. Sace sinerupabbate muñceyya, khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya. So evaṃmahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarisāṭakaṃ muñcitvā aggahesi. Yebhuyyena dasasahassilokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu ‘‘ajja bhagavā āḷavakaṃ damessati, tattha dhammaṃ sossāmā’’ti. Yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu. Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi paripuṇṇaṃ ahosi. Athāḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci[Pg.206]. Taṃ asanicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhassa mānamaddanatthaṃ pādapuñchanacoḷaṃ hutvā pādamūle nipati. Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho, uddhaṭadāṭho viya sappo nittejo nimmado nipātitamānaddhajo ahosi. Evamidaṃ āḷavakayuddhaṃ vitthāretabbaṃ.

अशा प्रकारे रात्रभर अनेक प्रकारची भयानक रूपे दाखवूनही भगवंतांना विचलित करण्यास असमर्थ ठरलेल्या आळवकाने विचार केला – 'आता मी कोणालाही अजिंक्य असलेले दुस्सायुध फेकावे.' जर त्या दुष्टाने ते दुस्सायुध आकाशात फेकले असते, तर बारा वर्षे पाऊस पडला नसता. जर पृथ्वीवर फेकले असते, तर सर्व झाडे, गवत इत्यादी सुकून बारा वर्षांपर्यंत पुन्हा उगवली नसती. जर समुद्रात फेकले असते, तर तापलेल्या तव्यावर पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे सर्व समुद्र सुकला असता. जर सुमेरू पर्वतावर फेकले असते, तर त्याचे तुकडे-तुकडे होऊन विखुरले असते. त्याने अशा महान प्रभावी दुस्सायुध नावाच्या आपल्या उपरणारूपी शस्त्राला सोडले आणि हातात घेतले. 'आज भगवंत आळवकाचे दमन करतील, तिथे आम्ही धम्म ऐकू,' या विचाराने दहा हजार लोकधातूतील बहुतांश देवता वेगाने एकत्र जमल्या. युद्ध पाहण्याची इच्छा असणाऱ्या देवताही एकत्र जमल्या. अशा प्रकारे संपूर्ण आकाश देवतांनी भरून गेले. त्यानंतर आळवकाने भगवंतांच्या अगदी जवळ वरच्या बाजूला फिरून ते वस्त्राचे शस्त्र फेकले. ते विजेच्या चक्राप्रमाणे आकाशात भयानक आवाज करत, धूर सोडत आणि पेटत भगवंतांपर्यंत पोहोचले, आणि त्या यक्षाचा अभिमान नष्ट करण्यासाठी पाय पुसण्याच्या फडक्यासारखे होऊन भगवंतांच्या पादमुळाशी पडले. आळवकाने ते पाहिले तेव्हा तो शिंगे तुटलेल्या बैलासारखा, विषारी दात काढलेल्या सापासारखा, निस्तेज, गर्वरहित आणि ज्याचा अभिमानाचा ध्वज खाली पडला आहे असा झाला. अशा प्रकारे या आळवक युद्धाचा विस्तार समजून घ्यावा.

Aṭṭha pañhe pucchīti –

"आठ प्रश्न विचारले" म्हणजे –

‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,Kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti;

Kiṃ su have sādutaraṃ rasānaṃ,Kathaṃ jīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. (saṃ. ni. 1.246;

su. ni. 183) –

"या जगात माणसाची सर्वात श्रेष्ठ संपत्ती कोणती? कशाचे चांगल्या प्रकारे आचरण केल्याने सुख मिळते? सर्व रसांमध्ये सर्वात गोड रस कोणता? आणि कशा प्रकारे जगणे हे सर्वात श्रेष्ठ जीवन म्हटले जाते?"

Ādinā aṭṭha pañhe pucchi. Satthā vissajjesīti –

इत्यादी प्रकारे त्याने आठ प्रश्न विचारले. शास्त्यांनी उत्तर दिले –

‘‘Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;

Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ,Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. (saṃ. ni. 1.246;

su. ni. 184) –

"या जगात श्रद्धा ही माणसाची सर्वात श्रेष्ठ संपत्ती आहे. धम्माचे चांगल्या प्रकारे आचरण केल्याने सुख मिळते. सत्य हाच सर्व रसांमध्ये सर्वात गोड रस आहे. आणि प्रज्ञेने जगणे हेच सर्वात श्रेष्ठ जीवन म्हटले जाते."

Ādinā vissajjesi. Vikkandamānāyāti accantaṃ paridevamānāya.

इत्यादी प्रकारे त्यांनी उत्तर दिले. 'विक्कन्दमानाय' म्हणजे अत्यंत विलाप करत असताना.

Mahānāmasakkavatthu

महानाम शाक्य कथा

252. Pañcame satthā tato paraṃ paṭiññaṃ nādāsīti saṃvaccharato paraṃ sikkhāpadapaññattiyā paccayappavāraṇāsādiyanassa vāritattā ‘‘paṭiññaṃ nādāsī’’ti vuttaṃ. Tathā hi bhagavā tatiyavārepi mahānāmena sakkena ‘‘icchāmahaṃ, bhante, saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavāretu’’nti (pāci. 304-305) vutte ‘‘sādhu sādhu, mahānāma, tena hi tvaṃ, mahānāma, saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavārehī’’ti paṭiññaṃ adāsiyeva. Evaṃ paṭiññaṃ datvā pacchā chabbaggiyehi bhikkhūhi mahānāmassa sakkassa viheṭhitabhāvaṃ sutvā chabbaggiye bhikkhū vigarahitvā sikkhāpadaṃ paññapesi ‘‘agilānena bhikkhunā cātumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punappavāraṇāya aññatra niccappavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiya’’nti. Tasmā paṭhamaṃ anujānitvāpi pacchā sikkhāpadabandhanena vāritattā ‘‘paṭiññaṃ nādāsī’’ti vuttaṃ.

२५२. पाचव्या कथेमध्ये, 'त्यानंतर शास्त्यांनी संमती दिली नाही' असे म्हटले आहे, कारण एका वर्षानंतर शिक्षापद प्रज्ञापित केल्यामुळे पच्चय-पवारणा स्वीकारण्यास मनाई करण्यात आली होती, म्हणून 'संमती दिली नाही' असे म्हटले आहे. कारण भगवंतांनी तिसऱ्या वेळीही महानाम शाक्याने 'भन्ते, माझी इच्छा आहे की मी संघाला आयुष्यभर भेषजाने प्रवारित करावे' असे विचारले असता, 'साधू, साधू, महानाम! तर मग तू, महानाम, संघाला आयुष्यभर भेषजाने प्रवारित कर' अशी संमती दिलीच होती. अशी संमती दिल्यानंतर, पुढे षड्वर्गीय भिक्खूंकडून महानाम शाक्याला त्रास दिला गेल्याचे ऐकून, षड्वर्गीय भिक्खूंचा निषेध करून त्यांनी शिक्षापद प्रज्ञापित केले – 'निरोगी भिक्खूने चार महिन्यांच्या पच्चय-पवारणेचा स्वीकार करावा, पुन्हा पवारणा केल्याशिवाय किंवा नित्य पवारणा असल्याशिवाय. जर त्यापेक्षा जास्त स्वीकार केला, तर पाचित्तिय होते.' म्हणूनच, सुरुवातीला परवानगी दिली असली तरी, नंतर शिक्षापदाच्या बंधनाने मनाई केल्यामुळे 'संमती दिली नाही' असे म्हटले आहे.

Uggagahapatyādivatthu

उग्ग गृहपती इत्यादी कथा

253-256. Chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni [Pg.207] suviññeyyāneva.

२५३-२५६. सहावी, सातवी, आठवी आणि नववी कथा सहज समजण्यासारखीच आहे.

Nakulapitugahapativatthu

नकुलपिता गृहपती कथा

257. Dasame susumāragirinagareti evaṃnāmake nagare. Tassa kira nagarassa vatthupariggahadivase avidūre udakarahade susumāro saddamakāsi, giraṃ nicchāresi. Atha nagare anantarāyena māpite tameva susumāragirakaraṇaṃ subhanimittaṃ katvā ‘‘susumāragirī’’tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Keci pana ‘‘susumārasaṇṭhānattā susumāro nāma eko giri, so tassa nagarassa samīpe, tasmā taṃ susumāragiri etassa atthīti susumāragirīti vuccatī’’ti vadanti. Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷānāmake vane. ‘‘Bhesakalāvane’’tipi pāṭho. Kathaṃ pana bhagavati nesaṃ puttasaññā patiṭṭhāsīti āha – ‘‘ayaṃ kirā’’tiādi. Daharasseva daharā ānītāti me daharasseva sato daharā ānītāti attho. Aticaritāti atikkamitvā caranto.

२५७. दहाव्या कथेमध्ये, 'सुसुमारगिरी नगरात' म्हणजे या नावाच्या नगरात. असे म्हटले जाते की, त्या नगराच्या भूमी-स्वीकाराच्या दिवशी जवळच असलेल्या एका जलाशयात एका सुसुमाराने आवाज केला, ओरडला. त्यानंतर नगराची निर्मिती विना अडथळा पूर्ण झाल्यावर, त्याच सुसुमारगिरीच्या आवाजाला शुभ शकुन मानून त्यांनी त्याचे नाव 'सुसुमारगिरी' असे ठेवले. काही लोक म्हणतात की, 'मगरीच्या आकाराचा सुसुमार नावाचा एक डोंगर त्या नगराजवळ होता, म्हणून त्याला सुसुमारगिरी असे म्हटले जाते.' 'भेसकळावनात' म्हणजे भेसकळा नावाच्या वनात. 'भेसकलावने' असाही पाठ आहे. पण भगवंतांच्या ठिकाणी त्यांची पुत्रसंज्ञा कशी निर्माण झाली? याविषयी 'अयं किरा' इत्यादी म्हटले आहे. 'लहान असतानाच लहान मुलगी आणली' म्हणजे मी लहान असतानाच ती लहान मुलगी आणली होती, असा अर्थ आहे. 'अतिचरिता' म्हणजे मर्यादा ओलांडून वागणारा.

(Chaṭṭhaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)

(सहाव्या एतदग्गवर्गाची वर्णना समाप्त झाली.)

Upāsakapāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

उपासकपाळीची वर्णना समाप्त झाली.

14. Etadaggavaggo

१४. एतदग्गवर्ग

(14) 7. Sattamaetadaggavaggavaṇṇanā

(१४) ७. सातव्या एतदग्गवर्गाची वर्णना

Sujātāvatthu

सुजाता कथा

258. Upāsikāpāḷisaṃvaṇṇanāya paṭhamaṃ suviññeyyameva.

२५८. उपासिकापाळीच्या वर्णनेमध्ये पहिली कथा सहज समजण्यासारखीच आहे.

Visākhāvatthu

विशाखा कथा

259. Dutiye mahālatāpasādhanassāti mahālatāpiḷandhanassa. Tasmiñca piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu. Muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo, padumarāgamaṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo. Iti etehi ca aññehi ca indanīlādīhi nīlapītalohitodātamañjiṭṭhasāmakabaravaṇṇavasena sattavaṇṇehi vararatanehi niṭṭhānaṃ agamāsi, taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati, pañcannaṃ [Pg.208] hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. Antoaggi bahi na nīharitabbotiādīnaṃ attho upari āvi bhavissati. Sesamettha suviññeyyameva.

२५९. दुसऱ्या कथेत 'महाळता-पसाधनस्स' म्हणजे 'महाळता' नावाचे आभूषण (दागिना). आणि त्या आभूषणात चार वज्रनाळ्या (हिऱ्यांच्या नळ्या) वापरल्या गेल्या होत्या. मोत्यांच्या अकरा नाळ्या, पोवळ्यांच्या बावीस नाळ्या, आणि पद्मराग मण्यांच्या तेहतीस नाळ्या होत्या. अशा प्रकारे या आणि इतर इंद्रनील इत्यादी निळ्या, पिवळ्या, तांबड्या, पांढऱ्या, मंजिष्ठा (गडद लाल), काळसर आणि संमिश्र रंगांच्या सात प्रकारच्या श्रेष्ठ रत्नांनी ते बनवले गेले होते. ते डोक्यावर घातल्यावर पायाच्या तळव्यापर्यंत खाली लोळत असे. पाच हत्तींचे बळ धारण करणारी स्त्रीच ते परिधान करू शकत असे. "घरातील अग्नी बाहेर नेऊ नये" इत्यादींचा अर्थ पुढे स्पष्ट होईल. यातील उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Khujjuttarā-sāmāvatīvatthu

खुज्जुत्तरा आणि सामावती यांची कथा (खुज्जुत्तरा-सामावती वत्थु)

260-261. Tatiyacatutthesu pāyāsassāti bahalatarassa pāyāsassa. Taṃ pāyāsaṃ bhuñjantesūti taṃ bahalataraṃ garusiniddhaṃ pāyāsaṃ bhuñjantesu. Jīrāpetuṃ asakkontoti antarāmagge appāhāratāya mandagahaṇikattā jīrāpetuṃ asakkonto. Vāḷamigaṭṭhāneti vāḷamigehi adhiṭṭhitaṭṭhāne. Anuvijjantoti vicārento. Sālāti naḷakārasālā. Mudhā na karissatīti mūlyaṃ vinā na karissati. Ālimpesīti aggiṃ adāsi, aggiṃ jālesīti attho. Pekkhāti āgamehi. Upadhisampadāti sarīrasampatti. Vaṭarukkhaṃ patvāti nigrodharukkhaṃ patvā. Suvaṇṇakaṭaketi suvaṇṇavalaye. Abbhuṃ meti me avaḍḍhīti attho. Anto asodhetvāti paṇṇasālāya anto kassaci atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā anupadhāretvā. Sesaṃ suviññeyyameva.

२६०-२६१. तिसऱ्या आणि चौथ्या कथांमध्ये 'पायसस्स' म्हणजे अतिशय दाट खीर (पायस). 'तं पायसं भुञ्जंतेसु' म्हणजे ती अतिशय दाट, जड आणि स्निग्ध खीर खात असताना. 'जीरापेतुं असक्कोंतो' म्हणजे प्रवासाच्या दरम्यान कमी आहार घेतल्यामुळे आणि पचनशक्ती मंद झाल्यामुळे ती पचवू न शकल्याने. 'वाळमिगट्ठाने' म्हणजे हिंस्र श्वापदांनी व्यापलेल्या ठिकाणी. 'अनुविज्जंतो' म्हणजे शोध घेत किंवा विचार करत. 'साला' म्हणजे बुरुडाची (वेळूचे काम करणाऱ्याची) शाळा/झोपडी. 'मुधा न करिस्सती' म्हणजे मूल्याशिवाय (मोफत) करणार नाही. 'आलिंपेसि' म्हणजे आग लावली, अग्नी प्रज्वलित केला असा अर्थ आहे. 'पेक्खा' म्हणजे वाट पाहत. 'उपाधिसंपदा' म्हणजे शरीरसंपत्ती. 'वटरुक्खं पत्वा' म्हणजे वडाच्या (न्यग्रोध) वृक्षापाशी पोहोचून. 'सुवण्णकटके' म्हणजे सोन्याची कडी (कंकण). 'अब्भुं मे' म्हणजे माझी वृद्धी झाली नाही असा अर्थ आहे. 'अंतो असोधेत्वा' म्हणजे पर्णकुटीच्या आत कोणी आहे की नाही याचा शोध न घेता. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Uttarānandamātāvatthu

उत्तरा आणि नन्दमाता यांची कथा (उत्तरा-नन्दमाता वत्थु)

262. Pañcame upanissayaṃ disvāti iminā yathā visesādhigamassa satipi paccuppannapaccayasamavāye avassaṃ upanissayasampadā icchitabbā, evaṃ diṭṭhadhammavedanīyabhāvena vipaccanakassa kammassapi paccuppannasamavāyo viya upanissayasampadāpi savisesā icchitabbāti dasseti. Tathā hi ukkaṃsagatasappurisūpanissayayonisomanasikāresu labbhamānesupi upanissayarahitassa visesādhigamo na sampajjatevāti. Kappiyaṃ katvāti yathā kappiyaṃ hoti, tathā katvā. Patte patiṭṭhapeyyāti āhāraṃ dānamukhe vissajjeyya. Tīhi cetanāhīti pubbabhāgamuñcaanumodanācetanāhi. Vuttañhetaṃ –

२६२. पाचव्या कथेत 'उपनिस्सयं दिस्वा' (उपनिश्रय पाहून) याद्वारे हे दर्शवले आहे की, ज्याप्रमाणे विशेष अधिगम (ज्ञानप्राप्ती) होण्यासाठी वर्तमानकालीन प्रत्ययांचा (कारणांचा) संयोग असला तरीही उपनिश्रय-संपत्ती (पूर्वसंस्कारांची अनुकूलता) असणे आवश्यक आहे, त्याचप्रमाणे याच जन्मात फळ देणाऱ्या (दिट्ठधम्मवेदनीय) कर्माच्या विपाकासाठी वर्तमानकालीन संयोगाप्रमाणेच उपनिश्रय-संपत्ती देखील विशेष रूपाने आवश्यक मानली पाहिजे. कारण, जरी उत्कृष्ट सत्पुरुषांचा उपनिश्रय आणि योनिशोमनसिकार लाभला, तरीही उपनिश्रय नसलेल्या व्यक्तीला विशेष अधिगम (ज्ञानप्राप्ती) प्राप्त होतच नाही. 'कप्पियं कत्वा' म्हणजे जे कल्प्य (योग्य/स्वीकारार्ह) आहे, तसे करून. 'पत्ते पतिट्ठापेय्य' म्हणजे भिक्षापात्रात अन्न दान करावे. 'तीहि चेतनाहि' म्हणजे तीन चेतनांनी - पूर्वचेतना (दानापूर्वीची), मुंचनचेतना (दान देण्याच्या वेळची) आणि अनुमोदनचेतना (दानानंतरची). कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye;

Datvā attamano hoti, esā puññassa sampadā’’ti. (a. ni. 6.37;

pe. va. 305);

“दानापूर्वी प्रसन्न मनाचा असावे, दान देताना चित्त प्रसन्न ठेवावे, आणि दान दिल्यानंतर आनंदित व्हावे; हीच पुण्याची समृद्धी (संपदा) होय.”

Tava [Pg.209] manaṃ sandhārehīti ‘‘ajja bhattaṃ cirāyita’’nti kodhato tava cittaṃ sandhārehi, mā kujjhīti attho. Olokitolokitaṭṭhānaṃ…pe… samparikiṇṇaṃ viya ahosīti tena kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ suvaṇṇabhāvāpattiyā mahākosātakipupphehi sañchannaṃ viya ahosi. Tādiseti tayā sadise. Na kopemīti na vināsemi, jātiyā na hīḷemi. Pūjaṃ karotīti sammāsambuddhassa pūjaṃ karoti. Antaravatthunti gehaṅgaṇaṃ. Bhoti sambodhane nipāto. Jeti avaññālapanaṃ. Sayaṃ ariyasāvikābhāvato satthuvasena ‘‘sapitikā dhītā’’ti vatvā satthu sammukhā dhammassavanena tassā visesādhigamaṃ paccāsīsantī ‘‘dasabale khamanteyeva khamissāmī’’ti āha. Kadariyanti thaddhamacchariṃ.

'तव मनं संधारेहि' म्हणजे "आज जेवणाला उशीर झाला" या क्रोधापासून तुझ्या चित्तावर नियंत्रण ठेव, रागवू नकोस असा अर्थ आहे. 'ओलोकितोलोकितट्ठानं...पे... संपरिकिण्णं विय अहोसि' म्हणजे त्याने नांगरलेली सर्व जमीन सोन्याची झाल्यामुळे ती जणू पिवळ्या देवडांगरीच्या (महाकोशातकी) फुलांनी झाकल्यासारखी झाली होती. 'तादिसे' म्हणजे तुझ्यासारख्या. 'न कोपेमि' म्हणजे मी नष्ट करत नाही, जातीवरून तुच्छ लेखत नाही. 'पूजां करोति' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांची पूजा करते. 'अंतरवत्थुं' म्हणजे घराचे अंगण. 'भोति' हा संबोधनाचा निपात (अव्यय) आहे. 'जे' हे अनादरयुक्त संबोधन आहे. स्वतः आर्यश्राविका असल्यामुळे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) संबंधाने "पित्यासह असलेली कन्या" असे म्हणून, शास्त्यांच्या समोर धम्मश्रवण करून तिला विशेष अधिगम (ज्ञानप्राप्ती) व्हावा अशी आशा बाळगत, "दशबल (बुद्ध) क्षमा करतील तेव्हाच मी क्षमा करीन" असे ती म्हणाली. 'कदरियं' म्हणजे अत्यंत कंजूष (मत्सरी).

Suppavāsāvatthu

सुप्पवासा हिची कथा (सुप्पवासा वत्थु)

263. Chaṭṭhe paṇītadāyikānanti paṇītarasavatthūnaṃ dāyikānaṃ. Āyuno ṭhitihetuṃ bhojanaṃ dentī āyuṃ deti nāma. Esa nayo vaṇṇaṃ detītiādīsu. Tenāha – ‘‘pañca ṭhānānī’’ti. Kammasarikkhakañcetaṃ phalanti dassento ‘‘āyuṃ kho pana datvā’’tiādimāha. Tattha datvāti dānahetu. Bhāginīti bhāgavatī laddhuṃ bhabbā.

२६३. सहाव्या कथेत 'पणीतदायिकानं' म्हणजे उत्तम चवीचे पदार्थ देणाऱ्यांमध्ये. आयुष्याच्या टिकून राहण्यासाठी भोजन देणारी स्त्री जणू आयुष्यच देते. हाच नियम 'वर्ण (सौंदर्य) देते' इत्यादी बाबतीतही लागू होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "पाच स्थाने (गोष्टी)". हे फळ कर्माच्या अनुरूपच असते, हे दर्शवताना "आयुष्य देऊन..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'दत्वा' म्हणजे दानाचा हेतू. 'भागिनी' म्हणजे भाग्यवती, (ते फळ) मिळवण्यास पात्र असलेली.

Suppiyāvatthu

सुप्पिया हिची कथा (सुप्पिया वत्थु)

264. Sattame ūrumaṃsaṃ chinditvā dāsiyā adāsīti āgataphalā viññātasāsanā ariyasāvikā attano sarīradukkhaṃ acintetvā tassa bhikkhuno rogavūpasamameva paccāsīsantī attano ūrumaṃsaṃ chinditvā dāsiyā adāsi. Satthāpi tassā tathāpavattaṃ ajjhāsayasampattiṃ disvā ‘‘mama sammukhībhāvūpagamanenevassā vaṇo ruhitvā sañchavi jāyati, phāsubhāvo hotī’’ti ca disvā ‘‘pakkosatha na’’nti āha. Sā cintesīti ‘‘sabbalokassa hitānukampako satthā na maṃ dukkhāpetuṃ pakkosati, atthettha kāraṇa’’nti cintesi. Attanā katakāraṇaṃ sabbaṃ kathesīti buddhānubhāvavibhāvanatthaṃ kathesi, na attano daḷhajjhāsayatāya vibhāvanatthaṃ. Gilānupaṭṭhākīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti agaṇitattadukkhā gilānānaṃ bhikkhūnaṃ gelaññavūpasamane yuttappayuttāti gilānupaṭṭhākīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.

२६४. सातव्या कथेत 'उरुमंसं छिन्दित्वा दासिया अदासि' म्हणजे जिने फळ प्राप्त केले आहे (स्रोतआपन्न झाली आहे) आणि जिने बुद्धांचे शासन जाणले आहे अशा त्या आर्यश्राविकेने आपल्या शारीरिक दुःखाचा विचार न करता, त्या भिक्खूचा रोग बरा व्हावा एवढीच इच्छा बाळगून स्वतःच्या मांडीचे मांस कापून दासीला दिले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) देखील तिची तशा प्रकारची उदात्त मनोवृत्ती पाहून आणि "माझ्या समोर येण्यानेच तिची जखम भरून येईल, नवीन त्वचा येईल आणि ती बरी होईल" हे जाणून "तिला बोलवा" असे म्हटले. तिने विचार केला की, "सर्व जगावर दयेने उपकार करणारे शास्ते मला दुःख देण्यासाठी बोलवत नाहीत, यात नक्कीच काहीतरी कारण असणार." तिने स्वतः केलेल्या सर्व गोष्टी सांगितल्या, त्या बुद्धानुभावाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी सांगितल्या, स्वतःच्या दृढ संकल्पाचे प्रदर्शन करण्यासाठी नाही. 'गिलामुपट्ठाकीनं अग्गट्ठाने ठपेसि' म्हणजे स्वतःच्या दुःखाची पर्वा न करता आजारी भिक्खूंच्या आजारपणाच्या निवारणात सदैव तत्पर राहिल्यामुळे तिला ग्लानोपस्थापिकांमध्ये (आजारी लोकांची सेवा करणाऱ्यांमध्ये) अग्रस्थानी प्रस्थापित केले.

Kātiyānīvatthu

कातियानी हिची कथा (कातियानी वत्थु)

265. Aṭṭhame [Pg.210] aveccappasannānanti ratanattayaguṇe yāthāvato ñatvā pasannānaṃ, so panassa pasādo maggenāgatattā kenaci akampanīyo. Adhigatenāti maggādhigameneva adhigatena. ‘‘Avigatenā’’ti vā pāṭho, tassattho ‘‘kadāci avigacchantenā’’ti. So appadhaṃsiyo ca hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘adhigatena acalappasādenā’’ti. Tattha kāyasakkhiṃ katvāti pamukhaṃ katvā, vacanatthato pana nāmakāyena desanāya sampaṭicchanavasena sakkhibhūtaṃ katvāti attho. Ummaggaṃ khanitvāti gharasandhicchedanena antopavisanamaggaṃ khanitvā. Dullabhassavananti dullabhasaddhammassavanaṃ. Mahāpathavī pavisitabbā bhaveyyāti avīcippavesanaṃ vadati.

२६५. आठव्या कथेत 'अवेच्चप्पसन्नानं' म्हणजे त्रिरत्नांचे गुण यथार्थपणे जाणून प्रसन्न झालेल्यांमध्ये; आणि तो त्यांचा हा प्रसाद (श्रद्धा) मार्गाच्या (आर्यमार्गाच्या) प्राप्तीमुळे कोणाकडूनही डळमळीत न होणारा असा असतो. 'अधिगतेन' म्हणजे मार्ग-अधिगमानेच (मार्गाच्या प्राप्तीनेच) प्राप्त झालेल्या. किंवा 'अविगतेन' असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ 'कधीही नष्ट न होणाऱ्या' असा आहे. तो कधीही नष्ट न होणारा असतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "प्राप्त झालेल्या अचल प्रसादाने (श्रद्धेने)". तेथे 'कायसक्खिं कत्वा' म्हणजे प्रमुख करून, किंवा शाब्दिक अर्थाने नामकायाने (चित्त आणि चैतसिक धर्मांनी) उपदेशाचा स्वीकार करण्याच्या दृष्टीने साक्षीभूत करून असा अर्थ आहे. 'उम्मग्गं खनित्वा' म्हणजे घराचे कुंपण किंवा भिंत फोडून आत जाण्याचा मार्ग खोदून (घरफोडी करून). 'दुल्लभस्सवनं' म्हणजे दुर्मिळ अशा सद्धम्माचे श्रवण. 'महापथवी पविसितब्बा भवेय्य' (महान पृथ्वीत प्रवेश करावा लागेल) याद्वारे अवीची नरकात प्रवेश करण्याविषयी सांगितले आहे.

Nakulamātāvatthu

नकुलमाता हिची कथा (नकुलमाता वत्थु)

266. Navame vissāsakathaneneva nakulamātā nakulapitā ca satthuvissāsikā nāma jātāti vuttaṃ – ‘‘vissāsikānanti vissāsakathaṃ kathentīnaṃ upāsikāna’’nti. Gahapatānīti gehasāminī. Vuttamevāti upāsakapāḷiyaṃ nakulapitukathāyaṃ vuttanayameva.

२६६. नवव्या कथेत केवळ विश्वासाच्या संभाषणानेच नकुलमाता आणि नकुलपिता हे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) विश्वासू बनले, म्हणूनच म्हटले आहे - 'विस्सासिकानं' म्हणजे विश्वासपूर्वक संभाषण करणाऱ्या उपासिकांमध्ये. 'गहपतानी' म्हणजे घराची स्वामिनी (गृहिणी). 'वृत्तमेव' म्हणजे उपासक पाळीमध्ये नकुलपित्याच्या कथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

Kāḷīkuraragharikāvatthu

काळीकुररघरिकावत्थु

267. Dasame anussavenevāti paccakkhato rūpadassanena satthu sammukhā dhammassavanena ca vinā kevalaṃ anussavaneneva parassa vacanaṃ anugatassavaneneva uppannena pasādena. Anussavikappasādanti anussavato āgatappasādaṃ.

२६७. दहाव्या सुत्तात 'अनुस्सवेनेव' (केवळ ऐकीव माहितीनेच) म्हणजे प्रत्यक्ष रूप न पाहता आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समक्ष धम्मश्रवण न करता, केवळ ऐकीव माहितीने, दुसऱ्याच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून निर्माण झालेल्या श्रद्धेने. 'अनुस्सविकप्पसाद' म्हणजे ऐकीव माहितीवरून निर्माण झालेली श्रद्धा.

(Sattamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)

(सातव्या एतदग्गवर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.)

Upāsikāpāḷisaṃvaṇṇanā samattā.

उпасिकापाळीची टीका समाप्त झाली.

Niṭṭhitā ca manorathapūraṇiyā

आणि मनोरथपूरणी समाप्त झाली.

Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील.

Etadaggavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā.

एतदग्गवर्ग वर्णनाची अनुत्तानत्थदीपनी (स्पष्टीकरण).

15. Aṭṭhānapāḷi (paṭhamavagga)

१५. अट्ठानपाळी (प्रथम वर्ग)

(15) 1. Aṭṭhānapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā

(१५) १. अट्ठानपाळी-प्रथमवर्ग वर्णन

268. Aṭṭhānapāḷivaṇṇanāyaṃ [Pg.211] avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhānaṃ, natthi ṭhānanti vā aṭṭhānaṃ. Anavakāsoti etthāpi eseva nayo. Tadatthanigamanameva hi ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacananti. Tenāha – ‘‘ubhayenapī’’tiādi. Yanti kāraṇatthe paccattavacanaṃ. Hetuattho cettha kāraṇatthoti āha – ‘‘yanti yena kāraṇenā’’ti. Ukkaṭṭhaniddesenettha diṭṭhisampatti veditabbāti vuttaṃ – ‘‘maggadiṭṭhiyā sampanno’’ti. Kuto panāyamattho labbhatīti? Liṅgato, liṅgaṃ cetassa niccato upagamanappaṭikkhepo. Catubhūmakesūti idaṃ catutthabhūmakasaṅkhārānaṃ ariyasāvakassa visayabhāvūpagamanato vuttaṃ, na pana te ārabbha niccato upagamanasabbhāvato. Vakkhati hi ‘‘tadabhāve catutthabhūmakasaṅkhārā panā’’tiādinā. Abhisaṅkhatasaṅkhāraabhisaṅkharaṇakasaṅkhārānaṃ sappadesattā nippadesasaṅkhāraggahaṇatthaṃ ‘‘saṅkhatasaṅkhāresū’’ti vuttaṃ, lokuttarasaṅkhārānaṃ pana nivattane kāraṇaṃ sayameva vakkhati. Etaṃ kāraṇaṃ natthīti tathā upagamane setughāto natthi. Tejussadattāti saṃkilesavidhamanatejassa adhikabhāvato. Tathā hi te gambhīrabhāvena duddasā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na hontīti. Idaṃ pana pakaraṇavasena vuttaṃ. Appahīnavipallāsānañhi santānesu kusaladhammānampi te ārammaṇaṃ na honti.

२६८. अट्ठानपाळीच्या वर्णनात, जे स्थान (शक्यता) अस्तित्वात नाही ते 'अट्ठान' (अशक्य) होय, किंवा जेथे स्थान नाही ते 'अट्ठान' होय. 'अनवकासो' (संधी नसणे) यामध्येही हाच नियम आहे. त्याचाच निष्कर्ष काढण्यासाठी 'नेतं ठाणं विज्जति' (हे शक्य नाही) असे वचन आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उभयेनपि' इत्यादी. 'यं' हे कारण अर्थातील प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. येथे हेतूचा अर्थच कारण असा आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'यं म्हणजे ज्या कारणाने'. येथे उत्कृष्ट निर्देशाने दृष्टीसंपत्ती (सम्यक् दृष्टीची प्राप्ती) समजून घ्यावी, म्हणून म्हटले आहे - 'मार्गदृष्टीने संपन्न असलेला'. पण हा अर्थ कोठून प्राप्त होतो? चिन्हावरून (लिंगावरून), आणि याचे चिन्ह म्हणजे नित्य स्वरूपाने स्वीकारण्यास नकार देणे. 'चतुभूमकेसु' (चार भूमींमधील) हे आर्यश्रावकाच्या विषयाच्या कक्षेत या चौथ्या भूमीतील संस्कारांच्या संदर्भात म्हटले आहे, परंतु त्यांच्याविषयी नित्य स्वरूपाने स्वीकारण्याच्या अस्तित्वामुळे नाही. कारण पुढे सांगतीलच की, 'त्याच्या अभावी चौथे भूमीचे संस्कार तर...' इत्यादी. अभिसंखत-संस्कार आणि अभिसंखरणक-संस्कार यांच्या सप्रदेशत्वामुळे (मर्यादित स्वरूपामुळे) निष्प्रदेश संस्कारांचे ग्रहण करण्यासाठी 'संखतसंखारेसु' (संस्कृत संस्कारांमध्ये) असे म्हटले आहे, तर लोकोत्तर संस्कारांच्या निवृत्तीचे कारण स्वतःच पुढे सांगतील. हे कारण नाही, म्हणून तशा प्रकारे स्वीकारण्यात सेतूचा नाश (अडथळा) नाही. 'तेजुस्सदत्ता' म्हणजे संक्लेशांचा (मळांचा) नाश करणाऱ्या तेजाच्या अधिकतेमुळे. कारण ते गंभीर असल्यामुळे दुर्लक्षणीय (पाहण्यास कठीण) असतात आणि अकुशलांचे आलंबन (विषय) बनत नाहीत. हे प्रकरणाच्या वशाने म्हटले आहे. कारण ज्यांचे विपर्यास नष्ट झालेले नाहीत, त्यांच्या संतानात (चित्तप्रवाहात) कुशल धर्मांचेही ते आलंबन बनत नाहीत.

269. Asukhe sukhanti vipallāso ca idha sukhato upagamanassa ṭhānanti dassento ‘‘ekanta…pe… attadiṭṭhivasenā’’ti padhānadiṭṭhimāha. Gūthanti gūthaṭṭhānaṃ, diṭṭhiyā nibbānassa avisayabhāvo heṭṭhā vutto evāti kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthanti vuttaṃ.

२६९. 'असुखात सुख' हा विपर्यास येथे सुखाच्या रूपाने स्वीकारण्याचे स्थान (कारण) आहे हे दर्शविताना 'एकांत...पे... आत्मदृष्टीच्या वशाने' असे म्हणून प्रधान दृष्टी सांगितली आहे. 'गूथं' म्हणजे विष्ठेचे स्थान, दृष्टीसाठी निर्वाणाचा अविषयभाव (विषय न असणे) खाली सांगितलाच आहे, म्हणून कसिण इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या संग्रहासाठी असे म्हटले आहे.

270. Paricchedoti paricchindanaṃ paricchijja tassa gahaṇaṃ. Svāyaṃ yesu niccādito upagamanaṃ sambhavati, tesaṃ vasenayeva kātabboti dassento ‘‘sabbavāresu vā’’tiādimāha. Sabbavāresūti ‘‘niccato upagaccheyyā’’tiādinā āgatesu sabbesu suttapadesu. Puthujjano hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā yaṃ yaṃ saṅkhāraṃ puthujjano niccādivasena gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccādivasena gaṇhanto yāthāvato [Pg.212] jānanto taṃ gāhaṃ taṃ diṭṭhiṃ vissajjeti, tasmā yattha gāho, tattha vissajjanāti catubhūmakasaṅkhārā idha saṅkhāraggahaṇena na gayhantīti attho.

२७०. 'परिच्छेद' म्हणजे मर्यादा निश्चित करणे, मर्यादित करून त्याचे ग्रहण करणे. तो (परिच्छेद) ज्यांच्यामध्ये नित्यता इत्यादी रूपाने स्वीकारणे शक्य आहे, त्यांच्या वशानेच केला पाहिजे, हे दर्शविताना 'सब्बवारेसु वा' (किंवा सर्व वारांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. 'सर्व वारांमध्ये' म्हणजे 'नित्य रूपाने स्वीकारेल' इत्यादी रूपाने आलेल्या सर्व सुत्तपदांमध्ये. 'पुथुज्जनो हि' मधील 'हि' हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. ज्या कारणाने ज्या ज्या संस्काराला पृथग्जन (सामान्य माणूस) नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करतो, त्या त्या संस्काराला आर्यश्रावक अनित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करत, यथार्थपणे जाणत, ते ग्रहण आणि ती दृष्टी सोडून देतो; म्हणून जेथे ग्रहण आहे, तेथेच त्याग आहे, म्हणून चार भूमींचे संस्कार येथे 'संस्कार' या शब्दाने घेतले जात नाहीत, असा अर्थ आहे.

271. Puttasambandhena mātupitusamaññā dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati, so ca kho pariyāyenāti nippariyāyena siddhaṃ taṃ dassetuṃ – ‘‘janikāva mātā, janakova pitā’’ti vuttaṃ. Tathā ānantariyakammassa adhippetattā ‘‘manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto’’ti vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhānameta’’ntiādinā ‘‘mātuādīnaṃyeva jīvitā voropane ariyasāvakassa abhabbabhāvadassanato tadaññaṃ ariyasāvako jīvitā voropetīti idaṃ atthato āpannamevā’’ti maññamāno vadati – ‘‘kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyā’’ti? ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacanato ‘‘etampi aṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘sace hī’’tiādi. Evaṃ sante kasmā ‘‘mātara’’ntiādinā visesetvā vuttanti āha – ‘‘puthujjanabhāvassa panā’’tiādi. Tattha baladīpanatthanti saddhādibalasamannāgamadīpanatthaṃ. Ariyamaggenāgatasaddhādhibalavasena hi ariyasāvako tādisaṃ sāvajjaṃ na karoti.

२७१. पुत्राच्या संबंधाने माता-पित्याची संज्ञा, दत्तक किंवा कीर्ती इत्यादींच्या वशानेही पुत्राचा व्यवहार जगात दिसतो, आणि तो केवळ लाक्षणिक (पर्यायाने) आहे; म्हणून मुख्य अर्थाने (निप्पर्यायाने) सिद्ध झालेले ते दर्शविण्यासाठी - 'जन्म देणारीच माता, जन्म देणाराच पिता' असे म्हटले आहे. तसेच आनंतर्य कर्माचा (अतिशय गंभीर पापाचा) हेतू असल्यामुळे 'मनुष्य रूपातीलच क्षीणास्रव अर्हत अभिप्रेत आहेत' असे म्हटले आहे. 'अट्ठानमेतं' इत्यादी वचनाने 'केवळ माता इत्यादींचाच जीव घेण्यास आर्यश्रावक असमर्थ असल्याचे दाखविल्यामुळे, त्याव्यतिरिक्त इतरांचा जीव आर्यश्रावक घेतात, हे अर्थावरून सिद्धच होते' असे मानून विचारतो - 'काय मग आर्यश्रावक दुसऱ्याचा जीव घेतील काय?' 'हे अशक्य आहे, संधी नाही, की दृष्टीसंपन्न (सम्यक् दृष्टी असलेला) व्यक्ती जाणूनबुजून प्राण्याचा जीव घेईल, हे शक्य नाही' या वचनावरून 'हे देखील अशक्य आहे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सचे हि' (जर खरोखरच) इत्यादी. असे असताना 'माता' इत्यादी शब्दांनी विशेष करून का सांगितले? यावर म्हणतात - 'पृथग्जनभावाच्या...' इत्यादी. तेथे 'बलदीपनत्थं' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी बलांच्या प्राप्तीचे प्रदर्शन करण्यासाठी होय. कारण आर्यमार्गाने प्राप्त झालेल्या श्रद्धा इत्यादी बलांच्या प्रभावामुळे आर्यश्रावक तसे पापकृत्य करत नाहीत.

275. Pañcahi kāraṇehīti idamettha nipphādakāni tesaṃ pubbabhāgiyāni ca kāraṇāni kāraṇabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ, na pana sabbesaṃ samānayogakkhamattā. Ākārehīti kāraṇehi. Anussāvanenāti anurūpaṃ sāvanena. Bhedassa anurūpaṃ yathā bhedo hoti, evaṃ bhinditabbānaṃ bhikkhūnaṃ attano vacanassa sāvanena viññāpanena. Tenāha – ‘‘nanu tumhe’’tiādi. Kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvāti etena pākaṭaṃ katvā bhedakaravatthudīpanaṃ vohāro, tattha attano nicchitamatthaṃ rahassavasena viññāpanaṃ anussāvananti dasseti.

२७५. 'पाच कारणांनी' हे येथे निष्पादक (उत्पन्न करणारी) आणि त्यांची पूर्वगामी कारणे यांना कारणाच्या सामान्य भावाने एकत्र घेऊन म्हटले आहे, परंतु सर्वांच्या समान योग्यतेमुळे नाही. 'आकारेहि' म्हणजे कारणांनी. 'अनुस्सावनेन' म्हणजे अनुरूप ऐकवण्याने. भेदाच्या अनुरूप, जसा भेद होईल, तसे भेद करावयाच्या भिक्षूंना स्वतःचे वचन ऐकवून (जाणीव करून देऊन). म्हणूनच म्हटले आहे - 'ननु तुम्हे' (काय तुम्ही नाही का...) इत्यादी. 'कानाच्या मुळाशी (जवळ) वाणीचा भेद करून' याद्वारे उघड करून भेद निर्माण करणाऱ्या गोष्टीचे प्रकटीकरण हा व्यवहार आहे, तेथे स्वतःचा निश्चित केलेला अर्थ गुप्तपणे कळवणे म्हणजे 'अनुस्सावन' (ऐकवणे) आहे, हे दर्शविते.

Kammameva uddeso vā pamāṇanti tehi saṅghabhedasiddhito vuttaṃ, itare pana tesaṃ sambhārabhūtā. Tenāha – ‘‘vohārā’’tiādi. Tatthāti voharaṇe. Cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni, tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarappayojanāni cāti ānantariyāni, tāni eva kammānīti ānantariyakammāni.

'कर्म किंवा उद्देशच प्रमाण आहे' कारण त्यांच्याद्वारे संघभेद सिद्ध होतो म्हणून असे म्हटले आहे, इतर गोष्टी तर त्यांचे साहित्य (साधने) आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'वोहारा' (व्यवहार) इत्यादी. 'तेथे' म्हणजे व्यवहारात. च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) लगेच मिळणारे फळ म्हणजे 'अनन्तर', त्या अनंतरामध्ये नियुक्त असलेले, त्याची उत्पत्ती करून लगेच फळ देण्याचा स्वभाव असलेले, आणि तात्काळ प्रयोजन असलेले ते 'आनंतर्य' होय, आणि तीच कर्मे म्हणजे 'आनंतर्य कर्मे' (आनन्तरियकम्मानि) होत.

Kammatoti [Pg.213] ‘‘evaṃ ānantariyakammaṃ hoti, evaṃ ānantariyakammasadisa’’nti evaṃ kammavibhāgato. Dvāratoti kāyadvārato. Kappaṭṭhitiyatoti ‘‘idaṃ kappaṭṭhitiyavipākaṃ, idaṃ na kappaṭṭhitiyavipāka’’nti evaṃ kappaṭṭhitiyavibhāgato. Pākasādhāraṇādīhīti ‘‘idamettha vipaccati, idaṃ na vipaccatī’’ti vipaccanavibhāgato, gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇato, ādi-saddena vedanādivibhāgato ca.

'कर्मतः' म्हणजे 'अशा प्रकारे आनंतर्य कर्म होते, अशा प्रकारे आनंतर्य कर्मासारखे होते' अशा कर्मविभागावरून. 'द्वारतः' म्हणजे कायद्वारावरून (शरीराच्या द्वारावरून). 'कप्पट्ठितियत' (कल्पस्थायित्व) म्हणजे 'हे कल्पभर टिकणाऱ्या विपाकाचे (फळाचे) आहे, हे कल्पभर टिकणाऱ्या विपाकाचे नाही' अशा कल्पस्थायित्वाच्या विभागावरून. 'पाकसाधारणादीहि' म्हणजे 'हे येथे पिकते (विपक्व होते), हे येथे पिकत नाही' अशा विपाकाच्या विभागावरून, गृहस्थ आणि प्रव्रजितांच्या साधारण व असाधारण असण्यावरून, आणि 'आदि' शब्दाने वेदना इत्यादींच्या विभागावरून.

Kammato tāva vinicchayo vuccatīti sambandho. Yasmā manussattabhāve ṭhitasseva kusaladhammānaṃ tikkhavisadabhāvāpatti, yathā tiṇṇaṃ bodhisattānaṃ bodhittayanibbattiyaṃ, evaṃ manussabhāve ṭhitasseva edisānaṃ akusaladhammānampi tikkhavisadabhāvāpattīti āha – ‘‘manussabhūtassevā’’ti. Pākatikamanussānampi ca kusaladhammānaṃ visesappatti vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbā. Yathāvutto ca attho samānajātiyassa vikopane garutaro, na tathā vijātiyassāti vuttaṃ – ‘‘manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā’’ti. Liṅgaparivatte ca so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho jīvitindriyapabandho ca, na aññoti āha – ‘‘api parivattaliṅga’’nti. Arahattaṃ pattepi eseva nayo. Tassa vipākantiādi kammassa ānantariyabhāvasamatthanaṃ. Catukkoṭiyañcettha sambhavati. Tattha paṭhamā koṭi dassitā, itarāsu visaṅketabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Yadipi tattha visaṅketo, kammaṃ pana garutaraṃ ānantariyasadisaṃ bhāyitabbanti āha – ‘‘bhāriyaṃ…pe… tiṭṭhatī’’ti. Ayaṃ pañhoti ñāpanicchānibbattā kathā.

प्रथम कर्माच्या दृष्टीने निर्णय सांगितला जातो, असा संबंध आहे. ज्याप्रमाणे मनुष्यभावात (मनुष्य जन्मात) राहिलेल्यालाच कुशल धम्मांची तीक्ष्ण व स्पष्ट प्राप्ती होते, जसे की तीन बोधिसत्त्वांना तीन बोधींची प्राप्ती झाली, त्याचप्रमाणे मनुष्यभावात राहिलेल्यालाच अशा प्रकारच्या अकुशल धम्मांचीही तीक्ष्ण व स्पष्ट प्राप्ती होते, म्हणून 'मनुष्य झालेल्याचाच' (मनुस्सभूतस्सेव) असे म्हटले आहे. सामान्य मनुष्यांच्याही कुशल धम्मांची विशेष प्राप्ती 'विमानवत्थु-अट्ठकथा' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावी. आणि पूर्वोक्त अर्थ हा समान जातीच्या (मनुष्याच्या) हानीमध्ये अधिक गंभीर असतो, भिन्न जातीच्या हानीमध्ये तसा नसतो, म्हणून 'मनुष्य झालेल्या माता किंवा पित्याला' असे म्हटले आहे. लिंगपरिवर्तनात (लिंग बदलले तरी) तोच एका कर्माने उत्पन्न झालेला भवङ्गप्रवाह आणि जीवितेंद्रियप्रवाह असतो, दुसरा नाही, म्हणून 'लिंग बदलले तरीही' (अपि परिवत्तलिङ्गं) असे म्हटले आहे. अर्हत्त्व प्राप्त झाल्यावरही हाच नियम लागू होतो. 'त्याचा विपाक' इत्यादी कर्माच्या आनंतर्यभावाचे (आनन्तरियभाव) समर्थन आहे. आणि येथे चार कोटी (पर्याय) संभवतात. त्यात पहिली कोटी दर्शविली आहे, इतरांमध्ये विसंकेतभाव (चुकीचा उद्देश) दर्शविण्यासाठी 'जो कोणी' इत्यादी म्हटले आहे. जरी तेथे विसंकेत (उद्देशाचा अभाव) असला, तरी कर्म हे आनंतर्य कर्मासारखेच अत्यंत गंभीर व भयावह असते, म्हणून 'गंभीर...पे... राहते' असे म्हटले आहे. हा प्रश्न म्हणजे ज्ञानाच्या इच्छेतून निर्माण झालेली चर्चा आहे.

Abhisandhināti adhippāyena. Ānantariyaṃ phusatīti maraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā vuttaṃ. Ānantariyaṃ na phusatīti ānantariyavatthuabhāvato ānantariyaṃ na hoti. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇaṃ jīvitindriyañca ānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Saṅgāmacatukkaṃ sampattavasena yojetabbaṃ. Yo hi parasenāya aññañca yodhaṃ pitarañca kammaṃ karonte disvā yodhassa usuṃ khipati ‘‘etaṃ vijjhitvā mama pitaraṃ vijjhissatī’’ti, yathādhippāyaṃ gate pitughātako hoti. ‘‘Yodhe viddhe mama pitā palāyissatī’’ti khipati, usuṃ ayathādhippāyaṃ gantvā pitaraṃ māreti, vohāravasena pitughātakoti vuccati, ānantariyaṃ pana natthīti. Coracatukkaṃ pana yo ‘‘coraṃ māressāmī’’ti [Pg.214] coravesena gacchantaṃ pitaraṃ māreti, ānantariyaṃ phusatītiādinā yojetabbaṃ. Tenevāti teneva payogena. Arahantaghātako hotiyevāti arahato māritattā vuttaṃ, puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hotīti etthāyamadhippāyo – yathā vadhakacetanā paccuppannārammaṇāpi pabandhavicchedanavasena jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati, na evaṃ cāgacetanā. Sā hi cajitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakabhāvakaraṇañca tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ, tasseva dinnaṃ hotīti.

'अभिसंधि' म्हणजे अभिप्राय (उद्देश). 'आनंतर्य कर्माला स्पर्श करतो' (आनन्तरियं फुसति) असे मारण्याच्या अभिप्रायानेच आनंतर्य वस्तूची (व्यक्तीची) हानी केल्यामुळे म्हटले आहे. 'आनंतर्य कर्माला स्पर्श करत नाही' कारण आनंतर्य वस्तूचा (व्यक्तीचा) अभाव असल्यामुळे आनंतर्य कर्म होत नाही. सर्वत्र पूर्वीचे अभिसंधिचित्त (उद्देशयुक्त चित्त) हे प्रमाण नसून, वधकचित्त (मारण्याचे चित्त), त्याचे आलंबन आणि जीवितेंद्रिय हेच आनंतर्यभावामध्ये प्रमाण मानले पाहिजे, असे समजावे. युद्धाच्या चार पर्यायांची योजना परिस्थितीनुसार केली पाहिजे. जो शत्रूच्या सैन्यात दुसऱ्या योद्ध्याला आणि आपल्या पित्याला काम करताना पाहून, 'याला वींधून (बाण मारून) माझ्या पित्याला वींधेल' अशा विचाराने योद्ध्यावर बाण सोडतो, आणि जर बाण अभिप्रायानुसार गेला तर तो पितृघातक ठरतो. 'योद्धा विंधला गेल्यास माझा पिता पळून जाईल' या विचाराने बाण सोडतो, परंतु बाण अभिप्रायाविरुद्ध जाऊन पित्याला मारतो, तर व्यवहाराने त्याला 'पितृघातक' म्हटले जाते, परंतु आनंतर्य कर्म होत नाही. चोराच्या चार पर्यायांमध्ये, जो 'मी चोराला मारीन' या विचाराने चोरवेषात जाणाऱ्या पित्याला मारतो, त्याला 'आनंतर्य कर्माला स्पर्श करतो' इत्यादी प्रकारे जोडले पाहिजे. 'त्याच्यानेच' म्हणजे त्याच प्रयोगाने (प्रयत्नाने). 'अर्हंतघातक होतोच' असे अर्हंताला मारल्यामुळे म्हटले आहे. 'पुथुज्जनालाच ते दिले जाते' यात हा अभिप्राय आहे - ज्याप्रमाणे वधकचेतना (मारण्याची चेतना) ही वर्तमानकालीन आलंबन असलेली असली तरी प्रवाहाचा छेद करण्याच्या हेतूने जीवितेंद्रियाला आलंबन करून प्रवृत्त होते, त्याप्रमाणे चागचेतना (त्यागचेतना) प्रवृत्त होत नाही. कारण ती (चागचेतना) त्याग करण्याच्या वस्तूला आलंबन करून केवळ त्याग करण्यापुरतीच असते, आणि दुसऱ्याच्या मालकीचे करणे हाच तिचा त्याग असतो. म्हणून ज्याच्या मालकीचे ते केले जाते, त्यालाच ते दिले जाते.

Lohitaṃ samosaratīti abhighātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti. Mahantataranti garutaraṃ. Sarīrappaṭijaggane viyāti satthurūpakāyappaṭijaggane viya.

'रक्त साठते' (लोहितं समोserति) म्हणजे आघातामुळे प्रकुपित होऊन (रक्त) गोळा होते. 'महानतर' म्हणजे अधिक गंभीर (गुरूतर). 'शरीराची शुश्रूषा करण्याप्रमाणे' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) रूपकायाची शुश्रूषा करण्याप्रमाणे.

Asannipatiteti idaṃ sāmaggiyadīpanaṃ. Bhedo ca hotīti saṅghassa bhedo ca hoti. Vaṭṭatīti saññāyāti ‘‘īdisaṃ karaṇaṃ saṅghabhedāya na hotī’’ti saññāya. Tathā navato ūnaparisāyāti navato ūnaparisāya karontassa tathāti yojetabbaṃ. Tathāti ca iminā ‘‘na ānantariyakamma’’nti imaṃ ākaḍḍhati, na pana ‘‘bhedova hotī’’ti idaṃ. Heṭṭhimantena hi navannameva vasena saṅghabhedo. Dhammavādino anavajjāti yathādhammaṃ anavaṭṭhānato. Saṅghabhedassa pubbabhāgo saṅgharāji.

'एकत्र न आलेल्या' (असंनिपतिते) हे सामग्रीचे (एकतेचे) द्योतक आहे. 'आणि भेद होतो' म्हणजे संघाचा भेद होतो. 'योग्य आहे' अशा संज्ञेने (समजुतीने) म्हणजे 'असे करणे संघभेदासाठी होत नाही' अशा संज्ञेने. त्याचप्रमाणे 'नऊपेक्षा कमी परिषदेत' म्हणजे नऊपेक्षा कमी परिषदेत करणाऱ्यासाठी 'तसेच' असे जोडले पाहिजे. आणि 'तसेच' या शब्दाने 'आनंतर्य कर्म नाही' हा अर्थ घेतला जातो, 'भेदच होतो' हा नाही. कारण किमान नऊ जणांच्याद्वारेच संघभेद होतो. धम्मवादी हे निर्दोष असतात, कारण ते धम्मानुसारच वागतात. संघभेदाची पूर्वअवस्था म्हणजे 'संघराजी' (संघातील फूट) होय.

Kāyadvārameva pūrenti kāyakammabhāveneva lakkhitabbato. Saṇṭhahantehi kappe…pe… muccatīti idaṃ kappaṭṭhakathāya (kathā. 654 ādayo) na sameti. Tattha hi aṭṭhakathāya (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ – ‘‘āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vutta’’nti. Kappavināseyevāti ca āyukappavināse evāti atthe sati natthi virodho. Ettha ca saṇṭhahanteti idampi ‘‘sveva vinassissatī’’ti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ. Ekadivasameva niraye paccati, tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā. Sesānīti saṅghabhedato aññāni ānantariyakammāni.

केवळ कायद्वाराचीच पूर्तता करतात, कारण ते कायकर्म म्हणूनच ओळखले जाते. 'कल्प स्थिर असताना...पे... मुक्त होतो' हे कल्प-अट्ठकथेशी (कथा ६५४ इत्यादी) जुळत नाही. कारण तेथे अट्ठकथेत म्हटले आहे – 'अपायिक (नरकगामी) हे सूत्र अशा व्यक्तीसाठी आहे जी एका कल्पाचे ऐंशी भाग करून त्यातील एका भागाएवढा काळ तेथे राहील, ते आयुष्यकल्पाच्या संदर्भात म्हटले आहे'. आणि 'कल्पाच्या विनाशातच' याचा अर्थ 'आयुष्यकल्पाच्या विनाशातच' असा घेतल्यास कोणताही विरोध राहत नाही. आणि येथे 'स्थिर असताना' हे देखील 'उद्याच नष्ट होईल' याप्रमाणे काल्पनिक गृहीतकावरून म्हटले आहे. तो केवळ एक दिवसच निरयात यातना भोगतो, त्यानंतर कल्पाचा अभाव असल्यामुळे आयुष्यकल्पाचाही अभाव असतो, अशा प्रकारे अविरोध अर्थयोजना समजावी. 'इतर' म्हणजे संघभेदाव्यतिरिक्त इतर आनंतर्य कर्मे.

Yadi tāni ahosikammasaṅkhaṃ gacchanti, evaṃ sati kathaṃ nesaṃ ānantariyatā cutianantaraṃ vipākadānābhāvato. Atha sati phaladāne cutianantaro [Pg.215] eva etesaṃ phalakālo, na aññoti phalakālaniyamena niyatatā icchitā, na phaladānaniyamena. Evampi niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānañca niyatatā āpajjeyya, tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca ānantariyasabhāvā tato eva niyatasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ, aññassa balavato ānantariyassa abhāve sati cutianantaraṃ ekantena phaladānato.

जर ती (कर्मे) अहोसिकम्म संज्ञेला प्राप्त होतात, तर च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) विपाक न दिल्यामुळे त्यांची आनंतर्यता कशी सिद्ध होणार? आणि जर फल देण्याचे ठरले, तर च्युतीनंतरचा काळ हाच त्यांचा फलकाळ असतो, दुसरा नाही, अशा प्रकारे फलकाळाच्या नियमाने निश्चितता अपेक्षित आहे, फल देण्याच्या नियमाने नाही. असे असल्यास, निश्चित फलकाळ असलेल्या इतर उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात विपाक देणारे) आणि दिट्ठधम्मवेदनीय (याच जन्मात विपाक देणारे) कर्मांचीही निश्चितता प्राप्त होईल. म्हणून, ज्याप्रमाणे विपाक देण्याचा स्वभाव असलेल्या धम्मांचा इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाक मिळत नसला तरी त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाने विपाकधर्मता सिद्ध होते, त्याचप्रमाणे बलवान आनंतर्य कर्माने विपाक दिला असता, विपाक न मिळणाऱ्या इतर आनंतर्य कर्मांची फल देण्याबाबतची निश्चितता आणि आनंतर्य स्वभाव प्रवृत्त होतो. म्हणून, स्वतःच्या स्वभावाने फल देण्याच्या नियमानेच निश्चित असलेली आनंतर्यता जाणून घ्यावी. आणि त्यांचा आनंतर्य स्वभाव आणि त्यामुळेच निश्चित स्वभाव प्रवृत्त होतो, हे निश्चितपणे स्वीकारले पाहिजे; कारण इतर कोणत्याही बलवान आनंतर्य कर्माच्या अभावी, च्युतीनंतर एकांताने (निश्चितपणे) फल मिळते.

Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantare ekantaphaladāyakattābhāvā, na pana ānantariyānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyānaṃ avīciphalattā, na ca heṭṭhūpapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyaphalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantare ekantavipākajanakasabhāvā pavattīti. Anekāni ca ānantariyāni katāni ekantena vipāke niyatasabhāvattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kattabbakiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyampi ca paṭisandhiṃ karonti, na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ ānantariyakatānivatti, garugarutarabhāvo pana tesaṃ labbhatevāti saṅghabhedassa siyā garutarabhāvoti ‘‘yena…pe… vipaccatī’’ti āha. Ekassa pana aññāni upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbāni. Paṭisandhivasena vipaccatīti vacanena itaresaṃ pavattivipākadāyitā anuññātā viya dissati. No vā tathā sīlavatīti yathā pitā sīlavā, tathā sīlavatī [Pg.216] no vā hotīti yojanā. Sace mātā sīlavatī, mātughāto paṭisandhivasena vipaccatīti yojanā.

पण मग अशा प्रकारे इतर उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात विपाक देणाऱ्या) कर्मांच्या बाबतीतही, दुसरा कोणताही विपाक देणारा नसताना, च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) लगेचच निश्चितपणे फल देण्याच्या नियत स्वभावामुळे आणि आनंतरीय स्वभावामुळे प्रवृत्ती (उत्पत्ती) प्राप्त होते का? नाही, तसे होत नाही. कारण असमान जातीच्या चेतोप्रणिधीमुळे (चित्ताच्या संकल्पामुळे) आणि उपघातक कर्मामुळे ज्याचा विपाक रोखला जाऊ शकतो, अशा कर्माचे लगेचच निश्चितपणे फल देण्याचे सामर्थ्य नसते. परंतु, आनंतरीय कर्मांच्या बाबतीत, जसे प्रथम ध्यानादी कर्मांना द्वितीय ध्यानादी कर्मांसारखे असमान जातीचे फल रोखणारे असते, तसे सर्व आनंतरीय कर्मांना अवीची (महानरक) हेच फल असल्यामुळे कोणतेही असमान जातीचे फल रोखणारे नसते. तसेच, खालील गतीमध्ये (खालच्या लोकात) जन्म घेण्याची इच्छा करणाऱ्या शीलवानाच्या चेतोप्रणिधीप्रमाणे, वरच्या लोकात जन्म देणाऱ्या कर्माच्या फलाला किंवा आनंतरीय फलाला रोखण्यास समर्थ असणारा कोणताही चेतोप्रणिधी नसतो; कारण इच्छा नसतानाही अवीची नरकात पतन होते. आणि आनंतरीय कर्माचा उपघात करणारे (नाश करणारे) कोणतेही कर्म नसते. म्हणूनच, त्यांच्याच बाबतीत लगेचच निश्चितपणे विपाक देण्याचा स्वभाव असणारी प्रवृत्ती होते. आणि अनेक आनंतरीय कर्मे केली असता, ती निश्चितपणे विपाक देण्याच्या नियत स्वभावाची असल्यामुळे आणि त्यांचा विपाक न होण्याचा स्वभाव नसल्यामुळे, ती स्वभावानेच नियत (निश्चित) असतात. परंतु, त्या समान स्वभावाच्या कर्मांपैकी एकाने विपाक दिला असता, इतरांचे स्वतःचे कर्तव्य कार्य त्याच कर्माने केल्यासारखे होत असल्यामुळे, ती दुसरी किंवा तिसरी प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घडवून आणत नाहीत. त्यांच्या सामर्थ्याचा विघात होत नसल्यामुळे, त्यांनी केलेल्या आनंतरीय कर्मांची निवृत्ती होत नाही. परंतु, त्यांच्यामध्ये गुरु (गंभीर) आणि गुरुतर (अधिक गंभीर) भाव आढळतोच; म्हणूनच संघभेदाचा विपाक अधिक गंभीर असू शकतो, हे दर्शवण्यासाठी 'येन...पे... विपच्चति' (ज्या कर्माने... विपाक मिळतो) असे म्हटले आहे. एका कर्माला इतर कर्मे उपस्तंभक (पोषक) ठरतात, असे समजावे. 'प्रतिसंधीच्या रूपाने विपाक मिळतो' या वचनाने इतरांना प्रवृत्ती-विपाक देण्याची अनुमती दिल्यासारखे दिसते. 'नो वा तथा शीलवती' म्हणजे जसा पिता शीलवान असतो, तशी माता शीलवती असते किंवा नसते, अशी योजना आहे. जर माता शीलवती असेल, तर मातृघात प्रतिसंधीच्या रूपाने विपाक देतो, अशी योजना आहे.

Pakatattoti anukkhitto. Samānasaṃvāsakoti apārājiko. Samānasīmāyanti ekasīmāyaṃ.

"पकतत्तो" (प्रकृतत्व) म्हणजे जो (संघातून) निष्कासित केला गेला नाही. "समानसंवासको" म्हणजे जो पाराजिक झालेला नाही. "समानसीमायं" म्हणजे एकाच सीमेमध्ये.

276. Satthu kiccaṃ kātuṃ asamatthoti yaṃ satthārā kātabbakiccaṃ anusāsanādi, naṃ kātuṃ asamatthoti bhagavantaṃ paccakkhāya. Aññaṃ titthakaranti aññaṃ satthāraṃ. Vuttañhetaṃ –

२७६. "शास्त्याचे कार्य करण्यास असमर्थ" म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) जे उपदेश इत्यादी कार्य करायचे असते, ते करण्यास असमर्थ ठरून, भगवंतांचा त्याग करून. "दुसऱ्या तीर्थकराला" म्हणजे दुसऱ्या शास्त्याला. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘Titthaṃ jānitabbaṃ, titthakaro jānitabbo, titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā. Tattha titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Ettha hi satthā taranti uplavanti ummujjanimujjaṃ karonti, tasmā titthanti vuccanti. Tādisānaṃ diṭṭhīnaṃ uppādetā titthakaro nāma pūraṇakassapādiko. Tassa laddhiṃ gahetvā pabbajitā titthiyā nāma. Te hi titthe jātāti titthiyā. Yathāvuttaṃ vā diṭṭhigatasaṅkhātaṃ titthaṃ etesaṃ atthīti titthikā, titthikā eva titthiyā. Tesaṃ paccayadāyakā titthiyasāvakāti veditabbā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.140).

"तीर्थ जाणले पाहिजे, तीर्थकर जाणला पाहिजे, तीर्थीय जाणले पाहिजेत आणि तीर्थीय श्रावक जाणले पाहिजेत. त्यामध्ये 'तीर्थ' म्हणजे बासष्ट (६२) दृष्टी (मते). कारण येथे शास्ते तरतात, तरंगतात आणि बुडतात व वर येतात, म्हणून त्यांना 'तीर्थ' असे म्हणतात. अशा दृष्टींना उत्पन्न करणारा तो 'तीर्थकर' होय, जसे की पूरणकस्सप इत्यादी. त्यांचे मत स्वीकारून प्रव्रजित झालेले ते 'तीर्थीय' होत. कारण ते तीर्थात उत्पन्न झाले आहेत, म्हणून ते तीर्थीय होत. किंवा वर सांगितल्याप्रमाणे दृष्टीगत संज्ञेचे तीर्थ ज्यांच्याकडे आहे ते 'तीर्थिक' होत, आणि तीर्थिक म्हणजेच तीर्थीय होत. त्यांना प्रत्यय (दान/साधन) देणारे ते 'तीर्थीय श्रावक' समजावेत." (मज्झिमनिकाय अट्ठकथा १.१४०)

277. Abhijātiādīsu pakampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhamaṃ dasasahassaparimāṇaṃ cakkavāḷaṃ jātikhettaṃ. Saraseneva āṇāpavattanaṭṭhānaṃ āṇākhettaṃ. Visayabhūtaṃ ṭhānaṃ visayakhettaṃ. Dasasahassī lokadhātūti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitā dasasahassī lokadhātu. Tattakānaṃyeva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo. ‘‘Pariggahavasenā’’ti keci, ‘‘sabbesaṃyeva buddhānaṃ tattakaṃyeva jātikhettaṃ tannivāsīnaṃyeva devatānaṃ dhammābhisamayo’’ti ca vadanti. Mātukucchi okkamanakālādīnaṃ channaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhanato. Āṇākhettaṃ nāma yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati vivaṭṭati ca, āṇā pavattati āṇāya tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena, tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva, na adhippāyavasena. Adhippāyavasena [Pg.217] pana ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato tato parampi āṇā vatteyyeva.

२७७. अभिजाती (जन्म) इत्यादी प्रसंगी होणारे कंपन, देवतांचे आगमन इत्यादींमुळे जन्म-चक्रवाळाशी समान योगक्षेम असणारे दहा हजार चक्रवाळांचे प्रमाण म्हणजे 'जातीक्षेत्र' होय. स्वतःच्या आवाजाप्रमाणे आज्ञा चालण्याचे स्थान म्हणजे 'आज्ञाक्षेत्र' होय. विषयाच्या स्वरूपात असणारे स्थान म्हणजे 'विषयक्षेत्र' होय. 'दहा हजारांची लोकधातू' म्हणजे या लोकधातूच्या सोबत या लोकधातूला वेढून राहिलेली दहा हजार लोकधातू होय. तेवढ्याच क्षेत्राचा जातीक्षेत्रभाव हा धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) नियमानुसार समजला पाहिजे. काही जण "परिग्रहाच्या वशामुळे" असे म्हणतात, तर काही जण "सर्वच बुद्धांचे जातीक्षेत्र तेवढेच असते आणि तेथील रहिवासी असणाऱ्या देवतांनाच धम्माभिसमय (धम्मज्ञान) प्राप्त होते" असे म्हणतात. मातृकुक्षीत प्रवेश करण्याच्या काळादी सहा प्रसंगांचे ग्रहण हे केवळ उदाहरणादाखल आहे, कारण महाभिनिष्क्रमण इत्यादी काळातही ते कंपन प्राप्त होते. 'आज्ञाक्षेत्र' म्हणजे जे एकत्र संवर्त (नष्ट) होते आणि विवर्त (पुन्हा निर्माण) होते, जेथे आज्ञा चालते आणि तेथील रहिवासी असणाऱ्या देवता त्या आज्ञेचा शिरसावंद्य स्वीकार करतात; आणि हे केवळ बुद्धांच्याच अनुभावाने (प्रभावाने) होते, त्यांच्या इच्छेनुसार नाही. परंतु इच्छेनुसार विचार केल्यास, "जितकी इच्छा असेल तितकी" (अंगुत्तरनिकाय ३.८१) या वचनानुसार त्यापलीकडेही आज्ञा चालू शकते.

Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādiṃ (ma. ni. 1.285; mahāva. 11; kathā. 405) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘kiṃ panāvuso, sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyu’’nti imaṃ suttaṃ (a. ni. 1.277; vibha. 809; ma. ni. 3.129; mi. pa. 5.1.1) āharantena dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.

"उत्पन्न होत नाहीत" याचा अर्थ असा आहे की, "माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान कोणी अस्तित्वात नाही" इत्यादी (मज्झिमनिकाय १.२८५; महावग्ग ११; कथावत्थु ४०५) या लोकधातूमध्ये राहून बोलणाऱ्या भगवंतांनी, "हे आवुसो सारिपुत्त, सध्या इतर कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भगवंतांच्या समान संबोधी प्राप्त केलेले आहेत का? असे विचारले असता, भन्ते, मी 'नाही' असे उत्तर देईन" (दीघनिकाय ३.१६१) असे म्हणून त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी - "हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अरहंत सम्यक्संबुद्ध एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) उत्पन्न होतील" हे सुत्त (अंगुत्तरनिकाय १.२७७; विभंग ८०९; मज्झिमनिकाय ३.१२९; मिलिन्दपञ्ह ५.१.१) उद्धृत करणाऱ्या धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) बुद्धक्षेत्र असणाऱ्या या लोकधातूला सोडून इतरत्र अनुत्पत्ती सांगितली आहे, असा अभिप्राय आहे.

Ekatoti saha, ekasmiṃ kāleti attho, so pana kālo kathaṃ paricchinnoti carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānāti dassento, ‘‘tatthā’’tiādimāha. Anacchariyattāti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvatoti attho. Dvīsupi uppajjamānesu anacchariyatā, kimaṅgaṃ pana bahūsūti dassento, ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Buddhā nāma majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā ekadhāti āha – ‘‘desanāya ca visesābhāvato’’ti. Etenapi anacchariyattameva sādheti. Vivādabhāvatoti etena vivādābhāvatthaṃ dve buddhā ekato na uppajjantīti dasseti. Etaṃ kāraṇanti etaṃ anacchariyatādikāraṇaṃ. Tatthāti milindapañhe.

"एकत्र" म्हणजे सोबत, "एकाच वेळी" असा अर्थ आहे. तो काळ कसा मर्यादित केला आहे? तर अंतिम जन्मात प्रतिसंधी ग्रहण करण्यापासून ते धातू-परिनिर्वाणापर्यंत, हे दर्शवण्यासाठी "तथ्थ" (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. "अनश्चर्यत्वामुळे" म्हणजे दोन्ही उत्पन्न होत असताना आश्चर्याचा अभाव असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. दोन्ही उत्पन्न होत असताना जर आश्चर्य वाटत नाही, तर मग अनेकांच्या बाबतीत काय सांगावे? हे दर्शवण्यासाठी "यदी च" (आणि जर) इत्यादी म्हटले आहे. बुद्ध हे मध्यभागी तोडलेल्या सोन्याप्रमाणे एकमेकांसारखेच असतात, म्हणून त्यांचा उपदेशही एकरस आणि एकच असतो, हे सांगण्यासाठी "देशनेमध्ये कोणताही विशेष (भेद) नसल्यामुळे" असे म्हटले आहे. यानेही अनश्चर्यत्वच सिद्ध होते. "विवादाच्या अभावामुळे" याने विवादाचा अभाव राहण्यासाठी दोन बुद्ध एकत्र उत्पन्न होत नाहीत, हे दर्शवले आहे. "हे कारण" म्हणजे हे अनश्चर्यत्व इत्यादी कारण होय. "तेथे" म्हणजे मिलिन्दपञ्हमध्ये.

Ekaṃ eva buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī. Etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi guṇadhammānaṃ bhāriyo viseso mahāpathaviyāpi dussahoti sakkā viññātuṃ. Tathā hi abhisambodhisamaye upagatassa lokanāthassa guṇabhāraṃ bodhirukkhassa tīsupi disāsu mahāpathavī sandhāretuṃ nāsakkhi. Tasmā ‘‘na dhāreyyā’’ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyantarehi pakāsento ‘‘caleyyā’’tiādimāha. Tattha caleyyāti paripphandeyya. Kampeyyāti pavedheyya[Pg.218]. Nameyyāti ekapassena nameyya. Onameyyāti osīdeyya. Vinameyyāti vividhaṃ ito cito ca nameyya. Vikireyyāti vātena thusamuṭṭhi viya vippakireyya. Vidhameyyāti vinasseyya. Viddhaṃseyyāti sabbaso viddhastā bhaveyya. Tathābhūtā ca na katthaci tiṭṭheyyāti āha – ‘‘na ṭhānamupagaccheyyā’’ti.

"एकबुद्धधारणी" म्हणजे एकाच बुद्धाला धारण करणारी. याद्वारे हे दाखवले आहे की, बुद्धगुणांचा स्वभाव असा आहे की, ही लोकधातू दुसऱ्या बुद्धाच्या गुणांना धारण करण्यास असमर्थ आहे. कारण, विशिष्ट प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न झालेल्या गुणधर्मांचा प्रचंड भार या महापृथ्वीलाही सहन करणे कठीण आहे, हे समजणे शक्य आहे. तसेच, अभिसंबोधीच्या वेळी (पूर्ण ज्ञानप्राप्तीच्या वेळी) प्राप्त झालेल्या लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) गुणांचा भार बोधिवृक्षाच्या तिन्ही दिशांना असणारी महापृथ्वी पेलू शकली नाही. म्हणून, "धारण करू शकणार नाही" असे सांगून, तीच असमर्थता इतर पर्यायांनी स्पष्ट करताना "कंप पावेल" (चलेय्य) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, 'चलेय्य' म्हणजे थरथरेल. 'कम्पेय्य' म्हणजे वेगाने कापेल. 'नमेय्य' म्हणजे एका बाजूला झुकेल. 'ओनमेय्य' म्हणजे खाली खचेल. 'विनमेय्य' म्हणजे इकडे-तिकडे विविध प्रकारे झुकेल. 'विकिरेय्य' म्हणजे वाऱ्याने भुशाची मूठ विखुरली जावी तशी विखुरली जाईल. 'विधमेय्य' म्हणजे नष्ट होईल. 'विद्धंसेय्य' म्हणजे पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल. आणि अशा स्थितीत ती कुठेही स्थिर राहू शकणार नाही, म्हणून म्हटले आहे - "ती स्थिर राहू शकणार नाही" (न ठानमुपगच्छेय्या).

Idāni tattha nidassanaṃ dassento, ‘‘yathā, mahārājā’’tiādimāha. Tattha eke puriseti ekasmiṃ purise. Samupādikāti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā, udakassa upari samaṃ gāminīti attho. ‘‘Samuppādikā’’tipi paṭhanti, ayamevattho. Vaṇṇenāti saṇṭhānena. Pamāṇenāti ārohena. Kisathūlenāti kisathūlabhāvena, pariṇāhenāti attho. Dvinnampīti dvepi, dvinnampi vā sarīrabhāraṃ.

आता त्याचे उदाहरण दाखवताना, "जसे, महाराज" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, 'एके पुरिसे' म्हणजे एका मनुष्यामध्ये. 'समुपादिका' म्हणजे पाण्यावर समतोलपणे वर येणारी किंवा चालणारी, असा अर्थ आहे. काही ठिकाणी 'समुप्पादिका' असाही पाठ आढळतो, त्याचाही हाच अर्थ आहे. 'वण्णेन' म्हणजे आकाराने. 'पमाणेण' म्हणजे उंचीने. 'किसथूलेन' म्हणजे बारीक किंवा स्थूल असण्याने, म्हणजेच शरीराच्या वेढ्याने. 'द्विन्नम्पि' म्हणजे दोघांचेही, किंवा दोघांच्याही शरीराचा भार.

Chādentanti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ. Tandikatoti tena bhojanena tandibhūto. Anonamitadaṇḍajātoti yāvadatthaṃ bhojanena onamituṃ asakkuṇeyyatāya anonamanadaṇḍo viya jāto. Sakiṃ bhutto vameyyāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvā vameyyāti attho.

'छादेन्तं' म्हणजे आवडणारे, रुची उत्पन्न करणारे. 'तन्दिकतो' म्हणजे त्या भोजनाने आळशी झालेला (सुस्तावलेला). 'अनोणमितदण्डजातो' म्हणजे पोटभर जेवल्यामुळे वाकता न येण्याने न वाकणाऱ्या काठीसारखा झालेला. 'सकिं भुत्तो वमेय्य' म्हणजे एक घास जरी गिळला तरी उलटून टाकेल (उलटी करेल), असा अर्थ आहे.

Atidhammabhārena pathavī calatīti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya. Sā kiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati. Puna thero ‘‘ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ. Evaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅgīnaṃ dhārento abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī’’ti dassento, ‘‘idha, mahārāja, dve sakaṭā’’tiādimāha. Eteneva tathāgatassa mātukucchiokkamanādikāle pathavīkampanakāraṇaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Ekassāti ekasmā, ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ, tasmā sakaṭā gahetvāti attho.

"अतिधम्मभाराने पृथ्वी कंप पावते" - पृथ्वी ही धर्मानेच टिकून राहते, मग ती त्याच धर्माने का कंप पावते आणि नष्ट होते? या अभिप्रायाने विचारले आहे. पुन्हा थेरांनी स्पष्ट केले की, "जगात 'रत्न' हे कुटुंबाला आधार देणारे आणि लोकांचे आवडते असते, परंतु स्वतःच्या जड स्वभावामुळे (अतिभारामुळे) ते गाडी मोडण्याचे कारण बनलेले पाहिले जाते. त्याचप्रमाणे, धर्म हा विशिष्ट हित आणि सुखाद्वारे त्याचे आचरण करणाऱ्यांना धारण करतो आणि विद्वानांना प्रिय असतो, परंतु त्याच्या गंभीर व अथांग स्वरूपामुळे तो अतिशय जड (अतिभारयुक्त) होऊन पृथ्वी कंप पावण्याचे कारण बनतो," हे दाखवताना "इथे, महाराज, दोन गाड्या" इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारेच तथागतांच्या मातृकुक्षीत प्रवेश करण्याच्या वेळी पृथ्वी कंप पावण्याचे कारण स्पष्ट केले आहे, असे समजावे. 'एकस्स' म्हणजे एका गाडीतून, किंवा एका गाडीचे रत्न, त्या गाडीतून घेऊन असा अर्थ आहे.

Osāritanti uccāritaṃ, vuttanti attho. Aggoti sabbasattehi aggo. Jeṭṭhoti vuddhataro. Seṭṭhoti pasatthataro. Visiṭṭhehi sīlādīhi guṇehi samannāgatattā visiṭṭho. Uggatatamoti uttamo. Pavaroti [Pg.219] tasseva vevacanaṃ. Natthi etassa samoti asamo. Asamā pubbabuddhā, tehi samoti asamasamo. Natthi etassa paṭisamo paṭipuggaloti appaṭisamo. Natthi etassa paṭibhāgoti appaṭibhāgo. Natthi etassa paṭipuggaloti appaṭipuggalo.

'ओसारितं' म्हणजे उच्चारलेले, किंवा म्हटले आहे असा अर्थ आहे. 'अग्गो' म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ. 'जेठ्ठो' म्हणजे ज्येष्ठ (वयाने किंवा गुणाने मोठा). 'सेठ्ठो' म्हणजे सर्वोत्तम (प्रशंसनीय). विशिष्ट अशा शील इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे 'विशिष्ट'. 'उग्गततमो' म्हणजे सर्वोच्च (उत्तम). 'पवरो' (प्रवर) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. ज्याच्या तोडीचा दुसरा कोणी नाही तो 'असम'. जे पूर्वीचे बुद्ध 'असम' (अतुलनीय) होते, त्यांच्याशी समान असणारे ते 'असमसम'. ज्याच्या तोडीचा दुसरा कोणताही प्रतिपुद्गल (व्यक्ती) नाही तो 'अप्पटisमो' (अप्रतिसम). ज्याच्याशी तुलना करता येईल असे काही नाही तो 'अप्पटिभागो' (अप्रतिभाग). ज्याच्या तोडीचा दुसरा कोणताही प्रतिपुद्गल नाही तो 'अप्पटिपुग्गलो' (अप्रतिपुद्गल).

Sabhāvapakatikāti sabhāvabhūtā akittimā pakati. Kāraṇamahantattāti kāraṇānaṃ mahantatāya, mahantehi buddhakaradhammehi pāramisaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. Pathavīādīni mahantāni vatthūni, mahantā cakkavāḷādayo attano attano visaye ekekāva, evaṃ sammāsambuddhopi mahanto attano visaye eko eva. Ko ca tassa visayo? Buddhabhūmi, yāvatakaṃ vā ñeyyaṃ. ‘‘Ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotī’’ti vadanto paracakkavāḷesupi dutiyassa buddhassa abhāvaṃ dasseti.

'सभावपकतिका' म्हणजे स्वाभाविक, अकृत्रिम प्रकृती (स्वभाव). 'कारणमहन्तत्ता' म्हणजे कारणांच्या मोठेपणामुळे; पारमिता नावाच्या महान बुद्धकारक धर्मांच्या कारणांमुळे बुद्धगुणांची उत्पत्ती होते, असे म्हटले आहे. पृथ्वी इत्यादी महान वस्तू आणि महान चक्रवाळ इत्यादी आपापल्या क्षेत्रात एकेकच असतात, त्याचप्रमाणे सम्यक्संबुद्ध देखील महान असून आपल्या क्षेत्रात एकच असतात. आणि त्यांचे क्षेत्र कोणते? बुद्धभूमी, याशिवाय जे काही ज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे ते सर्व. "आकाशाप्रमाणे अनंत क्षेत्र असणारे भगवान एकच असतात," असे सांगून इतर चक्रवाळांमध्येही दुसऱ्या बुद्धाचा अभाव दर्शविला आहे.

Imināva padenāti ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti iminā eva padena. Dasa cakkavāḷasahassāni gahitānīti jātikhettāpekkhāya gahitāni. Ekacakkavāḷenevāti iminā eva ekacakkavāḷena, na yena kenaci. Yathā ‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjantī’’ti vutte imasmimpi cakkavāḷe jambudīpe eva, tatthāpi majjhimadese evāti paricchindituṃ vaṭṭati, evaṃ ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti jātikhette adhippetepi imināva cakkavāḷena paricchindituṃ vaṭṭati.

'इमिनाव पदेन' म्हणजे "एकाच लोकधातूमध्ये" (एकिस्सा लोकधातुया) याच पदाने. 'दहा हजार चक्रवाळ ग्रहण केले आहेत' म्हणजे जातिक क्षेत्राच्या अपेक्षेने ग्रहण केले आहेत. 'एकचक्रवाळानेच' म्हणजे याच एका चक्रवाळाने, इतर कोणत्याही नाही. ज्याप्रमाणे "याच चक्रवाळात उत्पन्न होतात" असे म्हटले असता, या चक्रवाळातील जम्बुद्वीपातच आणि त्यातही केवळ मध्यमदेशातच, अशी मर्यादा घालणे योग्य ठरते; त्याचप्रमाणे "एकाच लोकधातूमध्ये" असे म्हटले असता, जातिक क्षेत्र अभिप्रेत असले तरी याच चक्रवाळाची मर्यादा घालणे योग्य ठरते.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पहिल्या वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

15. Aṭṭhānapāḷi (dutiyavagga)

१५. अट्ठानपाळी (दुसरा वर्ग)

(15) 2. Aṭṭhānapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā

(१५) २. अट्ठानपाळी - दुसऱ्या वर्गाची वर्णना (टीका)

278. Vivādupacchedatoti vivādupacchedakāraṇā. Dvīsu uppannesu yo vivādo bhaveyya, tassa anuppādoyevettha vivādupacchedo. Ekasmiṃ dīpetiādinā dīpantarepi ekajjhaṃ na uppajjati, pageva ekadīpeti dasseti. Sopi parihāyethāti cakkavāḷassa padese eva pavattitabbattā parihāyeyya.

२७८. 'विवादुपच्छेदतो' म्हणजे विवादाचा (वादाचा) उच्छेद करण्याच्या कारणाने. दोन (बुद्ध) उत्पन्न झाल्यावर जो विवाद होईल, तो उत्पन्नच न होणे हाच येथे 'विवादोच्छेद' आहे. "एकाच द्वीपात" इत्यादी विधानाद्वारे हे दाखवले आहे की, दुसऱ्या द्वीपातही ते एकत्र उत्पन्न होत नाहीत, मग एकाच द्वीपात उत्पन्न होण्याचा प्रश्नच कुठे येतो! "तो देखील नष्ट होईल" (सोपि परिहायेथा) म्हणजे चक्रवाळाच्या विशिष्ट प्रदेशातच प्रवृत्त व्हावयाचे असल्यामुळे तो नष्ट होईल.

279-280. Manussattanti [Pg.220] manussabhāvo tasseva pabbajjādiguṇānaṃ yoggabhāvato. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Hetūti manovacīpaṇidhānapubbikā hetusampadā. Satthāradassananti satthusammukhībhāvo. Pabbajjāti kammakiriyavādīsu tāpasesu, bhikkhūsu vā pabbajjā. Guṇasampattīti abhiññādiguṇasampadā. Adhikāroti buddhe uddissa adhiko kāro, savisesā upakārakiriyā adhiko sakkāroti vuttaṃ hoti. Chandova chandatā, sammāsambodhiṃ uddissa sātisayo kattukamyatākusalacchando. Aṭṭhadhammasamodhānāti etesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samāyogena. Abhinīhāroti kāyapaṇidhānaṃ. Samijjhatīti nipphajjati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakavaṇṇanāya (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) vuttanayena veditabbo. Sabbākāraparipūramevāti paripuṇṇalakkhaṇatāya sattuttamādīhi sabbākārena sampannameva. Na hi itthiyā kosohitavatthaguyhatādi sambhavati. Dutiyapakati ca nāma paṭhamapakatito nihīnā eva. Tenevāha – anantaravāre ‘‘yasmā’’tiādi.

२७९-२८०. मनुस्सत्तं (मनुष्यत्व) म्हणजे मनुष्यभाव, कारण तोच प्रव्रज्या इत्यादी गुणांसाठी योग्य भाव आहे. लिंगसम्पत्ती म्हणजे पुरुषभाव. हेतू म्हणजे मन आणि वाणीच्या प्रणिधानापूर्वक (निश्चयापूर्वक) झालेली हेतू-संपदा. सत्थारदस्सनं (शास्त्याचे दर्शन) म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्मुख असणे. पब्बज्जा (प्रव्रज्या) म्हणजे कर्मक्रियावादी तापसांमध्ये किंवा भिक्खूंमध्ये प्रव्रजित होणे. गुणसम्पत्ती म्हणजे अभिञ्ञा (अभिज्ञा) इत्यादी गुणांची संपदा. अधिकार म्हणजे बुद्धांना उद्देशून केलेला अधिक कार (सत्कार), सविशेष उपकारक्रिया किंवा अधिक सत्कार असा याचा अर्थ आहे. छंद म्हणजे छंदता, सम्यक्संबोधीला उद्देशून असलेली अतिशय तीव्र करण्याची इच्छा असलेला कुशल छंद. अट्ठधम्मसमोधाना (आठ धर्मांचे समवधान) म्हणजे या आठ धर्मांच्या संयोगाने. अभिनीहार म्हणजे कायिक प्रणिधान (शारीरिक निश्चय). समिज्झति म्हणजे निष्पन्न होते. हा येथे संक्षेप आहे, तर याचा विस्तार 'परमत्थदीपनी' मधील 'चरियापिटकवण्णना' (चरियापिटक अट्ठकथा, प्रकीर्णककथा) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. 'सब्बाकारपरिपूरमेव' (सर्व प्रकारे परिपूर्णच) म्हणजे परिपूर्ण लक्षणांमुळे सत्त्वोत्तम (श्रेष्ठ प्राणी) इत्यादी सर्व प्रकारांनी संपन्नच. कारण स्त्रीमध्ये कोसोहितवत्थगुय्हता (कोशामध्ये लपलेले गुप्तेंद्रिय) इत्यादी लक्षणे संभवत नाहीत. आणि दुसरी प्रकृती (स्त्रीभाव) ही पहिल्या प्रकृतीपेक्षा (पुरुषभावापेक्षा) हीनच असते. म्हणूनच पुढील वारात 'यस्मा' (ज्या अर्थी) इत्यादी म्हटले आहे।

281. Idha purisassa tattha nibbattanatoti imasmiṃ manussaloke purisabhūtassa tattha brahmaloke brahmattabhāvena nibbattanato. Tena asatipi purisaliṅge purisākārā brahmāno hontīti dasseti. Taṃyeva ca purisākāraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kāreyyā’’ti. Tenevāha – ‘‘samānepī’’tiādi. Yadi evaṃ itthiyo brahmaloke na uppajjeyyunti āha – ‘‘brahmatta’’ntiādi.

२८१. ‘इध पुरिसस्स तत्थ निब्बत्तनतो’ (येथे पुरुषाचे तेथे उत्पन्न होणे) म्हणजे या मनुष्यलोकात पुरुष असलेल्याचे तेथे ब्रह्मलोकात ब्रह्मभावाने उत्पन्न होणे. याद्वारे हे दर्शविले जाते की, पुरुषलिंग नसतानाही ब्रह्मदेव पुरुष आकाराचे असतात. आणि त्याच पुरुष आकाराला उद्देशून भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘य पुरिसो ब्रह्मत्तं कारेय्य’ (जो पुरुष ब्रह्मत्व प्राप्त करतो). म्हणूनच म्हटले आहे – ‘समानेपि’ (समान असतानाही) इत्यादी. जर असे असेल तर स्त्रिया ब्रह्मलोकात उत्पन्न होणार नाहीत का? म्हणून म्हटले आहे – ‘ब्रह्मत्तं’ (ब्रह्मत्व) इत्यादी।

290-295. ‘‘Kāyaduccaritassā’’tiādipāḷiyā kammaniyāmo nāma kathito. Samañjanaṃ samaṅgo, samannāgamo, so etassa atthīti samaṅgī, samannāgato, samañjanasīlo vā samaṅgī, pubbabhāge upakaraṇasamudāyato pabhuti āyūhanavasena āyūhanasamaṅgītā, sanniṭṭhāpakacetanāvasena cetanāsamaṅgitā. Cetanāsantativasena vā āyūhanasamaṅgitā, taṃtaṃcetanākkhaṇavasena cetanāsamaṅgītā. Katūpacitassa avipakkavipākassa kammassa vasena kammasamaṅgitā. Kamme pana vipaccituṃ āraddhe vipākappavattivasena vipākasamaṅgitā. Kammādīnaṃ upaṭṭhānakālavasena upaṭṭhānasamaṅgitā. Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇeti kusalakammassa akusalakammassa [Pg.221] ca samīhanakkhaṇe. Tathāti iminā kusalākusalakammapadaṃ ākaḍḍhati. Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Vipākārahanti dutiyabhavādīsu vipaccanārahaṃ. Uppajjamānānaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhātīti yojanā. Upapattiyā uppajjanassa nimittaṃ kāraṇanti upapattinimittaṃ, kammaṃ, kammanimittaṃ, gatinimittañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana gatinimittavaseneva yojanā dassitā. Kammakammanimittānampi upaṭṭhānaṃ yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammāni, tānissa tasmiṃ samaye olambanti ajjholambanti abhilambanti’’ti (ma. ni. 3.248) vacanato sāyanhe mahantānaṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā viya āsannamaraṇassa sattassa citte supine viya vipaccituṃ katokāsaṃ kammaṃ, tassa nimittaṃ gatinimittaṃ upatiṭṭhateva. Calatīti parivattati. Ekena hi kammunā tajje nimitte upaṭṭhite paccayavisesavasena tato aññena kammunā tadaññassa nimittassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ. Sesā niccalā avasesā catubbidhāpi samaṅgitā niccalā aparivattanato.

२९०-२९५. “कायदुच्चरितस्स” (कायदुश्चरित) इत्यादी पाळी वचनाद्वारे कर्मनियम सांगितला आहे. समंजन म्हणजे समंग, समन्नागमो (समन्वागम), तो ज्याच्याजवळ आहे तो समंगी, समन्नागतो (समन्वागत), किंवा समंजनशील तो समंगी. पूर्वभागात उपकरणांच्या समुदायापासून घेऊन आयूहन (कर्म गोळा करणे/प्रवृत्ती) च्या प्रभावाने 'आयूहनसमंगिता' होते, संनिष्ठापक (निश्चय करणार्‍या) चेतनेच्या प्रभावाने 'चेतनासमंगिता' होते. किंवा चेतनेच्या संततीमुळे 'आयूहनसमंगिता' आणि त्या त्या चेतनेच्या क्षणामुळे 'चेतनासमंगिता' होते. केलेल्या आणि संचित केलेल्या, परंतु अद्याप विपाक न मिळालेल्या कर्माच्या प्रभावाने 'कर्मसमंगिता' होते. कर्माचा विपाक मिळण्यास सुरुवात झाल्यावर विपाकाच्या प्रवृत्तीमुळे 'विपाकसमंगिता' होते. कर्मादींच्या उपस्थितीच्या काळाच्या प्रभावाने 'उपस्थानसमंगिता' होते. 'कुसलाकुसलकम्मायूहणक्खणे' म्हणजे कुशल कर्म आणि अकुशल कर्माच्या संपादन क्षणी. 'तथा' या शब्दाने कुशल-अकुशल कर्माचे पद आकर्षित केले जाते. जसे केलेले कर्म फल देण्यास समर्थ होते, तसे केलेले कर्म 'उपचित' (संचित) होय. 'विपाकारहं' म्हणजे दुसऱ्या भवामध्ये विपाक देण्यास योग्य. 'उप्पज्जमानानं उपपत्तिनिमित्तं उपट्ठाति' (उत्पन्न होणाऱ्यांना उत्पत्तीचे निमित्त उपस्थित होते) अशी योजना आहे. उत्पत्तीच्या म्हणजे जन्माच्या कारणाला 'उपपत्तिनिमित्त' म्हणतात, जे कर्म, कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये गतिनिमित्ताच्या आधारेच योजना दाखवली आहे. कर्म आणि कर्मनिमित्ताची उपस्थिती देखील योग्यतेनुसार समजून घ्यावी. “यानिस्स तानि पुब्बे कतानि कम्मानि, तानिस्स तस्मिं समये ओलम्बन्ति अज्झोलम्बन्ति अभिलम्बन्ति” (मज्झिम निकाय ३.२४८) या वचनानुसार, संध्याकाळच्या वेळी मोठ्या पर्वतशिखरांची सावली पडते त्याप्रमाणे, मरणासन्न प्राण्याच्या चित्तात स्वप्नाप्रमाणे विपाक देण्यासाठी सज्ज झालेले कर्म, त्याचे निमित्त आणि गतिनिमित्त उपस्थित होतेच. 'चलति' म्हणजे परिवर्तित होते. कारण एका कर्मामुळे त्याचे निमित्त उपस्थित झाले असता, प्रत्ययविशेषाच्या (विशिष्ट कारणांच्या) प्रभावाने दुसऱ्या कर्मामुळे त्याहून भिन्न निमित्ताचे उपस्थित होणे म्हणजे परिवर्तन होय. उर्वरित निश्चल आहेत, म्हणजेच इतर चारही प्रकारच्या समंगिता निश्चल आहेत, कारण त्या परिवर्तित होत नाहीत।

Sunakhavājikoti sunakhehi migavājavasena vajanasīlo, sunakhaluddakoti attho. Talasantharaṇapūjanti bhūmitalassa pupphehi santharaṇapūjaṃ. Āyūhanacetanā kammasamaṅgitāvasenāti kāyaduccaritassa aparāparaṃ āyūhanena sanniṭṭhāpakacetanāya tasseva pakappane kammakkhayakarañāṇena akhepitattā yathūpacitakammunā ca samaṅgibhāvassa vasena.

‘सुनखवाजिको’ म्हणजे कुत्र्यांच्या साहाय्याने शिकारीच्या उद्देशाने फिरणारा, म्हणजेच कुत्र्यांचा शिकारी (पारधी) असा अर्थ आहे. ‘तलसंथरणपूजा’ म्हणजे भूमीवर फुलांचे आस्तरण पसरून केलेली पूजा. ‘आयूहनचेतना कर्मसमंगितावशेन’ म्हणजे कायिक दुश्चरिताच्या वारंवार आयूहनामुळे (प्रवृत्तीमुळे) संनिष्ठापक चेतनेद्वारे त्याचेच नियोजन केल्याने, कर्मक्षय करणाऱ्या ज्ञानाने ते नष्ट न केल्यामुळे आणि यथा-उपचित (संचित केलेल्या) कर्माशी समंगीभावाच्या (युक्त असण्याच्या) प्रभावाने।

Kammanti akusalakammaṃ. Tasmiṃyeva khaṇeti āyūhanakkhaṇeyeva. Tassāti kammasamaṅgino puggalassa saggo vārito, tañce kammaṃ vipākavāraṃ labheyyāti adhippāyo. Saggo vāritoti ca nidassanamattaṃ. Manussalokopissa vāritovāti. Apare pana purimehi vipākāvaraṇassa anuddhaṭattā ‘‘tasmiṃyeva khaṇe’’ti ca avisesena vuttattā taṃ dosaṃ pariharituṃ ‘‘āyūhitakammaṃ nāmā’’tiādimāha. Yadā kammaṃ vipākavāraṃ labhatīti idaṃ katokāsassa appaṭibāhiyattā vuttaṃ. Tathā hi bhagavā tatiyapārājikavatthusmiṃ (pārā. 162 ādayo) paṭisallīyi, imasmiṃ sutte ‘‘kāyaduccaritasamaṅgī’’ti āgatattā vipākūpaṭṭhānasamaṅgitā na labbhanti.

‘कम्मं’ म्हणजे अकुशल कर्म. ‘तस्मिंयेव खणे’ म्हणजे आयूहन क्षणीच (कर्म संपादन क्षणीच). ‘तस्स’ म्हणजे त्या कर्मसमंगी पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) स्वर्ग रोखला जातो, जर त्या कर्माला विपाकाची वेळ मिळाली तर, असा अभिप्राय आहे. ‘स्वर्ग रोखला जातो’ हे केवळ उदाहरण म्हणून सांगितले आहे. त्याचा मनुष्यलोकही रोखला जातोच. परंतु इतरांनी, पूर्वीच्या विपाकावरणाचा नाश न झाल्यामुळे आणि ‘तस्मिंयेव खणे’ असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे, तो दोष दूर करण्यासाठी ‘आयूहितकम्मं नाम’ (आयूहित कर्म म्हणजे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘यदा कम्मं विपाकवारं लभति’ (जेव्हा कर्माला विपाकाची वेळ मिळते) हे कर्माला मिळालेल्या संधीच्या अपरिहार्यतेमुळे म्हटले आहे. कारण भगवंत तिसऱ्या पाराजिक वस्तूत (पाराजिक १६२ इत्यादी) एकांतात ध्यानस्थ बसले होते, या सूत्रात ‘कायदुच्चरितसमंगी’ असे आल्यामुळे विपाकोपस्थानसमंगिता प्राप्त होत नाही।

(Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)

(द्वितीयवर्गवर्णना समाप्त झाली.)

Aṭṭhānapāḷivaṇṇanāyaṃ anuttānatthadīpanā niṭṭhitā.

अट्ठानपाळिवर्णनेतील अनुत्तानार्थदीपनी समाप्त झाली।

16. Ekadhammapāḷi

१६. एकधम्मपाळि

(16) 1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā

(१६) १. एकधम्मपाळि-पठमवग्गवण्णना

296. Ekadhammapāḷivaṇṇanāyaṃ [Pg.222] idha dhamma-saddo sabhāvattho ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu viyāti āha – ‘‘ekasabhāvo’’ti. Ekantenāti ekaṃsena, avassanti attho. Vaṭṭeti saṃsāravaṭṭe. Nibbindanatthāyāti anabhiramanatthāya. Virajjanatthāyāti arajjanatthāya. Virajjanāyāti palujjanāya. Tenevāha – ‘‘vigamāyā’’ti. Rāgādīnaṃ nirodhāyāti maggañāṇena rāgādīnaṃ nirodhanatthāya. Maggañāṇena nirodhanaṃ nāma accantaṃ appavattikaraṇanti āha – ‘‘appavattikaraṇatthāyā’’ti. Yathā khādanīyassa mukhe katvā khādanaṃ nāma yāvadeva ajjhoharaṇatthaṃ, evaṃ rāgādīnaṃ nirodhanaṃ vaṭṭanirodhanatthamevāti vuttaṃ – ‘‘vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāyā’’ti. Yasmā kilesesu khīṇesu itaraṃ vaṭṭadvayampi khīṇameva hoti, tasmā mūlameva gaṇhanto ‘‘upasamāyāti kilesavūpasamanatthāyā’’ti āha. Saṅkhatadhammānaṃ abhijānanaṃ nāma tattha lakkhaṇattayāropanamukhenevāti āha – ‘‘aniccādi…pe… abhijānanatthāyā’’ti. Sambujjhitabbāni nāma cattāri ariyasaccāni tabbinimuttassa ñeyyassa abhāvato. ‘‘Catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāyā’’ti vatvā tayidaṃ bujjhanaṃ yassa ñāṇassa vasena ijjhati, tassa ñāṇassa vasena dassetuṃ – ‘‘bodhi vuccatī’’tiādi vuttaṃ. Appaccayanibbānassāti amatadhātuyā.

२९६. ‘एकधम्मपाळिवण्णना’ (एकधम्मपालि-अट्ठकथा) मध्ये येथे ‘धम्म’ हा शब्द ‘कुसला धम्मा’ (कुशल धर्म) इत्यादींप्रमाणे ‘स्वभाव’ या अर्थाने आला आहे, म्हणून म्हटले आहे – “एकस्वभाव” (एकसभावो). ‘एकन्तेन’ म्हणजे निश्चितपणे, अवश्य असा अर्थ आहे. ‘वट्टे’ म्हणजे संसारचक्रात. ‘निब्बिन्दनत्थाय’ म्हणजे विरक्तीसाठी (अनासक्तीसाठी). ‘विरज्जनत्थाय’ म्हणजे रागरहित होण्यासाठी. ‘विरज्जनाय’ म्हणजे नष्ट होण्यासाठी. म्हणूनच म्हटले आहे – “विगमाय” (विनाशासाठी/दूर होण्यासाठी). ‘रागादीनं निरोधाय’ म्हणजे मार्गज्ञानाने रागादींचा निरोध करण्यासाठी. मार्गज्ञानाने निरोध करणे म्हणजे अत्यंत अप्रवृत्ती (पुन्हा उत्पन्न न होणे) करणे होय, म्हणून म्हटले आहे – “अप्रवृत्तिकरणासाठी” (अप्पवत्तिकरणत्थाय). ज्याप्रमाणे खाण्यायोग्य वस्तू तोंडात टाकून खाणे हे केवळ गिळण्यासाठीच असते, त्याचप्रमाणे रागादींचा निरोध हा संसारचक्राच्या निरोधासाठीच असतो, म्हणून म्हटले आहे – “संसारचक्राच्याच निरोधासाठी” (वट्टस्सेव वा निरुज्झनत्थाय). ज्या अर्थी क्लेश क्षीण झाल्यावर इतर दोन्ही चक्रे (विपाक आणि कर्म) देखील क्षीणच होतात, म्हणून मूळ कारणच ग्रहण करत “उपसमाय म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनासाठी” असे म्हटले आहे. संखतधर्मांचे (संस्कृत धर्मांचे) अभिज्ञान (विशेष ज्ञान) म्हणजे तेथे तीन लक्षणांचा (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोप करण्याच्या माध्यमातूनच होते, म्हणून म्हटले आहे – “अनित्यादी...पे... अभिज्ञानासाठी”. जाणण्यायोग्य गोष्टी म्हणजे चार आर्यसत्येच आहेत, कारण त्याव्यतिरिक्त इतर काहीही ज्ञेय (जाणण्यासारखे) नाही. “चार सत्यांच्या आकलनासाठी” असे सांगून, हे आकलन ज्या ज्ञानाच्या बळावर साध्य होते, त्या ज्ञानाच्या स्वरूपात ते दर्शवण्यासाठी – “बोधी म्हटले जाते” इत्यादी म्हटले आहे. ‘अप्पच्चयनिव्बाणस्स’ म्हणजे अमृतधातूचे (निर्वाणाचे)।

Ussāhajananatthanti kammaṭṭhāne abhiruciuppādanāya. Visakaṇṭakoti guḷassa vāṇijasamaññā. ‘‘Kismiñci dese desabhāsā’’ti keci. Ucchuraso samapākapakko cuṇṇādīhi missetvā piṇḍīkato guḷo, apiṇḍīkato phāṇitaṃ. Pākavisesena khaṇḍakhaṇḍasedito khaṇḍo, malābhāvaṃ āpanno sakkarā.

‘उस्साहजननत्थं’ (उत्साह निर्माण करण्यासाठी) म्हणजे कम्मट्ठानात (कर्मस्थानात) अभिरुची उत्पन्न करण्यासाठी. ‘विसकण्टको’ ही गुळाची व्यापाऱ्यांमधील संज्ञा आहे. काही जण म्हणतात, “कोणत्यातरी देशातील ही प्रांतिक भाषा आहे.” उसाचा रस समप्रमाणात शिजवून, चुन्याची पूड इत्यादी मिसळून गोळा केलेला तो ‘गुळ’ (गुळो) आणि गोळा न केलेला (द्रवरूप) तो ‘फाणित’ (फाणितं). विशिष्ट पद्धतीने शिजवून तुकडे तुकडे केलेला तो ‘खांड’ (खण्डो) आणि मळरहित (शुद्ध) झालेली ती ‘साखर’ (सक्करा)।

Saratīti sati. Anu anu saratīti anussati, anu anurūpā satītipi anussati. Duvidhaṃ hotīti payojanavasena duvidhaṃ hoti. Cittasampahaṃsanatthanti pasādanīyavatthusmiṃ pasāduppādanena bhāvanācittassa paritosanatthaṃ. Vipassanatthanti vipassanāsukhatthaṃ. Upacārasamādhinā hi citte samāhite vipassanāsukhena ijjhati. Cittuppādoti bhāvanāvasena pavatto cittuppādo. Upahaññati patihaññati paṭikūlattā ārammaṇassa. Tato [Pg.223] eva ukkaṇṭhati, kammaṭṭhānaṃ riñcati, nirassādo hoti bhāvanassādassa alabbhanato. Pasīdati buddhaguṇānaṃ pasādanīyattā. Tathā ca kaṅkhādicetokhilābhāvena vinīvaraṇo hoti. Dametvāti nīvaraṇanirākaraṇena nibbisevanaṃ katvā. Evaṃ kammaṭṭhānantarānuyuñjanena cittaparidamanassa upamaṃ dassento, ‘‘katha’’ntiādimāha.

स्मरण करते ती ‘सती’ (स्मृती). वारंवार स्मरण करते ती ‘अनुस्सती’ (अनुस्मृती), किंवा अनुरूप अशी स्मृती म्हणजेही ‘अनुस्सती’. ‘दुविधं होति’ म्हणजे प्रयोजनाच्या दृष्टीने ती दोन प्रकारची असते. ‘चित्तसम्पहंसनत्थं’ म्हणजे प्रसन्नता देणाऱ्या वस्तूविषयी आदर/प्रसन्नता उत्पन्न करून भावनाचित्ताला संतुष्ट करण्यासाठी. ‘विपस्सनत्थं’ म्हणजे विपश्यनेच्या सुखासाठी. कारण उपचारसमाधीने चित्त समाहित झाले असता विपश्यनेचे सुख साध्य होते. ‘चित्तुप्पादो’ म्हणजे भावनेच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेली चित्ताची उत्पत्ती. आलंबन (विषय) प्रतिकूल असल्यामुळे चित्त आहत होते, प्रतिहत होते. त्यामुळेच ते कंटाळते, कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) त्याग करते आणि भावनेचा आनंद न मिळाल्यामुळे नीरस होते. बुद्धगुणांच्या प्रसन्नतेमुळे चित्त प्रसन्न होते. आणि अशा प्रकारे शंका इत्यादी चेतोखिलांच्या (चित्तातील अडथळ्यांच्या) अभावामुळे ते नीवरणरहित (निवारणरहित) होते. ‘दमेत्वा’ म्हणजे नीवरणांचे निराकरण करून त्यांना निरुपद्रवी करून. अशा प्रकारे दुसऱ्या कम्मट्ठानाचा अभ्यास करून चित्ताचे दमन करण्याच्या उपमेचे दर्शन घडवताना “कथं” (कसे) इत्यादी म्हटले आहे।

Ko ayaṃ…pe… anussarīti ko ayaṃ mama abbhantare ṭhatvā anussari. Pariggaṇhantoti bāhirakaparikappitassa anussarakassa sabbaso abhāvadassanametaṃ. Tenāha – ‘‘na añño kocī’’ti. Disvāti pariyesananayena vuttappakāraṃ cittameva anussarīti disvā sabbampetanti etaṃ hadayavatthuādippabhedaṃ sabbampi. Idañca rūpaṃ purimañca arūpanti idaṃ ruppanasabhāvattā rūpaṃ, purimaṃ ataṃsabhāvattā arūpanti saṅkhepato rūpārūpaṃ vavatthapetvā. Pañcakkhandhe vavatthapetvāti yojanā. Sambhāvikāti samuṭṭhāpikā. Tassāti samudayasaccassa. Nirodhoti nirodhanimittaṃ. Appanāvāroti yathāraddhāya desanāya nigamanavāro.

“हा कोण...पे... अनुस्मरण करतो” म्हणजे माझ्या आत राहून हा कोण अनुस्मरण करत आहे? ‘परिग्गण्हन्तो’ (परीक्षण करत) म्हणजे बाह्य कल्पित अनुस्मरण करणाऱ्याचा सर्वथा अभाव दर्शवणे होय. म्हणूनच म्हटले आहे – “दुसरा कोणीही नाही”. ‘दिस्वा’ (पाहून) म्हणजे शोध घेण्याच्या पद्धतीने पूर्वोक्त प्रकारचे चित्तच अनुस्मरण करते असे पाहून, ‘सब्बम्पेतं’ म्हणजे हे हृदयवस्तू इत्यादी भेदांसह सर्व काही. “हे रूप आणि पूर्वीचे अरूप” म्हणजे हे रूपण (बदलणे/नष्ट होणे) स्वभावाचे असल्यामुळे ‘रूप’ आहे, आणि पूर्वीचे त्या स्वभावाचे नसल्यामुळे ‘अरूप’ आहे, अशा प्रकारे संक्षेपाने रूप आणि अरूपाचे निर्धारण करून. ‘पंचस्कंधांचे निर्धारण करून’ असा येथे संबंध आहे. ‘सम्माविका’ म्हणजे समुत्थापक (उत्पन्न करणारी). ‘तस्स’ म्हणजे समुदयसत्याचे. ‘निरोधो’ म्हणजे निरोधाचे निमित्त. ‘अप्पनावारो’ म्हणजे ज्याप्रमाणे उपदेश सुरू केला होता, त्या उपदेशाचा समारोप करण्याचा विभाग।

297. Eseva nayoti iminā yvāyaṃ ‘‘taṃ paneta’’ntiādinā atthanayo buddhānussatiyaṃ vibhāvitoti atidisati, svāyaṃ atideso payojanavasena navasupi anussatīsu sādhāraṇavasena vuttopi ānāpānassatiādīsu tīsu vipassanatthāneva hontīti iminā apavādena nivattitoti tāsaṃ ekappayojanatāva daṭṭhabbā. Dhamme anussati dhammānussatīti samāsapadavibhāgadassanampi vacanatthadassanapakkhikamevāti āha – ‘‘ayaṃ panettha vacanattho’’ti. Dhammaṃ ārabbhāti hi dhammassa anussatiyā visayabhāvadassanametaṃ. Esa nayo sesesupi. Sīlaṃ ārabbhāti attano pārisuddhisīlaṃ ārabbha. Cāgaṃ ārabbhāti attano cāgaguṇaṃ ārabbha. Devatā ārabbhāti ettha devatāguṇasadisatāya attano saddhāsīlasutacāgapaññāsu devatāsamaññā. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘tāni osadhāni, esa brahmadatto’’ti ca. Tenāha – ‘‘devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā’’tiādi. Tattha devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena, yathārūpena [Pg.224] sutena, yathārūpena cāgena, yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’’ti evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā. Assāsapassāsanimittaṃ nāma tattha laddhabbappaṭibhāganimittaṃ. Gatāti ārammaṇakaraṇavasena upagatā pavattā.

२९७. “हाच नियम आहे” (एसेव नयो) याद्वारे जो हा “तं पनेतं” इत्यादी शब्दांनी अर्थाचा नियम बुद्धानुस्मृतीमध्ये स्पष्ट केला आहे, तोच अतिदेश (विस्तार) करतो. हा अतिदेश प्रयोजनाच्या दृष्टीने नऊही अनुस्मृतींमध्ये सामान्यपणे सांगितला असला, तरी आनापानस्मृती इत्यादी तिन्हींमध्ये ते केवळ विपश्यनेसाठीच असतात, या अपवादाने तो निवृत्त केला जातो, म्हणून करण्याचे एकच प्रयोजन समजावे. “धर्माचे अनुस्मरण म्हणजे धर्मानुस्मृती” हा समासपदाचा विग्रह दर्शवणे देखील शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्याच्या बाजूनेच आहे, म्हणून म्हटले आहे – “येथे हा शब्दाचा अर्थ आहे” (अयं पनेत्थ वचनत्थो). ‘धम्मं आरब्भ’ (धर्माला उद्देशून) हे धर्माच्या अनुस्मृतीचा विषय असणे दर्शवते. हाच नियम उर्वरित अनुस्मृतींमध्येही लागू होतो. ‘सीलं आरब्भ’ म्हणजे स्वतःच्या परिशुद्ध शीलाला उद्देशून. ‘चागं आरब्भ’ म्हणजे स्वतःच्या त्यागगुणाला उद्देशून. ‘देवता आरब्भ’ येथे देवतांच्या गुणांशी साधर्म्य असल्यामुळे स्वतःच्या श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञा यांना ‘देवता’ अशी संज्ञा दिली आहे. कारण त्याच्याशी साम्य असणाऱ्या गोष्टीसाठीही तसा व्यवहार होतो, जसे की “ती औषधे आहेत, हा ब्रह्मदत्त आहे”. म्हणूनच म्हटले आहे – “देवतांना साक्षी मानून” इत्यादी. तेथे ‘देवतांना साक्षी मानून’ म्हणजे “ज्या प्रकारच्या श्रद्धेने युक्त होऊन त्या देवता येथून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) तेथे उत्पन्न झाल्या आहेत, तशाच प्रकारची श्रद्धा माझ्यातही विद्यमान आहे. ज्या प्रकारच्या शीलाने, ज्या प्रकारच्या श्रुताने, ज्या प्रकारच्या त्यागाने, ज्या प्रकारच्या प्रज्ञेने युक्त होऊन त्या देवता येथून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाल्या आहेत, तशीच प्रज्ञा माझ्यातही विद्यमान आहे” अशा प्रकारे देवतांना साक्षी मानून. ‘अस्सासपस्सासनिमित्तं’ (श्वास-प्रश्वासाचे निमित्त) म्हणजे तेथे प्राप्त होणारे प्रतिभाग-निमित्त होय. ‘गता’ म्हणजे आलंबन (विषय) करण्याच्या स्वरूपात प्राप्त झालेली किंवा प्रवृत्त झालेली।

Upasammati ettha dukkhanti upasamo, nibbānaṃ. Accantameva ettha upasammati vaṭṭattayanti accantūpasamo, nibbānameva. Khiṇoti khepeti kileseti khayo, ariyamaggo. Te eva upasametīti upasamo, ariyamaggo eva. Khayo ca so upasamo cāti khayūpasamo. Tatracāyaṃ upasamo dhammo evāti dhammānussatiyā upasamānussati ekasaṅgahoti? Saccaṃ ekasaṅgaho dhammabhāvasāmaññe adhippete, saṅkhatadhammato pana asaṅkhatadhammo sātisayo uḷāratamapaṇītatamabhāvatoti dīpetuṃ visuṃ nīharitvā vuttaṃ. Imameva hi visesaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘dhammānussatī’’ti vatvāpi upasamānussatiṃ avoca anussarantassa savisesaṃ santapaṇītabhāvena upaṭṭhānato. Evañca katvā idha khayūpasamaggahaṇampi samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Yatheva hi samānepi lokuttaradhammabhāve ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādivacanato (itivu. 90) maggaphaladhammehi nibbānadhammo sātisayo, evaṃ phaladhammato maggadhammo kilesappahānena acchariyadhammabhāvato, tasmā accantūpasamena saddhiṃ khayūpasamopi gahitoti daṭṭhabbaṃ. Vipassanatthāneva hontīti kasmā vuttanti? ‘‘Ekantanibbidāyātiādivacanato’’ti keci, taṃ akāraṇaṃ buddhānussatiādīsupi tathā desanāya āgatattā. Yathā pana buddhānussatiādīni kammaṭṭhānāni vipassanatthāni honti, nimittasampahaṃsanatthānipi honti, na evametāni, etāni pana vipassanatthānevāti tathā vuttaṃ.

येथे दुःख शांत होते म्हणून तो 'उपशम' (शांतता) म्हणजेच 'निर्वाण' होय. येथे संसारचक्र अत्यंतिकपणे शांत होते म्हणून तो 'अत्यंतोपशम' म्हणजेच 'निर्वाण' होय. जो क्लेशांचा क्षय करतो (नष्ट करतो) तो 'क्षय' म्हणजेच 'अरियामग्ग' (आर्यमार्ग) होय. तोच (क्लेशांना) शांत करतो म्हणून तो 'उपशम' म्हणजेच 'आर्यमार्ग' होय. जो क्षय देखील आहे आणि उपशम देखील आहे, तो 'क्षयोपशम' होय. तेथे हा उपशम धर्मच असल्यामुळे, धम्मानुस्सतीमध्ये (धर्मानुस्मृतीमध्ये) उपसमानुस्सतीचा (उपशमानुस्मृतीचा) अंतर्भाव होतो काय? सत्य आहे, सामान्य धर्मभावाच्या दृष्टीने विचार केला तर अंतर्भाव होतोच; परंतु संकृत धर्मापेक्षा (संस्कृत धर्मापेक्षा) असंस्कृत धर्म हा अतिशय श्रेष्ठ, अत्यंत उदार आणि अत्यंत प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे, हे दर्शवण्यासाठी तो वेगळा काढून सांगितला आहे. हाच विशेष लक्षात घेऊन भगवंतांनी 'धम्मानुस्सती' असे म्हटले असूनही, अनुस्मरण करणाऱ्याला तो विशेष रूपाने शांत आणि प्रणीत भावाने उपस्थित होत असल्यामुळे 'उपसमानुस्सती' असेही म्हटले आहे. आणि असे केल्याने येथे 'क्षयोपशम' ग्रहण करणे देखील समर्थित (योग्य) ठरते, असे समजावे. ज्याप्रमाणे लोकोत्तर धर्मभाव समान असतानाही, 'भिक्खूहो, जे काही संकृत किंवा असंस्कृत धर्म आहेत, त्यामध्ये विराग (निर्वाण) हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला गेला आहे' (इतिवृत्तक ९०) या वचनानुसार मार्ग आणि फल धर्मांपेक्षा निर्वाण धर्म हा अतिशय श्रेष्ठ आहे; त्याचप्रमाणे फलधर्मापेक्षा मार्गधर्म हा क्लेशप्रहाणामुळे (क्लेशांच्या नाशामुळे) आश्चर्यकारक धर्म असल्यामुळे, अत्यंतोपशमासोबत 'क्षयोपशम' देखील ग्रहण केला आहे, असे समजावे. 'ते केवळ विपश्यनेसाठीच असतात' असे का म्हटले आहे? काही जण म्हणतात की 'एकांतिक निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी)' इत्यादी वचनांमुळे असे म्हटले आहे, परंतु ते अकारण (अयोग्य) आहे, कारण बुद्धानुस्सती इत्यादींमध्ये देखील तशाच प्रकारचा उपदेश आलेला आहे. परंतु ज्याप्रमाणे बुद्धानुस्सती इत्यादी कर्मस्थाने विपश्यनेसाठी असतात आणि निमित्त-संप्रहर्षणासाठी (चित्त प्रसन्न करण्यासाठी) देखील असतात, तशी ही (कर्मस्थाने) नसून, ही केवळ विपश्यनेसाठीच असतात, म्हणून तसे म्हटले आहे.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

16. Ekadhammapāḷi

१६. एकधम्मपाळी

(16) 2. Ekadhammapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā

(१६) २. एकधम्मपाळी - द्वितीय वर्ग वर्णना

298. Micchā passati tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanameva vā tanti micchādiṭṭhi, yaṃ kiñci viparītadassanaṃ. Tenāha – ‘‘dvāsaṭṭhividhāyā’’tiādi[Pg.225]. Micchādiṭṭhi etassāti micchādiṭṭhiko. Tassa micchādiṭṭhikassa.

२९८. ज्याद्वारे चुकीचे पाहिले जाते, किंवा स्वतः चुकीचे पाहतो, किंवा केवळ चुकीचे पाहणे म्हणजेच 'मिच्छादिट्ठी' (मिथ्यादृष्टी) होय, जे काही विपरीत दर्शन (चुकीचा दृष्टिकोन) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'बासष्ट प्रकारची' इत्यादी. ज्याची मिथ्यादृष्टी आहे तो 'मिथ्यादृष्टी' (मिच्छादिट्ठिको) होय. त्या मिथ्यादृष्टी असलेल्याचा.

299. Sammā passati tāya, sayaṃ vā sammā passati, sammādassanamattameva vā tanti sammādiṭṭhi. Pañcavidhāyāti kammassakatājhānavipassanāmaggaphalavasena pañcavidhāya. Tattha jhānacittuppādapariyāpannaṃ ñāṇaṃ jhānasammādiṭṭhi, vipassanāñāṇaṃ vipassanāsammādiṭṭhi.

२९९. ज्याद्वारे योग्य प्रकारे पाहिले जाते, किंवा स्वतः योग्य प्रकारे पाहतो, किंवा केवळ सम्यक् दर्शन म्हणजेच 'सम्मादिट्ठी' (सम्यक् दृष्टी) होय. 'पाच प्रकारची' म्हणजे कम्मस्सकता (कर्मस्वकीयता), ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्या भेदाने पाच प्रकारची होय. त्यामध्ये ध्यानचित्ताच्या उत्पत्तीत समाविष्ट असलेले ज्ञान म्हणजे 'ध्यान-सम्यक्-दृष्टी' होय, आणि विपश्यना ज्ञान म्हणजे 'विपश्यना-सम्यक्-दृष्टी' होय.

302. Pañcasu khandhesu ‘‘nicca’’ntiādinā pavatto anupāyamanasikāro.

३०२. पाच स्कंधांमध्ये 'नित्य' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होणारा अयोग्य मनसिकार (अनुपाय-मनसिकार).

303. ‘‘Anicca’’ntiādinā pavatto upāyamanasikāro. Yāva niyāmokkamanāti yāva micchattaniyāmokkamanā. Micchattaniyāmokkamananayo pana sāmaññaphalasuttavaṇṇanāyaṃ taṭṭīkāya ca vuttanayeneva veditabbo.

३०३. 'अनित्य' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होणारा योग्य मनसिकार (उपाय-मनसिकार). 'नियाम अवक्रमणापर्यंत' म्हणजे मिथ्यात्व-नियाम अवक्रमणापर्यंत (चुकीच्या मार्गावर स्थिर होईपर्यंत). मिथ्यात्व-नियाम अवक्रमणाचा नियम तर सामञ्ञफलसुत्त वर्णना (सामन्यफलसूत्र अट्टकथा) आणि त्याच्या टीकेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

304. Ayaṃ tividhā saggāvaraṇā ceva hotīti kammapathappattiyā mahāsāvajjabhāvato vuttaṃ. Saggāvaraṇāya hontiyā maggavibandhakabhāve vattabbameva natthīti vuttaṃ – ‘‘maggāvaraṇā cā’’ti. ‘‘Sassato loko’’tiādikā dasavatthukā antaggāhikā micchādiṭṭhi. Maggāvaraṇāva hoti viparītadassanabhāvato, na saggāvaraṇā akammapathapattitoti adhippāyo. Idaṃ pana vidhānaṃ paṭikkhipitvāti viparītadassanañca na maggāvaraṇañcāti viruddhametaṃ uddhammabhāvato. Tathā hi sati appahīnāya eva sakkāyadiṭṭhiyā maggādhigamena bhavitabbanti adhippāyena yathāvuttavidhānaṃ paṭikkhipitvā. ‘‘Na saggāvaraṇā’’ti saggūpapattiyā avibandhakattaṃ vadantehi diṭṭhiyā saggāvahatāpi nāma anuññātā hotīti taṃ vādaṃ paṭikkhipantena ‘‘diṭṭhi nāma saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthī’’ti vuttaṃ. Kasmā? Ekantagarutarasāvajjabhāvato. Tenāha – ‘‘ekantaṃ nirayasmiṃyeva nimujjāpetī’’tiādi.

३०४. ही तीन प्रकारची (मिथ्यादृष्टी) स्वर्गाला अडथळा आणणारी (सग्गावरणा) देखील असते, कारण ती कर्मपथाला प्राप्त झाल्यामुळे अत्यंत दोषयुक्त (महासावज्ज) असते, असे म्हटले आहे. स्वर्गाला अडथळा आणणारी असताना मार्गात अडथळा आणणारी असण्याबाबत तर बोलण्याची गरजच नाही, म्हणून 'मार्गाला अडथळा आणणारी देखील' असे म्हटले आहे. 'लोक शाश्वत आहे' इत्यादी दहा वस्तूंवर आधारित अंतग्राहिका मिथ्यादृष्टी होय. ती विपरीत दर्शन असल्यामुळे केवळ मार्गाला अडथळा आणणारीच असते, परंतु कर्मपथाला प्राप्त न झाल्यामुळे स्वर्गाला अडथळा आणणारी नसते, असा अभिप्राय आहे. परंतु या विधानाचा निषेध करून – विपरीत दर्शन असणे आणि मार्गाला अडथळा आणणारी नसणे हे विरुद्ध आहे, कारण ते धर्माच्या विरुद्ध आहे. कारण तसे असल्यास, नष्ट न झालेल्या सत्कायदृष्टीनेच मार्ग प्राप्त झाला पाहिजे, या अभिप्रायाने पूर्वोक्त विधानाचा निषेध करून. 'स्वर्गाला अडथळा आणणारी नाही' असे म्हणून स्वर्गात उत्पन्न होण्यास अडथळा न आणणारे असे म्हणणाऱ्यांनी जणू काही दृष्टीद्वारे स्वर्गप्राप्ती देखील मान्य केली आहे, त्या वादाचा निषेध करताना 'दृष्टी ही स्वर्गात नेण्यास समर्थ नसतेच' असे म्हटले आहे. का? कारण ती एकांततः अत्यंत गंभीर आणि दोषयुक्त असते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ती एकांततः नरकातच बुडवते' इत्यादी.

305. Vaṭṭaṃ viddhaṃsetīti maggasammādiṭṭhi kilesavaṭṭaṃ kammavaṭṭañca viddhaṃseti. Vipākavaṭṭaṃ kā nu viddhaṃseti nāma. Evaṃ pana attano kāraṇena viddhastabhavaṃ phalasammādiṭṭhi paṭibāhatīti vuttaṃ avasaradānato. Iccetaṃ kusalanti arahattaṃ pāpetuṃ sace sakkoti, evametaṃ vipassanāya paṭisandhianākaḍḍhanaṃ [Pg.226] kusalaṃ anavajjaṃ. Satta bhave detīti sotāpattimaggassa paccayabhūtā vipassanāsammādiṭṭhi tassa puggalassa satta bhave deti. Evamayanti pañcavidhampi sammādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha – ‘‘lokiyalokuttarā sammādiṭṭhi kathitā’’ti. Imasmiṃ panattheti ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmī’’tiādinā vutte gatimaggasaṅkhāte atthe. ‘‘Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti vuttattā ‘‘lokikā bhavanipphādikāva veditabbā’’ti vuttaṃ.

३०५. 'संसारचक्राचा विध्वंस करते' म्हणजे मार्ग-सम्यक्-दृष्टी ही क्लेशचक्र आणि कर्मचक्राचा विध्वंस करते. विपाकचक्राचा विध्वंस कोण बरे करू शकते? परंतु अशा प्रकारे आपल्या कारणाने नष्ट झालेल्या अस्तित्वाला फल-सम्यक्-दृष्टी ही (पुन्हा उत्पन्न होण्यास) वाव न देऊन रोखते, असे म्हटले आहे. 'असे हे कुशल आहे' म्हणजे जर ते अर्हतपद प्राप्त करून देण्यास समर्थ असेल, तर अशा प्रकारे विपश्यनेचे प्रतिसंधीला (पुनर्जन्माला) आकर्षित न करणारे हे कुशल आणि निर्दोष आहे. 'सात जन्म देते' म्हणजे सोतापत्तिमार्गाला (स्रोतापन्न मार्गाला) कारणीभूत असणारी विपश्यना-सम्यक्-दृष्टी त्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) सात जन्म देते. 'अशा प्रकारे' हे पाचही प्रकारच्या सम्यक् दृष्टीला उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'लौकिक आणि लोकोत्तर सम्यक् दृष्टी सांगितली आहे'. 'परंतु या अर्थामध्ये' म्हणजे 'भिक्खूहो, मी दुसरा एकही असा धर्म पाहत नाही...' इत्यादी वचनात सांगितलेल्या गती आणि मार्ग स्वरूप अर्थामध्ये. 'सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात' असे म्हटल्यामुळे 'ती लौकिक आणि भव-उत्पादकच समजली पाहिजे' असे म्हटले आहे.

306. Yathādiṭṭhīti atthabyāpanicchāyaṃ yathā-saddo, tena uttarapadatthappadhāno samāsoti āha – ‘‘yā yā diṭṭhī’’ti. Tassā tassā anurūpanti taṃtaṃdiṭṭhianurūpanti attho. Samattanti anavasesaṃ. Tenāha – ‘‘paripuṇṇa’’nti. Samādinnanti ādimajjhapariyosānesu samaṃ ekasadisaṃ katvā ādinnaṃ gahitaṃ anissaṭṭhaṃ. Tadetanti yadetaṃ ‘‘yañceva kāyakamma’’ntiādinā vuttaṃ, tadetaṃ kāyakammaṃ. Yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammanti yā pana diṭṭhi ‘‘natthi tatonidānaṃ pāpa’’ntiādinā pavattā, tassaṃ diṭṭhiyaṃ ṭhitakassa ṭhitamattassa anissaṭṭhassa taṃdiṭṭhikassa kāyakammaṃ. Diṭṭhisahajātaṃ kāyakammanti tassa yathādiṭṭhikassa paresaṃ hatthamuddādinā viññāpanakāle tāya diṭṭhiyā sahajātaṃ kāyakammaṃ. Na cettha vacīkammāsaṅkā uppādetabbā pāṇaghātādīnaṃyeva adhippetattā. Diṭṭhānulomikaṃ kāyakammanti yathā paresaṃ pākaṭaṃ hoti, evaṃ diṭṭhiyā anulomikaṃ katvā pavattitaṃ kāyakammaṃ. Tenāha – ‘‘samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭha’’nti. Tatthātiādi suviññeyyameva. Eseva nayoti iminā yathāvuttāya diṭṭhiyā ṭhitavacīkammaṃ, diṭṭhisahajātaṃ vacīkammaṃ, diṭṭhānulomikaṃ vacīkammanti tividhaṃ hotīti evamādi atidisati. Micchādiṭṭhikassāti kammapathappattāya micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa. ‘‘Yāya kāyaci micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa sato’’ti apare.

३०६. "यथादिट्ठीति" (यथादृष्टी) म्हणजे अर्थाच्या निश्चितीमध्ये 'यथा' हा शब्द आहे, त्यामुळे उत्तरपदाच्या अर्थाला प्राधान्य देणारा हा समास आहे, म्हणून म्हटले आहे – "या या दिट्ठी" (जी जी दृष्टी). "तस्सा तस्सा अनुरुपं" म्हणजे त्या त्या दृष्टीच्या अनुरूप असा अर्थ आहे. "समत्तं" म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता (पूर्णपणे). म्हणूनच म्हटले आहे – "परिपुण्णं" (परिपूर्ण). "समादिन्नं" म्हणजे आदि, मध्य आणि शेवटी समान, एकसारखे करून स्वीकारलेले, घेतलेले, न सोडलेले. "तदेतं" म्हणजे जे हे "यञ्चेव कायकम्मं" (जे काही कायकर्म) इत्यादींद्वारे म्हटले आहे, ते हे कायकर्म होय. "यथादिट्ठियं ठितकायकम्मं" म्हणजे जी दृष्टी "नत्थि ततोनिदानं पापं" (त्यामुळे कोणतेही पाप होत नाही) इत्यादींद्वारे प्रवृत्त झाली आहे, त्या दृष्टीमध्ये स्थित असलेल्या, केवळ स्थित राहिलेल्या, ती न सोडलेल्या, त्या दृष्टीवाल्याचे कायकर्म. "दिट्ठिसहजातं कायकम्मं" म्हणजे त्या यथादृष्टीवाल्याच्या, इतरांना हाताच्या खुणा इत्यादींद्वारे समजवून देण्याच्या वेळी, त्या दृष्टीसोबत उत्पन्न झालेले कायकर्म. येथे वचीकर्माची (वाणीच्या कर्माची) शंका उपस्थित करू नये, कारण प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादीच अभिप्रेत आहेत. "दिट्ठानुलौमिकं कायकम्मं" म्हणजे जसे इतरांना स्पष्ट होते, तसे दृष्टीच्या अनुकूल करून प्रवृत्त केलेले कायकर्म. म्हणूनच म्हटले आहे – "समादिन्नं गहितं परामट्ठं" (स्वीकारलेले, घेतलेले, आचरलेले). "तत्थ" इत्यादी सहज समजण्यासारखेच आहे. "एसेव नयो" (हाच नियम आहे) याद्वारे वर सांगितलेल्या दृष्टीमध्ये स्थित वचीकर्म, दृष्टीसहजात वचीकर्म आणि दृष्टीच्या अनुकूल वचीकर्म असे तीन प्रकार होतात, अशा प्रकारे अतिदेश (विस्तार) केला आहे. "मिच्छादिट्ठिकस्स" म्हणजे कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या मिथ्यादृष्टीने युक्त असलेल्या मिथ्यादृष्टीवाल्याचे. "याय कायचि मिच्छादिट्ठिया मिच्छादिट्ठिकस्स सतो" (ज्या कोणत्या मिथ्यादृष्टीने मिथ्यादृष्टीवाला असताना) असे इतर म्हणतात.

Diṭṭhisahajātāti yathāvuttāya diṭṭhiyā sahajātā cetanā. Esa nayo sesapadesupi. Patthanāti ‘‘idaṃ nāma kareyya’’nti taṇhāpatthanā. Cetanāpatthanānaṃ vasenāti yathāvuttadiṭṭhigatanissitacetasikanikāmanānaṃ vasena. Cittaṭṭhapanāti cittassa paṇidahanā. Phassādayoti cetanādiṭṭhitaṇhādivinimuttā phassādidhammā. Yasmā diṭṭhi pāpikā, tasmā tassa puggalassa sabbe te dhammā aniṭṭhāya…pe… saṃvattantīti yojanā. Purimassevāti [Pg.227] tittakapadasseva. Tittakaṃ kaṭukanti ca ubhayaṃ idha aniṭṭhapariyāyaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘pacchā te kaṭukaṃ bhavissatī’’tiādīsu viya.

"दिट्ठिसहजाता" म्हणजे वर सांगितलेल्या दृष्टीसोबत उत्पन्न झालेली चेतना. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. "पत्थना" (प्रार्थना/इच्छा) म्हणजे "हे असे करावे" अशी तृष्णेची इच्छा. "चेतनापत्थनानं वसेन" म्हणजे वर सांगितलेल्या दृष्टीगत आश्रित चैतसिक इच्छांच्या प्रभावाने. "चित्तट्ठपना" म्हणजे चित्ताचे प्रणिधान (नियोजित करणे). "फस्सादयो" म्हणजे चेतना, दृष्टी, तृष्णा इत्यादींपासून मुक्त असलेले स्पर्श इत्यादी धर्म. ज्याअर्थी दृष्टी पापी (वाईट) आहे, त्याअर्थी त्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) ते सर्व धर्म अनिष्टासाठी...पे... कारणीभूत ठरतात, असा संबंध लावावा. "पुरिमस्सेव" म्हणजे पूर्वीच्या कडू पदाप्रमाणेच. "तित्तकं कटुकं" (कडू आणि तिखट) हे दोन्ही येथे अनिष्टाचे समानार्थी शब्द समजावेत, जसे की "नंतर ते तुझ्यासाठी कटू (दुःखद) होईल" इत्यादींमध्ये असते.

Amboyanti ambo ayaṃ. Tameva pūjanti tameva pubbe laddhaparisiñcanadānādipūjaṃ. Nivesareti pavisiṃsu. Asātasannivāsenāti amadhuranimbamūlasaṃsaggena.

"अम्बोयं" म्हणजे हा आंबा. "तमेव पूजन्ति" म्हणजे पूर्वी मिळालेल्या सिंचन, दान इत्यादी पूजेप्रमाणेच त्याची पूजा करतात. "निवेसेरेति" म्हणजे प्रवेश केला. "असातसन्निवासेन" म्हणजे गोड नसलेल्या कडुनिंबाच्या मुळांच्या संपर्काने.

Taṃ pana paṭikkhipitvā…pe… vuttanti sabbāpi micchādiṭṭhi ekantasāvajjattā aniṭṭhāya dukkhāya saṃvattatīti adhippāyena vuttaṃ. Anantarasutteti dasamasutte. Yojetvā veditabbānīti navamasutte viya yojetvā veditabbāni. Cittaṭṭhapanāva patthanāti ettha paṇidhi cāti vattabbaṃ.

"तं पन पटिक्खिपित्वा...पे... वृत्तं" (परंतु त्याचा निषेध करून... म्हटले आहे) हे सर्व मिथ्यादृष्टी एकांताने (पूर्णपणे) सदोष असल्यामुळे अनिष्टासाठी, दुःखासाठी कारणीभूत ठरते, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. "अनन्तरसुत्ते" म्हणजे दहाव्या सुत्तात. "योजेत्वा वेदितब्बानि" म्हणजे नवव्या सुत्ताप्रमाणेच संबंध जोडून समजून घ्यावे. "चित्तट्ठपना व पत्थना" (चित्ताची स्थापना हीच इच्छा) येथे 'प्रणिधी' (संकल्प) असेही म्हणावे.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

16. Ekadhammapāḷi

१६. एकधम्मपाळि

(16) 3. Ekadhammapāḷi-tatiyavaggavaṇṇanā

(१६) ३. एकधम्मपाळि-ततीयवग्गवण्णना

308. Tatiyassa paṭhame ayāthāvadiṭṭhikoti aniccādibhāvesu dhammesu niccātiādinā uppannadiṭṭhiko. Tenāha – ‘‘tāyeva micchādiṭṭhiyā viparītadassano’’ti saddhammāti ettha santo pasattho sundaro dhammo, yo manussadhammotipi vuccati. Tato hi micchādiṭṭhiko paraṃ vuṭṭhāpeyya, na ariyadhammato. Tenāha – ‘‘dasakusalakammapathadhammato’’ti. Evarūpāti iminā pāthikaputtādike saṅgaṇhāti.

३०८. तिसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात "अयाथावदिट्ठिको" म्हणजे अनित्य इत्यादी भावांच्या धर्मांमध्ये 'नित्य' इत्यादी रूपाने उत्पन्न झालेली दृष्टी असलेला. म्हणूनच म्हटले आहे – "तायेव मिच्छादिट्ठिया विपरीतदस्सनो" (त्याच मिथ्यादृष्टीमुळे विपरीत दर्शन असलेला). "सद्धम्मा" येथे सत्, प्रशस्त, सुंदर धर्म, ज्याला 'मनुष्यधर्म' असेही म्हटले जाते. कारण मिथ्यादृष्टी असलेला मनुष्य इतरांना त्यापासून परावृत्त करतो, आर्यधर्मापासून नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – "दसकुसलकम्मपथधम्मतो" (दहा कुशल कर्मपथ धर्मापासून). "एवरूपा" याद्वारे पाथिकपुत्त इत्यादींचा संग्रह होतो.

309. Sabbaññubodhisattoti sabbaññubhāgī bodhisatto. Ādi-saddena pūritapāramikā paccekabodhisattā ekaccasāvakabodhisattā ca saṅgayhanti.

३०९. "सब्बञ्ञुबोधिसत्तो" म्हणजे सर्वज्ञतेचा भागीदार असलेला बोधिसत्व. 'आदि' शब्दाने पारमिता पूर्ण केलेले प्रत्येकबोधिसत्व आणि काही श्रावकबोधिसत्व यांचा संग्रह होतो.

310. Paramāti mahāsāvajjabhāvena paramā, ukkaṃsagatāti attho. Tesanti ānantariyakammānaṃ. Paricchedoti vipākavasena pariyosānaṃ. Vaṭṭassa mūlaṃ, tato taṃsamaṅgīpuggalo vaṭṭassa khāṇūti vuccati. Tenāha – ‘‘tāyā’’tiādi. Tañce gāhaṃ na vissajjeti, tassa punapi tabbhāvāvahattā vuttaṃ – ‘‘bhavato vuṭṭhānaṃ natthī’’ti, na pana sabbaso vuṭṭhānassa abhāvato. Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃ dassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na [Pg.228] vattabbaṃ. Akusalañhi nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ, na kusalaṃ viya mahābalaṃ. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā, na ca micchattaniyāmo accantiko. Teneva papañcasūdaniyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.100) –

३१०. "परमा" म्हणजे महान सदोषतेमुळे परम (सर्वोच्च), उत्कर्षाला पोहोचलेली असा अर्थ आहे. "तेसं" म्हणजे आनंतर्य कर्मांचे. "परिच्छेदो" म्हणजे विपाकाच्या (परिणामाच्या) रूपाने होणारा अंत. संसाराचे मूळ, त्यामुळे त्या कर्माने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) 'संसाराचा खुंटा' (वट्टखाणू) म्हटला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे – "ताया" इत्यादी. जर तो त्या ग्रहणाचा (दृष्टीचा) त्याग करत नाही, तर त्याला पुन्हा तोच भाव प्राप्त होत असल्यामुळे म्हटले आहे – "भवतो वुट्ठानं नत्थि" (संसारातून सुटका नाही), परंतु पूर्णपणे सुटका न होण्यामुळे नाही. कारण ज्या प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून तो त्या दर्शनात (दृष्टीत) शिरला आहे, पुन्हा कधीतरी त्याच्या विरोधी प्रत्ययांवर अवलंबून त्याचे त्यातून डोके वर काढणे (मुक्त होणे) होणार नाही, असे म्हणता येत नाही. कारण अकुशल हे निर्बळ, दुर्बळ असते, कुशलासारखे महाबळवान नसते. अन्यथा, सम्यक्त्व-नियामाप्रमाणे मिथ्यात्व-नियामही अत्यंतिक (शाश्वत) झाला असता, परंतु मिथ्यात्व-नियाम अत्यंतिक नाही. म्हणूनच पपञ्चसूदनीमध्ये (मज्झिम निकाय अट्ठकथा २.१००) म्हटले आहे –

‘‘Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmimpīti? Ekasmiṃyeva niyato, āsevanavasena bhavantarepi taṃ diṭṭhiṃ roceti evā’’ti –

"काय हा एकाच आत्मभावात (जन्मात) नियत (निश्चित) असतो की दुसऱ्या जन्मातही? एकाच जन्मात नियत असतो, परंतु आसेवनाच्या (अभ्यासाच्या) प्रभावाने दुसऱ्या जन्मातही तो त्या दृष्टीला पसंत करतोच." –

Vuttaṃ. Tatoyeva ca sumaṅgalavilāsiniyampi (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172) vuttaṃ –

असे म्हटले आहे. आणि म्हणूनच सुमंगलविलासिनीमध्येही (दीघ निकाय अट्ठकथा १.१७०-१७२) म्हटले आहे –

‘‘Ye vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā, tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti. Patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthī’’ti.

"किंवा जे लोक त्यांचे मत स्वीकारून रात्रीच्या ठिकाणी किंवा दिवसाच्या ठिकाणी बसून स्वाध्याय करतात, विचार करतात, त्यांच्या मनात 'करणाऱ्याकडून पाप केले जात नाही, हेतू नाही, प्रत्यय नाही, मृत्यूनंतर उच्छेद होतो' या आलंबनावर मिथ्यास्मृती प्रस्थापित होते, चित्त एकाग्र होते, जवन (चित्तवीथी) धावतात. पहिल्या जवनात ते उपचारास योग्य (सुधारण्याजोगे) असतात, तसेच दुसऱ्या इत्यादींमध्येही. सातव्या जवनात भगवान बुद्धांनाही ते अनुपचारणीय (असाध्य), न निवरणारे, अरिष्टाच्या काट्यासारखे बनतात. तेथे कोणी एका दर्शनात (दृष्टीत) शिरतो, कोणी दोन, कोणी तिन्हींमध्येही. एका दर्शनात शिरला तरी किंवा दोन-तीन दर्शनांत शिरला तरी तो नियत-मिथ्यादृष्टीच होतो. तो स्वर्गमार्गाचा अवरोध आणि मोक्षमार्गाचा अवरोध प्राप्त करतो. तो त्या आत्मभावाच्या (जन्माच्या) नंतर स्वर्गात जाण्यासही असमर्थ ठरतो, मग मोक्षाची तर गोष्टच दूर. 'संसाराचा खुंटा' नावाचा हा प्राणी पृथ्वीचा रक्षक (पृथ्वीवरच भटकणारा) बनतो, बहुतांश करून अशा व्यक्तीची संसारातून सुटका होत नाही."

Piṭṭhicakkavāḷeti jhāyamānacakkavāḷassa parato ekasmiṃ okāse. Yaṃ jhāyamānānaṃ ajjhāyamānānañca cakkavāḷānamantaraṃ, yattha lokantarikanirayasamaññā, tādise ekasmiṃ okāse. Paccatiyevāti cakkavāḷe jhāyamāne ajjhāyamānepi attano kammabalena paccatiyeva.

‘पिठ्ठिचक्कवाळ’ म्हणजे जळणाऱ्या चक्रवाळाच्या पलीकडच्या एका ठिकाणी. जे जळणाऱ्या आणि न जळणाऱ्या चक्रवाळांच्या दरम्यान आहे, जिथे ‘लोकांतरीक निरय’ अशी संज्ञा आहे, अशा एका ठिकाणी. ‘पच्चतियेव’ (यातना भोगतोच) म्हणजे चक्रवाळ जळत असताना किंवा न जळत असतानाही, स्वतःच्या कर्माच्या बलाने तो यातना भोगतोच.

311. Catutthe ‘‘mā khalī’’ti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmoti taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ, ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi. So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāto paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ [Pg.229] pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamitvā ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva ca pabbajjaṃ aggahesi. Tassa santike aññepi aññepīti pañcasatā manussā pabbajiṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘mā khalīti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmo titthakaro’’ti.

३११. चौथ्या सुत्तात, ‘मा खली’ (घसरू नकोस) या शब्दावरून असे नाव मिळालेला. असे म्हटले जाते की, चिखलमय जमिनीवरून तेलाचा घडा घेऊन जाणाऱ्या त्याला मालक म्हणाला, “बाळा, घसरू नकोस (मा खली).” तो बेसावधपणाने घसरून पडला आणि मालकाच्या भयाने पळू लागला. मालकाने मागे धावून त्याच्या वस्त्राचे टोक पकडले. तो वस्त्र सोडून नग्न (अचेलक) होऊन पळाला आणि पानांनी किंवा गवताने स्वतःला झाकण्याचेही न सुचल्याने, जन्माच्या वेळच्या नग्न अवस्थेतच एका गावात शिरला. लोकांनी त्याला पाहून, “हा श्रमण अर्हत आहे, अल्पेच्छ आहे, याच्यासारखा दुसरा कोणी नाही,” असे म्हणून अन्न इत्यादी घेऊन त्याच्याकडे आले. “माझ्या वस्त्र न नेसण्यामुळे हे (आदर-सत्कार) उत्पन्न झाले आहे” असे समजून, तेव्हापासून वस्त्र मिळूनही त्याने ते परिधान केले नाही आणि तीच प्रव्रज्या स्वीकारली. त्याच्या जवळ इतरही अनेक करत करत पाचशे लोकांनी प्रव्रज्या घेतली. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे – “'मा खली' या शब्दावरून असे नाव मिळालेला तीर्थंकर.”

Samāgataṭṭhāneti dvinnaṃ nadīnaṃ udakappavāhassa sannipātaṭṭhāne. Dvinnaṃ udakānanti dvinnaṃ udakappavāhānaṃ. Yathāvuttaṭṭhāne macchaggahaṇatthaṃ khipitabbato khippaṃ, kuminaṃ, tadeva idha khippanti vuttaṃ. Tenāha – ‘‘kumina’’nti. Ucchūhīti udakaucchūhi. Tucchapuriso ariyadhammābhāvato. Jhānamattampi hi tassa nattheva, kuto ariyamaggo. Manussakhippaṃ maññeti manussā patitvā byasanappattiatthaṃ oṭṭitaṃ kuminaṃ viya. Tenāha – ‘‘mahājanassā’’tiādi.

‘समागतट्ठाने’ म्हणजे दोन नद्यांच्या पाण्याच्या प्रवाहाच्या संगमाच्या ठिकाणी. ‘द्विन्नं उदकानं’ म्हणजे दोन पाण्याच्या प्रवाहांचे. सांगितलेल्या ठिकाणी मासे पकडण्यासाठी टाकले जाणारे जाळे (खिप्पं) किंवा माशांचे जाळे (कुमीन), त्यालाच येथे ‘खिप्प’ म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “कुमीन” (मासे पकडण्याचे साधन). ‘उच्छूही’ म्हणजे पाण्याच्या उसांनी (जलवनस्पतींनी). ‘तुच्छपुरुष’ कारण त्याच्यामध्ये आर्यधम्माचा अभाव आहे. त्याला ध्यानमात्रही प्राप्त नाही, मग आर्यमार्ग कुठून असणार? ‘मनुस्सखिप्पं’ म्हणजे माणसांना पकडणारे जाळे, जणू काही माणसे पडून संकटात सापडावीत म्हणून पसरलेले जाळे असावे. म्हणूनच म्हटले आहे – “महाजनस्स...” इत्यादी.

312. Pañcamādīsu bāhirakasāsananti avisesena vuttaṃ – tassa sabbassapi aniyyānikattā satthupaṭiññassapi asabbaññubhāvato. Tenāha – ‘‘tattha hī’’tiādi. Gaṇoti sāvakagaṇo. Tathābhāvāyāti ācariyena vuttākāratāya samaṅgibhāvatthaṃ. Jaṅghasatanti bahū aneke satte. Samakameva akusalaṃ pāpuṇātīti tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ samādapanepi tesaṃ akusalena samakameva akusalaṃ pāpuṇāti ekajjhaṃ bahūnaṃ samādapanepi tathā ussahanassa balavabhāvato. Visuṃ visuṃ samādapane vattabbameva natthi. Yathā hi dhammacariyāyaṃ samakamevāti vattabbā kalyāṇamittatā, evaṃ adhammacariyāyaṃ akalyāṇamittatāti.

३१२. पाचव्या इत्यादी सुत्तांमध्ये ‘बाहिरक सासन’ (बाह्य शासन) असे सामान्यपणे म्हटले आहे – कारण ते सर्वच्या सर्व अनिय्यानिक (मुक्ती न देणारे) आहे आणि स्वतःला शास्ता म्हणवून घेणाराही सर्वज्ञ नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – “तथ्य ही...” इत्यादी. ‘गण’ म्हणजे श्रावकगण. ‘तथाभावाय’ म्हणजे आचार्यांनी सांगितलेल्या मार्गाने युक्त होण्यासाठी. ‘जंघसतं’ म्हणजे अनेक, पुष्कळ प्राणी. ‘समकमेव अकुसलं पापुणाति’ म्हणजे त्या सर्वांना एकत्र उपदेश केला तरी त्यांच्या अकुशलाने तो एकाच वेळी अकुशल प्राप्त करतो, कारण अनेकांना एकत्र उपदेश करताना तशा प्रयत्नाचे बळ अधिक असते. वेगवेगळ्या प्रकारे उपदेश करण्याबाबत तर बोलण्याची गरजच नाही. कारण ज्याप्रमाणे धम्माच्या आचरणात एकाच वेळी कल्याणमित्रता सांगावी लागते, त्याचप्रमाणे अधम्माच्या आचरणात अकल्याणमित्रता असते.

313. Suṭṭhu akkhāteti ekantato niyyānikabhāvena akkhāte. Satthā ca sabbaññū hotīti asabbaññuno niyyānikabhāvena kathetuṃ asakkuṇeyyattā. Dhammo ca svākkhāto sammāsambuddhappaveditattā. Gaṇo ca suppaṭipanno satthārā suvinītattā. Samādapako hītiādi suppaṭipattiyā nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ.

३१३. ‘सुट्ठु अक्खाते’ म्हणजे निश्चितपणे निय्यानिक (मुक्ती देणारा) म्हणून सांगितलेला. आणि शास्ता सर्वज्ञ असतो, कारण जो सर्वज्ञ नाही तो निय्यानिक धम्म सांगण्यास असमर्थ असतो. आणि धम्म हा सम्यक्संबुद्धांनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेला (स्वाक्खातो) आहे. आणि संघ (गण) हा शास्त्यांद्वारे सुविनीत केल्यामुळे सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गावर चालणारा) आहे. ‘समादपको ही’ इत्यादी सुप्रतिपत्तीचे (योग्य आचरणाचे) उदाहरण म्हणून पाहावे.

314. Pamāṇaṃ jānitabbanti ‘‘ayaṃ ettakena yāpeti, imassa ettakaṃ dātuṃ yutta’’nti evaṃ pamāṇaṃ jānitabbaṃ. Atireke…pe… nibbānasampatti vā natthi durakkhātattā dhammassa. Tassāti paṭiggāhakassa. Appicchapaṭipadā nāma natthi durakkhāte dhammavinayeti adhippāyo.

३१४. ‘प्रमाण जाणले पाहिजे’ म्हणजे “हा एवढ्याने जीवन जगतो, याला एवढे देणे योग्य आहे” असे प्रमाण जाणले पाहिजे. अतिरेक... पे... धम्म वाईट प्रकारे उपदेशिलेला असल्यामुळे निर्वाणसंपत्ती मिळत नाही. ‘तस्स’ म्हणजे प्रतिग्राहकाचे (दान स्वीकारणाऱ्याचे). वाईट प्रकारे उपदेशिलेल्या धम्म-विनयात ‘अल्पेच्छ प्रतिपदा’ (अल्पेच्छ आचरण) नसते, असा अभिप्राय आहे.

315. Dāyakassa [Pg.230] vaso nāma uḷāruḷāratābhedo ajjhāsayo. Deyyadhammassa pana thokabahutāva deyyadhammassa vaso nāma. Attano thāmoti yāpanappamāṇaṃ. Yadi hītiādi ‘‘katha’’ntiādinā saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ. Anuppannassāti anuppanno assa puggalassa. Cakkhubhūto hotīti mahājanassa cakkhu viya hoti. Sāsanaṃ ciraṭṭhititaṃ karotīti anuppannalābhuppādanena mahājanassa pasāduppādanena ca ciraṭṭhitikaṃ karoti.

३१५. ‘दायकाचा वश’ म्हणजे दात्याचा उदारतेचा असलेला मनोभाव. ‘देय्यधम्माचा वश’ म्हणजे देय्यधम्माचे (दानाच्या वस्तूचे) कमी-अधिक प्रमाण. ‘स्वतःचे बळ’ म्हणजे जीवन जगण्याचे प्रमाण. ‘यदि ही’ इत्यादी “कसे” इत्यादी संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण आहे. ‘अनुप्पन्नस्स’ म्हणजे ज्या पुद्गलाला लाभ उत्पन्न झाला नाही त्याला. ‘चक्षुभूत होतो’ म्हणजे महाजनांसाठी डोळ्यासारखा होतो. ‘शासनाला चिरस्थायी करतो’ म्हणजे न मिळालेला लाभ उत्पन्न करून आणि महाजनांमध्ये श्रद्धा (प्रसाद) उत्पन्न करून शासनाला चिरस्थायी करतो.

Kuṭumbariyavihāreti kuṭumbariyagāmasannissitavihāre. Bhuñjanatthāyāti tasmiṃyeva gehe nisīditvā bhuñjanatthāya. Gahetvā gamanatthāyāti gehato bahi gahetvā gamanatthāya. Dhurabhattānīti niccabhattāni. Cūḷupaṭṭhākanti veyyāvaccakaraṃ. Vīmaṃsitvāti yathā uddissa kataṃ na hoti, evaṃ vīmaṃsitvā. Mahājano appiccho bhavituṃ maññatīti mahājano sayaṃ appiccho bhavituṃ maññati diṭṭhānugatiṃ āpajjanena. Mahājanassāti bahujanassa. Avattharitvāti vitthārikaṃ katvā.

‘कुटुंबरियविहारे’ म्हणजे कुटुंबरिय गावाच्या आश्रयाने असलेल्या विहारात. ‘भोजन करण्यासाठी’ म्हणजे त्याच घरात बसून भोजन करण्यासाठी. ‘घेऊन जाण्यासाठी’ म्हणजे घरातून बाहेर घेऊन जाण्यासाठी. ‘धुरभत्तानी’ म्हणजे नित्य भोजन. ‘चूळुपट्ठाकं’ म्हणजे वैय्यावृत्य करणारा (सेवा करणारा). ‘विमंसित्वा’ म्हणजे जसे उद्देशून केलेले नसावे, तसा विचार करून. ‘महाजन अल्पेच्छ होण्याचे मानतो’ म्हणजे महाजन स्वतः पाहिलेल्याचे अनुकरण करून अल्पेच्छ होण्याचे मानतो. ‘महाजनस्स’ म्हणजे बहुजनांचे. ‘अवत्थरित्वा’ म्हणजे विस्तृत करून.

316. Pañcātapatappanaṃ catūsu passesu aggisantāpassa upari sūriyasantāpassa ca tappanaṃ, tañca kho gimhakāle. Chinnappapātapabbatasikharato patanaṃ maruppapātapatanaṃ. Pubbaṇhādīsu ādiccābhimukhāvaṭṭanaṃ ādiccānuparivattanaṃ.

३१६. ‘पंचातापतपन’ म्हणजे चारही बाजूंनी अग्नीचा संताप आणि वरून सूर्याचा संताप सहन करणे, आणि तेही उन्हाळ्यात. तुटलेल्या कड्यावरून किंवा पर्वताच्या शिखरावरून उडी मारणे म्हणजे ‘मरुप्रपातपतन’. सकाळ इत्यादी वेळी सूर्याच्या दिशेने तोंड फिरवणे म्हणजे ‘आदित्यानुपरिवर्तन’.

317. Ayampīti svākkhāte dhammavinaye kusītopi. Sāmaññanti tapacaraṇaṃ. Dupparāmaṭṭhanti micchācaritaṃ saṃkiliṭṭhaṃ. Nirayāyupakaḍḍhatīti nirayadukkhāya naṃ kaḍḍhati.

३१७. ‘हा सुद्धा’ म्हणजे स्वाक्खात धम्म-विनयात आळशी असलेला सुद्धा. ‘सामण्य’ म्हणजे तपश्चर्या (श्रमणत्व). ‘दुप्परामट्ठं’ म्हणजे चुकीचे आचरण केलेले, संक्लिष्ट (मलीन). ‘निरयायुपकड्ढति’ म्हणजे त्याला निरयाच्या (नरकाच्या) दुःखाकडे खेचून नेते.

318. Vuttappakāreti pañcātapatappanādike vuttappakāre.

३१८. ‘सांगितलेल्या प्रकारात’ म्हणजे पंचातापतपन इत्यादी सांगितलेल्या प्रकारात.

319. Evanti vuttappakārāya cittappasādavhayasuppaṭipattiyā. Tena samaṇadhammakaraṇasukhañca saṅgaṇhāti.

३१९. ‘अशा प्रकारे’ म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारच्या चित्तप्रसाद नावाच्या सुप्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने). त्याने श्रमणधम्म आचरण्याचे सुखही प्राप्त होते.

320. Navakanipāteti imasmiṃyeva aṅguttaranikāye vakkhamānaṃ navakanipātaṃ sandhāyāha. Nava puggalāti sattakkhattuparamakolaṃkolādayo nava puggalā. Sabbatthāti imasmiṃ sutte vuttāvasiṭṭhesu sabbesu suttesu.

३२०. ‘नवकनिपातात’ म्हणजे याच अंगुत्तरनिकायमध्ये पुढे येणाऱ्या नवकनिपाताला उद्देशून म्हटले आहे. ‘नऊ पुद्गल’ म्हणजे सत्तक्खत्तुपरम, कोलंकोल इत्यादी नऊ पुद्गल (व्यक्ती). ‘सर्वत्र’ म्हणजे या सुत्तात सांगितलेल्या उरलेल्या सर्व सुत्तांमध्ये.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

16. Ekadhammapāḷi

१६. एकधम्मपाळी

(16) 4. Ekadhammapāḷi-catutthavaggavaṇṇanā

(१६) ४. एकधम्मपाळी - चौथ्या वर्गाची वर्णना (टीका)

322. Catutthassa [Pg.231] paṭhame saññāṇabhūtāti upalakkhaṇabhūtā. Pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhāti pañcadasayojanakkhandhaparikkhepā. Yathā cāti ca-saddena kadambarukkhādīnaṃ kappaṭṭhāyibhāvaṃ viya yojanasatubbedhādibhāvaṃ samuccinoti, na pana jambuyā jambudīpassa viya tehi aparagoyānādīnaṃ saññāṇabhāvaṃ. Rāmaṇeyyakanti ramaṇīyabhāvaṃ. Sesapadesūti vanarāmaṇeyyakādipadesu. Uggataṃ kūlaṃ ussitabhāvo etassāti ukkūlaṃ, vigataṃ apagataṃ kūlaṃ etassāti vikūlanti āha – ‘‘unnataṭṭhānaṃ ninnaṭṭhāna’’nti ca. Nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭhenevāti kujjakakulisakamacchasaṅghātapiṭṭheneva.

३२२. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'सञ्ञाणभूता' म्हणजे उपलक्षणभूत (ओळखण्याचे साधन बनलेले). 'पञ्चदसयोजनावट्टक्खन्धा' म्हणजे पंधरा योजन खोडाचा परिघ असलेले. 'यथा च' मधील 'च' शब्दाने कदंब वृक्षादींचा कल्पस्थायी भाव आणि शंभर योजन उंची इत्यादींचा समुच्चय होतो, परंतु जंबू वृक्षाने जंबूद्वापाची ओळख पटते तशी त्या वृक्षांनी अपरगोयान इत्यादींची ओळख पटत नाही. 'रामणेय्यकं' म्हणजे रमणीयता. 'सेसपदेसु' म्हणजे वनरामणेय्यक इत्यादी पदांमध्ये. ज्याचा किनारा वर आलेला किंवा उंच झालेला आहे ते 'उक्कूल' (उंचवटा), आणि ज्याचा किनारा निघून गेला किंवा खाली गेला आहे ते 'विकूल' (खळगा) होय, म्हणूनच म्हटले आहे - 'उन्नत स्थान आणि निम्न स्थान'. 'नन्दियावट्टमच्छपिट्ठेनेव' म्हणजे कुब्जक आणि कुलिसक माशांच्या समूहाच्या पाठीसारखेच.

323. Dutiyādīsu cattāro apāyā aññatra manussehīti adhippetā, na devā aññatra manussehīti hīnāya jātiyā adhippetattā. Upādāyupādāyāpi majjhimadeso labbhati, yattha gati bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ aññesampi kammavādikiriyavādiviññujātikānaṃ, yo patirūpadesoti vuccati. Tenāha – ‘‘sakalopi hī’’tiādi.

३२३. दुसऱ्या इत्यादी सुत्तांमध्ये 'मनुष्यांशिवाय इतर' या शब्दाने चार अपाय अभिप्रेत आहेत, देव नव्हे; कारण येथे हीन जाती अभिप्रेत आहे. अपेक्षेने (तुलनेने) मध्यम देश देखील प्राप्त होतो, जेथे भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक, उपासिका आणि इतरही कर्मवादी व क्रियावादी सुज्ञ लोकांचे जाणे-येणे असते, ज्याला 'प्रतिरूप देश' म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सकलोपि हि' इत्यादी.

324. Eḷāti doso. Tenāha – ‘‘niddosamukhāti attho’’ti.

३२४. 'एळा' म्हणजे दोष. म्हणूनच म्हटले आहे - 'निर्दोष मुख असा अर्थ आहे'.

326. Tathāgatassa guṇe jānitvā cakkhunāpi dassanaṃ dassanameva, ajānitvā pana dassanaṃ tiracchānagatānampi hotiyevāti āha – ‘‘ye tathāgatassa guṇe jānitvā’’tiādi.

३२६. तथागतांचे गुण जाणून डोळ्यांनी पाहणे हेच दर्शन आहे, परंतु गुण न जाणता पाहणे तर प्राण्यांचे (तिर्यंचगतांचे) देखील होतेच; म्हणूनच म्हटले आहे - 'जे तथागतांचे गुण जाणून...' इत्यादी.

327. Pakāsetvā kathitanti saccāni pakāsetvā kathitaṃ.

३२७. 'प्रकाशीत करून सांगितले' म्हणजे (चार आर्य) सत्ये प्रकाशित करून सांगितले.

328. Sutānaṃ dhammānaṃ asammoso dhāraṇanti āha – ‘‘dhārentīti na pammussantī’’ti.

३२८. ऐकलेल्या धर्माचे विस्मरण न होणे म्हणजे धारण करणे; म्हणूनच म्हटले आहे - 'धारण करतात म्हणजे विसरत नाहीत'.

329. Atthānatthaṃ upaparikkhantīti ‘‘ayaṃ imissā pāḷiyā attho, ayaṃ na attho’’ti atthānatthaṃ upaparikkhanti. Anatthaparihārena hi atthaggahaṇaṃ yathā adhammaparivajjanena dhammappaṭipatti.

३२९. 'अर्थ आणि अनर्थाची परीक्षा करतात' म्हणजे 'या पाळीचा हा अर्थ आहे, हा अर्थ नाही' अशा प्रकारे अर्थ आणि अनर्थाची परीक्षा करतात. कारण अनर्थाचा त्याग करूनच अर्थाचे ग्रहण होते, ज्याप्रमाणे अधर्माचा त्याग करून धर्माचे आचरण होते.

330. Anulomapaṭipadanti nibbānassa anulomikaṃ paṭipadaṃ.

३३०. 'अनुलोम प्रतिपदा' म्हणजे निर्वाणाला अनुकूल असलेली प्रतिपदा.

331. Saṃvegajanakesu [Pg.232] kāraṇesūti saṃvegajanakesu jātiādīsu kāraṇesu. Saṃvejanīyesu ṭhānesu sahottappañāṇaṃ saṃvego.

३३१. 'संवेग उत्पन्न करणाऱ्या कारणांमध्ये' म्हणजे संवेग उत्पन्न करणाऱ्या जन्म इत्यादी कारणांमध्ये. संवेजनीय स्थानांमध्ये ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त जे ज्ञान होते, त्याला 'संवेग' म्हणतात.

332. Upāyenāti yena upāyena vaṭṭūpacchedo, tena upāyena. Padhānavīriyaṃ karontīti sammappadhānasaṅkhātaṃ vīriyaṃ karonti uppādenti.

३३२. 'उपायाने' म्हणजे ज्या उपायाने संसारचक्राचा उच्छेद होतो, त्या उपायाने. 'प्रधान वीर्य करतात' म्हणजे सम्यक्प्रधान संज्ञक वीर्य करतात, ते उत्पन्न करतात.

333. Vavassajīyanti vissajjīyanti ettha saṅkhārāti vavassaggo, asaṅkhatā dhātūti āha – ‘‘vavassaggo vuccati nibbāna’’nti.

३३३. जेथे संस्कार विसर्जित केले जातात तो 'व्यवसर्ग' होय, ती असंस्कृत धातू आहे; म्हणूनच म्हटले आहे - 'व्यवसर्ग म्हणजे निर्वाण म्हटले जाते'.

334. Uttamannānanti uttamānaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ. Uttamarasānanti uttamānaṃ rasānaṃ. Uñchācārenāti uñchācariyāya kassaci apariggahabhūtassa kiñci ayācitvā gahaṇaṃ uñchācāro. Ettha cātiādinā annādīnaṃ aggabhāvo nāma manāpaparamo icchitakkhaṇalābho, na tesaṃ lābhitāmattanti dasseti. Paṭilabhantīti denti paṇītabhāvena. Bhattassa ekapātīti ekapātipūraṃ bhattaṃ. Idaṃ kiṃ nāmāti ‘‘idaṃ annaggarasaggaṃ nāma hoti, na hotī’’ti pucchati. Uñchena kapālābhatenāti missakabhattena. Yāpenteti yāpanasīsena yāpanahetuṃ bhattaṃ vadati. Upādāya aggarasaṃ nāmāti taṃ taṃ upādāyupādāya annaggarasaggaṃ daṭṭhabbanti dasseti. Cakkavattiāhārato hi cātumahārājikānaṃ āhāro aggoti evaṃ yāva paranimmitavasavattidevā netabbaṃ.

३३४. 'उत्तम अन्नांचे' म्हणजे पाच प्रकारच्या उत्तम भोजनांचे. 'उत्तम रसांचे' म्हणजे उत्तम रसांचे (स्वादांचे). 'उंछाचारेण' म्हणजे उंछाचर्येने, कोणाच्याही मालकीचे नसलेले अन्न न मागता ग्रहण करणे म्हणजे उंछाचार होय. आणि येथे 'एत्थ च' इत्यादींद्वारे अन्नाचा श्रेष्ठ भाव म्हणजे मनाला अत्यंत प्रिय असलेल्या अन्नाची इच्छित क्षणी प्राप्ती होणे, केवळ ते मिळणे नव्हे, हे दर्शविले आहे. 'प्रतिलाभ मिळवतात' म्हणजे प्रणीत भावाने देतात. 'भत्ताचा एक पात्री' म्हणजे एक पात्र भरून भात. 'हे काय आहे?' म्हणजे 'हे अन्न आणि रसांमध्ये श्रेष्ठ आहे की नाही?' असे विचारतात. 'उंछाने कपालाने आणलेले' म्हणजे मिश्रित अन्नाने. 'जीवन कंठतात' म्हणजे जीवन जगण्याच्या उद्देशाने, जीवन जगण्याचे कारण म्हणून अन्नाला म्हणतात. 'अपेक्षा करून अग्ररस' म्हणजे त्या त्या गोष्टींची तुलना करून अन्न आणि रसांमधील श्रेष्ठत्व पाहावे, हे दर्शविले आहे. कारण चक्रवर्तीच्या आहारापेक्षा चातुमहाराजिकांचा आहार श्रेष्ठ असतो, अशा प्रकारे परनिर्मितवशवर्ती देवांपर्यंत घेऊन जावे.

335. Attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni ‘‘ariyamaggānaṃ phalabhūto raso’’ti katvā. Dhammaraso nāma cattāro maggā ‘‘sāmaññaphalassa hetubhūto raso’’ti katvā vimuttiraso nāma amataṃ nibbānaṃ ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti katvā.

३३५. 'अर्थरस' म्हणजे चार श्रामण्यफळे, कारण तो 'आर्यमार्गांचे फलभूत रस' आहे. 'धर्मरस' म्हणजे चार मार्ग, कारण तो 'श्रामण्यफळाचा हेतुभूत रस' आहे. 'विमुक्तीरस' म्हणजे अमृत निर्वाण, कारण तो 'सर्व संस्कारांचा शमन करणारा' आहे.

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

Jambudīpapeyyālo niṭṭhito.

जंबूदीपपेय्याल समाप्त झाले.

17. Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā

१७. प्रसादकरधम्मवर्गवर्णना

366. Addhamidanti sandhivasena pāḷiyaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ, ma-kāro padasandhikaroti āha – ‘‘addhā ida’’nti. Ekaṃso esāti ekaṃso hetu [Pg.233] esa lābhānaṃ. Pāpakaṃ nāmāti appakampi pāpaṃ nāma byattaṃ ekaṃsena na karoti. Tathassāti tathā sammāpaṭipajjamānassa assa. Āraññikattaṃ…pe… tecīvarikattanti imesaṃ dhutadhammānaṃ gahaṇeneva itaresampi taṃsabhāgānaṃ gahitabhāvo daṭṭhabbo. Thāvarappattabhāvoti sāsane thirabhāvappatti therabhāvo. Ākappassa sampattīti ‘‘añño me ākappo karaṇīyo’’ti evaṃ vuttassa ākappassa sampatti. Kolaputtīti kolaputtiyanti āha – ‘‘kulaputtabhāvo’’ti. Sampannarūpatāti upadhisampadā. Vacanakiriyāyāti vacanappayogassa madhurabhāvo mañjussaratā. Tenassa lābho uppajjatīti idaṃ na lābhuppādanūpāyadassanaparaṃ, atha kho evaṃ sammāpaṭipajjamānassa anicchantasseva lābho uppajjatīti lābhassa abyabhicārahetudassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāha –

३६६. 'अद्धमिदं' हे संधीमुळे पाळीमध्ये र्‍हस्व करून म्हटले आहे, 'म' कार हा पदसंधी करणारा आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अद्धा इदं'. 'एकंसो एसा' म्हणजे लाभांचा हा निश्चित हेतू आहे. 'पापकं नाम' म्हणजे थोडे देखील पाप तो निश्चितपणे स्पष्टपणे करत नाही. 'तथस्स' म्हणजे त्याप्रमाणे सम्यक् प्रतिपन्न (योग्य आचरण करणाऱ्या) व्यक्तीचे असावे. 'आरण्यकत्व... पे... तेचीवरिकत्व' म्हणजे या धुतधर्मांच्या ग्रहणानेच इतरही त्यांच्याशी संबंधित धर्मांचे ग्रहण झाले आहे असे समजावे. 'स्थावरप्राप्तभाव' म्हणजे शासनात स्थिरतेची प्राप्ती होणे म्हणजेच स्थवीरभाव होय. 'आकल्पाची संपत्ती' म्हणजे 'मला दुसरा आकल्प करणे योग्य आहे' अशा प्रकारे सांगितलेल्या आकल्पाची समृद्धी. 'कोलपुत्ती' म्हणजे कुलपुत्रीय, म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुलपुत्रभाव'. 'संपन्नरूपता' म्हणजे उपधिसंपदा. 'वचनक्रियेने' म्हणजे वचनप्रयोगाची मधुरता, मंजूळ आवाज. 'त्यामुळे त्याला लाभ उत्पन्न होतो' हे लाभ उत्पन्न करण्याचा उपाय दाखवण्यासाठी नाही, तर अशा प्रकारे सम्यक् आचरण करणाऱ्याला इच्छा नसतानाही लाभ मिळतो, हा लाभाचा निश्चित हेतू दर्शवण्यासाठी आहे असे समजावे. ज्याप्रमाणे म्हटले आहे -

‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65).

“भिक्खूंनो, जर भिक्खूने अशी आकांक्षा केली की, मला चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार) मिळावेत, तर त्याने शीलांचेच परिपूर्ण पालन करावे.” (मज्झिम निकाय १.६५)

Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रसादकरधम्मवर्गवर्णना समाप्त झाली.

18. Aparaaccharāsaṅghātavaggavaṇṇanā

१८. अपरअच्छरासंघातवर्गवर्णना

382. Idampi suttanti ettha pi-saddo heṭṭhā vuttacūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ sampiṇḍeti. Cūḷaccharāsaṅghātasutte appanaṃ appattāya mettāya tāvamahanto vipāko dassito, kimaṅgaṃ pana imissā appanāppattāya mettāyāti dassetuṃ – ‘‘appanāppattāya hī’’tiādimāha. Vipākakathāyeva natthīti vipāke kathāyeva natthi, ayameva vā pāṭho. Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya. Paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ, paṭhamaṃ samāpajjatīti idaṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ. Ciṇṇavasībhāvo hi aṭṭhasamāpattilābhī ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti, matthakato paṭṭhāya ādiṃ pāpentopi, antarantarā okkantopi samāpajjituṃ sakkoti eva. Pubbuppattiyaṭṭhena pana paṭhamaṃ nāma hoti. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge. Vipassanaṃ kayiramānaṃ lakkhaṇūpanijjhānakiccaṃ maggena sijjhati taggatasammohaviddhaṃsanato[Pg.234]. Apica vipassanāya lakkhaṇūpanijjhānaṃ maggena uppannena sijjhati itarathā parivattanato, tasmā maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ, na aniccādilakkhaṇānaṃ ārammaṇakaraṇato. Yathā phalaṃ nibbānassa asaṅkhatalakkhaṇaṃ ārammaṇakaraṇavasena upanijjhāyati, evaṃ maggopi. Evampissa lakkhaṇūpanijjhānataṃ veditabbaṃ. Vattabbameva natthi arittajjhānatāya. Sesaṃ visesaṃ, arittajjhānā evāti attho.

३८२. "इदम्पि सुत्तन्ति" (हे देखील सुत्त) येथे 'पि' (देखील) हा शब्द खाली सांगितलेल्या 'चूळअच्छरासंघातसुत्ता'ला एकत्रित करतो. 'चूळअच्छरासंघातसुत्ता'मध्ये अप्पना (अर्पणा) अवस्थेला न पोहोचलेल्या मेत्ता (मैत्री) चे एवढे मोठे विपाक (फळ) दाखवले आहे, तर मग या अप्पना अवस्थेला पोहोचलेल्या मेत्ताचे काय सांगावे! हे दर्शवण्यासाठी "अप्पनाप्पत्ताय ही" इत्यादी म्हटले आहे. "विपाककथायेव नत्थी" म्हणजे विपाकाविषयी काही बोलणेच नाही, किंवा हाच पाठ आहे. "गणनानुकुब्बतता" म्हणजे गणनेच्या अनुक्रमाने. "प्रथम उत्पन्न झालेले" हे देखील प्रथम, "प्रथम समापत्ती प्राप्त करतो" हे मात्र एकांतिक लक्षण नाही. कारण ज्याने वशीभाव प्राप्त केला आहे असा आठ समापत्ती मिळवणारा सुरुवातीपासून सुरुवात करून शिखरापर्यंत पोहोचूनही समापत्ती प्राप्त करू शकतो, शिखरापासून सुरुवात करून सुरुवातीपर्यंत पोहोचूनही, आणि मध्येच प्रवेश करूनही समापत्ती प्राप्त करू शकतोच. परंतु, पूर्वी उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने 'प्रथम' असे नाव होते. "विभङ्गे" म्हणजे झानविभंगामध्ये. विपस्सना केली जात असताना, लक्षणावर उपनिध्यान करण्याचे कार्य मार्गाने साध्य होते, कारण त्यासंबंधीच्या संमोहाचा (अज्ञानाचा) नाश होतो. शिवाय, विपस्सनाचे लक्षणोपनिध्यान हे उत्पन्न झालेल्या मार्गाने साध्य होते, अन्यथा ते बदलत राहते; म्हणून मार्ग हे लक्षणोपनिध्यान आहे, अनित्यता इत्यादी लक्षणांना आलंबन बनवल्यामुळे नाही. ज्याप्रमाणे फल हे निब्बानाच्या असंस्कृत लक्षणाला आलंबन बनवण्याच्या द्वारे उपनिध्यान करते, त्याचप्रमाणे मार्ग देखील करतो. अशा प्रकारे याचे लक्षणोपनिध्यानत्व जाणावे. 'अरीत्तज्झानता' (रिक्त नसलेले ध्यान) असल्यामुळे काही बोलण्याची गरजच नाही. उर्वरित विशेष आहे, 'अरीत्तज्झाना एव' (रिक्त नसलेले ध्यानच) असा अर्थ आहे.

386-387. Hitapharaṇanti sattesu hitānurūpaṃ jhānassa pharitvā pavattanaṃ. Cetopaṭipakkhato vimuccati etāyāti cetovimutti, appanāppattā mettā. Tenāha – ‘‘idhā’’tiādi. Eseva nayoti iminā karuṇādīnampi appanāppattataṃ atidisati. Vaṭṭaṃ honti kammavaṭṭabhāvato. Vaṭṭapādā hontīti vipākavaṭṭassa kāraṇaṃ honti.

३८६-३८७. "हितफरणन्ति" (हिताचा प्रसार करणे) म्हणजे प्राण्यांमध्ये हिताच्या अनुरूप ध्यानाचा प्रसार करून प्रवृत्त होणे. चेतो-प्रतिपक्षापासून (मनाच्या शत्रूंपासून) याद्वारे विमुक्त होते म्हणून ती 'चेतोविमुत्ती' (चित्तविमुक्ती) होय, जी अप्पना (अर्पणा) अवस्थेला पोहोचलेली मेत्ता (मैत्री) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "इधा" (येथे) इत्यादी. "एसेव नयो" (हाच नियम आहे) याद्वारे करुणा इत्यादींची देखील अप्पना अवस्था प्राप्त होणे अतिदेशित केले आहे. 'कम्मवट्ट' (कर्मवर्त) स्वरूप असल्यामुळे ते 'वट्ट' (वर्त) होतात. "वट्टपादा होन्ती" म्हणजे ते विपाकवट्टाचे (विपाकवर्त) कारण होतात.

390. Ajjhattaparikammavasenāti attano kesādīsu parikammakaraṇavasena. Aṭṭhārasavidheti aṭṭhārasappabhede. Kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto. Samūhavisayatāya cassa kāyasaddassa samudāyūpādanatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ. Tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ kataṃ. Kāyānupassīti imassa atthaṃ dassetuṃ – ‘‘tameva kāyaṃ paññāya anupassanto’’ti āha. Tameva kāyanti ca avadhāraṇena vedanādianupassanaṃ nivatteti. Tena ca puna kāyaggahaṇassa payojanaṃ sūcitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāye’’ti hi vatvāpi puna ‘‘kāyānupassī’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ kataṃ. Tena vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāyavedanādianupassanappasaṅgepi āpanne na kāye vedanānupassī cittānupassī dhammānupassī vā. Atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhātavatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī. Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, katthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī[Pg.235], nāgarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujjako rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti.

३९०. "अज्झत्तपरिकम्मवसेना" (अध्यात्म परिकर्माच्या वशाने) म्हणजे स्वतःच्या केसांवर इत्यादींवर परिकर्म (ध्यान-तयारी) करण्याच्या वशाने. "अट्ठाारसविधे" म्हणजे अठरा प्रकारांमध्ये. "काये" म्हणजे रूपकायामध्ये (भौतिक शरीरात). कारण येथे रूपकायाचा अर्थ अंग-प्रत्यंगांचा आणि केसादी धर्मांचा समूह या अर्थाने, हत्तींचा समूह (हत्थीकाय), रथांचा समूह (रथकाय) इत्यादींप्रमाणे 'काय' (शरीर) असा अभिप्रेत आहे. समूहाचा विषय असल्यामुळे आणि या 'काय' शब्दाच्या समुदायाचे ग्रहण करण्यामुळे, तसेच अशुभाच्या आकाराचे असल्यामुळे "काये" असे एकवचन वापरले आहे. त्याचप्रमाणे, आलंबन इत्यादींच्या विभागाने अनेक भेदांनी भिन्न असलेले चित्त देखील चित्तभावाच्या सामान्यतेने एकत्र घेऊन "चित्ते" असे एकवचन केले आहे. "कायानुपस्सी" (कायानुपश्या) याचा अर्थ दर्शवण्यासाठी - "त्याच कायाचे प्रज्ञेने अनुदर्शन करत" असे म्हटले आहे. "त्याच कायाचे" या अवधारणेने (निश्चयाने) वेदना इत्यादींच्या अनुदर्शनाची निवृत्ती केली जाते. आणि याद्वारे पुन्हा 'काय' शब्दाच्या ग्रहणाचे प्रयोजन सूचित केले आहे असे समजावे. कारण "काये" असे म्हटल्यावरही पुन्हा "कायानुपस्सी" असे दुसरे 'काय' ग्रहण करणे हे असम्मिश्रतेने (मिश्रण न करता) व्यवस्थापन आणि घन-विनिर्भोग (समूहाचे पृथक्करण) इत्यादी दर्शवण्यासाठी केले आहे. त्यामुळे वेदना इत्यादी देखील येथे आश्रित आहेत, येथे बद्ध आहेत, असा कायामध्ये वेदना इत्यादींच्या अनुदर्शनाचा प्रसंग आला असता, कायामध्ये वेदनानुपश्या, चित्तानुपश्या किंवा धम्मानुपश्या होत नाही. तर मग "कायानुपस्सीयेव" (कायानुपश्याच) असे म्हटल्याने काय-संज्ञक वस्तूमध्ये कायानुपश्या आकाराचेच दर्शन घडवून असम्मिश्र व्यवस्थापन दर्शवले जाते. त्याचप्रमाणे कायामध्ये अंग-प्रत्यंगांपासून मुक्त अशा एका धर्माचे अनुदर्शन करणारा नसतो, किंवा केस, रोम इत्यादींपासून मुक्त अशा स्त्री किंवा पुरुषाचे अनुदर्शन करणारा नसतो. येथे जो केस, रोम इत्यादी महाभूत आणि उपादाय रूपांच्या समूहाने बनलेला काय (देह) आहे, तो कुठेही महाभूत आणि उपादाय रूपांपासून मुक्त अशा एका धर्माचे अनुदर्शन करणारा नाही; तर रथाच्या साहित्याचे अनुदर्शन करणाऱ्याप्रमाणे अंग-प्रत्यंगांच्या समूहाचे अनुदर्शन करणारा आहे, नगराच्या अवयवांचे अनुदर्शन करणाऱ्याप्रमाणे केस, रोम इत्यादींच्या समूहाचे अनुदर्शन करणारा आहे, आणि केळीच्या खांबाच्या पानांचे थर सोलणाऱ्या किंवा रिकामी मूठ उघडणाऱ्याप्रमाणे महाभूत आणि उपादाय रूपांच्या समूहाचेच अनुदर्शन करणारा आहे. अशा प्रकारे विविध प्रकारांनी समूहाच्या वशानेच काय-संज्ञक वस्तूचे दर्शन घडवून 'घन-विनिर्भोग' (समूहाचे पृथक्करण) दर्शवला आहे. कारण येथे वर सांगितलेल्या समूहाव्यतिरिक्त कोणताही काय (देह), स्त्री, पुरुष किंवा इतर कोणताही धर्म दिसत नाही, परंतु वर सांगितलेल्या धर्मसमूहामध्येच प्राणी तशा तशा प्रकारे मिथ्या अभिनिवेश (चुकीची धारणा) करतात.

Aṭṭhārasavidhenāti aṭṭhārasavidhā. Satipaṭṭhānabhāvakassāti satipaṭṭhānabhāvaṃ bhāventassa. Tīsu bhavesu kilese ātapetīti ātāpo, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Yadipi hi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva. Ātapasaddo viya pana ātāpasaddopi vīriyeva niruḷho. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññadhammā, tasmā ātāpoti vīriyassa nāmaṃ, so assa atthīti ātāpī. Ayañca īkāro pasaṃsāya atisayassa vā dīpakoti ātāpiggahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Tenevāha – ‘‘ātāpīti…pe… vīriyena vīriyavā’’ti. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Tenāha – ‘‘aṭṭhārasavidhena…pe… sammā pajānanto’’ti. Ayaṃ panettha vacanattho – sammā samantato sāmañca pajānanto sampajāno, asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ sabbākārappajānena samantato uparūparivisesāvahabhāvena pavattiyā sammā pajānantoti attho.

"अट्ठाारसविधेना" म्हणजे अठरा प्रकारांनी. "सतिपट्ठानभावकस्सा" म्हणजे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) भावनेची भावना करणाऱ्याचे. तीन भवांमध्ये क्लेशांना तापवतो (नष्ट करतो) म्हणून तो 'आतापो' (आतप), हे वीरियाचे (वीर्य) नाव आहे. जरी क्लेशांचे प्रहाण हे तापवणे असले, आणि ते सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) इत्यादींमध्ये देखील असले, तरी 'आतप' शब्दाप्रमाणे 'आताप' शब्द देखील वीरियामध्येच रूढ आहे. अथवा, प्रतिपक्षाच्या प्रहाणामध्ये संप्रयुक्त धर्मांच्या उत्साहाच्या वशाने प्रवृत्त होणाऱ्या वीरियाचे ते अत्यंत तापवणे आहे, म्हणून वीरियालाच तसे म्हटले जाते, इतर धर्मांना नाही; म्हणून 'आतापो' हे वीरियाचे नाव आहे, आणि तो ज्याच्याकडे आहे तो 'आतापी' (आतपी) होय. आणि हा 'ई' कार प्रशंसेचा किंवा अतिशयाचा सूचक आहे, म्हणून 'आतापी' या ग्रहणाने सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधान) युक्तता दर्शवली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - "आतापीति...पे... वीरियाने वीर्यवान". "सम्पजानो" (संप्रजन्ययुक्त) म्हणजे संपजञ्ञ (संप्रजन्य) संज्ञक ज्ञानाने युक्त असलेला. म्हणूनच म्हटले आहे - "अठरा प्रकारांनी...पे... सम्यक् प्रकारे जाणणारा". येथे हा शब्दाचा अर्थ आहे - सम्यक् प्रकारे, सर्व बाजूंनी आणि स्वतः जाणणारा तो 'सम्पजानो' होय. असम्मिश्र व्यवस्थापनामध्ये इतर धर्मांचे अनुदर्शन न करण्याच्या द्वारे सम्यक् म्हणजे अविपरीत (योग्य), सर्व प्रकारच्या प्रज्ञानाने सर्व बाजूंनी उत्तरोत्तर विशेष प्राप्त करून देण्याच्या प्रवृत्तीने सम्यक् प्रकारे जाणणारा, असा अर्थ आहे.

Kāyo ca idha lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti adhippetoti āha – ‘‘tasmiṃyeva kāyasaṅkhāte loke’’ti. Pañcakāmaguṇikataṇhanti rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu pavattamānaṃ taṇhaṃ. Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando, domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa, domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā, domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ [Pg.236] subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa, domanassavinayena kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa ca pahānaṃ vuttaṃ. Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti. Yogānubhāvo hi esa, yadidaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti. Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti. Suddharūpasammasanameva kathitanti kevalaṃ kāyānupassanābhāvato vuttaṃ.

येथे 'काय' (शरीर) हा झिजणे आणि नष्ट होणे या अर्थाने 'लोक' म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'त्याच काय-संज्ञक लोकामध्ये'. 'पंचकामगुणिकतण्हा' म्हणजे रूप इत्यादी पाच कामगुणांमध्ये प्रवृत्त होणारी तृष्णा. कारण येथे 'अभिज्झा' (लोभ) च्या ग्रहणाने 'कामच्छंद' आणि 'दोमनस्स' (दौर्मनस्य) च्या ग्रहणाने 'व्यापाद' समाविष्ट होतो, म्हणून नीवरणांमध्ये समाविष्ट असलेल्या दोन बलवान धर्मांच्या दर्शनाने नीवरणांचे प्रहाण (नष्ट करणे) सांगितले आहे, असे जाणावे. विशेषतः येथे अभिज्झेच्या विनयाने (दूर करण्याने) काय-संपत्तीवर आधारित अनुनयाचा (अनुरोधाचा), दोमनस्साच्या विनयाने काय-विपत्तीवर आधारित विरोधाचा, अभिज्झेच्या विनयाने कायामध्ये अभिरतीचा, दोमनस्साच्या विनयाने काय-भावनेतील अनभिरतीचा, अभिज्झेच्या विनयाने कायामध्ये नसलेल्या शुभ-सुख इत्यादी भावांच्या कल्पनेचा (आरोपाचा) आणि दोमनस्साच्या विनयाने कायामध्ये असलेल्या अशुभ-असुख इत्यादी भावांच्या अपनयनाचा (दूर करण्याचा) त्याग (प्रहाण) सांगितला आहे. याने योगावाचराचा (योगसाधकाचा) योग-प्रभाव आणि योग-समर्थता दर्शविली जाते. कारण हाच योग-प्रभाव आहे, जो अनुनय आणि विरोधापासून मुक्त, अरती व रती सहन करणारा, आणि असत्य गुणांचा आरोप न करणारा व सत्य गुणांना दूर न करणारा असतो. अनुनय आणि विरोधापासून मुक्त असलेला, अरती व रती सहन करणारा, असत्याचा आरोप न करणारा आणि सत्याला दूर न करणारा हा साधक योग-समर्थ होतो. 'केवळ रूप-संमसन (रूपाचे परीक्षण) सांगितले आहे' असे जे म्हटले आहे, ते केवळ कायानुपस्सना भावनेच्या संदर्भात म्हटले आहे.

Sukhādibhedāsu vedanāsūti sukhadukkhaadukkhamasukhasāmisanirāmisabhedāsu vedanāsu. Tattha sukhayatīti sukhā, sampayuttadhamme kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ cetasikañca ābādhanti sukhā, sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti vā sukhā. Dukkhayatīti dukkhā, sampayuttadhamme kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ cetasikañca sātanti dukkhā, dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti vā dukkhā. Dukkhasukhappaṭikkhepena adukkhamasukhāti upekkhā vuttā. Vediyati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā. Vediyamānoti anubhavamāno. Sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātīti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘‘ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vediyāmī’’ti pajānātīti attho. Tattha kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedanaṃ vediyamānā ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyāmā’’ti pajānanti, na panetaṃ evarūpaṃ pajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpañhi jānanaṃ sattupaladdhiṃ na jahati, attasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattupaladdhiṃ jahati, attasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko vediyati, tassa vedanā, kiṃ kāraṇā vedanā’’ti evaṃ sampajānantassa vediyanaṃ sandhāya vuttaṃ.

‘सुख इत्यादी भेद असलेल्या वेदनांमध्ये’ म्हणजे सुख, दुःख, अदुःखमसुख (उपेक्षा), सामिस आणि निरामिस अशा भेद असलेल्या वेदनांमध्ये. त्यामध्ये, जी सुख देते ती ‘सुखा’ (सुखद वेदना) होय; याचा अर्थ असा की ती संप्रयुक्त धर्मांना आणि शरीराला आल्हाददायक बनवते. किंवा जी शारीरिक आणि मानसिक आजाराला चांगल्या प्रकारे नष्ट करते किंवा खणून काढते ती ‘सुखा’ होय, किंवा जिच्यासाठी जागा देणे सोपे असते ती ‘सुखा’ होय. जी दुःख देते ती ‘दुःखा’ (दुःखद वेदना) होय; याचा अर्थ असा की ती संप्रयुक्त धर्मांना आणि शरीराला पीडा देते व बाधित करते. किंवा जी शारीरिक आणि मानसिक सुखाला वाईट प्रकारे नष्ट करते किंवा खणून काढते ती ‘दुःखा’ होय, किंवा जिच्यासाठी जागा देणे कठीण असते ती ‘दुःखा’ होय. दुःख आणि सुखाचा निषेध करून ‘अदुःखमसुख’ या शब्दाने ‘उपेक्षा’ सांगितली आहे. जी वेदिली जाते (अनुभवली जाते), म्हणजेच आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेते, ती ‘वेदना’ होय. ‘वेद्यमान’ म्हणजे अनुभवणारा. ‘सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे असे जाणतो’ याचा अर्थ असा की, शारीरिक किंवा मानसिक सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना ‘मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे’ असे जाणतो. त्यामध्ये, पाठीवर झोपलेली लहान मुले देखील आईचे दूध पिताना सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना ‘आम्ही सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहोत’ असे जाणतात, परंतु अशा प्रकारच्या जाणण्याला उद्देशून हे म्हटलेले नाही. कारण अशा प्रकारचे जाणणे ‘सत्त्व-उपलब्धी’ (प्राणी किंवा व्यक्ती असल्याचा भ्रम) नष्ट करत नाही, ‘आत्म-संज्ञा’ (मी किंवा आत्मा असण्याची धारणा) उपटून टाकीत नाही, आणि ते कम्मट्ठान किंवा सतिपट्ठान भावना देखील होत नाही. परंतु, या भिक्खूंचे जाणणे सत्त्व-उपलब्धी नष्ट करते, आत्म-संज्ञा उपटून टाकते, आणि ते कम्मट्ठान व सतिपट्ठान भावना देखील होते. कारण हे ‘कोण अनुभवत आहे, कोणाची ही वेदना आहे, कोणत्या कारणामुळे ही वेदना आहे’ अशा प्रकारे सम्यक जाणणाऱ्याच्या (संपजानाच्या) वेदनेच्या अनुभवाला उद्देशून म्हटले आहे.

Tattha ko vediyatīti? Na koci satto vā puggalo vā vediyati. Kassa vedanāti? Na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṃ kāraṇā vedanāti? Vatthuārammaṇā ca panassa vedanāti. Tasmā esa evaṃ pajānāti ‘‘taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthubhūtaṃ rūpādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva [Pg.237] vediyati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vediyāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti. Evaṃ ‘‘sukhādīnaṃ vatthubhūtaṃ rūpādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vediyatī’’ti sallakkhento esa ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyāmī’’ti pajānātīti veditabbo.

त्यामध्ये, ‘कोण अनुभवत आहे?’ तर कोणताही सत्त्व (प्राणी) किंवा पुद्गल (व्यक्ती) अनुभवत नाही. ‘कोणाची ही वेदना आहे?’ तर कोणत्याही सत्त्वाची किंवा पुद्गलाची ही वेदना नाही. ‘कोणत्या कारणामुळे ही वेदना आहे?’ तर वस्तू (इंद्रिय) आणि आलंबन (विषय) यांच्यामुळे ही वेदना होते. म्हणून तो असे जाणतो की, ‘त्या त्या सुखादींचे वस्तू बनलेल्या रूप इत्यादींना आलंबन करून केवळ वेदनाच अनुभवली जाते, आणि त्या वेदनेच्या प्रवृत्तीला धरून ‘मी अनुभवत आहे’ असा केवळ व्यवहार (लोकव्यवहार) होतो.’ अशा प्रकारे ‘सुखादींचे वस्तू बनलेल्या रूप इत्यादींना आलंबन करून केवळ वेदनाच अनुभवली जाते’ असे लक्षपूर्वक पाहत तो ‘मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे’ असे जाणतो, असे समजावे.

Atha vā sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘‘sukhaṃ vedanaṃyeva vediyāmī’’ti pajānāti. Tena yā pubbe bhūtapubbā dukkhā vedanā, tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paraṃ paṭhamaṃ abhāvato ‘‘vedanā nāma aniccā addhuvā vipariṇāmadhammā’’ti itiha tattha sampajāno hoti. Dukkhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātītiādīsupi eseva nayo.

अथवा, ‘मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे असे जाणतो’ म्हणजे सुखद वेदनेच्या क्षणी दुःखद वेदनेचा अभाव असल्यामुळे, सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना ‘मी केवळ सुखद वेदनेचाच अनुभव घेत आहे’ असे तो जाणतो. त्यामुळे जी पूर्वी होऊन गेलेली दुःखद वेदना होती, तिचा आता अभाव असल्यामुळे आणि या सुखद वेदनेचा यापुढे प्रथम अभाव होणार असल्यामुळे, ‘वेदना ही अनित्य, अध्रुव (अस्थिर) आणि विपरिणामधर्मी (बदलणारी) आहे’ अशा प्रकारे तो तेथे सम्यक जाणणारा (संपजान) होतो. ‘मी दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे असे जाणतो’ इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो.

Sāmisaṃ vā sukhantiādīsu yasmā kilesehi āmasitabbato āmisā nāma pañca kāmaguṇā. Ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisā, tasmā sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā chasu dvāresu uppannā chagehassitā somanassavedanā. Sāmisā dukkhā nāma chagehassitā domanassavedanā. Sā ca chasu dvāresu ‘‘iṭṭhārammaṇaṃ nānubhavissāmi nānubhavāmī’’ti vitakkayato uppannā kāmaguṇanissitā domanassavedanā veditabbā. Nirāmisā sukhā nāma chanekkhammassitā somanassavedanā. Sā ca chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ussakkitā me vipassanā’’ti somanassajātassa uppannā somanassavedanā daṭṭhabbā.

‘सामिस किंवा सुख’ इत्यादींमध्ये, ज्याअर्थी क्लेशांद्वारे स्पर्श केले जाण्यायोग्य असल्यामुळे पाच कामगुणांना ‘आमिष’ (सामिस) म्हटले जाते. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने आमिषासह असणे म्हणजे ‘सामिस’ होय, म्हणून ‘सामिस सुख’ म्हणजे पाच कामगुणांच्या आमिषावर आधारित, सहा इंद्रियद्वारांमध्ये उत्पन्न होणारी, सहा गृहस्थ-आश्रित सोमनस्य वेदना (आनंददायी वेदना) होय. ‘सामिस दुःख’ म्हणजे सहा गृहस्थ-आश्रित दोमनस्य वेदना (दुःखद वेदना) होय. आणि ती सहा इंद्रियद्वारांमध्ये ‘मी इष्ट आलंबनाचा अनुभव घेणार नाही, अनुभव घेत नाही’ असा विचार करणाऱ्याला उत्पन्न होणारी, कामगुणांवर आधारित दोमनस्य वेदना समजावी. ‘निरामिस सुख’ म्हणजे सहा नेक्खम्म-आश्रित (गृहत्याग-आश्रित) सोमनस्य वेदना होय. आणि ती सहा इंद्रियद्वारांमध्ये इष्ट आलंबन समोर आले असता, अनित्य इत्यादी रूपाने विपस्सना प्रस्थापित करून ती वाढवण्यास समर्थ असलेल्या साधकाला ‘माझी विपस्सना वाढली आहे’ अशा सोमनस्ययुक्त अवस्थेत उत्पन्न होणारी सोमनस्य वेदना समजावी.

Nirāmisā dukkhā nāma chanekkhammassitā domanassavedanā. Sā pana chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ paṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannā domanassavedanā.

‘निरामिस दुःख’ म्हणजे सहा नेक्खम्म-आश्रित दोमनस्य वेदना होय. ती सहा इंद्रियद्वारांमध्ये इष्ट आलंबन समोर आले असता, अनुत्तर विमोक्ष संज्ञक आर्यफल धर्मांविषयी आकांक्षा ठेवून, त्यांच्या प्राप्तीसाठी अनित्य इत्यादी रूपाने विपस्सना प्रस्थापित करून ती वाढवण्यास असमर्थ असलेल्या साधकाला ‘या पंधरवड्यातही, या महिन्यातही, या वर्षातही विपस्सना वाढवून मी आर्यभूमी प्राप्त करू शकलो नाही’ असा पश्चात्ताप (शोक) करताना उत्पन्न होणारी दोमनस्य वेदना होय.

Sāmisā adukkhamasukhā nāma chagehassitā upekkhāvedanā. Sā ca chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anuvattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannā kāmaguṇanissitā [Pg.238] upekkhāvedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā nāma chanekkhammassitā upekkhāvedanā. Sā pana chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhanena amuyhantassa uppannā vipassanāñāṇasampayuttā upekkhāvedanā. Evaṃ vuttanti mahāsatipaṭṭhānasutte vuttaṃ. Sāva vedanā veditabbāti lujjanappalujjanaṭṭhena sā vedanā ‘‘loko’’ti veditabbā.

सामिष अदुःख-असुख म्हणजे सहा गृहश्रित उपेक्षा वेदना होय. आणि ती सहा द्वारांमध्ये इष्ट आलंबन (विषय) समोर आल्यावर, गुळाच्या ढेपेला चिकटलेल्या माशीप्रमाणे रूप इत्यादींचे अनुवर्तन करत, तिथेच चिकटून राहून उत्पन्न झालेली, कामगुणांवर आश्रित असलेली उपेक्षा वेदना होय. निरामिश अदुःख-असुख म्हणजे सहा नैष्क्रम्य-आश्रित (गृहत्याग-आश्रित) उपेक्षा वेदना होय. ती तर सहा द्वारांमध्ये इष्ट इत्यादी आलंबन समोर आल्यावर, इष्ट विषयावर आसक्त न होता, अनिष्ट विषयावर द्वेष न करता, समतेने पाहत असताना संभ्रमित न होता उत्पन्न झालेली, विपश्यना-ज्ञान-संप्रयुक्त उपेक्षा वेदना होय. 'असे म्हटले आहे' म्हणजे महासतिपट्ठान सुत्तात म्हटले आहे. 'तीच वेदना जाणावी' म्हणजे नष्ट होण्याच्या (रुज्जन-प्ररुज्जन) अर्थाने ती वेदना 'लोक' म्हणून जाणावी.

Evaṃ vitthāriteti ‘‘sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ…pe… sadosaṃ vā cittaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ, samohaṃ vā cittaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ, saṃkhittaṃ vā cittaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ, mahaggataṃ vā cittaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ, sauttaraṃ vā cittaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ, samāhitaṃ vā cittaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ, vimuttaṃ vā cittaṃ, avimuttaṃ vā cittanti pajānātī’’ti evaṃ satipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.381; ma. ni. 1.114) vitthāretvā dassite soḷasavidhe citte.

अशा प्रकारे सविस्तर स्पष्ट केले असता— "सराग (रागासहित) चित्त असेल तर 'चित्त सराग आहे' असे जाणतो, वीतराग (रागरहित) चित्त असेल तर... पे... सदोष (द्वेषासहित) चित्त असेल तर, वीतदोष (द्वेषरहित) चित्त असेल तर, समोह (मोहासहित) चित्त असेल तर, वीतमोह (मोहरहित) चित्त असेल तर, संक्षिप्त (आकुंचित) चित्त असेल तर, विक्षिप्त (विखुरलेले) चित्त असेल तर, महग्गत (महान झालेले/ध्यानस्थ) चित्त असेल तर, अमहग्गत चित्त असेल तर, सउत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ चित्त आहे असे) चित्त असेल तर, अनुत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ चित्त नाही असे) चित्त असेल तर, समाहित (एकाग्र) चित्त असेल तर, असमाहित चित्त असेल तर, विमुक्त (मुक्त) चित्त असेल तर, अविमुक्त चित्त असेल तर 'चित्त अविमुक्त आहे' असे जाणतो" अशा प्रकारे सतिपट्ठान सुत्तात (दी. नि. २.३८१; म. नि. १.११४) सविस्तर दर्शविलेल्या सोळा प्रकारच्या चित्तांमध्ये.

Tattha sarāganti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagataṃ. Vītarāganti lokiyakusalābyākataṃ. Idaṃ pana yasmā sammasanaṃ na dhammasamodhānaṃ, tasmā idha ekapadepi lokuttaraṃ na labbhati. Sesāni cattāri akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. Sadosanti duvidhaṃ domanassasahagataṃ. Vītadosanti lokiyakusalābyākataṃ. Sesāni dasa akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. Samohanti vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcāti duvidhaṃ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā sesānipi idha vattantiyeva. Imasmiññeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādinnānīti. Vītamohanti lokiyakusalābyākataṃ.

त्यामध्ये 'सराग' म्हणजे आठ प्रकारचे लोभसहगत (लोभाने युक्त) चित्त होय. 'वीतराग' म्हणजे लौकिक कुशल आणि अव्याकृत चित्त होय. हे तर ज्याअर्थी (विपश्यनेचे) संमसन (परीक्षण) आहे, धर्मांचे संमोधान (एकत्रीकरण) नाही, म्हणून येथे एका पदातही लोकोत्तर चित्त प्राप्त होत नाही. उर्वरित चार अकुशल चित्ते ना पूर्व पदाला (सराग) भजतात, ना उत्तर पदाला (वीतराग). 'सदोष' म्हणजे दोन प्रकारचे दोमनस्ससहगत (दौर्मनस्ययुक्त/द्वेषयुक्त) चित्त होय. 'वीतदोष' म्हणजे लौकिक कुशल आणि अव्याकृत चित्त होय. उर्वरित दहा अकुशल चित्ते ना पूर्व पदाला भजतात, ना उत्तर पदाला. 'समोह' म्हणजे विचिकित्सासहगत (शंकायुक्त) आणि उद्धच्चसहगत (औद्धत्ययुक्त) असे दोन प्रकारचे चित्त होय. परंतु ज्याअर्थी मोह सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होतो, म्हणून उर्वरित (अकुशल चित्ते) देखील येथे समाविष्ट होतातच. कारण याच द्विकामध्ये (समोह-वीतमोह) बारा अकुशल चित्तांचा पूर्णपणे समावेश होतो. 'वीतमोह' म्हणजे लौकिक कुशल आणि अव्याकृत चित्त होय.

Saṃkhittanti thinamiddhānupatitaṃ. Etañhi saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocavasena pavattanato. Vikkhittanti uddhaccasahagataṃ. Etañhi pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato. Mahaggatanti rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Amahaggatanti kāmāvacaraṃ. Sauttaranti kāmāvacaraṃ. Anuttaranti rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṃ rūpāvacaraṃ, anuttaraṃ arūpāvacarameva. Samāhitanti yassa appanāsamādhi vā upacārasamādhi vā atthi. Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṃ. Vimuttanti [Pg.239] tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimuttaṃ. Avimuttanti ubhayavimuttirahitaṃ. Samucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ pana idha okāsova natthi, okāsābhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo.

'संक्षिप्त' म्हणजे थिन-मिद्ध (आळस आणि डुलकी) याने ग्रासलेले चित्त. कारण हे आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) संकोच पावून प्रवृत्त होत असल्यामुळे याला 'संकुचित चित्त' म्हणतात. 'विक्षिप्त' म्हणजे उद्धच्चसहगत (औद्धत्ययुक्त/चंचल) चित्त. कारण हे आलंबनामध्ये विशेषतः विक्षेपामुळे विखुरलेल्या अवस्थेत प्रवृत्त होत असल्यामुळे याला 'प्रसृत (पसरलेले) चित्त' म्हणतात. 'महग्गत' म्हणजे रूपावचर आणि अरूपावचर चित्त. 'अमहग्गत' म्हणजे कामावचर चित्त. 'सउत्तर' म्हणजे कामावचर चित्त. 'अनुत्तर' म्हणजे रूपावचर आणि अरूपावचर चित्त. तिथेही रूपावचर हे 'सउत्तर' आहे आणि अरूपावचर हे 'अनुत्तर'च आहे. 'समाहित' म्हणजे ज्याच्यामध्ये अर्पणा समाधी किंवा उपचार समाधी असते. 'असमाहित' म्हणजे दोन्ही समाधींनी रहित असलेले चित्त. 'विमुक्त' म्हणजे तदंगविमुक्ती आणि विष्कंभनविमुक्ती यांनी मुक्त झालेले चित्त. 'अविमुक्त' म्हणजे दोन्ही विमुक्तींनी रहित असलेले चित्त. परंतु समुच्छेद, प्रतिप्रश्रब्धी आणि निस्सरण या विमुक्तींना येथे वावच नाही; आणि वाव नसण्याचे कारण म्हणजे येथे संमसनचाराचा (विपश्यना-परीक्षणाचा) उद्देश अभिप्रेत आहे, असे जाणावे.

Upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā dhammarāsayoti attho. Upādānehi ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā upādānakkhandhā. Cha ajjhattikabāhirāyatanānīti cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo manoti imāni cha ajjhattikāyatanāni ceva, rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammāti imāni cha bāhirāyatanāni ca. Ettha pana lokuttaradhammā na gahetabbā sammasanacārassa adhippetattā. Satta sambojjhaṅgāti satisambojjhaṅgādayo satta sambojjhaṅgā. Satiādayo hi sambodhissa, sambodhiyā vā aṅgāti sambojjhaṅgā. Tathā hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi, yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati, kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi, tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅgāti sambojjhaṅgā.

उपादानाचा विषय असणारे स्कंध म्हणजे 'उपादानस्कंध' होय; उपादानाचे प्रत्यय (कारण) बनलेले धर्मांचे समूह किंवा धर्मांचे ढीग, असा याचा अर्थ आहे. किंवा उपादानांद्वारे आलंबन (विषय) बनवण्याच्या इत्यादी कारणांमुळे जे ग्रहण केले जातात (उपादान केले जातात), ते स्कंध म्हणजे 'उपादानस्कंध' होत. 'सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि बाह्य आयतने' म्हणजे चक्षु (डोळा), श्रोत (कान), घ्राण (नाक), जिव्हा (जीभ), काय (शरीर) आणि मन ही सहा आध्यात्मिक आयतने, तसेच रूप, शब्द, गंध, रस, स्प्रष्टव्य (स्पर्श) आणि धर्म ही सहा बाह्य आयतने होत. परंतु येथे लोकोत्तर धर्म ग्रहण करू नयेत, कारण संमसनचाराचा (विपश्यना-परीक्षणाचा) उद्देश अभिप्रेत आहे. 'सात संबोध्यंग' म्हणजे सति-संबोध्यंग इत्यादी सात संबोध्यंगे होत. कारण सति (स्मृती) इत्यादी हे संबोधीचे किंवा संबोधीची अंगे (अवयव) आहेत, म्हणून त्यांना 'संबोध्यंग' म्हणतात. कारण आरब्ध-विपश्यक (विपश्यना सुरू करणारा) योगावचर ज्याच्याद्वारे जागृत होतो (संबुद्ध होतो), ती 'संबोधी' होय; किंवा ज्या सति इत्यादी सात धर्मांच्या सामग्रीने (एकत्र येण्याने) तो जागृत होतो, क्लेशांच्या निद्रेतून उठतो किंवा सत्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करतो, ती धर्मसामग्री म्हणजे 'संबोधी' होय; त्या संबोधीचे किंवा त्या संबोधीची अंगे म्हणजे 'संबोध्यंग' होत.

Cattāri ariyasaccānīti ‘‘dukkhaṃ dukkhasamudayo dukkhanirodho dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti (saṃ. ni. 5.1071-1072) evaṃ vuttāni cattāri ariyasaccāni. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ pavattihetubhāvato. Pacchimāni vivaṭṭaṃ nivaṭṭatadadhigamūpāyabhāvato. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti sarūpato pariggahasambhavato. Vivaṭṭe natthi abhiniveso avisayattā avisayatte ca payojanābhāvato. Pañcadhā vuttesūti satipaṭṭhānasutte vuttesu. Suddhaarūpasammasanamevāti rūpena amissitattā kevalaṃ arūpasammasanameva. Khandhāyatanasaccakoṭṭhāsānaṃ pañcakkhandhasaṅgahato ‘‘rūpārūpasammasana’’nti vuttaṃ. Pubbabhāgiyānampi satipaṭṭhānānaṃ saṅgahitattā ‘‘lokiyalokuttaramissakāneva kathitānī’’ti āha.

'चार आर्यसत्य' म्हणजे "दुःख, दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा" (सं. नि. ५.१०७१-१०७२) अशी सांगितलेली चार आर्यसत्ये होत. त्यामध्ये पहिली दोन सत्ये ही प्रवृत्तीचे (संसारचक्राचे) कारण असल्यामुळे 'वट्ट' (संसारचक्र) आहेत. नंतरची दोन सत्ये ही निवृत्तीचे आणि ती प्राप्त करण्याच्या उपायाचे स्वरूप असल्यामुळे 'विवट्ट' (संसारमुक्ती) आहेत. त्यामध्ये भिक्खूचा वट्टात (संसारचक्रात) कर्मस्थान-अभिनिवेश (साधनेचा निश्चय) असतो, कारण त्याचे प्रत्यक्ष रूपाने ग्रहण करणे शक्य असते. विवट्टात (संसारमुक्तीत) अभिनिवेश नसतो, कारण तो विषय नसतो आणि विषय नसण्यामध्ये काही प्रयोजन नसते. 'पाच प्रकारे सांगितलेल्या' म्हणजे सतिपट्ठान सुत्तात सांगितलेल्या. 'केवळ अरूपाचेच संमसन' म्हणजे रूपाशी मिश्रित नसलेल्या केवळ अरूपाचेच संमसन (परीक्षण) होय. स्कंध, आयतन आणि सत्य यांच्या भागांचा पंचस्कंधांमध्ये संग्रह होत असल्यामुळे 'रूप-अरूप संमसन' असे म्हटले आहे. पूर्वभागीय सतिपट्ठानांचा देखील संग्रह केल्यामुळे 'लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रितच सांगितले आहेत' असे म्हटले आहे.

394. Anibbattānanti ajātānaṃ. Payogaṃ parakkamanti ettha bhusaṃ yogo payogo, payogova parakkamo, payogasaṅkhātaṃ parakkamanti attho. Cittaṃ ukkhipatīti kosajjapakkhe patituṃ apadānavasena ukkhipati. Padhānavīriyanti [Pg.240] sammappadhānalakkhaṇappattavīriyaṃ. Lokiyāti lokiyasammappadhānakathā. Sabbapubbabhāgeti sabbamaggānaṃ pubbabhāge. Kassapasaṃyuttapariyāyenāti kassapasaṃyutte āgatasuttena ‘‘uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti (saṃ. ni. 2.145) āgatattā. Sā lokiyāti veditabbā.

३९४. 'अनिब्बत्तानां' म्हणजे जे उत्पन्न झाले नाहीत (अजातांना). 'प्रयोगं परक्कमति' यामध्ये अत्यंत उद्योग करणे म्हणजे 'प्रयोग' होय, प्रयोग हाच 'पराक्रम' होय, आणि प्रयोगात्मक पराक्रम असा याचा अर्थ आहे. 'चित्त वर उचलतो' म्हणजे आळसाच्या बाजूला पडू न देता प्रयत्नाद्वारे (चित्त) वर उचलतो. 'प्रधानवीर्य' म्हणजे सम्यक् प्रधानाच्या (सम्यक् व्यायामाच्या) लक्षणाप्रत पोहोचलेले वीर्य (प्रयत्न). 'लौकिक' म्हणजे लौकिक सम्यक् प्रधानाचा उपदेश. 'सर्व पूर्वभागात' म्हणजे सर्व मार्गांच्या पूर्वभागात. 'कस्सप संयुत्ताच्या पद्धतीने' म्हणजे कस्सप संयुत्तात आलेल्या सुत्तानुसार "माझ्यामध्ये उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म नष्ट न केल्यास अनर्थाला कारणीभूत ठरतील" (सं. नि. २.१४५) असे आल्यामुळे, ती लौकिक आहे असे जाणावे.

Samathavipassanāvāti avadhāraṇena maggaṃ nivattetvā tassa nivattane kāraṇaṃ dassento, ‘‘maggo panā’’tiādimāha. Sakiṃ uppajjitvāti idaṃ bhūtakathanamattaṃ. Niruddhassa puna anuppajjanato ‘‘na koci guṇo’’ti āsaṅkeyyāti āha – ‘‘so hī’’tiādi. Anantarameva yathā phalaṃ uppajjati, tathā pavattiyevassa paccayadānaṃ. Purimasmimpīti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etthapi. Vuttanti porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Taṃ pana tathāvuttavacanaṃ na yuttaṃ dutiyasmiṃ viya purimasmiṃ maggassa aggahaṇe kāraṇābhāvato. Purimasmiṃ aggahite magge anuppajjamāno maggo anatthāya saṃvatteyyāti āpajjeyya, na cetaṃ yuttaṃ āpajjamāne tasmiṃ padhānatthasambhavato. Catukiccasādhanavasenāti anuppannākusalānuppādanādicatukiccasādhanavasena.

‘शमथ-विपश्यना’ (समथविपस्सनावा) या अवधारणेने (निश्चयाने) मार्गाला निवृत्त करून, त्याच्या निवृत्तीचे कारण दर्शविताना, ‘मग्गो पना’ (मार्ग तर) इत्यादी म्हटले आहे. ‘सकिं उप्पज्जित्वा’ (एकदा उत्पन्न होऊन) हे केवळ घडलेल्या गोष्टीचे कथन (भूतकथन) आहे. निरुद्ध झालेल्याचे पुन्हा उत्पन्न न होण्यामुळे ‘काहीही गुण (फायदा) नाही’ अशी शंका येऊ नये म्हणून ‘सो ही’ (तोच हि) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे लगेचच फल उत्पन्न होते, त्याचप्रमाणे त्याची प्रवृत्तीच त्याला प्रत्यय (कारण) देणे आहे. ‘पुरिमस्मिम्पि’ (पूर्वीच्यामध्येही) म्हणजे ‘माझे न उत्पन्न झालेले कुशल धर्म उत्पन्न होऊन अनर्थाला कारणीभूत ठरतील’ यामध्येही. ‘वृत्तं’ (म्हटले आहे) म्हणजे प्राचीन अट्ठकथेत. परंतु, ते तसे म्हटलेले वचन योग्य नाही, कारण दुसऱ्याप्रमाणे पहिल्यामध्ये मार्गाचे ग्रहण न करण्याचे कारण नाही. पहिल्यामध्ये मार्ग ग्रहण न केल्यास, न उत्पन्न होणारा मार्ग अनर्थाला कारणीभूत ठरेल असा प्रसंग येईल, आणि हे योग्य नाही, कारण तो प्रसंग आल्यास प्रधान अर्थाचा संभव होतो. ‘चतुकिच्चसाधनवसेन’ (चार कृत्यांच्या साधनाच्या वशाने) म्हणजे न उत्पन्न झालेल्या अकुशलांना उत्पन्न न होऊ देणे इत्यादी चार कृत्यांच्या साधनाच्या वशाने.

Vuttanayenāti ‘‘asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā’’tiādinā vuttanayena. Vijjamānāti dharamānasabhāvā. Khaṇattayapariyāpannattā uppādādisamaṅgino vattamānabhāvena uppannaṃ vattamānuppannaṃ. Tañhi uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pannaṃ pattanti nippariyāyato ‘‘uppanna’’nti vuccati. Anubhavitvā bhavitvā ca vigataṃ bhutvāvigataṃ. Anubhavanabhavanāni hi bhavanasāmaññena bhutvā-saddena vuttāni. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyati. Idha vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvāvigatamattavasena kammañca ‘‘bhutvāvigatuppanna’’nti vuttaṃ. Na aṭṭhasāliniyaṃ viya rajjanādivasena anubhūtāpagataṃ javanaṃ uppajjitvā niruddhatāvasena bhūtāpagatañca saṅkhataṃ bhūtāpagatuppannanti. Tasmā idha okāsakatuppannaṃ vipākameva vadati, na tattha viya kammampi. Aṭṭhasāliniyañhi bhūtāvigatuppannaṃ okāsakatuppannañca aññathā dassitaṃ. Vuttañhi tattha (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya) –

‘वृत्त नयेन’ (सांगितलेल्या पद्धतीने) म्हणजे ‘असमुदाचार वशाने किंवा अनुभवास न आलेल्या आलंबनाच्या वशाने’ इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीने. ‘विज्जमाना’ (विद्यमान) म्हणजे टिकून राहणारा स्वभाव केलेले. क्षणत्रयामध्ये (उत्पाद, स्थिती, भंग) समाविष्ट असल्यामुळे, उत्पाद इत्यादींनी युक्त असलेल्या वर्तमान भावाने जे उत्पन्न झाले आहे, ते ‘वर्तमानोत्पन्न’ (वत्तमानुप्पन्न) होय. कारण ते उत्पादापासून सुरू होऊन भंगापर्यंत वर पोहोचलेले (पन्नं पत्तं) असल्यामुळे त्याला मुख्य अर्थाने ‘उत्पन्न’ असे म्हटले जाते. अनुभव घेऊन आणि होऊन जे निघून गेले आहे, ते ‘भुत्वाविगत’ (अनुभवून-विगत झालेले) होय. कारण अनुभवणे आणि असणे हे असण्याच्या सामान्यतेमुळे ‘भुत्वा’ या शब्दाने म्हटले आहे. सामान्य अर्थालाच उपसर्गाने विशेष केले जाते. येथे विपाकाच्या अनुभवाच्या वशाने तदालंबन आणि न पिकलेल्या विपाकाचा सर्वथा नाश न झाल्यामुळे केवळ होऊन-विगत होण्याच्या वशाने कर्माला ‘भुत्वाविगतुप्पन्न’ (भुत्वाविगत-उत्पन्न) म्हटले आहे. अट्ठसालिनीमध्ये सांगितल्याप्रमाणे राग इत्यादींच्या वशाने अनुभवून निघून गेलेले जवन आणि उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाल्यामुळे ‘भूत-अपगत’ (निघून गेलेले) झालेले संस्कृत ‘भूतपगतुप्पन्न’ (भूत-अपगत-उत्पन्न) असे येथे म्हटलेले नाही. म्हणून येथे ‘ओकासकतुप्पन्न’ (अवकाशकृत-उत्पन्न) केवळ विपाकालाच म्हटले आहे, तेथे कर्माला म्हटल्याप्रमाणे नाही. कारण अट्ठसालिनीमध्ये ‘भूत-अविगतोत्पन्न’ आणि ‘अवकाशकृत-उत्पन्न’ हे दुसऱ्या प्रकारे दाखवले आहे. तेथे (धम्मसंगणी अट्ठकथा १, कामावचरकुशलपदभाजनीय मध्ये) म्हटले आहे की -

‘‘Ārammaṇarasaṃ [Pg.241] anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ, upādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’ti evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā, tathākatokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāmā’’ti.

‘आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेऊन जे निरुद्ध झाले आहे, ते अनुभवून-विगत झालेले कुशल-अकुशल होय; उत्पाद इत्यादी तिन्हींना प्राप्त न होता जे निरुद्ध झाले आहे, ते भूत-अपगत संज्ञक आणि उर्वरित संस्कृत ‘भूतपगतुप्पन्न’ नावाचे आहे. ‘जी त्याची पूर्वी केलेली कर्मे आहेत’ इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले कर्म भूतकाळातील असूनही, दुसऱ्या विपाकाला अडवून स्वतःच्या विपाकासाठी अवकाश (संधी) करून स्थित असल्यामुळे, आणि तशा प्रकारे अवकाश केलेल्या विपाकाचे अद्याप उत्पन्न न झालेले असूनही, अशा प्रकारे अवकाश केल्यावर निश्चितपणे उत्पन्न होत असल्यामुळे त्याला ‘ओकासकतुप्पन्न’ असे म्हणतात.’

Idha pana sammohavinodaniyaṃ vuttanayeneva bhutvāvigatuppannaṃ okāsakatuppannañca dassitaṃ. Vuttañhi, sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 406) –

परंतु येथे संमोहविनोदनीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच ‘भुत्वाविगतुप्पन्न’ आणि ‘ओकासकतुप्पन्न’ दर्शविले आहे. संमोहविनोदनीमध्ये (विभंग अट्ठकथा ४०६) म्हटले आहे की -

‘‘Kamme pana jahite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddho vipāko bhutvāvigataṃ nāma. Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhutvāvigataṃ nāma. Tadubhayampi bhutvāvigatuppannanti saṅkhyaṃ gacchati. Kusalākusalaṃ kammaṃ aññakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti vuccati. Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāmā’’ti.

‘परंतु कर्माचा त्याग केल्यावर, आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेऊन निरुद्ध झालेला विपाक ‘भुत्वाविगत’ नावाचा आहे. कर्म उत्पन्न होऊन निरुद्ध झालेले ‘भुत्वाविगत’ नावाचे आहे. ते दोन्हीही ‘भुत्वाविगतुप्पन्न’ या संज्ञेला प्राप्त होतात. कुशल-अकुशल कर्म दुसऱ्या कर्माच्या विपाकाला अडवून स्वतःच्या विपाकासाठी अवकाश निर्माण करते. अशा प्रकारे अवकाश निर्माण केल्यावर उत्पन्न होणारा विपाक हा अवकाश करण्यापासून सुरू होऊन उत्पन्न झाला असे म्हटले जाते. याला ‘ओकासकतुप्पन्न’ असे म्हणतात.’

Tattha aṭṭhasāliniyā ayamadhippāyo – ‘‘satipi sabbesampi cittuppādānaṃ saṃvedayitasabhāvā ārammaṇānubhavane savipallāse pana santāne cittābhisaṅkhāravasena pavattito abyākatehi visiṭṭho kusalākusalānaṃ sātisayo visayānubhavanākāro. Yathā vikappaggāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca nippariyāyato ārammaṇarasaṃ anubhavati, na tathā vipāko kammavegakkhittattā, nāpi kiriyā ahetukānaṃ atidubbalatāya, sahetukānañca khīṇakilesassa chaḷaṅgupekkhāvato uppajjamānānaṃ atisantavuttittā, tasmā rajjanādivasena ārammaṇarasānubhavanaṃ sātisayanti akusalaṃ kusalañca uppajjitvā niruddhatāsāmaññena sesasaṅkhatañca bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Sammohavinodaniyā pana vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ avipakkapākassa sabbathā avigatattā bhavitvāvigatamattavasena kammañca bhutvāpagatanti [Pg.242] vuttaṃ. Teneva tattha okāsakatuppannanti vipākamevāha, na kammampi, tasmā idhāpi sammohavinodaniyaṃ vuttanayeneva bhutvāpagatuppannaṃ okāsakatuppannañca vibhattanti daṭṭhabbaṃ.

तेथे अट्ठसालिनीचा हा अभिप्राय आहे - ‘सर्वच चित्तोत्पादांचा स्वभाव वेदनारूप (संवेदयित) असूनही आलंबनाचा अनुभव घेण्यात, विपर्यासयुक्त संतानामध्ये चित्ताच्या अभिसंस्काराच्या वशाने प्रवृत्त होणारा, अव्याकृतांपेक्षा विशिष्ट असा कुशल-अकुशलांचा अतिशययुक्त विषयानुभवाचा आकार असतो. ज्याप्रमाणे विकल्पग्रहणाच्या वशाने राग इत्यादींनी आणि त्यांच्या विरोधकांनी अकुशल आणि कुशल हे मुख्य अर्थाने आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेतात, त्याप्रमाणे विपाक हा कर्मवेगाने फेकला गेल्यामुळे अनुभव घेत नाही; तसेच क्रियाचित्त हे अहेतुकांच्या अतिशय दुर्बलतेमुळे आणि सहेतुकांच्या क्षीणक्लेश असलेल्यांच्या षळंगुपेक्षा असल्यामुळे उत्पन्न होत असताना अत्यंत शांत प्रवृत्तीचे असते. म्हणून राग इत्यादींच्या वशाने आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेणे हे अतिशययुक्त आहे, म्हणून अकुशल आणि कुशल उत्पन्न होऊन निरुद्ध होण्याच्या सामान्यतेमुळे उर्वरित संस्कृताला ‘भूत-अपगत’ म्हटले आहे.’ परंतु संमोहविनोदनीमध्ये विपाकाच्या अनुभवाच्या वशाने तदालंबन आणि न पिकलेल्या विपाकाचा सर्वथा नाश न झाल्यामुळे केवळ होऊन-विगत होण्याच्या वशाने कर्माला ‘भूतपगत’ म्हटले आहे. म्हणूनच तेथे ‘ओकासकतुप्पन्न’ केवळ विपाकालाच म्हटले आहे, कर्माला नाही. म्हणून येथेही संमोहविनोदनीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच ‘भुत्वापगतुप्पन्न’ आणि ‘ओकासकतुप्पन्न’ यांचे विभाजन केले आहे असे समजावे.

Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāmāti sammasanassa ṭhānabhāvato vuttaṃ. Tesūti atītādibhedesu. Anusayitakilesāti appahīnā maggena pahātabbā adhippetā. Tenāha – ‘‘atītā vā…pe… na vattabbā’’ti. Hontu tāva ‘‘atītā’’ti vā ‘‘paccuppannā’’ti vā na vattabbā, ‘‘anāgatā’’ti pana kasmā na vattabbā, nanu kāraṇalābhe uppajjanārahā appahīnaṭṭhena thāmagatā kilesā anusayāti vuccantīti? Saccametaṃ, anāgatabhāvopi nesaṃ na paricchinno itarānāgatakkhandhānaṃ viyāti ‘‘anāgatā vāti na vattabbā’’ti vuttaṃ. Yadi hi nesaṃ paricchinno anāgatabhāvo siyā, tato ‘‘paccuppannā, atītā’’ti ca vattabbā siyuṃ, paccayasamavāye pana uppajjanārahataṃ upādāya anāgatavohāro tattha veditabbo.

पाच स्कंध (पंचक्खंधा) हे विपश्यनेची भूमी आहेत, कारण ते संमर्शन (परीक्षण/मनन) करण्याचे स्थान आहेत, असे म्हटले आहे. ‘तेसू’ (त्यांच्यामध्ये) म्हणजे भूतकाळ इत्यादी भेदांमध्ये. ‘अनुसयितकिलेसा’ (अनुशयित क्लेश) म्हणजे प्रहीण न झालेले (न नष्ट झालेले) आणि मार्गाने प्रहाण करण्यास (नष्ट करण्यास) योग्य असलेले अभिप्रेत आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अतीत (भूतकाळ) किंवा... पे... असे म्हणू नये’. ‘अतीत’ किंवा ‘प्रत्युत्पन्न’ (वर्तमान) असे म्हणू नये हे ठीक आहे, परंतु ‘अनागत’ (भविष्यकाळ) असे का म्हणू नये? कारण कारणे मिळाल्यास उत्पन्न होण्यास योग्य असलेले, प्रहीण न झाल्यामुळे दृढ झालेले क्लेश ‘अनुशय’ म्हटले जातात ना? हे सत्य आहे, परंतु इतर अनागत स्कंधांप्रमाणे त्यांचा अनागत भावही निश्चित नाही, म्हणून ‘अनागत असे म्हणू नये’ असे म्हटले आहे. जर त्यांचा अनागत भाव निश्चित असता, तर त्यांना ‘प्रत्युत्पन्न, अतीत’ असेही म्हणावे लागले असते. परंतु प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहात उत्पन्न होण्याच्या योग्यतेला ग्रहण करून तेथे ‘अनागत’ असा व्यवहार समजला पाहिजे.

Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti idaṃ yathāvuttaṃ kilesajātaṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhuppannaṃ nāma kāraṇalābhe sati vijjamānakiccakaraṇato. Tāsu tāsu bhūmisūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Ārammaṇakaraṇavasena hi bhavanti ettha kilesāti bhūmiyo, upādānakkhandhā. Asamugghātagatāti tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattidhammataṃ anāpāditatāya samugghātaṃ samucchedaṃ na gatāti asamugghātagatā. Bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti ettha laddhabhūmikaṃ bhūmiladdhanti vuttaṃ aggiāhito viya. Okāsakatuppannasaddepi ca aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya) āgatanayena okāso kato etena kusalākusalakammena, okāso kato etassa vipākassāti ca duvidhatthepi evameva katasaddassa paranipāto veditabbo. Idha pana okāsakatuppannasaddena vipākasseva gahitattā ‘‘okāso kato etassa vipākassā’’ti evaṃ viggaho daṭṭhabbo.

याला 'भूमिलद्धुप्पन्न' (भूमी प्राप्त करून उत्पन्न झालेले) असे म्हणतात - हे वर सांगितलेले क्लेश उत्पन्न होण्याचे कारण मिळाल्यास विद्यमान कार्य करत असल्यामुळे, नष्ट न झाल्याच्या अर्थाने 'भूमिलद्धुप्पन्न' म्हटले जाते. 'त्या त्या भूमींमध्ये' म्हणजे मनुष्य, देव इत्यादी आत्मभाव (अस्तित्व) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उपादानस्कंधांमध्ये. कारण आलंबन (विषय) बनवण्याच्या प्रक्रियेमुळे येथे क्लेश निर्माण होतात, म्हणून उपादानस्कंधांना 'भूमी' म्हटले आहे. 'असमुग्घांतगता' (समूळ नष्ट न झालेले) म्हणजे त्या त्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) पुन्हा उत्पन्न न होण्याची अवस्था प्राप्त न झाल्यामुळे, ज्यांचा समूळ नाश किंवा उच्छेद झालेला नाही, ते 'असमुग्घातगता' होत. 'भूमिलद्धुप्पन्न' या संज्ञेमध्ये ज्याने भूमी प्राप्त केली आहे त्याला 'भूमिलद्ध' म्हटले आहे, जसे की अग्नी प्रज्वलित केला जातो. आणि 'ओकासकतुप्पन्न' (संधी मिळाल्यावर उत्पन्न झालेले) या शब्दात देखील अट्ठसालिनीमध्ये (धम्मसङ्गणि अट्ठकथा, कामावचरकुसलपदभाजनीय) आलेल्या पद्धतीनुसार - 'या कुशल-अकुशल कर्माने संधी दिली आहे' आणि 'या विपाकाला संधी दिली आहे' अशा दोन्ही अर्थांमध्ये 'कत' शब्दाचा परनिपात (शब्दाची नंतर मांडणी) याच प्रकारे समजला पाहिजे. परंतु येथे 'ओकासकतुप्पन्न' या शब्दाने केवळ विपाकाचेच ग्रहण केले असल्यामुळे 'या विपाकाला संधी दिली आहे' (ओकासो कतो एतस्स विपाकस्स) असाच विग्रह समजला पाहिजे.

Khaṇattayasamaṅgitāya samudācārappattaṃ samudācāruppannaṃ. Tenāha – ‘‘sampati vattamānaṃyevā’’ti. Ārammaṇaṃ adhiggayha daḷhaṃ gahetvā pavattaṃ ārammaṇādhiggahituppannaṃ. Vikkhambhanappahānavasena appahīnā avikkhambhitā. Samucchedappahānavasena appahīnā asamugghātitā. Nimittaggāhavasena ārammaṇassa adhiggahitattā [Pg.243] taṃ ārammaṇaṃ anussaritānussaritakkhaṇe kilesuppattihetubhāvena upatiṭṭhanato adhiggahitameva nāmaṃ hotīti āha – ‘‘ārammaṇassa adhiggahitattā’’ti. Ettha ca āhaṭakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhiggahitaṃ ārammaṇaṃ, anāhaṭakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogatakilesaārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nimittaggāhikā avikkhambhitakilesā vā puggalā vā āhaṭānāhaṭakhīrarukkhasadisā. Purimanayenevāti avikkhambhituppanne vuttanayeneva. Vitthāretabbanti ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantī’’ti na vattabbā. Kasmā? Asamugghātitattā. Yathā kiṃ? Yathā sace khīrarukkhaṃ kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyāti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ asamugghātituppannaṃ nāmāti evaṃ yojetvā vitthāretabbaṃ.

तीन क्षणांच्या (उत्पाद, स्थिती, भंग) समन्वयामुळे जे प्रकटीकरणाला प्राप्त झाले आहे, ते 'समुदाचारुप्पन्न' (प्रकट झालेले) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सध्या वर्तमान असलेलेच'. आलंबनाला (विषयाला) घट्ट पकडून प्रवृत्त होणारे ते 'आरम्मणाधिग्गहितुप्पन्न' (आलंबन ग्रहण करून उत्पन्न झालेले) होय. विक्खंभन प्रहाणाने (दडपून टाकून नष्ट न केल्यामुळे) जे नष्ट झाले नाही, ते 'अविख्खंभित' होय. समुच्छेद प्रहाणाने (समूळ नष्ट न केल्यामुळे) जे नष्ट झाले नाही, ते 'असमुग्घातित' होय. निमित्तग्रहणामुळे (चिन्ह किंवा लक्षणांचे ग्रहण केल्यामुळे) आलंबन ग्रहण केले गेले असल्यामुळे, त्या आलंबनाचे स्मरण करताना किंवा न करतानाही ते क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण बनून उपस्थित राहत असल्यामुळे त्याला 'अधिग्गहित' (गृहीत/प्राप्त) असेच नाव दिले जाते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'आलंबन ग्रहण केल्यामुळे'. आणि येथे, कापलेल्या दुधाच्या झाडाप्रमाणे (ज्यातून दूध वाहत आहे) निमित्तग्रहणामुळे ग्रहण केलेले आलंबन समजावे, आणि न कापलेल्या दुधाच्या झाडाप्रमाणे (ज्यातून अजून दूध काढलेले नाही) विक्खंभित न झाल्यामुळे अंतर्भूत असलेल्या क्लेशांचे आलंबन समजावे. निमित्त ग्रहण करणारे किंवा विक्खंभित न झालेले क्लेश किंवा पुद्गल हे कापलेल्या आणि न कापलेल्या दुधाच्या झाडासारखे आहेत. 'पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच' म्हणजे 'अविख्खंभितुप्पन्न' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच. याचा विस्तार केला पाहिजे - 'या विशिष्ट ठिकाणी ते उत्पन्न होणार नाहीत' असे म्हणता येत नाही. का? कारण ते समूळ नष्ट झालेले नाहीत (असमुग्घातितत्वामुळे). कशाप्रमाणे? जसे की जर दुधाच्या झाडावर कुऱ्हाडीने प्रहार केला, तर 'या विशिष्ट ठिकाणी दूध निघणार नाही' असे म्हणता येत नाही, त्याचप्रमाणे. याला 'असमुग्घातितuप्पन्न' (समूळ नष्ट न झाल्यामुळे उत्पन्न होणारे) म्हणतात, अशा प्रकारे संबंध जोडून विस्तार केला पाहिजे.

Imesu uppannesūti yathāvuttesu aṭṭhasu uppannesu. Idaṃ na maggavajjhaṃ appahātabbavatthuttā. Maggavajjhaṃ maggena paheyyavatthuttā. Rattoti rāgena samannāgato. Esa nayo duṭṭho mūḷhoti etthāpi. Vinibaddhoti mānasaṃyojanena virūpaṃ nibandhito. Parāmaṭṭhoti diṭṭhiparāmāsena dhammasabhāvaṃ atikkamma parato āmaṭṭho. Aniṭṭhaṅgatoti niṭṭhaṃ agato, saṃsayāpannoti attho. Thāmagatoti anusayavasena daḷhataṃ upagato. Yuganaddhāti pahātabbappahāyakayuge naddhā viya vattanakā ekakālikattā. Saṃkilesikāti saṃkilesadhammasahitā.

'या उत्पन्न झालेल्यांमध्ये' म्हणजे वर सांगितलेल्या आठ प्रकारच्या उत्पन्नांमध्ये. 'हे मार्गाने नष्ट करण्याजोगे नाही' कारण ते प्रहाण (नष्ट) करण्यायोग्य वस्तू नाही. 'मार्गाने नष्ट करण्याजोगे' म्हणजे मार्गाद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य वस्तू. 'रत्त' (रक्त/आसक्त) म्हणजे रागाने (आसक्तीने) युक्त असलेला. 'दुट्ठ' (द्वेषयुक्त) आणि 'मूळ्ह' (मोहग्रस्त) यामध्येही हाच नियम लागू होतो. 'विनिबद्ध' म्हणजे मान-संयोजनाने (अहंकाराच्या बंधनाने) विकृतपणे बांधलेला. 'परामट्ठ' म्हणजे दृष्टी-परामर्शाने (चुकीच्या धारणांनी) धर्माच्या खऱ्या स्वभावाचे उल्लंघन करून चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केलेला. 'अनिट्ठङ्गत' म्हणजे निष्कर्षाप्रत न पोहोचलेला, म्हणजेच संशयापन्न असलेला. 'थामगत' म्हणजे अनुशायाच्या (सुप्त क्लेशांच्या) प्रभावाने दृढतेला प्राप्त झालेला. 'युगनद्ध' म्हणजे प्रहाण करण्यायोग्य (क्लेश) आणि प्रहाण करणारा (मार्ग) हे दोघे एकाच वेळी कार्यरत असल्यामुळे जणू एकाच जूने बांधल्यासारखे असणे. 'संकिलेसिक' म्हणजे संक्लेशधर्माने (मळिन करणाऱ्या धर्मांनी) युक्त असलेले.

Pāḷiyanti paṭisambhidāpāḷiyaṃ (paṭi. ma. 3.21). Tikālikesupi kilesesu vāyāmābhāvadassanatthaṃ ajātaphalataruṇarukkho pāḷiyaṃ nidassito, aṭṭhakathāyaṃ pana jāto satto asamudāhaṭakileso nāma natthīti ‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’nti vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Atha vā maggena pahīnakilesānameva atītādibhedena tidhā navattabbataṃ pākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho upamāvasena pāḷiyaṃ ābhato, atītādīnaṃ appahīnatādassanatthampi ‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattanārahāni phalāni chinne anuppajjamānāni kadāci sasabhāvāni ahesuṃ, honti, bhavissanti vāti atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā magge anuppanne uppattirahānaṃ uppanne sabbena sabbaṃ abhāvato[Pg.244]. Yathā ca chede asati phalāni uppajjissantīti chedanassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā. Nāpi na pajahatīti uppajjanārahānaṃ pajahanato vuttaṃ. Uppajjitvāti lakkhaṇe tvā-saddo. Maggassa uppajjanakiriyāya hi samudayappahānanibbānasachikaraṇakiriyā viya khandhānaṃ parijānanakiriyā lakkhīyati.

'पाळीमध्ये' म्हणजे पटिसम्भिदामग्ग पाळीमध्ये. तिन्ही काळांतील क्लेशांच्या बाबतीत प्रयत्नाचा अभाव दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये 'ज्याला फळे आलेली नाहीत अशा तरुण झाडाचे' उदाहरण दिले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'उत्पन्न झालेला असा कोणताही प्राणी नाही ज्याचे क्लेश प्रकट झाले नाहीत' असे सांगून, 'फळे आलेल्या झाडाच्या उदाहरणाने स्पष्ट केले पाहिजे' असे म्हटले आहे आणि तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा ही' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. अथवा, मार्गाने नष्ट झालेल्या क्लेशांचेच अतीत (भूतकाळ) इत्यादी भेदाने तीन प्रकारे वर्णन करता येत नाही हे स्पष्ट करण्यासाठी पाळीमध्ये उपमेच्या स्वरूपात 'ज्याला फळे आलेली नाहीत असे झाड' आणले आहे. अतीत इत्यादी काळातील क्लेश नष्ट न झाल्याचे दर्शवण्यासाठी देखील अट्ठकथेमध्ये 'फळे आलेल्या झाडाच्या उदाहरणाने स्पष्ट केले पाहिजे' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, जसे न कापलेल्या झाडावर उत्पन्न होण्यास योग्य असलेली फळे, झाड कापल्यावर उत्पन्न न होता, 'कधीतरी ती आपल्या स्वभावाने होती, आहेत किंवा असतील' अशा अतीत इत्यादी भावाने सांगता येत नाहीत; त्याचप्रमाणे मार्गाने नष्ट झालेले क्लेश समजावेत, कारण मार्ग उत्पन्न न झाल्यास जे उत्पन्न होण्यास योग्य होते, ते मार्ग उत्पन्न झाल्यावर पूर्णपणे नष्ट होतात. आणि जसे झाड कापले नाही तर फळे उत्पन्न होतील, म्हणून कापण्याचे जसे महत्त्व आहे, तसेच मार्गभावनेचे महत्त्व जोडले पाहिजे. 'नष्ट करत नाही असेही नाही' कारण जे उत्पन्न होण्यास योग्य आहेत त्यांचा त्याग (प्रहाण) केला जात असल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'उप्पज्जित्वा' (उत्पन्न होऊन) या शब्दातील 'त्वा' हा प्रत्यय लक्षणाच्या अर्थात आहे. कारण मार्गाच्या उत्पत्तीच्या क्रियेद्वारे, समुदय प्रहाण आणि निर्वाण साक्षात्काराच्या क्रियेप्रमाणेच स्कंधांच्या परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) करण्याची क्रिया लक्षित होते.

Tepi pajahatiyevāti ye tehi kilesehi janetabbā upādinnakkhandhā, tepi pajahatiyeva tannimittassa abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhanato. Tenāha – ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi. Abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenāti kammaviññāṇassa anuppattidhammatāpādanena. Etthāti etasmiṃ sotāpattimaggañāṇe hetubhūte. Eteti nāmarūpasaññitā saṅkhārā. Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadantīti arahattamaggo sabbabhavehi vuṭṭhātiyevāti vadanti taduppattito uddhaṃ bhavūpapattiyā kilesassapi abhāvato.

'त्यांचाही त्याग करतोच' म्हणजे त्या क्लेशांद्वारे उत्पन्न होणारे जे उपादिन्नस्कंध (गृहीत धरलेले स्कंध) आहेत, त्यांचाही त्याग करतोच, कारण त्याचे कारण असलेल्या अभिसंखारविज्ञानाचा निरोध होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे देखील सांगितले आहे' इत्यादी. 'अभिसंखारविज्ञानाच्या निरोधाने' म्हणजे कर्मविज्ञानाला पुन्हा उत्पन्न न होण्याचा स्वभाव प्राप्त करून दिल्याने. 'येथे' म्हणजे या सोतापत्तिमार्गज्ञानामध्ये जे कारण आहे. 'हे' म्हणजे नाम-रूपाने ओळखले जाणारे संस्कार. 'सर्व भवांमधून मुक्त होतोच असेही म्हणतात' कारण अर्हत् मार्ग सर्व भवांमधून मुक्त करतोच असे म्हणतात, कारण त्याच्या उत्पत्तीनंतर पुन्हा भव-उत्पत्ती आणि क्लेशांचा अभाव होतो.

Ekacittakkhaṇikattā maggassāti adhippāyena ‘‘kathaṃ anuppannānaṃ…pe… ṭhitiyā bhāvanā hotī’’ti pucchati. Maggappavattiyāyeva ubhayakiccasiddhito āha – ‘‘maggappavattiyāyevā’’ti. Maggo hītiādinā tamatthaṃ vivarati. Anuppanno nāma vuccati, tasmā tassa bhāvanā anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā vuttāti yojetabbā. Vattuṃ vaṭṭatīti yāvatā maggassa pavattiyeva ṭhiti, tattakāneva nibbattitalokuttarāni.

मार्ग हा 'एकाच चित्तक्षणाचा असतो' या अभिप्रायाने 'अनुत्पन्नांची... पे... स्थितीसाठी भावना कशी होते?' असा प्रश्न विचारतात. मार्गाच्या प्रवृत्तीनेच (कार्यान्वित होण्यानेच) दोन्ही कार्यांची सिद्धी होत असल्यामुळे त्यांनी म्हटले आहे - 'मार्गाच्या प्रवृत्तीनेच'. 'मग्गो ही' (मार्गच) इत्यादींद्वारे तोच अर्थ स्पष्ट करतात. त्याला 'अनुत्पन्न' म्हटले जाते, म्हणून त्याची भावना ही 'अनुत्पन्नांच्या उत्पत्तीसाठी भावना' म्हटली आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे. 'असे म्हणणे योग्य आहे' कारण जोपर्यंत मार्गाची प्रवृत्ती हीच स्थिती आहे, तोपर्यंतच उत्पन्न झालेले लोकोत्तर (चित्तक्षण) असतात.

398-401. Kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi chandasamādhīti āha – ‘‘chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhī’’ti padhānasaṅkhārāti catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā’’ti. Tattha padhānabhūtāti vīriyabhūtā. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbaṃ vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato sesanivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti, padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. Tehi dhammehīti chandasamādhinā padhānasaṅkhārehi ca. Iddhipādanti ettha ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontītipi iddhi. Paṭhamenatthena iddhi eva pādo [Pg.245] iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyenatthena iddhiyā pādoti iddhipādo, pādoti patiṭṭhā, adhigamūpāyoti attho. Tena hi yasmā uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā pādoti vuccati. Tenāha – ‘‘iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādaṃ iddhipāda’’nti.

३९८-४०१. करण्याची इच्छा (कत्तुकाम्यताछन्द) याला अधिपती (प्रमुख) करून प्राप्त झालेल्या समाधीला 'छन्दसमाधी' असे म्हटले आहे - 'छन्दाच्या आश्रयाने प्रवृत्त झालेली समाधी म्हणजे छन्दसमाधी होय.' 'पधानसंखार' (प्रधानसंस्कार) हे चार कृत्ये साध्य करणाऱ्या सम्यक्प्रधान वीर्याचेच अधिवाचन (नाव) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जे संस्कार प्रधानभूत (मुख्य) आहेत, ते पधानसंखार होत.' तेथे 'प्रधानभूत' म्हणजे 'वीर्यभूत' (वीर्यस्वरूप). संस्कृत-संस्कार इत्यादींच्या व्यावृत्तीसाठी (निवृत्तीसाठी) 'पधान' (प्रधान) हा शब्द घेतला आहे. अथवा, त्या त्या विशेषाचे जे संस्कार करते ते 'संखार' (संस्कार) होय, म्हणजेच सर्व वीर्य. त्यामध्ये चार कृत्ये साध्य करणाऱ्या व्यतिरिक्त इतरांच्या व्यावृत्तीसाठी 'पधान' ग्रहण केले आहे, ज्याचा अर्थ 'प्रधानभूत' किंवा 'श्रेष्ठभूत' असा आहे. चार प्रकारच्या वीर्याचा अभिप्राय असल्यामुळे येथे बहुवचनी निर्देश केला आहे. 'त्या धर्मांनी' म्हणजे छन्दसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी. 'इद्धिपाद' या शब्दाबाबत - जे समृद्ध होते (सिद्ध होते) ती 'इद्धि' (ऋद्धी) होय, म्हणजेच समृद्ध होणे किंवा निष्पन्न होणे असा अर्थ आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी समृद्ध, वृद्ध आणि उत्कृष्टतेला प्राप्त होतात, ती 'इद्धि' होय. पहिल्या अर्थानुसार, इद्धि हाच पाद (भाग) म्हणजे 'इद्धिपाद' होय, ज्याचा अर्थ 'इद्धिचा अंश' असा आहे. दुसऱ्या अर्थानुसार, इद्धिचा पाद म्हणजे 'इद्धिपाद' होय, येथे 'पाद' म्हणजे प्रतिष्ठा (अधिष्ठान) किंवा प्राप्तीचा उपाय असा अर्थ आहे. कारण ज्याच्याद्वारे उत्तरोत्तर विशेष संज्ञक अशा इद्धीला प्राप्त होतात, म्हणून त्याला 'पाद' म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इद्धिचा पाद किंवा इद्धिभूत असलेला पाद म्हणजे इद्धिपाद होय.'

Atha vā iddhipādanti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhaṃ gatānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ sesacittacetasikarāsinti attho. Teneva iddhipādavibhaṅge (vibha. 434-437) ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti vuttaṃ. Sā eva ca tathāvuttā iddhi yasmā heṭṭhimā heṭṭhimā uparimāya uparimāya tayo chandasamādhippadhānasaṅkhārā pādabhūtā adhiṭṭhānabhūtā, tasmā vuttaṃ ‘‘iddhibhūtaṃ vā pāda’’nti. Tathā heṭṭhā dhammā iddhipi honti iddhipādāpi, sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyeva. Vīriyacittavīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasaṅkhātāpi tayo tayo dhammā iddhipi honti iddhipādāpi, sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyeva.

अथवा 'इद्धिपाद' म्हणजे निष्पत्तीच्या पर्यायाने सिद्ध होण्याच्या अर्थाने, किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी समृद्ध, वृद्ध आणि उत्कृष्टतेला प्राप्त होतात या पर्यायाने 'इद्धि' अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या, उपचारध्यानादी कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेल्या छन्दसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांच्या अधिष्ठान रूपाने पादभूत (आधारभूत) असलेला उर्वरित चित्त-चेतसिकांचा समूह असा अर्थ आहे. म्हणूनच इद्धिपादविभंगात (विभंग ४३४-४३७) म्हटले आहे - 'इद्धिपाद म्हणजे तशा प्रकारचा वेदनास्कंध...पे०... विज्ञाणस्कंध होय.' आणि तीच तशी म्हटलेली इद्धि ज्या अर्थी खालखालचे (खालचे स्तर) हे वरवरच्या तिन्ही छन्दसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांचे पादभूत (आधारभूत) व अधिष्ठानभूत असतात, म्हणूनच 'इद्धिभूत असलेला पाद' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे खालचे धर्म हे इद्धि देखील असतात आणि इद्धिपाद देखील असतात, परंतु उर्वरित संप्रयुक्त चार स्कंध हे केवळ इद्धिपादच असतात. वीर्य, चित्त आणि विमंसा (मीमांसा) समाधी व प्रधानसंस्कार संज्ञक असलेले तिन्ही तिन्ही धर्म हे इद्धि देखील असतात आणि इद्धिपाद देखील असतात, परंतु उर्वरित संप्रयुक्त चार स्कंध हे केवळ इद्धिपादच असतात.

Apica pubbabhāgo pubbabhāgo iddhipādo nāma, paṭilābho paṭilābho iddhi nāmāti veditabbā. Ayamattho upacārena vā vipassanāya vā dīpetabbo. Paṭhamajjhānaparikammañhi iddhipādo nāma, paṭhamajjhānaṃ iddhi nāma. Dutiyajhāna… tatiyajhāna… catutthajhāna… ākāsānañcāyatana… viññāṇañcāyatana… ākiñcaññāyatana… nevasaññānāsaññāyatanaparikammaṃ iddhipādo nāma, nevasaññānāsaññāyatanaṃ iddhi nāma. Sotāpattimaggassa vipassanā iddhipādo nāma, sotāpattimaggo iddhi nāma. Sakadāgāmi-anāgāmi-arahattamaggassa vipassanā iddhipādo nāma, arahattamaggo iddhi nāma. Paṭilābhenapi dīpetuṃ vaṭṭatiyeva. Paṭhamajjhānañhi iddhipādo nāma, dutiyajjhānaṃ iddhi nāma. Dutiyajjhānaṃ iddhipādo nāma, tatiyajjhānaṃ iddhi nāma…pe… anāgāmimaggo iddhipādo nāma, arahattamaggo iddhi nāma.

शिवाय, पूर्वभाग-पूर्वभाग (प्रारंभिक अवस्था) म्हणजे 'इद्धिपाद' आणि लाभ-लाभ (प्राप्ती) म्हणजे 'इद्धि' असे जाणावे. हा अर्थ उपचाराने किंवा विपश्यनेने स्पष्ट केला पाहिजे. कारण प्रथम ध्यानाचे परिकर्म म्हणजे 'इद्धिपाद' आणि प्रथम ध्यान म्हणजे 'इद्धि' होय. द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान... आकासानंचायतन... विञ्ञाणंचायतन... आकिंचञ्ञायतन... नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतनाचे परिकर्म म्हणजे 'इद्धिपाद' आणि नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन म्हणजे 'इद्धि' होय. स्रोतापत्ती मार्गाची विपश्यना म्हणजे 'इद्धिपाद' आणि स्रोतापत्ती मार्ग म्हणजे 'इद्धि' होय. सकदागामी, अनागामी आणि अर्हत् मार्गाची विपश्यना म्हणजे 'इद्धिपाद' आणि अर्हत् मार्ग म्हणजे 'इद्धि' होय. प्राप्तीच्या दृष्टीने देखील हे स्पष्ट करणे योग्यच आहे. कारण प्रथम ध्यान म्हणजे 'इद्धिपाद' आणि द्वितीय ध्यान म्हणजे 'इद्धि' होय. द्वितीय ध्यान म्हणजे 'इद्धिपाद' आणि तृतीय ध्यान म्हणजे 'इद्धि' होय...पे०... अनागामी मार्ग म्हणजे 'इद्धिपाद' आणि अर्हत् मार्ग म्हणजे 'इद्धि' होय.

Sesesupīti vīriyasamādhiādīsupi. Tattha hi vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi vīriyasamādhi, cittasamādhi, vīmaṃsāsamādhīti [Pg.246] attho veditabbo. Chandādīsu ekanti chandādīsu catūsu ādito vuttattā ādibhūtaṃ ekaṃ padhānaṃ chandanti adhippāyo. Tenevāha – ‘‘tadāssa paṭhamiddhipādo’’ti. Evaṃ sesāpīti etena vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇantānaṃ vasena dutiyavīriyiddhipādādayo yojetabbāti dasseti. Iminā hi suttantena catunnaṃ bhikkhūnaṃ matthakappattaṃ kammaṭṭhānaṃ dassitaṃ. Eko hi bhikkhu chandaṃ avassayati, kattukamyatākusaladhammacchandena atthanipphattiyaṃ sati ‘‘ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane bhāro’’ti chandaṃ jeṭṭhakaṃ chandaṃ dhuraṃ chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbatteti. Eko vīriyaṃ avassayati, eko cittaṃ, eko paññaṃ avassayati, paññāya atthanipphattiyaṃ sati ‘‘ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane bhāro’’ti paññaṃ jeṭṭhakaṃ paññaṃ dhuraṃ paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbatteti.

'इतरांमध्येही' म्हणजे वीर्यसमाधी इत्यादींमध्येही. कारण तेथे वीर्य, चित्त आणि विमंसा (मीमांसा) यांना अधिपती करून प्राप्त झालेल्या समाधीला अनुक्रमे 'वीर्यसमाधी', 'चित्तसमाधी' आणि 'विमंसासमाधी' असे म्हटले आहे, असा अर्थ जाणावा. 'छन्द इत्यादींमध्ये एक' म्हणजे छन्द इत्यादी चारांमध्ये सुरुवातीला सांगितल्यामुळे आदिभूत (प्रथम) असलेले एक noble (प्रधान) म्हणजे 'छन्द' असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तेव्हा त्याचा हा पहिला इद्धिपाद होतो.' 'याचप्रमाणे इतरही' याने वीर्य, चित्त आणि विमंसा यांचा आश्रय घेऊन विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त करणाऱ्यांच्या दृष्टीने द्वितीय वीर्य-इद्धिपाद इत्यादींची योजना करावी, हे दर्शविले आहे. कारण या सूत्राद्वारे चार भिक्खूंच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेल्या कर्मस्थानाचे दर्शन घडविले आहे. कारण एक भिक्खू छन्दाचा आश्रय घेतो; करण्याची इच्छा असलेल्या कुशल धर्मविषयक छन्दाने अर्थसिद्धी होत असताना, 'मी लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करीन, हा उत्पन्न करणे माझ्यासाठी भार (कठीण) नाही' असे मानून छन्दाला ज्येष्ठ (प्रमुख), छन्दाला धुरा (मुख्य भार वाहक) आणि छन्दाला पूर्वंगम (अग्रगामी) करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करतो. एक वीर्याचा आश्रय घेतो, एक चित्ताचा आश्रय घेतो, तर एक प्रज्ञेचा आश्रय घेतो; प्रज्ञेने अर्थसिद्धी होत असताना, 'मी लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करीन, हा उत्पन्न करणे माझ्यासाठी भार नाही' असे मानून प्रज्ञेला ज्येष्ठ, प्रज्ञेला धुरा आणि प्रज्ञेला पूर्वंगम करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करतो.

Kathaṃ? Yathā hi catūsu amaccaputtesu ṭhānantaraṃ patthetvā vicarantesu eko upaṭṭhānaṃ avassayati, eko sūrabhāvaṃ, eko jātiṃ, eko mantaṃ. Kathaṃ? Tesu hi paṭhamo upaṭṭhāne appamādakāritāya atthanipphattiyā sati labbhamānaṃ ‘‘lacchāmetaṃ ṭhānantara’’nti upaṭṭhānaṃ avassayati. Dutiyo upaṭṭhāne appamattopi ‘‘ekacco saṅgāme paccupaṭṭhite saṇṭhātuṃ na sakkoti, avassaṃ pana rañño paccanto kuppissati, tasmiṃ kuppite rathassa purato kammaṃ katvā rājānaṃ ārādhetvā āharāpessāmetaṃ ṭhānantara’’nti sūrabhāvaṃ avassayati. Tatiyo ‘‘sūrabhāvepi sati ekacco hīnajātiko hoti, jātiṃ sodhetvā ṭhānantaraṃ dento mayhaṃ dassatī’’ti jātiṃ avassayati. Catuttho ‘‘jātimāpi eko amantanīyo hoti, mantena kattabbakicce uppanne āharāpessāmetaṃ ṭhānantara’’nti mantaṃ avassayati. Te sabbepi attano attano avassayabalena ṭhānantarāni pāpuṇiṃsu.

कसे? जसे चार मंत्र्यांचे पुत्र उच्च पदाची (स्थानाची) इच्छा धरून वावरत असताना, एक जण सेवेचा (उपस्थानाचा) आश्रय घेतो, एक शौर्याचा, एक कुळाचा (जातीचा) आणि एक मंत्राचा (विद्येचा) आश्रय घेतो. कसे? त्यांच्यापैकी पहिला, सेवेमध्ये अप्रमादाने (दक्षतेने) काम केल्यामुळे कार्यसिद्धी होत असताना, 'मला हे पद नक्कीच मिळेल' असे मानून सेवेचा आश्रय घेतो. दुसरा, जरी सेवेमध्ये अप्रमत्त असला तरी, 'काही लोक युद्ध प्रसंग ओढवल्यावर टिकून राहू शकत नाहीत; परंतु राजाचा सीमाभाग नक्कीच बंड करेल, आणि बंड झाल्यावर रथाच्या पुढे राहून पराक्रम गाजवून राजाला संतुष्ट करून मी हे पद मिळवीन' असे मानून शौर्याचा आश्रय घेतो. तिसरा, 'शौर्य असूनही काही जण हीन कुळातील असतात; राजा कुळाची चौकशी करून पद देत असताना मलाच ते देईल' असे मानून कुळाचा (जातीचा) आश्रय घेतो. चौथा, 'उच्च कुळातील असूनही काही जण मंत्र (सल्ला) देण्यास असमर्थ असतात; मंत्राद्वारे करण्याचे कार्य उपस्थित झाल्यावर मी हे पद मिळवीन' असे मानून मंत्राचा आश्रय घेतो. ते सर्वजण आपापल्या आश्रयाच्या बळावर उच्च पदांना प्राप्त झाले.

Tattha upaṭṭhāne appamatto hutvā ṭhānantaraṃ patto viya chandaṃ avassāya kattukamyatākusaladhammacchandena ‘‘atthanipphattiyaṃ sati ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane sāro’’ti chandaṃ jeṭṭhakaṃ chandaṃ dhuraṃ chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo [Pg.247] raṭṭhapālatthero (ma. ni. 2.293 ādayo) viya. So hi āyasmā ‘‘chande sati kathaṃ nānujānissantī’’ti sattāhampi bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Sūrabhāvena rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ patto viya vīriyaṃ jeṭṭhakaṃ vīriyaṃ dhuraṃ vīriyaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo soṇatthero (mahāva. 243 ādayo) viya. So hi āyasmā vīriyaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi.

तेथे उपस्थानात (उपस्थितीत) अप्रमत्त होऊन, जणू काही उच्च पद प्राप्त केल्याप्रमाणे, छंदाचा (इच्छेचा) आश्रय घेऊन, काहीतरी करण्याची इच्छा असणाऱ्या कुशलधम्मच्छंदाने 'ध्येयप्राप्ती झाल्यावर मी लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करीन, हे उत्पन्न न करण्यात माझा काही अर्थ (सार) नाही' असे म्हणून छंदाला श्रेष्ठ, छंदाला मुख्य आणि छंदाला अग्रगामी करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारे म्हणून आयुष्मान् राष्ट्रपाल थेर (म. नि. २.२९३ इत्यादी) यांच्याप्रमाणे पाहावे. कारण त्या आयुष्मान् (राष्ट्रपाल थेरांनी) 'इच्छा असताना ते (माता-पिता) मला कशी परवानगी देणार नाहीत?' असे म्हणून सात दिवस अन्न न खाता, माता-पित्यांची परवानगी मिळवून, प्रव्रजित होऊन, छंदाचाच आश्रय घेऊन लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला. शूरतेने राजाला प्रसन्न करून उच्च पद प्राप्त केल्याप्रमाणे, वीर्याला श्रेष्ठ, वीर्याला मुख्य आणि वीर्याला अग्रगामी करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारे म्हणून आयुष्मान् सोण थेर (महाव. २४३ इत्यादी) यांच्याप्रमाणे पाहावे. कारण त्या आयुष्मान् (सोण थेरांनी) वीर्याला मुख्य करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला.

Jātisampattiyā ṭhānantaraṃ pattoviya cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ dhuraṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo sambhūtatthero (theragā. aṭṭha. 2 sambhūtattheragāthāvaṇṇanā) viya. So hi āyasmā cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ dhuraṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Mantaṃ avassāya ṭhānantaraṃ patto viya vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ vīmaṃsaṃ dhuraṃ vīmaṃsaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo thero mogharājā (su. ni. 1122 ādayo; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85) viya. So hi āyasmā vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ vīmaṃsaṃ dhuraṃ vīmaṃsaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Tassa hi bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 88) suññatākathaṃ kathesi. Paññānissitamānaniggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito pañhaṃ na kathesi. Ettha ca punappunaṃ chanduppādanaṃ tosanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā, thāmabhāvato vīriyassa sūrattasadisatā, ‘‘chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.erakapattanāgarājavatthu) vacanato pubbaṅgamatā cittassa visiṭṭhajātisadisatā.

उत्तम कुळात जन्म घेतल्यामुळे (जातिसंपत्तीमुळे) उच्च पद प्राप्त केल्याप्रमाणे, चित्ताला श्रेष्ठ, चित्ताला मुख्य आणि चित्ताला अग्रगामी करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारे म्हणून आयुष्मान् संभूत थेर (थेरगाथा अट्ठकथा २, संभूतथेरगाथावण्णना) यांच्याप्रमाणे पाहावे. कारण त्या आयुष्मान् (संभूत थेरांनी) चित्ताला श्रेष्ठ, चित्ताला मुख्य आणि चित्ताला अग्रगामी करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला. मंत्राचा (विद्येचा) आश्रय घेऊन उच्च पद प्राप्त केल्याप्रमाणे, विमंसेला (मीमांसेला) श्रेष्ठ, विमंसेला मुख्य आणि विमंसेला अग्रगामी करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारे म्हणून आयुष्मान् मोघराज थेर (सु. नि. ११२२ इत्यादी; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) यांच्याप्रमाणे पाहावे. कारण त्या आयुष्मान् (मोघराज थेरांनी) विमंसेला श्रेष्ठ, विमंसेला मुख्य आणि विमंसेला अग्रगामी करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला. कारण त्यांना भगवंतांनी 'जगाकडे शून्यतेने पाहा' (सु. नि. ११२५; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८८) अशी शून्यताकथा सांगितली. आणि प्रज्ञेवर आधारित मानाचे (अहंकाराचे) दमन करण्यासाठी दोनदा विचारले असता त्यांनी प्रश्नाचे उत्तर दिले नाही. आणि येथे वारंवार छंद (इच्छा) उत्पन्न करणे हे संतुष्ट करण्यासारखे आहे, म्हणून छंदाची उपस्थानाशी (उपस्थितीशी) समानता सांगितली आहे; दृढतेमुळे वीर्याची शूरतेशी समानता; आणि 'सहा द्वारांचा अधिपती राजा आहे' (ध. प. अट्ठ. २. एरकपत्तनागराजवत्थु) या वचनानुसार चित्ताची अग्रगामीता ही विशिष्ट जातीशी (कुळाशी) समान आहे.

402-406. Attano saddhādhureti attano saddhākicce saddahanakiriyāya. Indaṭṭhaṃ kāretīti anuvattanavasena sampayuttadhammesu indaṭṭhaṃ kāreti, tasmā ādhipateyyaṭṭhena saddhā eva indriyanti saddhindriyaṃ. Tathā vīriyādīnaṃ sakasakakiccesūti āha – ‘‘vīriyindriyādīsupi eseva nayo’’ti. Visodhentoti vipakkhavivajjanasapakkhanisevanasarikkhūpanissayasaṅgaṇhanalakkhaṇehi tīhi kāraṇehi visodhanavasena sodhento.

४०२-४०६. 'आपल्या श्रद्धाधुरात' म्हणजे आपल्या श्रद्धेच्या कार्यात, श्रद्धा ठेवण्याच्या क्रियेत. 'इंद्रत्व (प्रभुत्व) गाजवतो' म्हणजे अनुवर्तन करण्याच्या (अनुसरण्याच्या) भावनेने संप्रयुक्त धर्मांवर इंद्रत्व गाजवतो, म्हणून अधिपत्य करण्याच्या अर्थाने 'श्रद्धाच इंद्रिय आहे' ते 'सद्धिंद्रिय' (श्रद्धेंद्रिय) होय. त्याचप्रमाणे वीर्य इत्यादींच्या आपापल्या कार्यात (इंद्रत्व गाजवतात), म्हणून म्हटले आहे – 'वीर्येंद्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.' 'विशोधन (शुद्ध) करतो' म्हणजे विपक्ष (विरोधी गोष्टी) वर्ज्य करणे, सपक्ष (अनुकूल गोष्टी) सेवन करणे आणि सदृश उपनिषय (समान कारण) ग्रहण करणे या तीन लक्षणांच्या कारणांनी विशोधन करण्याच्या द्वारे शुद्ध करतो.

Assaddhe puggale parivajjayatoti buddhādīsu pasādasinehābhāvena saddhārahite lūkhapuggale sabbaso vajjayato. Saddhe puggale sevatoti [Pg.248] buddhādīsu saddhādhimutte vakkalittherasadise sevato. Pasādanīyeti pasādāvahe sampasādanīyasuttādike (dī. ni. 3.141 ādayo). Paccavekkhatoti pāḷito atthato ca pati pati avekkhantassa cintentassa. Visujjhatīti paṭipakkhamalavigamato paccayavasena sabhāvasaṃsuddhito visuddhaphalanibbattito ca saddhindriyaṃ visujjhati. Esa nayo sesesupi. Sammappadhāneti sammappadhānappaṭisaṃyutte (saṃ. ni. 5.651-662 ādayo) suttante. Esa nayo sesesupi. Jhānavimokkheti paṭhamajjhānādijjhānāni ceva paṭhamavimokkhādivimokkhe ca. Kāmañcettha jhānāniyeva vimokkhā, pavattiākāravasena pana visuṃ gahaṇaṃ.

'अश्रद्ध पुद्गलांना (व्यक्तींना) वर्ज्य करतो' म्हणजे बुद्ध इत्यादींवर प्रसन्नता आणि स्नेह नसल्यामुळे श्रद्धारहित असलेल्या रूक्ष पुद्गलांना सर्वतोपरी वर्ज्य करतो. 'श्रद्धायुक्त पुद्गलांचे सेवन करतो' म्हणजे बुद्ध इत्यादींवर श्रद्धा असणाऱ्या वक्कलित्थेर (वक्कलि थेर) यांच्यासारख्यांचे सेवन करतो. 'प्रसन्नता देणाऱ्या' म्हणजे प्रसन्नता आणणाऱ्या संपसावनीय सुत्त (दी. नि. ३.१४१ इत्यादी) इत्यादींमध्ये. 'प्रत्यवेक्षण करतो' म्हणजे पाळी (पालि मजकूर) आणि अर्थ या दोन्ही दृष्टींनी वारंवार निरीक्षण करणाऱ्या, विचार करणाऱ्या. 'विशुद्ध होते' म्हणजे प्रतिपक्षाचा (विरोधी मलाचा) नाश झाल्यामुळे, प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) प्रभावाने स्वभावाच्या शुद्धतेमुळे आणि विशुद्ध फल उत्पन्न झाल्यामुळे सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) विशुद्ध होते. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही आहे. 'सम्यक्प्रधानात' म्हणजे सम्यक्प्रधानाशी संबंधित (सं. नि. ५.६५१-६६२ इत्यादी) सुत्तांमध्ये. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही आहे. 'ध्यान आणि विमोक्षांमध्ये' म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादी ध्याने आणि प्रथम विमोक्ष इत्यादी विमोक्ष. जरी येथे ध्यानेच विमोक्ष आहेत, तरी प्रवृत्तीच्या आकारानुसार (प्रकारानुसार) त्यांचे स्वतंत्र ग्रहण केले आहे.

Gambhīrañāṇacariyanti gambhīrānaṃ ñāṇānaṃ pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha – ‘‘saṇhasukhuma’’ntiādi. Khandhantaranti sabhāvajātibhūmiādivasena khandhānaṃ nānattaṃ. Esa nayo sesesupi. Akatābhinivesoti pubbe akatabhāvanābhiniveso. Saddhādhurādīsūti saddhādhure paññādhure ca. Avasāneti bhāvanāpariyosāne. Vivaṭṭetvāti saṅkhārārammaṇato vivaṭṭetvā nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā. Arahattaṃ gaṇhātīti maggaparamparāya arahattaṃ gaṇhāti. Akampiyaṭṭhenāti paṭipakkhehi akampiyabhāvena. Etenevassa sampayuttadhammesu thirabhāvopi vibhāvito daṭṭhabbo. Na hi sampayuttadhammesu thirabhāvena vinā paṭipakkhehi akampiyatā sambhavati. Sampayuttadhammesu thirabhāveneva hi akusalānaṃ abyākatānañca nesaṃ balavabhāvūpapatti. Assaddhiyeti assaddhiyahetu. Nimittatthe hetaṃ bhummavacanaṃ. Esa nayo sesesupi.

'गंभीर ज्ञानचर्या' म्हणजे गंभीर ज्ञानाच्या प्रवृत्तीचे स्थान. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सूक्ष्म आणि बारीक' इत्यादी. 'स्कंधांतर' म्हणजे स्वभाव, जात, भूमी इत्यादींच्या भेदाने स्कंधांची विविधता. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही आहे. 'अकृत-अभिनिवेश' म्हणजे पूर्वी भावना (साधना) न केल्याचा अभिनिवेश. 'श्रद्धाधुर इत्यादींमध्ये' म्हणजे श्रद्धाधुर आणि प्रज्ञाधुर यामध्ये. 'अवसानात' म्हणजे भावनेच्या समाप्तीमध्ये (शेवटी). 'विवर्तन करून' म्हणजे संस्कारांच्या आलंबनापासून विवृत्त होऊन (दूर होऊन) निर्वाणाला आलंबन करून. 'अर्हत्त्व ग्रहण करतो' म्हणजे मार्गपरंपरेने अर्हत्त्व प्राप्त करतो. 'अकंपित राहण्याच्या अर्थाने' म्हणजे प्रतिपक्षांद्वारे अकंपित राहण्याच्या भावाने. यावरूनच त्याचे संप्रयुक्त धर्मांमधील स्थैर्य देखील स्पष्ट झाले आहे असे समजावे. कारण संप्रयुक्त धर्मांमधील स्थैर्याशिवाय प्रतिपक्षांद्वारे अकंपित राहणे शक्य नाही. संप्रयुक्त धर्मांमधील स्थैर्यामुळेच अकुशल आणि अव्याकृत धर्मांचे बलवानपण सिद्ध होते. 'अश्रद्धतेमध्ये' म्हणजे अश्रद्धतेच्या कारणाने. येथे हे सप्तमी विभक्तीचे रूप निमित्त अर्थाने आले आहे. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही आहे.

418. Ādipadānanti satiādipadānaṃ. Saraṇaṭṭhenāti cirakatacirabhāsitānaṃ anussaraṇaṭṭhena. Upaṭṭhānalakkhaṇāti kāyādīsu asubhākārādisallakkhaṇamukhena tattha upatiṭṭhanasabhāvā. Upatiṭṭhanañca ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, avissajjanaṃ vā ārammaṇassa. Apilāpanalakkhaṇāti asammussanasabhāvā, udake alābu viya ārammaṇe plavitvā gantuṃ appadānaṃ, pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ sāraṇaṃ asammuṭṭhakaraṇaṃ apilāpanaṃ. Sāpateyyanti santakaṃ. Apilāpanaṃ asammuṭṭhaṃ karoti apilāpeti, sāyaṃ pātañca rājānaṃ issariyasampattiṃ sallakkhāpeti sāretīti attho. Kaṇhasukkasappaṭibhāge dhammeti kaṇhasukkasaṅkhāte sappaṭibhāge dhamme. Kaṇho hi dhammo sukkena, sukko [Pg.249] ca kaṇhena sappaṭibhāgo. Vitthāra-saddo ādisaddattho. Tena ‘‘ime cattāro dhammā sammappadhānā, ime cattāro iddhipādā, imāni pañcindriyāni, imāni pañca balāni, ime satta bojjhaṅgā, ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ samatho, ayaṃ vipassanā, ayaṃ vijjā, ayaṃ vimutti, ime lokuttaradhammāti evaṃ kho, mahārāja, apilāpanalakkhaṇā satī’’ti (mi. pa. 2.1.13) imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. Therenāti nāgasenattherena. So hi dhammānaṃ kiccaṃ lakkhaṇaṃ katvā asseti ‘‘apilāpanalakkhaṇā sati, ākoṭanalakkhaṇo vitakko’’tiādinā. Evañhi dhammā subodhā hontīti. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattanti āha – ‘‘asammosarasā vā’’ti. Yassa dhammassa balena sampayuttadhammā ārammaṇābhimukhā bhavanti, sā sati. Tasmā sā tesaṃ ārammaṇābhimukhabhāvaṃ paccupaṭṭhāpesi, sayaṃ vā ārammaṇābhimukhabhāvena paccupatiṭṭhatīti vuttaṃ – ‘‘gocarābhimukhībhāvapaccupaṭṭhānā’’ti. Sammā pasattho bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Bodhiyā vakkhamānāya dhammasāmaggiyā, bodhissa vā ariyasāvakassa aṅgoti bojjhaṅgo. Yā hītiādinā tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarati. ‘‘Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī’’ti etassa ‘‘bodhīti vuccatī’’ti iminā sambandho. Dhammasāmaggiyāti dhammasamūhena, yāya dhammasāmaggiyāti sambandho. Patiṭṭhānāyūhanā oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1) ‘‘kilesavasena patiṭṭhānaṃ, abhisaṅkhāravasena āyūhanā. Taṇhā diṭṭhivasena patiṭṭhānaṃ, avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ, ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ, uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhallikānuyogavasena patiṭṭhānaṃ, attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ, sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanā’’ti evaṃ vuttesu sattasu pakāresu idha avuttānaṃ vasena veditabbā. Paṭipakkhabhūtāyāti ettha līnappatiṭṭhānakāmasukhallikānuyogaucchedābhinivesānaṃ dhammavicayavīriyapītippadhānā dhammasāmaggī paṭipakkho, uddhaccāyūhanaattakilamathānuyogasassatābhinivesānaṃ passaddhisamādhiupekkhāpadhānā dhammasāmaggī paṭipakkho. Sati pana ubhayatthāpi icchitabbā. Tathā hi sā ‘‘sabbatthikā’’ti vuttā.

४१८. ‘आदिपदानं’ म्हणजे सती (स्मृती) हे आदिपद (मुख्य पद) आहे. ‘स्मरणार्थे’ म्हणजे दीर्घकाळापूर्वी केलेल्या आणि दीर्घकाळापूर्वी बोललेल्या गोष्टींचे अनुस्मरण करणे या अर्थाने. ‘उपस्थानलक्षणा’ म्हणजे काया इत्यादींमध्ये अशुभाकार इत्यादींच्या सम्यक् लक्षणांच्या द्वारे तेथे उपस्थित राहण्याचा स्वभाव असणे. आणि ‘उपस्थान’ म्हणजे आलंबनाजवळ जाऊन स्थिर राहणे, किंवा आलंबनाचा त्याग न करणे. ‘अपिलापनलक्षणा’ (न वाहून जाण्याचे लक्षण) म्हणजे विसरून न जाण्याचा स्वभाव, पाण्यात भोपळ्याप्रमाणे आलंबनावर तरंगत जाण्यास न देणे, दगडाप्रमाणे निश्चल असलेल्या आलंबनाला प्रस्थापित करणे, स्मरण करून देणे, विसरू न देणे म्हणजे ‘अपिलापन’ होय. ‘सापतेय्यं’ म्हणजे स्वतःची संपत्ती. अपिलापन विसरू न देता स्थिर करते, जसे की सकाळी आणि संध्याकाळी राजाला त्याच्या ऐश्वर्यसंपत्तीची आठवण करून दिली जाते, असा अर्थ आहे. ‘कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे’ म्हणजे कृष्ण (अकुशल) आणि शुक्ल (कुशल) संज्ञक परस्परविरोधी धर्मांमध्ये. कारण कृष्ण धर्म हा शुक्लाशी आणि शुक्ल धर्म हा कृष्णाशी परस्परविरोधी असतो. ‘विस्तार’ हा शब्द ‘आदि’ या अर्थाचा वाचक आहे. त्यामुळे, “हे महाराज, हे चार सम्यक्प्रधान, हे चार ऋद्धिपाद, ही पाच इंद्रिये, ही पाच बले, हे सात बोज्झंग, हा आर्य अष्टांगिक मार्ग, हा शमथ, ही विपश्यना, ही विद्या, ही विमुक्ती, हे लोकोत्तर धर्म आहेत; अशा प्रकारे, हे महाराज, सती ही अपिलापनलक्षणा आहे” (मिलिन्दपञ्ह २.१.१३) या उर्वरित पाळि पाठाचा संग्रह होतो. ‘थेरेण’ म्हणजे स्थवीर नागसेनांनी. कारण त्यांनी धर्मांचे कार्य आणि लक्षण स्पष्ट करून दाखवले आहे की, “सती ही अपिलापनलक्षणा आहे, वितर्क हा आकोटनलक्षण आहे” इत्यादी. कारण अशा प्रकारे धर्म सहज समजण्यासारखे होतात. संमोहाच्या (विस्मृतीच्या) विरोधी कार्य म्हणजे ‘असंमोह’ (न विसरणे) होय, केवळ संमोहाचा अभाव नव्हे, म्हणून म्हटले आहे - “असंमोहरसा वा” (किंवा असंमोह हा जिचा रस आहे). ज्या धर्माच्या बलाने संप्रयुक्त धर्म आलंबनाभिमुख होतात, ती सती होय. म्हणून ती त्यांच्या आलंबनाभिमुख भावाला उपस्थित करते, किंवा स्वतः आलंबनाभिमुख भावाने उपस्थित राहते, म्हणून म्हटले आहे - “गोचराभिमुखीभावपच्चुपट्ठाना” (आलंबनाभिमुख होणे हे जिचे उपस्थान आहे). सम्यक् प्रकारे प्रशंसित असलेला बोज्झंग म्हणजे ‘सम्बोज्झंग’ होय. पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या बोधीच्या धर्मसामग्रीचा, किंवा बोध प्राप्त करणाऱ्या आर्य श्रावकाचा अंग म्हणजे ‘बोज्झंग’ होय. ‘या ही’ इत्यादींद्वारे त्याच संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण केले आहे. “या हि अयं धम्मसामग्गी” (जी ही धर्मसामग्री आहे) याचा “बोधीति वुच्चति” (तिला बोधी म्हटले जाते) याच्याशी संबंध आहे. ‘धम्मसामग्गिया’ म्हणजे धर्मसमूहाने, ‘ज्या धर्मसामग्रीने’ असा संबंध आहे. ‘प्रतिष्ठान’ (स्थिर होणे) आणि ‘आयूहना’ (प्रयत्न) हे ओघतरणसुत्त वर्णनात (संयुत्त निकाय अट्ठकथा १.१.१) “क्लेशांच्या वशतेमुळे प्रतिष्ठान, अभिसंस्कारांच्या वशतेमुळे आयूहना. तृष्णा आणि दृष्टीच्या वशतेमुळे प्रतिष्ठान, उर्वरित क्लेश आणि अभिसंस्कारांमुळे आयूहना. तृष्णेच्या वशतेमुळे प्रतिष्ठान, दृष्टीच्या वशतेमुळे आयूहना. शाश्वतदृष्टीमुळे प्रतिष्ठान, उच्छेददृष्टीमुळे आयूहना. लीनतेमुळे प्रतिष्ठान, उद्धच्चामुळे आयूहना. कामसुखल्लिकानुयोगामुळे प्रतिष्ठान, अत्तकिलमथानुयोगामुळे आयूहना. सर्व अकुशल अभिसंस्कारांमुळे प्रतिष्ठान, सर्व लौकिक कुशल अभिसंस्कारांमुळे आयूहना” अशा प्रकारे सांगितलेल्या सात प्रकारांपैकी येथे न सांगितलेल्यांच्या वशतेने समजून घ्यावे. ‘प्रतिपक्षभूत’ यामध्ये लीन-प्रतिष्ठान, कामसुखल्लिकानुयोग आणि उच्छेद-अभिनिवेश यांच्यासाठी धम्मविचय, वीर्य आणि प्रीती प्रधान असलेली धर्मसामग्री प्रतिपक्ष (विरोधी) आहे; आणि उद्धच्च-आयूहना, अत्तकिलमथानुयोग आणि शाश्वत-अभिनिवेश यांच्यासाठी पस्सद्धि, समाधी आणि उपेक्खा प्रधान असलेली धर्मसामग्री प्रतिपक्ष आहे. परंतु सती ही दोन्ही ठिकाणी आवश्यक आहे. म्हणूनच तिला “सब्बत्थिका” (सर्वत्र उपयोगी) म्हटले गेले आहे।

Kilesasantānaniddāya [Pg.250] uṭṭhahatīti etena sikhāppattavipassanāya sahagatānampi satiādīnaṃ bojjhaṅgabhāvaṃ dasseti. Vuṭṭhānagāminivipassanā hi kilese nirodhentī eva pavattatīti. Cattāri vātiādinā pana maggaphalasahagatānaṃ bojjhaṅgabhāvaṃ dasseti. Sattahi bojjhaṅgehi bhāvitehi saccappaṭivedho hotīti kathamidaṃ jānitabbanti codanaṃ sandhāyāha – ‘‘yathāhā’’tiādi. Jhānaṅgamaggaṅgādayo viyāti etena bodhibojjhaṅgasaddānaṃ samudāyāvayavavisayataṃ dasseti. Senaṅgarathaṅgādayo viyāti etena puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti.

“क्लेशसंतानरूपी निद्रेतून उठतो” याने शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) विपश्यनेशी सहगत असलेल्या सती इत्यादींचा देखील बोज्झंगभाव दर्शवला आहे. कारण वुट्ठानगामिनी विपश्यना ही क्लेशांचा निरोध करतच प्रवृत्त होते. “चत्तारी वा” (किंवा चार) इत्यादींद्वारे मार्ग आणि फल यांच्याशी सहगत असलेल्यांचा बोज्झंगभाव दर्शवला आहे. “सात बोज्झंगांची भावना केल्याने सत्यप्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) होतो, हे कसे जाणावे?” या शंकेचे निरसन करण्यासाठी “यथाह” (जसे म्हटले आहे) इत्यादी म्हटले आहे. “झानांग आणि मग्गांग इत्यादींप्रमाणे” याने ‘बोधी’ आणि ‘बोज्झंग’ या शब्दांचा समुदाय आणि अवयव यांच्या विषयीचा संबंध दर्शवला आहे. “सेनांग आणि रथांग इत्यादींप्रमाणे” याने पुद्गलप्रज्ञप्तीचा अविद्यमानप्रज्ञप्तिभाव दर्शवला आहे।

Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgāti kāraṇattho aṅgasaddoti katvā vuttaṃ. Bujjhantīti bodhiyo, bodhiyo eva aṅgāni bojjhaṅgānīti vuttaṃ – ‘‘bujjhantīti bojjhaṅgā’’ti. Vipassanādīnaṃ kāraṇādīnaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evaṃ atthavisesadīpakehi upasaggehi ‘‘anubujjhantī’’tiādi vuttaṃ. Bodhisaddo hi sabbavisesayuttabujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhāti. Saṃ-saddo pasaṃsāyaṃ sundarabhāve ca dissatīti āha – ‘‘pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo’’ti.

“बोधीसाठी संवर्तित होतात म्हणून बोज्झंग” येथे ‘अंग’ हा शब्द कारण या अर्थाने वापरला आहे, असे म्हटले आहे. “जे जाणतात ते बोधी होत, आणि बोधी हेच जे अंग आहेत ते बोज्झंग होत” म्हणून म्हटले आहे - “बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा” (जे जाणतात ते बोज्झंग होत). विपश्यना इत्यादी कारणांच्या आणि जाणण्यायोग्य सत्यांच्या अनुरूप, प्रत्यक्ष रूपाने, संमुख, अविपरीत आणि सम्यक् प्रकारे जाणतात, अशा प्रकारे अर्थाचा विशेष प्रकट करणाऱ्या उपसर्गांद्वारे “अनुबुज्झन्ति” इत्यादी म्हटले आहे. कारण ‘बोधी’ हा शब्द सर्व विशेषयुक्त ज्ञानाला सामान्य रूपाने समाविष्ट करतो. ‘सं’ हा शब्द प्रशंसा आणि सुंदर भावामध्ये दिसून येतो, म्हणून म्हटले आहे - “प्रशंसित आणि सुंदर असलेला बोज्झंग म्हणजे सम्बोज्झंग होय”.

Dhamme vicinatīti dhammavicayo. Tattha dhammeti catusaccadhamme tabbinimuttassa sabhāvadhammassa abhāvato. Tato eva so pavicayalakkhaṇo. Obhāsanarasoti visayobhāsanaraso. Asammuyhanākārena paccupatiṭṭhatīti asammohapaccupaṭṭhāno.

“धर्मांचे विचय करतो तो धम्मविचय होय.” तेथे ‘धम्म’ म्हणजे चतुसत्य धर्म होय, कारण त्याव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही स्वभावधर्माचा अभाव आहे. म्हणूनच तो प्रविचय-लक्षण आहे. ‘ओभासनरसो’ म्हणजे विषयाला प्रकाशित करणे हा त्याचा रस (कार्य) आहे. संमोह न होण्याच्या आकाराने उपस्थित होतो, म्हणून तो ‘असंमोहपच्चुपट्ठान’ आहे.

Vīrassa bhāvo, kammaṃ vāti vīriyaṃ. Īrayitabbatoti pavattetabbato. Paggahalakkhaṇanti kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggahalakkhaṇaṃ. Tato eva sampayuttadhamme upatthambhanarasaṃ. Anosīdanaṃ asaṃsīdanaṃ.

“वीराचा भाव किंवा कर्म म्हणजे वीर्य होय.” ‘ईरयितब्बतो’ म्हणजे प्रवृत्त करण्यायोग्य असल्यामुळे. ‘पग्गहलक्षण’ म्हणजे आळसाच्या बाजूला पडू न देता संप्रयुक्त धर्मांना प्रगृहीत करण्याचे लक्षण असणे. म्हणूनच संप्रयुक्त धर्मांना उपस्तंभन (आधार देणे) हा त्याचा रस आहे. ‘अनोसीदनं’ म्हणजे खचून न जाणे.

Pīṇayatīti tappeti. Pīṇanakiccena sampayuttadhammānaṃ viya taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpehi kāyassābyapanaṃ. Pharaṇapītivasena hetaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ, tathā rasoti. Udaggabhāvo odagyaṃ, taṃ paccupaṭṭhapetīti odagyapaccupaṭṭhānā. Ubbegapītivasena cetaṃ vuttaṃ.

“तृप्त करते म्हणून प्रीती.” तृप्त करण्याच्या कार्याने संप्रयुक्त धर्मांप्रमाणेच, त्यापासून उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपांद्वारे कायेचे व्याप्त होणे. कारण हे लक्षण स्फरण-प्रीतीच्या वशतेने सांगितले आहे, तसेच त्याचा रस देखील. उद्वेग भाव म्हणजे ‘औदग्य’, त्याला उपस्थित करते म्हणून ‘औदग्य-उपस्थान’ होय. आणि हे उद्वेग-प्रीतीच्या वशतेने सांगितले आहे.

Kāyacittadarathappassambhanatoti kāyadarathassa cittadarathassa ca passambhanato vūpasamanato. Tenāha – ‘‘upasamalakkhaṇā’’ti, kāyacittadarathānaṃ [Pg.251] vūpasamanalakkhaṇāti attho. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Daratho sārambho, dukkhadomanassapaccayānaṃ uddhaccādikānaṃ kilesānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Darathanimmaddanena pariḷāhaparipphandanavirahito sītibhāvo aparipphandanasītibhāvo.

कायचित्तदरथपस्संभनतो म्हणजे कायिक दरथ (शारीरिक तणाव) आणि चैतसिक दरथ (मानसिक तणाव) यांच्या शमनामुळे, शांत होण्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'उपशमलक्षणा' (शमन करण्याचे लक्षण असणारी), म्हणजेच काय आणि चित्ताच्या दरथाचे शमन करण्याचे लक्षण असणारी, असा अर्थ आहे. येथे 'काय' म्हणजे वेदना इत्यादी तीन स्कंध (वेदना, संज्ञा, संस्कार) होत. 'दरथ' म्हणजे संताप (तणाव), जो दुःख आणि दौर्मनस्याला कारणीभूत असणाऱ्या उद्धच्च (औद्धत्य) इत्यादी क्लेशांचे किंवा त्या प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या चार स्कंधांचे नाव (अधिवचन) आहे. दरथाच्या मर्दनाने (नाशाने) परिदाह (दाह) आणि परिस्पंदन (चंचलता) यांनी विरहित अशी जी शीतलता (शीतीभाव) आहे, ती 'अपरिस्पंदनशीतीभाव' (अकंपित शीतलता) होय.

Sammā cittassa ṭhapanaṃ samādhānaṃ. Avikkhepo sampayuttānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo avikkhepo. Avisāro attano eva avisaraṇabhāvo. Atha vā vikkhepappaṭipakkhatāya avikkhepalakkhaṇo. Nhānīyacuṇṇassa udakaṃ viya sampayuttadhammānaṃ sampiṇḍanakiccatāya avisārabhāvena lakkhitabbo avisāralakkhaṇo. Nivāte dīpacciṭṭhiti viya cetaso ṭhitibhāvena paccupatiṭṭhatīti cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno.

चित्ताची योग्य प्रकारे स्थापना करणे म्हणजे 'समाधान' (समाधी) होय. 'अविक्षेप' म्हणजे संप्रयुक्त (सहयोगी) धर्मांची अविक्षिप्तता (अविचलितता) होय. ज्याच्यामुळे संप्रयुक्त धर्म अविक्षिप्त होतात, तो धर्म म्हणजे 'अविक्षेप' होय. 'अविसार' म्हणजे स्वतःचाच न विखुरण्याचा भाव (अविसरणभाव) होय. अथवा, विक्षेपाचा (चंचलतेचा) प्रतिपक्ष (विरोधी) असल्यामुळे तो 'अविक्षेपणलक्षण' आहे. ज्याप्रमाणे स्नानाच्या चूर्णाला पाणी एकत्र बांधून ठेवते, त्याप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांना एकत्र बांधून ठेवण्याच्या कार्यात (संपिंडनकृत्य) न विखुरण्याच्या भावाने (अविसारभावाने) ओळखला जाणारा तो 'अविसारलक्षण' आहे. वातविरहित (शांत) ठिकाणी दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे चित्ताच्या स्थिरतेने तो उपस्थित होतो, म्हणून तो 'चित्तस्थितिप्रत्युपस्थान' (चित्ताची स्थिरता हेच त्याचे प्रकटीकरण) आहे.

Ajjhupekkhanatoti samappavattesu assesu sārathi viya sampayuttadhammānaṃ ajjhupekkhanato. Paṭisaṅkhānalakkhaṇāti majjhattabhāve ṭhatvā vīmaṃsanasaṅkhātappaṭisaṅkhānalakkhaṇā. Samavāhitalakkhaṇāti samaṃ avisamaṃ yathāsakakiccesu sampayuttadhammānaṃ pavattanalakkhaṇā. Udāsīnabhāvena pavattamānāpi sesasampayuttadhamme yathāsakakiccesu pavatteti, yathā rājā tuṇhī nisinnopi atthakaraṇe dhammaṭṭhe yathāsakaṃ kiccesu appamatto pavatteti. Alīnānuddhatappavattipaccayattā ūnādhikanivāraṇarasā. Pakkhapātupacchedanarasāti ‘‘idaṃ nihīnakiccaṃ hotu, idaṃ atirekatarakicca’’nti evaṃ pakkhapātanavasena viya pavatti pakkhapāto, taṃ upacchindantī viya hotīti pakkhapātupacchedanarasā. Sampayuttadhammānaṃ sakasakakicce majjhattabhāvena paccupatiṭṭhatīti majjhattabhāvapaccupaṭṭhāno. Bojjhaṅgānaṃ uparūpari uppādanameva brūhanaṃ vaḍḍhanañcāti āha – ‘‘uppādetī’’ti.

'अज्झुपेक्खनतो' (तटस्थतेने पाहण्यामुळे) म्हणजे समान गतीने धावणाऱ्या घोड्यांकडे सारथ्याने तटस्थपणे पाहण्याप्रमाणे, संप्रयुक्त धर्मांकडे तटस्थपणे पाहण्यामुळे. 'प्रतिसंख्यानलक्षणा' म्हणजे मध्यस्थ (तटस्थ) भावात राहून विमर्शन (परीक्षण) रूप प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक पाहणे) हेच जिचे लक्षण आहे. 'समवाहितलक्षणा' म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांना आपापल्या कार्यात सम आणि अविषम (संतुलित) पद्धतीने प्रवृत्त करण्याचे लक्षण असणारी. उदासीन (तटस्थ) भावाने प्रवृत्त होत असतानाही ती इतर संप्रयुक्त धर्मांना आपापल्या कार्यात प्रवृत्त करते; ज्याप्रमाणे राजा स्वतः शांत बसलेला असतानाही, न्यायसभेत असणाऱ्या न्यायाधीशांना आपापल्या कार्यात अप्रमादाने प्रवृत्त करतो. अलीन (अ-शिथिल) आणि अनूद्धत (अ-चंचल) प्रवृत्तीचे कारण असल्यामुळे, ती कमी-अधिकपणाचे निवारण करणारी (ऊनाधिकनिवारणरसा) आहे. 'पक्षपातोपच्छेदकरसा' म्हणजे 'हे कनिष्ठ कार्य असो, हे श्रेष्ठ कार्य असो' अशा प्रकारे पक्षपाताने प्रवृत्त होणे म्हणजे पक्षपात होय, त्याचा उच्छेद (नाश) करणारी असल्यामुळे ती 'पक्षपातोपच्छेदकरसा' (पक्षपात नष्ट करण्याचे कार्य करणारी) आहे. संप्रयुक्त धर्मांच्या आपापल्या कार्यात मध्यस्थ (तटस्थ) भावाने उपस्थित राहते, म्हणून ती 'मध्यस्थभावप्रत्युपस्थान' (तटस्थता हेच तिचे प्रकटीकरण) आहे. बोध्यंगांचे एकामागून एक उत्पन्न करणे म्हणजेच त्यांची वृद्धी आणि वाढ करणे होय, म्हणूनच म्हटले आहे – 'उत्पन्न करतो' (उप्पादेति).

Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ, satipadhānaṃ vā sampajaññaṃ satisampajaññaṃ. Taṃ sabbattha satokāribhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammappahānaṃ anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjanā, satokāripuggalasevanā, tattha ca yuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya [Pg.252] hotīti imamatthaṃ dasseti, ‘‘satisampajañña’’ntiādinā. Sattasu ṭhānesūti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hotī’’ti (dī. ni. 2.376; ma. ni. 1.109) evaṃ vuttesu abhikkantādīsu sattasu ṭhānesu. Tissadattatthero nāma yo bodhimaṇḍe suvaṇṇasalākaṃ gahetvā ‘‘aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī’’ti parisaṃ padhāresi. Abhayattheroti dattābhayattheramāha. Abhinivesanti vipassanābhinivesaṃ.

स्मृती (सती) आणि संप्रजन्य (संपजञ्ञ) म्हणजे 'सतीसंपजञ्ञ' होय, किंवा स्मृतीप्रधान संप्रजन्य म्हणजे 'सतीसंपजञ्ञ' होय. ते सर्व ठिकाणी जागरूकतेचा भाव आणणारे असल्यामुळे सती-संबोध्यंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते. ज्याप्रमाणे विरोधी धर्मांचा त्याग आणि अनुकूल धर्मांचे सेवन केल्याने अनुत्पन्न कुशल धर्मांची उत्पत्ती होते, त्याचप्रमाणे स्मृतीरहित (असावध) व्यक्तींचा त्याग करणे, स्मृतीमान (जागरूक) व्यक्तींचे सेवन करणे आणि त्यामध्ये तत्पर असणे, हे सती-संबोध्यंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते, हा अर्थ 'सतीसंपजञ्ञ' इत्यादी शब्दांनी दर्शविला आहे. 'सात स्थानांमध्ये' म्हणजे 'पुढे जाताना व मागे येताना संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) राहतो, समोर पाहताना व आजूबाजूला पाहताना संप्रजन्ययुक्त राहतो, हात-पाय आकुंचन करताना व प्रसरण करताना संप्रजन्ययुक्त राहतो, संघात (दुप्पट वस्त्र), पात्र व चीवर धारण करताना संप्रजन्ययुक्त राहतो, खाताना, पिताना, चघळताना व चव घेताना संप्रजन्ययुक्त राहतो, मलमूत्र विसर्जन करताना संप्रजन्ययुक्त राहतो, चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागत असताना, बोलताना व मौन बाळगताना संप्रजन्ययुक्त राहतो' (दी. नि. २.३७६; म. नि. १.१०९) अशा प्रकारे सांगितलेल्या पुढे जाणे इत्यादी सात स्थानांमध्ये होय. तिस्सदत्त थेर नावाचे ते होते, ज्यांनी बोधिमंडात सोन्याची शलाका हातात घेऊन 'अठरा भाषांपैकी कोणत्या भाषेत मी धम्म उपदेश करू?' असे विचारून परिषदेला आव्हान दिले होते. 'अभय थेर' म्हणजे दत्ताभय थेर यांना म्हटले आहे. 'अभिनिवेश' म्हणजे विपश्यना-अभिनिवेश होय.

Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ pucchantassa hi dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha – ‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’ti.

'परिपृच्छकता' म्हणजे सखोल चौकशी करून विचारण्याचा भाव होय. आचार्यांची सेवा करून, अट्ठकथांसह पाचही निकायांचा सखोल अभ्यास करून, त्यातील जे जे कठीण किंवा गुंतागुंतीचे मुद्दे (ग्रंथिस्थान) आहेत, त्या त्या मुद्द्यांविषयी 'भंते, हे कसे आहे? याचा काय अर्थ आहे?' अशा प्रकारे स्कंध, आयतन इत्यादींच्या अर्थाविषयी विचारणाऱ्या व्यक्तीमध्ये धम्मविचय-संबोध्यंग उत्पन्न होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'स्कंध, धातू...पे... बहुलता' इत्यादी.

Vatthuvisadakiriyāti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca vatthūnīti adhippetāni. Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadakiriyā. Tenāha – ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Ussannadosanti vātapittādivasena upacitadosaṃ. Sedamalamakkhitanti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. Ca-saddena aññampi sarīrassa pīḷāvahaṃ accāsanādiṃ saṅgaṇhāti. Senāsanaṃ vāti vā-saddena malaggahitapattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Paribhaṇḍakaraṇādīhīti ādi-saddena pattapacanādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Avisadeti vatthumhi avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni ajjhattikabāhiravatthūni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavaseneva vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesūti nissayādipaccayabhūtesu cittacetasikesu. Ñāṇampīti api-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ [Pg.253] hotī’’ti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti.

'वत्थुविसदकिरिया' (वस्तूंची स्वच्छता करणे) म्हणजे येथे चित्त आणि चैतसिकांच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे शरीर आणि त्याच्याशी संबंधित चीवर इत्यादींना 'वस्तू' असे अभिप्रेत आहे. त्या वस्तू चित्ताला सुखकारक होतील अशा प्रकारे ठेवणे म्हणजे त्यांची 'विशदक्रिया' (स्वच्छता) होय. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि बाह्य...' इत्यादी. 'उस्सन्नदोष' म्हणजे वात, पित्त इत्यादींमुळे वाढलेला दोष (शारीरिक विकार) होय. 'सेadamalamakkhit' म्हणजे घाम आणि मळ या स्वरूपातील शरीराच्या मळाने माखलेले होय. 'च' (आणि) या शब्दाने शरीराला पीडा देणारे इतरही अत्यंत कठीण आसन इत्यादींचा संग्रह होतो. 'सेनासनं वा' मधील 'वा' (किंवा) या शब्दाने मळ लागलेले पात्र इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'परिभांडकरण' इत्यादींमधील 'आदि' शब्दाने पात्र शिजवणे इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'अविशद' म्हणजे वस्तू अस्वच्छ असताना किंवा विषयभूत वस्तू अस्वच्छ असताना होय. भावना (ध्यान) करणाऱ्या व्यक्तीसाठी त्या आध्यात्मिक आणि बाह्य वस्तू कशा प्रकारे विषय ठरतात? वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या चित्तोत्पादांच्या (चित्तवृत्तींच्या) प्रभावामुळेच असे म्हटले आहे. कारण ते चित्तोत्पाद चित्ताच्या एकाग्रतेच्या अशुद्धतेसाठी कारणीभूत ठरतात. 'चित्तचैतसिकांमध्ये' म्हणजे आश्रय इत्यादी प्रत्यय (कारण) असणाऱ्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये होय. 'ज्ञानमपि' मधील 'अपि' (सुद्धा) हा शब्द समुच्चयार्थक आहे. त्याद्वारे 'केवळ वस्तूच नव्हे, तर ती अस्वच्छ असताना ज्ञानसुद्धा अशुद्ध होते' असे सांगून, आश्रयाच्या अशुद्धतेमुळे त्यावर आश्रित असणाऱ्या गोष्टीच्या अशुद्धतेप्रमाणेच, विषयाच्या अशुद्धतेमुळे विषयीची (ज्ञानाची) अशुद्धता दर्शविली आहे.

Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena paññāya avisadatāya vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha – ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā, saddhindriyassa balavabhāvato itaresañca mandattāti attho. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho. Paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ. Kātuṃ na sakkotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Vikkhepappaṭipakkho, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena adhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekadesatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena yāthāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāpetabba’’nti.

"समभावकरणं" म्हणजे कार्याच्या दृष्टीने कमी किंवा जास्त न करता समान करणे (कमी-अधिकपणा नसणे). श्रद्धेंद्रिय (सद्धिंद्रिय) बलवान होते, जेव्हा श्रद्धेय वस्तूच्या बाबतीत प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) प्रभावाने अधिमोक्ष-कार्याच्या (निश्चय करण्याच्या कार्याच्या) तीव्रतेमुळे, प्रज्ञेच्या अस्पष्टतेमुळे आणि वीर्य इत्यादींच्या शिथिलतेमुळे श्रद्धेंद्रिय बलवान होते. म्हणूनच म्हटले आहे – "इतर (इंद्रिये) मंद असतात". "ततो" म्हणजे त्यामुळे, श्रद्धेंद्रियाच्या बलवानपणामुळे आणि इतरांच्या मंदपणामुळे, असा अर्थ आहे. आळसाच्या (कोसज्ज) बाजूला पडू न देता संप्रयुक्त धर्मांना (सहयोगी मानसिक घटकांना) उचलून धरणे, त्यांना पाठबळ देणे म्हणजे 'प्रग्रह' (पग्गहो) होय. प्रग्रह हेच कार्य म्हणजे 'प्रग्रहकार्य' (पग्गहकिच्चं). "करू शकत नाही" हे आणून जोडले पाहिजे. आलंबनाजवळ (विषयाजवळ) जाऊन स्थिर राहणे किंवा न सोडणे म्हणजे 'उपस्थान' (उपट्ठानं) होय. विक्षेपाचा (भटकण्याचा) जो विरोधी आहे, किंवा ज्याच्यामुळे संप्रयुक्त धर्म अविक्षिप्त (एकाग्र) राहतात, तो 'अविक्षेप' (अविक्खेपो) होय. ज्याप्रमाणे डोळ्याने रूपाचे यथार्थ दर्शन होते, त्याप्रमाणे विषयाच्या यथार्थ स्वभावाला पाहण्याचे जे 'दर्शनकार्य' आहे, ते बलवान श्रद्धेंद्रियाने दडपले गेल्यामुळे (अभिभूत झाल्यामुळे) करू शकत नाही. कारण, सहजात धर्मांमध्ये (एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या मानसिक घटकांमध्ये) इंद्रियभाव (प्रभुत्व) गाजवणाऱ्या आणि एकत्र प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांची एकात्मतेनेच (समतोलानेच) कार्यसिद्धी होते, अन्यथा नाही. "तस्मा" (त्यामुळे) या शब्दाने वर सांगितलेल्या अर्थाचाच कारणरूपाने निर्देश केला आहे. "तं" म्हणजे त्या श्रद्धेंद्रियाला. "धम्मसभावपच्चवेक्खणेन" (धर्मस्वभाव-प्रत्यवेक्षणाने) म्हणजे ज्या श्रद्धेय वस्तूच्या उदात्तता इत्यादी गुणांवर अधिमुक्तीच्या (निश्चयाच्या) अतिशय प्रवृत्तीमुळे श्रद्धेंद्रिय बलवान झाले आहे, तिच्या प्रत्यय-प्रत्ययोत्पन्नता (कारण आणि कारणापासून उत्पन्न होणारे) इत्यादी विभागांच्या यथार्थ विचाराने (परीक्षणाने). कारण, अशा प्रकारे धर्मतेच्या नियमाने यथार्थ स्वभावाच्या दृष्टीने ग्रहण केले असता, "हा या धर्मांचा स्वभाव आहे" अशा परिज्ञानाच्या (पूर्ण ज्ञानाच्या) रूपाने प्रज्ञेचा व्यापार अतिशय वाढल्यामुळे, केवळ अंधश्रद्धायुक्त अधिमोक्ष (निश्चय) राहत नाही. धुरी धारण करणाऱ्या (मुख्य) धर्मांमध्ये ज्याप्रमाणे श्रद्धेच्या बलवानपणात प्रज्ञेचा मंदपणा असतो, त्याचप्रमाणे प्रज्ञेच्या बलवानपणात श्रद्धेचा मंदपणा असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "ते धर्मस्वभाव-प्रत्यवेक्षणाने कमी केले पाहिजे".

Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasikaroto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ [Pg.254] paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.

तसेच "अमनसिकाराने" (अमनसिकारेन) म्हणजे ज्या प्रकारे भावनेचा अभ्यास करणाऱ्याचे श्रद्धेंद्रिय बलवान झाले आहे, त्या प्रकारे भावनेचा अभ्यास न करणे, असे म्हटले आहे. येथे श्रद्धेंद्रियाचा बलवानपणा दोन प्रकारचा असतो: स्वतःच्या विशिष्ट प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) कार्याच्या अतिरेकामुळे किंवा वीर्य इत्यादींच्या मंदकार्यामुळे. त्यात पहिल्या पर्यायात (विकल्पात) कमी करण्याची पद्धत दाखवली आहे. दुसऱ्या पर्यायात मात्र, ज्या प्रकारे मनसिकार करणाऱ्याच्या वीर्य इत्यादींच्या मंदकार्यामुळे श्रद्धेंद्रिय बलवान झाले आहे, त्या प्रकारे अमनसिकाराने (म्हणजे वीर्य इत्यादींच्या कार्यात तीव्रता आणणाऱ्या मनसिकाराने) श्रद्धेंद्रियाला त्यांच्याशी समरस (समान) करून कमी केले पाहिजे. याच पद्धतीने इतर इंद्रियांच्या बाबतीतही कमी करण्याची पद्धत समजून घ्यावी.

Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) nayena ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsavissajjanena attānaṃ dassetvā –

"वक्कलित्थेरवत्थु" (स्थवीर वक्कलींची कथा) म्हणजे: ते आयुष्मान श्रद्धेच्या अधिमुक्तीमुळे (श्रद्धेच्या अतिरेकामुळे) अधिकार प्राप्त झालेले असून, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) रूपदर्शनातच मग्न राहून विहरत असत. शास्त्यांनी त्यांना "हे वक्कली, या दुर्गंधीयुक्त शरीराचे (पूतिकाय) दर्शन घेऊन तुला काय मिळणार? हे वक्कली, जो धर्माला पाहतो, तो मला पाहतो" इत्यादी पद्धतीने उपदेश करून कर्मस्थानात (ध्यानात) नियोजित केले, तरीही त्याचा अभ्यास न केल्यामुळे त्यांना बाहेर काढले गेले (दूर केले गेले). तेव्हा त्यांनी स्वतःचा जीव देण्यासाठी कड्यावरून उडी मारण्याच्या ठिकाणी (कड्यावर) चढले. तेव्हा शास्त्यांनी आपल्या बसलेल्या जागेवरूनच प्रकाश पसरवून स्वतःचे दर्शन दिले आणि –

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –

"प्रमोदबहुल (अत्यंत आनंदी) असलेला आणि बुद्धशासनात प्रसन्न असलेला भिक्खू संस्कारांच्या उपशमनाने मिळणारे शांत पद आणि सुख प्राप्त करतो."

Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti āha. So teneva amatena abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, saddhāya pana balavabhāvena vipassanāvīthiṃ na otari. Taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattappaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe. Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī passaddhādibhāvanā ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ – ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti.

ही गाथा म्हणून "ये, वक्कली!" असे म्हटले. ते त्या अमृतानेच सिंचित झाल्यासारखे हर्षित व संतुष्ट होऊन विपश्यनेला प्रवृत्त झाले, परंतु श्रद्धेच्या बलवानपणामुळे ते विपश्यनेच्या मार्गात प्रवेश करू शकले नाहीत. ते जाणून भगवंतांनी त्यांच्या इंद्रियांचा समतोल साधण्यासाठी कर्मस्थान शुद्ध करून दिले. ते शास्त्यांनी दिलेल्या पद्धतीवर ठाम राहून, विपश्यनेचा उत्साह वाढवून, मार्गाच्या क्रमाने अर्हत्त्वाला प्राप्त झाले. म्हणूनच म्हटले आहे – "आणि येथे स्थवीर वक्कलींची कथा हे उदाहरण आहे". "येथे" (एत्थ) म्हणजे श्रद्धेंद्रियाच्या अतिरेकामुळे इतर इंद्रियांनी आपले कार्य न करण्याच्या बाबतीत. "इतर कार्यभेद" (इतरकिच्चभेदं) म्हणजे उपस्थान (स्मृती) इत्यादी कार्यविशेष. "प्रस्रब्धी इत्यादी" (पस्सद्धादी) यातील 'इत्यादी' शब्दाने समाधी आणि उपेक्षा या संबोध्यंगांचा संग्रह होतो. "कमी केले पाहिजे" (हापेतब्बं) म्हणजे ज्याप्रमाणे श्रद्धेंद्रियाचा बलवानपणा धर्मस्वभाव-प्रत्यवेक्षणाने कमी होतो, त्याचप्रमाणे वीर्येंद्रियाचा अतिरेक प्रस्रब्धी इत्यादींच्या भावनेने कमी होतो, कारण ती (प्रस्रब्धी) समाधीच्या पक्षातील आहे. तसेच, समाधींद्रियाच्या अतिरेकाला आळसात पडण्यापासून वाचवणारी वीर्य इत्यादींची भावना ज्याप्रमाणे कार्य करते, त्याचप्रमाणे वीर्येंद्रियाच्या अतिरेकाला उद्धच्चात (चंचलतेत) पडण्यापासून वाचवणारी प्रस्रब्धी इत्यादींची भावना निश्चितपणे (वीर्येंद्रियाचा अतिरेक) कमी करते. म्हणूनच म्हटले आहे – "प्रस्रब्धी इत्यादींच्या भावनेने कमी केले पाहिजे".

Soṇattherassa vatthūti sukhumālasoṇattherassa vatthu. So hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kilametvāpi samaṇadhammo [Pg.255] kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhavīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ visodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanampi ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi.

"सोणत्थेरस्स वत्थु" (स्थवीर सोणांची कथा) म्हणजे सुकुमार स्थवीर सोण यांची कथा. ते आयुष्मान शास्त्यांच्या सन्निध कर्मस्थान ग्रहण करून शीतवनात विहरत असताना, "माझे शरीर सुकुमार आहे, आणि सुखाने सुख प्राप्त करता येत नाही, शरीराला कष्ट देऊनही श्रमणधर्म केला पाहिजे" असा विचार करून, केवळ उभे राहून आणि चंक्रमण करूनच प्रधानाचा (वीर्याचा/प्रयत्नाचा) अभ्यास करत होते. पायांच्या तळव्यांना फोड आले तरी वेदनेची उपेक्षा करून, दृढ वीर्य करत असताना, अति-प्रयत्नामुळे (अति-वीर्यामुळे) ते विशेष ज्ञान (अधिगम) उत्पन्न करू शकले नाहीत. शास्त्यांनी तेथे जाऊन त्यांना 'वीणेच्या उपमेने' उपदेश केला आणि वीर्याचा समतोल साधण्याची पद्धत दाखवून कर्मस्थान शुद्ध केले, आणि त्यानंतर ते गृध्रकूट पर्वतावर गेले. स्थविरांनीही शास्त्यांनी दिलेल्या पद्धतीनुसार वीर्याचा समतोल साधून भावना करत, विपश्यनेचा उत्साह वाढवून अर्हत्त्वात प्रतिष्ठा मिळवली. म्हणूनच म्हटले आहे – "स्थवीर सोणांची कथा दाखवली पाहिजे". "इतरांच्या बाबतीतही" (सेसेसुपि) म्हणजे स्मृती, समाधी आणि प्रज्ञेंद्रियाच्या बाबतीतही.

Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnādhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānativattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. Balavasaddhotiādi byatirekamukhena vuttassevatthassa samatthanaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetuppaṭirūpakehi vañcito, evaṃbhūto sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha – ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho, anatthāvaho visamabhāvo, evaṃ samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ avikkhepāvaho samabhāvo, itaro vikkhepāvaho cāti kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Taṃ ubhayanti saddhāpaññādvayaṃ samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kattabbanti samarasaṃ kātabbaṃ.

समता म्हणजे श्रद्धा आणि प्रज्ञा यांचा परस्परांमध्ये कमी-अधिक नसलेला भाव (संतुलन), तसेच समाधी आणि वीर्य (ऊर्जा) यांचाही. ज्याप्रमाणे श्रद्धा आणि प्रज्ञा हे स्वतंत्रपणे मुख्य धर्म (धुरियधम्म) असल्याने, त्यांच्या कार्याच्या दृष्टीने एकमेकांचे उल्लंघन न करणे विशेषतः अपेक्षित आहे, कारण त्यांच्या समान भारामुळे (समधुरता) 'अर्पणा' (चित्ताची एकाग्रता) प्राप्त होते; त्याचप्रमाणे आळस (कोसज्ज) आणि उद्धतपणा (उद्धच्च) यांच्याशी संबंधित असलेल्या समाधी आणि वीर्य यांच्यात समरसता (संतुलन) असल्यास, परस्परांच्या साहाय्याने आणि संप्रयुक्त धर्मांच्या दोन्ही टोकांना न जाण्याने अर्पणा चांगल्या प्रकारे साध्य होते. 'बलवश्रद्ध' (बलवद्धा) इत्यादी शब्दांद्वारे व्यतिरेक पद्धतीने (नकारात्मक बाजूने) सांगितलेल्या अर्थाचेच समर्थन केले आहे. त्याचा अर्थ असा आहे – जो बलवान श्रद्धेने युक्त आहे परंतु ज्याचे ज्ञान स्पष्ट नाही, तो मुग्धप्रसन्न (अंधश्रद्ध) होतो, अवेच्चप्पसन्न (बुद्धीने युक्त दृढ श्रद्धा असलेला) नाही. कारण तो अयोग्य गोष्टींवर श्रद्धा ठेवतो, जसे की इतर पंथांचे (तीर्थिकांचे) श्रावक. 'केराटिकापक्ष' म्हणजे तो शाठ्यपक्षाचा (ढोंगीपणाचा) आश्रय घेतो. श्रद्धेविना केवळ प्रज्ञेच्या मागे धावणारा माणूस, आभासी कारणांनी फसला जाऊन, "दान देण्याच्या वस्तूंचा त्याग न करता केवळ चित्ताच्या उत्पत्तीनेच दानमय पुण्य होते" इत्यादी कल्पना करतो. असा शुष्क तर्काने चित्त भ्रष्ट झालेला माणूस पंडितांचे (ज्ञात्यांचे) वचन मानत नाही आणि समजूतदारपणा दाखवत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – "औषधामुळेच उद्भवलेला रोग जसा असाध्य होतो, तसाच हा आहे." ज्याप्रमाणे येथे श्रद्धा आणि प्रज्ञा यांचा परस्परांमधील समभाव हितकारक आहे आणि विषमभाव अहितकारक आहे, त्याचप्रमाणे समाधी आणि वीर्य यांचा परस्परांमधील समभाव विक्षेप न आणणारा (अविक्खेपावह) आहे आणि विषमभाव विक्षेप आणणारा आहे, ज्यामुळे तो आळसावर मात करतो, परंतु त्यामुळे अर्पणा प्राप्त होत नाही, असा अभिप्राय आहे. "उद्धच्चावर मात करतो" यामध्येही हाच नियम लागू होतो. "ते दोन्ही" म्हणजे श्रद्धा-प्रज्ञा ही जोडी आणि समाधी-वीर्य ही जोडी. "समान करावे" म्हणजे समरस करावे.

Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavīti manasikaraṇamattena [Pg.256] kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anuppavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatā viya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha – ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenapīti attho. Appanāti lokiyaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha – ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5).

"समाधिकर्मिकाला" म्हणजे समथ-कर्मस्थान (ध्यान साधना) करणाऱ्याला. "असे" म्हणजे असे असताना, श्रद्धेचे थोडे बलवान असणे असा अर्थ आहे. "श्रद्धा ठेवणारा" म्हणजे "केवळ 'पृथ्वी, पृथ्वी' असा मनसिकार केल्याने ध्यान कसे उत्पन्न होईल?" असा विचार न करता, "नक्कीच सम्यक्संबुद्धांनी सांगितलेली पद्धत यशस्वी होईल" अशी श्रद्धा ठेवणारा, श्रद्धा निर्माण करणारा. "ओकप्पेन्तो" (निश्चय करणारा) म्हणजे आलंबनात प्रवेश केल्याप्रमाणे अधिमुक्तीच्या (दृढ विश्वासाच्या) भावनेने निश्चय करणारा, झेप घेणारा. ध्यानामध्ये समाधी प्रधान असल्यामुळे एकाग्रता बलवान असणे आवश्यक आहे. "दोन्हींची" म्हणजे समाधी आणि प्रज्ञा यांची. समाधिकर्मिकासाठी समाधीची प्रखरता जशी आवश्यक आहे, तशीच प्रज्ञेची प्रखरताही अपेक्षित आहे, म्हणून म्हटले आहे – "समतेने सुद्धा", म्हणजेच समभावाने सुद्धा. "अर्पणा" म्हणजे लौकिक अर्पणा. कारण "ते होतेच" असे शंकेसह म्हटले जाते. परंतु लोकोत्तर अर्पणा तर त्यांच्या समभावानेच अपेक्षित आहे. जसे म्हटले आहे – "समथ आणि विपश्यना यांचे युगबद्ध (एकत्र) भावन करतो."

Yadi visesato saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samatāva icchitā, kathaṃ satīti āha – ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhike gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathāpīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi kosajjapakkhikena ca samādhināicceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sāti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tenāti tena sabbattha icchitabbatthena kāraṇena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne uddhate ca citte icchitabbattā, sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgagaṇena atthetabbāti sabbatthā, sāva sabbatthikā. Cittanti kusalacittaṃ. Tassa hi satipaṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha – ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.

जर विशेषतः श्रद्धा-प्रज्ञा आणि समाधी-वीर्य यांची समताच अपेक्षित आहे, तर सती (स्मृती) बद्दल काय? म्हणून म्हटले आहे – "परंतु सती (स्मृती) सर्व ठिकाणी बलवान असणे आवश्यक आहे." "सर्व ठिकाणी" म्हणजे आळस आणि उद्धतपणाशी संबंधित असलेल्या पाच इंद्रियांमध्ये. उद्धतपणाच्या बाजूचे ग्रहण करताना "श्रद्धा, वीर्य आणि प्रज्ञा" असे म्हटले आहे. दुसऱ्या प्रकारेही हे समजून घेतले पाहिजे. कारण "आळसाच्या बाजूच्या समाधीसह" असेच म्हटले आहे, "प्रस्रब्धी, समाधी आणि उपेक्षा" असे नाही. "ती" म्हणजे सती (स्मृती). ज्याप्रमाणे सर्व राजकार्यांमध्ये नियुक्त असलेला अधिकारी 'सर्वकर्मिक' (सर्व कामे करणारा) असतो. "त्यामुळे" म्हणजे सर्व ठिकाणी ती अपेक्षित असण्याच्या कारणाने. अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. सर्व ठिकाणी नियुक्त असलेली ती 'सब्बत्थिका' (सर्वोपयोगी) होय, कारण आळसावलेल्या आणि उद्धत झालेल्या दोन्ही प्रकारच्या चित्तात ती अपेक्षित असते; किंवा आळस आणि उद्धतपणाच्या बाजूच्या सर्व बोध्यंग समूहाने जिची इच्छा केली पाहिजे ती 'सब्बत्था' होय, तीच 'सब्बत्थिका' (सर्वोपयोगी) आहे. "चित्त" म्हणजे कुशल चित्त. कारण जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी आणि जे अधिगत झाले नाही ते अधिगत करण्यासाठी सती (स्मृती) हेच त्याचे आश्रयस्थान आणि परायण आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "आरक्षक (रक्षक) म्हणून उपस्थित राहणे" इत्यादी.

Khandhādibhedesu anogāḷhapaññānanti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha – ‘‘samapaññāsa…pe… puggalasevanā’’ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha – ‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ. Tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha – ‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’ti.

"स्कंध इत्यादींच्या भेदांमध्ये खोलवर न गेलेली प्रज्ञा असणारे" म्हणजे परियत्ती (अभ्यास) आणि बहुश्रुतपणामुळे देखील स्कंध, आयतन इत्यादींमध्ये बुद्धी स्थिर नसलेले लोक. कारण बहुश्रुतांची सेवा करणे हे श्रुतमय ज्ञानाला प्राप्त करून देणारे असते. तरुण विपश्यनेने युक्त असलेला साधक देखील भावनामय ज्ञानात स्थित असल्यामुळे निश्चितपणे प्रज्ञावानच असतो, म्हणून म्हटले आहे – "समप्रज्ञा...पे... पुद्गलसेवा" (व्यक्तींची सेवा). ज्ञेय धर्माच्या (जाणून घेण्यायोग्य गोष्टींच्या) गंभीरतेमुळे, त्याचे विश्लेषण करणाऱ्या ज्ञानाच्या गंभीरतेचे ग्रहण करण्यासाठी म्हटले आहे – "गंभीर अशा स्कंध इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या गंभीर प्रज्ञेमुळे". कारण ते ज्ञेय अशा प्रज्ञेद्वारे आचरले जात असल्यामुळे 'गंभीर ज्ञानचर्या' आहे. किंवा त्या प्रज्ञेची तेथे विविध प्रकारे प्रवृत्ती असणे ही 'गंभीर ज्ञानचर्या' आहे, तिचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करण्यासाठी म्हटले आहे – "गंभीर प्रज्ञेच्या भेदांचे प्रत्यवेक्षण".

Pañcavidhabandhanakammakāraṇaṃ [Pg.257] niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti devadūtasuttādīsu ādito vuttattā ca āha – ‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’ti. Sakaṭavahanādikāleti ādi-saddena tadaññaṃ manussehi tiracchānehi ca vibādhitabbakālaṃ saṅgaṇhāti. Ekaṃ buddhantaranti idaṃ aparāparesu petesuyeva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ viya dīghāyukatā siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi kāḷo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhitopi metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatīti vadanti, yatassa kappāyukatā vuttā.

नरकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्याला बहुतांश करून सर्वप्रथम "पंचविध बंधन" (पाच प्रकारच्या बंधनांची शिक्षा) दिली जाते, असे देवदूत सुत्त इत्यादींमध्ये सुरुवातीलाच सांगितले असल्यामुळे म्हटले आहे – "पंचविध बंधन कर्मकारणापासून (शिक्षेपासून) सुरुवात करून". "गाडी ओढणे इत्यादी काळात" येथील 'इत्यादी' शब्दाने मानवांद्वारे आणि प्राण्यांद्वारे पीडित होण्याच्या इतर काळाचा समावेश होतो. "एक बुद्धंतर" (दोन बुद्धांमधील काळ) हे वारंवार प्रेतयोनीतच उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे, किंवा काही प्रेतांचे काही प्राण्यांप्रमाणे दीर्घायुष्य असू शकते, म्हणून असे म्हटले आहे. कारण काळो नागराज चार बुद्धांच्या संमुख येऊनही, मैत्रेय भगवंतांच्याही संमुख येतील असे म्हणतात, कारण त्यांचे आयुष्य कल्पभर असल्याचे सांगितले आहे.

Evaṃ ānisaṃsadassāvinoti vīriyāyatto eva sabbo lokiyo lokuttaro ca visesādhigamoti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. Gamanavīthinti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminipaṭipadaṃ, saha vipassanāya ariyamaggappaṭipāṭi, sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi ‘‘bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadā’’ti katvā gamanavīthi nāma.

"अशा प्रकारे आनिशंस (फायदे) पाहणाऱ्याचा" म्हणजे सर्व लौकिक आणि लोकोत्तर विशेष प्राप्ती ही वीर्यावरच (प्रयत्नांवरच) अवलंबून असते, अशा प्रकारे वीर्यामध्ये आनिशंस (फायदे) पाहण्याचा स्वभाव असलेल्याचा. "गमनवीथी" (मार्ग) म्हणजे पूर्वभागासह निर्वाणाकडे जाणारी प्रतिपदा (मार्ग), विपश्यनेसह आर्यमार्गाचा क्रम, किंवा सप्तविशुद्धीची परंपरा होय. कारण ती "भिक्षूने संसारातून बाहेर पडण्यासाठी जाण्याचा आणि आचरण करण्याचा मार्ग आहे" म्हणून तिला 'गमनवीथी' असे म्हणतात.

Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto. Piṇḍapātanti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍapātāpacāyanaṃ.

कायदळ्हीबहुलो (कायरक्षक किंवा शरीराला दृढ करण्यात मग्न असणारा) म्हणजे जसे तसे शरीराला दृढ करण्याच्या कामात मग्न असलेला. पिण्डपात म्हणजे राष्ट्राचा पिण्ड (लोकांकडून मिळालेले अन्न). प्रत्ययदायकांच्या (दायकांच्या) स्वतःवरील उपकाराला आपल्या सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) महाफलदायी बनवून, पिण्डरूपी भिक्षेचा आदर करणे म्हणजे ‘पिण्डपातापाचायन’ (पिण्डपाताचा आदर करणे) होय।

Nīharantoti pattatthavikato nīharanto. Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ paṇṇasālādvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasīti tayi katena dānamayena veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussānaṃ sampattiyo ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasīti thero attānaṃ pucchati. Sitaṃ karontoti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto.

नीहरन्तो (बाहेर काढणारा) म्हणजे पात्राच्या पिशवीतून बाहेर काढणारा. ‘तो शब्द ऐकून’ म्हणजे त्या उपासिकेचे ते वचन पर्णशाळेच्या दारापाशी उभे राहूनच, पंच-अभिज्ञांनी युक्त असल्यामुळे दिव्यश्रोत्राने (दिव्य कानाने) ऐकून. मनुष्यसंपत्ती, दिव्यसंपत्ती आणि निर्वाणसंपत्ती या तीन संपत्ती होत. ‘तू देण्यास समर्थ होशील’ म्हणजे तुझ्याद्वारे केलेल्या दानमय आणि वैयावृत्यमय (सेवामय) पुण्यकर्माने आणि तू विशिष्ट पुण्यक्षेत्र बनल्यामुळे, देव आणि मनुष्यांना वारंवार विविध संपत्ती आणि शेवटी निर्वाणसंपत्ती देण्यास तू समर्थ होशील, असे थेर (स्थवीर) स्वतःलाच विचारतात. ‘स्मितहास्य करत’ म्हणजे ‘मी कोणत्याही कष्टाशिवाय संसारदुःखाचा पार गेलो आहे’ अशा प्रत्यवेक्षणाच्या (चिंतनाच्या) शेवटी उत्पन्न झालेल्या प्रामोद्यामुळे (आनंदामुळे) स्मितहास्य करत।

Nipparissayakāloti nirupaddavakālo, tadā bhikkhusaṅghassa sulabhā paccayā hontīti paccayahetukā cittapīḷā natthīti adhippāyo. Passantānaṃyevāti anādare sāmivacanaṃ. Khīradhenunti khīradāyikaṃ dhenuṃ[Pg.258]. Kiñcideva katvāti kiñcideva bhatikammaṃ katvā. Ucchuyantakammanti ucchuyantasālāya kātabbaṃ kiccaṃ. Tameva magganti upāsakena paṭipannamaggaṃ. Upakaṭṭhāyāti āsannāya. Vippaṭipannanti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. Evanti yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, evaṃ kusītopi teneva kusītabhāvena na sammāpaṭipanno satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā, evaṃ sabbattha.

निप्परिस्सयकालो (निरुपद्रव काळ) म्हणजे निरुपद्रव काळ; त्या वेळी भिक्खू संघाला प्रत्यय (चीवर, पिण्डपात इत्यादी) सहज सुलभ होतात, म्हणून प्रत्ययांमुळे होणारी मानसिक पीडा नसते, असा अभिप्राय आहे. ‘पस्सन्तानंयेव’ (पाहत असतानाच) हे अनादराच्या अर्थी षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. ‘खीरधेनुं’ म्हणजे दूध देणारी गाय. ‘किञ्चिदेव कत्वा’ म्हणजे काहीतरी मजुरीचे काम करून. ‘उच्छुयन्तकम्मं’ म्हणजे ऊस गाळण्याच्या कारखान्यात करायचे काम. ‘तमेव मग्गं’ म्हणजे उपासकाने अनुसरलेला तोच मार्ग. ‘उपकट्ठाया’ म्हणजे जवळ आल्यावर. ‘विप्पटिपन्नं’ म्हणजे जातीधर्म, कुलधर्म इत्यादींचे उल्लंघन केल्यामुळे असम्यक् प्रतिपन्न (चुकीचे वर्तन करणारा). ‘एवं’ (याचप्रमाणे) जसे चुकीचे वर्तन करणारा मुलगा त्याच चुकीच्या वर्तनामुळे कुलपरंपरेतून बाहेर पडून वडिलांच्या वारशाचा वाटेकरी होत नाही, त्याचप्रमाणे आळशी (कुसीत) मनुष्यसुद्धा आपल्या आळसामुळे सम्यक् प्रतिपन्न न झाल्याने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) कडून मिळणाऱ्या आर्यधनरूपी वारशाचा वाटेकरी होत नाही. वीर्य आरंभ करणाराच (प्रयत्नशील मनुष्यच) सम्यक् प्रतिपत्तीमुळे (योग्य आचरण केल्यामुळे) ते प्राप्त करतो. ‘वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो’ अशी योजना करावी, सर्वत्र याचप्रमाणे समजावे।

Mahāti sīlādiguṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘satthuno hī’’tiādimāha.

महा म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी महान, विपुल आणि इतरांमध्ये न आढळणारा (असाधारण). त्यांचे ते गुणांचे मोठेपण दहा हजार लोकधातूंच्या कंपनाने जगात प्रकट झाले आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘सत्थुनो ही’ (शास्त्यांचेच) इत्यादी म्हटले आहे।

Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamanena sakyaputtiyabhāvo sañjāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘asambhinnāyā’’tiādimāha.

ज्या अर्थी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनात प्रव्रजित झालेल्या व्यक्तीला प्रव्रज्या ग्रहण केल्यामुळे ‘शाक्यपुत्रीय’ भाव (शाक्यपुत्र असणे) प्राप्त होतो, त्या अर्थी बुद्धपुत्र भाव दर्शवण्यासाठी ‘असम्भिन्नया’ इत्यादी म्हटले आहे।

Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānagatikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanāti āha – ‘‘kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise’’tiādi. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhessāmā’’tiādinā bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanāti āha – ‘‘āraddhavīriye’’tiādi. Visuddhimagge (visuddhi. 1.64-65) pana jātimahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā sammappadhānapaccavekkhaṇatāti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato, thinamiddhavinodanaṃ pana tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti. Vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhamevāti. Tattha [Pg.259] thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevanatadadhi- muttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.

आळशी, भावनेचे नावही न जाणणाऱ्या, शरीराला दृढ करण्यात मग्न असणाऱ्या, पोटभर जेवून झोपेचे सुख इत्यादींमध्ये मग्न असणाऱ्या, तिर्यंच गतीच्या (पशूंसारख्या) व्यक्तींना दूर ठेवणे म्हणजे ‘कुसीत (आळशी) व्यक्तींचे वर्जन करणे’ होय, हे सांगण्यासाठी ‘पोट भरून राहिलेल्या अजगरासारखे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘दिवसभर चंक्रमण आणि बसून राहण्याद्वारे आवरण करणाऱ्या (अडथळा आणणाऱ्या) धर्मांपासून चित्त शुद्ध करू’ इत्यादी प्रकारे भावनेच्या आरंभाने वीर्य आरंभ केलेल्या (प्रयत्नशील) आणि दृढ पराक्रम करणाऱ्या व्यक्तींकडे वेळोवेळी जाणे म्हणजे ‘आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) व्यक्तींचे सेवन करणे’ होय, हे सांगण्यासाठी ‘आरब्धवीर्य’ इत्यादी म्हटले आहे. परंतु विसुद्धिमग्गात (१.६४-६५) ‘जातीचे मोठेपण प्रत्यवेक्षण करणे’ आणि ‘सतीर्थ्यांचे (सधर्मीयांचे) मोठेपण प्रत्यवेक्षण करणे’ या दोन्ही गोष्टी घेतलेल्या नाहीत; तर ‘थीनमिद्ध (आळस व डुलकी) दूर करणे’ आणि ‘सम्यक्प्रधान प्रत्यवेक्षण’ या दोन गोष्टी घेतल्या आहेत. त्यामध्ये, आनिशंस (फायदे) पाहण्याच्या दृष्टीनेच सम्यक्प्रधान प्रत्यवेक्षण घेतले आहे, कारण लौकिक आणि लोकोत्तर विशेष अधिगम (प्राप्ती) हे वीर्यावर (प्रयत्नावर) अवलंबून आहे हे दाखवले आहे. तर थीनमिद्ध दूर करणे हे त्यातच मग्न असण्याच्या (तदधिमुक्ततेच्या) दृष्टीने घेतले आहे. वीर्य उत्पन्न करण्यात पूर्णपणे गुंतलेल्या व्यक्तीचे थीनमिद्ध दूर होणे हे आपोआपच सिद्ध होते. त्यामध्ये, थीनमिद्ध दूर करणे, कुसीत (आळशी) व्यक्तींचे वर्जन करणे, आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) व्यक्तींचे सेवन करणे, त्यातच मग्न असणे (तदधिमुक्तता), विरोधी गोष्टींचा नाश करणे आणि अनुकूल कारणांचा संग्रह करणे यांद्वारे अपायभयाचे प्रत्यवेक्षण इत्यादी गोष्टी उत्तेजन देण्याच्या रूपाने ‘वीर्यसंबोज्झंग’ उत्पन्न करणाऱ्या आहेत असे समजावे।

Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ – ‘‘yāva upacārā’’ti. Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno, dhammasaṅghaguṇe anussarantassapi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti evaṃ sesaanussatīsu, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāya ca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Evarūpe kāleti ‘‘dubbhikkhabhayādīsū’’ti vuttakāle. Samāpatti…pe… na samudācarantīti idaṃ upasamānussatiyā vasena vuttaṃ. Saṅkhārānañhi vasena sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā saññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa upādāya hotīti. Tattha ‘‘vikkhambhitā kilesā’’ti pāṭho. Na samudācarantīti iti-saddo kāraṇattho. Yasmā na samudācaranti, tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā. Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā, pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena lūkhahadayatāya lūkhatā. Sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha – ‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’ti.

बुद्धानुस्मृती ही उपचार समाधीपर्यंतच मर्यादित असल्यामुळे ‘उपचारापर्यंत’ असे म्हटले आहे. ‘संपूर्ण शरीराला व्यापून राहणारा’ म्हणजे प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपांनी संपूर्ण शरीराला व्यापून राहणारा. धर्म आणि संघाच्या गुणांचे स्मरण करणाऱ्यालाही उपचारापर्यंत संपूर्ण शरीराला व्यापून राहणारा प्रीतिसंबोज्जंग उत्पन्न होतो, याचप्रमाणे इतर अनुस्मृतींमध्ये आणि प्रसाद देणाऱ्या सुत्तांच्या प्रत्यवेक्षणातही योजना करावी, कारण ते देखील विमुक्तायतन (मुक्तीचे स्थान) असल्यामुळे त्याच गतीचे (प्रकारचे) आहे. ‘अशा काळात’ म्हणजे ‘दुष्काळाचे भय इत्यादी’ सांगितलेल्या काळात. ‘समापत्ती...पे... प्रवृत्त होत नाहीत’ हे उपशमानुस्मृतीच्या (शांतीच्या अनुस्मृतीच्या) संदर्भात म्हटले आहे. कारण संस्कारांच्या प्रभावाने अंशतः उपशम (शांती) झाला असतानाही, पूर्ण उपशम झाल्याप्रमाणे तशा संज्ञेने प्रवृत्त झालेला भावना-मनसिकार क्लेशांचे दमन करण्यास समर्थ होऊन उपचार समाधी प्राप्त करून देतो आणि तशा प्रकारच्या प्रीती व सोमनस्याने युक्त होऊन प्रीतिसंबोज्जंगाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत होतो. तेथे ‘विक्खंभिता किलेसा’ (क्लेश दमित झाले) असा पाठ आहे. ‘प्रवृत्त होत नाहीत’ यातील ‘इति’ शब्द कारणाचा वाचक आहे. ज्या अर्थी ते प्रवृत्त होत नाहीत, त्या अर्थी त्यांच्या त्या अप्रवृत्तीचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला, अशी योजना करावी. कारण क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला बोध्यंग उत्पन्न होणे योग्य नाही. प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्या स्थानांमध्ये प्रसन्नता आणि स्नेहाचा अभाव असल्यामुळे अंतःकरणाची जी कोरडेपणाची अवस्था असते, त्याला ‘लूखता’ (रूक्षता) म्हणतात. ती रूक्षता तेथे आदर आणि गौरव न दाखवल्यामुळे समजून येते, म्हणून ‘अनादराने केलेल्या क्रियेद्वारे सूचित होणारा रूक्षभाव’ असे म्हटले आहे।

Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanasevanatā. Utuiriyāpathasukhaggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kalyatāpādanavasena cittassa kalyataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukasattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo. Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo majjhattapayogatā. Ayañhi sabhāvāsāraddhatāya taṃpassaddhakāyatāya kāraṇaṃ hoti, passaddhidvayaṃ [Pg.260] āvahati. Eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.

प्रणीत भोजन सेवन करणे म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) आणि अनुकूल (सप्पाय) भोजनाचे सेवन करणे होय. ऋतु आणि इरियापथ (शारीरिक हालचाली) यांच्या सुखाचा स्वीकार करण्याने अनुकूल ऋतु आणि अनुकूल इरियापथाचा स्वीकार समजला पाहिजे. कारण या तिन्ही प्रकारच्या अनुकूल गोष्टींचे सेवन केले असता, शरीराला निरोगी व कार्यक्षम बनवून ते चित्ताची कार्यक्षमता वाढवते आणि दोन्ही प्रकारच्या प्रस्सद्धि (कायप्रस्सद्धि आणि चित्तप्रस्सद्धि) चे कारण बनते. अहेतुक प्राण्यांमध्ये मिळणारे सुख-दुःख हा एक अंत (अतिरेक) आहे, आणि ईश्वरासारख्या विषम हेतूने मिळणारे सुख-दुःख हा दुसरा अंत आहे. या दोन्ही अंतांना न स्वीकारता, आपापल्या कर्माने सर्व काही होते, ही मध्यम प्रतिपदा (मध्यम मार्ग) आहे. ज्याचा प्रयत्न तटस्थ (मध्यस्थ) असतो, तो 'मध्यस्थप्रयोग' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'मध्यस्थप्रयोगता' होय. कारण ही स्वभावतःच उत्साही असणाऱ्या त्या प्रस्सद्ध (शांत) शरीराचे कारण बनते आणि दोन्ही प्रकारची प्रस्सद्धि घडवून आणते. याच कारणाने, चंचल (उत्तेजित) शरीराच्या व्यक्तींचे वर्जन करणे आणि शांत (प्रस्सद्ध) शरीराच्या व्यक्तींचे सेवन करणे, हे त्या प्रस्सद्धिला प्राप्त करून देणारे आहे, असे वर्णन केले आहे, हे जाणावे.

Vatthuvisadakiriyā indriyasamattappaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti. Samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ – ‘‘vatthuvisadakiriyā…pe… veditabbā’’ti.

वस्तूंची (शरीर व बाह्य वस्तूंची) स्वच्छता करणे आणि इंद्रियांची समता प्रस्थापित करणे हे प्रज्ञेला प्राप्त करून देणारे म्हटले आहे, आणि ते समाधीलाही प्राप्त करून देणारे असतात. समाधीला प्राप्त करून देण्याच्या भावानेच प्रज्ञेला प्राप्त करून देणारा भाव आहे, असे म्हटले आहे – 'वस्तूंची स्वच्छता...पे... जाणावी'.

Kāraṇakosallabhāvanākosallānaṃ nānantariyabhāvato rakkhanākosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahakusalatā’’icceva vuttaṃ. Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittādikassapi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahakosallaṃ nimittakusalatā evāti. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogamandataṃ payogavekallañca saṅgaṇhāti. Tassa paggaṇhananti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

कारणकौशल्य आणि भावनाकौशल्य यांच्या अव्यवहित (थेट) संबंधामुळे आणि रक्षणकौशल्याचे ते मूळ असल्यामुळे 'निमित्तकुशलता म्हणजे कसिण-निमित्ताचे उद्ग्रह-कौशल्य (ग्रहण करण्याचे कौशल्य) होय' असेच म्हटले आहे. 'कसिण-निमित्ताचे' हे केवळ उदाहरणादाखल समजले पाहिजे. कारण अशुभ-निमित्त इत्यादी कोणत्याही ध्यानोत्पत्तीच्या निमित्ताचे उद्ग्रह-कौशल्य हे निमित्तकुशलताच होय. 'अतिशय शिथिल वीर्य (प्रयत्न) इत्यादींमुळे' यातील 'इत्यादी' शब्दाने प्रज्ञेच्या प्रयोगाची मंदता आणि प्रयोगाची विकलता (अपूर्णता) यांचा संग्रह होतो. 'त्याचे प्रग्रहण करणे' म्हणजे त्या लीन (आळशी/मळभ आलेल्या) चित्ताला धम्मविचय-संबोज्झंग इत्यादींना जागृत करून आळसातून बाहेर काढणे होय. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa. So tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

“भिक्खूहो, ज्या वेळी चित्त लीन (उत्साहहीन) असते, तो काळ धम्मविचय-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो, तो काळ वीर्य-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो, तो काळ पीति-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, लीन झालेले चित्त या धर्मांद्वारे चांगल्या प्रकारे जागृत करता येते. भिक्खूहो, जसे एखाद्या माणसाला लहान अग्नी पेटवायचा असेल, आणि त्याने त्यात सुके गवत टाकावे, सुक्या शेणकुट्या टाकाव्यात, सुकी लाकडे टाकावीत, तोंडाने फुंकर घालावी आणि त्यावर धूळ टाकू नये, तर तो माणूस तो लहान अग्नी पेटवण्यास समर्थ होईल का? ‘होय, भंते!’” (सं. नि. ५.२३४).

Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva.

आणि येथे आपापल्या आहाराच्या (पोषक घटकांच्या) प्रभावाने धम्मविचय-संबोज्झंग इत्यादींची भावना जागृत करणे होय, असे जाणावे. तिचे स्पष्टीकरण पुढे केलेच आहे.

Accāraddhavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogabalavataṃ pamoduppilāpanañca saṅgaṇhāti. Tassa niggaṇhananti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

‘अतिशय तीव्र वीर्य (प्रयत्न) इत्यादींमुळे’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने प्रज्ञेच्या प्रयोगाची प्रबळता आणि प्रामोद्याचा (अति-आनंदाचा) उथळपणा यांचा संग्रह होतो. ‘त्याचे निग्रहण करणे’ म्हणजे त्या उद्धत (चंचल) चित्ताला समाधी-संबोज्झंग इत्यादींना जागृत करून चंचलतेपासून रोखणे होय. भगवंतांनी हे देखील म्हटले आहे –

‘‘Yasmiñca [Pg.261] kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni nikkhipeyya, allāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca na dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

“भिक्खूहो, ज्या वेळी चित्त उद्धत (चंचल) असते, तो काळ प्रस्सद्धि-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो, तो काळ समाधी-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो, तो काळ उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, उद्धत झालेले चित्त या धर्मांद्वारे चांगल्या प्रकारे शांत करता येते. भिक्खूहो, जसे एखाद्या माणसाला मोठा अग्निस्तंभ विझवायचा असेल, आणि त्याने त्यात ओले गवत टाकावे, ओले शेण टाकावे, ओली लाकडे टाकावीत, तोंडाने फुंकर घालू नये आणि त्यावर धूळ टाकावी, तर तो माणूस तो मोठा अग्निस्तंभ विझवण्यास समर्थ होईल का? ‘होय, भंते!’” (सं. नि. ५.२३४).

Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā. Tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva, samādhisambojjhaṅgassa vuccamānā, itarassa anantaraṃ vakkhati.

येथेही आपापल्या आहाराच्या (पोषक घटकांच्या) प्रभावाने प्रस्सद्धि-संबोज्झंग इत्यादींची भावना जागृत करणे होय, असे जाणावे. त्यामध्ये प्रस्सद्धि-संबोज्झंगाची भावना सांगितलीच आहे, समाधी-संबोज्झंगाची सांगितली जात आहे, आणि दुसऱ्याची (उपेक्खा-संबोज्झंगाची) यानंतर सांगितली जाईल.

Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appakabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhappadhānaṃ, sīlaṃ adosappadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohappadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti. Anabhisaṅgato viya āhāro purisassa, yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenapi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘paññāpayogamandatāyā…pe… nirassādaṃ hotī’’ti. Tassa saṃveguppādanaṃ pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento, ‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññaviheṭhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇajīvitadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanatāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayeneva saṃvegajananavasena [Pg.262] ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti attho.

‘प्रज्ञाप्रयोगाच्या मंदतेमुळे’ म्हणजे प्रज्ञेच्या व्यापाराच्या अल्पतेमुळे. कारण जसे दान हे अलोभप्रधान असते, शील हे अद्वेषप्रधान असते, तसेच भावना ही अमोहप्रधान (प्रज्ञाप्रधान) असते. त्यामध्ये जेव्हा प्रज्ञा बलवान नसते, तेव्हा भावना पूर्व आणि उत्तर काळात विशेष फलदायी ठरत नाही. जसे न पचलेले अन्न माणसाला रुचत नाही, तसेच ते योगी पुरुषाच्या चित्तात अभिरुची निर्माण करत नाही, त्यामुळे ते नीरस (स्वादरहित) वाटते. तसेच भावनेच्या योग्य मार्गाने न चालल्यामुळे उपशम-सुखाचा (शांतीचा) अनुभव मिळत नाही, त्यामुळेही चित्त नीरस होते. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘प्रज्ञाप्रयोगाच्या मंदतेमुळे...पे... नीरस होते’. त्या चित्तामध्ये संवेग (वैराग्य/तीव्र जाणीव) उत्पन्न करणे आणि प्रसाद (श्रद्धा/प्रसन्नता) उत्पन्न करणे हाच त्यावर उपाय आहे, हे दर्शवताना ‘आठ संवेगवस्तू’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये जन्म, जरा, व्याधी आणि मरण हे योग्यतेनुसार सुगतीमध्ये आणि दुर्गतीमध्ये होतात, म्हणून त्याव्यतिरिक्त पाच प्रकारच्या बंधनांमुळे, भूक-तहान इत्यादींमुळे आणि परस्परांना पीडा देण्यामुळे होणारे अपाय-दुःख (नरकादींचे दुःख) समजले पाहिजे. हे सर्व त्या त्या प्राण्यांच्या वर्तमान भवाशी संबंधित मानले गेले आहे, म्हणून भूतकाळात आणि भविष्यकाळात संसारचक्राच्या मुळाशी असणारी दुःखे स्वतंत्रपणे घेतली आहेत. जे प्राणी आहारावर जगणारे आहेत, आणि त्यातही परिश्रमाच्या फळावर जगणारे आहेत, त्यांच्यासाठी इतरांपेक्षा वेगळे असणारे असाधारण जीवन-दुःख हे आठवे संवेगवस्तू मानले गेले आहे, असे जाणावे. यालाच ‘योग्य वेळी संप्रहंसन (उत्साहित करणे)’ असे म्हणतात. याचा अर्थ असा की, भावनेच्या चित्ताला प्रहर्षित करण्याच्या वेळी, सांगितलेल्या पद्धतीनेच संवेग निर्माण करून आणि प्रसाद उत्पन्न करून चांगल्या प्रकारे प्रहर्षित करणे, म्हणजेच संवेग निर्माण केल्यानंतर प्रसाद उत्पन्न करून संतुष्ट करणे होय.

Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. Alīnantiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ, uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ, paññāpayogasampattiyā upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ, tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ. Alīnānuddhatāhi vā ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ. Samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu byāvaṭatāsaṅkhātaṃ paṭipakkhaṃ abhibhuyya ajjhupekkhanā vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhānakiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanamevāti tattha samadhurabhāvenāha – ‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’ti. Esa uppajjatīti esa samādhisambojjhaṅgo anuppanno uppajjati.

“सम्मापटिपत्तिं आगम्मा” (सम्यक् प्रतिपत्तीचा आश्रय घेऊन) म्हणजे लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (औद्धत्य) यांच्या अभावाने आणि समथवीथि-प्रतिपत्तीने (शमथ मार्ग प्रतिपत्तीने) सम्यक् प्रकारे, विषमता नसलेल्या, योग्य प्रकारेच भावनाप्रतिपत्तीचा आश्रय घेऊन. “अलीनं” इत्यादींमध्ये कोसज्जपक्खिय (आळसाच्या बाजूचे) धर्मांच्या अतिरेक नसण्यामुळे 'अलीन' (उत्साही), उद्धच्चपक्खिय (औद्धत्याच्या बाजूचे) धर्मांच्या अतिरेक नसण्यामुळे 'अनुद्धत' (शांत), प्रज्ञाप्रयोगाच्या समृद्धीने आणि उपशमसुखाच्या प्राप्तीने 'अनिरस्साद' (आसक्तीरहित), आणि म्हणूनच आलंबनात सम्यक् प्रवृत्त झालेले समथवीथि-प्रतिपन्न होय. किंवा अलीन आणि अनुद्धत अशा अवस्थांद्वारे आलंबनात सम्यक् प्रवृत्त झालेले, अनिरस्सादतेमुळे समथवीथि-प्रतिपन्न होय. किंवा सम्यक् प्रवृत्तीमुळे अलीन व अनुद्धत, आणि समथवीथि-प्रतिपत्तीमुळे अनिरस्साद असे समजावे. तेथे अलीनतेमुळे प्रग्गह (प्रग्रह/उत्साह), अनुद्धततेमुळे निग्गह (निग्रह/संयम), आणि अनिरस्सादतेमुळे संपहंसन (संप्रहर्षण) यामध्ये कोणताही व्यापार (प्रयत्न) करावा लागत नाही. याला “समये अज्झुपेक्खनता” (योग्य वेळी उपेक्षा करणे) असे म्हणतात; म्हणजे उपेक्षा करण्याच्या वेळी भावनाचित्ताच्या प्रग्रह, निग्रह आणि संप्रहर्षणातील व्याकुळतारूप प्रतिपक्षाला (विरोधी धर्माला) पराभूत करून उपेक्षा करणे असे म्हटले जाते. प्रतिपक्षाच्या विष्कंभनामुळे (दडपून टाकण्यामुळे) आणि विपस्सना (विपश्यना) च्या अधिष्ठानभावाला प्राप्त झाल्यामुळे उपचारध्यान सुद्धा समाधीच्या कार्याच्या निष्पत्तीने पुग्गलाच्या (व्यक्तीच्या) समाहितभावाचे (एकाग्रतेचे) साधनच आहे, म्हणून तेथे समधुरभावाने (समानतेने) म्हटले आहे – “उपचारं वा अप्पनं वा” (उपचार किंवा अर्पणा). “एस उप्पज्जति” (हा उत्पन्न होतो) म्हणजे हा समाधिसंबोज्झंग (समाधी संबोध्यंग) जो आधी उत्पन्न झाला नव्हता, तो उत्पन्न होतो.

Anurodhavirodhappahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato, so ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha – ‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’ti. Tadubhayena ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ – ‘‘sattamajjhattatā’’tiādi vuttaṃ. Tenāha – ‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha – ‘‘upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.269). Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ, attasuññatāpaccavekkhaṇanti, imehi dvīhi kāraṇehi. Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ. Saṅkhyā eva hettha samānā, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. Assāmikabhāvo anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so [Pg.263] pana koci natthevāti adhippāyo. Anaddhaniyanti na addhānakkhamaṃ, na ciraṭṭhāyī ittaraṃ aniccanti attho. Tāvakālikanti tasseva vevacanaṃ.

अनुरोध (अनुकूलता) आणि विरोध (प्रतिकूलता) यांच्या प्रहाणामुळे (त्यागामुळे) मध्यस्थभाव (तटस्थता) हा उपेक्खासंबोज्झंग (उपेक्षा संबोध्यंग) चा हेतू आहे, कारण तो असल्यावरच त्याची सिद्धी होते आणि नसल्यावर सिद्धी होत नाही. आणि तो मध्यस्थभाव विषयाच्या भेदाने दोन प्रकारचा आहे, म्हणून म्हटले आहे – “सत्तमज्झत्तता संखारमज्झत्तता” (सत्त्व-मध्यस्थता आणि संस्कार-मध्यस्थता). आणि त्या दोन्हीशी विरोध असणे हे पस्सद्धिसंबोज्झंग (प्रस्रब्धी संबोध्यंग) च्या भावनेनेच दूर केले गेले आहे, म्हणून केवळ अनुरोधाच्या (आसक्तीच्या) प्रहाणाची पद्धत दर्शवण्यासाठी – “सत्तमज्झत्तता” इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “सत्तसंखारकेलायनपुग्गलपरिवज्जनता” (सत्त्व आणि संस्कारांवर आसक्ती ठेवणाऱ्या पुग्गलांचे वर्जन करणे). कारण उपेक्षेचा विशेषतः राग (आसक्ती) हा प्रतिपक्ष (विरोधी) आहे. तसेच म्हटले आहे – “उपेक्खा रागबहुलस्स विसुद्धिमग्गो” (रागबहुल व्यक्तीसाठी उपेक्षा हा विशुद्धीचा मार्ग आहे). “द्वीहाकारेहि” (दोन प्रकारांनी) म्हणजे कम्मस्सकता-पच्चवेक्खण (कर्मस्वकीयता-प्रत्यवेक्षण) आणि अत्तसुञ्ञता-पच्चवेक्खण (आत्मशून्यता-प्रत्यवेक्षण), या दोन कारणांनी. “द्वीहेव” (दोनच) हा निश्चय संख्यासमानता दर्शवण्यासाठी आहे. येथे केवळ संख्याच समान आहे, संख्या मोजली जाणारी वस्तू सर्वथा समान नाही. “अस्सामिकभावो” (स्वामी नसणे) म्हणजे अनत्तनीयता (माझेपणाचा अभाव). कारण आत्मा असल्यावरच त्याच्या मालकीचे म्हणून चीवर किंवा इतर काही 'आत्मकीय' (स्वतःचे) असू शकते, परंतु असा कोणताही आत्मा अस्तित्वातच नाही, असा अभिप्राय आहे. “अनद्धनियं” म्हणजे जो मार्ग चालण्यास असमर्थ आहे, जो क्षणभंगुर आणि अनित्य आहे, असा अर्थ आहे. “तावकलिकं” (तात्कालिक) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.

Mamāyatīti mamattaṃ karoti, mamāti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati. Dhanāyantāti dhanaṃ dabbaṃ karontā.

“ममायति” (माझे मानतो) म्हणजे ममत्व करतो, 'माझे' अशा तण्हा (तृष्णा) च्या भावनेने पकडून राहतो. “धनायन्ता” म्हणजे धनाला द्रव्य (संपत्ती) बनवणारे.

419. Sammādassanalakkhaṇāti sammā aviparītaṃ aniccādivasena dassanasabhāvā. Sammāabhiniropanalakkhaṇoti sammadeva ārammaṇe cittassa abhiniropanasabhāvo. Caturaṅgasamannāgatā vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti ‘‘pariggahalakkhaṇā’’ti vuttā. Visaṃvādanādikiccatāya hi lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ musāvādādīnaṃ paṭipakkhabhūtā siniddhabhāvena pariggahaṇasabhāvā sammājappanakiccā sammāvācā tappaccayasubhāsitasampaṭiggāhake jane sampayuttadhamme ca pariggaṇhantī pavattatīti pariggahalakkhaṇā. Yathā cīvarakammādippayogasaṅkhāto kammanto kātabbaṃ cīvararajanādikaṃ samuṭṭhāpeti nipphādeti, taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjassa kattabbassa niravajjākārena samuṭṭhāpanakiccavā hotīti āha – ‘‘sammāsamuṭṭhāpanalakkhaṇo’’ti. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Sammāvodāpanalakkhaṇoti jīvamānassa puggalassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyavuttiyā, ājīvasseva vā sammadeva sodhanaṃ vodāpanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sammāvodāpanalakkhaṇo. Atha vā kāyavācānaṃ khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchāājīvappahānena sammāājīvo ‘‘vodāpanalakkhaṇo’’ti vutto. Sammāvāyāmasatisamādhīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva.

४१९. “सम्मादस्सनलक्खणा” (सम्यक् दर्शन लक्षण असलेली) म्हणजे सम्यक् प्रकारे, अविपरीत (विपरीत नसलेल्या) अनित्यादी रूपाने पाहण्याचा स्वभाव असलेली (सम्यक् दृष्टी). “सम्माअभिनिरोपनलक्खणो” (सम्यक् अभिनिरोपण लक्षण असलेला) म्हणजे सम्यक् प्रकारेच आलंबनावर चित्ताला प्रस्थापित करण्याचा स्वभाव असलेला (सम्यक् संकल्प). चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी लोकांचा संग्रह करते, म्हणून तिच्या प्रतिपक्षापासून विरतीचा स्वभाव असलेली सम्यक् वाचा ही भेद निर्माण करणाऱ्या मिच्छावाचा (मिथ्या वाचा) च्या प्रहाणाने लोकांना आणि संप्रयुक्त धर्मांना ग्रहण करण्याचे कार्य करणारी असते, म्हणून तिला “परिग्गहलक्खणा” (संग्रह लक्षण असलेली) म्हटले आहे. कारण विसंवादादी (फसवणूक इत्यादी) कृत्यांमुळे रूक्ष आणि असंग्राहक असणाऱ्या मुसावादादी (मृषावादादी) च्या प्रतिपक्षभूत असलेली, स्निग्धभावाने ग्रहण करण्याचा स्वभाव असलेली, सम्यक् भाषणाचे कार्य करणारी सम्यक् वाचा ही तिच्या निमित्ताने सुभाषित ग्रहण करणाऱ्या लोकांना आणि संप्रयुक्त धर्मांना ग्रहण करत प्रवृत्त होते, म्हणून ती परिग्गहलक्खणा (संग्रह लक्षण असलेली) आहे. ज्याप्रमाणे चीवर बनवणे इत्यादी प्रयोगात्मक कर्मांत (कम्मन्त) हा करायच्या असलेल्या चीवर रंगवणे इत्यादी कामांना समुत्थापित (सुरू) करतो व निष्पन्न करतो, किंवा त्या त्या क्रियेला निष्पन्न करणारा चेतनेचा कम्मन्त (कर्मान्त) हा हात हलवणे इत्यादी क्रियेला समुत्थापित करतो, त्याचप्रमाणे सावद्य (दोषयुक्त) कर्तव्य क्रियेला समुत्थापित करणाऱ्या मिच्छाकम्मन्त (मिथ्या कर्मान्त) च्या प्रहाणाने सम्यक् कम्मन्त (सम्यक् कर्मान्त) हा निरवद्य (दोषरहित) कर्तव्याला निरवद्य रूपाने समुत्थापित करण्याचे कार्य करणारा असतो, म्हणून म्हटले आहे – “सम्मासमुट्ठापनलक्खणो” (सम्यक् समुत्थापन लक्षण असलेला). किंवा संप्रयुक्त धर्मांना वर उचलणे म्हणजे समुत्थापन होय, जसे कायिक क्रियेने भार (ओझे) वर उचलणे. “सम्मावोदाapanलक्खणो” (सम्यक् व्यवदान/शुद्धीकरण लक्षण असलेला) म्हणजे जिवंत पुग्गलाच्या (व्यक्तीच्या) किंवा संप्रयुक्त धर्मांच्या जीवितेंद्रियाच्या प्रवृत्तीचे, किंवा आजीविकेचेच सम्यक् प्रकारे शोधन (शुद्धीकरण) करणे हे ज्याचे लक्षण आहे, तो सम्यक् वोदापनलक्षण (सम्यक् आजीव) होय. अथवा काय आणि वाचेच्या स्कंधसंतानाच्या संक्लेशरूप मिच्छाआजीव (मिथ्या आजीव) च्या प्रहाणाने सम्यक् आजीव हा “वोदापनलक्खणो” (शुद्धीकरण लक्षण असलेला) म्हटला आहे. सम्यक् व्यायाम, सम्यक् सती (स्मृती) आणि सम्यक् समाधी यांच्याविषयी जे सांगायचे आहे, ते आधीच सांगितले गेले आहे.

Paññāya kusalānaṃ dhammānaṃ pubbaṅgamabhāvato sabbepi akusalā dhammā tassā paṭipakkhāvāti vuttaṃ – ‘‘aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhi’’nti. Atha vā attano paccanīkakilesā diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo paññāya ujupaccanīkabhāvato. Passatīti passantī [Pg.264] viya hoti vibandhābhāvato. Tenāha – ‘‘tappaṭicchādaka…pe… asammohato’’ti. Sammāsaṅkappādīnaṃ micchāsaṅkappādayo ujuvipaccanīkāti āha – ‘‘sammāsaṅkappādayo…pe… pajahantī’’ti. Tathevāti iminā attano paccanīkakilesehi saddhinti imamatthaṃ anukaḍḍhati. Visesatoti sammādiṭṭhiyā vuttakiccato visesena. Etthāti etesu sammāsaṅkappādīsu.

प्रज्ञेच्या कुशल धर्मांमध्ये पुरोगामी (अग्रगामी) असण्यामुळे सर्व अकुशल धर्म हे तिचे प्रतिपक्ष (विरोधी) आहेत, म्हणून म्हटले आहे – “अञ्ञेहिपि अत्तनो पच्चनीककिलेसेहि सद्धिं” (आपल्या इतर विरोधी क्लेशांसह देखील). अथवा आपले विरोधी क्लेश हे दिट्ठेकट्ठा (दृष्टिसंबद्ध) अविज्जा (अविद्या) इत्यादी आहेत, कारण ते प्रज्ञेचे थेट विरोधी आहेत. “पस्सति” (पाहते) म्हणजे अडथळा नसल्यामुळे ती पाहिल्यासारखीच होते. म्हणूनच म्हटले आहे – “तप्पटिच्छादक...पे... असम्मोहतो” (त्याला झाकणाऱ्या...पे... असंमोहामुळे). सम्यक् संकल्पादींचे मिथ्या संकल्पादी हे थेट विरोधी आहेत, म्हणून म्हटले आहे – “सम्मासङ्कप्पादयो...पे... पजहन्ति” (सम्यक् संकल्पादी...पे... त्याग करतात). “तथेव” (त्याचप्रमाणे) याने 'आपल्या विरोधी क्लेशांसह' या अर्थाचे अनुकर्षण (पुनरुच्चार) केले जाते. “विसेसतो” (विशेषतः) म्हणजे सम्यक् दृष्टीच्या सांगितलेल्या कार्यापेक्षा विशेष रूपाने. “एत्थ” (येथे) म्हणजे या सम्यक् संकल्पादींमध्ये.

Esā sammādiṭṭhi nāmāti lokiyaṃ lokuttarañca ekajjhaṃ katvā vadati missakatābhāvato. Tenāha – ‘‘pubbabhāge’’tiādi. Ekārammaṇā nibbānārammaṇattā. Kiccatoti pubbabhāge dukkhādīhi ñāṇehi kātabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato. Cattāri nāmāni labhati dukkhapariññādicatukiccasādhanato. Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito. Sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703 ādayo) ‘‘viraticetanā taṃsampayuttā ca dhammā sikkhāpadānī’’ti vuttāni, tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanādayopī’’ti āha. ‘‘Sammā vadati etāyā’’tiādinā atthasambhavato sammāvācādayo tayo viratiyopi honti cetanādayopi. Musāvādādīhi viramaṇakāle viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle cetanādayo yojetabbā. Maggakkhaṇe pana viratiyova maggalakkhaṇappattito. Na hi cetanā niyyānasabhāvā. Atha vā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito ‘‘maggakkhaṇe viratiyovā’’ti vuttaṃ.

ह्याला 'सम्मादिट्ठि' (सम्यक् दृष्टी) असे म्हणतात, जे लौकिक आणि लोकोत्तर यांना एकत्र करून मिश्रित स्वरूपात सांगितले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पुब्बभागे' (पूर्वभागात) इत्यादी. निर्वाण हेच एकच आलंबन (ध्येय) असल्यामुळे ती 'एकारम्मणा' (एक आलंबन असलेली) आहे. कृत्यांच्या दृष्टीने, पूर्वभागात दुःखादी ज्ञानांद्वारे जे कृत्य करायचे असते, त्याची येथे निष्पत्ती (पूर्तता) होत असल्यामुळे, किंवा याच ज्ञानाच्या दुःखादी प्रकट करण्याच्या कृत्यामुळे. दुःखपरिज्ञा (दुःखाचे पूर्ण आकलन) इत्यादी चार कृत्यांच्या साधनेमुळे ती चार नावे प्राप्त करते. कामसंकल्प इत्यादींच्या प्रहाण (त्याग) कृत्याची निष्पत्ती होत असल्यामुळे ती तीन नावे प्राप्त करते. सिक्खापदविभंगामध्ये (विभंग ७०३ इत्यादी) 'विरती-चेतना आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेले धर्म हेच सिक्खापदे (शिकापदे) आहेत' असे म्हटले आहे, तेथे मुख्य विरती-चेतनांच्या आधारे 'विरती देखील असतात आणि चेतना इत्यादी देखील असतात' असे म्हटले आहे. 'याच्याद्वारे सम्यक् बोलले जाते' इत्यादी अर्थाच्या संभवामुळे सम्मावाचा (सम्यक् वाचा) इत्यादी तीन विरती देखील असतात आणि चेतना इत्यादी देखील असतात. मुसावादा (असत्य बोलणे) इत्यादींपासून विरक्त होण्याच्या वेळी विरती, आणि सुभाषित इत्यादी वाणी बोलण्याच्या वेळी चेतना इत्यादी जोडले पाहिजेत. परंतु मार्गक्षणी (मग्गक्खणे) केवळ विरतीच मार्गलक्षण प्राप्त करतात. कारण चेतना ही निय्यानस्वभावाची (मुक्तीच्या स्वभावाची) नसते. अथवा, जसे एकाच ज्ञानाचे दुःखादी ज्ञान असणे आणि एकाच विरतीचे मुसावादादी विरती असणे, तसेच एकाच चेतनेद्वारे सम्मावाचा इत्यादी तीन कृत्यांच्या साधनाचा स्वभाव असल्यामुळे सम्मावाचा इत्यादी भाव सिद्ध होत नसल्याने 'मार्गक्षणी केवळ विरतीच असतात' असे म्हटले आहे.

Cattāri nāmāni labhatīti catusammappadhānacatusatipaṭṭhānavasena labhati. Maggakkhaṇeti ānetvā sambandho. Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhi evāti yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānalakkhaṇaṃ catusatikiccaṃ, eko samādhi catujjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi, paṭhamajjhānasamādhi [Pg.265] eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi, catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho.

'चार नावे प्राप्त करते' म्हणजे चार सम्मप्पधान (सम्यक् प्रयत्न) आणि चार सतिपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान) यांच्या आधारे प्राप्त करते. 'मार्गक्षणी' (मग्गक्खणे) हा शब्द आणून संबंध जोडला पाहिजे. पूर्वभागातही आणि मार्गक्षणीही 'सम्मासमाधि' (सम्यक् समाधी) हाच आहे; जरी समाधीला उपकारक असणाऱ्या अभिनिरोपन (चित्त स्थिर करणे), अनुमज्जन (चित्ताचे वारंवार स्पर्श करणे), संपियायन (प्रिय वाटणे), ब्रूहन (वाढवणे), शांत आणि सुख देणाऱ्या वितक्क (वितर्क) इत्यादींच्या आधारे चार ध्यानांद्वारे सम्मासमाधी विभागला गेला असला, तरीही जसे वायामाप्रमाणे (व्यायामाप्रमाणे/प्रयत्नाप्रमाणे) अनुत्पन्न अकुशलांना उत्पन्न न करणे इत्यादी चार वायामांचे कृत्य असते, आणि सतीप्रमाणे (स्मृतीप्रमाणे) अशुभा, दुःख, अनित्य आणि अनात्म अशा काया इत्यादींमध्ये शुभादी संज्ञांचा प्रहाण (नाश) करण्याचे लक्षण असलेले चार सतींचे कृत्य असते, तसे एकच समाधी चार ध्यानांच्या समाधीचे कृत्य साधू शकत नाही; म्हणून पूर्वभागातही प्रथमज्झानसमाधी (प्रथम ध्यान समाधी) हाच मार्गक्षणीही प्रथमज्झानसमाधी असतो, तसेच पूर्वभागातही चतुत्थज्झानसमाधी (चतुर्थ ध्यान समाधी) हाच मार्गक्षणीही चतुत्थज्झानसमाधी असतो, असा अर्थ आहे.

‘‘Kiṃ panāyaṃ maggadhammānaṃ desanānukkamo, kevalaṃ vācāya kamavattinibhāvato, udāhu kañci visesaṃ upādāyā’’ti vicāraṇāyaṃ kañci visesaṃ upādāyāti dassento āha – ‘‘imesū’’tiādi. Tattha bhāvanānubhāvā hitaphalāya sātisayaṃ tikkhavisadabhāvappattiyā acchariyabbhutasamatthatāyogena sabbaso paṭipakkhavidhamanena yāthāvato dhammasabhāvabodhanena ca sammādiṭṭhiyā bahukāratā veditabbā. Tenāha – ‘‘ayaṃ hī’’tiādi.

'परंतु हा मार्गधर्मांचा देशनाक्रम केवळ वाणीच्या क्रमाने चालणारा आहे की कोणत्यातरी विशेषाला (वैशिष्ट्याला) अनुसरून आहे?' या विचारात 'कोणत्यातरी विशेषाला अनुसरून आहे' हे दर्शवताना म्हटले आहे – 'इमेसू' (यांच्यामध्ये) इत्यादी. तेथे भावनेच्या प्रभावामुळे, हितकारक फळासाठी अत्यंत तीक्ष्ण व स्पष्ट भाव प्राप्त झाल्यामुळे, आश्चर्यकारक व अद्भुत सामर्थ्याच्या योगाने, सर्व प्रकारे प्रतिपक्षाचा (विरोधी धर्मांचा) नाश केल्यामुळे आणि यथार्थपणे धर्मस्वभावाचे आकलन झाल्यामुळे सम्मादिट्ठिची (सम्यक् दृष्टीची) बहुकारता (मोठी उपयुक्तता) समजली पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अयं ही' (हाच नक्कीच) इत्यादी.

Tassāti sammādiṭṭhiyā. Bahukāroti dhammasampaṭivedhe bahūpakāro. Idāni tamatthaṃ upamāhi vibhāvetuṃ, ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.

'तस्स' म्हणजे सम्मादिट्ठिचा (सम्यक् दृष्टीचा). 'बहुकारो' म्हणजे धर्मप्रतिवेधात (धर्माच्या साक्षात्करणात) अत्यंत उपकारक. आता तोच अर्थ उपमांद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा ही' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे.

Vacībhedassa kārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanappavattanākārāya sammāvācāyapi upakārako evāti āha – ‘‘svāyaṃ…pe… sammāvācāyapi upakārako’’ti. Sammāsaṅkappo hi saccavācāya virativācāyapi visesapaccayo micchāsaṅkappatadekaṭṭhakilesappahānato.

वाणीच्या प्रकटीकरणाला (वचीभेद) कारणीभूत असणारा वितक्क (वितर्क) हा सावद्य (दोषयुक्त) आणि अनवद्य (दोषरहित) वाणीच्या प्रवृत्तीला रोखण्याच्या व प्रवृत्त करण्याच्या रूपाने सम्मावाचेलाही (सम्यक् वाचेलाही) उपकारकच आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'स्वायं...पे... सम्मावाचायपि उपकारको' (तो हा... सम्यक् वाचेलाही उपकारक आहे). कारण सम्मासंकप्प (सम्यक् संकल्प) हा मिच्छासंकप्प (मिथ्या संकल्प) आणि त्याच्याशी संबंधित क्लेशांच्या प्रहाणामुळे सत्यवाणी आणि विरतीवाणीसाठी विशेष प्रत्यय (कारण) ठरतो.

Saṃvidahitvātiādīsu sammā vidahanaṃ kammantappayojanañca ekantānavajjavacīkāyakammavasena icchitabbanti virativācāvasena saṃvidahanaṃ viratikammantasseva payojanañca nidassitanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ hissa sammāvācāya sammākammantassāpi bahukāratā jotitā siyā. Vacībhedaniyāmikā hi vacīduccaritavirati kāyikakiriyaniyāmikāya kāyaduccaritaviratiyā upakārikā. Tathā hi visaṃvādanādimicchāvācato avirato micchākammantatopi na viramateva. Yathāha – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassa…pe… natthi pāpaṃ akāriya’’nti. Tasmā avisaṃvādanādisammāvācāya ṭhito sammākammantampi pūretiyevāti vacīduccaritavirati kāyaduccaritaviratiyā upakārikā.

'संविदहित्वा' (नियोजन करून) इत्यादींमध्ये सम्यक् नियोजन आणि कर्माचे प्रयोजन हे एकांताने अनवद्य (दोषरहित) वाणी व कायकर्माच्या रूपाने इच्छिले पाहिजे, म्हणून विरतीवाणीच्या रूपाने नियोजन आणि विरतीकर्माचेच प्रयोजन दर्शवले आहे असे समजले पाहिजे. अशा प्रकारे सम्मावाचेची (सम्यक् वाचेची) सम्माकम्मंतालाही (सम्यक् कर्मांतालाही) बहुकारता (उपकारकता) स्पष्ट होते. कारण वाणीच्या प्रकटीकरणाचे नियमन करणारी वचीदुच्चरित-विरती (वाणीच्या दुराचारापासून विरती) ही कायिक क्रियेचे नियमन करणाऱ्या कायदुच्चरित-विरतीला (कायाच्या दुराचारापासून विरतीला) उपकारक ठरते. तसेच, जो विसंवादन (असत्य बोलणे) इत्यादी मिच्छावाचेपासून (मिथ्या वाचेपासून) विरक्त नाही, तो मिच्छाकम्मंतापासूनही (मिथ्या कर्मांतापासूनही) विरक्त होत नाही. जसे म्हटले आहे – 'एकमं धम्मं अतीतस्स...पे... नत्थि पापं अकारियं' (ज्याने एका धर्माचे उल्लंघन केले आहे... त्याच्यासाठी न करण्यासारखे कोणतेही पाप नाही). म्हणून, असत्य न बोलणे इत्यादी सम्मावाचेमध्ये स्थित असलेला मनुष्य सम्माकम्मंतही (सम्यक् कर्मांतही) पूर्ण करतोच, म्हणून वचीदुच्चरित-विरती ही कायदुच्चरित-विरतीला उपकारक ठरते.

Yasmā ājīvapārisuddhi nāma dussīlyappahānapubbikā, tasmā sammāvācākammantānantaraṃ sammāājīvo desitoti dassetuṃ – ‘‘catubbidhaṃ panā’’tiādi [Pg.266] vuttaṃ. Ettāvatāti parisuddhasīlājīvikāmattena. Idaṃ vīriyanti catusammappadhānavīriyaṃ.

जयाअर्थी आजीवपारिशुद्धी (उपजीविकेची शुद्धता) ही दुःशीलाच्या प्रहाणाने (दुराचाराच्या त्यागाने) सुरू होते, त्याअर्थी सम्मावाचा आणि सम्माकम्मंत यांच्यानंतर सम्माआजीव (सम्यक् आजीव) उपदेशिला आहे, हे दर्शवण्यासाठी – 'चतुब्बिधं पना' (चार प्रकारचे परंतु) इत्यादी म्हटले आहे. 'एत्तावता' म्हणजे केवळ परिशुद्ध शील आणि आजीविकेने. 'इदं वीरियं' म्हणजे चार सम्मप्पधानांचे वीर्य (प्रयत्न).

Vīriyārambhopi sammāsatipariggahito eva nibbānāvaho, na kevaloti dassetuṃ – ‘‘tato’’tiādi vuttaṃ. Sūpaṭṭhitāti bahiddhāvikkhepaṃ pahāya suṭṭhu upaṭṭhitā kātabbā. Samādhissa upakāradhammā nāma yathāvuttavatthuvisadakiriyādayo. Tappaṭipakkhato anupakāradhammā veditabbā. Gatiyoti nipphattiyo. Samanvesitvāti sammā pariyesitvā.

वीर्यारंभ (प्रयत्नाचा आरंभ) देखील सम्मासतीद्वारे (सम्यक् स्मृतीद्वारे) ग्रहण केलेलाच निर्वाण देणारा ठरतो, केवळ स्वतःहून नाही, हे दर्शवण्यासाठी – 'ततो' (त्यानंतर) इत्यादी म्हटले आहे. 'सूपट्ठिता' म्हणजे बाह्य विक्षेप (भटकणे) सोडून चांगल्या प्रकारे उपस्थित (स्थिर) केली पाहिजे. समाधीला उपकारक असणारे धर्म म्हणजे वर सांगितलेल्या वस्तूंचे स्पष्टीकरण इत्यादी होत. त्याच्या प्रतिपक्षावरून (विरोधी गोष्टींवरून) अनुपकारक धर्म समजले पाहिजेत. 'गतियो' म्हणजे निष्पत्ती (सिद्धी). 'समन्वेसित्वा' म्हणजे सम्यक् शोध घेऊन (चांगल्या प्रकारे शोधून).

427. Yathā itthīsu kathā pavattā adhitthīti vuccati, evaṃ attānaṃ adhikicca pavattā ajjhattaṃ. ‘‘Evaṃ pavattamānā mayaṃ ‘attā’ti gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikicca uddissa pavattā sattasantatipariyāpannā ajjhattaṃ. Tasmiṃ ajjhattarūpe, attano kesādivatthuke kasiṇarūpeti attho. Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññīti parikammakaraṇavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhattaṃ parikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhā parikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ. Tenāha – ‘‘taṃ panā’’tiādi.

४२७. जसे स्त्रियांविषयी चाललेली चर्चा 'अधित्थी' (अधिस्त्री) म्हटली जाते, तसेच स्वतःला अधिकृत करून (स्वतःविषयी) चाललेली गोष्ट म्हणजे 'अज्झत्तं' (अध्यात्म/अंतर्गत). 'अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे आम्ही 'आत्मा' अशा ग्रहणाप्रत (समजुतीप्रत) जाऊ' या अभिप्रायाने स्वतःला अधिकृत करून, उद्देशून प्रवृत्त झालेली आणि सत्त्वसंततीमध्ये समाविष्ट असलेली गोष्ट म्हणजे 'अज्झत्तं' (अध्यात्म/अंतर्गत). त्या अध्यात्मरूपात, स्वतःच्या केसादी वस्तूंवर आधारित कसिणरूपात (कृत्स्न रूपात) असा अर्थ आहे. 'परिकर्माच्या आधारे अध्यात्म रूपसंज्ञी' म्हणजे परिकर्म (पूर्व तयारी) करण्याच्या आधारे अध्यात्म रूपसंज्ञी होय, अप्पना (अर्पणा) च्या आधारे नाही. कारण प्रतिभागनिमित्त आलंबन असलेली अप्पना अध्यात्मविषयक असणे शक्य नाही. परंतु ते अध्यात्म परिकर्माच्या आधारे प्राप्त झालेले कसिणनिमित्त (कृत्स्न निमित्त) अशुद्धच असते, बाह्य परिकर्माच्या आधारे प्राप्त झालेल्या शुद्ध कसिणनिमित्तासारखे शुद्ध नसते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तं पना' (परंतु ते) इत्यादी.

Yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannanti yassa puggalassa evaṃ vuttappakārena ajjhattaṃ parikammaṃ jātaṃ. Nimittaṃ pana bahiddhāti paṭibhāganimittaṃ sasantatipariyāpannaṃ na hotīti bahiddhā. Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha – ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Atha vā ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cāti sasampayuttajjhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha – ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ [Pg.267] samāpajjanañca upacārajjhānādhigamanasamanantarameva appanājhānuppādananti āha – ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo khippābhiññoti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanāappanaṃ neti.

ज्याला अशा प्रकारे अध्यात्म (स्वतःच्या आत) परिकर्म उत्पन्न झाले आहे, म्हणजे ज्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) अशा प्रकारे सांगितलेल्या स्वरूपात अध्यात्म परिकर्म उत्पन्न झाले आहे. परंतु निमित्त बाह्य आहे म्हणजे प्रतिभागनिमित्त स्वतःच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) समाविष्ट नसून बाह्य असते. परित्त (लहान/मर्यादित) म्हणजे जसे प्राप्त झाले आहे तसे, केवळ लहान सरावगी (पात्र) एवढेच. म्हणूनच म्हटले आहे – "अवर्धित" (न वाढवलेले). परित्त रूपानेच म्हणजे वर्णाच्या रूपाने आभोग (लक्ष) विद्यमान असतानाही, केवळ परित्त रूपानेच हे अभिभायतन सांगितले आहे, कारण येथे परित्तता (लहान असणे) हेच अभिभवनाचे (वश करण्याचे) कारण आहे. वर्णाचा आभोग असो वा नसो, जे अभिभूत करते (वश करते) ते 'अभिभू' होय, ते परिकर्म किंवा ज्ञान असू शकते. ज्याचे आयतन अभिभू (वश करणारे) आहे ते 'अभिभायतन' म्हणजे ध्यान होय. किंवा ज्याचे अभिभूत करण्याजोगे आलंबन संज्ञक आयतन आहे ते 'अभिभायतन' होय. अथवा आलंबनाला अभिभूत करत असल्यामुळे ते 'अभिभू' आहे आणि योगी पुरुषाच्या सुखविशेषांचे अधिष्ठान असल्यामुळे तसेच मनायतन व धम्मायतन स्वरूपात असल्यामुळे ते 'आयतन' आहे, म्हणून संप्रयुक्त ध्यानासह असणारे ध्यान हे 'अभिभायतन' आहे. अभिभायतन भावना ही केवळ तीक्ष्ण प्रज्ञा (तीव्र बुद्धी) असलेल्या व्यक्तीलाच शक्य होते, इतरांना नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – "ज्ञानोत्तरिक पुद्गल" (ज्ञानात श्रेष्ठ असलेली व्यक्ती). 'अभिभूत करून समापन्न होतो' येथे अभिभवन आणि समापन्न होणे म्हणजे उपचार ध्यानाच्या प्राप्तीनंतर लगेचच अर्पणा ध्यानाची उत्पत्ती होय, म्हणूनच म्हटले आहे – "येथे निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच अर्पणा प्राप्त करून देतो". "निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच" हे अर्पणाच्या विलंबाचा (परिवासाचा) अभाव दर्शवणारे लक्षण सांगणारे वचन आहे. ज्याला 'क्षिप्र अभिज्ञा' (शीघ्र ज्ञान मिळवणारा) म्हटले जाते, त्यापेक्षाही ज्ञानोत्तरिक (श्रेष्ठ ज्ञान असणाऱ्या) व्यक्तीचीच ही अभिभायतन भावना असते. 'येथे' म्हणजे या निमित्तामध्ये. 'अर्पणा प्राप्त करून देतो' म्हणजे भावनेच्या अर्पणा अवस्थेला नेतो.

Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantaraṃ bhavaṅgaparivāsena upacārasevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā. Tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. Saha nimittuppādenāti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, tattha adhippāyo vuttanayeneva veditabbo. Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘imināssa pubbābhogo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tadā tathā ābhogābhāve kasmā jhānasaññāyapīti vuttanti āha – ‘‘abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyampi atthī’’ti.

येथे काही आचार्य म्हणतात की, "उपचार ध्यान उत्पन्न झाल्यावर त्याला आरंभ करून जे कमीत कमी दोन किंवा तीन जवनवार प्रवृत्त होतात, ते उपचार ध्यानाच्या पक्षातीलच असतात. त्यानंतर भवांग-परिवसाशिवाय (भवांग चित्ताच्या विलंबाशिवाय) आणि उपचार सेवनाशिवाय अर्पणा होते, निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच अर्पणा प्राप्त करून देतो." हे त्यांचे केवळ मत आहे. कारण विलंब करणाऱ्या परिकर्माने अर्पणावार इच्छित नाही, आणि महग्गत प्रमाणाच्या ध्यानांप्रमाणे उपचार ध्यानात एकांताने (निश्चितपणे) प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) इच्छिले जात नाही. म्हणून उपचार ध्यानाच्या प्राप्तीनंतर काही भवांग चित्तांच्या समाप्तीनंतर अर्पणा प्राप्त करताना "येथे निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच अर्पणा प्राप्त करून देतो" असे म्हटले आहे. आणि "निमित्ताच्या उत्पत्तीसोबतच" हे अभिप्राययुक्त (लाक्षणिक) वचन आहे, नीतार्थ (थेट अर्थाचे) नाही. तेथील अभिप्राय सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. कारण समापत्तीच्या आत (ध्यानावस्थेत) त्या वेळी तशा प्रकारचा आभोग (विचार/लक्ष) असणे असंभव आहे. समापत्तीमधून उठलेल्या व्यक्तीचा आभोग हा पूर्वभाग-भावनेच्या प्रभावाने ध्यानक्षणात प्रवृत्त झालेल्या अभिभवन-आकाराला ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, असे समजावे. परंतु अभिधम्म अट्ठकथेत "याने याचा पूर्व-आभोग सांगितला आहे" असे म्हटले आहे. जर समापत्तीच्या आत त्या वेळी तशा आभोगाचा अभाव असतो, तर मग ध्यानसंज्ञेमध्ये असे का म्हटले आहे? म्हणून सांगितले आहे – "कारण त्याची अभिभव संज्ञा (वश करण्याची संज्ञा) समापत्तीच्या आतही असतेच".

Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivaḍḍhiṃ pāpitāni tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha – ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājane vaḍḍhetvā dinnaṃ bhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.

'वर्धितप्रमाण' म्हणजे विपुल प्रमाण (विशाल आकार) असा अर्थ आहे, एक इंच किंवा दोन इंच इत्यादी वाढवलेले नाही, कारण येथे तशा प्रकारे वाढवणे असंभव आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "महान" (मोठे). 'भक्तवर्धितक' म्हणजे जेवणाच्या पात्रात वाढून दिलेले अन्न (भात), एका आसनावर बसून माणसाने खाण्याच्या अन्नापेक्षा अर्धे अन्न असा याचा अर्थ आहे.

Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā. Bahiddhāva uppannanti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Ettha ca –

रूपाविषयीची संज्ञा म्हणजे 'रूपसंज्ञा', ती ज्याच्याकडे आहे तो 'रूपसंज्ञी' होय. जो रूपसंज्ञी नाही तो 'अरूपसंज्ञी' होय. येथे 'संज्ञा' या मुख्य शब्दाने ध्यानाचा निर्देश केला आहे. येथे रूपसंज्ञा उत्पन्न न होणे हीच 'अलाभिता' (अप्राप्ती) आहे. 'बाह्यच उत्पन्न झाले' म्हणजे बाह्य वस्तूमध्येच उत्पन्न झाले. आणि येथे –

‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ rūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni[Pg.268]. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 3.338, 358; a. ni. 8.65; 10.29) –

"अध्यात्म (स्वतःच्या आत) रूपसंज्ञी असलेला बाह्य रूपे पाहतो, जी परित्त (लहान), सुवर्ण (सुंदर) आणि दुर्वर्ण (कुरूप) असतात. अध्यात्म रूपसंज्ञी असलेला बाह्य रूपे पाहतो, जी अप्रमाण (अमर्याद), सुवर्ण आणि दुर्वर्ण असतात. अध्यात्म अरूपसंज्ञी असलेला बाह्य रूपे पाहतो, जी परित्त, सुवर्ण आणि दुर्वर्ण असतात. अध्यात्म अरूपसंज्ञी असलेला बाह्य रूपे पाहतो, जी अप्रमाण, सुवर्ण आणि दुर्वर्ण असतात" (दीघनिकाय ३.३३८, ३५८; अंगुत्तरनिकाय ८.६५; १०.२९) –

Evamidha cattāri abhibhāyatanāni āgatāni. Abhidhamme (dha. sa. 244-245) pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evamāgatāni. Tattha ca kāraṇaṃ abhidhammaṭṭhakathāyaṃ vuttameva. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) –

अशा प्रकारे येथे चार अभिभायतने आली आहेत. परंतु अभिधम्मात (धम्मसंगणी २४४-२४५) "अध्यात्म अरूपसंज्ञी असलेला बाह्य रूपे पाहतो, जी परित्त, सुवर्ण आणि दुर्वर्ण असतात, अप्रमाण, सुवर्ण आणि दुर्वर्ण असतात" अशा प्रकारे आले आहेत. आणि त्याचे कारण अभिधम्म अट्ठकथेत सांगितलेच आहे. जसे की अट्ठसालिनीमध्ये (धम्मसंगणी अट्ठकथा २०४) म्हटले आहे –

‘‘Kasmā pana yathā suttante ‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’tiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttāti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato. Tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānī’’ti.

"परंतु जसे सुत्तन्तामध्ये 'अध्यात्म रूपसंज्ञी असलेला एक बाह्य रूपे पाहतो, जी परित्त असतात' इत्यादी म्हटले आहे, तसे न सांगता येथे चारही अभिभायतनांमध्ये केवळ 'अध्यात्म अरूपसंज्ञी' असणेच का सांगितले आहे? कारण अध्यात्म रूपांना अभिभूत (वश) करता येत नाही. तेथे असो वा येथे, केवळ बाह्य रूपांनाच अभिभूत करायचे असते, म्हणून त्यांचा नियमाने उल्लेख केला पाहिजे."

Tatrāpi idhapi vuttāni ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī ajjhattaṃ arūpasaññīti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo – idha vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti. Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanapattito saṅgahito. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato desetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.

तेथे आणि येथेही असे म्हटले आहे की, 'अध्यात्म रूपसंज्ञा आणि अध्यात्म अरूपसंज्ञा हे केवळ शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) देशनेचे विलास (वैशिष्ट्य) आहे.' येथे हा अभिप्राय आहे – येथे वर्णाच्या आभोगाशिवाय (विचाराशिवाय) आणि आभोगासहित सर्व लहान, सुवर्ण (सुंदर) आणि दुर्वर्ण (कुरूप) रूपांना अभिभूत करून (जिंकून) असा अर्थ आहे. कारण सुत्तन्त देशना ही पर्यायकथा (पर्यायदेशना) आहे. परंतु अभिधम्मात निष्पर्यायदेशना (थेट देशना) असल्यामुळे वर्णाच्या आभोगाशिवाय असणारे वेगळे आणि आभोगासहित असणारे वेगळे सांगितले आहे. कारण दोन्ही ठिकाणी अभिभवाचा (पराभूत करण्याचा) विशेष आहे. तसेच येथे पर्यायदेशना असल्यामुळे विमोक्षांचाही अभिभवपर्याय आहे, म्हणून 'अध्यात्म रूपसंज्ञा' इत्यादीद्वारे पहिल्या व दुसऱ्या अभिभायतनात पहिला विमोक्ष, तिसऱ्या व चौथ्या अभिभायतनात दुसरा विमोक्ष आणि वर्ण-अभिभायतनात तिसरा विमोक्ष अभिभव प्राप्त झाल्यामुळे संग्रहित केला आहे. परंतु अभिधम्मात निष्पर्यायदेशना असल्यामुळे विमोक्ष आणि अभिभायतने यांचे संकर (मिश्रण) न करता देशना करण्यासाठी विमोक्ष वर्ज्य करून केवळ अभिभायतने सांगितली आहेत. आणि सर्व विमोक्षकृत्य असणारी ध्याने विमोक्षदेशनेत सांगितली आहेत. त्यामुळे 'अध्यात्म रूपसंज्ञा' या अंतर्गत आलेल्या दोन अभिभायतनांचे अभिधम्मातील अभिभायतनांमध्ये कथन न केल्यामुळे आणि 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी सर्व विमोक्षकृत्यांच्या साधारण वचनाच्या भावामुळे व्यवस्थापन केले आहे, असे समजले जाते.

Ajjhattarūpānaṃ [Pg.269] anabhibhavanīyatoti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattarūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ – ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ suttante ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti vacanaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā. Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathanabhāvato. Desanāvilāso hi nāma veneyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānassa ca pariyāyassa vibhāvanaṃ, na yassa kassaci, tasmā ‘‘idha pariyāyadesanattā’’tiādinā vuttappakāraṃ vavatthānaṃ desanāvilāsanibandhananti daṭṭhabbaṃ.

अध्यात्म रूपांचे अनभिभवनीयत्व असल्यामुळे हे अभिधम्मात कोठेही 'अध्यात्म रूपे पाहतो' असे न म्हणता सर्वत्र जे 'बाह्य रूपे पाहतो' असे म्हटले आहे, त्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. त्यामुळे सुत्तन्तात जे अन्य हेतूने 'बाह्य रूपे पाहतो' असे वचन आहे, ते त्या हेतूने म्हटले आहे. परंतु जे देशनाविलासाच्या हेतूने अध्यात्म अरूपसंज्ञेच्या बाबतीतच अभिधम्मात वचन आहे, त्याचे दुसरे कोणतेही कारण शोधू नये, असे दर्शविते. आणि अध्यात्म रूपांचे अनभिभवनीयत्व हे त्या बाह्य रूपांप्रमाणे स्पष्ट (प्रकट) नसल्यामुळे आहे. आणि देशनाविलास हा यथोक्त व्यवस्थेच्या वशने समजला पाहिजे, कारण विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार विद्यमान पर्यायकथेचा भाव आहे. देशनाविलास म्हणजे विनेय जनांच्या आशयाला अनुरूप आणि विद्यमान पर्यायाचे प्रकटीकरण होय, कोणत्याही सामान्य व्यक्तीचे नव्हे. म्हणून 'येथे पर्यायदेशना असल्यामुळे' इत्यादी प्रकारे सांगितलेले व्यवस्थापन देशनाविलासावर आधारित आहे, असे मानले पाहिजे.

Suvaṇṇadubbaṇṇānīti eteneva siddhattā na nīlādiabhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Na nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃyaṃcaritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ – ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ.

जर असे म्हटले की, 'सुवर्ण आणि दुर्वर्ण' यानेच सिद्ध होत असल्यामुळे नील इत्यादी अभिभायतने सांगण्याची गरज नाही? तर तसे नाही, कारण नील इत्यादींमध्ये ज्यांनी अधिकार (अभ्यास) केला आहे, त्यांच्यासाठी नील इत्यादी भावच अभिभवाचे (जिंकण्याचे) कारण आहे. कारण त्या परिशुद्ध आणि अपरिशुद्ध वर्णांचे लहान असणे किंवा अमर्याद असणे हे अभिभवाचे कारण नाही, तर नील इत्यादी भावच आहे. आणि या लहान इत्यादी कसिण रूपांमध्ये ज्या ज्या चरित्राच्या (स्वभावाच्या) व्यक्तीला ही अभिभायतने सिद्ध होतात, ते दर्शविण्यासाठी 'परंतु यांमध्ये' इत्यादी म्हटले आहे.

Sabbasaṅgāhikavasenāti nīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena, cakkhuviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Vaṇṇadhātuyā vāti añjanarajatavatthādivaṇṇadhātuyā. Lokiyāneva rūpāvacarajjhānabhāvato.

'सर्वसंग्राहक वशने' म्हणजे नीलवर्ण, नीलनिदर्शन आणि नीलनिर्भास यांच्या साधारण वशने. 'वर्णवशने' म्हणजे स्वभाववर्णाच्या वशने. 'निदर्शनवशने' म्हणजे पाहण्यायोग्यतेच्या वशने, चक्षुविज्ञानाच्या वीथीद्वारे ग्रहण करण्यायोग्यतेच्या वशने. 'अवभासवशने' म्हणजे प्रभेसहित असल्यामुळे प्रकाशमान होण्याच्या वशने. 'वर्णधातूने' म्हणजे काजळ, चांदी, वस्त्र इत्यादींच्या वर्णधातूने. कारण रूपावचर ध्यान असल्यामुळे हे लौकिकच आहेत.

435. Rūpīti ettha yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭharūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānaṃ. Idha pana paramatthato rūpibhāvasādhakanti āha – ‘‘ajjhattaṃ kesādīsū’’tiādi. Rūpajjhānaṃ rūpanti uttarapadalopena vuttaṃ – ‘‘rūpūpapattiyā’’tiādīsu (dha. sa. 160-161, 185-190 ādayo, 244-245 ādayo; vibha. 625) viya.

४३५. 'रूपी' म्हणजे येथे ज्या स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या रूपाने तो युक्त आहे, ते ज्या ध्यानाच्या हेतूभावामुळे विशिष्ट रूप होते. ज्या विशिष्ट रूपाने 'रूपी' असे म्हटले जाईल, तेच स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या रूपनिमित्ताचे ध्यान होय. परंतु येथे परमार्थतः रूपीभावाचे साधक आहे म्हणून 'अध्यात्म केस इत्यादींमध्ये' असे म्हटले आहे. रूपध्यान हे 'रूप' असे उत्तरपदलोपाने म्हटले आहे, जसे 'रूपोपपत्ती' इत्यादींमध्ये (ध. सं. १६०-१६१, १८५-१९० इत्यादी, २४४-२४५ इत्यादी; विभं. ६२५) म्हटले आहे.

Subhantveva [Pg.270] adhimutto hotīti ayaṃ tatiyavimokkho. Idha suparisuddhanīlādivaṇṇakasiṇajjhānavasena vuttoti dassetvā idāni paṭisambhidāpāḷiyaṃ tassa brahmavihārajjhānavasena āgatabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘paṭisambhidāmagge panā’’tiādi āraddhaṃ. Idha pana uparipāḷiyaṃyeva brahmavihārānaṃ āgatattā taṃ nayaṃ paṭikkhipitvā parisuddhanīlādivaṇṇakasiṇavaseneva subhavimokkho anuññāto.

'शुभ असेच अधिमुक्त (एकाग्र) होतो' हा तिसरा विमोक्ष आहे. येथे तो सुपरिशुद्ध नील इत्यादी वर्णकसिण ध्यानाच्या वशने सांगितला आहे, हे दर्शवून आता पटिसम्भिदामग्ग पाळीमध्ये त्याचा ब्रह्मविहार ध्यानाच्या वशने आलेला भाव दर्शविण्यासाठी 'परंतु पटिसम्भिदामग्गात' इत्यादी सुरू केले आहे. परंतु येथे पुढील पाळीमध्येच ब्रह्मविहारांचे आगमन झाल्यामुळे त्या नयाचा (पद्धतीचा) अस्वीकार करून परिशुद्ध नील इत्यादी वर्णकसिणाच्या वशनेच शुभविमोक्ष मान्य केला आहे.

443. Parikammapathaviyāpīti akatāya vā katāya vā daḷhamaṇḍalādisaṅkhātaparikammapathaviyāpi. Uggahanimittādīnaṃ pathavīkasiṇanti nāmaṃ nissite nissayavohāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ, yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti.

४४३. 'परिकर्म पृथ्वीच्या बाबतीतही' म्हणजे न केलेल्या किंवा केलेल्या दृढ मंडळादी संज्ञेच्या परिकर्म पृथ्वीच्या बाबतीतही. उद्ग्रहनिमित्त इत्यादींना 'पृथ्वीकसिण' हे नाव आश्रिताच्या बाबतीत आश्रयव्यवहाराच्या वशने म्हटले आहे असे मानले पाहिजे, जसे 'मंच (खाटा) आवाज करतात'.

Sīlānīti pātimokkhasaṃvarādīni cattāri sīlāni. Sodhetvāti anāpajjanena āpannavuṭṭhāpanena kilesehi appaṭipīḷanena ca visodhetvā. Tividhañhi sīlassa visodhanaṃ nāma – anāpajjanaṃ āpannavuṭṭhāpanaṃ kilesehi ca appaṭipīḷananti. Kammaṭṭhānabhāvanaṃ paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti palibodho rakārassa lakāraṃ katvā, paribandhoti attho. Upacchinditvāti samāpannena saṅgāhaṇena vā uparundhitvā, apalibodhaṃ katvāti attho. Kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvāti –

'शीले' म्हणजे पातिमोक्खसंवर इत्यादी चार शीले. 'शोधून' म्हणजे (आपत्ती) प्राप्त न करून, प्राप्त झालेल्या आपत्तीतून मुक्त होऊन आणि क्लेशांनी पीडित न होता विशुद्ध करून. कारण शीलाचे विशोधन तीन प्रकारचे आहे – आपत्ती प्राप्त न करणे, प्राप्त झालेल्या आपत्तीतून मुक्त होणे आणि क्लेशांनी पीडित न होणे. कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) भावन रोखतो, अडथळा आणतो, प्रवृत्त होऊ देत नाही तो 'पलिबोध' होय; येथे 'र' काराचा 'ल' कार करून 'परिबंध' (अडथळा) असा अर्थ आहे. 'छिन्न करून' म्हणजे समापत्तीने किंवा नियंत्रणाने रोखून, निष्पलिबोध (अडथळामुक्त) करून असा अर्थ आहे. 'कल्याणमित्राकडे जाऊन' म्हणजे –

‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako’’ti. (a. ni. 7.37) –

'प्रिय, आदरणीय, पूजनीय, उपदेशक, वचन सहन करणारा (सहनशील), गंभीर कथा (चर्चा) करणारा आणि अयोग्य स्थानी न नियोजित करणारा (अयोग्य मार्गावर न नेणारा).' (अं. नि. ७.३७) –

Evamādiguṇasamannāgataṃ ekantahitesiṃ vuddhipakkhe ṭhitaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā.

अशा प्रकारच्या गुणांनी युक्त, अत्यंत हितचिंतक आणि वृद्धीच्या (प्रगतीच्या) पक्षात असणाऱ्या कल्याणमित्राकडे जाऊन.

Ananurūpaṃ vihāranti aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgataṃ. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsu –

'अननुरूप विहार' म्हणजे अठरा दोषांपैकी कोणत्याही एका दोषाने युक्त असलेला. कारण अट्ठकथांमध्ये असे म्हटले आहे –

‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;

Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.

महावास (मोठा विहार), नवावास (नवीन विहार), जरावस (जीर्ण विहार), पंथ (रस्त्यावरील विहार), सोण्डी (पाण्याचे कुंड असलेला विहार), पर्ण (पाने असलेला विहार), पुष्प (फुले असलेला विहार), फल (फळे असलेला विहार) आणि प्रार्थित (लोकांनी इच्छा केलेला विहार).

‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;

Paccantasīmā sappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.

नगर, लाकूड (जंगल), शेत, विसभागा (प्रतिकूल) पत्तन (बंदर), प्रत्यन्तसीमा (सीमावर्ती भाग), जेथे अनुकूल मित्र मिळत नाही.

‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;

Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52);

‘ही अठरा स्थाने (दोष) आहेत’, असे जाणून पंडिताने (बुद्धिमान व्यक्तीने) त्यांचा दुरूनच त्याग करावा, ज्याप्रमाणे भययुक्त मार्गाचा त्याग केला जातो.

Anurūpeti [Pg.271] gocaragāmato nātidūranaccāsannatādīhi pañcahi aṅgehi samannāgate. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘अनुरूप’ म्हणजे गोचरग्रामापासून (भिक्षेच्या गावापासून) फार दूर नसणे आणि फार जवळ नसणे इत्यादी पाच अंगांनी युक्त असणे. भगवंतांनी म्हटलेच आहे –

‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti naccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ. Tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā. Te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko attho’ti. Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).

“भिक्खून्नों, शयनासन (निवासस्थान) पाच अंगांनी युक्त कसे असते? येथे, भिक्खून्नों, शयनासन फार दूर नसते आणि फार जवळही नसते, येण्या-जाण्यास सोयीचे असते; दिवसा गर्दी नसलेले, रात्री शांत व कोलाहल नसलेले असते; डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या त्रासापासून मुक्त असते. त्या शयनासनात राहणाऱ्या भिक्खूला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार रूपी परिष्कार (आवश्यक वस्तू) विनासायास प्राप्त होतात. त्या शयनासनात बहुश्रुत, आगम जाणणारे, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर असे थेर भिक्खू निवास करतात. त्यांच्याकडे वेळोवेळी जाऊन मनुष्य विचारपूस करतो आणि प्रश्न विचारतो की, ‘भंते, हे कसे आहे? याचा काय अर्थ आहे?’ ते आयुष्यमान (थेर भिक्खू) त्याच्यासाठी न उघडलेले उघड करतात, जे स्पष्ट नाही ते स्पष्ट करतात आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद गोष्टींमधील शंकांचे निरसन करतात. भिक्खून्नों, अशा प्रकारे शयनासन पाच अंगांनी युक्त असते.”

Ettha ca nātidūraṃ naccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekanti evaṃ pañcaṅgāni veditabbāni.

आणि येथे, ‘फार दूर नसणे, फार जवळ नसणे आणि येण्या-जाण्यास सोयीचे असणे’ हे पहिले अंग; ‘दिवसा गर्दी नसणे, रात्री शांत व कोलाहल नसणे’ हे दुसरे अंग; ‘डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या त्रासापासून मुक्त असणे’ हे तिसरे अंग; ‘त्या शयनासनात राहणाऱ्याला... परिष्कार प्राप्त होणे’ हे चौथे अंग; ‘त्या शयनासनात थेर भिक्खू... शंकांचे निरसन करतात’ हे पाचवे अंग; अशा प्रकारे ही पाच अंगे समजली पाहिजेत.

Khuddakapalibodhaṃ upacchinditvāti dīghakesanakhalomānaṃ chedanena cīvarakammacīvararajanapattapacanamañcapīṭhādisodhanavasena khuddakapalibodhaṃ upacchinditvā.

‘लहान अडथळे (क्षुद्र परिबोध) दूर करून’ म्हणजे लांब झालेले केस, नखे आणि शरीरावरील केस कापून; चीवर बनवणे, चीवर रंगवणे, पात्र (भिक्षापात्र) भाजणे, खाट-पाट (मंच-पीठ) इत्यादी स्वच्छ करणे यांद्वारे लहान अडथळे दूर करून.

453. Uddhumātakādīsūti ettha ādi-saddena vinīlakavipubbakavicchiddakavikkhāyitakahatavikkhittakalohitakapuḷavakaaṭṭhikānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ, tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnanīlavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ, maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa[Pg.272], pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa, yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nilaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānapubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ, tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva vicchiddakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti vicchiddakaṃ, vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitaṃ vikkhāyitaṃ, vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ, tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ.

४५३. ‘फुगलेले (उद्धुमातक) इत्यादींमध्ये’ येथे ‘इत्यादी’ या शब्दाने विनीलक (नीळसर पडलेले), विपुब्बक (पू वाहणारे), विच्छिद्द्क (छिन्नविच्छिन्न झालेले), विक्खायितक (प्राण्यांनी खाल्लेले), हतविक्खित्तक (तुकडे-तुकडे करून फेकलेले), विक्खित्तक (विखुरलेले), लोहितक (रक्ताने माखलेले), पुळवक (किड्यांनी भरलेले) आणि अट्ठिक (हाडांचा सांगाडा) यांचा संग्रह समजला पाहिजे. त्यामध्ये, फुगलेले (उद्धुमात) म्हणजे प्राणाचा अंत झाल्यावर हळूहळू वाढणाऱ्या वायूमुळे भात्याप्रमाणे फुगलेले; फुगलेले तेच ‘उद्धुमातक’ किंवा घृणास्पद असल्यामुळे त्याला ‘उद्धुमातक’ म्हणतात, हे अशा प्रकारच्या मृत शरीराचे (शवाचे) नाव आहे. ‘विनील’ म्हणजे विविध प्रकारे निळा रंग आलेले; विनील तेच ‘विनीलक’ किंवा घृणास्पद असल्यामुळे त्याला ‘विनीलक’ म्हणतात. मांसल भागांमध्ये लाल रंगाचे, पू साचलेल्या ठिकाणी पांढऱ्या रंगाचे आणि बहुतांश ठिकाणी निळ्या रंगाचे असणारे, जणू काही निळे वस्त्र पांघरलेले मृत शरीर, हे त्याचे नाव आहे. फुटलेल्या भागांतून पू वाहणारे म्हणजे ‘विपुब्ब’; विपुब्ब तेच ‘विपुब्बक’ किंवा घृणास्पद असल्यामुळे त्याला ‘विपुब्बक’ म्हणतात, हे अशा प्रकारच्या मृत शरीराचे नाव आहे. ‘विच्छिद्द्’ म्हणजे कापल्यामुळे दोन तुकडे झालेले; विच्छिद्द् तेच ‘विच्छिद्द्क’ किंवा घृणास्पद असल्यामुळे त्याला ‘विच्छिद्द्क’ म्हणतात, हे मध्यभागातून कापलेल्या मृत शरीराचे नाव आहे. इकडे-तिकडे विविध प्रकारे कुत्रे, कोल्हे इत्यादींनी खाल्लेले म्हणजे ‘विक्खायित’; विक्खायित तेच ‘विक्खायितक’ किंवा घृणास्पद असल्यामुळे त्याला ‘विक्खायितक’ म्हणतात, हे अशा प्रकारच्या मृत शरीराचे नाव आहे.

Vividhā khittaṃ vikkhittaṃ, vikkhittameva vikkhittakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ, aññena hatthaṃ, aññena pādaṃ, aññena sīsanti evaṃ tato tato vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ, kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayeneva vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Lohitaṃ kirati vikkhipati ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ, paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Puḷavā vuccanti kimayo, puḷave kiratīti puḷavakaṃ, kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ, aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ. Imesu dasasu asubhesu paṭhamajjhānameva uppajjati, na dutiyādīni. Tenāha – idha ‘‘paṭhamajjhānasahagatā saññā’’ti. Tathā hi aparisaṇṭhitajalāya sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā tiṭṭhati, vinā arittena na sakkā ṭhapetuṃ. Evamevaṃ dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ. Tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni. Ārammaṇassa dubbalatā cettha paṭikūlabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā.

विविध प्रकारे विखुरलेले म्हणजे ‘विक्खित्त’; विक्खित्त तेच ‘विक्खित्तक’ किंवा घृणास्पद असल्यामुळे त्याला ‘विक्खित्तक’ म्हणतात. एका बाजूला हात, दुसऱ्या बाजूला पाय, तिसऱ्या बाजूला डोके अशा प्रकारे इकडे-तिकडे विखुरलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे. आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच तुकडे केलेले आणि विखुरलेले म्हणजे ‘हतविक्खित्तक’; कावळ्याच्या पावलाच्या आकाराप्रमाणे (काकपद) अवयवांवर शस्त्राने वार करून आधी सांगितलेल्या पद्धतीने विखुरलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे. इकडे-तिकडे रक्त सांडणारे, फेकणारे किंवा वाहणारे म्हणजे ‘लोहितक’; वाहणाऱ्या रक्ताने माखलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे. ‘पुळव’ म्हणजे किडे; किड्यांनी भरलेले म्हणजे ‘पुळवक’; किड्यांनी पूर्णपणे भरलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे. हाड म्हणजेच ‘अट्ठिक’ किंवा घृणास्पद असल्यामुळे त्याला ‘अट्ठिक’ म्हणतात; हाडांच्या सांगाड्याला किंवा एका हाडालाही हे नाव दिले जाते. या दहा प्रकारच्या अशुभांमध्ये (अशुभ ध्यान) केवळ प्रथम ध्यानच उत्पन्न होते, द्वितीय इत्यादी ध्याने नव्हेत. म्हणूनच म्हटले आहे – येथे “प्रथम ध्यानाने युक्त संज्ञा” असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे अस्थिर पाणी असलेल्या आणि वेगवान प्रवाह असलेल्या नदीमध्ये वल्ह्याच्या बळावरच नाव स्थिर राहते, वल्ह्याशिवाय ती स्थिर ठेवता येत नाही; त्याचप्रमाणे, आलंबन (ध्यानविषय) दुर्बळ असल्यामुळे वितर्काच्या बळावरच चित्त एकाग्र होऊन स्थिर राहते, वितर्काशिवाय ते स्थिर ठेवता येत नाही. म्हणून येथे केवळ प्रथम ध्यानच होते, द्वितीय इत्यादी ध्याने होत नाहीत. येथे आलंबनाची दुर्बळता म्हणजे घृणास्पदतेमुळे चित्त स्थिर ठेवण्यास असमर्थ असणे होय.

‘‘Rukkho mato, lohaṃ mata’’ntiādīsu yaṃ khandhappabandhaṃ upādāya rukkhādisamaññā, tasmiṃ anupacchinnepi allatādivigamanaṃ nissāya matavohāro sammutimaraṇaṃ. Saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātaṃ khaṇikamaraṇaṃ. Samucchedamaraṇanti arahato santānassa sabbaso ucchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Vipassanābhāvanāvasena cetaṃ vuttaṃ. Maraṇānussatibhāvanāyaṃ pana tividhampetaṃ nādhippetaṃ [Pg.273] asaṃvegavatthuto anupaṭṭhahanato abāhullato ca. Maraṇānussatiyañhi ekena bhavena paricchinnassa jīvitindriyappabandhassa vicchedo maraṇanti adhippeto saṃvegavatthuto upaṭṭhahanato bāhullato ca. Idāni imameva maraṇaṃ sandhāya vikappantaraṃ dassento, ‘‘heṭṭhā vuttalakkhaṇā vā’’tiādimāha.

“झाड मृत झाले, लोखंड मृत झाले” इत्यादींमध्ये ज्या स्कंध-प्रवाहाच्या (खंडप्रबंध) आधारे झाड इत्यादी संज्ञा दिल्या जातात, तो प्रवाह खंडित न होताही, ओलावा इत्यादी निघून गेल्यामुळे ‘मृत’ असा जो व्यावहारिक प्रयोग केला जातो, त्याला संमृति-मरण (सम्मत मरण) म्हणतात. संस्कारांचा क्षणोक्षणी होणारा विनाश म्हणजे क्षणिक-मरण होय. समुच्छेद-मरण म्हणजे अरहंताच्या संततीचा (प्रवाहाचा) पूर्णपणे उच्छेद होणारे मरण होय. हे विपश्यना भावनेच्या संदर्भात सांगितले आहे. परंतु, मरणानुस्मृती भावनेमध्ये हे तिन्ही प्रकारचे मरण अभिप्रेत नाही; कारण ते संवेग उत्पन्न करणारे नसते, समोर उपस्थित होत नाही आणि सर्वसामान्य नसते. मरणानुस्मृतीमध्ये तर एकाच भवाने मर्यादित असलेल्या जीवितेंद्रिय प्रवाहाचा खंडित होणे म्हणजे ‘मरण’ अभिप्रेत आहे; कारण ते संवेग उत्पन्न करणारे असते, समोर उपस्थित होते आणि सर्वसामान्य असते. आता याच मरणाचा संदर्भ घेऊन दुसरा पर्याय दाखवताना, “किंवा खाली सांगितलेल्या लक्षणांचे” इत्यादी म्हटले आहे.

Asitapītādibhedeti asitapītakhāyitasāyitappabhede, asitabbakhāditabbasāyitabbavibhāgeti attho kālabhedavacanicchāya abhāvato yathā ‘‘duddha’’nti. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro, āharīyatīti āhāro, kabaḷīkāro ca so āhāro cāti kabaḷīkārāhāro. Vatthuvasena cetaṃ vuttaṃ. Savatthuko eva hi āhāro idha kammaṭṭhānabhāvena adhippeto. Ojālakkhaṇo pana āhāro ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharatīti āhāroti vuccati. So idha nādhippeto paṭikūlākāraggahaṇassa asambhavato. Nava paṭikūlānīti gamanapariyesanaparibhogāsayanidānaaparipakkaparipakkaphalanissandappaṭikūlavasena nava paṭikūlāni. Samakkhanappaṭikūlaṃ pana paribhogādīsu labbhamānattā idha visuṃ na gahitaṃ, aññathā tena saddhiṃ ‘‘dasa paṭikūlānī’’ti vattabbaṃ. Visuddhimagge (visuddhi. 1.303-304) pana samakkhanaṃ paribhogādīsu labbhamānampi nissandavasena visesato paṭikūlanti visuṃ gahetvā dasahākārehi paṭikūlatā vuttā.

'असितपीतादिभेदेति' म्हणजे खाल्लेले (असित), प्यालेले (पीत), चघळलेले (खायित) आणि चाखलेले (सायित) अशा भेदांनुसार; खाण्यायोग्य, पिण्यायोग्य, चघळण्यायोग्य आणि चाखण्यायोग्य असा विभाग असा अर्थ आहे, कारण येथे काळाच्या भेदाची विवक्षा नसल्यामुळे, जसे की 'दूध' (या शब्दात काळाचा भेद नसतो). कवळ (घास) केला जातो म्हणून तो 'कबाळीकार' (कवळीकार), आणि जो ग्रहण केला जातो तो 'आहार', आणि जो कबाळीकारही आहे आणि आहारही आहे तो 'कबाळीकार आहार' होय. हे वस्तूच्या (भौतिक अन्नाच्या) दृष्टीने म्हटले आहे. कारण येथे कर्मस्थान (कम्मट्ठान) म्हणून सवस्तुक (वस्तूने युक्त) आहारच अभिप्रेत आहे. परंतु ओजालक्षण (पोषक घटक) असलेला आहार हा 'ओजष्टमक रूप' (आठ घटकांचे रूप) आणतो म्हणून त्याला 'आहार' म्हटले जाते. तो येथे अभिप्रेत नाही, कारण त्यात प्रतिकूल आकाराचे ग्रहण करणे असंभव आहे. 'नऊ प्रतिकूलता' (नव पटिकूलानि) म्हणजे गमन (जाणे), परियेसन (शोधणे), परिभोग (उपभोग), आशय (पोट), निदान (पचन), अपरिपक्व (न पचलेले अन्न), परिपक्व (पचलेले अन्न), फल (परिणाम) आणि निस्संद (उत्सर्जन) यांच्या प्रतिकूलतेमुळे नऊ प्रकारची प्रतिकूलता आहे. परंतु 'समक्षण' (खातानाची) प्रतिकूलता ही परिभोगादींमध्येच समाविष्ट होत असल्याने येथे वेगळी घेतलेली नाही, अन्यथा तिच्यासह 'दहा प्रतिकूलता' असे म्हणावे लागले असते. परंतु विसुद्धिमग्गात (१.३०३-३०४) समक्षण प्रतिकूलता ही परिभोगादींमध्ये मिळत असली तरी, निस्संद (उत्सर्जन) च्या दृष्टीने विशेषतः प्रतिकूल मानून, तिला वेगळे घेऊन दहा प्रकारांनी प्रतिकूलता सांगितली आहे.

Uppajjanakasaññanti paṭikūlākāraggahaṇavasena uppajjanakasaññaṃ. Saññāsaddo cāyaṃ ‘‘rūpasaññā saddasaññā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.57) sañjānanalakkhaṇe dhamme āgato, ‘‘aniccasaññā dukkhasaññā’’tiādīsu vipassanāya āgato, ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekaṭṭhā, udāhu nānaṭṭhā’’tiādīsu samathe āgato. Idha pana samathassa parikamme daṭṭhabbo. Āhārehi paṭikūlākāraggahaṇaṃ, tappabhāvitaṃ vā upacārajjhānaṃ idha ‘‘āhāre paṭikūlasaññā’’ti adhippetaṃ.

'उप्पज्जनकसञ्ञं' (उत्पन्न होणारी संज्ञा) म्हणजे प्रतिकूल आकाराचे ग्रहण केल्यामुळे उत्पन्न होणारी संज्ञा. आणि हा 'संज्ञा' (सञ्ञा) शब्द 'रूपसंज्ञा, शब्दसंज्ञा' इत्यादींमध्ये (सं. नि. ३.५७) ओळखण्याच्या लक्षणाच्या (संजानन-लक्षण) धर्मात आला आहे; 'अनित्यसंज्ञा, दुःखसंज्ञा' इत्यादींमध्ये विपश्यनेच्या (विपस्सना) संदर्भात आला आहे; 'उद्धुमातकसंज्ञा (सुजलेल्या प्रेताची संज्ञा) किंवा सोपाकरूपसंज्ञा (स्मशानातील प्रेताची संज्ञा) हे धर्म एकाच अर्थाचे आहेत की वेगवेगळ्या अर्थाचे?' इत्यादींमध्ये समथाच्या (समथ) संदर्भात आला आहे. परंतु येथे तो समथाच्या परिकर्मात (पूर्व तयारीत) पाहावा. आहाराच्या ठिकाणी प्रतिकूल आकाराचे ग्रहण करणे किंवा त्यापासून उत्पन्न झालेले उपचारध्यान (उपचारज्झान) येथे 'आहारे प्रतिकूलसंज्ञा' (आहारे पटिकूलसञ्ञा) म्हणून अभिप्रेत आहे.

Ukkaṇṭhitasaññanti nibbindanākārena uppajjanakasaññaṃ. Aniccasaññanti ettha aniccaṃ khandhapañcakaṃ uppādavayaññathattabhāvato, hutvā abhāvato vā, tasmiṃ anicce khandhapañcake aniccanti uppajjamānā aniccalakkhaṇapariggāhikā saññā aniccasaññā. Tenāha – ‘‘pañcannaṃ upādānakkhandhāna’’ntiādi. Tattha udayo [Pg.274] nibbattilakkhaṇaṃ, vayo vipariṇāmalakkhaṇaṃ, aññathattaṃ jarā. Udayabbayaññathattaggahaṇena aniccalakkhaṇaṃ dasseti. Uppādavayaññathattabhāvato hi khandhapañcakaṃ aniccanti vuccati. Yassa ca sabhāvena khandhapañcakaṃ aniccanti vuccati, taṃ aniccalakkhaṇaṃ. Tena hi taṃ aniccanti lakkhīyati, aniccalakkhaṇañca udayabbayānaṃ amanasikārā santatiyā paṭicchannattā na upaṭṭhāti, udayabbayaṃ pana pariggahetvā santatiyā vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Na hi sammadeva udayabbayaṃ sallakkhentassa pubbāpariyena pavattamānānaṃ dhammānaṃ aññoññabhāvaṃ sallakkhaṇena santatiyā ugghāṭitāya dhammā sambandhabhāvena upaṭṭhahanti, atha kho ayosalākā viya asambandhabhāvenāti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti.

'उक्कण्ठितसञ्ञं' (उत्कंठितसंज्ञा) म्हणजे निर्वेदाच्या (कंटाळ्याच्या/वैराग्याच्या) रूपाने उत्पन्न होणारी संज्ञा. 'अनित्यसंज्ञा' (अनिच्चसञ्ञा) याविषयी: पाच स्कंध (खन्धपञ्चक) हे उत्पाद (उत्पत्ती), व्यय (नाश) आणि अन्यथाभाव (बदलणे) यामुळे किंवा होऊन नष्ट होत असल्यामुळे 'अनित्य' आहेत; त्या अनित्य अशा पंचस्कंधांच्या ठिकाणी 'हे अनित्य आहे' अशी उत्पन्न होणारी आणि अनित्यलक्षणाचे ग्रहण करणारी संज्ञा म्हणजे 'अनित्यसंज्ञा' होय. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पाच उपादानस्कंधांचे' (पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं) इत्यादी. त्यामध्ये 'उदय' म्हणजे उत्पत्तीचे लक्षण (निब्बत्तिलक्षण), 'व्यय' म्हणजे विपरिणाम लक्षण (विपरिणामलक्षण) आणि 'अन्यथाभाव' म्हणजे जरा (वृद्धत्व) होय. उदय, व्यय आणि अन्यथाभावाच्या ग्रहणाने अनित्यलक्षण दर्शविले जाते. कारण उत्पाद, व्यय आणि अन्यथाभावामुळेच पंचस्कंधांना 'अनित्य' म्हटले जाते. आणि ज्या स्वभावामुळे पंचस्कंधांना अनित्य म्हटले जाते, ते 'अनित्यलक्षण' होय. कारण त्यानेच ते अनित्य म्हणून ओळखले जाते. आणि हे अनित्यलक्षण उदय व व्यय यांच्याकडे मनसिकार (लक्ष) न केल्यामुळे आणि संतती (प्रवाहाच्या सातत्या) द्वारे झाकलेले असल्यामुळे प्रकट होत नाही. परंतु उदय व व्ययाचे ग्रहण करून संततीचा भंग (विच्छेद) केल्यावर अनित्यलक्षण यथार्थ रूपाने प्रकट होते. कारण उदय व व्ययाचे योग्य प्रकारे निरीक्षण करणाऱ्याला, पूर्व आणि उत्तर काळातील उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांचा परस्परांशी असलेला संबंध संततीच्या विच्छेदाने नष्ट होतो, तेव्हा ते धर्म एकमेकांशी जोडलेले वाटत नाहीत, तर लोखंडी सळ्यांप्रमाणे असंबंधित वाटतात; आणि अशा प्रकारे अनित्यलक्षण अधिक चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होते.

‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15, 45, 46, 76, 77, 85; 2.4.1, 4) vacanato tadeva khandhapañcakaṃ abhiṇhappaṭipīḷanato dukkhaṃ, abhiṇhappaṭipīḷanākāro pana dukkhalakkhaṇaṃ. Tenevāha – ‘‘anicce khandhapañcake…pe… saññaṃ bhāvetī’’ti. Tattha paṭipīḷanaṃ nāma yathāpariggahitaṃ udayavayavasena saṅkhārānaṃ nirantaraṃ paṭipīḷiyamānatā vibādhiyamānatā. Dukkhalakkhaṇañca abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā iriyāpathehi paṭicchannattā na upaṭṭhāti, abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ pana manasi karitvā iriyāpathe labbhamānadukkhappaṭicchādakabhāve ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Tathā hi iriyāpathehi paṭicchannattā dukkhalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti, te ca iriyāpathā abhiṇhasampaṭipīḷanāmanasikārena paṭicchādakā jātā. Ekasmiñhi iriyāpathe uppannassa dukkhassa vinodakaṃ iriyāpathantaraṃ tassa paṭicchādakaṃ viya hoti, evaṃ sesāpi. Iriyāpathānaṃ pana taṃtaṃdukkhapatitākārabhāve yāthāvato ñāte tesaṃ dukkhappaṭicchādakabhāvo ugghāṭito nāma hoti saṅkhārānaṃ nirantaraṃ dukkhābhitunnatāya pākaṭabhāvato. Tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasi karitvā iriyāpathe labbhamānadukkhappaṭicchādakabhāve ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti.

“जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे” (यदनिच्चं तं दुक्खं - सं. नि. ३.१५, ४५, ४६, ७६, ७७, ८५; २.४.१, ४) या वचनानुसार, तेच पंचस्कंध निरंतर पीडित होत असल्यामुळे (अभिण्ह-पटिपीडन) दुःख आहे, आणि निरंतर पीडित होण्याचा आकार (प्रकार) हेच 'दुःखलक्षण' आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अनित्य पंचस्कंधांच्या ठिकाणी...पे... संज्ञेची भावना करतो'. त्यामध्ये 'पीडन' म्हणजे ग्रहण केलेल्या उदय आणि व्ययाच्या नियमानुसार संस्कारांचे (सङ्खार) निरंतर पीडित होणे आणि बाधित होणे होय. आणि दुःखलक्षण हे निरंतर होणाऱ्या पीडेचा मनसिकार (विचार) न केल्यामुळे आणि ईर्यापथांनी (शारीरिक स्थितींनी) झाकलेले असल्यामुळे प्रकट होत नाही. परंतु निरंतर होणाऱ्या पीडेचा मनसिकार करून, ईर्यापथांमध्ये मिळणाऱ्या दुःखाला झाकणारा भाव दूर केल्यावर दुःखलक्षण यथार्थ रूपाने प्रकट होते. कारण ईर्यापथांनी झाकलेले असल्यामुळे दुःखलक्षण प्रकट होत नाही, आणि ते ईर्यापथ निरंतर होणाऱ्या पीडेचा मनसिकार न केल्यामुळे झाकणारे बनतात. कारण एका ईर्यापथात उत्पन्न झालेल्या दुःखाचे निवारण करणारा दुसरा ईर्यापथ हा त्याला झाकणाऱ्यासारखा होतो, आणि याचप्रमाणे इतरही ईर्यापथांच्या बाबतीत होते. परंतु ईर्यापथांच्या त्या त्या दुःखात पडण्याच्या स्वरूपाला यथार्थपणे जाणल्यावर, त्यांचा दुःख झाकण्याचा भाव दूर होतो, कारण संस्कारांचे निरंतर दुःखाने पीडित असणे स्पष्ट होते. म्हणून, निरंतर होणाऱ्या पीडेचा मनसिकार करून, ईर्यापथांमध्ये मिळणाऱ्या दुःखाला झाकणारा भाव दूर केल्यावर दुःखलक्षण यथार्थ रूपाने प्रकट होते.

‘‘Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti vacanato tadeva khandhapañcakaṃ avasavattanato anattā, avasavattanākāro pana anattalakkhaṇaṃ. Tenāha – ‘‘paṭipīḷanaṭṭhenā’’tiādi[Pg.275]. Anattalakkhaṇañca nānādhātuvinibbhogassa amanasikārā ghanena paṭicchannattā na upaṭṭhāti, nānādhātuyo pana vinibbhujjitvā ‘‘aññā pathavīdhātu, aññā āpodhātū’’tiādinā, ‘‘añño phasso, aññā vedanā’’tiādinā ca visuṃ visuṃ katvā ghanavinibbhoge kate samūhaghane kiccārammaṇaghane ca bhedite anattalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Yā hesā aññamaññūpatthambhesu samuditesu rūpārūpadhammesu ekattābhinivesavasena aparimadditasaṅkhārehi mamāyamānā samūhaghanatā, tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccabhedassa satipi paṭiniyatabhāve ekato gayhamānā kiccaghanatā, tathā sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā. Sā catūsu dhātūsu ñāṇena vinibbhujitvā dissamānāsu hatthena parimaddiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilīnaṃ āgacchati, yathāpaccayaṃ pavattamānā suññā ete dhammamattāti avasavattanākārasaṅkhātaṃ anattalakkhaṇaṃ pākaṭataraṃ hoti.

“जे दुःख आहे, ते अनात्मा आहे” (यं दुक्खं तदनत्ता) या वचनानुसार, तेच पंचस्कंध आपल्या वशामध्ये न चालणारे (अवशवर्तन) असल्यामुळे 'अनात्मा' (अनत्ता) आहेत, आणि वशामध्ये न चालण्याचा आकार (प्रकार) हेच 'अनात्मलक्षण' (अनत्तलक्षण) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पीडन करण्याच्या अर्थाने' (पटिपीडनट्ठेन) इत्यादी. आणि अनात्मलक्षण हे विविध धातूंच्या विश्लेषणाचा (नानाधातु-विनिब्भोग) मनसिकार न केल्यामुळे आणि 'घन' (एकसंधता) द्वारे झाकलेले असल्यामुळे प्रकट होत नाही. परंतु विविध धातूंचे विश्लेषण करून, 'पृथ्वीधातू वेगळी आहे, आपधातू वेगळी आहे' इत्यादी प्रकारे, आणि 'स्पर्श वेगळा आहे, वेदना वेगळी आहे' इत्यादी प्रकारे त्यांना वेगवेगळे करून, घनाचा विच्छेद (घन-विनिब्भोग) केल्यावर, समूहघन (समूह-घन), कृत्यघन (किच्च-घन) आणि आलंबनघन (आरम्मण-घन) यांचा भेद केल्यावर अनात्मलक्षण यथार्थ रूपाने प्रकट होते. कारण जी ही परस्परांच्या आधाराने उत्पन्न झालेल्या रूप आणि अरूप धर्मांमध्ये एकत्वाच्या अभिनिवेशामुळे (एक मानण्याच्या आग्रहामुळे), संस्कारांचे मर्दन न केल्याने 'हे माझे आहे' अशी मानली जाणारी 'समूहघनता' आहे; तसेच त्या त्या धर्मांच्या कृत्यांचा भेद असूनही, त्यांच्या निश्चित स्वरूपामुळे त्यांना एकच मानणारी 'कृत्यघनता' आहे; तसेच आलंबन असणाऱ्या धर्मांच्या आलंबन करण्याच्या भेदांमध्ये फरक असूनही, त्यांना एकच मानणारी 'आलंबनघनता' आहे. ती (घनता) जेव्हा चार धातूंमध्ये ज्ञानाने विश्लेषण करून पाहिली जाते, तेव्हा हाताने चोळलेल्या फेसाच्या गोळ्याप्रमाणे (फेणपिंड) विरघळून जाते; आणि 'हे केवळ प्रत्ययानुसार (कारणांनुसार) चालणारे, शून्य असे धर्ममात्र आहेत' अशा प्रकारे वशामध्ये न चालण्याच्या आकाराने युक्त असलेले अनात्मलक्षण अधिक स्पष्ट होते.

Aparaaccharāsaṅghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसरी अच्छरासंघातवग्ग-वण्णना (अपराच्छरासंघातवर्ग-वर्णना) समाप्त झाली.

19. Kāyagatāsativaggavaṇṇanā

१९. कायगतासतिवग्ग-वण्णना (कायगतास्मृतिवर्ग-वर्णना)

563. Cetasā phuṭoti cittena pharito. Cittena pharaṇañca samuddassa dvidhā sambhavatīti āha – ‘‘duvidhaṃ pharaṇa’’ntiādi. Purimena atthenāti ‘‘sampayogavasena vijjaṃ bhajantī’’ti vuttena atthena. Pacchimenāti ‘‘vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantī’’ti vuttena.

५६३. ‘चेतसा फुटो’ म्हणजे चित्ताने व्यापलेला. आणि चित्ताने समुद्राचे व्यापणे दोन प्रकारे संभवते, म्हणून म्हटले आहे – ‘दुविधं फरणं’ (दोन प्रकारचे व्यापणे) इत्यादी. ‘पहिल्या अर्थाने’ म्हणजे ‘संप्रयोगाच्या (संयोगाच्या) वशाने विद्येचे सेवन करतात’ या सांगितलेल्या अर्थाने. ‘दुसऱ्या अर्थाने’ म्हणजे ‘विद्येच्या भागात, विद्येच्या कोठ्ठासात (भागात) वर्ततात’ या सांगितलेल्या अर्थाने.

564. Mahato saṃvegāya saṃvattatītiādīsu ayaṃ pana aparo nayo. Yāthāvato kāyasabhāvappavedanato mahato saṃvegāya saṃvattati. Atthāyāti diṭṭhadhammikādiatthāya. Yogakkhemāyāti catūhi yogehi khemabhāvāya. Satisampajaññāyāti sabbattha satiavippavāsāya sattaṭṭhāniyasampajaññāya ca. Ñāṇadassanappaṭilābhāyāti vipassanāñāṇādhigamāya. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti tisso vijjā cittassa adhimutti nibbānaṃ cattāri sāmaññaphalānīti etesaṃ paccakkhakaraṇāya.

५६४. ‘महतो संवेगाय संवत्तति’ (मोठ्या संवेगासाठी कारणीभूत ठरते) इत्यादींमध्ये हा दुसरा मार्ग (नय) आहे. शरीराच्या वास्तविक स्वभावाचे प्रवेदन (प्रकटीकरण) केल्यामुळे ते मोठ्या संवेगासाठी कारणीभूत ठरते. ‘अत्थाय’ (हितासाठी) म्हणजे दृष्टधार्मिक (या जन्मातील) इत्यादी हितासाठी. ‘योगक्खेमाय’ (योगक्षेमासाठी) म्हणजे चार योगांपासून क्षेम (मुक्त) होण्यासाठी. ‘सतिसम्पजञ्ञाय’ (स्मृती आणि संप्रजन्य यासाठी) म्हणजे सर्व ठिकाणी स्मृतीचा अविरोध (अविप्रवास) असणे आणि सात स्थानांमधील संप्रजन्य असणे. ‘ञाणदस्सनप्पटिलाभाय’ (ज्ञानदर्शन प्राप्तीसाठी) म्हणजे विपश्यना-ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी. ‘विज्जाविmuत्तिफलसच्छिकिरियाय’ (विद्या आणि विमुक्तीच्या फळाचा साक्षात्कार करण्यासाठी) म्हणजे तीन विद्या, चित्ताची अधिमुक्ती (विमुक्ती), निर्वाण आणि चार सामण्यफळे (श्रमणफळे) यांचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करण्यासाठी.

584. Paññāpaṭilābhāyātiādīsu [Pg.276] soḷasasu padesu paññāpaṭilābhāya paññāvuddhiyā paññāvepullāya paññābāhullāyāti imāni cattāri paññāvasena bhāvavacanāni, sesāni dvādasa puggalavasena bhāvavacanāni. Sappurisasaṃsevoti sappurisānaṃ bhajanaṃ. Saddhammassavananti tesaṃ sappurisānaṃ santike sīlādippaṭipattidīpakassa saddhammavacanassa savanaṃ. Yoniso manasikāroti sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhāvasena upāyena manasikāro. Dhammānudhammappaṭipattīti lokuttaradhamme anugatassa sīlādippaṭipadādhammassa paṭipajjanaṃ.

५८४. ‘पञ्ञापटिलाभाय’ (प्रज्ञा प्राप्तीसाठी) इत्यादी सोळा पदांमध्ये ‘प्रज्ञा प्राप्तीसाठी’, ‘प्रज्ञा वृद्धीसाठी’, ‘प्रज्ञा विपुलतेसाठी’, ‘प्रज्ञा बाहुल्यासाठी’ (प्रज्ञेच्या प्रचुरतेसाठी) ही चार प्रज्ञेच्या दृष्टीने भाववचने आहेत, आणि उर्वरित बारा पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने भाववचने आहेत. ‘सप्पुरिससंसेवो’ (सत्पुरुषांची सेवा) म्हणजे सत्पुरुषांची संगती. ‘सद्धम्मस्सवनं’ (सद्धर्माचे श्रवण) म्हणजे त्या सत्पुरुषांच्या जवळ शील इत्यादी प्रतिपत्ती (आचरण) प्रकाशित करणाऱ्या सद्धर्मवचनांचे श्रवण करणे. ‘योनिसो मनसिकारो’ (योनिशः मनसिकार) म्हणजे ऐकलेल्या धर्मांच्या अर्थाची परीक्षा करून योग्य प्रकारे मनन करणे. ‘धम्मानुधम्मप्पटिपत्ती’ (धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती) म्हणजे लोकोत्तर धर्माला अनुसरून असलेल्या शील इत्यादी प्रतिपदा-धर्माचे आचरण करणे.

Channaṃ abhiññāñāṇānanti iddhividhadibbasotacetopariyapubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇānaṃ. Tesattatīnaṃ ñāṇānanti paṭisambhidāpāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.1-2 mātikā) ‘‘sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇaṃ, sutvāna saṃvare paññā sīlamaye ñāṇa’’ntiādinā ñāṇakathāya niddiṭṭhānaṃ sāvakasādhāraṇāsādhāraṇānaṃ ñāṇānaṃ. Imesañhi tesattatiñāṇānaṃ sutamayañāṇādīni sattasaṭṭhiñāṇāni sāvakassa sādhāraṇāni, ‘‘indriyaparopariyatte ñāṇaṃ, sattānaṃ āsayānusaye ñāṇaṃ, yamakapāṭihīre ñāṇaṃ, mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ, sabbaññutaññāṇaṃ, anāvaraṇañāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.68-73 mātikā) imāni cha asādhāraṇañāṇāni sāvakehi.

‘छन्नं अभिञ्ञाञाणानं’ (सहा अभिज्ञा ज्ञानांचे) म्हणजे ऋद्धिविध, दिव्यश्रोत, चेतोपरिय, पूर्वेनिवास, दिव्यचक्षू आणि आसवक्खय (आस्रवक्षय) ज्ञानांचे. ‘तेसत्ततीनं ञाणानं’ (ह्यात्तर ज्ञानांचे) म्हणजे पटिसम्भिदामग्ग पाळीमध्ये (पटि. म. १.१-२ मातिका) ‘स्रोताच्या अवधानात (लक्ष देण्यात) जी प्रज्ञा आहे ते श्रुतमय ज्ञान आहे, ऐकून संवरामध्ये जी प्रज्ञा आहे ते शीलमय ज्ञान आहे’ इत्यादी प्रकारे ज्ञानकथेमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या, श्रावकांसाठी साधारण आणि असाधारण असलेल्या ज्ञानांचे. कारण या ७३ ज्ञानांपैकी श्रुतमय ज्ञानादी ६७ ज्ञाने श्रावकांसाठी साधारण आहेत, आणि ‘इंद्रियपरोपर्यात ज्ञान, सत्त्वांच्या आशयानुशय ज्ञान, यमकप्रातिहार्य ज्ञान, महाकरुणासमापत्ती ज्ञान, सर्वज्ञता ज्ञान, अनावरण ज्ञान’ (पटि. म. १.६८-७३ मातिका) ही सहा ज्ञाने श्रावकांसाठी असाधारण आहेत (श्रावकांपेक्षा वेगळी आहेत).

Sattasattatīnaṃ ñāṇānanti ettha –

‘सतसत्ततीनं ञाणानं’ (सत्याहत्तर ज्ञानांचे) याविषयी येथे –

‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Bhavapaccayā jātīti ñāṇaṃ…pe… upādānapaccayā bhavoti ñāṇaṃ, taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṃ, vedanāpaccayā taṇhāti ñāṇaṃ, phassapaccayā vedanāti ñāṇaṃ, saḷāyatanapaccayā phassoti ñāṇaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatananti ñāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti ñāṇaṃ, saṅkhārapaccayā viññāṇanti ñāṇaṃ, avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati [Pg.277] avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, atītampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhamaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇa’’nti –

“‘जातीमुळे (जन्मामुळे) जरामरण होते’ हे ज्ञान; ‘जाती नसताना जरामरण नसते’ हे ज्ञान. ‘भूतकाळातही जातीमुळे जरामरण होते’ हे ज्ञान; ‘जाती नसताना जरामरण नसते’ हे ज्ञान. ‘भविष्यकाळातही जातीमुळे जरामरण होईल’ हे ज्ञान; ‘जाती नसताना जरामरण असणार नाही’ हे ज्ञान. आणि त्याचे जे हे ‘धम्मट्ठितीज्ञान’ (धर्मस्थितीज्ञान) आहे, ते देखील ‘क्षयधर्म, व्ययधर्म, विरागधर्म, निरोधधर्म आहे’ हे ज्ञान. ‘भवामुळे जात (जन्म) होते’ हे ज्ञान...पे०... ‘उपादानामुळे भव होतो’ हे ज्ञान, ‘तृष्णेमुळे उपादान होते’ हे ज्ञान, ‘वेदनेमुळे तृष्णा होते’ हे ज्ञान, ‘स्पर्शाने वेदना होते’ हे ज्ञान, ‘षडायतनामुळे स्पर्श होतो’ हे ज्ञान, ‘नामरूपामुळे षडायतन होते’ हे ज्ञान, ‘विज्ञानामुळे नामरूप होते’ हे ज्ञान, ‘संस्कारांमुळे विज्ञान होते’ हे ज्ञान, ‘अविद्येमुळे संस्कार होतात’ हे ज्ञान, ‘अविद्या नसताना संस्कार नसतात’ हे ज्ञान, ‘भूतकाळातही अविद्येमुळे संस्कार होते’ हे ज्ञान, ‘अविद्या नसताना संस्कार नसतात’ हे ज्ञान, ‘भविष्यकाळातही अविद्येमुळे संस्कार होतील’ हे ज्ञान, ‘अविद्या नसताना संस्कार असणार नाहीत’ हे ज्ञान, आणि त्याचे जे हे ‘धम्मट्ठितीज्ञान’ आहे, ते देखील ‘क्षयधर्म, व्ययधर्म, विरागधर्म, निरोधधर्म आहे’ हे ज्ञान” –

Bhagavatā nidānavagge (saṃ. ni. 2.34-35) jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ satta satta katvā vuttāni sattasattatiñāṇāni.

भगवंतांनी निदानवर्गात (सं. नि. २.३४-३५) जरामरण इत्यादी अकरा प्रतीत्यसमुत्पाद-अंगांमध्ये प्रत्येकी सात-सात करून ही सत्याहत्तर ज्ञाने सांगितली आहेत.

Tattha dhammaṭṭhitiñāṇanti paccayākārañāṇaṃ. Paccayākāro hi dhammānaṃ pavattisaṅkhātāya ṭhitiyā kāraṇattā ‘‘dhammaṭṭhitī’’ti vuccati, tattha ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā vuttasseva chabbidhassa ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Khayadhammanti khayagamanasabhāvaṃ. Vayadhammanti vayagamanasabhāvaṃ. Virāgadhammanti virajjanasabhāvaṃ. Nirodhadhammanti nirujjhanasabhāvanti attho.

तेथे ‘धम्मट्ठितीज्ञान’ (धर्मस्थितीज्ञान) म्हणजे प्रत्ययाकार-ज्ञान (कारण-कार्य संबंधाचे ज्ञान). कारण प्रत्ययाकार हा धर्मांच्या प्रवृत्ती नावाच्या स्थितीचे कारण असल्यामुळे ‘धम्मट्ठिती’ (धर्मस्थिती) असे म्हटले जाते, त्याविषयीचे ज्ञान म्हणजे धम्मट्ठितीज्ञान होय. ‘जातीमुळे जरामरण होते’ इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या सहा प्रकारच्या ज्ञानाचेच हे अधिवाचन (नाव) आहे. ‘क्षयधर्म’ म्हणजे क्षय पावण्याच्या स्वभावाचे. ‘व्ययधर्म’ म्हणजे व्यय पावण्याच्या स्वभावाचे. ‘विरागधर्म’ म्हणजे विराग पावण्याच्या स्वभावाचे. ‘निरोधधर्म’ म्हणजे निरुद्ध होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) स्वभावाचे, असा अर्थ आहे.

Lābhotiādīsu lābhoyeva upasaggena visesetvā ‘‘paṭilābho’’ti vutto. Puna tasseva atthavivaraṇavasena ‘‘patti sampattī’’ti vuttaṃ. Phusanāti adhigamanavasena phusanā. Sacchikiriyāti paṭilābhasacchikiriyā. Upasampadāti nipphādanā.

‘लाभो’ (लाभ) इत्यादींमध्ये लाभालाच उपसर्गाने विशेषित करून ‘पटिलाभो’ (प्रतिलाभ) असे म्हटले आहे. पुन्हा त्याचाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘पत्ती सम्पत्ती’ (प्राप्ती, संपत्ती) असे म्हटले आहे. ‘फुसना’ (स्पर्श करणे) म्हणजे अधिगम (प्राप्ती) करण्याच्या वशाने स्पर्श करणे. ‘सच्छिकिरिया’ (साक्षात्कार) म्हणजे प्रतिलाभ-साक्षात्कार. ‘उपसम्पदा’ (उपसंपदा) म्हणजे निष्पादन (सिद्ध करणे).

Sattannañca sekkhānanti tisso sikkhā sikkhantīti sekkhasaññitānaṃ sotāpattimaggaṭṭhādīnaṃ sattannaṃ. Puthujjanakalyāṇakassa cāti nibbānagāminiyā paṭipadāya yuttattā sundaraṭṭhena kalyāṇasaññitassa puthujjanassa. Vaḍḍhitaṃ vaḍḍhanaṃ ekāyāti vaḍḍhitavaḍḍhanā. Yathāvuttānaṃ aṭṭhannampi paññānaṃ vasena visesatova arahato paññāvasena paññāvuddhiyā. Tathā paññāvepullāya.

‘सत्तन्नञ्च सेक्खानं’ (आणि सात शैक्षांचे) म्हणजे तीन शिक्षांचे ग्रहण करणाऱ्या, ‘शैक्ष’ अशी संज्ञा असलेल्या स्रोतापत्ती-मार्गस्थादी सात जणांचे. ‘पुथुज्जनकल्याणकस्स च’ (आणि कल्याणकारी पृथग्जनाचे) म्हणजे निर्वाणगामी प्रतिपदेने (मार्गाने) युक्त असल्यामुळे सुंदर अर्थाने ‘कल्याण’ अशी संज्ञा असलेल्या पृथग्जनाचे. ‘वड्ढितं वड्ढनं एकाय’ (वाढवलेली वृद्धी एकाने) म्हणजे वाढवलेली वृद्धी. वर सांगितलेल्या आठही प्रज्ञांच्या वशाने, विशेषतः अर्हताच्या प्रज्ञेच्या वशाने प्रज्ञेची वृद्धी होते. तसेच प्रज्ञेची विपुलता होते.

Yassa kassacipi visesato anurūpadhammassa mahantaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento ‘‘mahante atthe pariggaṇhātī’’tiādimāha. Tattha atthādīnaṃ mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo, mahāvisayatā ca tesaṃ paṭisambhidāmagge āgatanayena veditabbā. Sīlakkhandhassa pana hetumahantatāya, paccayamahantatāya, nissayamahantatāya[Pg.278], pabhedamahantatāya, kiccamahantatāya, phalamahantatāya, ānisaṃsamahantatāya ca mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetu alobhādayo. Paccayo hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayo sāvakabodhipaccekabodhiniyatatā taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittavārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhavidhamanaṃ. Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.9) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) ca āgatanayena veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā vattabbā. Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ mahantabhāvo pana mahāvisayatāya veditabbo. Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasuttādīsu āgatanayena veditabbā.

ज्या कोणाही विशेषतः अनुरूप धर्माचे 'महान' हे नाव कार्यसिद्धीवरून जाणावे, हे त्याच्या कार्यसिद्धीवरून दाखवून देण्यासाठी 'महान अर्थांचे ग्रहण करतो' (महन्ते अत्थे परिग्गण्हाति) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे अर्थ इत्यादींचे महानपण (महंतभाव) त्यांच्या महाविषयत्वामुळे (विस्तीर्ण विषयक्षेत्रामुळे) जाणावे, आणि त्यांचे महाविषयत्व 'पटिसम्भिदामग्ग' (प्रतिसंभिदामार्ग) मध्ये आलेल्या पद्धतीने जाणावे. परंतु शीलस्कंधाचे (सीलक्खंध) महानपण हे हेतूच्या महानतेमुळे, प्रत्ययाच्या (पच्चय) महानतेमुळे, निश्रयाच्या (निस्सय) महानतेमुळे, प्रभेदाच्या (प्रकारांच्या) महानतेमुळे, कार्याच्या (किच्च) महानतेमुळे, फळाच्या महानतेमुळे आणि आनिशंसाच्या (आणिसंस - फायद्यांच्या) महानतेमुळे जाणावे. तेथे हेतू म्हणजे अलोभ इत्यादी होत. प्रत्यय म्हणजे ह्री (लाज), ओत्तप्प (भय), श्रद्धा, सती (स्मृती), वीरिय (वीर्य/प्रयत्न) इत्यादी होत. निश्रय म्हणजे श्रावकबोधी, प्रत्येकबोधी आणि नियतता (निश्चितता) आणि त्या गुणांनी युक्त असलेले विशिष्ट पुरुष होत. प्रभेद म्हणजे चारित्र-वारित्र (करण्यायोग्य व न करण्यायोग्य आचरण) इत्यादी विभाग होत. कार्य म्हणजे तदंग इत्यादींच्या द्वारे प्रतिपक्षाचा (विरोधी धर्मांचा) नाश करणे होय. फळ म्हणजे स्वर्गसंपत्ती आणि निर्वाणसंपत्ती होय. आनिशंस (फायदा) म्हणजे प्रिय व मनपसंत असणे इत्यादी होय. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु याचा विस्तार 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग - १.९) आणि 'आकंखेय्यसुत्त' (मज्झिमनिकाय १.६४) इत्यादींमध्ये आलेल्या पद्धतीने जाणावा. याच पद्धतीने समाधीस्कंध इत्यादींचीही महानता योग्य प्रकारे निश्चित करून सांगावी. ठानाठान (स्थान-अस्थान - योग्य व अयोग्य कारणे) इत्यादींचे महानपण त्यांच्या महाविषयत्वामुळे जाणावे. तेथे ठानाठानांचे महाविषयत्व 'बहुधातु कसुत्त' इत्यादींमध्ये आलेल्या पद्धतीने जाणावे।

Vihārasamāpattīnaṃ mahāvisayatā samādhikkhandhe mahāvisayatāniddhāraṇanayena veditabbā, ariyasaccānaṃ sakalayānasaṅgāhakato saccavibhaṅge (vibha. 189 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189 ādayo) ca āgatanayena, satipaṭṭhānādīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu (vibha. 355 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanādīsu (vibha. aṭṭha. 355 ādayo) ca āgatanayena, sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato, abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito, nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito ca mahantabhāvo veditabbo. Pariggaṇhātīti sabhāvādito paricchijja gaṇhāti jānāti, paṭivijjhatīti attho.

विहारसमापत्तींचे महाविषयत्व हे समाधीस्कंधातील महाविषयत्व निश्चित करण्याच्या पद्धतीने जाणावे. आर्यसत्यांचे (महानपण) हे सर्व यानांचे (मार्गांचे) संग्राहक असल्यामुळे 'सच्चविभंग' (सत्यविभंग) आणि त्याच्या वर्णनांमध्ये (अट्ठकथांमध्ये) आलेल्या पद्धतीने जाणावे. सतिपट्ठानांचे (स्मृतीप्रस्थानांचे) महानपण 'सतिपट्ठानविभंग' इत्यादींमध्ये आणि त्यांच्या वर्णनांमध्ये आलेल्या पद्धतीने जाणावे. सामञ्ञफलांचे (श्रामण्यफळांचे) महानपण हे महान हित, महान सुख, महान अर्थ आणि महान योगक्षेम यांच्या निष्पत्तीमुळे आणि ते शांत, प्रणीत, अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडील) व पंडितांनी अनुभवण्याजोगे असल्यामुळे जाणावे. अभिञ्ञांचे (अभिज्ञांचे) महानपण हे त्यांच्या महान संभारामुळे (सामग्रीमुळे), महाविषयत्वामुळे, महाकार्यामुळे, महानुभावामुळे आणि महानिष्पत्तीमुळे जाणावे. आणि निर्वाणाचे महानपण हे मद-मर्दन (अहंकार नष्ट करणे) इत्यादी महान अर्थांच्या सिद्धीमुळे जाणावे. 'परिग्गण्हाति' (ग्रहण करतो) म्हणजे स्वभावावरून मर्यादा निश्चित करून ग्रहण करतो, जाणतो, म्हणजेच 'पटिविज्झति' (प्रतिवेध करतो/पूर्णपणे समजून घेतो) असा अर्थ आहे।

Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – puthu nānākkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ekavidhena rūpakkhandho…pe… ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho…pe… bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho…pe… bahuvidhena saññākkhandho. Ekavidhena saṅkhārakkhandho…pe… bahuvidhena saṅkhārakkhandho. Ekavidhena viññāṇakkhandho…pe… bahuvidhena [Pg.279] viññāṇakkhandhoti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādivasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.

'पुथुपञ्ञा' (विस्तीर्ण प्रज्ञा) या शब्दाचा अर्थही वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. परंतु हा विशेष आहे – 'पुथु' म्हणजे वेगवेगळ्या स्कंधांमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते, जसे की 'हा रूपस्कंध आहे...पे... हा विज्ञाणस्कंध (विञ्ञाणक्खंध) आहे' अशा प्रकारे पाच स्कंधांच्या विविधतेला (नानाकरणाला) अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. त्यांच्यामध्येही एका प्रकारचा रूपस्कंध...पे... अकरा प्रकारचा रूपस्कंध. एका प्रकारचा वेदनास्कंध...पे... अनेक प्रकारचा वेदनास्कंध. एका प्रकारचा संज्ञास्कंध (सञ्ञाक्खंध)...पे... अनेक प्रकारचा संज्ञास्कंध. एका प्रकारचा संस्कारस्कंध (संखारक्खंध)...पे... अनेक प्रकारचा संस्कारस्कंध. एका प्रकारचा विज्ञानस्कंध...पे... अनेक प्रकारचा विज्ञानस्कंध, अशा प्रकारे प्रत्येक स्कंधाच्या एका प्रकारादी भेदाने आणि अतीत (भूतकाळ) इत्यादी भेदानेही विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते।

Puthu nānādhātūsūti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve cātubhūmikā’’ti evaṃ dhātūsu nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tayidaṃ upādinnadhātuvasena vuttaṃ. Paccekabuddhānañhi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādinnadhātūsu eva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati, tañca kho ekadesatova, na nippadesato. Bahiddhā anupādinnadhātūnaṃ nānākaraṇaṃ tesaṃ avisayova, sabbaññubuddhānaṃyeva pana ‘‘imāya dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa kharo, imassa bahalataco, imassa sukkhataco. Imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ. Imassa pupphaṃ nīlaṃ, pītaṃ, lohitaṃ, odātaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, missakagandhaṃ. Phalaṃ khuddakaṃ, mahantaṃ, dīghaṃ, vaṭṭaṃ, suvaṇṇaṃ, dubbaṇṇaṃ, maṭṭhaṃ, pharusaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, madhuraṃ, tittakaṃ, ambilaṃ, kaṭukaṃ, kasāvaṃ. Kaṇṭako tikhiṇo, atikhiṇo, ujuko, kuṭilo, tambo, nīlo, lohito, odāto’’tiādinā dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.

'पुथु नानाधातू सु' (विविध धातूंमध्ये विस्तीर्ण ज्ञान) म्हणजे 'ही चक्षूधातू आहे...पे... ही मनोविज्ञाणधातू आहे. त्यातील सोळा धातू कामावचर आहेत आणि दोन चातुर्भूमिक आहेत' अशा प्रकारे धातूंमधील विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. हे उपादिन्नधातूच्या (उपादान केलेल्या धातूंच्या) संदर्भात सांगितले आहे. कारण प्रत्येकबुद्धांचे आणि दोन अग्रश्रावकांचे ज्ञान केवळ उपादिन्नधातूंमधील विविधतेला अनुसरूनच प्रवृत्त होते, आणि तेही एका अंशानेच (एकदेशतः), पूर्णपणे (निप्पदेसतः) नाही. बाह्य अनुपादिन्नधातूंमधील (उपादान न केलेल्या बाह्य घटकांमधील) विविधता हा त्यांचा विषयच नाही, तर तो केवळ सर्वज्ञ बुद्धांचाच विषय आहे, जसे की – 'या धातूच्या प्रबळतेमुळे या वृक्षाचा बुंधा पांढरा आहे, याचा काळा आहे, याचा गुळगुळीत आहे, याचा खडबडीत आहे, याची साल जाड आहे, याची साल सुकलेली आहे. याचे पान वर्ण आणि आकाराच्या दृष्टीने अशा प्रकारचे आहे. याचे फूल निळे, पिवळे, तांबडे, पांढरे, सुगंधी, दुर्गंधी किंवा मिश्र गंधाचे आहे. फळ लहान, मोठे, लांब, गोल, चांगल्या रंगाचे, वाईट रंगाचे, गुळगुळीत, खडबडीत, सुगंधी, दुर्गंधी, गोड, कडू, आंबट, तिखट किंवा तुरट आहे. काटा तीक्ष्ण, अतितीक्ष्ण, सरळ, वाकडा, तांबूस, निळा, लाल किंवा पांढरा आहे' इत्यादी प्रकारे धातूंच्या विविधतेला अनुसरून (बुद्धांचे) ज्ञान प्रवृत्त होते।

Puthu nānāāyatanesūti ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’ti evaṃ āyatananānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.

'पुथु नाना आयतनेसु' (विविध आयतनांमध्ये विस्तीर्ण ज्ञान) म्हणजे 'हे चक्षुआयतन आहे...पे... हे धर्मायतन आहे. त्यातील दहा आयतने कामावचर आहेत आणि दोन चातुर्भूमिक आहेत' अशा प्रकारे आयतनांच्या विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते।

Puthu nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato santānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgāni hi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāni. Tenāha – saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti (saṃ. ni. ṭī. 1.1.110).

'पुथु नाना पटिच्चसमुप्पादेसु' (विविध प्रतीत्यसमुत्पादांमध्ये विस्तीर्ण ज्ञान) म्हणजे आध्यात्मिक (अध्यात्म) व बाह्य भेदाने आणि संतान (प्रवाह) भेदाने विविध प्रकारच्या प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांमध्ये (ज्ञान प्रवृत्त होते). कारण अविद्या इत्यादी अंगे वैयक्तिकरीत्या 'प्रतीत्यसमुत्पाद' या नावाने ओळखली जातात. म्हणूनच 'संखारपिटक' मध्ये म्हटले आहे – 'बारा प्रत्यय हेच बारा प्रतीत्यसमुत्पाद आहेत'।

Puthu nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahitesu suññasabhāvesu, tato eva itthipurisaattattaniyādivasena anupalabbhamānasabhāvesu. Ma-kāro hettha padasandhikaro.

'पुथु नाना सुञ्ञतमनुपलब्भेसु' (विविध शून्यता व अनुपलब्धतांमध्ये विस्तीर्ण ज्ञान) म्हणजे नित्य सार इत्यादींनी रहित असलेल्या विविध शून्य स्वभावांमध्ये, आणि म्हणूनच स्त्री, पुरुष, आत्मा, आत्मीय इत्यादी रूपाने अनुपलब्ध (न आढळणाऱ्या) स्वभावांमध्ये (ज्ञान प्रवृत्त होते). येथे 'म' हा वर्ण पदसंधी करण्यासाठी आला आहे।

Puthu nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādinānāatthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu. Niruttīsūti [Pg.280] tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātesu nānāniruttīsu. Puthu nānāpaṭibhānesūti atthapaṭisambhidādivisayesu imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti tathā tathā paṭibhānato upatiṭṭhanato paṭibhānānīti laddhanāmesu nānāñāṇesu.

'पुथु नाना अत्थेसु' (विविध अर्थांमध्ये विस्तीर्ण ज्ञान) म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदेच्या (अत्थपटिसम्भिदा) विषयात येणाऱ्या प्रत्ययोत्पन्न (पच्चयउप्पन्न) इत्यादी विविध अर्थांमध्ये. 'धम्मेसु' (धर्मांमध्ये) म्हणजे धर्मप्रतिसंभिदेच्या विषयात येणाऱ्या प्रत्यय (पच्चय) इत्यादी विविध धर्मांमध्ये. 'निरुत्तीसु' (निरुक्तींमध्ये) म्हणजे त्याच अर्थ व धर्मांचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या शब्दांच्या स्वरूपातील विविध निरुक्तींमध्ये (भाषांमध्ये). 'पुथु नाना पटिभानेसु' (विविध प्रतिभानांमध्ये विस्तीर्ण ज्ञान) म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदा इत्यादींच्या विषयात 'हे ज्ञान या अर्थाचे प्रकाशक आहे' अशा प्रकारे त्या त्या रूपाने प्रतिभासित (प्रकट) होत असल्यामुळे 'प्रतिभान' हे नाव मिळालेल्या विविध ज्ञानांमध्ये (ज्ञान प्रवृत्त होते)।

Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva, itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha – ‘‘puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti. Tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.

‘पुथु नानासीलक्खन्धेसु’ (अनेक विविध शीलस्कंधांमध्ये) इत्यादींमध्ये शीलाचे पृथक्त्व (अनेकत्व) आणि नानात्व (विविधता) सांगितलेच आहे, परंतु इतरांचे (समाधी इत्यादींचे) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखे असल्यामुळे ते स्पष्टच आहे. परंतु जे अभिन्न आणि एकमेव निर्वाण आहे, तिथे उपचाराच्या (लाक्षणिक अर्थाच्या) वशाने पृथक्त्व ग्रहण करावे, असे म्हटले आहे – “पुथु नानाजनसाधारणे धम्मे समtिक्कम्मा” (अनेक सामान्य लोकांच्या साधारण धर्मांचे समतिक्रमण करून). त्यामुळे त्याचे मद-निर्मदन (मद नष्ट करणे) इत्यादी पर्यायाने पृथक्त्व प्रकाशित होते.

Vipule attheti mahante atthe. Mahantapariyāyo hi vipulasaddo. Gambhīresūti sasādīhi viya mahāsamuddo anupacitañāṇasambhārehi alabbhaneyyappatiṭṭhesu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti visayassa gambhīratāya ñāṇassa gambhīratā vibhāvitā.

‘विपुले अत्थे’ म्हणजे महान अर्थामध्ये. कारण ‘विपुल’ हा शब्द ‘महान’ या अर्थाचा पर्याय आहे. ‘गंभीरेसु’ (गंभीर गोष्टींमध्ये) म्हणजे ज्याप्रमाणे ससे इत्यादी प्राण्यांना महासागराचा थांग लागत नाही, त्याचप्रमाणे ज्यांनी ज्ञानसंभाराचा संचय केलेला नाही अशांना ज्या स्कंधांमध्ये प्रतिष्ठा (थांग) मिळत नाही, अशा स्कंधांमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते; अशा प्रकारे विषयाच्या गंभीरतेमुळे ज्ञानाची गंभीरता स्पष्ट केली आहे.

Tikkhavisadabhāvādiguṇehi asādhāraṇattā paresaṃ paññāya na sāmantā, atha kho suvidūravidūreti asamantapaññā ākārassa rassattaṃ katvā. Keci ‘‘asamatthapaññā’’ti paṭhanti, tesaṃ yathāvuttaguṇehi aññehi asādhāraṇattā natthi etissā kāyaci samatthanti asamatthā paññāti yojanā. Atthavavatthānatoti atthappabhedassa yāthāvato sanniṭṭhānato. Na añño koci sakkoti abhisambhavitunti ñāṇagatiyā sampāpuṇituṃ na añño kocipi sakkoti, tasmā ayaṃ suvidūravidūreti asamantapaññā. Idāni puggalantaravasena asamantapaññaṃ vibhāvetuṃ, ‘‘puthujjanakalyāṇakassā’’tiādi āraddhaṃ.

तीक्ष्ण व विशद (स्पष्ट) भाव इत्यादी गुणांमुळे इतरांच्या प्रज्ञेपेक्षा असाधारण असल्यामुळे ती ‘सामन्ता’ (मर्यादित किंवा जवळची) नाही, तर ती ‘सुविदूरविदूर’ (अतिशय दूर असलेली) म्हणजेच ‘असमन्तप्रज्ञा’ (अमर्याद प्रज्ञा) आहे, येथे ‘आ’ काराचा र्‍हस्व करून ‘असमन्त’ असा शब्द बनवला आहे. काही जण ‘असमत्थपञ्ञा’ (असमर्थ प्रज्ञा) असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते वर सांगितलेल्या गुणांमुळे इतरांपेक्षा असाधारण असल्यामुळे हिच्या समान समर्थ दुसरी कोणतीही प्रज्ञा नाही, म्हणून ‘असमत्था प्रज्ञा’ (जिच्या समान समर्थ दुसरी नाही अशी प्रज्ञा) अशी योजना करावी. ‘अत्थववत्थानतो’ म्हणजे अर्थाच्या प्रभेदाचा यथार्थ निश्चय केल्यामुळे. ‘न अञ्ञो कोचि सक्कोति अभिसम्भवितुं’ म्हणजे ज्ञानाच्या गतीने प्राप्त करण्यास दुसरा कोणीही समर्थ नाही, म्हणून ही ‘सुविदूरविदूर’ म्हणजेच ‘असमन्तप्रज्ञा’ आहे. आता इतर पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) भेदाने असमन्तप्रज्ञा स्पष्ट करण्यासाठी, “पुथुज्जनकल्याणकस्स” (कल्याणकारी पृथग्जनाची) इत्यादी सुरू केले आहे.

‘‘Paññāpabhedakusalo abhinnañāṇo adhigatappaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano balavā netā vinetā anunetā paññāpetā vinijjhāpetā pekkhatā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugāmī ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

“ते (भगवान) प्रज्ञा-प्रभेदांमध्ये कुशल, अभिन्न ज्ञानी, प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेले, चार वैशारद्यांना प्राप्त झालेले, दहा बलांचे धारक (दशबलधारी), पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ (पुरुषाषभ), पुरुषसिंह, पुरुषनाग, पुरुषआजानीय (उत्कृष्ट पुरुष), पुरुषधौरेय (धुरा वाहणारे पुरुष), अनंत ज्ञानी, अनंत तेजस्वी, अनंत यशस्वी, समृद्ध, महाधनी, बलवान, नेते, विनेते (शिस्त लावणारे), अनुनेते, प्रज्ञापक (ज्ञान देणारे), समजावून सांगणारे, प्रेक्षक (निरीक्षण करणारे) आणि प्रसन्न करणारे आहेत. कारण ते भगवान न उत्पन्न झालेल्या मार्गाचे उत्पन्न करणारे, निर्माण न झालेल्या मार्गाचे निर्माण करणारे, न सांगितलेल्या मार्गाचे सांगणारे, मार्ग जाणणारे (मार्गज्ञू), मार्गविद् आणि मार्गकोविद आहेत. आणि आता त्यांचे श्रावक मार्गाचे अनुकरण करणारे (मार्गानुगामी) होऊन नंतर त्या मार्गाने युक्त होऊन विहरतात.”

‘‘So [Pg.281] hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato, natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti, yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi taṃ sabbaṃ jānitabbaṃ, attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho, sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati.

“कारण ते भगवान जाणत असताना जाणतात, पाहत असताना पाहतात; ते चक्षुभूत, ज्ञानभूत, धर्मभूत, ब्रह्मभूत, वक्ता, प्रवर्तक, अर्थाचे प्रकटीकरण करणारे, अमृताचे (निर्वाणाचे) दाते, धर्मस्वामी तथागत आहेत. त्या भगवंतांच्या प्रज्ञेपासून काहीही अज्ञात, अदृष्ट, अविदित, असाक्षात्कृत किंवा अस्पर्शित राहिलेले नाही. भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील सर्व धर्म सर्व प्रकारे बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानमार्गात (ज्ञानाच्या कक्षेत) येतात. जे काही ज्ञेय (जाणण्यायोग्य) आहे, ते सर्व जाणण्यासारखे आहे – मग तो आत्मार्थ (स्वतःचा अर्थ/हित) असो, परार्थ (दुसऱ्याचे हित) असो, उभयार्थ (दोन्हींचे हित) असो, ऐहिक (दृष्टधार्मिक) अर्थ असो, पारलौकिक (सांपरायिक) अर्थ असो, उथळ (उत्तान) अर्थ असो, गंभीर अर्थ असो, गूढ अर्थ असो, गुप्त (प्रच्छन्न) अर्थ असो, नेय्यार्थ (अप्रत्यक्ष अर्थ) असो, नीतार्थ (स्पष्ट अर्थ) असो, अनवद्य (दोषरहित) अर्थ असो, निष्क्लेश अर्थ असो, वोदान (शुद्ध) अर्थ असो किंवा परमार्थ असो, ते सर्व बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानाच्या अंतर्गतच फिरते (परिवर्तित होते).”

‘‘Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ neyyaṃ. Neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi, aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā, yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino, evamevaṃ buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati.

“बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे असते, सर्व वचीकर्म (वाणीचे कर्म) बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे असते, सर्व मनोकर्म बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे असते. भूतकाळात बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान अप्रतिहत (अबाधित) असते, भविष्यकाळात बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान अप्रतिहत असते, वर्तमानकाळात बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान अप्रतिहत असते. जेवढे ज्ञेय आहे, तेवढे ज्ञान आहे. जेवढे ज्ञान आहे, तेवढे ज्ञेय आहे. ज्ञेय हे ज्ञानाच्या मर्यादेत आहे, ज्ञान हे ज्ञेयाच्या मर्यादेत आहे. ज्ञेयाचे उल्लंघन करून ज्ञान प्रवृत्त होत नाही, ज्ञानाचे उल्लंघन करून ज्ञेयाचा मार्ग नाही. ते दोन्ही धर्म एकमेकांच्या मर्यादेत राहणारे आहेत. ज्याप्रमाणे नीट जुळवलेल्या डब्याच्या दोन भागांपैकी (झाकणांपैकी) खालचा भाग वरच्या भागाचे उल्लंघन करत नाही आणि वरचा भाग खालच्या भागाचे उल्लंघन करत नाही, ते एकमेकांच्या मर्यादेत राहतात; त्याचप्रमाणे बुद्ध भगवंतांचे ज्ञेय आणि ज्ञान एकमेकांच्या मर्यादेत राहणारे आहेत. जेवढे ज्ञेय आहे, तेवढे ज्ञान आहे. जेवढे ज्ञान आहे, तेवढे ज्ञेय आहे. ज्ञेय हे ज्ञानाच्या मर्यादेत आहे, ज्ञान हे ज्ञेयाच्या मर्यादेत आहे. ज्ञेयाचे उल्लंघन करून ज्ञान प्रवृत्त होत नाही, ज्ञानाचे उल्लंघन करून ज्ञेयाचा मार्ग नाही. ते दोन्ही धर्म एकमेकांच्या मर्यादेत राहणारे आहेत. सर्व धर्मांमध्ये बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान प्रवृत्त होते.”

‘‘Sabbe [Pg.282] dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā, sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbesaṃ sattānaṃ buddho āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbā sabbe satte pajānāti, sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

“सर्व धर्म बुद्ध भगवंतांच्या आवर्जनावर (विचारावर) बद्ध आहेत, आकांक्षेवर बद्ध आहेत, मनसिकारावर बद्ध आहेत, चित्तोत्पादावर बद्ध आहेत. सर्व सत्त्वांमध्ये बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान प्रवृत्त होते. सर्व प्राण्यांचा आशय बुद्ध जाणतात, अनुशय जाणतात, चरित जाणतात, अधिमुक्ती (श्रद्धा/कल) जाणतात. अल्प रज असलेले (अल्पदोषी), महारज असलेले (महादोषी), तीक्ष्ण इंद्रिय असलेले, मृदू इंद्रिय असलेले, सुआकार (चांगल्या स्वभावाचे), द्व्याकार (वाईट स्वभावाचे), सहज समजणारे, कठीण समजणारे आणि भव्य (योग्य) अशा सर्व प्राण्यांना ते जाणतात. देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह असलेला हा लोक, श्रमण-ब्राह्मणांसह असलेली ही प्रजा आणि देव-मनुष्यांसह सर्व काही बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानाच्या अंतर्गतच फिरते.”

‘‘Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti, evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhino antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti, evameva yepi te sāriputtasamā paññāya, tepi buddhañāṇassa padese parivattanti, buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā atighaṃsitvā tiṭṭhati. Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā, vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā’’ti (paṭi. ma. 3.5) –

“ज्याप्रमाणे जे कोणी मासे आणि कासव, अगदी तिमी आणि तिमिंगल माशांपर्यंत, महासागराच्या आतच फिरतात; त्याचप्रमाणे देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह असलेला हा लोक, श्रमण-ब्राह्मणांसह असलेली ही प्रजा आणि देव-मनुष्यांसह सर्व काही बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानाच्या अंतर्गतच फिरते. ज्याप्रमाणे जे कोणी पक्षी, अगदी गरुड आणि वैनतेयापर्यंत, आकाशाच्या एका भागातच फिरतात; त्याचप्रमाणे जे प्रज्ञेमध्ये सारिपुत्तांसारखे आहेत, तेही बुद्धज्ञानाच्या एका भागातच फिरतात. बुद्धज्ञान हे देव आणि मनुष्यांच्या प्रज्ञेला व्यापून आणि तिच्याहून श्रेष्ठ होऊन राहते. जे कोणी क्षत्रिय पंडित, ब्राह्मण पंडित, गृहपती पंडित, श्रमण पंडित, जे अत्यंत निपुण, परवादांचे (इतर मतांचे) खंडन करणारे, केसाचा वेध घेणारे (अतिशय सूक्ष्म बुद्धीचे) आहेत, जे आपल्या प्रज्ञेने इतरांच्या दृष्टींचे (मतांचे) खंडन करत, जणू काही त्यांना भेदतच फिरतात, ते प्रश्न तयार करून करून...” (पटिसम्भिदामग्ग ३.५) –

Ādinā niddiṭṭhapāḷiṃ peyyālamukhena saṃkhipitvā dassento ‘‘paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo…pe… te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā’’tiādimāha.

इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट पाळीला (मूळ पाठाला) पेयालमार्गाने (संक्षेपाने) संकुचित करून दर्शविताना 'प्रज्ञाप्रभेदकुशल, प्रभिन्नज्ञान... पे... ते प्रश्नांची रचना करून करून' इत्यादी म्हणाले.

Tattha pabhinnañāṇoti atthādīsu pabhedagatañāṇo. ‘‘Pabhedañāṇo’’tipi paṭhanti, soyeva attho. Te pañhanti te te attanā adhippetaṃ pañhaṃ. Niddiṭṭhakāraṇāti vissajjitakāraṇā. Upakkhittakāti bhagavato paññāveyyattiyena samīpe khittakā antevāsikā sampajjanti.

तेथे 'प्रभिन्नज्ञानो' म्हणजे अर्थ इत्यादींमध्ये प्रभेद (वर्गीकरण) प्राप्त झालेले ज्ञान. 'प्रभेदज्ञानो' असाही पाठ वाचतात, त्याचाही तोच अर्थ आहे. 'ते प्रश्न' म्हणजे ते ते स्वतःला अभिप्रेत असलेले प्रश्न. 'निर्दिष्टकारणा' म्हणजे स्पष्ट केलेल्या कारणांमुळे. 'उपाक्खित्तका' (जवळ आलेले) म्हणजे भगवंतांच्या प्रज्ञा-वैशारद्यामुळे (प्रगल्भतेमुळे) त्यांच्या समीप आलेले अंतेवासी (शिष्य) बनतात.

Bhavati [Pg.283] abhibhavatīti bhūri. Kiṃ? Rāgādiṃ. Upasagge satipi tadeva padaṃ tamatthaṃ vadatīti upasaggena vināpi so attho viññeyyo anekatthattā dhātūnanti vuttaṃ – ‘‘abhibhuyyatī’’ti. Kārakabyattayena cetaṃ vuttaṃ, tasmā rāgaṃ abhibhuyyatīti sā sā maggapaññā attanā attanā vajjhaṃ rāgaṃ abhibhuyyati abhibhavati, madatīti attho. Abhibhavatīti sā sā phalapaññā taṃ taṃ rāgaṃ bhavi abhibhavi maddīti bhūripaññā. ‘‘Abhibhavitā’’ti vā pāṭho, ‘‘abhibhavitvā’’tipi paṭhanti. Abhibhavitvāti ca kiriyāya siddhabhāvadassanaṃ. Paññā ce siddhā, rāgābhibhavo ca siddho evāti. Sesesupi eseva nayo.

'भवति' (होते) आणि 'अभिभवति' (पराभूत करते) म्हणून 'भूरि' होय. काय? राग इत्यादींना. उपसर्ग असतानाही तेच पद तोच अर्थ सांगते, म्हणून उपसर्गाशिवायही तो अर्थ समजला पाहिजे, कारण धातूंचे अनेक अर्थ असतात, म्हणून 'अभिभूयति' असे म्हटले आहे. हे कारक-व्यत्ययाने (कारकांच्या अदलाबदलीने) म्हटले आहे, म्हणून 'रागाला पराभूत करते' म्हणजे ती ती मार्गप्रज्ञा स्वतः स्वतःच्या वध्य (नाश करण्यायोग्य) रागाला पराभूत करते, दमन करते, हा अर्थ आहे. 'अभिभवति' म्हणजे ती ती फलप्रज्ञा त्या त्या रागाला पराभूत करती झाली, दमन करती झाली, म्हणून ती 'भूरिप्रज्ञा' होय. 'अभिभविता' असाही पाठ आहे, 'अभिभवित्वा' असाही वाचतात. 'अभिभवित्वा' (पराभूत करून) हे क्रियेच्या सिद्धतेचे दर्शन आहे. जर प्रज्ञा सिद्ध झाली, तर रागाचा पराभवही सिद्धच होतो. उरलेल्यांमध्येही हाच नियम लावावा.

Rāgādīsu pana rajjanalakkhaṇo rāgo. Dussanalakkhaṇo doso. Muyhanalakkhaṇo moho. Kujjhanalakkhaṇo kodho, upanandhanalakkhaṇo upanāho. Pubbakālaṃ kodho, aparakālaṃ upanāho. Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, yugaggāhalakkhaṇo palāso. Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, attano sampattiniggūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Attanā katapāpappaṭicchādanalakkhaṇā māyā, attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho, karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno, abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Mattabhāvalakkhaṇo mado, pañcakāmaguṇesu cittavossaggalakkhaṇo pamādo. Bhavati abhibhavati arinti bhūri asarūpato parassa akārassa lopaṃ katvā. Tenāha – ‘‘ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā’’ti. Bhavati ettha thāvarajaṅgamanti bhūri vuccati pathavī yathā ‘‘bhūmī’’ti bhūri viyāti bhūripaññā vitthatavipulaṭṭhena sabbaṃ sahatāya ca. Tenāha – ‘‘tāyā’’tiādi. Tattha pathavisamāyāti vitthatavipulaṭṭheneva pathavisamāya. Vitthatāyāti pajānitabbe visaye vitthatāya, na ekadese vattamānāya. Vipulāyāti uḷārabhūtāya. Samannāgatoti puggalo. Iti-saddo kāraṇatthe, iminā kāraṇena puggalassa bhūripaññāya samannāgatattā tassa paññā bhūripaññā nāmāti attho. ‘‘Bhūripaññassa paññā bhūripaññapaññā’’ti vattabbe ekassa paññāsaddassa lopaṃ katvā ‘‘bhūripaññā’’ti vuttaṃ.

राग इत्यादींमध्ये, आसक्त होण्याच्या लक्षणाचा तो 'राग' होय. द्वेष करण्याच्या लक्षणाचा तो 'दोष' (द्वेष) होय. मोहित होण्याच्या लक्षणाचा तो 'मोह' होय. क्रुद्ध होण्याच्या लक्षणाचा तो 'क्रोध' आणि वैर बांधण्याच्या लक्षणाचा तो 'उपनाह' (वैरभाव) होय. पूर्वकाळात (सुरुवातीला) क्रोध असतो, नंतरच्या काळात उपनाह असतो. दुसऱ्याच्या गुणांना माखणे (नाकारणे) या लक्षणाचा तो 'मक्ख' (गुणनाशकत्व), आणि बरोबरी करण्याचा प्रयत्न करण्याच्या लक्षणाचा तो 'पलास' (प्रतिद्वंद्विता) होय. दुसऱ्याच्या संपत्तीचा हेवा करण्याच्या लक्षणाची ती 'ईर्ष्या' (मत्सर), आणि स्वतःची संपत्ती लपवण्याच्या लक्षणाचे ते 'मच्छरिय' (कंजूषपणा) होय. स्वतः केलेल्या पापाला लपवण्याच्या लक्षणाची ती 'माया' (कपट), आणि स्वतःमध्ये नसलेले गुण प्रकट करण्याच्या लक्षणाचे ते 'साठेय्य' (ढोंग) होय. चित्ताच्या ताठरतेच्या लक्षणाचा तो 'थंभ' (ताठरपणा), आणि अतिरेक करण्याच्या लक्षणाचा तो 'सारंभ' (आक्रमकता) होय. उन्नत होण्याच्या (स्वतःला मोठे मानण्याच्या) लक्षणाचा तो 'मान', आणि अत्यंत उन्नत होण्याच्या लक्षणाचा तो 'अतिमान' होय. मत्त होण्याच्या लक्षणाचा तो 'मद' होय, आणि पाच कामगुणांमध्ये चित्त मोकळे सोडण्याच्या लक्षणाचा तो 'प्रमाद' होय. 'भवति' (होते), 'अभिभवति' (पराभूत करते) 'अरिं' (शत्रूला) म्हणून 'भूरि' - येथे विजातीय स्वरामुळे नंतरच्या 'अ' काराचा लोप करून हा शब्द बनला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शत्रूचे (क्लेशांचे) दमन करणारी प्रज्ञा म्हणजे भूरिप्रज्ञा.' येथे स्थावर आणि जंगम राहतात म्हणून पृथ्वीला 'भूरि' म्हटले जाते, जसे 'भूमी'. त्या पृथ्वीप्रमाणे विस्तीर्ण आणि विपुल अर्थाने आणि सर्व काही सहन करण्याच्या क्षमतेमुळे ती 'भूरिप्रज्ञा' होय. म्हणूनच 'तिच्याद्वारे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पृथ्वीसमान' म्हणजे विस्तीर्ण आणि विपुल अर्थानेच पृथ्वीसारखी. 'विस्तीर्ण' म्हणजे जाणण्यायोग्य विषयात पसरलेली, केवळ एका भागात राहणारी नव्हे. 'विपुल' म्हणजे महान (विशाल) झालेली. 'समन्नागतो' (युक्त असलेला) म्हणजे तो पुद्गल (व्यक्ती). 'इति' हा शब्द कारणाच्या अर्थात आहे; या कारणाने पुद्गल भूरिप्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे त्याची प्रज्ञा 'भूरिप्रज्ञा' या नावाने ओळखली जाते, असा अर्थ आहे. 'भूरिप्रज्ञा असलेल्याची प्रज्ञा म्हणजे भूरिप्रज्ञाप्रज्ञा' असे म्हणण्याऐवजी एका 'प्रज्ञा' शब्दाचा लोप करून 'भूरिप्रज्ञा' असे म्हटले आहे.

Apicāti [Pg.284] paññāpariyāyadassanatthaṃ vuttaṃ. Paññāyametanti paññāya etaṃ. Adhivacananti adhikaṃ vacanaṃ. Bhūrīti bhūte atthe khandhādike ramati saccasabhāvena, diṭṭhi viya na abhūteti bhūri. Medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Pariṇāyikāti yassuppajjati, taṃ sattaṃ attahitappaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇappaṭivedhe pariṇetīti pariṇāyikā. Imeheva aññānipi paññāpariyāyavacanāni honti.

'अपि च' (शिवाय) हे प्रज्ञेचे पर्यायवाची शब्द दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'प्रज्ञायमेतं' म्हणजे प्रज्ञेद्वारे हे. 'अधिवचन' म्हणजे अधिक (पर्यायी) नाव. 'भूरि' म्हणजे जे सत्य अर्थांमध्ये, स्कंध इत्यादींमध्ये सत्य स्वभावाने रमते, चुकीच्या दृष्टीप्रमाणे असत्यात नाही, म्हणून 'भूरि'. 'मेधा' म्हणजे जशी पर्वतावर वीज पडते, तशी क्लेशांवर प्रहार करते (नाश करते) म्हणून 'मेधा'; किंवा वेगाने ग्रहण आणि धारण करण्याच्या अर्थाने 'मेधा'. 'परिणायिका' म्हणजे ज्याच्यामध्ये ती उत्पन्न होते, त्या प्राण्याला स्वतःच्या हिताच्या आचरणात आणि संप्रयुक्त धर्मांमध्ये यथार्थ लक्षणांच्या प्रतिवेधात (साक्षात्कारात) घेऊन जाते (मार्गदर्शन करते), म्हणून 'परिणायिका'. याप्रमाणेच प्रज्ञेचे इतरही पर्यायवाची शब्द आहेत.

Paññābāhullanti paññā bahulā assāti paññābahulo, tassa bhāvo paññābāhullaṃ. Tañca paññāya bāhullaṃ pavatti evāti tamatthaṃ paññāgarukassa puggalassa vasena dassento, ‘‘idhekacco paññāgaruko hotī’’tiādimāha. Tattha idhekaccoti puthujjanakalyāṇako, ariyo vā. Paññā garu ekassāti paññāgaruko. Paññāya carito pavattito paññācarito, paññāya caritaṃ pavattaṃ assāti vā paññācarito. Anulomikakhantiādivibhāgā paññā āsayo etassāti paññāsayo. Paññāya adhimutto tanninnoti paññādhimutto. Samussitaṭṭhena paññā dhajo etassāti paññādhajo. Paññāketūti tasseva vevacanaṃ. Paññānimittaṃ ādhipateyyaṃ etassāti paññādhipateyyo. Paññāsaṅkhāto vicayo, dhammasabhāvavicinanaṃ vā bahulaṃ etassāti vicayabahulo. Nānappakārena dhammasabhāvavicinanaṃ bahulaṃ assāti pavicayabahulo. Okkhāyanaṃ yāthāvato dhammānaṃ upaṭṭhānaṃ bahulaṃ etassāti okkhāyanabahulo. Paññāya tassa tassa dhammassa sammāpekkhanā sampekkhā, sampekkhāya ayanaṃ pavattanaṃ sampekkhāyanaṃ, sampekkhāyanaṃ dhammo pakati assāti sampekkhāyanadhammo. Sampekkhāyanaṃ vā yāthāvato dassanadhammo sabhāvo etassāti sampekkhāyanadhammo. Sabbaṃ dhammajātaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ katvā viharaṇasīloti vibhūtavihārī.

'प्रज्ञाबाहुल्य' म्हणजे ज्याची प्रज्ञा प्रचुर (पुष्कळ) आहे तो 'प्रज्ञाबहुल' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'प्रज्ञाबाहुल्य'. आणि ते प्रज्ञेचे बाहुल्य प्रवृत्तीच आहे, हा अर्थ प्रज्ञा-आदर करणाऱ्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) माध्यमातून दर्शविताना 'येथे कोणी एक प्रज्ञा-आदर करणारा असतो' इत्यादी म्हणाले. तेथे 'कोणी एक' म्हणजे कल्याणकारी पृथग्जन किंवा आर्य होय. ज्याच्यासाठी प्रज्ञा श्रेष्ठ (आदरणीय) आहे तो 'प्रज्ञागरुक' (प्रज्ञा-आदर करणारा). प्रज्ञेने आचरण केलेला किंवा प्रवृत्त झालेला तो 'प्रज्ञाचरित', किंवा ज्याचे आचरण प्रज्ञेने प्रवृत्त झाले आहे तो 'प्रज्ञाचरित'. अनुलोमिक-क्षांती (अनुकूल सहनशीलता) इत्यादी विभागांनी युक्त प्रज्ञा ज्याचा आशय आहे तो 'प्रज्ञाशय'. प्रज्ञेमध्ये अधिमुक्त (समर्पित) आणि तल्लीन असलेला तो 'प्रज्ञाधिमुक्त'. उन्नत अर्थाने प्रज्ञा हाच ज्याचा ध्वज आहे तो 'प्रज्ञाध्वज'. 'प्रज्ञाकेतू' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. प्रज्ञेच्या निमित्ताने ज्याचे आधिपत्य आहे तो 'प्रज्ञाधिपतेय'. प्रज्ञा नावाचा विचार (शोध) किंवा धर्मस्वभावाचे चिंतन ज्याच्यामध्ये प्रचुर आहे तो 'विचयबहुल'. विविध प्रकारे धर्मस्वभावाचे चिंतन ज्याच्यामध्ये प्रचुर आहे तो 'प्रविचयबहुल'. 'ओक्खायन' म्हणजे धर्मांचे यथार्थ प्रकटीकरण ज्याच्यामध्ये प्रचुर आहे तो 'ओक्खायनबहुल'. प्रज्ञेने त्या त्या धर्माचे सम्यक निरीक्षण करणे म्हणजे 'संपेक्खा' (सम्यक प्रेक्षण), आणि सम्यक प्रेक्षणाची प्रवृत्ती म्हणजे 'संपेक्खायन', आणि संपेक्खायन हाच ज्याचा स्वभाव (प्रकृती) आहे तो 'संपेक्खायनधर्मी'. किंवा यथार्थ दर्शन हाच ज्याचा स्वभाव आहे तो 'संपेक्खायनधर्मी'. सर्व उत्पन्न झालेल्या धर्मांना स्पष्ट आणि प्रकट करून विहरण (निवास) करण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'विभूतविहारी'.

Taccaritotiādīsu taṃ-saddena paññā paccāmaṭṭhā, tasmā tattha ‘‘paññācarito’’tiādinā attho veditabbo. Sā paññā caritā garukā bahulā assāti taccarito taggaruko tabbahulo. Tassaṃ paññāyaṃ ninno poṇo pabbhāro adhimuttoti tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto. Sā paññā adhipati tadadhipati, tadadhipatito āgato [Pg.285] tadādhipateyyo. Paññāgarukotiādīni ‘‘kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti, ayaṃ puggalo nekkhammagaruko’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.114) viya purimajātito pabhuti vuttāni. Taccaritotiādīni imissā jātiyā vuttāni. Idāni vuttamevatthaṃ nidassanavasenapi dassetuṃ – ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Evamevantiādīni dassitabbanigamanaṃ.

'तच्चरित' इत्यादी शब्दांमध्ये 'तत्' (त्या) या शब्दाने प्रज्ञेचा निर्देश केला आहे, म्हणून तेथे 'प्रज्ञाचरित' इत्यादी रूपाने अर्थ समजला पाहिजे. ती प्रज्ञा ज्याची आचरलेली, आदरणीय आणि प्रचुर आहे तो 'तच्चरित' (त्या प्रज्ञेने आचरण करणारा), 'तद्गरुक' (त्या प्रज्ञेचा आदर करणारा), 'तद्बहुल' (त्या प्रज्ञेने प्रचुर असलेला) होय. त्या प्रज्ञेमध्ये जो प्रवण (झुकलेला), प्रवण, प्रवण आणि अधिमुक्त (समर्पित) आहे तो 'तन्निम्न', 'तत्प्रवण', 'तत्प्राग्भार', 'तदधिमुक्त' होय. ती प्रज्ञा ज्याची अधिपती आहे तो 'तदधिपती', आणि तदधिपतीपासून आलेला तो 'तदाधिपतेय' होय. 'प्रज्ञागरुक' इत्यादी शब्द 'कामाचे सेवन करणाऱ्यालाच जाणतो, हा पुद्गल नैष्क्रम्य-आदर करणारा आहे' इत्यादींप्रमाणे (पटिसंभिदामग्ग १.११४) पूर्वजन्मापासून घेऊन सांगितले आहेत. 'तच्चरित' इत्यादी शब्द या जन्माच्या संदर्भात सांगितले आहेत. आता सांगितलेलाच अर्थ उदाहरणाद्वारेही दर्शवण्यासाठी 'जसे' इत्यादी म्हटले आहे. 'याचप्रमाणे' इत्यादी दर्शवलेले निष्कर्ष (निगमन) आहेत.

Sīghapaññāti attano visaye sīghappavattikā paññā, yā samāraddhā attano paññākiccaṃ adandhāyantī avitthāyantī khippameva sampāpeti. Tenāha – ‘‘sīghaṃ sīghaṃ sīlāni paripūretī’’tiādi. Tattha sīghaṃ sīghanti bahūnaṃ sīlādīnaṃ saṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. Sīlānīti cārittavārittavasena paññattāni pātimokkhasaṃvarasīlāni, ṭhapetvā vā indriyasaṃvaraṃ tassa visuṃ gahitattā itarāni tividhasīlāni. Indriyasaṃvaranti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ rāgappaṭighappavesaṃ akatvā satikavāṭena nivāraṇaṃ thakanaṃ. Bhojane mattaññutanti paccavekkhitaparibhogavasena bhojane pamāṇaññubhāvaṃ. Jāgariyānuyoganti divasassa tīsu koṭṭhāsesu rattiyā paṭhamamajjhimakoṭṭhāsesu ca jāgarati na niddāyati, samaṇadhammameva karotīti jāgaro, jāgarassa bhāvo, kammaṃ vā jāgariyaṃ, jāgariyassa anuyogo jāgariyānuyogo, taṃ jāgariyānuyogaṃ. Sīlakkhandhanti sekkhaṃ vā asekkhaṃ vā sīlakkhandhaṃ. Evamitarepi khandhā veditabbā. Paññākkhandhanti maggapaññā ca sekkhāsekkhānaṃ lokiyapaññā ca. Vimuttikkhandhanti phalavimutti. Vimuttiñāṇadassanakkhandhanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Sīghapaññāniddesasadisoyeva lahupaññāniddeso, tathā hāsapaññāniddeso. Javanapaññāniddeso pana kalāpasammasananayena pavatto. Tikkhapaññāniddeso vīriyassa ussukkāpanavasena, nibbedhikapaññāniddeso sabbaloke anabhiratasaññāvasena pavatto. Tattha turitakiriyā sīghatā. Adandhatā lahutā. Vegāyitattaṃ khippatā.

शीघ्रप्रज्ञा म्हणजे आपल्या विषयात शीघ्र प्रवृत्त होणारी प्रज्ञा, जी आरंभ केली असता आपल्या प्रज्ञाकार्याला विलंब न लावता, न रेंगाळता त्वरितच पूर्ण करते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'शीघ्र-शीघ्र (त्वरेने) शीलांचे परिपूर्ण करतो' इत्यादी. तेथे 'शीघ्रं शीघ्रं' (शीघ्र-शीघ्र) हे अनेक शील इत्यादींच्या संग्रहासाठी दोनदा म्हटले आहे. 'शीलानी' (शीले) म्हणजे चारित्र्य आणि वारित्र्य (करण्यायोग्य आणि न करण्यायोग्य आचरण) या स्वरूपात प्रज्ञप्त केलेली प्रातिमोक्षसंवरशीले, किंवा इंद्रियसंवर वगळून, त्याचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे इतर तीन प्रकारची शीले. 'इंद्रियसंवर' म्हणजे चक्षु इत्यादी सहा इंद्रियांमध्ये राग आणि प्रतिघाचा प्रवेश न होऊ देता स्मृतीच्या कवाडाने (दाराने) त्यांचे निवारण करणे, त्यांना रोखणे. 'भोजनात मात्राज्ञता' (भोजने मत्तञ्ञुता) म्हणजे प्रत्यवेक्षणपूर्वक उपभोगाच्या द्वारे भोजनात प्रमाणाचे ज्ञान असणे. 'जागरियानुयोग' (जागरणाचा अभ्यास) म्हणजे दिवसाच्या तीन भागांत आणि रात्रीच्या पहिल्या व मध्यम भागांत जागी राहणे, न झोपणे; श्रमणधर्माचेच आचरण करणे म्हणजे 'जागर', जागराचा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'जागरिय', आणि जागरियाचा अनुयोग (सतत अभ्यास) म्हणजे 'जागरियानुयोग', तो जागरियानुयोग होय. 'शीलस्कंध' म्हणजे शैक्ष किंवा अशैक्ष शीलस्कंध. याचप्रमाणे इतर स्कंधही जाणावेत. 'प्रज्ञास्कंध' म्हणजे मार्गप्रज्ञा आणि शैक्ष-अशैक्षांची लौकिक प्रज्ञा. 'विमुक्तीस्कंध' म्हणजे फलविमुक्ती. 'विमुक्तीज्ञानदर्शनस्कंध' म्हणजे प्रत्यवेक्षणज्ञान. शीघ्रप्रज्ञानिर्देशासारखाच लघूप्रज्ञानिर्देश आहे, तसेच हासप्रज्ञानिर्देशही आहे. जवनप्रज्ञानिर्देश मात्र कलापसंमसन (समूहाचे परीक्षण) पद्धतीने प्रवृत्त झाला आहे. तीक्ष्णप्रज्ञानिर्देश वीर्याच्या उत्साहाच्या (प्रयत्नाच्या) स्वरूपात आणि निर्वेधिकप्रज्ञानिर्देश सर्व लोकांमध्ये अनभिरतीसंज्ञेच्या (अरुचीच्या) स्वरूपात प्रवृत्त झाला आहे. तेथे त्वरित क्रिया करणे म्हणजे शीघ्रता होय. मंदता नसणे (विलंब न लावणे) म्हणजे लघुता होय. वेगाने प्रवृत्त होणे म्हणजे क्षिप्रता (त्वरितता) होय.

Hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Atha vā hāsabahuloti mūlapadaṃ. Vedabahuloti tassā eva pītiyā sampayuttasomanassavedanāvasena niddesapadaṃ. Tuṭṭhibahuloti nātibalavapītiyā tuṭṭhākāravasena. Pāmojjabahuloti balavapītiyā pamuditabhāvavasena. Sīlāni paripūretīti haṭṭhappahaṭṭho udaggūdaggo [Pg.286] sampiyāyamāno sīlāni sampādeti. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullitā vikasitā viya pavattati, na evaṃ upekkhāsahagatāti.

'हासबहुल' म्हणजे प्रीतीबहुल (अत्यंत आनंदित). उर्वरित पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. अथवा 'हासबहुल' हे मूळ पद आहे. 'वेद्बहुल' (संवेद्बहुल) हे त्याच प्रीतीशी संप्रयुक्त असलेल्या सौमनस्यवेदनेच्या स्वरूपातील निर्देशपद आहे. 'तुष्टीबहुल' म्हणजे फार तीव्र नसलेल्या प्रीतीच्या संतुष्टतेच्या स्वरूपात. 'प्रामोज्यबहुल' म्हणजे बलवान प्रीतीच्या प्रमुदित (अतिशय आनंदी) भावाच्या स्वरूपात. 'शीलांचे परिपूर्ण करतो' म्हणजे अत्यंत हर्षित, अत्यंत प्रफुल्लित आणि आदरपूर्वक शीलांचे संपादन करतो. कारण प्रीती आणि सौमनस्याने युक्त असलेली प्रज्ञा अभिरतीच्या (आनंदाच्या) प्रभावाने आलंबनामध्ये फुललेल्या किंवा विकसित झालेल्या फुलाप्रमाणे प्रवृत्त होते, उपेक्षासहगत प्रज्ञा तशी प्रवृत्त होत नाही.

Aniccato khippaṃ javatīti ‘‘khandhapañcakaṃ anicca’’nti vegāyitena pavattati, paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ avirajjhantī adandhāyantī aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, tasmā sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ – ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pākaṭaṃ katvā. Atha vā tulayitvāti kalāpasammasanavasena tulayitvā. Tīrayitvāti udayabbayānupassanāvasena tīretvā. Vibhāvayitvāti bhaṅgānupassanādivasena pākaṭaṃ katvā. Vibhūtaṃ katvāti saṅkhārupekkhānulomavasena phuṭaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne. Khippaṃ javatīti ninnapoṇapabbhāravasena javati pavattati. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ, puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ.

'अनित्यतेने वेगाने धावतो' म्हणजे 'पाच स्कंध अनित्य आहेत' अशा वेगाने प्रवृत्त होतो. प्रतिपक्षाच्या (विरोधी भावाच्या) दूर होण्यामुळे आणि पूर्व-अभिसंस्काराच्या अतिशयामुळे, इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे लक्ष्याला न चुकता, विलंब न लावता, अनित्यलक्षणाचा वेगाने प्रतिवेध (भेद) करतो, म्हणून ती 'जवनप्रज्ञा' होय असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे लक्षण आणि आलंबन यांवर आधारित विपश्यनेच्या द्वारे जवनप्रज्ञा दर्शवून, आता बलवान विपश्यनेच्या द्वारे ती दर्शवण्यासाठी – 'रूप' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'क्षयार्थाने' म्हणजे जिथे जिथे उत्पन्न होते, तिथे तिथेच नष्ट होत असल्यामुळे क्षयस्वभावी असण्याने. 'भयार्थाने' म्हणजे भयानक स्वभावामुळे. 'असारकार्थाने' म्हणजे आत्मसाराने रहित आणि नित्यसार इत्यादींनी रहित असल्यामुळे. 'तुलना करून' (तुलयित्वा) म्हणजे ताजू (तराजू) समान असलेल्या विपश्यनाप्रज्ञेने तोलून. 'निर्णय करून' (तीरयित्वा) म्हणजे त्याच निर्णय करणाऱ्या प्रज्ञेने निर्णय करून. 'स्पष्ट करून' (विभावयित्वा) म्हणजे यथार्थपणे प्रकाशित करून, प्रकट करून. अथवा 'तुलना करून' म्हणजे कलापसंमसन (समूहाचे परीक्षण) पद्धतीने तुलना करून. 'निर्णय करून' म्हणजे उदयव्ययानुपश्यनेच्या द्वारे निर्णय करून. 'स्पष्ट करून' म्हणजे भंगांनुपश्यनेच्या द्वारे प्रकट करून. 'विभूत करून' म्हणजे संस्कारोपेक्षा आणि अनुलोम ज्ञानाच्या द्वारे स्पष्ट करून. 'रूपनिरोधात' म्हणजे रूपस्कंधाचा निरोध असलेल्या निर्वाणामध्ये. 'वेगाने धावतो' म्हणजे प्रवणता, झुकणे आणि उतार (निन्न-पोण-पब्भार) या स्वरूपात वेगाने प्रवृत्त होतो. आता शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) विपश्यनेच्या द्वारे जवनप्रज्ञा दर्शवण्यासाठी पुन्हा 'रूप' इत्यादी म्हटले आहे.

Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindanena veditabboti ‘‘khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento, ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Samathavipassanāhi vikkhambhanatadaṅgavasena pahīnampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati, taṃ idha ‘‘uppanna’’nti adhippetaṃ. Nādhivāsetīti santānaṃ āropetvā na vāseti. Pajahatīti samucchedavasena pajahati. Vinodetīti khipati. Byantiṃ karotīti vigatantaṃ karoti. Anabhāvaṃ gametīti anu abhāvaṃ gameti, vipassanākkamena ariyamaggaṃ patvā samucchedavaseneva abhāvaṃ gamayatīti attho. Ettha ca kāmappaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. ‘‘Ime sattā [Pg.287] marantū’’ti paresaṃ maraṇappaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. ‘‘Ime sattā vihiṃsiyantū’’ti paresaṃ vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme. Tikkhapañño nāma khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha – ‘‘ekamhi āsane cattāro ariyamaggā’’tiādi.

ज्ञानाचा तीक्ष्णभाव हा विशेषतः प्रतिपक्षाच्या (क्लेशांच्या) समूलोच्छेदनाने जाणावा, म्हणून 'जे क्लेशांना वेगाने नष्ट करते ती तीक्ष्णप्रज्ञा होय' असे सांगून, त्या क्लेशांचे विभागाने दर्शन घडवताना 'उत्पन्न झालेला कामवितर्क' इत्यादी म्हटले आहे. शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे विष्कंभन (दडपून टाकणे) आणि तदंग (काही काळासाठी नष्ट करणे) या स्वरूपात प्रहीण (नष्ट) झाले असले तरी, आर्यमार्गाने समूळ नष्ट न केल्यामुळे, उत्पत्तीच्या धर्माला पार न केल्याने जे समूळ नष्ट न होता उत्पन्न होते, त्याला येथे 'उत्पन्न' असे अभिप्रेत आहे. 'अधिवासित करत नाही' (नाधिवासेति) म्हणजे चित्तसंततीमध्ये स्थान देऊन ठेवत नाही. 'त्याग करतो' (पजहति) म्हणजे समूच्छेदनाने (समूळ) त्याग करतो. 'दूर करतो' (विनोदेति) म्हणजे फेकून देतो. 'अंत करतो' (ब्यन्तिं करोति) म्हणजे नष्ट करतो. 'अभावाला प्राप्त करून देतो' (अनभावं गमेति) म्हणजे मागाहून अभावाला प्राप्त करून देतो; विपश्यनेच्या क्रमाने आर्यमार्गाला प्राप्त करून समूच्छेदनाच्या द्वारेच अभावाला प्राप्त करून देतो असा अर्थ आहे. आणि येथे कामाशी संबंधित असलेला वितर्क म्हणजे 'कामवितर्क' होय. 'हे प्राणी मरोत' अशा प्रकारे इतरांच्या मरणाशी संबंधित असलेला वितर्क म्हणजे 'व्यापादवितर्क' होय. 'हे प्राणी पीडित होवोत' अशा प्रकारे इतरांच्या पीडेशी संबंधित असलेला वितर्क म्हणजे 'विहिंसावितर्क' होय. 'पापके' म्हणजे हीन/वाईट. 'अकुशल धर्म' म्हणजे अकुशलतेने उत्पन्न झालेले धर्म. तीक्ष्णप्रज्ञ असलेला पुरुष हा 'क्षिप्रामिज्ञ' (वेगाने जाणणारा) असतो आणि त्याची प्रतिपदा (साधना) डळमळीत होत नाही, म्हणून म्हटले आहे – 'एकाच आसनावर चार आर्यमार्ग' इत्यादी.

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccappaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ – ‘‘sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) nayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhappavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇabhayavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso. Tena ādīnavānupassanamāha. Ukkaṇṭhanabahuloti saṅkhārato uddhaṃ visaṅkhārābhimukhatāya ukkaṇṭhanabahulo. Iminā nibbidānupassanamāha. Aratibahulotiādinā tassā eva aparāparūpapattiṃ. Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho. Tathā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ paṭivijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthīti nibbedhikā, nibbijjhatīti vā nibbedhikā, sā eva paññā nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbanti anamatagge saṃsāre antaṃ pāpetvā anividdhapubbaṃ. Appadālitapubbanti tasseva atthavacanaṃ, antakaraṇeneva appadālitapubbanti attho. Lobhakkhandhanti lobharāsiṃ, lobhakoṭṭhāsaṃ vā.

“सर्व संस्कार अनित्य, दुःख, विपरिणामधर्मी, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहेत” अशा यथार्थ दर्शनाने सत्यप्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) साध्य होतो, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही, हे कारणासहित दाखवून 'निर्वेधिक प्रज्ञा' (भेदक प्रज्ञा) दर्शवण्यासाठी - “सर्व संस्कारांमध्ये उद्वेगबहुल होतो” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'उद्वेगबहुल' म्हणजे “सर्व संस्कार अनित्य आहेत” इत्यादी (धम्मपद २७७) पद्धतीने सर्व संस्कारांविषयी वारंवार उत्पन्न होणारा संवेग होय. 'उत्त्रासबहुल' म्हणजे ज्ञानभयाच्या वशाने सर्व संस्कारांविषयी बहुतांशी भयभीत मन असलेला. याद्वारे 'आदीनवानुपश्यना' (दोषांचे वारंवार दर्शन) सांगितली आहे. 'उत्कंठानबहुल' म्हणजे संस्कारांच्या पलीकडे विसंस्काराकडे (निर्वाणाकडे) अभिमुख असल्यामुळे अत्यंत उत्कंठित असणारा. याद्वारे 'निर्विदानुपश्यना' (वैराग्याचे वारंवार दर्शन) सांगितली आहे. 'अरतिबहुल' इत्यादींद्वारे तिचीच वारंवार होणारी उत्पत्ती दर्शवली आहे. 'बहिर्मुख' म्हणजे सर्व संस्कारांच्या पलीकडे असलेल्या निर्वाणाला उद्देशून प्रवृत्त झालेले ज्ञानमुख. तसेच प्रवृत्त झालेले विमोक्षमुख. 'निर्वेध' म्हणजे भेदणे किंवा प्रतिवेध करणे, तो जिच्यामध्ये आहे ती 'निर्वेधिका' किंवा जी भेदते ती 'निर्वेधिका', तीच प्रज्ञा म्हणजे 'निर्वेधिकप्रज्ञा' होय. 'अनिविद्धपूर्व' म्हणजे अनादी संसारात अंतापर्यंत पोहोचून पूर्वी कधीही न भेदलेले. 'अप्रदालितपूर्व' हा त्याचाच अर्थ स्पष्ट करणारा शब्द आहे, म्हणजेच अंत करणाऱ्याने (प्रज्ञेने) पूर्वी कधीही न भेदलेले असा अर्थ आहे. 'लोभस्कंध' म्हणजे लोभाचा समूह किंवा लोभाचा भाग होय.

Kāyagatāsativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

कायगतासतिवर्ग-वर्णना समाप्त झाली.

20. Amatavaggavaṇṇanā

२०. अमतवर्ग-वर्णना

600-611. Natthi ettha mataṃ maraṇaṃ vināsoti amataṃ, nibbānanti āha – ‘‘maraṇavirahitaṃ nibbānaṃ paribhuñjantī’’ti. Amatassa vā nibbānassa adhigamahetutāya [Pg.288] amatasadisaatappakasukhapatitatāya ca kāyagatāsati ‘‘amata’’nti vuttā. Paribhuñjantīti jhānasamāpajjanena vaḷañjanti. Viraddhanti anadhigamena virajjhitaṃ. Tenāha – ‘‘virādhitaṃ nādhigata’’nti. Āraddhanti sādhitaṃ nipphāditaṃ. Tañca paripuṇṇaṃ nāma hotīti āha – ‘‘āraddhanti paripuṇṇa’’nti. Pamādiṃsūti kālabyattayenedaṃ vuttanti āha – ‘‘pamajjantī’’ti.

६००-६११. “येथे मृत, मरण किंवा विनाश नाही ते 'अमत' (अमृत) म्हणजेच निर्वाण होय” हे दर्शवण्यासाठी - “मरणरहित निर्वाणाचा उपभोग घेतात” असे म्हटले आहे. किंवा अमताच्या म्हणजेच निर्वाणाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे आणि अमतासारख्या अतप्त सुखाची प्राप्ती करून देणारी असल्यामुळे कायगतासतीला 'अमत' असे म्हटले आहे. 'उपभोग घेतात' म्हणजे ध्यान-समापत्तीद्वारे अनुभव घेतात. 'विरद्ध' म्हणजे अप्राप्तीमुळे मुकलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - “विराधित म्हणजे प्राप्त न झालेले”. 'आरद्ध' म्हणजे साध्य केलेले, निष्पन्न केलेले. आणि ते परिपूर्ण असते, म्हणून म्हटले आहे - “आरद्ध म्हणजे परिपूर्ण”. 'प्रमाद केला' हे काळाच्या व्यत्ययाने म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे - “प्रमाद करतात”.

Amatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अमतवर्ग-वर्णना समाप्त झाली.

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

Ekakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

एककनिपात-वर्णनेतील अनुत्तानार्थदीपनी समाप्त झाली.

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

पहिला भाग समाप्त झाला.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi