| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
1 . Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. . ඒ භාග්යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා. Aṅguttaranikāye අංගුත්තර නිකායෙහි Pañcakanipāta-ṭīkā පඤ්චක නිපාත ටීකාව 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ 1. ප්රථම පණ්ණාසකය (පළමු පනස) 1. Sekhabalavaggo 1. සේඛ බල වර්ගය 1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā 1. සංඛිත්ත සූත්ර වර්ණනාව (කෙටි සූත්රයෙහි විවරණය) 1. Pañcakanipātassa [Pg.1] paṭhame kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ – ‘‘assaddhiye na kampatī’’ti. 1. පඤ්චක නිපාතයේ පළමු සූත්රයෙහි, සැබවින්ම සම්ප්රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි ස්ථිර බව ද බලයේ අර්ථයමය. එහෙත් ප්රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) ධර්මයන්ගෙන් කම්පා නොවන බව අතිශයින් බලයේ අර්ථය බව "අශ්රද්ධාවෙන් කම්පා නොවේ" යනුවෙන් පවසන ලදී. Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සංඛිත්ත සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 2-6. Vitthatasuttādivaṇṇanā 2-6. විත්ථත සූත්රාදී වර්ණනාව (විස්තරාත්මක සූත්ර ආදියේ විවරණය) 2-6. Dutiye hirīyatīti lajjati virajjati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti utrasati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ. 2-6. දෙවන සූත්රයෙහි 'හිරියති' යනු ලජ්ජා වෙයි, විරාගී වෙයි. හිරිය පව් පිළිකුල් කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින්, "පිළිකුල් කරයි යන අර්ථයයි" පවසන ලදී. 'ඔත්තප්පති' යනු බිය වෙයි. පවට බිය වීමේ ලක්ෂණය ඔත්තප්පයයි. Paggahitavīriyoti [Pg.2] saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchinnatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma samadhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti. 'පග්ගහිතවීරිය' යනු පසුබෑමට පත් නොවන වීර්යයයි. එබැවින් "පසු නොබසින මනසක් ඇති" යයි පවසන ලදී. 'පහානත්ථාය' යනු (ක්ලේශයන්) සමුච්ඡේද කිරීම පිණිසයි. කුසල් දහම් උපසම්පදා කිරීම යනු මනාව අවබෝධ කර ගැනීමම වන බැවින් "ලබා ගැනීම පිණිසයි" යයි පවසන ලදී. Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā gatāti āha ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya cā’’ti. Vipassanāpaññāya vikkhambhanakiriyato sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññāya khepitaṃ khepitameva, nāssa puna khepanakiccaṃ atthīti upāyena ñāyena sā pavattatīti āha ‘‘hetunā nayenā’’ti. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ. ගමනාර්ථ ඇති ධාතු ශබ්දයන් බුද්ධි අර්ථ (අවබෝධය) ලබා දෙන හෙයින් "උදය හා වැය අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වූ" යයි පවසන ලදී. මෙම දේශනාව (විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද ක්රම) මිශ්ර වූ ක්රමයකින් පැමිණ ඇති බැවින් "විෂ්කම්භන වශයෙන් හා සමුච්ඡේද වශයෙන්" යයි පවසන ලදී. එබැවින් "විදර්ශනා ප්රඥාවෙන් හා මාර්ග ප්රඥාවෙන්" යයි පවසන ලදී. විදර්ශනා ප්රඥාවෙන් ක්ලේශයන් යටපත් කරන බැවින් සහ එය ප්රාදේශීය (අසම්පූර්ණ) බැවින්, එය සම්පූර්ණ කොට දැක්වීම සඳහා "මාර්ග ප්රඥාව ලැබීම පිණිස පවතින බැවින්" යයි පවසන ලදී. දුක්ඛක්ඛයගාමිනී භාවයෙහි ද මේ ක්රමයම වේ. 'සම්මා' යනු නිවැරදිව යන්නයි. අකෝප්ය ධර්මයක් වන මාර්ග ප්රඥාවෙන් ක්ෂය කරන ලද දෙය ක්ෂය කළාමය, එය නැවත ක්ෂය කිරීමේ කාර්යයක් නැත. එම ප්රඥාව උපාය මාර්ගයෙන් හා න්යාය ධර්මයට අනුව පවතින බැවින් "හේතු යුක්ති සහිත ක්රමයෙන්" යයි පවසන ලදී. තෙවන සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවායෙහි විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත. Vitthatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. විත්ථත සූත්රාදී වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 7. Kāmasuttavaṇṇanā 7. කාම සූත්ර වර්ණනාව 7. Sattame asanti lūnanti tenāti asitaṃ, dāttaṃ. Vividhā ābhañjanti bhāraṃ olambenti tenāti byābhaṅgī, vidhaṃ. Kulaputtoti ettha duvidho kulaputto jātikulaputto, ācārakulaputto ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgato uccakulappasuto jātikulaputto nāma. ‘‘Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 1.34) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputto nāma. Idha pana ācārakulaputto adhippeto. Tenāha ‘‘kulaputtoti ācārakulaputto’’ti. Yuttanti anucchavikaṃ, evaṃ vattabbataṃ arahatīti attho. Sesamettha uttānameva. 7. සත්වන සූත්රයෙහි, 'අසිත' යනු යමක් මගින් කපයි ද එයයි (දෑකැත්ත). 'බ්යාභංගී' යනු නානාවිධ භාරයන් එල්ලාගෙන යන්නා වූ කදයි (වියගහ). 'කුලපුත්ත' යන්නෙහි ජාති කුලපුත්ර සහ ආචාර කුලපුත්ර යයි දෙවර්ගයකි. එහි, "එසමයෙහි ථුල්ලකොට්ඨිත ගමෙහි ප්රධාන කුලසතුන්ගේ පුත් වූ රට්ඨපාල නම් කුලපුත්රයෙක් විය" යනුවෙන් දැක්වෙන උසස් කුලයක උපන් තැනැත්තා ජාති කුලපුත්රයායි. "යම් කුලපුත්රයෝ ශ්රද්ධාවෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූවෝද" යනුවෙන් දැක්වෙන ඕනෑම කුලයක උපත ලැබුවද යහපත් පැවැත්මෙන් යුක්ත තැනැත්තා ආචාර කුලපුත්රයායි. මෙහිදී අදහස් කළේ ආචාර කුලපුත්රයාය. එබැවින් "කුලපුත්ර යනු ආචාර කුලපුත්රයාය" යයි පවසන ලදී. 'යුත්තං' යනු සුදුසු වූ, මෙසේ පැවසීමට සුදුසු වූ යන අර්ථයයි. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලිය. Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. කාම සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 8. Cavanasuttavaṇṇanā 8. චවන සූත්ර වර්ණනාව 8. Aṭṭhame [Pg.3] saddhāyāti iminā adhigamasaddhā dassitā. Catubbidhā hi saddhā – āgamanīyasaddhā, adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti. Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ pavattā hoti. Āgamanīyappaṭipadāya āgatā hi saddhā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato gahetvā adhimuccanato. Saccappaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā suppabuddhādīnaṃ viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakappasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ viya. ‘‘Evameta’’nti okkanditvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ, tadeva saddhāti okappanasaddhā. Tattha pasādasaddhā paraneyyarūpā hoti, savanamattenapi pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyaṃ vatthuṃ ogāhitvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati. 8. අටවන සූත්රයෙහි 'සද්ධාය' යන්නෙන් අධිගම ශ්රද්ධාව දක්වන ලදී. ශ්රද්ධාව සිව්වැදෑරුම්ය. එනම්: ආගමනීය ශ්රද්ධාව, අධිගම ශ්රද්ධාව, ප්රසාද ශ්රද්ධාව සහ ඔකප්පන ශ්රද්ධාවයි. එහි ආගමනීය ශ්රද්ධාව සර්වඥ බෝධිසත්වයන් කෙරෙහි පවතී. මහා බෝසතුන් විසින් ආගමනීය ප්රතිපදාවෙන් පරෝපදේශයකින් තොරව ශ්රද්ධාවට සුදුසු කරුණු නොවෙනස්ව තේරුම් ගෙන අධිෂ්ඨාන කරන බැවින් එය අතිශයින් උතුම් වූ ශ්රද්ධාවකි. සත්ය අවබෝධයෙන් ලැබෙන ශ්රද්ධාව සුප්පබුද්ධ ආදීන්ට මෙන් ඇති වන අධිගම ශ්රද්ධාවයි. "භාග්යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වන සේක" යනාදී වශයෙන් බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ඇති වන පැහැදීම මහාකප්පින රජු ආදීන්ට මෙන් ඇති වන ප්රසාද ශ්රද්ධාවයි. "මෙය මෙසේමය" කියා දැඩිව බැසගෙන විශ්වාස කිරීම ඔකප්පන ශ්රද්ධාවයි. එහි ප්රසාද ශ්රද්ධාව ඇසීමෙන් පමණක් ද පැහැදෙන බැවින් අනුන් විසින් මෙහෙයවිය හැකි ස්වභාවයක් ගනී. ඔකප්පන ශ්රද්ධාව නම් ශ්රද්ධාවට සුදුසු කරුණෙහි බැසගෙන "මෙය මෙසේමය" කියා ප්රත්යක්ෂ කරන්නාක් මෙන් පවතින ශ්රද්ධාවයි. Cavanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. චවන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā 9. ප්රථම අගාරව සූත්ර වර්ණනාව 9. Navame appatissayoti appatissavo va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso. Garunā kismiñci vutto gāravavasena patissavanaṃ, patissavo, patissavabhūtaṃ, taṃsabhāvañca yaṃ kiñci gāravaṃ. Natthi etasmiṃ patissavoti appatissavo, gāravavirahito. Tenāha ‘‘ajeṭṭhako anīcavuttī’’ti. 9. නවවන සූත්රයෙහි 'අප්පතිස්සයෝ' යනු 'ව' කාරයට 'ය' කාරය යෙදීමෙන් වූ 'අප්පතිස්සවෝ' යන්නයි. ගුරුවරයෙකු යමක් පැවසූ කල ගෞරවයෙන් එය පිළිගැනීම ප්රතිශ්රවයයි. එවැනි ගෞරවයක් නැති තැනැත්තා 'අප්පතිස්සව' හෙවත් ගෞරවයෙන් තොර වූවෙකි. එබැවින් "වැඩිහිටියන් නොතකන, යටහත් පැවැත්මක් නැති" තැනැත්තා යයි පවසන ලදී. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම අගාරව සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā 10. ද්විතීය අගාරව සූත්ර වර්ණනාව 10. Dasame vuddhintiādīsu sīlena vuddhiṃ, maggena viruḷhiṃ, nibbānena vepullaṃ. Sīlasamādhīhi vā vuddhiṃ, vipassanāmaggehi viruḷhiṃ, phalanibbānehi vepullaṃ. Ettha ca yassa catubbidhaṃ sīlaṃ akhaṇḍādibhāvappavattiyā suparisuddhaṃ visesabhāgiyattā appakasireneva maggaphalāvahaṃ saṅgharakkhitattherassa viya, so tādisena sīlena imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ [Pg.4] āpajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘sīlena vuddhi’’nti. Yassa pana ariyamaggo uppanno, so virūḷhamūlo viya pādapo suppatiṭṭhitattā sāsane virūḷhiṃ āpanno nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘maggena virūḷhi’’nti. Yo sabbakilesanibbānappatto, so arahā sīlādidhammakkhandhapāripūriyā sati vepullappatto hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānena vepulla’’nti. Dutiyavikappe attho vuttanayānusārena veditabbo. 10. දසවන සූත්රයෙහි 'වෘද්ධිය' ආදී තැන්වල සීලයෙන් වෘද්ධිය ද, මාර්ගයෙන් විරූළ්හිය ද, නිවනින් වෛපුල්යය ද අදහස් වේ. එසේත් නැතිනම් සීල සමාධීන්ගෙන් වෘද්ධිය ද, විදර්ශනා මාර්ගයන්ගෙන් විරූළ්හිය ද, ඵල සහ නිවනින් වෛපුල්යය ද අදහස් වේ. මෙහි යමෙකුගේ සිව්වැදෑරුම් සීලය ඉතා පිරිසිදු ද, සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේට මෙන් පහසුවෙන් මාර්ග ඵල ලබා දෙන්නේ ද, හෙතෙම එවැනි සීලයකින් මෙම ධර්ම විනයෙහි වෘද්ධියට පත් වන්නේය. එබැවින් "සීලයෙන් වෘද්ධිය" යයි පවසන ලදී. යමෙකුට ආර්ය මාර්ගය උපන්නේ ද, හෙතෙම මැනවින් පිහිටි බැවින් ශාසනයෙහි විරූළ්හියට පත් වූවෙක් නමි. එබැවින් "මාර්ගයෙන් විරූළ්හිය" යයි පවසන ලදී. යමෙක් සියලු කෙලෙස් නිවා නිවනට පත් වූයේ ද, ඒ රහතන් වහන්සේ සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන් සම්පූර්ණ වීමෙන් වෛපුල්යයට පත් වූවෙක් වෙති. එබැවින් "නිවනින් වෛපුල්යය" යයි පවසන ලදී. දෙවන විකල්පයෙහි අර්ථය ද කලින් කී ක්රමයටම දත යුතුය. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ද්විතීය අගාරව සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. Sekhabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. සේඛ බල වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 2. Balavaggo 2. බල වර්ගය 1. Ananussutasuttavaṇṇanā 1. අනනුස්සුත සූත්ර වර්ණනාව 11. Dutiyassa paṭhame abhijānitvāti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassāti ‘‘tathā āgatoti tathāgato. Tathā gatoti tathāgato. Tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. Tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. Tathadassitāya tathāgato. Tathāvāditāya tathāgato. Tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgato’’ti evaṃ vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi. Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhāna’’nti. Parato dassitabalayogena ‘‘dasabaloha’’nti abhītanādaṃ nadati. Brahmacakkanti ettha seṭṭhapariyāyo. Brahmasaddoti āha ‘‘seṭṭhacakka’’nti. Cakkañcetaṃ dhammacakkaṃ adhippetaṃ. 11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්ර වර්ණනාවෙහි 'අභිජානිත්වා' යනු විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් දැනගැනීමයි. තථාගතයන් වහන්සේට කරුණු අටක් නිසා 'තථාගත' යයි කියනු ලැබේ: 'එලෙසම පැමිණි හෙයින් තථාගත වේ. එලෙසම වැඩි හෙයින් තථාගත වේ. සැබෑ ලක්ෂණයට පැමිණි හෙයින් තථාගත වේ. සැබෑ ධර්මයන් යථා පරිදි අවබෝධ කළ හෙයින් තථාගත වේ. සත්යය දකින බැවින් තථාගත වේ. සත්යය පවසන බැවින් තථාගත වේ. පවසන පරිදිම කරන බැවින් තථාගත වේ. සියල්ල මැඩපවත්වන අර්ථයෙන් තථාගත වේ' යන මේ කරුණු අටයි. 'ආසභං' යනු ශ්රේෂ්ඨ වූ ස්ථානයයි. එහෙයින් 'ආසභං ඨානං යනු ශ්රේෂ්ඨ ස්ථානය' යයි පවසන ලදී. මින් ඉදිරියට පෙන්වන බලයන් හා යෝගයන් නිසා 'මම දසබලධාරී වෙමි' යි නිර්භීත නාදය පතුරුවයි. 'බ්රහ්මචක්ක' යන්නෙහි බ්රහ්ම යනු ශ්රේෂ්ඨත්වයට නමකි. බ්රහ්ම ශබ්දය නිසා 'ශ්රේෂ්ඨ චක්රය' යයි කියන ලදී. මෙහි චක්රය යන්නෙන් අදහස් කළේ ධර්ම චක්රයයි. Ananussutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අනනුස්සුත සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. 3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā 3. සංඛිත්ත සූත්ර වර්ණනාව 13. Tatiye kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ ‘‘muṭṭhassacce na kampatī’’ti. 13. තෙවන සූත්රයෙහි, සම්ප්රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින ස්ථිර බව ද බලයේ අර්ථයකි. එහෙත් ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන් විසින් සෙලවිය නොහැකි බව ඉතා විශිෂ්ට බල අර්ථය බැවින් 'මුළා වූ සිහියෙන් නොසෙලවේ' යයි වදාරන ලදී. Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සංඛිත්ත සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. 4. Vitthatasuttavaṇṇanā 4. විත්ථත සූත්ර වර්ණනාව 14. Catutthe [Pg.5] satinepakkenāti satiyā nepakkena, tikkhavisadasūrabhāvenāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘nepakkaṃ vuccati paññā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca iminā savisesā sati gahitāti paratopi ‘‘cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ labbhateva. Paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi sajjhāyanasammasanāni sambhavanti. 14. හතරවන සූත්රයෙහි 'සතිනේපක්කේන' යනු සතියේ නිපුණත්වයයි, එනම් තියුණු වූත් පිරිසිදු වූත් ස්වභාවයයි. අටුවාවෙහි පෙන්වා ඇති පරිදි 'නේපක්ක' යනු ප්රඥාව යන අදහසින් 'නේපක්ක යනු ප්රඥාවට නමකි' යි දක්වා ඇත. එවැනි අවස්ථාවක වෙනත් ධර්මයක් නිර්දේශ කළා සේ වෙයි. 'සතිමා' (සිහි ඇති) යන වචනයෙන් සුවිශේෂී වූ සතිය ගනු ලැබේ. පසුව 'බොහෝ කලකට පෙර කළ දෑ ද කී දෑ ද සිහි කරයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ සතියේ කෘත්යයම මිස ප්රඥාවේ කෘත්යය නොවේ. එබැවින් 'සතිනේපක්කේන' යනු සතියේ නිපුණ බවම යයි තේරුම් ගත හැකිය. ප්රත්යයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව අන්ය ධර්මයන් කෙරෙහි නිරපේක්ෂව සතියේ බලවත් බව මෙහි අදහසයි. ප්රඥාවෙන් විප්පයුක්ත වූ සිතින් පවා සජ්ඣායනා කිරීම් හා මෙනෙහි කිරීම් සිදු විය හැකි බැවිනි. Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādimahāvattappaṭipattipūraṇaṃ. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisanauddisāpanadhammāsāraṇadhammadesanāupanisinnakaparikathāanumodanīyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti, tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpakā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhāti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakiṃ saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā. 'චිරකතම්පි' යනු තමා හෝ අන් අය විසින් කයින් බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද චෛත්යංගන වත් පිළිවෙත් ආදී මහා වත් පිරීම් ය. 'චිරභාසිතම්පි' යනු තමා හෝ අන් අය විසින් වචනයෙන් බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද සජ්ඣායනා කිරීම්, ධර්ම දේශනා, ධර්ම සාකච්ඡා හා අනුමෝදනාවන් ආදී වූ වාග් කර්මයන් ය. 'සරිතා අනුස්සරිතා' යනු එම කායික ක්රියාවන්හිදී 'කය' නම් වූ කාය විඤ්ඤත්තිය ද, වාචසික ක්රියාවන්හිදී 'වචනය' නම් වූ වචී විඤ්ඤත්තිය ද යන දෙකම රූප ධර්මයන් වන අතර, ඒවා ඇති කරන සිත් හා චෛතසිකයන් අරූප ධර්මයන් වේ. මෙසේ මෙම රූප අරූප ධර්මයන් මෙසේ උපන්නාහ, මෙසේ නිරුද්ධ වූහ යි සිහිපත් කරයි, නැවත නැවත සිහි කරයි, සති සම්බොජ්ඣංගය ඇති කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි. බොජ්ඣංග උපදවන සතිය මෙහි අදහස් කෙරේ. එම සතියෙන් එක් වරක් සිහි කිරීමෙන් 'සරිතා' ලෙස ද, නැවත නැවත සිහි කිරීමෙන් 'අනුස්සරිතා' ලෙස ද දත යුතුය. Vitthatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. විත්ථත සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. 5-10. Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā 5-10. දට්ඨබ්බ සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 15-20. Pañcame savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva. Lokiyalokuttaradhamme kathetunti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ. Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu. Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato[Pg.6], tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā. Saddho eva hi sappurise payirupāsati, saddhammaṃ suṇāti, yoniso ca aniccādito manasi karoti, ariyamaggassa ca anudhammaṃ paṭipajjati, tasmā vuttaṃ ‘‘ettha saddhābalaṃ daṭṭhabba’’nti. Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo. 15-20. පස්වන සූත්රයෙහි 'සවිසයස්මිංයේව' යනු තම තමන්ගේ විෂය පථයෙහිමය. 'ලෞකික ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ප්රකාශ කිරීමට' යනු ඒ ඒ ප්රවෘත්ති විශේෂයන් මගින් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් පැවසීමටය. 'සතර සෝතාපත්තියංගයන්හි' යනු සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය යන සෝවාන් මඟ ලැබීමේ කරුණු හතරෙහිය. ඇත්ත වශයෙන්ම ඒවායේදී සතිය ආදී ධර්මයන් ද තිබිය යුතුය, මන්ද ඒවා නොමැතිව මේවා සම්පූර්ණ නොවන බැවිනි. එසේ වුවත් මෙහිදී ශ්රද්ධාව සුවිශේෂී ලෙස ක්රියා කරන බව දත යුතුය. සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කරන්නේ, බණ අසන්නේ, අනිත්ය ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ සහ ආර්ය මාර්ගයට අනුකූලව පිළිපදින්නේ ශ්රද්ධාවන්තයාමය. එහෙයින් 'මෙහි ශ්රද්ධා බලය දැකිය යුතුය' යි වදාරන ලදී. මේ ක්රමය අනුව සෙසු බලයන්ගේ ද අර්ථ දත යුතුය. Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya. Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya, sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā, evaṃ samādhikammikassa samādhi, ‘‘ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā’’ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho. Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā. Tathā hi ‘‘ettha saddhābala’’ntiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ. 'සතර සම්යප්ප්රධානයන්හි' යනු සතර වැදෑරුම් නිවැරදි උත්සාහය වැඩීමෙහිය. සතර සතිපට්ඨාන ආදියේදී ද මේ ක්රමයම වේ. මෙහිදී සෝතාපත්තියංගයන්හි ශ්රද්ධාව මෙන් ද, සම්යප්ප්රධාන භාවනාවේදී වීර්යය මෙන් ද, සතිපට්ඨාන භාවනාවේදී 'ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා දෝමනස්සයන් දුරු කොට' යන වචනයට අනුව මුල් අවධියේ කෘත්යය වශයෙන් සතියේ ප්රමුඛත්වය අපේක්ෂා කෙරේ. එසේම සමාධිය වඩන්නාට සමාධිය ද, 'ආර්ය සත්යය වැඩීම ප්රඥාව වැඩීමයි' යනුවෙන් එහිදී පූර්ව භාගයේ ප්රඥාවේ ප්රමුඛත්වය ද ඇති බව පැහැදිලිය. නමුත් මාර්ගාවබෝධය ලබන (අධිගම) මොහොතේදී නම් සමාධි-ප්රඥා මෙන්ම ශ්රද්ධා ආදී සියලු බලයන්ගේ සමානත්වයම අපේක්ෂා කෙරේ. එහෙයින් 'මෙහි ශ්රද්ධා බලය' යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන 'එත්ථ' (මෙහි) යන වචනය යොදා ඇත. Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni. Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ, sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā. Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā, tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā. Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti, saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā. Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhādīni suviññeyyāni. දැන් ශ්රද්ධා ආදී බලයන්ගේ ඒ ඒ තැන්හි ඇති සුවිශේෂී කෘත්යය උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට 'යථා හි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි උපමා ගැළපීම මෙසේය: රජු ඇතුළු පස් දෙනෙකුගෙන් යුත් මිතුරන් පිරිස විමුක්තිය පරිපාකයට පත් කරන පංච බලයන් වැනිය. ඔවුන් විනෝදය සඳහා එකට වීථියට බැසීම, බලයන් සියල්ල එකට විදර්ශනා වීථියට බැසීම වැනිය. මිතුරන් අතරින් පළමු වැන්නා ආදීන් තම තමන්ගේ නිවෙස්වලදී මූලික වන්නා සේ, ශ්රද්ධා ආදී බලයන් ද සෝතාපත්තියංග ආදියෙහිදී ප්රමුඛ වේ. සෙසු මිතුරන් ඒ ඒ තැන නිහඬව සිටින්නා සේ, සෙසු බලයන් ද ඒ ඒ තැන එම ප්රමුඛ බලයට අනුගතව පවතී. එවැනි අවස්ථාවක මහා පඨවි ආදී භූතයන්ගේ ආපෝ ආදී ධාතූන් මෙන් ඒවායේ කෘත්යය ප්රකට නොවන නමුත්, සිතේ ස්වභාවය අනුව ශ්රද්ධා ආදී බලයන්ගේම කෘත්යය ප්රකටව පවතී. මෙහිදී විදර්ශනා වඩන්නාගේ භාවනාව විශේෂයෙන් ප්රඥාව ප්රමුඛ කොට ඇති බව පෙන්වීමට රජුගේ උපමාව ගෙන ප්රඥා ඉන්ද්රිය ගැන පවසන ලදී. හයවන සූත්රයේ සිට ඉදිරියට ඇති කරුණු පැහැදිලිය. Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. දට්ඨබ්බ සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිම විය. Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. බල වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය. 3. Pañcaṅgikavaggo 3. පංචංගික වර්ගය 1-2. Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā 1-2. පළමු අගාරව සූත්ර ආදී වර්ණනාව 21-22. Tatiyassa [Pg.7] paṭhame ābhisamācārikanti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vattavasena paññattasīla’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva. Dutiye natthi vattabbaṃ. 21-22. තුන්වන වගයේ පළමු සූත්රයෙහි; 'ආභිසමාචාරික' යනු අභිසමාචාරයෙහි හෙවත් උතුම් වූ පැවැත්මෙහි (සමාචාරයෙහි) වූවකි. එය කුමක්දැයි විමසහොත් 'වත් වශයෙන් පනවන ලද සීලය' යි කියන ලදී. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. දෙවන සූත්රයෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත. Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පළමු අගාරව සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā 3-4. උපක්කිලේස සූත්රය ආදියේ වර්ණනාවයි. 23-24. Tatiye na ca pabhāvantanti na ca pabhāsampannaṃ. Pabhijjanasabhāvanti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ. Avasesaṃ lohanti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ, vijātilohaṃ, pisācalohaṃ, kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ. Uppajjituṃ appadānenāti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti? Saccametaṃ, yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni, tattha mahaggatakusalassapi asambhavo, pageva lokuttarakusalassa. Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya. Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento ‘‘yadaggena hī’’tiādimāha. Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā. Catutthe natthi vattabbaṃ. 23-24. තුන්වන සූත්රයෙහි; 'න ච පභාවන්තං' යනු දීප්තියෙන් යුක්ත නොවන බවයි. 'පභිජ්ජනසභාවං' යනු රත් කර තැලීමෙන් බිඳී යන ස්වභාවයයි. 'සෙසු ලෝහ' යනු ඉහත කී දෑ හැර සෙසු වූ සජාති ලෝහ, විජාති ලෝහ, පිසාච ලෝහ, කෘත්රිම ලෝහ යන මේ සියලු ප්රභේද සහිත ලෝහයන් ය. 'උපදින්නට ඉඩ නොදීමෙන්' යන්නෙහිදී; ඉතා පිරිසිදු වූ ලෞකික කුසල් සිතකට වුවද උපදින්නට ඉඩ නොදීම උපක්කිලේස (කිලුටක්) බව සත්යයක් නොවේද? එය සත්යයකි. යම් සන්තානයක නීවරණයෝ මුල් බැසගෙන තිබේද, එහි මහග්ගත කුසලයක් වුවද ඇති විය නොහැකිය, ලෝකෝත්තර කුසලයක් ගැන කවර කතාද? ප්රත්යයන්ට අනුව උපදින කුඩා කුසල් සිත් පවා නීවරණයන්ගෙන් පීඩිත වූ සන්තානයක උපදින විට අපිරිසිදු වෙයි; එය කිලිටු වූ පහන් තැටියක්, තිරයක් හෝ තෙල් ආදිය ඇසුරු කළ පහනක් වැනිය. තවද, සෘජු ලෙසම (නිප්පරියායතෝ) ඒවා උපදින්නට ඉඩ නොදීමෙන් ම ඒවායේ උපක්කිලේස බව පෙන්වමින් 'යදග්ගේන හි' යනාදිය වදාළහ. අරමුණෙහි විසුරුණු ස්වභාවයෙන් පැවතීම හේතුවෙන් කුඩුපට්ටම් වන ස්වභාවය (චුණ්ණවිචුණ්ණතා) දත යුතුය. හතරවන සූත්රයෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත. Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. උපක්කිලේස සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 5. Anuggahitasuttavaṇṇanā 5. අනුග්ගහිත සූත්රයේ වර්ණනාවයි. 25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhītiādinā aṅguttarabhāṇakānaṃ matena ayaṃ atthavaṇṇanā āraddhā, majjhimabhāṇakā panettha aññathā atthaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.452) – 25. පස්වන සූත්රයෙහි; 'සම්මා දිට්ඨි' යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියයි යන ආදී වශයෙන් අංගුත්තර භාණකවරුන්ගේ මතය අනුව මෙම අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරන ලදී. මෙහිදී මජ්ඣිම භාණකවරු වෙනත් ආකාරයකින් අර්ථ පවසති. එය මජ්ඣිම අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ – ‘‘Anuggahitā’’ti [Pg.8] laddhūpakārā. Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā. Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma, avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā. ‘‘Sīlānuggahitā’’tiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Sutanti sappāyadhammassavanaṃ. Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā. Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo. Vipassanāti sattavidhā anupassanā. Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa vipassanāpādikāsu aṭṭhasu samāpattīsu kammaṃ karontassa, sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti. 'අනුග්ගහිතා' යනු උපකාර ලබන ලද යන්නයි. 'සම්මා දිට්ඨි' යනු අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. ඵල ක්ෂණයෙහි උපන් චේතෝවිමුක්තිය ඵලය කොට ඇත්තේ 'චේතෝවිමුත්තිඵලා' නම් වේ. චේතෝවිමුක්ති සංඛ්යාත ඒ ඵලයම ආනිසංස කොට ඇත්තේ 'චේතෝවිමුත්තිඵලානිසංසා' නම් වේ. දෙවන පදයෙහි ද මෙම ක්රමයම වේ. මෙහි සිව්වන ඵල ප්රඥාව 'ප්රඥා විමුක්තිය' නම් වේ, සෙසු ධර්මයෝ 'චේතෝ විමුක්තිය' ලෙස දත යුතුය. 'සීලානුග්ගහිතා' ආදියෙහි 'සීලය' යනු චතුපාරිසුද්ධි සීලයයි. 'සුත' යනු සප්පාය වූ ධර්ම ශ්රවණයයි. 'සාකච්ඡා' යනු කම්මට්ඨානයෙහි පවතින වැරදි සහ පැකිළීම් ඉවත් කරගැනීම සඳහා කෙරෙන සාකච්ඡාවයි. 'සමථ' යනු විදර්ශනාවට පාදක වන අෂ්ට සමාපත්තීන් ය. 'විදර්ශනා' යනු සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් ය. යමෙකු චතුපාරිසුද්ධි සීලය පුරන්නේ නම්, සප්පාය ධර්ම ශ්රවණය කරන්නේ නම්, කම්මට්ඨානයෙහි පවතින වැරදි සහ පැකිළීම් දුරු කරන්නේ නම්, විදර්ශනාවට පාදක වූ අෂ්ට සමාපත්තීන්හි යෙදෙන්නේ නම්, සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනා වඩන්නේ නම්, ඔහුට අර්හත් මාර්ගය උපදී, එය ඵලය ලබා දෙයි. ‘‘Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati, ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati, udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti. Yā hoti samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā, taṃ apaneti, khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati, evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ, kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho, samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ, kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā, tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabba’’nti. "යම්සේ මිහිරි ඉදුණු අඹ අනුභව කිරීමට කැමති අයෙක්, අඹ පැළයක් වටා ස්ථිර ජල පොකුණක් (පාත්තියක්) බඳී ද, කලයකින් කලින් කලට පැන් වත් කරයි ද, ජලය පිටතට නොයන පිණිස වැටක් (නියරක්) ස්ථිරව බඳී ද, අසල ඇති වැල් හෝ වියළි දඬු හෝ කුහුඹු ගුල් හෝ මකුළු දැල් හෝ වේ ද ඒවා ඉවත් කරයි ද, උදැල්ලක් ගෙන කලින් කලට මුල් වටා පොළොව කොටයි ද, මෙසේ අප්රමාදව මෙම කරුණු පහ කරන විට ඒ අඹ ගස වැවී ඵල දරයි; මෙය ද ඒ හා සමානව දත යුතුය. ගස වටා පොකුණක් (පාත්තියක්) බැඳීම මෙන් සීලය දත යුතුය, කලින් කලට පැන් වත් කිරීම මෙන් ධර්ම ශ්රවණය දත යුතුය, වැට (නියර) ස්ථිර කිරීම මෙන් සමථය දත යුතුය, අසල ඇති වැල් ආදිය ඉවත් කිරීම මෙන් කම්මට්ඨානයෙහි පවතින වැරදි සහ පැකිළීම් දුරු කිරීම දත යුතුය, කලින් කලට උදැල්ල ගෙන මුල් වටා පොළොව කෙටීම මෙන් සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් වැඩීම දත යුතුය. ඒ කරුණු පහෙන් අනුග්රහය ලත් අඹ ගස මිහිරි ඵල දෙන කාලය මෙන්, මෙම භික්ෂුවට ද මෙම ධර්මයන් පහෙන් අනුග්රහය ලත් සම්මා දිට්ඨියෙන් අර්හත් ඵලය ලැබීම දත යුතුය." Ettha ca laddhūpakārāti yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā. Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhi[Pg.9]. Anantarassa hi vidhi paṭisedho vā, aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇeti anantaraṃ kālantare cāti duvidhepi phalakkhaṇe. Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi cetovimuccati etāyāti cetovimutti, aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā. Tenāha ‘‘cetovimutti phalaṃ assāti, cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso’’ti. Sabbakilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā. Idha cetovimuttisaddena pahānamattaṃ gahitaṃ, pubbe pahāyakadhammā. Aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā. Paññāvimuttiphalānisaṃsāti etthāpi evameva attho veditabbo. Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā, tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā. Tathā hi so ‘‘appanā’’ti niddiṭṭho. Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha ‘‘avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā’’ti. මෙහි 'ලද්ධූපකාරා' යනු සුදුසු පරිදි නිශ්රය ආදී වශයෙන් ලැබුණු ප්රත්යයන් ය. විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියෙහි අනුග්රහය ලත් බව ගත් නිසා, මාර්ග සම්මා දිට්ඨීන් අතුරින් මෙහිලා අදහස් කරන්නේ අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. මන්දයත්, ඉක්බිතිවම සිදුවන විධිය හෝ තහනම ද, අග්ර ඵල සමාධියෙහි සහ එහි පිරිවාර ධර්මයන්හි ම පමණක් පවතින සිතේ පිරිසිදු බව 'සම්මා දිට්ඨි' ලෙස ප්රකට වූ බැවින් එය අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. 'ඵල ක්ෂණයෙහි' යනු අනන්තර සහ කාලාන්තර යන දෙවැදෑරුම් ඵල ක්ෂණයන්හිදී ය. ප්රතිප්රශම්භනය (සන්සිඳීම) මගින් සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් සිත මිදෙයි ද එය 'චේතෝවිමුක්තිය' යි; අග්ර ඵල ප්රඥාව හැර සෙසු ඵල ධර්මයන් මෙයින් අදහස් වේ. එබැවින් 'චේතෝවිමුක්තිය ඵලය කොට ඇත්තේය, චේතෝවිමුක්තිය නම් වූ ඒ ඵලයම ආනිසංස කොට ඇත්තේය' යි කීහ. සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් සිත මිදීම නම් වූ, ප්රතිප්රශම්භනය යැයි කියනු ලබන ප්රහාණය (අත්හැරීම) ඵලය ද ආනිසංසය ද වේ යනු මෙහි යෝජනාවයි. මෙහි චේතෝවිමුක්ති ශබ්දයෙන් ප්රහාණය පමණක් ගන්නා ලදී; කලින් පවසන ලද්දේ ප්රහීණ කරන ධර්මයන් ය. එසේ නොමැතිව ඵල ධර්මයන්ම ආනිසංස ලෙස ගන්නේ නම්, නැවත කීම නිෂ්ඵල වනු ඇත. 'ප්රඥා විමුක්ති ඵලානිසංසා' යන්නෙහි ද මෙලෙසම අර්ථ දත යුතුය. සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව යන මොහු සීල ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් විශේෂයෙන් සමාධියට උපකාරී වෙති; එලෙසම සම්මා සංකල්පය ධ්යාන ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එහෙයින්ම එය 'අප්පනා' ලෙස දක්වන ලදී. සම්මා සති සහ සම්මා වායාම යන මොහු සමාධි පක්ෂයටම අයත් වන බැවින් 'සෙසු ධර්මයෝ චේතෝ විමුක්තිය ලෙස දත යුතුය' යි වදාළහ. Catupārisuddhisīlanti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Sutādīsupi eseva nayo. Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā, saṃkathāva sākacchā. Idha pana kammaṭṭhānappaṭibaddhāti āha ‘‘kammaṭṭhāne…pe… kathā’’ti. Tassa kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vidhiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ, anekavāraṃ pakkhalanaṃ, tadubhayassa vicchedanī apanayanī kathā khalanapakkhalanacchedanakathā. Pūrentassāti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca. Suṇantassāti ‘‘yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti evaṃ suṇantassa. Teneva hi ‘‘sappāyadhammassavana’’nti vuttaṃ. Kammaṃ karontassāti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa. Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yathā hī’’tiādinā vuccamānā ambūpamā yujjeyya. චතුපාරිසුද්ධි සීලය යනු ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීමට පදට්ඨාන (සමීප හේතුව) වූ චතුපාරිසුද්ධි සීලයයි. ශ්රවණය ආදියෙහි ද මෙම ක්රමයම වේ. තමන්ගේ සිතේ පැවැත්ම පැවසීම වශයෙන් එක්ව කථා කිරීම 'සංකථා' නම් වේ, එම සංකථාවම 'සාකච්ඡාව' වේ. මෙහිදී කර්මස්ථානයට සම්බන්ධ කථා ගැන කියවේ. එම කර්මස්ථානය එක් වරක් නියමිත පරිදි සිදු නොවීම 'ඛලනය' (වැරදීම) නම් වේ, බොහෝ වාරයක් වැරදීම 'පක්ඛලනය' (ලිස්සා යෑම) නම් වේ. ඒ දෙකම දුරු කරන කථාව 'ඛලනපක්ඛලනච්ඡේදන කථාව' නම් වේ. 'සම්පූර්ණ කරන්නා හට' යනු විවට්ටය (නිර්වාණය) ඇසුරු කොට සීලය රකින්නා වූ ද වඩන්නා වූ ද තැනැත්තා හටය. 'ශ්රවණය කරන්නා හට' යනු 'උගත් කර්මස්ථානය කෙසේ දියුණු වේද' යනුවෙන් අසන්නා හටය. එබැවින් ම එයට 'සප්පාය ධර්ම ශ්රවණය' යයි කියන ලදී. 'වැඩ කරන්නා හට' යනු භාවනානුයෝගී කටයුතු කරන්නා හටය. මෙම ස්ථාන පහේම 'අන්ත' යන ශබ්දය හේතු අර්ථය ප්රකාශ කරන බව දත යුතුය. මෙසේ වූ විට 'යථා හි' යනාදී වශයෙන් පැවසූ අඹ උපමාව ගැලපේ. Udakakoṭṭhakanti jalāvāṭaṃ. Thiraṃ katvā bandhatīti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti. Thiraṃ karotīti udakasiñcanakāle tato tato pavattitvā udakassa anikkhamanatthaṃ jalāvāṭapāḷiṃ thirataraṃ karoti. Sukkhadaṇḍakoti tasseva ambagacchassa sukkhako sākhāsīsako[Pg.10]. Kipillikapuṭoti tambakipillikapuṭo. Khaṇittinti kudālaṃ. Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanūpāyassa mūlabhāvato. Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ bhāvanāya paribrūhanato. Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho yathāvuttāya bhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhībhāvāpādanato. Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti. Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ icchitabbabhāvanāya vibandhanāpanayanato. Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā tassā vibandhassa mūlabhūtānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato. Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ, tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ, tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanibbatti, tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri, paripuṇṇā vipassanā maggasammādiṭṭhiṃ brūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ. උදකකෝට්ඨකය යනු දිය වළකි. 'ස්ථිර කොට බඳියි' යනු ලිහිල් නොවන සේ, ශක්තිමත් කොට, ඉතා විශාල හෝ ඉතා කුඩා නොවන සේ සකස් කරයි යන්නයි. 'ස්ථිර කරයි' යනු ජලය වත් කරන අවස්ථාවේදී එහෙන් මෙහෙන් කාන්දු වී ජලය පිටතට නොයනු පිණිස දිය වළේ බැම්ම වඩාත් ස්ථිර කිරීමයි. 'සුක්ඛදණ්ඩකෝ' යනු එම අඹ පඳුරේම වියළි අතු අගකි. 'කිපිල්ලිකපුටෝ' යනු රතු කූඹි ගුලකි. 'ඛණිත්තිං' යනු උදැල්ලයි. දිය වළේ බැම්ම බැඳීම මෙන් සීලය ද සම්මා දිට්ඨිය වැඩීමේ ක්රමයේ මූලික පදනම වේ. දිය වත් කිරීම මෙන් ධර්ම ශ්රවණය ද භාවනාව පෝෂණය කරයි. බැම්ම ස්ථිර කිරීම මෙන් සමථය ද ඉහත කී භාවනාවට පදනම් වූ සීලය නමැති සීමාව ස්ථිර කරයි. සමාහිත වූ තැනැත්තාගේ සීලය වඩාත් ස්ථිර වේ. අවට ඇති වැල් ආදිය ඉවත් කිරීම මෙන් කර්මස්ථානයේ ඇති වන වැරදීම් සහ ලිස්සා යෑම් ඉවත් කිරීම, අපේක්ෂිත භාවනාවට ඇති බාධා ඉවත් කිරීම පිණිස වේ. මුල් කැණීම මෙන් සප්ත අනුපස්සනා භාවනාව ද එම බාධාවට මුල් වූ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ක්ලේශයන් මුලිනුපුටා දැමීම පිණිස වේ. මෙහිදී මනා පිරිසිදු සීලයෙන් යුතුව කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන්නා හට සප්පාය ධර්ම ශ්රවණය අවශ්ය වේ, ඉන්පසු ඇසූ අර්ථය සාකච්ඡා කිරීම ද, ඉන්පසු කර්මස්ථානය පිරිසිදු කිරීමෙන් සමථය ඉපදීම ද, ඉන්පසු සමාහිතව විදර්ශනා වඩන්නා හට විදර්ශනාව පරිපූර්ණ වීම ද සිදු වේ. පරිපූර්ණ වූ විදර්ශනාව මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය වර්ධනය කරයි. මෙසේ මෙම අංගයන්ගේ අනුපිළිවෙලින් මාර්ගාවබෝධයට උපකාර වන බැවින් මෙම අනුපූර්ව කථාව පවසන ලද බව දත යුතුය. Anuggahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අනුග්ගහිත සූත්ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය. 6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā 6. විමුත්තායතන සූත්ර වර්ණනාව 26. Chaṭṭhe vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni vimuttāyatanānīti āha – ‘‘vimuccanakāraṇānī’’ti. Pāḷiatthaṃ jānantassāti ‘‘idha sīlaṃ āgataṃ, idha samādhi, idha paññā’’tiādinā taṃtaṃpāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa. Pāḷiṃ jānantassāti tadatthabodhiniṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa. Taruṇapītīti sañjātamattā mudukā pīti jāyati. Kathaṃ jāyati? Yathādesitaṃ dhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavācāmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassaṃ pattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati. Tuṭṭhākārabhūtā balavapītīti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathassa passambhanasamatthatāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati. Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo passambhati’’cceva vuttaṃ. 26. හයවන සූත්රයෙහි විමුක්තිය හෙවත් වට්ට දුකෙන් මිදීමේ කරුණු 'විමුත්තායතන' යයි කියන ලදී, එනම් 'මිදීමේ හේතූන්' යන්නයි. 'පාළි අර්ථය දන්නා හට' යනු 'මෙහි සීලය ඇතුළත් වේ, මෙහි සමාධිය, මෙහි ප්රඥාව' යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ පාළි අර්ථය නිවැරදිව දන්නා හටය. 'පාළිය දන්නා හට' යනු එම අර්ථය ප්රකාශ කරන පාළි පෙළ නිවැරදිව මෙනෙහි කරන්නා හටය. 'තරුණ පීතිය' යනු අලුතින් උපන් මෘදු පීතියයි. එය උපදින්නේ කෙසේද? දේශනා කළ පරිදි ධර්මය මෙනෙහි කරන්නා හට, ඊට අනුකූලව තම කාය, වාග්, මනෝ සමාචාරයන් පිරික්සන්නා වූ, සෝමනස්සයට පත් වූ තැනැත්තා හට ප්රමෝදය ලක්ෂණ කොට ඇති පාමොජ්ජය උපදී. 'තුටු ස්වභාවය වූ බලවත් පීතිය' යනු පෙර උපන් පීතිය ඇසුරු කිරීමෙන් ලැබූ පුරුද්ද නිසා අතිශයින් සතුටු ස්වභාවයට පත් වූ, කය හා සිතේ පීඩාවන් සංසිඳුවීමට සමත් පස්සද්ධියට ප්රත්ය විය හැකි බලවත් පීතිය උපදී. නාම කය සංසිඳුණු කල්හි රූප කය ද සංසිඳෙන්නේමය, එබැවින් 'නාම කය සංසිඳේ' යැයි පවසන ලදී. Sukhaṃ [Pg.11] paṭilabhatīti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisasukhaṃ paṭilabhati vindati. Samādhiyatīti ettha pana na yo koci samādhi adhippeto, atha kho anuttarasamādhīti dassento ‘‘arahatta…pe… samādhiyatī’’ti āha. ‘‘Ayaṃ hī’’tiādi tassaṃ desanāyaṃ tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ, yaṃ tathā vimuttāyatanabhāvo. Osakkitunti dassituṃ. Samādhiyeva samādhinimittanti kammaṭṭhānapāḷiyā āruḷho samādhi eva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ. Tenāha ‘‘ācariyassa santike’’tiādi. 'සුවය ලබයි' යනු මතු දැක්වෙන චිත්ත සමාධියට ප්රත්ය විය හැකි චෛතසික නිරාමිස සුවය විඳීමයි. 'සමාධිමත් වේ' යන්නෙහි සාමාන්ය සමාධියක් අදහස් නොකෙරේ, අනුත්තර සමාධිය දක්වමින් 'අර්හත්... සමාධිමත් වේ' යයි පැවසීය. 'අයං හි' යනාදිය එම දේශනාවෙහි එවැනි පුද්ගලයෙකුට කී පරිදි සමාධිය ලැබීමට හේතුව වන විමුත්තායතන භාවය පැහැදිලි කිරීමයි. එය පසුබෑම පෙන්වීමටය. සමාධියම සමාධි නිමිත්ත වන්නේ, කර්මස්ථාන පාළියෙහි අන්තර්ගත සමාධියම මතු උපදින භාවනා සමාධියට හේතු වන බැවිනි. එබැවින් 'ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙහි' යනාදිය පවසන ලදී. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. විමුත්තායතන සූත්ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය. 7. Samādhisuttavaṇṇanā 7. සමාධි සූත්ර වර්ණනාව 27. Sattame sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā sātisayamettha sukhanti vuttaṃ ‘‘appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho’’ti. Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santapaṇītatarabhāvappattaṃ hotīti āha ‘‘purimo…pe… sukhavipāko’’ti. Kilesappaṭippassaddhiyāti kilesānaṃ paṭippassambhanena laddhattā. ‘‘Kilesappaṭippassaddhibhāvanti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ. Laddhattā pattattā tabbhāvaṃ upagatattā. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā appitattā ca aparihānivasena vā appitattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Sativepullappattattāti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. Yathāparicchinnakālavasenāti etena paricchinnassatiyā satoti dasseti. Sesesūti ñāṇesu. 27. සත්වන සූත්රයෙහි සියලු ආකාරයෙන්ම ක්ලේශ දුක්ඛයන්ගේ හා පීඩාවන්ගේ පහව යාම නිසා මෙහි සුවය අතිශයින් උසස් බව 'අර්පණා ක්ෂණයන්හි සුවදායක බැවින් වර්තමාන සුවය' යයි කියන ලදී. පෙර පෙර අවස්ථාවන්ගේ ඇසුරින් පසු පසු අවස්ථාවන් වඩාත් ශාන්ත ප්රණීත බවට පත්වන බැවින් 'පූර්ව... සුඛ විපාක' යයි කියන ලදී. 'ක්ලේශයන් සංසිඳීමෙන්' යනු කෙලෙසුන් සංසිඳීමෙන් ලත් බැවිනි. ලෞකික සමාධියට ප්රතිපක්ෂ වූ නීවරණ, ප්රථමධ්යාන නිකන්ති ආදිය මැඩපැවැත්විය යුතුය, අනෙක් කෙලෙසුන් වැළැක්විය යුතුය. නමුත් මෙම අර්හත් සමාධියෙහි සියලු කෙලෙසුන් සංසිඳී ඇති බැවින් මැඩපැවැත්වීමට හෝ වැළැක්වීමට කිසිවක් නැත. මාර්ගයට අනතුරුව සමාපත්ති ක්ෂණයෙහි උත්සාහයකින් තොරව අවබෝධ කළ බැවින් හෝ පිරිහීමක් නොමැති බැවින් සසංඛාර වශයෙන් මැඩපැවැත්වීමකට හෝ වැළැක්වීමකට හසු නොවේ. 'සති වේපුල්ලප්පත්තත්තා' යන්නෙන් සතිය සක්රියව නොපවතින අවස්ථාවක වුවද සතියේ බහුල බව නිසා 'සිහි ඇත්තෙක්' ම යයි දක්වයි. 'නියම කරන ලද කාලය අනුව' යන්නෙන් පිරිසිඳි සිහිය ඇති තැනැත්තා 'සිහි ඇත්තෙක්' බව දක්වයි. 'සෙසේසූ' යනු ඥානයන්හිය. Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සමාධි සූත්ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය. 8-9. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā 8-9. පඤ්චංගික සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව (විවරණය). 28-29. Aṭṭhame [Pg.12] karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘gabbhāsaye kirīyatī’’ti katvā. Karato jāto kāyo karajakāyo, tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo. Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro, ‘‘abhisandetī’’tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha ‘‘imaṃ karajakāya’’nti. Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti. Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘temetī’’tiādi. Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Parisandetītiādīsupi eseva nayo. Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā, tassa sabbāvato. Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo sabba-saddo, tasmā vuttaṃ ‘‘sabbakoṭṭhāsavato’’ti. Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ, tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato. Tenāha ‘‘upādinnakasantatī’’tiādi. 28-29. 'කර' යනු මව්කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමයි. ඒ 'කර' මඟින් හටගත් කය 'කරජකාය' නම් වේ. එය සතර මහා භූත රූපයන්ගේ සමූහයයි. විවේකයෙන් හටගත් ප්රීති සුඛය නිසා නාම කයට ද උපකාර ලැබුණත්, 'අභිසන්දේති' (තෙත් කරයි) යන ආදී වචනවලින් මෙහිදී රූප කය අදහස් කරන බැවින් 'මේ කරජකාය' යැයි වදාරන ලදී. 'අභිසන්දේති' යනු අභිසන්දනය හෙවත් මුළුමනින්ම තෙත් කිරීමයි. ඒ අභිසන්දනය නම් ධ්යානයෙන් උපන් ප්රීති සුඛයෙන් කරජකාය තෙත් බවට පත්කිරීම හා සෑම තැනම ඇති රළු බව දුරු කිරීමයි. එබැවින් 'තේමේති' (තෙත් කරයි) ආදිය පවසන ලදී. මෙම අභිසන්දනය යනු ප්රීති සුඛයෙන් හටගත් ප්රණීත රූපයන්ගෙන් ශරීරය පුරා පැතිරීම ලෙස දත යුතුය. 'පරිසන්දේති' ආදියෙහි ද මෙම ක්රමයම වේ. 'සබ්බාවතෝ' යනු සියල්ල ඇති බැවින් 'සබ්බාවා' නම් වේ, එහි සබ්බාවතෝ යන්නයි. අවයව හා අවයවී සම්බන්ධයේදී අවයවියා කෙරෙහි සාමී වචනය (අයිතිය පෙන්වන විභක්තිය) යෙදෙන බැවින් 'සබ්බ' ශබ්දය සියලු අවයව විෂයෙහි යෙදේ. එබැවින් 'සියලු කොටස් ඇති' (සබ්බකොට්ඨාසවතෝ) යැයි කියන ලදී. කර්මජ රූප ඇති සෑම තැනකම චිත්තජ රූප ද පැතිර පවතින බැවින් 'නොපැතිරුණු' (අඵුටං) තැනක් නැත. එබැවින් 'උපාදින්නක සන්තති' (උපාදානය කළ රූප සන්තතිය) ආදිය වදාරන ලදී. Chekoti kusalo. Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘paṭibalo’’tiādi. Kaṃsa-saddo ‘‘mahatiyā kaṃsapātiyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.61) suvaṇṇe āgato.‘‘Kaṃso upahato yathā’’tiādīsu (dha. pa. 134) kittimalohe. Katthaci paṇṇattimatte ‘‘upakaṃso nāma rājāsi, mahākaṃsassa atrajo’’tiādi (jā. aṭṭha. 4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā). Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘yena kenaci lohena katabhājane’’ti. Snehānugatāti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā. Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā. Tato eva santarabāhirā phuṭā snehena. Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha. Na ca pagghariṇīti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati. Tenāha ‘‘na bindubindū’’tiādi. 'ඡේකෝ' යනු දක්ෂයා යි. ඔහුගේ ඒ දක්ෂතාව නම් ස්නානය සඳහා ගන්නා සුණු (කුඩු) සකස් කිරීමේදී හා එය ගුළියක් කිරීමේදී දක්වන සමර්ථකම යැයි දත යුතුය. එබැවින් 'පටිබලෝ' (සමත් වූ) ආදිය පවසන ලදී. 'කංස' ශබ්දය ඇතැම් තැනක රන් සඳහා ද, ඇතැම් තැනක ලෝහ සඳහා ද, ඇතැම් තැනක නාම පදයක් ලෙස ද යෙදේ. මෙහිදී එය 'යම් කිසි ලෝහයකින් කළ භාජනයක්' යන අර්ථයෙන් ගැනේ. 'ස්නේහානුගතා' යනු ජලයේ තෙතමනය ඇතුළුවීමෙන් එයට පත් වූ යන්නයි. 'ස්නේහපරේතා' යනු ජලයේ තෙතමනයෙන් හාත්පස පැතිරී ගිය යන්නයි. එබැවින් ඇතුළතත් පිටතත් ජලයෙන් පෙඟී පවතී. මෙයින් සෑම ආකාරයකින්ම ජලයෙන් තෙත් වූ බව පවසයි. 'න ච පග්ඝරිණී' (නොවැගිරෙයි) යන්නෙන් තෙත් වුවත් එහි ඇති ඝන ස්වභාවය පවසයි. එබැවින් 'බිංදු බිංදු ලෙස (නොවැගිරෙයි)' යනාදිය පවසන ලදී. Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ, ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako. Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako. Uggacchanaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako. Kasmā panettha ubbhidodakova [Pg.13] rahado gahito, na itaroti āha ‘‘heṭṭhā uggacchanaudakañhī’’tiādi. Dhārānipātabubbuḷakehīti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca. ‘‘Pheṇapaṭalehi cā’’ti vattabbaṃ, sannisinnameva aparikkhobhatāya niccalameva, suppasannamevāti adhippāyo. Sesanti ‘‘abhisandetī’’tiādikaṃ. ඒ ඒ ජල ධාරාවන්ගෙන් (උල්පත්වලින්) මතු වන බැවින් 'උබ්භිදං' නම් වේ. එවැනි මතු වන ජලය ඇති බැවින් 'උබ්භිදෝදකෝ' (උල්පත් ජලය ඇති විල) නම් වේ. උල්පත් ජලය ඇති විල යනු ගං ඉවුරක හෑරූ ළිඳක් මෙන් මතු වී එන ජලයයි. 'උග්ගච්ඡනෝදකෝ' යනු ධාරා වශයෙන් මතු වන ජලයයි. මෙහිදී උල්පත් ජලය ඇති විලක්ම උපමාවට ගනු ලැබුවේ ඇයිද යත්, 'යටින් මතු වන ජලය නිසා' යනාදිය පවසන ලදී. 'ධාරානිපාත බුබ්බුළකේහි' යනු ධාරා වැටීමෙන් හා ජල බුබුළුවලින් යන්නයි. 'පෙණ පටලවලින් ද' යුක්ත බව පැවසිය යුතුය. නිශ්චල බැවින් සොලවන්නට නොහැකි බවත්, මැනවින් ප්රසන්න බවත් මෙහි අදහසයි. ඉතිරිය 'අභිසන්දේති' ආදිය හා සමානයි. Uppalānīti uppalagacchāni. Setarattanīlesūti uppalesu, setuppalarattuppalanīluppalesūti attho. Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññaggahaṇato. Satapattanti ettha sata-saddo bahupariyāyo ‘‘satagghī’’tiādīsu viya. Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti. Loke pana rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīkanti vuccati. Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggataggahaṇaṃ. Idha uppalādīni viya karajakāyo, udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ. 'උප්පලානි' යනු මානෙල් පඳුරුයි. 'සුදු, රතු, නිල්' යන්නෙන් සුදු මානෙල්, රතු මානෙල් හා නිල් මානෙල් යනු අර්ථයයි. සාමාන්යයෙන් යම් කිසි මානෙල් මලක් වේ ද එයම ගැනේ. මෙහි 'සතපත්ත' යන්නෙන් 'සිය ගණනක්' හෙවත් බොහෝ පෙති ඇති බව අදහස් වේ. ලෝකයෙහි රතු නෙළුමට 'පදුම' කියා ද සුදු නෙළුමට 'පුණ්ඩරීක' කියා ද කියනු ලැබේ. අග සිට මුල දක්වාම ජලයෙන් තෙත්වන බව පෙන්වීමට 'ජලයෙන් මතු නොවූ' යන වචනය ගන්නා ලදී. මෙහිදී මානෙල් ආදිය මෙන් කරජකාය ද, ජලය මෙන් තෙවන ධ්යාන සැපය ද දත යුතුය. Yasmā parisuddhena cetasāti catutthajjhānacittamāha, tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ, tasmā āha ‘‘nirupakkilesaṭṭhena parisuddha’’nti. Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya, tasmā āha ‘‘pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabba’’nti. Idanti odātavacanaṃ. Utupharaṇatthanti utuno pharaṇadassanatthaṃ. Utupharaṇaṃ na hoti sesanti adhippāyo. Tenāha ‘‘taṅkhaṇa …pe… balavaṃ hotī’’ti. Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā. Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ca ‘‘parisuddhena cetasā’’ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukha’’nti. Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti? Saccaṃ natthi, sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘sukha’’nti adhippetā. Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 232) ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti. පිරිසිදු සිතින් යුක්ත බැවින් හතරවන ධ්යාන සිත පවසන ලදී. එය රාගාදී කෙලෙස් මල දුරු වූ බැවින් උපක්ලේශ රහිත නිර්මල සිතකි. එබැවින් 'උපක්ලේශ රහිත බැවින් පිරිසිදුයි' (නිරුපක්කිලේසට්ඨේන පරිසුද්ධං) යැයි පවසන ලදී. පිරිසිදු බව නිසාම විශේෂිත වූ පැවැත්ම 'පරියෝදාත' (ප්රභාස්වර) බවයි, එය මැදූ රත්තරන් බබළන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'ප්රභාස්වර අර්ථයෙන් පරියෝදාත බව දත යුතුය' යි පවසන ලදී. 'ඉදං' යනු ශ්වේත (සුදු) යන වචනයයි. 'උතුඵරණත්ථං' යනු සෘතු (ශරීරයේ උෂ්ණත්ව/සිසිල් ස්වභාවය) පැතිරීම පෙන්වීම සඳහායි. අනෙක් ධ්යානවල මෙබඳු සෘතු පැතිරීමක් නැත යන අදහසයි. එබැවින් 'එම මොහොතෙහි... බලවත් වෙයි' යැයි වදාරන ලදී. යෝගාවචරයාගේ කරජකාය වස්ත්රය මෙන් දත යුතුය, මන්ද එය සෘතු පැතිරීමක් බඳු වූ හතරවන ධ්යාන සැපයෙන් පැතිර යා යුතු බැවිනි. හතරවන ධ්යානය පුරුෂයාගේ ශරීරය මෙන් දත යුතුය. 'පිරිසිදු සිතින්' යන වචනයෙන් ධ්යාන සැපය පවසන ලදැයි දත යුතුය. එබැවින් 'සෘතු පැතිරීම මෙන් හතරවන ධ්යාන සැපය' යැයි පවසන ලදී. හතරවන ධ්යානයෙහි 'සැපයක්' නැත නේද? සැබෑවකි, එහි සැපයක් නැත. නමුත් එහි ඇති උපේක්ෂාව ශාන්ත ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් එය 'සැපය' යැයි අදහස් කරන ලදී. එබැවින් සම්මෝහවිනෝදනියෙහි 'උපේක්ෂාව ශාන්ත බැවින් සැපය යනුවෙන්ම පවසන ලදී' යනුවෙන් සඳහන් වේ. Tassa [Pg.14] tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ. Samabharitoti samapuṇṇo. ඒ ඒ සමාධියෙහි ස්වරූපය දැකීමට හේතු වන බැවින් ප්රත්යවේක්ෂා ඥානය 'ප්රත්යවේක්ෂා නිමිත්ත' නම් වේ. 'සමභරිතෝ' යනු සම ලෙස පිරුණු යන්නයි. Maṇḍabhūmīti papāvaṇṇabhūmi. Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti. Yuge yojetabbāni yoggāni, tesaṃ ācariyo yoggācariyo. Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘yoggā’’ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘assadammasārathī’’ti. Yena yenāti catūsu maggesu yena yena maggena. Yaṃ yaṃ gatinti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ. Navame natthi vattabbaṃ. 'මණ්ඩභූමි' යනු අගනා පස ඇති භූමියයි. එහි ජලය ඉසීමෙන් තොරවම බෝග පැළවී සරුසාර වෙයි. වියගහට යොදන සතුන් 'යොග්ග' නම් වන අතර ඔවුන්ගේ ගුරුවරයා 'යොග්ගාචර්ය' නම් වේ. ඔවුන් පුහුණු කරන බැවින් ඇතා ආදීන් ද 'යොග්ග' නම් වන බව 'අස්සදම්මසාරථී' යනුවෙන් පාලියෙහි පවසන ලදී. 'යෙන යෙන' යනු සතර මාර්ග අතුරින් යම් යම් මාර්ගයකින් යන්නයි. 'යං යං ගතින්' යනු වේගය ආදී භේද අනුව යම් යම් ගතියකට යන්නයි. නවවැන්නෙහි කිවයුතු විශේෂයක් නැත. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පඤ්චංගික සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 10. Nāgitasuttavaṇṇanā 10. නාගිත සූත්ර වර්ණනාව 30. Dasame uccāsaddamahāsaddāti uddhaṃ uggatattā ucco patthaṭo mahanto vinibbhijjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyo saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macchānaṃ vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehī’’ti, ‘‘etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Asucisukhanti kāyāsucisannissitattā kilesāsucisannissitattā ca asucisannissitasukhaṃ. Nekkhammasukhassāti kāmato nikkhamantassa sukhassa. Pavivekasukhassāti gaṇasaṅgaṇikato kilesasaṅgaṇikato ca vigatassa sukhassa. Upasamasukhassāti rāgādivūpasamāvahassa sukhassa. Sambodhasukhanti maggasaṅkhātassa sambodhassa niṭṭhappattatthāya sukhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. 30. දහවන සූත්රයෙහි ‘උච්චාසද්දමහාසද්දා’ යනු ඉහළට නැඟුණු බැවින් උච්ච වූ ද, පැතිරී ගිය බැවින් මහා වූ ද, වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි ශබ්දයන්ට නමකි. බොහෝ දෙනෙකු එක්ව නඟන වාචික ශබ්දය ද අර්ථය අතින් හා ශබ්දය අතින් වටහා ගැනීමට අපහසු වී, හුදෙක් මහා ඝෝෂාවක් වී කන් පතට පැමිණෙයි. ‘මච්ඡවිලෝපේ’ යනු මසුන් පැහැර ගන්නා කලෙක මෙන් හෝ මසුන් පැහැර ගැනීමෙහි දී ය. කෙවුළන් මසුන් පැස තැබූ තැනට මහා ජනයා රැස්වී ‘මට තව එක මාලුවෙක් දෙන්න, මට මාලු පියල්ලක් දෙන්න’, ‘මොහුට ලොකු එකෙක් දුන්නා, මට දුන්නේ කුඩා එකෙක්’ යැයි පවසමින් මෙසේ මහා ඝෝෂා කරති. මසුන් ඇල්ලීම පිණිස දැල් හෙළන කල්හි ද ඒ ස්ථානයෙහි කෙවුළෝ ද අන් අය ද ‘ඇතුළු වුණා, අසු වුණා’ යැයි මහා හඬ නඟති. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. ‘අසුචිසුඛං’ යනු ශරීරයේ අශුචි නිසාත් කෙලෙස් අශුචි නිසාත් හටගන්නා අශුචි නිශ්රිත සැපයයි. ‘නෙක්ඛම්මසුඛස්ස’ යනු කාමයන්ගෙන් නික්මෙන තැනැත්තාට ලැබෙන සැපයයි. ‘පවිවේකසුඛස්ස’ යනු පිරිස් හා කෙලෙස් ගැවසීමෙන් තොර වූවන්ගේ විවේක සැපයයි. ‘උපසමසුඛස්ස’ යනු රාගාදී කෙලෙස් සන්සිඳුවීම ගෙන දෙන සැපයයි. ‘සම්බෝධසුඛං’ යනු මාර්ග සංඛ්යාත සම්බෝධියෙහි කෙළවරට පත්වීම සඳහා වූ සැපයයි. ඉතිරිය වටහා ගැනීමට පහසුමය. Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නාගිත සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. Pañcaṅgikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. පඤ්චංගික වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී. 4. Sumanavaggo 4. සුමනා වර්ගය 1. Sumanasuttavaṇṇanā 1. සුමනා සූත්ර වර්ණනාව 31. Catutthassa [Pg.15] paṭhame satakkakūti satasikharo, anekakūṭoti attho. Idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ. So hi mahāvassaṃ vassati. Tenevāha – ‘‘ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho’’ti. Dassanasampannoti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati. Yadipi taṃ gotrabhu paṭhamataraṃ passati, disvā pana kattabbakiccassa kilesappahānassa akaraṇato na taṃ ‘‘dassana’’nti vuccati. Āvajjanaṭṭhāniyañhi taṃ ñāṇaṃ. Maggassa nibbānārammaṇatāsāmaññena cetaṃ vuttaṃ, na nibbānappaṭivijjhanena, tasmā dhammacakkhuṃ punappunaṃ nibbattanena bhāvanaṃ appattaṃ dassanaṃ, dhammacakkhuñca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadabhisamayoti natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpatti. Sesamettha suviññeyyameva. 31. සිව්වන වර්ගයේ පළමු සූත්රයෙහි ‘සතක්කකු’ යනු සියයක් මුදුන් ඇති හෙවත් බොහෝ මුදුන් ඇති යන අර්ථයයි. මෙය එම වලාකුළ මහා මේඝයක් බව දැක්වීමකි. එය මහා වර්ෂාවක් වස්වයි. එබැවින් ‘මෙහා මෙහායින් නැඟුණු වලාකුළු සියයකින් යුක්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘දස්සනසම්පන්නෝ’ යන්නෙහි ‘දර්ශනය’ නම් සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. එය පළමුව නිවන දැකීම නිසා ‘දර්ශනය’ යැයි කියනු ලැබේ. ගෝත්රභූ ඥානය එයට ප්රථමයෙන් දකින නමුත්, දැකීමෙන් පසු කළ යුතු කෘත්යය වූ කෙලෙස් ප්රහාණය නොකරන බැවින් එය ‘දර්ශනය’ යැයි නොකියනු ලැබේ. එය ආවර්ජනයට සමාන ඥානයකි. මාර්ගය නිවන අරමුණු කිරීමේ සමානකම නිසා මෙසේ පවසන ලදී, නිවන අවබෝධ කිරීමෙන් නොවේ. එබැවින් ධර්ම චක්ෂුස නැවත නැවත ඉපදවීමෙන් භාවනාවට පත් නොවූයේ දර්ශනය වන අතර, පිරිඤ්ඤාදී කෘත්යයන් කිරීමෙන් සිවුසස් දහම් දැකීම එම අභිසමයයි. එබැවින් මෙහි ගෝත්රභූට දර්ශන බවක් ලැබෙන්නේ නැත. මෙහි ඉතිරිය වටහා ගැනීම පහසුය. Sumanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සුමනා සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 2. Cundīsuttavaṇṇanā 2. චුන්දි සූත්ර වර්ණනාව 32. Dutiye ‘‘ariyakantehi sīlehi samannāgato’’tiādīsu (a. ni. 5.179) ariyakantānīti pañcasīlāni āgatāni. Ariyakantāni hi pañcasīlāni ariyānaṃ kantāni piyāni, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti. Idha pana ‘‘yāvatā, cunda, sīlāni ariyakantāni sīlāni, tesaṃ aggamakkhāyati…pe… agge te paripūrakārino’’ti vuttattā maggaphalāni sīlāni adhippetānīti āha ‘‘ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlānī’’ti. 32. දෙවන සූත්රයේ ‘අරියකන්තේහි සීලේහි සමන්නාගතෝ’ යනාදී තැන්වල ආර්යකාන්ත සීල යනු පංච ශීලයයි. ආර්යකාන්ත පංච ශීලයෝ ආර්යයන්ට ප්රිය වෙති, ඔවුන් වෙනත් භවයකට ගිය ද එම සීලයන් අත් නොහරිති. එහෙත් මෙහි ‘චුන්දය, යම් පමණ ආර්යකාන්ත සීලයන් වේ ද, ඒ අතර අග්ර යැයි කියනු ලැබේ... පෙ... ඒ අග්ර වූ සීලයන්හි සම්පූර්ණ කරන්නෝ වෙති’ යැයි කී බැවින් මාර්ගඵල සීලයන් අදහස් කරන ලදී. එබැවින් ‘ආර්යකාන්ත සීල යනු මාර්ගඵල හා සම්ප්රයුක්ත සීලයන්ය’ යැයි පවසන ලදී. Cundīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. චුන්දි සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 3. Uggahasuttavaṇṇanā 3. උග්ගහ සූත්ර වර්ණනාව 33. Tatiye [Pg.16] sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlāti rattiyā vibhāyanavelāya sāmike parijane seyyāya avuṭṭhite sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Sāmikaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva vuṭṭhahantīti vā pubbuṭṭhāyiniyo. Kiṃkāranti kiṃkaraṇīyaṃ, kiṃkaraṇabhāvena pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho. Taṃ paṭissuṇantā vicarantīti kiṃkārappaṭissāviniyo. Manāpaṃyeva kiriyaṃ karonti sīlenāti manāpacāriniyo. Piyameva vadanti sīlenāti piyavādiniyo. 33. තෙවන සූත්රයෙහි ‘සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලා’ යනු රැය පහන් වන වේලාවේ දී ස්වාමියා සහ සේවක පිරිස යහනෙන් පිබිදීමට පෙර පළමුවෙන්ම අවදි වන ස්වභාවයයි. ස්වාමියා දැක ගිනි ගත්තාක් මෙන් අසුනෙන් වහා නැගිටින බැවින් හෝ ‘පුබ්බුට්ඨායිනියෝ’ (පෙර අවදි වන්නියෝ) නම් වෙති. ‘කිංකාරං’ යනු කුමක් කළ යුතුදැයි විමසා කළ යුතු වත් පිළිවෙත්ය. එය පිළිගනිමින් හැසිරෙන බැවින් ‘කිංකාරප්පටිස්සාවිනියෝ’ නම් වෙති. තමන්ගේ පැවැත්මෙන් (සීලයෙන්) මනාප වූ දෙයම කරන බැවින් ‘මනාපාචාරිනියෝ’ නම් වෙති. තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ප්රිය දේම පවසන බැවින් ‘පියවාදිනියෝ’ නම් වෙති. Tatrupāyāyāti tatra kamme sādhetabbaupāyabhūtāya vīmaṃsāya. Tenāha ‘‘tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne’’tiādi. Alaṃ kātunti kātuṃ samatthā. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samatthā. Tenāha ‘‘alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva. ‘තත්රූපයායා’ යනු ඒ ඒ කටයුතු සාර්ථක කර ගැනීමේ උපයෝගී වන විමංසාවයි (නුවණයි). එබැවින් ‘එම ලොම් හා කපු පිළියෙළ කිරීමෙහි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අලං කාතුං’ යනු කිරීමට සමත් බවයි. ‘අලං සංවිධාතුං’ යනු විධිමත් කිරීමට හෙවත් කළමනාකරණයට සමත් බවයි. එබැවින් ‘කිරීමට සමත්, විධිමත් කිරීමට සමත් යනු තමා විසින් කිරීමට මෙන්ම අනුන් ලවා කරවීමට ද සමත්’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි ඉතිරිය වටහා ගැනීම පහසුය. Uggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. උග්ගහ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 4-5. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā 4-5. සීහ සේනාපති සූත්ර ආදී වර්ණනාව 34-35. Catutthe sandiṭṭhikanti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasattha’’nti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati. Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti. Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti. Tena anadhibhavanīyattā na dāso na sahāyoti. Tattha tadubhayaṃ anvayato byatirekato ca dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dāso hutvā deti taṇhādāsabyassa upagatattā. Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato. Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato. Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo, so dāne pavattibhedena dānadāso, dānasahāyo, dānapatīti tippakāro hoti. Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dātabbaṭṭhena dānaṃ, annapānādi. 34-35. හතරවන සූත්රයෙහි ‘සන්දිට්ඨිකං’ යනු පරලොව දී නොව තමා විසින්ම දැකිය යුතු, තමා විසින් අත්දැකිය යුතු ප්රත්යක්ෂ වූ වර්තමාන ලෝකයට අයත් දෙයයි. ‘ඇදහිල්ලෙන් පමණක් නොසිටියි’ යනු ‘දානය නම් යහපත්ය, බුද්ධාදී පණ්ඩිතයන් විසින් පසසන ලද්දකි’ යනුවෙන් හුදෙක් ශ්රද්ධාවෙන් පමණක් නොනැවතී දානය දෙයි. ‘යම් දානයක් දෙයිද’ යනු යම් දේයධර්මයක් අනෙකාට දෙයි ද එයයි. ‘එහි අධිපති වී’ යනු ඒ කෙරෙහි වූ ලෝභය මැනවින් මැඩපවත්වා එහි අධිපතියා වී දෙයි. එම තණ්හාවට යටත් නොවන බැවින් ඔහු දාසයෙක් හෝ සහායකයෙක් නොවේ. එහි ඒ කරුණු දෙක අන්වය හා ව්යතිරේක වශයෙන් දැක්වීමට ‘යෝ හි’ යනාදිය පවසන ලදී. තණ්හාවට දාස වූ බැවින් දාසයෙකු ලෙස දෙයි. එහි ඇති ප්රිය බව අත්නොහරින බැවින් සහායකයෙකු ලෙස දෙයි. තණ්හා දාසභාවයෙන් තමා නිදහස් වී, එය මැඩපවත්වා ක්රියා කරන බැවින් ස්වාමියෙකු වී දෙයි. එසේත් නැතහොත් දානශීලී දායක පුද්ගලයා, දානය පවත්වන ආකාරය අනුව දානදාස, දානසහාය, දානපති යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. ඔහුගේ ඒ තෙවැදෑරුම් බව බෙදා දැක්වීමට ‘යෝ හි’ යනාදිය පවසන ලදී. දිය යුතු වස්තුව යන අර්ථයෙන් ආහාර පාන ආදිය දානය නම් වේ. Tattha [Pg.17] yaṃ attanā paribhuñjati, taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti. Yaṃ paresaṃ dīyati, tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā’’ti. Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato. Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato. Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti, so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito. Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati, tādisameva paresaṃ deti, so dānasahāyo nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito. Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti, so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito. එහි තමා යමක් පරිභෝජනය කරයිද, තෘෂ්ණාවට යටත් වූ බැවින් එහි වසඟයෙහි පවතින නිසා හෙතෙම දාසයකු මෙන් වෙයි. අනුන්ට දෙනු ලබන දෙයෙහි ද "අන්නපාන සාමාන්යයෙන්, දානය නමැති දිය යුතු වස්තුවට (දෙය්යධර්මයට) දාසයකු වී" යැයි මෙසේ කියන ලදි. තමා පරිභෝජනය කළ යුතු දෙය සහ අනුන්ට දිය යුතු දෙය සමසමව තබන බැවින් සහායකයකු වී දානය දෙයි. තමා දිය යුතු වස්තුවේ වසඟයට පත් නොවී, එය තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගන්නා බැවින් ස්වාමියකු (පති) වී දානය දෙයි. තවත් ක්රමයක් නම් - යමෙක් තමා ප්රණීත දෙය පරිභෝජනය කර අනුන්ට හීන දෙය දෙයිද, ඒ හේතුවෙන් හීන භාවයට පත්වන බැවින් ඔහු 'දානදාස' නම් වේ. යමෙක් තමා යම්බඳු දෙයක් පරිභෝජනය කරයිද, අනුන්ට ද එබඳුම දෙයක් දෙයිද, එමගින් හීන හෝ අධික බවක් නොමැතිව සමාන වන බැවින් ඔහු 'දානසහාය' නම් වේ. යමෙක් තමා හීන දෙය පරිභෝජනය කර අනුන්ට ප්රණීත දෙය දෙයිද, ඒ හේතුවෙන් ශ්රේෂ්ඨ භාවයට පත්වන බැවින් ඔහු 'දානපති' නම් වේ. Nittejabhūto tejahānippattiyā. Saha byati gacchatīti sahabyo, sahapavattanako, tassa bhāvo sahabyatā, sahapavattīti āha ‘‘sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā’’ti. Asitassāti vā abandhassa, taṇhābandhanena abandhassāti attho. Pañcamaṃ uttānameva. තේජස හීන වූ බැවින් 'නිට්ටේජ' හෙවත් තේජස රහිත වූයේය. එක්ව යන්නේ 'සහභ්ය' නම් වේ, එනම් එක්ව පවතින්නා ය. එහි ස්වභාවය 'සහභ්යතා' නම් වේ, එනම් එක්ව පැවැත්මයි. ඒ පිළිබඳව "සහභාවයට, ඒකීභාවයට පත් වූ" යැයි කියන ලදි. 'අසිතස්ස' යනු බන්ධනයක් නැති, තෘෂ්ණා බන්ධනයෙන් නිදහස් වූ තැනැත්තාට යන අර්ථයයි. පස්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සීහ සේනාපති සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 6-7. Kāladānasuttādivaṇṇanā 6-7. කාලදාන සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව. 36-37. Chaṭṭhe ārāmatoti phalārāmato. Paṭhamuppannānīti sabbapaṭhamaṃ sujātāni. Bhāsitaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti, atthato pana ‘‘bhikkhaṃ dethā’’ti vadanti nāma ariyāya yācanāya. Vuttañhetaṃ ‘‘uddhissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyānaṃ yācanā’’ti. Tatra ye ‘‘mayaṃ pacāma, ime na pacanti, pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī’’ti deyyadhammaṃ saṃvibhajanti, te bhāsitaññū nāma ñatvā kattabbassa karaṇato. Yuttappattakāleti dātuṃ yuttappattakāle. Appaṭivānacittoti anivattanacitto. Sattamaṃ uttānameva. 36-37. හයවැන්නෙහි 'ආරාමතො' යනු පලතුරු උයනෙනි. 'පඨමුප්පන්නානි' යනු මුලින්ම හටගත් (අග්රඵල) දේවල්ය. 'භාසිතඤ්ඤූ' යනු භික්ෂූන් වහන්සේලා නිවෙස් දොරකඩ වැඩසිටින විට නිහඬව සිටියද, අර්ථ වශයෙන් "භික්ෂාව දෙන්න" යැයි ආර්ය වූ ඉල්ලීමක් කරන බැවිනි. මේ පිළිබඳව "ආර්යයන් වහන්සේලා (දානය) උදෙසා වැඩසිටිති, එය ආර්යයන්ගේ ඉල්ලීමයි" යනුවෙන් වදාරන ලදි. එහිදී "අපි ආහාර පිසින්නෙමු, මොවුහු ආහාර නොපිසිති, පිසින අවස්ථාවේදී ආහාර නොලැබුණහොත් මොවුහු කොහෙන් ලබන්නද?" යැයි සිතා දෙය්යධර්මය බෙදා දෙත්ද, ඔවුහු දතයුතු දෙය දැන ක්රියා කරන බැවින් 'භාසිතඤ්ඤූ' (ප්රකාශ කළ දෙය දන්නා) නම් වෙති. 'යුත්තප්පත්තකාලෙ' යනු දීමට සුදුසු කාලය පැමිණි කල්හිය. 'අප්පටිවානචිත්තො' යනු නොපසුබස්නා සිතැතිව යන්නයි. හත්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. කාලදාන සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 8. Saddhasuttavaṇṇanā 8. සද්ධා සූත්ර වර්ණනාව. 38. Aṭṭhame [Pg.18] anukampantīti ‘‘sabbe sattā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena anuggaṇhanti. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārino gahetvā pavisantāpi anuggaṇhanti nāma. Nīcavuttinti paṇipātasīlaṃ. Kodhamānathaddhatāya rahitanti kodhamānavasena uppanno yo thaddhabhāvo cittassa uddhumātalakkhaṇo, tena virahitanti attho. Soraccenāti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti evamāgatena sīlasaṃvarasaṅkhātena soratabhāvena. Sakhilanti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā thaddhakā kakkasā pharusā kaṭukā abhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā, idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vuttena sammodakamudubhāvena samannāgataṃ. Tenāha ‘‘sakhilanti sammodaka’’nti. 38. අටවැන්නෙහි 'අනුකම්පන්ති' යනු "සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යනාදී වශයෙන් හිතෛෂී බව පැතිරවීමෙන් අනුග්රහ කිරීමයි. තවද උපස්ථායකයන්ගේ නිවසට අනෙක් සිල්වත් සබ්රහ්මචාරීන් වහන්සේලා කැඳවාගෙන ඇතුළු වීමෙන් ද ඔවුහු අනුග්රහ කරති. 'නීචවුත්තිං' යනු නිහතමානී බව හා ගෞරව කරන සුළු බවයි. 'කෝධමානථද්ධතාය රහිතං' යනු ක්රෝධය හා මානය නිසා හටගන්නා වූ, සිතේ ඇති වන දැඩි ස්වභාවයෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. 'සොරච්චේන' යනු සොරච්චය හෙවත් සුසිල්වත් බවයි. ඒ පිළිබඳව ධර්ම සංගණියෙහි එන විග්රහයට අනුව කායික හා වාචසික අකුසලයන්ගෙන් වැළකීම හෙවත් සීල සංවරය සොරච්චය නම් වේ. 'සඛිලං' යනු ධර්ම සංගණියෙහි දැක්වෙන පරිදි රළු පරුෂ වචනයෙන් තොර වූ, කනට සුවදායක වූ, ප්රේමණීය වූ, හදවතට දනවන, ශිෂ්ට සම්පන්න මෙන්ම බොහෝ ජනයාට ප්රියමනාප වූ වචන කතා කරන සුළු ස්වභාවයයි. එබැවින් 'සඛිල' යනු සතුටු කරවන ප්රිය වචනයයි. Saddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සද්ධා සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 9-10. Puttasuttādivaṇṇanā 9-10. පුත්ත සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව. 39-40. Navame bhatoti posito. Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ ‘‘amhehī’’tiādi vuttaṃ. Hatthapādavaḍḍhanādīhīti ādi-saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti. Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘amhākaṃ santakaṃ…pe… kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī’’ti. Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattādīni avicchinditvā. Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyassa paṭipajjissati, na itaroti āha ‘‘kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā’’tiādi[Pg.19]. Attanā dāyajjārahaṃ karontoti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto. Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya. Sesaṃ suviññeyyameva. Dasamaṃ uttānameva. 39-40. නවවැන්නෙහි 'භතො' යනු පෝෂණය කරන ලද්දේ යන්නයි. ඒ පෝෂණය කිරීම උපන් දා සිට සැප පහසුකම් ලබා දීමෙන් සහ දුක් පීඩා ඉවත් කිරීමෙන් සිදු වූ බව පෙන්වීමට "අප විසින්" යනාදිය කියන ලදි. 'හත්ථපාදවඩ්ඪනාදීහි' යනුවෙන් අත් පා වැඩීම පමණක් නොව මුහුණ පිරිසිදු කිරීම, නෑවීම සහ ඇඳුම් පැළඳුම් ඇන්දවීම ආදිය ද අදහස් වේ. මවුපියන් සතු කෙත් වතු ආදිය විනාශ නොකර ආරක්ෂා කිරීම පරම්පරාවේ පැවැත්මට හේතු වන බැවින් "අපේ සම්පත්...පෙ... කුල වංශය බොහෝ කලක් පවතිනු ඇත" යැයි කියන ලදි. 'සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වා' යනු මවුපියන් විසින් පවත්වාගෙන ආ සලාක බත් ආදිය නොකඩවා දීමයි. දායාද ලැබීමට සුදුසු ලෙස හැසිරෙන්නාම දායාද උරුම කර ගන්නා බැවින් "කුල වංශයට අනුරූප පැවැත්මෙන්" යනාදිය කියන ලදි. 'තමා දායාදයට සුදුස්සෙකු කර ගනිමින්' යනු දායාද උරුම කර ගැනීමට අවශ්ය සුදුසුකම් ඇති කර ගැනීමයි. මවුපියන් තම අවවාද නොපිළිපදින දරුවන් පිළිබඳව තීරණයක් ගෙන ඔවුන් උරුමකරුවන් නොවන බවට පත් කරන අතර, අවවාද පිළිපදින දරුවන් දේපළවල හිමිකරුවන් කරති. 'තතියදිවසතෝ පට්ඨාය' යනු මරණයෙන් පසු තුන්වන දින සිටය. ඉතිරිය පැහැදිලිය. දසවැන්න ද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පුත්ත සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. සුමන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 5. Muṇḍarājavaggo 5. මුණ්ඩරාජ වර්ගය. 1-2. Ādiyasuttādivaṇṇanā 1-2. ආදිය සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව. 41-42. Pañcamassa paṭhame uṭṭhānavīriyādhigatehīti vā uṭṭhānena ca vīriyena ca adhigatehi. Tattha uṭṭhānanti kāyikaṃ vīriyaṃ. Vīriyanti cetasikanti vadanti. Uṭṭhānanti vā bhoguppādane yuttappayuttatā. Vīriyaṃ tajjo ussāho. Pīṇitanti dhātaṃ sutittaṃ. Tathābhūto pana yasmā thūlasarīro hoti, tasmā ‘‘thūlaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva. 41-42. පස්වැන්නෙහි පළමුවැන්නෙහි 'උට්ඨානවීරියාධිගතේහි' යනු උත්සාහයෙන් හා වීරියෙන් ලබන ලද යන්නයි. එහි 'උට්ඨානය' යනු කායික වීරිය බවත් 'වීරිය' යනු මානසික වීරිය බවත් පවසති. නැතහොත් 'උට්ඨානය' යනු ධනය ඉපදවීමට දරන උත්සාහයයි. 'වීරිය' යනු ඒ සඳහා වන උනන්දුවයි. 'පීණිතං' යනු තෘප්තිමත් වූ හෙවත් මැනවින් සතුටු වූ බවයි. එවැනි තැනැත්තා ශරීරයෙන් පිරුණු අයෙකු වන බැවින් "ශරීරය තර කරයි" යනුවෙන් කියන ලදි. දෙවැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Ādiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ආදිය සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā 3. ඉට්ඨ සූත්ර වර්ණනාව. 43. Tatiye appamādaṃ pasaṃsantīti ‘‘etāni āyuādīni patthayantena appamādo kātabbo’’ti appamādameva pasaṃsanti paṇḍitā. Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho. Purimasmiṃ atthavikappe ‘‘puññakiriyāsū’’ti padassa ‘‘appamatto’’ti iminā sambandho. Yasmā paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, yasmā ca puññakiriyāsu appamatto ubho atthe adhigato hoti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova [Pg.20] kātabbo. Dutiyasmiṃ atthavikappe paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti. Katthāti? Puññakiriyāsu. Kasmāti ce? Yasmā appamatto ubho atthe adhiggaṇhāti paṇḍito, tasmāti attho. Atthappaṭilābhenāti diṭṭhadhammikādihitappaṭilābhena. 43. තෙවැනි (ගාථාවෙහි) 'අප්පමාදං පසංසන්ති' (අප්රමාදය පසසති) යන්නෙහි අර්ථය නම්, 'ආයුෂය ආදී වූ මෙම සම්පත් පතන්නා විසින් අප්රමාදය (නොපමාව) කටයුතුය' යි පණ්ඩිතයෝ අප්රමාදයම පසසති යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, පණ්ඩිතයෝ පින්කම් කිරීමෙහිලා අප්රමාදය පසසන බැවින්, ආයුෂ ආදිය පතන්නා විසින් අප්රමාදයම කටයුතුය යනු අර්ථයයි. පළමු අර්ථ විග්රහයට අනුව 'පුඤ්ඤකිරියාසු' (පින්කම්හි) යන පදය 'අප්පමත්තො' (නොපමා වූයේ) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. පණ්ඩිතයන් අප්රමාදය පසසන බැවින්ද, පින්කම්හි අප්රමාද වූ තැනැත්තා (ලෞකික ලෝකෝත්තර) යන අර්ථ දෙකම සාක්ෂාත් කරගන්නා බැවින්ද, ආයුෂ ආදිය පතන්නා විසින් අප්රමාදයම කටයුතුය. දෙවැනි අර්ථ විග්රහයට අනුව, පණ්ඩිතයෝ අප්රමාදය පසසති. ඒ කොහිද? පින්කම්හිදීය. ඒ කුමක් නිසාද යත්? යම් හෙයකින් අප්රමාද වූ පණ්ඩිතයා (ලෞකික ලෝකෝත්තර) යන අර්ථ දෙකම අත්පත් කරගන්නා බැවිනි. 'අත්ථප්පටිලාභෙන' යනු දෘෂ්ටධම්මික (මෙලොව) ආදී යහපත ලැබීමෙනි. Iṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ඉට්ඨ සූත්ර වර්ණනාව නිමාවිය. 4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā 4. මනාපදායී සූත්ර වර්ණනාව 44. Catutthe jhānamanena nibbattaṃ manomayanti āha ‘‘suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāya’’nti. Satipi hi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo, pāṇamayo, manomayo, ānandamayo, viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādinopi vadanti. Ucchedavādinopi vadanti ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.87). Tīsu vā kulasampattīsūti brāhmaṇakhattiyavessasaṅkhātesu sampannakulesu. Chasu vā kāmasaggesūti chasu kāmāvacaradevesu. 44. සතරවැනි සූත්රයෙහි, ධ්යාන සිතින් උපන් බැවින් 'මනෝමය' යැයි පවසමින් 'සුද්ධාවාසයන්හි එක්තරා ධ්යාන සිතින් උපන් දේව සමූහයකි' යි දක්වන ලදී. සියලු සත්වයන්ගේ උපත අභිසංස්කාර සිතින් සිදුවුවද, බාහිර ප්රත්යයන්ගෙන් තොරව සිතින්ම උපදින බැවින් රූපාවචර සත්වයන් 'මනෝමය' යැයි කියනු ලැබේ. ඉදින් එසේ නම්, කාම භවයෙහි ඕපපාතික සත්වයන්ද මනෝමය විය යුතු නොවේද? නැත, එහිදී බාහිර ප්රත්යයන්ගෙන් උපදින්නේය යන සැකය පවතින බැවින් 'සිතින්ම උපන්නේය' යන අවධාරණය කළ නොහැක. ලෝකයෙහි මෙම 'මනෝමය' යන ව්යවහාරය රූපාවචර සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් රූඪ (ප්රචලිත) වී පවතී. එමෙන්ම, 'අන්නමය, ප්රාණමය, මනෝමය, ආනන්දමය, විඥානමය' යැයි වේදවාදීහුද ආත්මය පස් ආකාරයකින් හඳුන්වති. උච්ඡේදවාදීහුද 'දිව්යමය වූ, රූපී වූ, මනෝමය වූ' (දී. නි. 1.87) යැයි පවසති. 'තීසු වා කුලසම්පත්තීසු' යනු බ්රාහ්මණ, ක්ෂත්රිය සහ වෛශ්ය යන සම්මත කුලයන්හි උපත ලැබීමයි. 'ඡසු වා කාමසග්ගේසු' යනු සදෙව් ලොවය. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මනාපදායී සූත්ර වර්ණනාව නිමාවිය. 5-6. Puññābhisandasuttādivaṇṇanā 5-6. පුඤ්ඤාභිසන්ද සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 45-46. Pañcame asaṅkheyyoti āḷhakagaṇanāya asaṅkheyyo. Yojanavasena panassa saṅkhā atthi heṭṭhā mahāpathaviyā upari ākāsena parisamantato cakkavāḷapabbatena majjhe tattha tattha ṭhitakehi dīpapabbatapariyantehi paricchinnattā jānantena yojanato saṅkhātuṃ sakkāti katvā. Mahāsarīramacchakumbhīlayakkharakkhasamahānāgadānavādīnaṃ saviññāṇakānaṃ balavāmukhapātālādīnaṃ aviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ[Pg.21]. Puthūti bahū. Savantīti sandamānā. Upayantīti upagacchanti. Chaṭṭhaṃ uttānameva. 45-46. පස්වැනි සූත්රයෙහි 'අසංඛෙය්යො' යනු අමුණු ප්රමාණයෙන් ගණන් කළ නොහැකි බවයි. යොදුන් වශයෙන් ගත් කල මෙහි ප්රමාණයක් පවතී; පහළින් මහා පෘථිවියෙනුත්, ඉහළින් අහසිනුත්, වටා සක්වළ පර්වතයෙනුත්, මැද මැද පිහිටි ද්වීප හා පර්වත කෙළවරිනුත් සීමා වී ඇති බැවින් දන්නා කෙනෙකුට යොදුන් ප්රමාණයෙන් ගණනය කළ හැකිය. මහා ශරීර ඇති මත්ස්යයන්, කිඹුලන්, යක්ෂයන්, රාක්ෂයන්, මහා නාගයන්, දානවයන් ආදී සවිඥානික සත්වයන් නිසාත්, බලවත් මුඛ පාතාලාදිය වැනි අවිඥානික භයානක අරමුණු නිසාත් 'බහුභේරවං' (ඉතා බියකරු) නම් වේ. 'පුථූ' යනු බොහෝය. 'සවන්ති' යනු ගලා යන්නා වූ යන්නයි. 'උපයන්ති' යනු ළඟා වෙති යන්නයි. හයවැනි සූත්රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. Puññābhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පුඤ්ඤාභිසන්ද සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමාවිය. 7-8. Dhanasuttādivaṇṇanā 7-8. ධන සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 47-48. Sattame saddhāti maggenāgatā saddhā. Sīlañca yassa kalyāṇanti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantaṃ sīlaṃ vuccati. Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi, imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ. Aṭṭhamaṃ uttānameva. 47-48. හත්වැනි සූත්රයෙහි 'සද්ධා' යනු මාර්ගඥානය සමඟ පැමිණි ශ්රද්ධාවයි. 'සීලඤ්ච යස්ස කල්යාණං' යනු ආර්ය ශ්රාවකයාගේ ආර්යකාන්ත ශීලයයි. එහිදී ආර්ය ශ්රාවකයාට ප්රිය නොවන කිසිදු ශීලයක් නැතත්, මෙහි අදහස් කරන්නේ මතු ආත්මයකදී වුවද ප්රහීණය නොවන පංචශීලයයි. අටවැනි සූත්රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. Dhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ධන සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමාවිය. 9. Kosalasuttavaṇṇanā 9. කෝසල සූත්ර වර්ණනාව 49. Navame patitakkhandhoti sammukhā kiñci oloketuṃ asamatthatāya adhomukho. Nippaṭibhānoti sahadhammikaṃ kiñci vattuṃ avisahanato nippaṭibhāno paṭibhānarahito. 49. නවවැනි සූත්රයෙහි 'පතිතක්ඛන්ධො' යනු ඉදිරියෙහි කිසිවක් බැලීමට නොහැකි බැවින් බිමට නැඹුරු වූ මුහුණ ඇති බවයි. 'නිප්පටභානො' යනු ධර්මානුකූලව කිසිවක් කීමට අපොහොසත් බැවින් වැටහීමක් නොමැති (නිශ්ප්රභා වූ) බවයි. Kosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. කෝසල සූත්ර වර්ණනාව නිමාවිය. 10. Nāradasuttavaṇṇanā 10. නාරද සූත්ර වර්ණනාව 50. Dasame ajjhomucchitoti adhimattāya taṇhāmucchāya mucchito, mucchaṃ mohaṃ pamādaṃ āpanno. Tenāha ‘‘gilitvā…pe… atirekamucchāya taṇhāya samannāgato’’ti. Mahaccāti mahatiyā. Liṅgavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘mahatā rājānubhāvenā’’ti. 50. දසවැනි සූත්රයෙහි 'අජ්ඣොමුච්ඡිතො' යනු දැඩි තණ්හාව නැමති මුළාවෙන් මුළා වූ, මෝහයට හා ප්රමාදයට පත් වූ යන්නයි. එබැවින් 'ගිලගෙන... අතිශය මුළා වූ තණ්හාවෙන් යුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී. 'මහච්චා' යනු මහත් වූ යන්නයි. මෙය ලිංග විපර්යාසයෙන් (ස්ත්රී ලිංග ප්රයෝගයක් ලෙස) පවසන ලද්දකි. එබැවින් 'මහත් වූ රාජානුභාවයෙන්' යැයි අර්ථය පැවසිය යුතුය. Nāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නාරද සූත්ර වර්ණනාව නිමාවිය. Muṇḍarājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. මුණ්ඩරාජ වර්ග වර්ණනාව නිමාවිය. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. පළමු පණ්ණාසකය නිමාවිය. 2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ 2. දෙවන පණ්ණාසකය (6) 1. Nīvaraṇavaggo (6) 1. නීවරණ වර්ගය 1-2. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā 1-2. ආවරණ සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 51-52. Dutiyassa [Pg.22] paṭhame āvarantīti āvaraṇā, nīvārayantīti nīvaraṇā. Ettha ca āvarantīti kusaladhammuppattiṃ ādito parivārenti. Nīvārayantīti niravasesato vārayantīti attho, tasmā āvaraṇavasenāti ādito kusaluppattivāraṇavasena. Nīvaraṇavasenāti niravasesato vāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā upacchinditvā pātenti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Upacchindanaṃ pātanañcettha tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva. Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāsaṃ samatthataṃ vihanantiyevāti paññāya dubbalīkaraṇā vuttā. Bhāvanāmanasikārena vinā pakatiyā manussehi nibbattetabbo dhammoti manussadhammo, manussattabhāvāvaho vā dhammo manussadhammo, anuḷāraṃ parittakusalaṃ. Yaṃ asatipi buddhuppāde vattati, yañca sandhāyāha ‘‘hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjatī’’ti (jā. 1.8.75). Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso. 51-52. දෙවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්රයෙහි; ආවරණය කරන බැවින් 'ආවරණ' නම් වේ, වළක්වන බැවින් 'නීවරණ' නම් වේ. මෙහි 'ආවරණ' යනු කුසල් දහම් ඉපදීම ආරම්භයේදීම අවහිර කිරීමයි. 'නීවරණ' යනු සහමුලින්ම වැළැක්වීමයි. එබැවින් මුලින් කුසල් ඉපදීම වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් 'ආවරණ' ලෙසද, පසුව සහමුලින්ම වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් 'නීවරණ' ලෙසද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. යම් හෙයකින් පංච නීවරණයෝ උපදනා කල්හි, නූපන් ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්රඥාව ඉපදීමට ඉඩ නොදෙති, උපන් අෂ්ට සමාපත්ති හෝ පංච අභිඥාවන් වුවද සිඳලන බැවින් 'ප්රඥාව දුබල කරන්නෝ' යැයි කියනු ලබති. මෙහි ප්රඥාව සිඳලීම හා පහත හෙළීම යනු නූපන් ප්රඥාවන්ට ඉපදීමට ඉඩ නොදීමයි. මෙලෙස මහග්ගත හා අනුත්තර ප්රඥාවන්ට මෙන්ම සමහර පිරිත්ත (කාමාවචර) ප්රඥාවන්ටද නූපදීමට හේතුවන නීවරණ ධර්මයන්, අනෙක් ප්රඥාවන්ගේ ශක්තිය හීන කරන බැවින් 'ප්රඥාව දුබල කරන්නෝ' යැයි වදාරන ලදී. භාවනා මනසිකාරයකින් තොරව සාමාන්යයෙන් මනුෂ්යයන් විසින් උපදවාගත යුතු ධර්මය 'මනුස්සධර්ම' නම් වේ, නැතහොත් මනුෂ්ය ආත්මයක් ලබා දෙන ධර්මය 'මනුස්සධර්ම' නම් වේ, එනම් උදාර නොවන කුඩා කුසලයයි. බුද්ධෝත්පාද කාලයකින් තොරව වුවද පවතින යම් ධර්මයක් වේද, යමක් අරභයා 'හීන වූ බ්රහ්මචර්යාවෙන් ක්ෂත්රිය කුලයෙහි උපදියි' (ජා. 1.8.75) යැයි වදාරන ලද්දේද එයයි. ආර්ය භාවයට සුදුසු බැවින් 'අලමරිය' නම් වේ. ඥානදර්ශනයම විශේෂ ඥානදර්ශනයකි. ආර්යත්වයට සුදුසු වූ ඒ විශේෂ ඥානදර්ශනය 'අලමරියඤාණදස්සනවිසෙස' නම් වේ. Ñāṇadassananti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.234) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño [Pg.23] uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’’ti (ma. ni. 1.284; 2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana lokuttaradhammo adhippeto. Ettha ca rūpāyatanaṃ jānāti cakkhuviññāṇaṃ viya passati cāti ñāṇadassanaṃ, dibbacakkhu. Sammasanūpacāre ca dhammalakkhaṇattayañca tathā jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, vipassanā. Nibbānaṃ cattāri vā saccāni asammohappaṭivedhato jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, maggo. Phalaṃ pana nibbānavaseneva yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇā maggādhigatassa atthassa sabbaso jotanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ. Sabbaññutā anāvaraṇatāya samantacakkhutāya ca ñāṇadassanaṃ. Byādiṇṇakāloti pariyādinnakālo. Dutiyaṃ uttānameva. ‘ඥාණදස්සන’ යන්නෙන් දිව්ය චක්ෂුස ද, විදර්ශනාව ද, මාර්ගය ද, ඵලය ද, ප්රත්යවේක්ෂා ඥානය ද, සර්වඥතා ඥානය ද යන සියල්ල ම කියනු ලැබේ. ‘අප්රමාදී වූයේ ඥාණදස්සනය සම්පාදනය කරයි’ (ම.නි. 1.311) යන මෙහි දිව්ය චක්ෂුස ඥාණදස්සනය නමින් හැඳින්වේ. ‘ඥාණදස්සනය පිණිස සිත මෙහෙයවයි, නැඹුරු කරයි’ (දී.නි. 1.234) යන මෙහි විදර්ශනා ඥානය ඥාණදස්සනය යි. ‘ඔවුහු අනුත්තර වූ සම්බෝධිය පිණිස වූ ඥානයට ද දර්ශනයට ද අභව්ය වෙති’ (අ.නි. 4.196) යන මෙහි මාර්ගය ඥාණදස්සනය යි. ‘මෙය වනාහි උත්තරීමනුෂ්ය ධර්මයක් වූ, ආර්යභාවයට සුදුසු වූ විශේෂ වූ ඥාණදස්සනයක් ලබා ගත් සැප විහරණයකි’ (ම.නි. 1.328) යන මෙහි ඵලය ඥාණදස්සනය යි. ‘මා හට ඥානයත් දර්ශනයත් උපන්නේ ය, මාගේ විමුක්තිය අකෝප්ය ය, මෙය අවසන් ජාතිය යි, දැන් නැවත උපතක් නැත’ (සං.නි. 5.1081) යන මෙහි ප්රත්යවේක්ෂා ඥානය ඥාණදස්සනය යි. ‘මා හට ඥානයත් දර්ශනයත් උපන්නේ ය, ආළාර කාලාම සත් දිනකට පෙර කළුරිය කළේ ය’ (ම.නි. 1.284) යන මෙහි සර්වඥතා ඥානය ඥාණදස්සනය යි. එහෙත් මෙහි දී (මෙම සූත්රයේ දී) අදහස් කළේ ලෝකෝත්තර ධර්මය යි. එහි දී රූපය දැනගන්නා බැවින් චක්ඛුවිඤ්ඤාණය මෙන් දකින බැවින් ද දිව්ය චක්ෂුස ඥාණදස්සනය නම් වේ. සම්මසන උපචාරයේ දී (විදර්ශනාවේ දී) ධර්මයන්ගේ ත්රිලක්ෂණය එලෙස ම දැනගන්නා බැවින් හා දකින බැවින් විදර්ශනාව ඥාණදස්සනය යි. නිවන හෝ සතර සත්යයන් මෝහයකින් තොරව අවබෝධයෙන් දැනගන්නා හා දකින බැවින් මාර්ගය ඥාණදස්සනය යි. ඵලය සම්බන්ධයෙන් ද නිවන් අරමුණු කර ගැනීම් වශයෙන් ම යෙදිය යුතු ය. ප්රත්යවේක්ෂාව යනු මාර්ගයෙන් ලබා ගත් අර්ථය සියලු ආකාරයෙන් ඒකාලෝක කරන (පැහැදිලි කරන) අර්ථයෙන් ඥාණදස්සනය යි. සර්වඥතා ඥානය යනු ආවරණ රහිත බැවින් හා සමන්තචක්ඛු (සෑම තැන ම දකින ඇස) බැවින් ඥාණදස්සනය යි. ‘බ්යාදිණ්ණකාලෝ’ යනු ගෙවී ගිය කාලය යි. දෙවැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ම ය. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ආවරණ සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 3-4. Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā 3-4. පධානියංග සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව 53-54. Tatiye padahatīti padahano, bhāvanamanuyutto yogī, tassa bhāvo bhāvanānuyogo padahanabhāvo. Padhānamassa atthīti padhāniko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā ‘‘padhāniyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā’’ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatasaddhā āgamanasaddā eva, ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘sabbaññubodhisattāna’’nti vuttaṃ. Adhigamato samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttā cāpi adhigamasaddhā nāma, yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā. Acalabhāvenāti paṭipakkhena anadhibhavanīyattā niccalabhāvena. Okappananti okkanditvā adhimuccanaṃ, pasāduppattiyā pasādanīyavatthusmiṃ pasīdanameva. Suppaṭividdhanti suṭṭhu paṭividdhaṃ. Yathā tena paṭividdhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi, tathā paṭividdhaṃ. Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhi, tassa dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya [Pg.24] tena paṭivedhena saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso. Tenāha bhagavā – ‘‘yo, bhikkhave, buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno’’tiādi. Padhānavīriyaṃ ijjhati ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sakkaccaṃ padahanato. 53-54. තුන්වැන්නෙහි, ‘පදහති’ (වීර්යය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘පදහනෝ’ නම් වේ. එනම් භාවනාවෙහි නියුතු යෝගාවචරයා ය. ඔහුගේ ස්වභාවය භාවනානුයෝගය හෙවත් වීර්යය කරන ස්වභාවය යි. ප්රධානය (වීර්යය) මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘පධානිය’ නම් වේ. මෙහි ‘ක’ කාරයට ‘ය’ කාරය යෙදීමෙන් ‘පධානියෝ’ යැයි කියන ලදී. ‘අභිනීහාරයේ (අධිෂ්ඨානයේ) සිට පැමිණි බැවින්’ යැයි කී හෙයින් පසේබුදුන් හා ශ්රාවක බෝධිසත්ත්වයන්ට ද ප්රාර්ථනාවේ සිට පැමිණි ශ්රද්ධාව ‘ආගමන ශ්රද්ධාව’ ම වේ. එහෙත් උසස් ලෙස දැක්වීම පිණිස ‘සර්වඥ බෝධිසත්ත්වයන්ගේ’ යැයි පවසන ලදී. අවබෝධයෙන් මතු වූ බැවින් අග්ර මාර්ග හා ඵලයන් සමඟ සම්ප්රයුක්ත වූ ශ්රද්ධාව ‘අධිගම ශ්රද්ධාව’ නම් වේ. එය සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ අංගයක් ලෙස ද කියන ලදී. ‘අචලභාවයෙන්’ යනු ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින් ස්ථාවර භාවය යි. ‘ඔකප්පනං’ යනු බැසගෙන අධිෂ්ඨාන කර ගැනීම යි, එනම් ප්රසාදය උපදවන වස්තුවේ ම පැහැදීම යි. ‘සුප්පටිවිද්ධං’ යනු මැනවින් අවබෝධ කරන ලද්දකි. යම් අවබෝධයකින් සර්වඥතා ඥානය අත්පත් කර ගත්තේ ද, එලෙස අවබෝධ කරන ලදී. යම් කෙනෙකුට බුදුන් වහන්සේගේ මනා බුද්ධත්වය කෙරෙහි අචල වූ, කම්පා නොවන ශ්රද්ධාවක් ඇද්ද, ඔහුට දහමේ ස්වධර්මතාව (මනා ධර්මතාව) සහ සංඝයාගේ සුපටිපන්නතාව කෙරෙහි වූ අවබෝධයෙන් යුත් ශ්රද්ධාව එලෙස නොවේ යැයි කීම අවකාශයක් නැති කරුණකි (එනම් එය ද අචල ම වේ). එහෙයින් භාග්යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, යමෙක් බුදුන් කෙරෙහි පැහැදුණේ ද, දහම කෙරෙහි පැහැදුණේ ද, සඟුන් කෙරෙහි පැහැදුණේ ද’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘ඒකාන්තයෙන් ම මම මෙම ප්රතිපදාවෙන් ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි’ යි සකස් කොට වීර්යය කරන බැවින් ප්රධාන වීර්යය සමෘද්ධිමත් වේ. Appa-saddo abhāvattho ‘‘appasaddassa…pe… kho panā’’tiādīsu viyāti āha ‘‘arogo’’ti. Samavepākiniyāti yathābhuttamāhāraṃ samākāreneva pacanasīlāya. Daḷhaṃ katvā pacantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti, sithilaṃ katvā pacantī mandabhāvena vātavikārādivasena tenāha ‘‘nātisītāya nāccuṇhāyā’’ti. Gahaṇitejassa mandapaṭutāvasena sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahatāti āha ‘‘atisītalaggahaṇiko’’tiādi. Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha ‘‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’’ti. Udayatthagāminiyāti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha ‘‘udayañcā’’tiādi. Parisuddhāyāti nirupakkilesāya. Nibbijjhituṃ samatthāyāti tadaṅgavasena savisesaṃ pajahituṃ samatthāya. Tassa dukkhassa khayagāminiyāti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattirahaṃ, adhigate na pavatti, taṃ sandhāya vadati. Tathāhesa yogāvacaro ‘‘cūḷasotāpanno’’ti vuccati. Catutthaṃ uttānameva. ‘අප්ප’ යන ශබ්දය ‘අප්පසද්දස්ස...පෙ... ඛෝ පනා’ යනාදියෙහි මෙන් අභාවය (නැති බව) යන අර්ථයේ යෙදෙන බැවින් ‘අරෝගී’ යැයි කියන ලදී. ‘සමවේපාකිනියා’ යනු අනුභව කළ ආහාරය සම මට්ටමින් පැසවන සුලු (ජීර්ණය කරන) ස්වභාවය යි. තදින් ආහාර පචනය කරන ග්රහණිය (ආහාර ජීර්ණ පද්ධතිය) චණ්ඩ ස්වභාවය නිසා පිත් විකාර ආදියෙන් රෝග උපදවයි. ලිහිල්ව (අඩුවෙන්) පචනය කරන ග්රහණිය මන්දගාමී බව නිසා වාත විකාර ආදිය ඇති කරයි. එහෙයින් ‘නැති සීතල වූ, නැති උණුසුම් වූ’ යැයි කියන ලදී. ග්රහණි තේජසෙහි මන්දගාමී හෝ තීක්ෂණ බව අනුව සත්ත්වයන්ට පිළිවෙළින් සීතල හෝ උණුසුම දරාගත හැකි බව ගැන ‘අතිසීතලග්ගහණිකෝ’ යනාදිය කියන ලදී. යථා පරිදි තමාගේ වරද ප්රකාශ කිරීම තමා හෙළි කිරීමක් බැවින් ‘තමාගේ අගුණය ඇති සැටියෙන් ප්රකාශ කරන්නා වූ’ යැයි කියන ලදී. ‘උදයත්ථගාමිනියා’ යනු සංස්කාරයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය අවබෝධ කරන බැවිනි. ‘උදයඤ්චා’ යනාදියෙන් එහි අර්ථය දක්වන ලදී. ‘පරිසුද්ධායා’ යනු උපක්ලේෂ රහිත වූ යන්නයි. ‘නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථායා’ යනු තදංග වශයෙන් විශේෂයෙන් ප්රහීණ කිරීමට සමර්ථ බව යි. ‘තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියා’ යනු මෙම ඥානය නොලැබුණේ නම් පැවතිය හැකි වූ, ලැබුණු පසු නොපවතින යම් දුකක් ඇද්ද, එය අරමුණු කර පවසයි. එවැනි යෝගාවචරයා ‘චූළසෝතාපන්න’ යැයි කියනු ලැබේ. සිව්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පධානියංග සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 5. Mātāputtasuttavaṇṇanā 5. මාතාපුත්ත සූත්රයේ වර්ණනාව 55. Pañcame vissāsoti visacchāyasantāno bhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Gahetvāti attano eva okāsaṃ gahetvā. Khepetvāti kusalavāraṃ khepetvā. 55. පස්වැන්නෙහි, ‘විස්සාසෝ’ යනු සෙවනැල්ලක් මෙන් ලුහුබඳින ස්වභාවය යි. ‘ඕතාරෝ’ යනු එහි සිත බැසගැනීම යි. ‘ගහෙත්වා’ යනු තමාට ම අවකාශයක් ලබාගෙන යන්නයි. ‘ඛේපෙත්වා’ යනු කුසල් වාරය අවසන් කොට (ගෙවා දමා) යන්නයි. Ghaṭṭeyyāti akkamanādivasena bādheyya. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānasaṅkhātāhi tīhi pariññāhi. Natthi etesaṃ kutoci bhayanti akutobhayā, nibbhayāti attho. Catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā pāraṃ pariyantaṃ gatā. Tenāha ‘‘pāraṃ vuccati nibbāna’’ntiādi. ‘ඝට්ටෙය්යා’ යනු පෑගීම ආදියෙන් පීඩා කිරීම යි. ‘තීහි පරිඤ්ඤාහි’ යනු ඥාත, තීරණ, ප්රහාණ යන පිරිඤ්ඤා තුනෙනි. මොවුන්ට කිසිදු තැනකින් බියක් නැති බැවින් ‘අකුතෝභයා’ හෙවත් නිර්භය වූවෝ ය. සතර ඕඝයන්ගේ හෝ සංසාර නැමති මහා ඕඝයේ කෙළවරට ගියෝ ය. එහෙයින් ‘පාර යනු නිවන යැයි කියනු ලැබේ’ යනාදිය පවසන ලදී. Mātāputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මාතාපුත්ත සූත්රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā 6. උපජ්ඣාය සූත්රයේ වර්ණනාව 56. Chaṭṭhe [Pg.25] madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo’’ti. Na pakkhāyantīti nappakāsenti, nānākāraṇato na upaṭṭhahanti. Tenāha ‘‘catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantī’’ti. Sesamettha uttānameva. 56. හයවැන්නෙහි, ‘මධුරකභාවෝ’ යනු ශරීරයේ තද බව යි. එය බර ගතිය පෙරදැරි කරගෙන ඇති වන්නක් බැවින් ‘සංජාතගරුභාවෝ’ (ඇති වූ බර ගතිය) යැයි කියන ලදී. ‘න පක්ඛායන්ති’ යනු ප්රකාශ නොවේ යන්නයි, විවිධ කරුණු නිසා වැටහෙන්නේ නැත. එහෙයින් ‘සතර දිශාවෝ ද අනුදිශාවෝ ද මා හට වැටහෙන්නේ නැත’ යැයි කියන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. Upajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. උපජ්ඣාය සූත්රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā 7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨාන සූත්රයේ වර්ණනාව 57. Sattame jarādhammoti dhamma-saddo ‘‘asammosadhammo nibbāna’’ntiādīsu (su. ni. 763) viya pakatipariyāyo, tasmā jarāpakatiko jiṇṇasabhāvoti attho. Tenāha ‘‘jarāsabhāvo’’tiādi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti kammadāyādo, attanā yathūpacitakammaphalabhāgīti attho. Taṃ pana dāyajjaṃ kāraṇūpacārena vadanto ‘‘kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho’’ti āha yathā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu, evamidaṃ puññaṃ vaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80). Yonīhi phalaṃ sabhāvato bhinnampi abhinnaṃ viya missitaṃ hoti. Tenāha ‘‘kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇa’’nti. Mamattavasena bajjhantīti bandhū, ñāti sālohito ca, kammaṃ pana ekantasambandhavāti āha ‘‘kammaṃ mayhaṃ bandhū’’ti. Patiṭṭhāti avassayo. Kammasadiso hi sattānaṃ avassayo natthi. 57. සත්වැනි සූත්රයෙහි: 'ජරාධම්මෝ' යන්නෙහි 'ධම්ම' ශබ්දය 'අසම්මෝසධම්මෝ නිබ්බානං' යනාදියෙහි මෙන් ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් ජරාව ස්වභාවය කොට ඇති, දිරා යන ස්වභාවය ඇත්තේ යන අර්ථයයි. එහෙයින් 'ජරාසභාවෝ' යනාදිය කියන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්රමයම වේ. කර්මය විසින් දිය යුතු දේ ගන්නා බැවින් 'කම්මදායාද' නම් වේ, තමා විසින් රැස් කළ කර්මයේ ඵලයෙහි කොටස්කරුවා යන අර්ථයයි. ඒ උරුමය කාරණෝපචාරයෙන් පවසමින් 'කර්මය මාගේ දායාදය හෙවත් සන්තකය යන අර්ථයයි' කීහ. 'මහණෙනි, කුසල් දහම් සමාදන් වීම හේතුවෙන් මේ පින වැඩේ' යන්නාක් මෙනි. යෝනියෙන් ඵලය ස්වභාවයෙන් වෙනස් වුව ද වෙනස් නොවුණාක් මෙන් මිශ්ර වී පවතී. එහෙයින් 'කර්මය මාගේ යෝනිය හෙවත් හේතුවයි' කීහ. මමත්වය නිසා බැඳෙන බැවින් 'බන්ධු' නම් වේ, එනම් නෑ සහ ලේ නෑයන් ය. කර්මය වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම සම්බන්ධ වූවක් බැවින් 'කර්මය මාගේ බන්ධු හෙවත් නෑයා වේ' යැයි කීහ. 'පතිට්ඨා' යනු පිහිටයි. සත්ත්වයන්ට කර්මය වැනි වෙනත් පිහිටක් නැත. Yobbanaṃ ārabbha uppannamadoti ‘‘mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbanaṃ apassāya mānakaraṇaṃ. ‘‘Ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakakhaṇḍampi khāditabbaṃ, ime panaññe ‘asukaṃ no ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmā’ti vicaranti, ko añño mayā sadiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. Sabbesampi jīvitaṃ nāma pabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca, tadubhayaṃ anoloketvā pabandhaṭṭhitiṃ paccayasulabhatañca nissāya ‘‘ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado. යොවුන් බව අරභයා හටගත් මදය නම්: 'මහලු කල පින් කරන්නෙමු, දැනට තරුණයි' කියා යොවුන් බව නිසා ඇති කර ගන්නා මානයයි. 'මම නිරෝගී වෙමි, සැට හෝ හැත්තෑ වසරක් ඉක්ම ගියත් මට අරළු කැබැල්ලක්වත් (බෙහෙතක් ලෙස) කෑමට අවශ්ය නැත, එහෙත් අන් අය අසවල් තැන රිදෙනවා, බෙහෙත් බොනවා යැයි කියමින් හැසිරෙති, මා හා සමාන නිරෝගී තව කවුද?' යනාදී වශයෙන් මානය ඇති කර ගැනීම ආරෝග්ය මදයයි. සියලු දෙනාගේම ජීවිතය බිඳී යන සුළුය, දුක පසුපස එන්නකි. ඒ දෙකම නොබලා, ජීවිතයේ පැවැත්ම හා ප්රත්යයන්ගේ පහසුව නිසා 'බොහෝ කල් ජීවත් වීමි, බොහෝ කල් ජීවත් වෙමි, බොහෝ කල් ජීවත් වන්නෙමි, සුවසේ ජීවත් වීමි, සුවසේ ජීවත් වෙමි, සුවසේ ජීවත් වන්නෙමි' යැයි මානය ඇති කර ගැනීම ජීවිත මදයයි. Upadhirahitanti [Pg.26] kāmūpadhirahitaṃ. Cattāro hi upadhī – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmāpi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhiyati ettha sukha’’nti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccati, khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato. Sesaṃ suviññeyyameva. 'උපධිරහිත' යනු කාම උපධි රහිත බවයි. උපධි සතරකි: කාම උපධිය, ස්කන්ධ උපධිය, ක්ලේශ උපධිය, අභිසංස්කාර උපධිය යනුවෙනි. 'පංච කාම ගුණයන් නිසා යම් සැපයක් සොම්නසක් උපදී ද, මෙය කාමයන්ගේ ආශ්වාදයයි' යනුවෙන් දක්වන ලද සැපයට අධිෂ්ඨාන (පදනම්) වන බැවින් 'මෙහි සැපය තැන්පත් කරනු ලැබේ (උපධියති)' යන අර්ථයෙන් 'උපධි' යැයි කියනු ලැබේ. ස්කන්ධයන් ද ස්කන්ධ මූලික දුකට පදනම් වන බැවින් ද, ක්ලේශයන් අපාය දුකට පදනම් වන බැවින් ද, අභිසංස්කාරයන් භව දුකට පදනම් වන බැවින් ද (උපධි නම් වේ). ඉතිරිය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨාන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 8-10. Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā 8-10. ලිච්ඡවිකුමාරක සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 58-60. Aṭṭhame sāpateyyanti ettha saṃ vuccati dhanaṃ, tassa patīti sapati, dhanasāmiko. Tassa hitāvahattā sāpateyyaṃ, drabyaṃ, dhananti attho. Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaniyo, gāmaniyoyeva gāmaṇiko. 58-60. අටවැනි සූත්රයෙහි: 'සාපතෙය්ය' යන්නෙහි 'සං' යනු ධනයයි, එහි ස්වාමියා 'සපති' නම් වේ, ධන හිමියා ය. ඔහුට යහපත සලසන බැවින් 'සාපතෙය්ය' නම් වේ, එහි අර්ථය වස්තුව හෙවත් ධනයයි. ස්වකීය කැමැත්ත පරිදි ගමේ කටයුතු මෙහෙයවන බැවින් 'ගාමණී' නම් වේ, ගාමණී යනුම 'ගාමණික' වේ. Anvāya upanissāya jīvanasīlā anujīvinoti āha ‘‘ye ca etaṃ upanissāya jīvantī’’ti. Ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti, te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. Navamādīni uttānatthāneva. ඇසුරු කරමින්, උපනිශ්රය කරමින් ජීවත් වන ස්වභාවය ඇති අය 'අනුජීවීහු' නම් වෙති. එබැවින් 'යම් කෙනෙක් මොහු ඇසුරු කරගෙන ජීවත් වෙත් ද' යැයි කීහ. එක් මහා කුලයක් ඇසුරු කරගෙන පනහක් සැටක් පමණ කුලයන් ජීවත් වෙයි, ඒ මිනිසුන් අරභයා මෙය පවසන ලදී. ඉතිරිය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. නවවැනි සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අර්ථ ප්රකටය. Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ලිච්ඡවිකුමාරක සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. Nīvaraṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. නීවරණ වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. (7) 2. Saññāvaggo (7) 2. සංඥා වර්ගය 1-5. Saññāsuttādivaṇṇanā 1-5. සංඥා සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 61-65. Dutiyassa paṭhame ‘‘mahapphalā mahānisaṃsā’’ti ubhayampetaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānanti āha ‘‘mahapphalā’’tiādi. ‘‘Pañcime gahapatayo ānisaṃsā’’tiādīsu (udā. 76) ānisaṃsa-saddo phalapariyāyopi hoti[Pg.27]. Mahato lokuttarassa sukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Amatogadhāti amatabbhantarā amataṃ anuppaviṭṭhā nibbānadiṭṭhattā, tato paraṃ na gacchanti. Tena vuttaṃ ‘‘amatapariyosānā’’ti. Amataṃ pariyosānaṃ avasānaṃ etāsanti amatapariyosānā. Maraṇasaññāti maraṇānupassanāñāṇena saññā. Āhāre paṭikūlasaññāti āhāraṃ gamanādivasena paṭikūlato pariggaṇhantassa uppannasaññā. Ukkaṇṭhitassāti nibbindantassa katthacipi asajjantassa. Dutiyādīni uttānatthāneva. 61-65. දෙවැනි පන්නාසකයේ පළමු සූත්රයෙහි: 'මහප්ඵලා මහානිසංසා' යන මේ දෙකම අර්ථයෙන් එකක් වුව ද ව්යංජනයෙන් වෙනස් වේ. එබැවින් 'මහප්ඵලා' යනාදිය කීහ. 'ගෘහපතිවරුනි, මේ ආනිසංස පසකි' යනාදියෙහි 'ආනිසංස' ශබ්දය ඵලය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. මහත් වූ ලෝකෝත්තර සැපයට හේතු වන බැවින් 'මහානිසංසා' නම් වේ. 'අමතෝගධා' යනු අමෘතය (නිවන) ඇතුළත වූ, අමෘතයට පිවිසි, නිවන දක්නා ලද බැවින් ඉන් ඔබ්බට නොයන යන අර්ථයයි. එබැවින් 'අමතපරියෝසානා' යැයි කියන ලදී. නිවන අවසානය කොට ඇත්තේ මොවුන්ට යන අර්ථයෙන් 'අමතපරියෝසානා' නම් වේ. 'මරණසඤ්ඤා' යනු මරණානුපස්සනා ඥානයෙන් ඇති වන සංඥාවයි. 'ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤා' යනු ආහාරය ගවේෂණය කිරීම් ආදියෙන් පිළිකුල් වශයෙන් පිරික්සන්නාට ඇති වන සංඥාවයි. 'උක්කණ්ඨිතස්ස' යනු කලකිරුණා වූ, කිසිවක නොඇලෙන්නා වූ (අයගේ) යන්නයි. දෙවැනි සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අර්ථ ප්රකටය. Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සංඥා සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. 6-10. Sājīvasuttādivaṇṇanā 6-10. සාජීව සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 66-70. Chaṭṭhe saha ājīvanti etthāti sājīvo, pañhassa pucchanaṃ vissajjanañca. Tenāha ‘‘sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañcā’’tiādi. Abhisaṅkhatanti citaṃ. Sattamādīni uttānatthāneva. 66-70. හයවැනි සූත්රයෙහි 'සහ ආජීවන්ති' යන්නෙන් 'සාජීවෝ' නම් වේ, එනම් ප්රශ්න විචාරීම සහ විසඳීමයි. එබැවින් 'සාජීව යනු ප්රශ්න ඇසීම හා ප්රශ්න විසඳීමයි' යනාදිය කීහ. 'අභිසංඛතං' යනු රැස් කරන ලද්දකි. සත්වැනි සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අර්ථ ප්රකටය. Sājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සාජීව සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. Saññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. සංඥා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. (8) 3. Yodhājīvavaggo (8) 3. යෝධාජීව වර්ගය 1-2. Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā 1-2. පළමු චේතෝවිමුත්තිඵල සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 71-72. Tatiyassa paṭhame avijjāpalighanti ettha avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā, ayaṃ pacurajanehi ukkhipituṃ asakkuṇeyyabhāvato dukkhipanaṭṭhena nibbānadvārappavesavibandhanena ca ‘‘paligho viyāti paligho’’ti vuccati. Tenesa tassā ukkhittattā ‘‘ukkhittapaligho’’ti vutto. Punabbhavassa karaṇasīlo, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahatīti ponobhavikā, punabbhavadāyikāti attho. Jātisaṃsāroti jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃladdhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. Jātisaṃsāroti hi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ. Tañhi punappunaṃ uppattikāraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā ‘‘parikhā’’ti vuccati santānassa [Pg.28] parikkhipanato. Tenesa tassa saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā sabbaso khittattā vināsitattā ‘‘saṃkiṇṇaparikho’’ti vutto. 71-72. තුන්වැනි පන්නාසකයේ පළමු සූත්රයෙහි: 'අවිජ්ජාපලිඝං' යන්නෙහි 'අවිජ්ජා' යනු වට්ටමූලික අවිද්යාවයි. මෙය බොහෝ ජනයාට ඉවත් කිරීමට නොහැකි බැවින් ද, දුෂ්කර වූ එසවීම ඇති බැවින් ද, නිවන් දොරටුවට පිවිසීම වළක්වන බැවින් ද 'සීනුවක් (හරස් පොල්ලක්) බඳුය' යන අර්ථයෙන් 'පලිඝ' යැයි කියනු ලැබේ. එය ඉවත් කළ බැවින් 'උක්ඛිත්තපලිඝෝ' යැයි කියන ලදී. නැවත භවයක් ඇති කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් හෝ නැවත භවය නමැති ඵලය ලැබීමට සුදුසු බැවින් 'පෝනෝභවිකා' නම් වේ, නැවත භවයක් ලබා දෙන යන අර්ථයයි. 'ජාතිසංසාරෝ' යනු ඉපදීම හා සක්මන් කිරීම් වශයෙන් මේ නම ලැබූ, නැවත භවයක් ඇති කරන ස්කන්ධයන්ට හේතු වූ කර්ම අභිසංස්කාරයන් ය. 'ජාතිසංසාරෝ' යන්නෙන් ඵලෝපචාරයෙන් හේතුව පවසන ලදී. එය නැවත නැවත ඉපදීමේ හේතුව වශයෙන් වට කොට පවතින බැවින් ද, සන්තානය වට කරන බැවින් ද 'පරිඛා' (අගල) යැයි කියනු ලැබේ. එය මුළුමනින්ම කඩා බිඳ දමා විනාශ කළ බැවින් ඔහු 'සංකිණ්ණපරිඛෝ' යැයි කියන ලදී. Taṇhāsaṅkhātanti ettha taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena ‘‘esikā’’ti vuccati. Luñcitvā uddharitvā. Orambhāgiyānīti orambhāgajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni kāmarāgasaṃyojanādīni. Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘aggaḷā’’ti vuccanti. Tenesa tesaṃ niggatattā bhinnattā ‘‘niraggaḷo’’ti vuttoti. Aggamaggena panno apacito mānaddhajo etassāti pannaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārā oropitā assāti pannabhāro. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Asmimānoti rūpe asmīti māno, vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe asmimāno. Ettha hi pañcapi khandhe avisesato ‘‘asmī’’ti gahetvā pavattamāno asmimānoti adhippeto. ‘තණ්හාසංඛාතං’ යන්නෙහි තණ්හාව යනු වට්ටමූලික තණ්හාවයි. මෙය ගැඹුරටම බැසගත් අර්ථයෙන් ‘එසිකා’ (ඉන්ද්රඛීලය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ලුඤ්චිත්වා’ යනු උදුරා දමා යන්නයි. ‘ඕරම්භාගියානි’ යනු කාම භවයෙහි උප්පත්තියට හේතු වන කාමරාග සංයෝජනාදී පහළ කොටසට අයත් සංයෝජනයන්ය. මේවා නගර ද්වාරයක දොරටුවක් මෙන් සිත වසාගෙන සිටින බැවින් ‘අග්ගළා’ (අගුල්) යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ විසින් ඒවා ඉවත් කරන ලද බැවින්, බිඳ දමන ලද බැවින් ‘නිරග්ගළෝ’ යැයි කියන ලදී. අරිහත් මාර්ගයෙන් මාන නමැති ධජය බැහැර කරන ලද්දේ, පහ කරන ලද්දේ ද ඔහු ‘පන්නද්ධජෝ’ නම් වේ. ‘පන්නභාරෝ’ යනු ස්කන්ධ භාරය, කිලේස භාරය සහ අභිසංඛාර භාරය යන බර බිම තැබූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘විසංයුත්තෝ’ යනු සතර යෝගයන්ගෙන් හා සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘අස්මිමානෝ’ යනු රූපය කෙරෙහි ‘මම වෙමි’ යන මානයයි, වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර සහ විඤ්ඤාණය කෙරෙහි ඇති වන ‘මම වෙමි’ යන මානයයි. මෙහිදී පඤ්චස්කන්ධය කෙරෙහිම විශේෂයකින් තොරව ‘මම වෙමි’ යනුවෙන් ගෙන පවතින අස්මිමානය අදහස් වේ. Nagaradvārassa parissayapaṭibāhanatthañceva sodhanatthañca ubhosu passesu esikāthambhe nikhaṇitvā ṭhapetīti āha ‘‘nagaradvāre ussāpite esikāthambhe’’ti. Pākāraviddhaṃsaneneva parikhābhūmisamakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā’’ti. ‘‘Eva’’ntiādi upamāsaṃsandanaṃ. Santo saṃvijjamāno kāyo dhammasamūhoti sakkāyo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Dvattiṃsakammakāraṇā dukkhakkhandhe āgatadukkhāni. Akkhirogasīsarogādayo. Aṭṭhanavuti rogā, rājabhayādīni pañcavīsatimahābhayāni. Dutiyaṃ uttānameva. නගර ද්වාරයෙහි උවදුරු වැළැක්වීම පිණිසත් එය ශක්තිමත් කිරීම පිණිසත් දෙපස ‘එසිකා’ නම් කුළුණු හිටුවන බව ඇඟවීමට ‘නගරද්වාරේ උස්සාපිතේ එසිකාථම්භේ’ යැයි පවසන ලදී. ප්රාකාරය බිඳ දැමීමෙන්ම අගල් හා භූමිය සමතලා කිරීම සිදු වන බැවින් ‘ප්රාකාරය බිඳ අගල් විසිරුවා’ යැයි කියන ලදී. ‘ඒවං’ යනාදිය උපමාවන් සැසඳීමයි. ‘සන්තෝ’ යනු පවතින, ස්කන්ධ සමූහය නමැති ශරීරය ‘සක්කාය’ (සක්කාය දිට්ඨියට අරමුණු වන පඤ්ච උපාදානස්කන්ධය) නම් වේ. ‘දුක්ඛක්ඛන්ධේ’ යනු දෙතිස් කර්ම කරණයන්ගෙන් හා දුක්ඛස්කන්ධයෙන් පැමිණි දුක් වේ. අක්ෂි රෝග, ශීර්ෂ රෝග ආදියයි. අනූ අටක් රෝගයන් ද, රාජ භය ආදී විසිපහක් මහා භයයන් ද වේ. දෙවැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම චේතෝවිමුත්තිඵල සූත්රාදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 3-4. Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā 3-4. ප්රථම ධම්මවිහාරී සූත්රාදියේ වර්ණනාව 73-74. Tatiye niyakajjhatteti attano santāne. Mettāya upasaṃharaṇavasena hitaṃ esantena. Karuṇāya vasena anukampamānena. Pariggahetvāti parito gahetvā, pharitvāti attho. Pariccāti parito katvā, samantato pharitvā icceva attho. ‘‘Paṭiccā’’tipi [Pg.29] pāṭho. Mā pamajjitthāti ‘‘jhāyathā’’ti vuttasamathavipassanānaṃ ananuyuñjanena aññena vā kenaci pamādakāraṇena mā pamādaṃ āpajjittha. Niyyānikasāsane akattabbakaraṇaṃ viya kattabbākaraṇampi pamādoti. Vipattikāleti sattaasappāyādivipattiyutte kāle. Sabbepi sāsane guṇā idheva saṅgahaṃ gacchantīti āha ‘‘jhāyatha mā pamādattha…pe… anusāsanī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ. 73-74. තුන්වැන්නෙහි, ‘නියකජ්ඣත්තේ’ යනු තමාගේ සන්තානයෙහි යන්නයි. මෙත්තා සහගතව හිත සුව සොයමින් කටයුතු කරන්නා විසිනි. කරුණාවෙන් අනුකම්පා කරන්නා විසිනි. ‘පරිග්ගහෙත්වා’ යනු හාත්පසින්ම ගෙන හෙවත් පැතිරී යන්නයි. ‘පරිච්චා’ යනු හාත්පසින් කර, සෑම තැනම පතුරුවා යන අර්ථයම දෙයි. ‘පටිච්චා’ යනුද පාඨයකි. ‘මා පමජ්ජිත්ථ’ යනු ‘ධ්යාන වඩන්න’ යැයි පවසන ලද සමථ විපස්සනාවන්හි නොයෙදීමෙන් හෝ වෙනත් කිසියම් ප්රමාදයකට හේතු වන කරුණකින් ප්රමාදයට පත් නොවන්න යන්නයි. නෛර්යාණික ශාසනයෙහි නොකටයුතු දේ කිරීම මෙන්ම කටයුතු දේ නොකිරීම ද ප්රමාදයකි. ‘විපත්තිකාලේ’ යනු සප්ත අසප්පායාදී විපත්තීන්ගෙන් යුක්ත කාලයෙහි ය. ශාසනයෙහි සියලු ගුණ ධර්මයන් මෙහිම ඇතුළත් වන බැවින් ‘ධ්යාන වඩන්න, ප්රමාද නොවන්න... යනාදී අනුශාසනාව’ පවසන ලදී. සිව්වැන්නෙහි අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත. Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම ධම්මවිහාරී සූත්රාදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā 5. ප්රථම යෝධාජීව සූත්ර වර්ණනාව 75. Pañcame yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etesanti yodhājīvā. Tenāha ‘‘yuddhūpajīvino’’ti. Santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkotīti baddho dhitisampanno ṭhātuṃ na sakkoti. Samāgateti sampatte. Byāpajjatīti vikāramāpajjati. Tenāha ‘‘pakatibhāvaṃ jahatī’’ti. 75. පස්වැන්නෙහි, යුද්ධ කිරීම යෝධයාගේ ජීවිකාව වන බැවින් ඔවුන් ‘යෝධාජීව’ නම් වේ. එබැවින් ‘යුද්ධයෙන් ජීවත් වන්නෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘සන්ථම්භිත්වා’ යනු ධෛර්ය සම්පන්නව නැගී සිටීමට නොහැකි වීමයි. ‘සමාගතේ’ යනු යුද්ධය පැමිණි කල්හිය. ‘බ්යාපජ්ජති’ යනු වෙනස් වීමට (කලබලයට) පත්වීමයි. එබැවින් ‘ප්රකෘති ස්වභාවය අත්හරියි’ යැයි පවසන ලදී. Rajaggasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmā’’ti. Vinibbeṭhetvāti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetvā. Mocetvāti sarīrato apanetvā. ‘රජග්ගස්මිං’ යනු තමා ඉදිරියේ ඇති දූවිලි සමූහය (යුද පිටිය) යන අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියෙන් යෙදී ඇත. එබැවින් ‘ඒ පුද්ගලයාට රජග්ගය යනු කුමක්ද’ යැයි පවසන ලදී. ‘විනිබ්බේඨෙත්වා’ යනු දැඩිව ගත් ග්රහණය ලිහිල් කරවා යන්නයි. ‘මෝචෙත්වා’ යනු ශරීරයෙන් ඉවත් කරවා යන්නයි. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම යෝධාජීව සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā 6. ද්විතීය යෝධාජීව සූත්ර වර්ණනාව 76. Chaṭṭhe cammanti iminā cammamayaṃ cammamiti sibbitaṃ, aññaṃ vā keṭakaphalakādiṃ saṅgaṇhāti. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñceva tūṇirañca sannayhitvā sajjetvā. Dhanudaṇḍassa jiyāyattabhāvakaraṇādipi hi dhanuno sannayhanaṃ. Tenevāha ‘‘dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā’’ti. Yuddhasannivesena ṭhitanti dvinnaṃ senānaṃ byūhanasaṃvidhānanayena kato yo sanniveso, tassa vasena ṭhitaṃ, senābyūhasaṃvidhānavasena sanniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. Ussāhañca vāyāmañca karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmañca karoti. Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ aparaṃ pāpenti. Tenāha ‘‘pariyāpādayantī’’ti, jīvitaṃ pariyāpādayanti maraṇaṃ paṭipajjāpentīti vuttaṃ hoti. 76. හයවැන්නෙහි ‘චම්මං’ යන්නෙන් සම්වලින් නිම කරන ලද පලිහක් හෝ වෙනත් ආවරණයක් අදහස් වේ. ‘ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා’ යනු දුන්න හා ඊතල කූඩුව සූදානම් කරගෙන යන්නයි. දුනු දිය ඇදීම ආදිය ද දුන්න සූදානම් කිරීමකි. එබැවින් ‘දුන්න හා ඊතල කලාපය සන්නද්ධව’ යැයි පවසන ලදී. ‘යුද්ධසන්නිවේසේන ඨිතං’ යනු සේනාවන් දෙපස ව්යූහගතව සිටින ආකාරය අනුව සිටීමයි. ‘උස්සාහඤ්ච වායාමඤ්ච කරෝති’ යනු යුද්ධය සඳහා උත්සාහය හා වීර්යය කිරීමයි. ‘පරියාපාදෙන්ති’ යනු මරණය තෙක් පමුණුවනවා යන්නයි. එබැවින් ‘පරියාපාදයන්තී’ යැයි පවසන ලදී, එනම් ජීවිතය විනාශ කර මරණයට පත් කරති යන්නයි. Arakkhiteneva [Pg.30] kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento gīvaṃ viparivattento kāyaṃ na rakkhati nāma. Nānappakāraṃ duṭṭhullaṃ karonto vācaṃ na rakkhati nāma. Kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāya satiyā anupaṭṭhitāya. Rāgena anugatoti rāgena anupahato. Rāgaparetoti vā rāgena phuṭṭho phuṭṭhavisena viya sappena. ‘අරක්ඛිතේනේව කායේන’ යනාදී තැන්හි අත් පා ක්රීඩාවෙහි යොදවමින්, ගෙල හරවමින් සිටීම කය නොරැකීම නම් වේ. නොයෙක් ආකාරයේ අසභ්ය දේ කතා කිරීම වචනය නොරැකීම නම් වේ. කාම විතර්කාදිය සිතීම සිත නොරැකීම නම් වේ. ‘අනුපට්ඨිතාය සතියා’ යනු කායගතා සතිය පිහිටුවා නොගැනීමයි. ‘රාගේන අනුගතෝ’ යනු රාගයෙන් කිලිටි වූ යන්නයි. ‘රාගපරේතෝ’ යනු සර්පයෙකුගේ විස ශරීරය පුරා පැතිර යන්නාක් මෙන් රාගයෙන් වෙළී ගිය යන්නයි. Anudahanaṭṭhenāti anupāyappaṭipattiyā. Sampati āyatiñca mahābhitāpaṭṭhena. Anavatthitasabhāvatāya ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Muhuttaramaṇīyatāya tāvakālikaṭṭhena. Byattehi abhibhavanīyatāya sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Chedanabhedanādiadhikaraṇabhāvena ugghaṭṭanasadisatāya adhikuṭṭanaṭṭhena. Avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanasabhāvatāya vinivijjhanaṭṭhena. Diṭṭhadhammikasamparāyika anatthanimittatāya sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena. නුසුදුසු පිළිවෙතෙහි යෙදීමෙන් ‘නැවත නැවත දැවෙන අර්ථයෙන්’ (අනුදහනට්ඨේන) වේ. වර්තමානයෙහි හා අනාගතයෙහි මහත් පීඩා දෙන අර්ථයෙනි. අස්ථිර ස්වභාවය නිසා ඉතා කෙටි කලක් පවතින අර්ථයෙනි. ස්වල්ප වේලාවක සතුටක් දෙන බැවින් තාවකාලික අර්ථයෙනි. ප්රඥාවන්තයන් විසින් මැඩපැවැත්විය හැකි බැවින් සියලු අංග ප්රත්යංග බිඳ දමන අර්ථයෙනි. කැපීම් කෙටීම් ආදියට ලක්වන වදක පීඨයක් (අධිකුට්ටන) බඳු වූ අර්ථයෙනි. තුවාලයක් නැති තැන තුවාලයක් ඇති කර සිරුර තුළට විනිවිද යන ස්වභාවයෙන් යුත් අර්ථයෙනි. මෙලොව පරලොව අනර්ථයට හේතු වන බැවින් සැක සහිත හා බිය සහිත අර්ථයෙනි. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ද්විතීය යෝධාජීව සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 7-8. Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā 7-8. ප්රථම අනාගතභය සූත්රාදියේ වර්ණනාව 77-78. Sattame visesassa pattiyā visesassa pāpuṇanatthaṃ. Vīriyanti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘kāyika’’ntipi vattabbataṃ labhatīti āha – ‘‘duvidhampī’’ti. Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā. Tenāha – ‘‘satthaṃ viyā’’tiādi. Katakammehīti katacorakammehi. Te kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upakāratthāya manusse māretvā galalohitāni gaṇhanti. Te ‘‘aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalaṃ uppajjissati, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthī’’ti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphattatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. Tenevāha – ‘‘corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāmā’’tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ. 77-78. හත්වන සූත්රයෙහි ‘විශේෂය ලැබීම සඳහා’ යනු මඟඵල ආදී විශේෂයන් කරා පැමිණීම පිණිස ය. ‘වීර්යය’ යනු ප්රධාන වීර්යයයි. එය සක්මන් කිරීම් වශයෙන් කරන කල්හි ‘කායික වීර්යය’ යැයි ද පැවසිය හැකි බැවින් ‘දෙවැදෑරුම්ම’ යැයි වදාළහ. ‘සැත් සුළං’ (සත්ථකවාතා) යනු සන්ධි බන්ධනයන් කතුරකින් කපන්නාක් මෙන් හමන සුළං ය. එහෙයින් ‘සැතක් මෙන්’ යනාදිය කීහ. ‘කළ කම් ඇති අය’ (කටකම්මෙහි) යනු සොරකම් කළ අය විසිනි. ඒ සොරකම් කළවුන් තමන්ගේ දේවතාවාට යම් යාතිකාවක් කොට තම කාර්යය සාර්ථක වූ විට, ඒ සඳහා මිනිසුන් මරා උගුරු ලේ ගනිති. ‘අන් මිනිසුන් මරන කල්හි කෝලාහල ඇතිවේ, පැවිද්දන් සොයන්නට කෙනෙක් නැත’ යි සිතා ඔවුහු භික්ෂූන් අල්ලා මරති. ඒ අරභයා මෙය කියන ලදී. ‘නොකළ කම් ඇති අය’ (අකටකම්මෙහි) යනු වනයෙන් ගමට එන විට තම කාර්යය සාර්ථක කර ගැනීම පිණිස කලින් බිලි පූජා කිරීමට කැමති අය විසිනි. එහෙයින්ම ‘සොරකම් කොට නික්මුණු අය කළ කම් ඇති අය (කටකම්මා) නම් වේ’ යනාදිය වදාළහ. අටවන සූත්රයෙහි විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත. Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පළමු අනාගතභය සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදී. 9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā 9. තෙවන අනාගතභය සූත්ර වර්ණනාව. 79. Navame [Pg.31] pāḷigambhīrāti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.229) pāḷivasena gambhīrā agādhā dukkhogāhā sallasuttasadisā. Sallasuttañhi (su. ni. 579) ‘‘animittamanaññāta’’ntiādinā pāḷivasena gambhīraṃ, na atthagambhīraṃ. Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti. Duviññeyyañhi ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘gambhīra’’nti vuccati. Pubbāparaṃpettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva, tasmā pāḷivasena gambhīraṃ. Atthagambhīrāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā, mahāvedallasuttassa (ma. ni. 1.449 ādayo) atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro, so atthabhūto etesaṃ atthīti lokuttarā. Tenāha – ‘‘lokuttaradhammadīpakā’’ti. Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññadhammappakāsakā. Tenāha ‘‘khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā’’ti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe cā’’ti. Kavino kammaṃ kavitā. Yassa pana yaṃ kammaṃ, taṃ tena katanti vuccatīti āha ‘‘kavitāti kavīhi katā’’ti. Kāveyyanti kabyaṃ, kabyanti ca kavinā vuttanti attho. Tenāha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Cittakkharāti citrākāraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Sāsanato bahiddhā ṭhitāti na sāsanāvacarā. Bāhirakasāvakehīti ‘‘buddhā’’ti appaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi. Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti. 79. නවවන සූත්රයෙහි ‘පාලි ගම්භීර’ යනු පාලි පෙළ වශයෙන් ගැඹුරු වූ, පතුලක් දැකිය නොහැකි, අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු වූ සල්ල සූත්රය වැනි දෑ ය. සල්ල සූත්රය ‘අනිමිත්තමනඤ්ඤාතං’ යනාදී වශයෙන් පාලියෙන් ගැඹුරු ය, අර්ථයෙන් ගැඹුරු නොවේ. එහි ඒ ඒ ගාථා තේරුම් ගැනීමට අපහසු ස්වරූපයෙන් පවතී. නුවණින් තේරුම් ගැනීමට අපහසු බැවින් එය ‘ගම්භීර’ (ගැඹුරු) යැයි කියනු ලැබේ. එහි ඇතැම් ගාථාවල පූර්ව අපර සම්බන්ධය තේරුම් ගැනීමට අපහසු බැවින් ද එය අවබෝධයට දුෂ්කර ය, එබැවින් එය පාලි වශයෙන් ගැඹුරු ය. ‘අර්ථ ගම්භීර’ යනු අර්ථය වශයෙන් ගැඹුරු වූ මහා වේදල්ල සූත්රය වැනි දෑ ය. මහා වේදල්ල සූත්රයේ අර්ථ වශයෙන් පවතින ගැඹුරු බව ඉතා ප්රකට ය. ලෝකයෙන් එතර වන බැවින් ‘ලෝකෝත්තර’ නම් වේ. ඒ ලෝකෝත්තර අර්ථය මොවුන් සතු බැවින් ඔවුහු ‘ලෝකෝත්තර’ නම් වෙති. එහෙයින් ‘ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ප්රකාශ කරන්නා වූ’ යැයි වදාළහ. ‘ශුන්යතා ප්රතිසංයුක්ත’ යනු සත්ත්ව ශුන්ය ධර්මයන් ප්රකාශ කරන්නා වූ ය. එහෙයින් ‘ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන හා ප්රතීත්යසමුත්පාදය හා සම්බන්ධ වූ’ යැයි පැවසූහ. ‘උගත යුතු ය, ප්රගුණ කළ යුතු ය’ යන්න ලිංග වචන විපර්යාසයෙන් කියන ලද බැවින් ‘උගත යුතු වූ ද පුරුදු කළ යුතු වූ ද’ යැයි වදාළහ. කවියාගේ කාර්යය කවිතාවයි. යමෙකුගේ යම් කාර්යයක් වේ ද, එය ඔහු විසින් කරන ලද්දක් යැයි කියනු ලබන බැවින් ‘කවිතා යනු කවියන් විසින් කරන ලද’ යැයි කීහ. ‘කාව්යය’ යනු කවියන් විසින් පවසන ලද්දක් යන අර්ථයයි. එහෙයින් ‘එයම එයට පර්යාය වචනයකි’ යැයි වදාළහ. ‘විසිතුරු අකුරු’ (චිත්තක්ඛරා) යනු විසිතුරු ආකාරයේ අකුරු ය. අනෙක ද එයටම පර්යාය වචනයකි. ‘ශාසනයෙන් බැහැරව සිටින’ යනු බුද්ධ ශාසනයට අයත් නොවන යන්නයි. ‘බාහිර ශ්රාවකයන් විසින්’ යනු ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ’ ලෙස ප්රකට නොවූ යම් කිසි ශ්රාවකයන් විසිනි. ‘සවන් දෙනු ඇත’ යනු අකුරුවල විසිතුරු බව සහ ස්වරයේ මිහිරි බව නිසා සතුටට පත්ව සාමණේරයන්, තරුණ භික්ෂූන්, මව්වරුන් සහ මහා ගෘහපතීන් ආදීහු ‘මොහු දක්ෂ ධර්ම කථිකයෙකි’ යි රැස් වී ඇසීමට කැමති වන්නාහ. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. තෙවන අනාගතභය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā 10. සිව්වන අනාගතභය සූත්ර වර්ණනාව. 80. Dasame pañcavidhena saṃsaggenāti ‘‘savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggo’’ti evaṃ vuttena pañcavidhena saṃsaggena. Saṃsajjati etenāti saṃsaggo, rāgo. Savanahetuko, savanavasena vā pavatto saṃsaggo savanasaṃsaggo. Esa nayo [Pg.32] sesesupi. Kāyasaṃsaggo pana kāyaparāmāso. Tesu parehi vā kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā sitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppanno rāgo dassanasaṃsaggo nāma. Aññamaññaālāpasallāpavasena uppannarāgo samullāpasaṃsaggo nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ, bhikkhuniyā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Hatthaggāhādivasena uppanno rāgo kāyasaṃsaggo nāma. 80. දසවන සූත්රයෙහි ‘පස්වැදෑරුම් සංසර්ගයෙන්’ යනු ‘ඇසීමේ සංසර්ගය, දැකීමේ සංසර්ගය, කතාබස් කිරීමේ සංසර්ගය, පරිභෝජනය කිරීමේ සංසර්ගය සහ ශරීර ස්පර්ශයේ සංසර්ගය’ යනුවෙන් වදාරන ලද පස්වැදෑරුම් ඇසුරයි. මෙයින් ඇලෙන බැවින් ‘සංසර්ගය’ යනු රාගයයි. ඇසීම හේතුවෙන් හෝ ඇසීම වශයෙන් පවත්නා වූ රාගය ‘සවණ සංසර්ගය’ නම් වේ. සෙසු ඒවාට ද මෙම ක්රමයම අදාළ වේ. ‘කාය සංසර්ගය’ යනු ශරීරය ස්පර්ශ කිරීමයි. ඒ අතර, අනුන් විසින් පවසන රූප සම්පත් ආදිය හෝ තමා විසින්ම ගායනා කරන ලද ගීත හඬ අසන්නාට සෝත විඤ්ඤාණ වීථිය මගින් ඇතිවන රාගය ‘සවණ සංසර්ගය’ නම් වේ. විරුද්ධ ලිංගික රූප දෙස බලන්නාට චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථිය මගින් ඇතිවන රාගය ‘දර්ශන සංසර්ගය’ නම් වේ. එකිනෙකා සමඟ කෙරෙන කතාබස් හේතුවෙන් ඇතිවන රාගය ‘සමුල්ලාප සංසර්ගය’ නම් වේ. භික්ෂුවක භික්ෂුණියක සතු දෙයක් හෝ භික්ෂුණියක භික්ෂුවක සතු දෙයක් ගෙන පරිභෝජනය කිරීම නිසා ඇතිවන රාගය ‘සම්භෝග සංසර්ගය’ නම් වේ. අතින් ඇල්ලීම ආදිය නිසා ඇතිවන රාගය ‘කාය සංසර්ගය’ නම් වේ. Anekavihitanti annasannidhipānasannidhivatthasannidhiyānasannidhisayanasannidhigandhasannidhi- āmisasannidhivasena anekappakāraṃ. Sannidhikatassāti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti (dha. sa. tikamātikā 10) ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho. ‘නොයෙක් ආකාර වූ’ යනු ආහාර තැන්පත් කිරීම, පාන වර්ග, වස්ත්ර, යාන වාහන, ඇඳ පුටු, සුවඳ වර්ග සහ ආමිස ද්රව්ය රැස් කර තැබීම් වශයෙන් වූ නොයෙක් ප්රකාරයන් ය. ‘සන්නිධිකතස්ස’ යන්නෙන් ‘සන්නිධිකාර පරිභෝගය’ යන මෙහි ‘කාර’ ශබ්දය කර්ම අර්ථයෙහි යෙදෙන බව පෙන්වයි. ‘ආචයං ගාමිනෝ’ යැයි කිව යුතු තැන අනුනාසිකය ලොප් වී ‘ආචයගාමිනෝ’ යැයි යෙදෙන්නා සේ, ‘සන්නිධිකාරං පරිභෝගං’ යැයි කිව යුතු තැන අනුනාසිකය ලොප් වී ‘සන්නිධිකාර පරිභෝග’ යැයි පවසා ඇත. එහි අර්ථය රැස් කර තබාගෙන පරිභෝජනය කිරීම යන්නයි. ‘‘Sannidhikatassa paribhoga’’nti ettha (dī. ni. aṭṭha. 1.12) pana duvidhā kathā vinayavasena sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikāraṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ vā pāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti. Pānasannidhimhipi eseva nayo. Vatthasannidhimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Ayaṃ nippariyāyakathā. Pariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte, satiyā vā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhe tatopi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati ‘‘imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. ‘‘සන්නිධිකතස්ස පරිභෝග’’ (තැන්පත් කර තැබූ දෑ පරිභෝජනය කිරීම) යන්නෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 1.12) විනය වශයෙන් සහ සල්ලේඛ (කෙලෙස් සූරා දැමීමේ ප්රතිපදාව) වශයෙන් කරුණු දෙකක් දැක්වේ. විනය වශයෙන් ගත්කල, අද පිළිගත් යම් ආහාරයක් පසුදින සඳහා තැන්පත් කර තැබීම ‘සන්නිධිකාර’ වන අතර, එය පරිභෝජනය කිරීමේදී පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. තමන්ට ලැබුණු දෙය සාමණේරයන්ට දී, නැවත ඔවුන්ගෙන් ලැබුණු දෙයක් ලෙස හෝ ඔවුන් ලවා කරවාගත් දෙයක් ලෙස දෙවන දිනයේ වැළඳීම විනයානුකූලව කැප වුවද, එය සල්ලේඛ ප්රතිපදාවට පටහැනිය. පාන වර්ග (පැන්) තැන්පත් කිරීමෙහි ද මෙම ක්රමයම වේ. වස්ත්ර තැන්පත් කිරීමේදී, අධිට්ඨාන නොකළ හෝ විකප්පනය නොකළ වස්ත්ර තැන්පත් කිරීම සන්නිධියක් වන අතරම සල්ලේඛ ප්රතිපදාව ද පලුදු කරයි. මෙය සෘජු අර්ථයයි. පරියාය වශයෙන් (ක්රමානුකූලව) නම් තිචීවරයෙන් සතුටු විය යුතුය. හතරවන සිවුරක් ලැබුණහොත් එය අනෙකෙකුට දිය යුතුය. කිසිවෙකුට දීමට නොහැකි වුවහොත්, දීමට කැමති තැනැත්තා උගැනීම පිණිස හෝ විමසීම පිණිස බැහැර ගොස් ඇත්නම්, ඔහු ආ විගස දිය යුතුය; නොදී තබා ගැනීම නුසුදුසුය. සිවුරු හිඟ අවස්ථාවකදී හෝ අලුත් සිවුරක් ලැබීමේ අපේක්ෂාව ඇති විට අනුදත් කාලයක් තබා ගැනීම සුදුසුය. ඉදිකටු, නූල් සහ සිවුරු මසන්නන් නොමැති විට විනය කර්මයක් කොට තබා ගැනීම සුදුසුය. එහෙත් ‘‘මෙය පරණ වූ විට නැවත මෙවැනි එකක් කොහෙන් ලබන්නද’’ කියා තබා ගැනීම නුසුදුසුය; එය සන්නිධියක් වන අතරම සල්ලේඛ ප්රතිපදාව ද පලුදු කරයි. Yānasannidhimhi [Pg.33] yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā pāṭaṅkīti. Na panetaṃ pabbajitassa yānaṃ, upāhanaṃ pana yānaṃ. Ekabhikkhussa hi eko araññavāsatthāya, eko dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭakā vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko sayanagabbhe, eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttariṃ labhitvā aññassa bhikkhuno, gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti, sallekho ca kuppati. Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Gandhatthikena gandhañca āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbaṃ, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbaṃ. ‘‘Puna roge sati bhavissatī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. යාන වාහන තැන්පත් කිරීම සම්බන්ධයෙන්: ‘යාන’ යනු රිය, කරත්ත, දෝලාවන් ආදියයි. එහෙත් පැවිද්දන්ට ඒවා යාන නොවේ, පැවිද්දන්ගේ යානය වනුයේ වහන් (පාවහන්) ය. ආරණ්යවාසය සඳහා එකක් සහ පා සේදීම සඳහා එකක් වශයෙන් උපරිම වශයෙන් වහන් යුගල දෙකක් එක් භික්ෂුවකට කැප වේ. තුන්වැන්නක් ලැබුණහොත් එය අනෙකෙකුට දිය යුතුය. ‘‘මෙය පරණ වූ විට වෙන එකක් කොහෙන් ලබන්නද’’ කියා තබා ගැනීම නුසුදුසුය; එය සන්නිධියක් වන අතර සල්ලේඛ ප්රතිපදාව ද පලුදු කරයි. සයන (ඇඳ පුටු) තැන්පත් කිරීම සම්බන්ධයෙන්: සයන යනු ඇඳයි. එක් භික්ෂුවකට නිදන ගැබෙහි එකක් සහ දහවල් කාලයේ සිටින ස්ථානයෙහි එකක් වශයෙන් උපරිම වශයෙන් ඇඳන් දෙකක් කැප වේ. ඊට වඩා වැඩියෙන් ලැබුණහොත් වෙනත් භික්ෂුවකට හෝ සංඝයාට දිය යුතුය; නොදී තබා ගැනීම නුසුදුසුය, එය සන්නිධියක් මෙන්ම සල්ලේඛ ප්රතිපදාවට ද හානි පමුණුවන්නකි. සුවඳ ද්රව්ය තැන්පත් කිරීම සම්බන්ධයෙන්: භික්ෂුවකට පණු රෝග, කැසීම හෝ සමේ රෝග ආදිය ඇති විට සුවඳ ද්රව්ය කැප වේ. රෝගය සුව වූ පසු, ඉතිරි සුවඳ ද්රව්ය වෙනත් ගිලන් භික්ෂූන්ට දිය යුතුය, නැතහොත් දොරටු අසල පංචාංගුලික සලකුණු තැබීමට හෝ සුවඳ දුම් ඇල්ලීමට යෙදිය යුතුය. ‘‘නැවත රෝගයක් ඇති වූ විට ප්රයෝජනවත් වේවි’’ යයි තබා ගැනීම නුසුදුසුය; එය ගන්ධ සන්නිධියක් වන අතර සල්ලේඛ ප්රතිපදාව ද පලුදු කරයි. Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchasappitelakulālabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissāmā’’ti vuttepi ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇero dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvikanti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti. Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo [Pg.34] kuḍuvamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakaṃ āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitā voropeyyuṃ, tasmā sace hi ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassapi sannidhi nāma natthi. ‘ආමිස’ යනු ඉහත සඳහන් කළ දෑ හැර ඉතිරි දෑ ලෙස දත යුතුය. එනම්, මෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් ‘‘මතු කාලයකදී ප්රයෝජනවත් වේවි’’ යයි සිතා තල, සහල්, මුං, මෑ, පොල්, ලුණු, කරවල, ගිතෙල්, තෙල් සහ මැටි බඳුන් ආදිය ගෙන්වා තැන්පත් කර තබයි. ඔහු වස් කාලයේ අලුයම සාමණේරයන් ලවා කැඳ පිසවා වළඳා, ‘‘සාමණේරය, මඩ සහිත පාරවල් නිසා ගමට පිණ්ඩපාතයේ යෑම දුෂ්කරය. ඔබ අසවල් ගෙදරට ගොස් මම විහාරයේ සිටින බව පවසා, ඒ ගෙදරින් දීකිරි ආදිය රැගෙන එන්න’’ යයි පවසයි. අනෙක් භික්ෂූන් ‘‘ස්වාමීනි, අපි ගමට වඩිමුද?’’ යයි ඇසූ විට, ‘‘ඇවැත්නි, දැන් ගමට යෑම අපහසුයි’’ යයි පවසයි. එවිට එම භික්ෂූහු ‘‘හොඳයි ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වැඩසිටින්න, අපි පිණ්ඩපාතය සොයාගෙන එන්නම්’’ යයි වඩිති. අනතුරුව සාමණේරයා දීකිරි ආදිය ගෙනැවිත් බත් සහ වෑංජන පිළියෙළ කර දෙයි. ඔහු එය වළඳමින් සිටින විටම දායකයෝ ද බත් එවති; එයින් ද මනාප අමනාප දේ වළඳයි. ඉක්බිති පිණ්ඩපාතයේ වැඩිය භික්ෂූන් දානය රැගෙන ආ විට, එයින් ද මනාප අමනාප දේ වළඳයි. මෙසේ මාස හතරක්ම ගෙවයි. මෙය භික්ෂුවක් ‘මුණ්ඩකුටුම්බික’ (හිස මුඩු කළ ගිහිගෙයක ස්වාමියෙකු මෙන්) ජීවත් වීමක් මිස මහණ ජීවිතයක් නොවේ. මෙබඳු වූයේ ආමිස සන්නිධියයි. එහෙත් භික්ෂුවක් වසන ස්ථානයක අනපේක්ෂිත ලෙස පැමිණෙන සොරුන් උදෙසා එක් සහල් නැළියක්, එක් හකුරු පිණ්ඩයක්, ගිතෙල් ස්වල්පයක් තැන්පත් කිරීම කැප වේ. මන්දයත්, එවැනි ආමිස සංග්රහයක් නොලැබුණහොත් සොරුන් ජීවිත හානි පවා කළ හැකි බැවිනි. එබැවින් එපමණක් හෝ නොමැති නම්, ගෙන්වාගෙන තබා ගැනීම සුදුසුය. රෝගී අවස්ථාවකදී එහි ඇති කැප දෙයක් තමන්ට වුවද පරිභෝජනය කළ හැකිය. ‘කප්පිය කුටියක’ (අනුදත් ගබඩාවක) බොහෝ දේ තැන්පත් කළද එය සන්නිධියක් නොවේ. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. හතරවන අනාගතභය සූත්රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී. Yodhājīvavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. යෝධාජීව වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී. (9) 4. Theravaggo (9) 4. ථේර වර්ගය 1-2. Rajanīyasuttādivaṇṇanā 1-2. රජනීය සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව 81-82. Catutthassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantaṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, sampasāretvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti. 81-82. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්රය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. දෙවැන්නෙහි: අනුන්ගේ ගුණ මැකීම සඳහා පවතින බැවින් ද, තමාගේ ක්රියාවෙන් අනුන්ට අසූචිවලින් පහර දෙන්නෙකු මුලින්ම තමාම අසූචි තවරා ගන්නාක් මෙන් (තම ගුණ) තවරා ගන්නා බැවින් ද ‘මක්ඛ’ නම් වේ. එය ඇත්තා ‘මක්ඛී’ (ගුණ මකන්නා) වේ. ‘පළාසය’ යනු අනුන්ගේ ගුණ හපා දමන්නාක් මෙන් ඉවත් කිරීමයි. එය ඇත්තා ‘පළාසී’ වේ. පළාසී පුද්ගලයා අනෙකාට ඉඩක් නොදෙයි, ඔහු හා සමතැන ගැනීමට (යුගග්ගාහ) උත්සාහ කරයි. එබැවින් ‘යුගග්ගාහ ලක්ෂණයෙන් යුත් පළාසයෙන් සමන්නාගත වූ’ යයි කියන ලදී. Rajanīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. රජනීය සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදී. 3. Kuhakasuttavaṇṇanā 3. කුහක සූත්රයේ වර්ණනාව 83. Tatiye tīhi kuhanavatthūhīti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayappaṭisevanabhedato tippabhedehi kuhanavatthūhi. Tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayati vimhāpayati ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādetīti kuhako. Lābhasakkāratthiko hutvā lapati attānaṃ dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathetīti lapako. Nimittaṃ sīlaṃ tassāti nemittiko, nimittena vā carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko. Nimittanti ca paresaṃ paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati[Pg.35]. Nippeso sīlamassāti nippesiko. Nippisatīti vā nippeso, nippesoyeva nippesiko. Nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi. 83. තෙවැන්නෙහි, ‘කූහන වස්තූන් තුනකින්’ යනු ඉරියව් පැවැත්වීම, තොරතුරු කීම සහ පසය පරිභෝජනය කිරීම යන භේදයන්ගෙන් යුතු තෙවැදෑරුම් කූහන වස්තූන් මගිනි. යමෙක් කූහන වස්තූන් මගින් ලෝකයා රවටයි ද, ‘අහෝ පුදුම පුද්ගලයෙකි’ යි තමා කෙරෙහි අනුන්ගේ පුදුමය උපදවයි ද, ඔහු ‘කුහක’ නම් වේ. ලාභ සත්කාර කැමැත්තෙන්, තමා ගැන හෝ දායකයා ගැන වර්ණනා කරමින්, යමක් ලබාගැනීම සඳහා පොළඹවා කථා කරන්නා ‘ලපක’ නම් වේ. නිමිති පෙන්වා පසය ලබාගැනීමේ පුරුද්ද ඇත්තා ‘නෙමිත්තික’ නම් වේ. අනුන්ට පසය දීමේ සඤ්ඤාව උපදවන කාය වාග් කර්මය ‘නිමිත්ත’ යයි කියනු ලැබේ. ලාභ සත්කාර උදෙසා අනුන්ට නින්දා කිරීම, උපහාස කිරීම, කේලාම් කීම ආදියෙහි නිරත වන්නා ‘නිප්පේසික’ නම් වේ. එය කපටියෙකු මෙන් ලාභය පිණිස අනුන් තලාපෙළා කථා කිරීමයි. Kuhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. කුහක සූත්රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී. 6-7. Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā 6-7. පටිසම්භිදාප්පත්ත සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව 86-87. Chaṭṭhe paṭisambhidāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Uccāvacānīti uccanīcāni. Tenāha ‘‘mahantakhuddakānī’’ti. Kiṃkaraṇīyānīti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ, rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādi khuddakakammaṃ. Tatrupāyāsāti tatrupagamaniyā, tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upagacchantiyāti attho. Tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti vuttaṃ hoti. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho. Sattamaṃ uttānameva. 86-87. හයවන සූත්රයේ පටිසම්භිදා (සිව්පිළිසිඹියා) සම්බන්ධයෙන් යමක් කිව යුතු ද, එය කලින් සඳහන් කරන ලද්දේමය. 'උච්චාවචානි' යනු උස් පහත් දේය. එබැවින් 'මහත් වූ සහ කුඩා වූ' යැයි කියන ලදී. 'කිංකරණීයානි' යනු "කුමක් කරම්දැයි" මෙසේ පවසා කළ යුතු කටයුතුය. එහි උසස් කටයුතු (උච්ච කම්ම) නම් සිවුරු මැසීම, පඬු පෙවීම, චෛත්යයෙහි හුණු පිරියම් කිරීම, උපෝසථාගාර, චෛත්යඝර, බෝධිඝර යන මෙහි කළ යුතු වත්පිළිවෙත් ආදියයි. 'අවච කම්ම' නම් පා දෝනා තෙල් ගෑම ආදී වූ කුඩා වත්පිළිවෙත්ය. 'තතෘපායාසා' යනු එහි එළඹෙන, ඒ ඒ මහත් වූ හෝ කුඩා වූ කටයුතු සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා එළඹෙන බවයි. ඒ ඒ කටයුත්ත නිම කිරීමට සමත් බව මෙයින් අදහස් වේ. නැතහොත්, ඒ ඒ කටයුතු සිදු කිරීමේදී උපායශීලී වූ (උපායෙහි දක්ෂ) යන අර්ථයයි. 'අලං කාතුං' යනු කිරීමට සමත් වීමයි. 'අලං සංවිධාතුං' යනු විමසා බලා සංවිධානය කිරීමට සමත් වීමයි. හත්වන සූත්රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පටිසම්භිදාප්පත්ත සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිම විය. 8. Therasuttavaṇṇanā 8. ථේර සූත්රයේ වර්ණනාව 88. Aṭṭhame thirabhāvappattoti sāsane thirabhāvaṃ anivattibhāvaṃ pattho. Pabbajito hutvā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Tenāha ‘‘pabbajitadivasato paṭṭhāyā’’tiādi. Pākaṭoti ayathābhūtaguṇehi ceva yathābhūtaguṇehi ca samuggato. Yaso etassa atthīti yasassī, yasaṃ sito nissito vā yasassī. Tenāha ‘‘yasanissito’’ti. Asataṃ asādhūnaṃ dhammā asaddhammā, asantā vā asundarā gārayhā lāmakā dhammāti asaddhammā. Vipariyāyena saddhammā veditabbā. 88. අටවන සූත්රයේ, 'ස්ථිර භාවයට පත්' යනු ශාසනයෙහි ස්ථිර භාවයට, ආපසු නොහැරෙන භාවයට පත් වූ යන්නයි. පැවිදි වී බොහෝ රාත්රීන් දන්නා බැවින් 'රත්තඤ්ඤූ' (පැරණි බව දන්නා) නම් වේ. එබැවින් "පැවිදි වූ දවසේ පටන්" යනාදිය කියන ලදී. 'ප්රකට' යනු අසත්ය ගුණයන්ගෙන් මෙන්ම සත්ය ගුණයන්ගෙන් ද පතළ වූ තැනැත්තාය. මොහුට යසස ඇති බැවින් 'යසස්සී' නම් වේ. යසස ඇසුරු කළ හෝ යසසට පත් තැනැත්තා යසස්සී නම් වේ. එබැවින් "යසස ඇසුරු කළ" යැයි කියන ලදී. අසත්පුරුෂයන්ගේ හෝ අසාධූන්ගේ ධර්මයන් 'අසද්ධර්ම' නම් වේ. නැතහොත් අසත් වූ, අසුන්දර වූ, ගර්හිත වූ, ලාමක වූ ධර්මයෝ 'අසද්ධර්ම' වෙති. මෙහි ප්රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් 'සද්ධර්මය' දත යුතුය. Therasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ථේර සූත්රයේ වර්ණනාව නිම විය. 9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā 9. ප්රථම සේඛ සූත්රයේ වර්ණනාව 89. Navame [Pg.36] āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo, tassa bhāvo kammārāmatā. Tattha kammanti itikattabbaṃ kammaṃ vuccati. Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ cīvarakammakaraṇaṃ upatthambhanaṃ pattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanadhammakaraṇaādhārakapādakathalikasammajjaniādīnaṃ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti, taṃ sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva tāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma. Bhassārāmatāti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpo bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattimpi divasampi dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhasso bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28, 29) vuttattā. 89. නවවන සූත්රයේ, ඇලිය යුතු අර්ථයෙන් වැඩකටයුතු තම විනෝදය කරගත් තැනැත්තා 'කම්මාරාම' නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය 'කම්මාරාමතා' නම් වේ. එහි 'කර්මය' යැයි කියනුයේ මෙසේ කළ යුතු කටයුතුවලටය. එනම් - සිවුරු සෙවීම, සිවුරු මැසීම, උපකාර කිරීම, පාත්ර මලු, අංසබාධක, කායබන්ධන, පෙරහන්කඩ, ආධාරක, පා දෝනා ලෑලි, කොසු මිටි ආදිය සෑදීමයි. ඇතමෙක් මේවා කරමින් මුළු දවසම මේ සඳහාම යොදවයි. එය අරභයා මෙය ප්රතික්ෂේප කරනු ලැබ ඇත. යමෙක් ඒවා කළ යුතු වේලාවට පමණක් කරමින්, උදේස (පිරිවෙන් පාඩම්) වේලාවට උදේසය ගනී ද, සජ්ඣායනා වේලාවට සජ්ඣායනා කරයි ද, චෛත්යාංගණ වත් පිළිවෙත් වේලාවට ඒවා කරයි ද, මෙනෙහි කරන වේලාවට මෙනෙහි කරයි ද, ඔහු 'කම්මාරාම' නොවේ. 'භස්සාරාමතා' (කතාවෙහි ඇලීම) යනු ස්ත්රී වර්ණනා, පුරුෂ වර්ණනා ආදියෙන් කතාබස් කරමින්ම දහවල් හා රාත්රිය ගත කිරීමයි. මෙබඳු තැනැත්තා කතාවේ සීමාවක් නොදකින අතර මොහු 'භස්සාරාම' නම් වේ. යමෙක් රෑ දහවල් ධර්මය දේශනා කරයි ද, ප්රශ්න විසඳයි ද, මොහු අල්ප කතා ඇති, කතාවේ සීමාව දන්නා කෙනෙකි. මක්නිසාද යත්? "මහණෙනි, රැස් වූ තොප විසින් කළ යුතු දේ දෙකකි. එනම් දැහැමි කතාව හෝ ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවයයි" යනුවෙන් වදාළ බැවිනි. Niddārāmatāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāye gelaññena cittaṃ bhavaṅge otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387). Saṅgaṇikārāmatāti ettha yo ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo veditabbo. Sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihānāsambhavato ‘‘upariguṇehī’’tiādi vuttaṃ. 'නිද්දාරාමතා' (නිදිකිරීමෙහි ඇලීම) යනු ඇවිදින විටත්, ඉඳගෙන සිටින විටත්, වැතිර සිටින විටත් ථීනමිද්ධයෙන් මැඩී නිදාගන්නේම ද, ඔහු 'නිද්දාරාම' නම් වේ. යමෙකුගේ කර්මජ ශරීරයේ ගිලන් බව නිසා සිත භවාංගයට බසී ද, ඔහු 'නිද්දාරාම' නොවේ. එබැවින් භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "අග්ගිවෙස්සනය, මම දනිමි, ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසයේ දවල් ආහාරයෙන් පසු සිවුපොට සිවුර පනවා දකුණු ඇලයෙන් සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව නිදාගන්නා බව." 'සංගණිකාරාමතා' (ගැවසීමෙහි ඇලීම) යනු යමෙක් එක් අයෙකුට දෙවැන්නා වී, දෙදෙනෙකුට තුන්වැන්නා වී ආදී වශයෙන් පිරිස් සමඟම වෙසෙයි ද, හුදෙකලාව සතුටක් නොලබයි ද, ඔහු 'සංගණිකාරාම' නම් වේ. යමෙක් සතර ඉරියව්වේදීම හුදෙකලාව ආශ්වාදයක් ලබයි ද, ඔහු 'සංගණිකාරාම' නොවන බව දත යුතුය. සේඛ පුද්ගලයන්ට තමන් ලැබූ ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහීමක් සිදු නොවන බැවින් "ඉහළ ගුණධර්මයන්ගෙන්" යනාදිය පවසන ලදී. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම සේඛ සූත්රයේ වර්ණනාව නිම විය. 10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā 10. ද්විතීය සේඛ සූත්රයේ වර්ණනාව 90. Dasame [Pg.37] atipātovāti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhatthāya pātova pavisati. Taṃ atikkamitvāti gihisaṃsaggavasena kālaṃ vītināmento majjhanhikasamayaṃ atikkamitvā pakkamati. Pātoyeva hi gāmaṃ pavisitvā yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā manussānaṃ bhojanavelāya ‘‘paṇītabhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni puñchitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā gihisaṃsaṭṭho kālaṃ vītināmetvā majjhanhe vītivatte paṭikkamati. 90. දසවන සූත්රයේ, 'අතිපාතෝව' (ඉතා වේලාසනින්ම) යනු මුළු රාත්රියම නිදාගෙන, අලුයම් කාලයේ දී කොස්සෙන් ස්වල්පයක් අතුගා, මුහුණ සෝදා, කැඳ පිඬු සිඟා වැඩීම පිණිස ඉතා උදෑසනින්ම ගමට ඇතුළු වීමයි. 'තං අතික්කමිත්වා' යනු ගිහියන් සමඟ ඇසුරු කරමින් කාලය ගත කර, මධ්යහ්න සමය ඉක්මවා නික්මීමයි. ඉතා උදෑසනින්ම ගමට පිවිස කැඳ ගෙන, අසනහලට ගොස් එය වැළඳා, එක් තැනක වැතිර නිදාගෙන, මිනිසුන්ගේ දවල් ආහාර වේලාවේ දී "ප්රණීත ආහාර ලැබෙතැයි" සිතා මධ්යහ්නයට ආසන්නයේ නැගිට, පෙරහන්කඩින් පැන් ගෙන, ඇස් පිසදා පිඬු සිඟා හැසිර, කැමති තාක් අනුභව කර, ගිහියන් සමඟ ඇසුරු කරමින් කාලය ගත කර, මධ්යහ්නය ඉක්ම ගිය පසු ආපසු එයි. Appicchakathāti, ‘‘āvuso, atricchatā pāpicchatāti ime dhammā pahātabbā’’ti tesu ādīnavaṃ dassetvā ‘‘evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabba’’ntiādinayappavattā kathā. Tīhi vivekehīti kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti imehi tīhi vivekehi. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Duvidhaṃ vīriyanti kāyikaṃ, cetasikañca vīriyaṃ. Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhinti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Vimuttikathāti vā ariyaphalaṃ ārabbha pavattā kathā. Sesaṃ uttānameva. 'අප්පිච්ඡ කථා' (අල්පේච්ඡ කතාව) යනු, "ඇවැත්නි, අතිමහත් ආශාව සහ පාපිච්ඡාව (ලැජ්ජා නැති ආශාව) යන මේ ධර්මයන් ප්රහීණ කළ යුතුය" යි ඒවායෙහි ආදීනව දක්වා "මෙබඳු අල්පේච්ඡ බව සමාදන්ව පැවතිය යුතුය" යන නයින් පවත්වන කතාවයි. 'විවේක තුනකින්' යනු කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය සහ උපධි විවේකයයි. එහි තනිවම යයි ද, තනිවම සිටියි ද, තනිවම හිඳියි ද, තනිවම සැතපෙයි ද, තනිවම පිඬු පිණිස ගමට ඇතුළු වෙයි ද, තනිවම ආපසු එයි ද, තනිවම සක්මන් කරයි ද, තනිවම හැසිරෙයි ද, තනිවම වෙසෙයි ද - මෙය 'කාය විවේකය' නම් වේ. අෂ්ට සමාපත්තීන් 'චිත්ත විවේකය' නම් වේ. නිර්වාණය 'උපධි විවේකය' නම් වේ. මෙය මෙසේ ද පවසන ලදී: "කාය විවේකය යනු ශරීරයෙන් වෙන් වූ, නෙක්ඛම්මයට ලැදි අයගේය. චිත්ත විවේකය යනු පිරිසිදු සිත් ඇති, පරම පිරිසිදු බවට පත් වූවන්ගේය. උපධි විවේකය යනු කෙලෙස් රහිත වූ, සංස්කාර රහිත බවට පත් වූ පුද්ගලයන්ගේය." දෙවැදෑරුම් වීර්යය යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. 'සීලය' යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. 'සමාධිය' යනු විදර්ශනාවට පාදක වන අෂ්ට සමාපත්තීන්ය. 'විමුක්ති කථාව' යනු ආර්ය ඵලය අරභයා පවත්වන කථාවයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. දෙවැනි සේඛ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ථේර වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි. (10) 5. Kakudhavaggo (10) 5. කකුධ වර්ගය. 1-10. Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā 1-10. ප්රථම සම්පදා සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව. 91-100. Pañcamassa [Pg.38] paṭhame dutiye ca natthi vattabbaṃ. Tatiye ājānanato aññā, uparimaggapaññā heṭṭhimamaggena ñātapariññāya eva jānanato. Tassā pana phalabhāvato maggaphalapaññā taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca idha ‘‘aññā’’ti vuttā. Aññāya byākaraṇāni aññābyākaraṇāni. Tenevāha ‘‘aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇānī’’ti. Adhigatamānenāti appatte pattasaññī, anadhigate adhigatasaññī hutvā adhigataṃ mayāti mānena. Catutthādīni uttānatthāneva. 91-100. පස්වැනි වර්ගයේ පළමු හා දෙවැනි සූත්රවල විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත. තුන්වැනි සූත්රයේ 'ආජානනතො' යනු දැනගැනීමෙන් වන බැවින් 'අඤ්ඤා' නම් වේ. එය යටත් මාර්ගය (පහළ මඟ) මගින් පිරිසිඳ දැනගැනීමෙන්ම දැනගන්නා බැවින් උපරිම මාර්ග ප්රඥාවයි. එහි ඵලයක් වන බැවින් ඒ හා බැඳුණු සම්මා සංකප්පාදිය ද මෙහි 'අඤ්ඤා' (අර්හත් ඵල ප්රඥාව) යැයි කියන ලදි. අර්හත් ඵලය ප්රකාශ කිරීම් 'අඤ්ඤාබ්යාකරණ' නම් වේ. ඒ බව "අඤ්ඤාබ්යාකරණ යනු අර්හත් බව ප්රකාශ කිරීම්" යැයි අටුවාවේ දක්වන ලදි. 'අධිගත මානයෙන්' යනු නොපැමිණි දෙයට පැමිණි බවට ඇති කරගන්නා සංඥාවෙන්, අවබෝධ නොකළ දේ අවබෝධ කළා යන හැඟීමෙන් 'මා විසින් අවබෝධ කරන ලදි' යන මානයෙනි. හතරවැනි ආදි සූත්ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම සම්පදා සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. Kakudhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. කකුධ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි. Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. දෙවැනි පණ්ණාසකය (පනස් සූත්ර කාණ්ඩය) නිමවා ලදි. 3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ 3. තුන්වැනි පණ්ණාසකය. (11) 1. Phāsuvihāravaggo (11) 1. පාසුවිහාර වර්ගය. 1-4. Sārajjasuttādivaṇṇanā 1-4. සාරජ්ජ සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව. 101-4. Tatiyassa [Pg.39] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye piṇḍapātādiatthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ gocaro, vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassapi garahāhetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamitabbaṃ. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumāriyoti mahallikā anividdhā kumāriyo. Paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisanissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā, gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Tatiyacatutthāni uttānatthāneva. 101-4. තුන්වැනි පණ්ණාසකයේ පළමු වර්ගයේ පළමු සූත්රයෙහි කිවයුත්තක් නැත. දෙවැනි සූත්රයෙහි: පිණ්ඩපාතාදිය සඳහා එළඹීමට සුදුසු ස්ථානය 'ගෝචර' නම් වේ. වෛශ්යාවන් වසන තැන් 'වේසියා ගෝචර' නම් වේ, එනම් මිත්ර සන්ථව වශයෙන් එළඹිය යුතු ස්ථානයි. වෛශ්යාවන් යනු රූපයෙන් ජීවිකාව කරන්නියෝය. මහණකමට අන්තරායකර බැවින් ද, පිරිසිදු අදහස් ඇති අයට පවා නින්දා වීමට හේතු වන බැවින් ද මිත්ර සන්ථව වශයෙන් ඔවුන් වෙත නොඑළඹිය යුතුය. එබැවින් දක්ෂිණා දානයක් සඳහා නම් සිහිය පිහිටුවාගෙන එළඹිය යුතුය. 'විධවා' යනු ස්වාමියා මියගිය හෝ ස්වාමියා අත්හැර ගිය අයයි. 'ථුල්ලකුමාරියෝ' යනු අවිවාහකව සිටින වයස්ගත කුමාරිකාවන්ය. 'පණ්ඩකයෝ' යනු නපුංසකයෝය. ඔවුන් තුළ අධික කෙලෙස් ඇති බැවින් ද, නොසන්සුන් දැවිලි සහිත බැවින් ද, ලෞකික සම්පත් පිළිබඳ කතාබහ බහුල බැවින් ද ඔවුන් වෙත නොඑළඹිය යුතුය. භික්ෂුණීහු යනු උතුම් බ්රහ්මචර්යාවේ යෙදුණෝය. භික්ෂූහු ද එසේමය. අන්යෝන්ය වශයෙන් විරුද්ධ ලිංගිකයන් වීම නිසා සන්ථව (ඇසුර) පැවැත්වීමෙන් ස්වල්ප දිනකින් බ්රහ්මචර්යාවට අන්තරාය විය හැකි බැවින් ඇසුරක් ලෙස නොඑළඹිය යුතුය. ගිලන්පස විමසීම් ආදිය සඳහා එළඹෙන විට සිහිබුද්ධියෙන් යුක්ත විය යුතුය. තුන්වැනි හා හතරවැනි සූත්ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සාරජ්ජ සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. 5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā 5. පාසුවිහාර සූත්ර වර්ණනාව. 105. Pañcame mettā etassa atthīti mettaṃ, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Āvīti pakāsanaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Imāni mettakāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato, gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma[Pg.40]. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattappaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpanaṃ kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālaṃ pupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññapetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ katvā cetiyaṅgaṇaṃ gantvā vattādīni katvā vivittasenāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma, gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. 105. පස්වැනි සූත්රයෙහි: මෛත්රිය මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් 'මෙත්තං' නම් වේ, එයින් හටගත් කාය කර්මය 'මෙත්ත කායකර්මය' (මෛත්රී සහගත කාය කර්මය) වේ. ඉතිරි දෙකට ද (වචී, මනෝ) මෙම ක්රමයම වේ. 'ආවී' යනු ප්රකාශිතවයි. මෙහි ප්රකාශිත බව නම් යමෙකු උදෙසා එම කාය කර්මය කෙරේද, ඔහු ඉදිරිපිට දී එය සිදු කිරීමයි. ඒ නිසා 'සම්මුඛා' (හමුවෙහි) යැයි කීහ. 'රහෝ' යනු රහසිගතව හෙවත් අප්රකාශිතවයි. අප්රකාශිත බව නම් යමෙකු උදෙසා එම කාය කර්මය කෙරේද, ඔහු නැති තැන (පිටුපස) එය සිදු කිරීමයි. ඒ නිසා 'පරම්මුඛා' (නොපෙනෙන තැන) යැයි කීහ. මේ මෛත්රී කාය කර්මාදිය භික්ෂූන් වහන්සේලා ශ්රේෂ්ඨතම පිරිස බැවින් උන්වහන්සේලා අරභයා විස්තර කළ ද ගිහියන් කෙරෙහි ද ඒවා දක්නට ලැබේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෛත්රී සිතින් වත්පිළිවෙත් පිරීම මෛත්රී කාය කර්මයයි. ගිහියන් චෛත්ය වන්දනාව පිණිස, බෝධි වන්දනාව පිණිස හා සඟනට ආරාධනා පිණිස යෑම, පිඬු පිණිස ගමට වැඩි භික්ෂූන් දැක පෙරගමන් කිරීම, පාත්රය පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, පසුගමන් කිරීම ආදිය මෛත්රී කාය කර්මයයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෛත්රී සිතින් විනය ශික්ෂා ඉගැන්වීම, කමටහන් පැවසීම, ධර්ම දේශනා කිරීම හා ත්රිපිටක බුද්ධ වචනය ඉගැන්වීම මෛත්රී වචී කර්මයයි. ගිහියන් "චෛත්ය වන්දනාවට යමු, බෝධි වන්දනාවට යමු, ධර්ම ශ්රවණය කරමු, පහන් මාලා පුෂ්ප පූජා පවත්වමු, ත්රිවිධ සුචරිතය සමාදන් වී පවතිමු, සලාක බත් ආදිය දෙමු, වස්සාවාසික සිවුරු පූජා කරමු, අද සංඝයා වහන්සේට සිව්පසය පූජා කරමු, සඟනට ආරාධනා කොට ඛාද්ය භෝජ්ය ආදිය සකසන්න, අසුන් පනවන්න, පැන් පිළියෙළ කරන්න, සඟනට පෙරගමන් කොට වැඩමවන්න, පැනවූ අසුන්හි වැඩහිඳුවන්න, කැමැත්තෙන් හා උත්සාහයෙන් වත්පිළිවෙත් කරන්න" ආදී වශයෙන් පවසන අවස්ථාවල දී එය මෛත්රී වචී කර්මයයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා අලුයම පිබිද ශරීර කෘත්ය නිමවා චෛත්ය මළුවට ගොස් වත්පිළිවෙත් කොට විවේකී සේනාසනයක හිඳ "මේ විහාරයේ භික්ෂූහු සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම මෛත්රී මනෝ කර්මයයි. ගිහියන් "ස්වාමීන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම මෛත්රී මනෝ කර්මයයි. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanasiñcanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti vuttaṃ evaṃ paggayhavacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma, vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kuhiṃ amhākaṃ devatthero, kuhiṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ piyavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma, ‘‘devatthero tissatthero arogo hotu abyāpajjo’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Kāmañcettha mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanaṃ, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva. Yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni. එහිදී නවක භික්ෂූන්ගේ සිවුරු මැසීම් ආදියේ දී සහාය වීමට යෑම හමුවෙහි (සම්මුඛා) කරන මෛත්රී කාය කර්මයයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ පා සේදීම, පැන් ඉසීම, පවන් සැලීම ආදී සියලු සාමීචි කර්ම ද හමුවෙහි කරන මෛත්රී කාය කර්ම වේ. දෙපිරිස විසින්ම නිසි තැන නොතබන ලද දැව භාණ්ඩ ආදිය පිළිබඳ අවඥාවක් නොකොට තමා විසින් තබන ලද්දක් මෙන් පිළිවෙළකට තැබීම නොපෙනෙන තැන (පරම්මුඛා) කරන මෛත්රී කාය කර්මයයි. "දේව තෙරුන් වහන්සේ, තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ" යැයි ගෞරවයෙන් ඇමතීම හමුවෙහි කෙරෙන මෛත්රී වචී කර්මයයි. විහාරයේ නැති අයෙකු ගැන විමසද්දී "අපගේ දේව තෙරුන් වහන්සේ කොහේද? අපගේ තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ කොහේද? කවදා වඩින සේක් ද?" යැයි මෙසේ ප්රිය වචනයෙන් කතා කිරීම නොපෙනෙන තැන කරන මෛත්රී වචී කර්මයයි. මෛත්රී සෙනෙහසින් තෙත් වූ නෙත් විදහා ප්රසන්න මුහුණින් බැලීම හමුවෙහි කෙරෙන මෛත්රී මනෝ කර්මයයි. "දේව තෙරුන් වහන්සේ, තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ නීරෝගී වෙත්වා, පීඩා නැත්තෝ වෙත්වා" යි ප්රාර්ථනා කිරීම නොපෙනෙන තැන කරන මෛත්රී මනෝ කර්මයයි. මෙහි මෛත්රී සෙනෙහසින් තෙත් වූ දෑස් විදහීම හා ප්රසන්න මුහුණින් බැලීම මෛත්රී කාය කර්මයම වුව ද, යම් සිතක් හේතුවෙන් දෑස් මෛත්රී සහගත වූයේ ද, මුහුණ ප්රසන්න වූයේ ද, ඒ සිත අරභයා "මෛත්රී මනෝ කර්මය" යැයි කියන ලදි. සමාධිය ඇති කිරීමට උපකාරී වන බැවින් 'සමාධිසංවත්තනිකා' (සමාධිය ඇති කරන සුළු) නම් වේ. Samānasīlataṃ [Pg.41] gatoti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānasīlataṃ gato. Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjakassāti attho. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato. 'සමානසීලතං ගතො' යනු ඒ ඒ දිශාභාගයන්හි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සමාන වූ සීලයකට පැමිණීමයි. 'යායන්ති' යනු මටත් ඔබටත් ප්රත්යක්ෂ වූ යම් දෘෂ්ටියක් වේද එයයි. 'දිට්ඨීති' යනු සම්මා දිට්ඨියයි. 'අරියාති' යනු නිදොස් වූ (ආර්ය) බවයි. 'නිය්යාතීති' යනු වට්ට දුකින් නික්මී යයි. එම දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත පුද්ගලයා වට්ට දුකින් නිදහස් කරවන බැවින් එය 'නිය්යාති' (නෛර්යාණික) යයි කියනු ලැබේ. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව යමෙක් කරයිද ඔහු 'තක්කර' (එසේ කරන්නා) නම් වේ. එනම් අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින්නා යන්නයි. 'දුක්ඛක්ඛයායාති' යනු සියලු දුක් ක්ෂය කිරීම පිණිසයි. 'දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො' යනු සමාන දෘෂ්ටි ඇති බවට පැමිණි යන්නයි. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ඵාසුවිහාර සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 6-10. Ānandasuttādivaṇṇanā 6-10. ආනන්ද සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 106-110. Chaṭṭhe adhisīleti nimittatthe bhummaṃ, sīlanimittaṃ na upavadati na nindatīti attho. Attani kamme ca anu anu pekkhati sīlenāti attānupekkhī. Sattamādīni uttānatthāneva. 106-110. හයවැන්නෙහි 'අධිසීලෙ' යනු නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. සීලය නිමිත්ත කොටගෙන අපවාද නොකරයි, නින්දා නොකරයි යන අර්ථයයි. තමා කෙරෙහි ද තම කටයුතු කෙරෙහි ද සීලය අනුව බලන්නේ 'අත්තානුපෙක්ඛී' නම් වේ. සත්වැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ආනන්ද සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. Phāsuvihāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ඵාසුවිහාර වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි. (12) 2. Andhakavindavaggo (12) 2. අන්ධකවින්ද වර්ගය. 1-4. Kulūpakasuttādivaṇṇanā 1-4. කුලූපක සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 111-114. Dutiyassa paṭhame asanthavesu kulesu vissāso etassāti asanthavavissāsī. Anissaro hutvā vikappeti saṃvidahati sīlenāti anissaravikappī. Vissaṭṭhāni visuṃ khittāni bhedena avatthitāni kulāni ghaṭanatthāya upasevati sīlenāti vissaṭṭhupasevī. Dutiyādīni uttānatthāneva. 111-114. දෙවැන්නෙහි පළමුවැන්නෙහි, හඳුනා නොගත් (අසන්ථව) කුලයන් කෙරෙහි විශ්වාසය ඇත්තේ 'අසන්ථවවිස්සාසී' නම් වේ. තමා අයිතිකරුවෙකු නොවී, සීලයෙන් බැහැරව විකල්පනය කරන්නේ හෝ විධිවිධාන යොදන්නේ 'අනිස්සරවිකප්පී' නම් වේ. බිඳී වෙන්ව පවතින කුලයන් නැවත එක් කිරීම සඳහා සේවනය කරන්නේ 'විස්සට්ඨුපසේවී' නම් වේ. දෙවැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. Kulūpakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. කුලූපක සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. 5-13. Maccharinīsuttādivaṇṇanā 5-13. මච්ඡරිනී සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 115-123. Pañcame [Pg.42] āvāsamacchariyādīni pañca idha bhikkhuniyā vasena āgatāni, bhikkhussa vasenapi tāni veditabbāni. Āvāsamacchariyena hi samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikaāvāsaṃ na deti. Kulamacchariyena samannāgato bhikkhu tehi tehi kāraṇehi ādīnavaṃ dassetvā attano upaṭṭhāke kule aññesaṃ pavesampi nivāreti. Lābhamacchariyena samannāgato saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti attanā visamanissitatāya balavanissitatāya ca. Vaṇṇamacchariyena samannāgato attano vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadati. Vaṇṇoti cettha sarīravaṇṇopi, guṇavaṇṇopi veditabbo. 115-123. පස්වැන්නෙහි ආවාස මසුරුකම ආදී කරුණු පහ මෙහි මෙහෙණින් (භික්ෂුණීන්) වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් දක්වා ඇතත්, ඒවා භික්ෂූන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් ද දත යුතුය. ආවාස මසුරුකමින් යුත් භික්ෂුව අමුත්තෙකු දැක, ''මෙහි චෛත්යයට හෝ සංඝයාට අයත් පිරිකර තබා ඇත'' යනාදිය පවසා සාංඝික ආවාසය ලබා නොදෙයි. කුල මසුරුකමින් යුත් භික්ෂුව නොයෙකුත් කරුණු දක්වමින් දෝෂ පෙන්වා, තම උපස්ථායක කුලයන් වෙත අන් අයගේ පැමිණීම වළක්වයි. ලාභ මසුරුකමින් යුත් භික්ෂුව සාංඝික ලාභය කෙරෙහි ද මසුරුකම් කරමින්, අන් අයට එය නොලැබෙන පරිදි තමාගේ විෂම හෝ ප්රබල නිශ්රය (ඇසුර) උපයෝගී කරගනිමින් කටයුතු කරයි. වර්ණ මසුරුකමින් යුත් භික්ෂුව තමාගේ ගුණ වර්ණනා කරන අතර, අන් අයගේ ගුණ ගැන අසන විට ''මොහුගේ කිනම් ගුණයක්ද?'' යනාදී ලෙස දෝෂ පවසයි. මෙහි 'වර්ණ' යන්නෙන් ශරීර වර්ණය මෙන්ම ගුණ වර්ණය ද දත යුතුය. Dhammamacchariyena samannāgato – ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā aññathā atthaṃ viparivattetvā nāsessatī’’ti dhammanuggahena vā – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā uddhato unnaḷo avūpasantacitto apuññaṃ pasavissatī’’ti puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ. Dhammoti cettha pariyattidhammo adhippeto. Paṭivedhadhammo hi ariyānaṃyeva hoti, te ca naṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattāti tassa asambhavo eva. Tattha āvāsamacchariyena lohagehe paccati, yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā carati. Kulamacchariyena appabhogo hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati, saṅghassa vā gaṇassa vā lābhaṃ maccharāyitvā puggalikaparibhogena vā paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhavesu nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva. ධර්ම මසුරුකමින් යුක්ත වූ තැනැත්තා – ''මොහු මෙම ධර්මය උගෙන මා අභිබවා යනු ඇතැයි'' සිතා අන් අයට ධර්මය ලබා නොදෙයි. යමෙක් – ''මොහු මෙම ධර්මය උගෙන අර්ථය විපරීත කොට විනාශ කරනු ඇත'' යන ධර්මය කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් හෝ – ''මොහු මෙම ධර්මය උගෙන උඩඟු වී, නොසන්සුන් සිතින් පව් රැස් කරගනු ඇත'' යන පුද්ගලයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ධර්මය ලබා නොදෙයි නම්, එය මසුරුකමක් නොවේ. මෙහි 'ධර්මය' යන්නෙන් පර්යාප්ති ධර්මය අදහස් කෙරේ. ප්රතිවේධ ධර්මය (මාර්ග ඵල) හිමි වන්නේ ආර්යයන් වහන්සේලාටම පමණි; උන්වහන්සේලා මසුරුකම සහමුලින්ම ප්රහීණ කර ඇති බැවින් එහි මසුරුකමක් ඇති නොවේ. එහිදී, ආවාස මසුරුකම නිසා ලෝකුඹු නිරයෙහි පැසෙයි, නැතහොත් යක්ෂයෙකු හෝ ප්රේතයෙකු වී එම ආවාසයේම කසළ හිසින් උසුලාගෙන හැසිරෙයි. කුල මසුරුකම නිසා අල්ප භෝග ඇත්තෙක් වෙයි. ලාභ මසුරුකම නිසා ගූථ නිරයෙහි උපදියි; සංඝයාගේ හෝ ගණයකගේ ලාභය කෙරෙහි මසුරුකම් කොට එය පෞද්ගලිකව පරිභෝග කිරීම නිසා යක්ෂයෙකු, ප්රේතයෙකු හෝ මහා පිඹුරෙකු වී උපදියි. වර්ණ මසුරුකම නිසා උපදින භවයන්හි රූප සම්පත්තියක් (වර්ණයක්) ඇති නොවේ. ධර්ම මසුරුකම නිසා කුක්කුළ නිරයෙහි උපදියි. හයවැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. Maccharinīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. මච්ඡරිනී සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. Andhakavindavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. අන්ධකවින්ද වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි. (13) 3. Gilānavaggo (13) 3. ගිලාන වර්ගය. 124-130. Tatiyo [Pg.43] vaggo uttānatthoyeva. 124-130. තුන්වන වර්ගයෙහි අර්ථ පැහැදිලිමය. (14) 4. Rājavaggo (14) 4. රාජ වර්ගය. 1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā 1. ප්රථම චක්කානුවත්තන සූත්ර වර්ණනාවයි. 131. Catutthassa paṭhame atthaññūti hitaññū. Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘attattho parattho’’tiādīsu (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) viya. Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘rañjituṃ jānātī’’ti. Daṇḍeti aparādhānurūpe daṇḍane. Balamhīti balakāye. Pañca attheti attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe. Cattāro dhammeti catusaccadhamme, kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti’’icceva vuttaṃ. 131. හතරවැන්නෙහි පළමුවැන්නෙහි 'අත්ථඤ්ඤූ' යනු හිත (යහපත) දන්නා තැනැත්තායි. මෙහි 'අත්ථ' ශබ්දය ''අත්තත්ථො පරත්ථො'' (තමාගේ අර්ථය, අනුන්ගේ අර්ථය) යනාදියෙහි මෙන් හිත/යහපත යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඔහු අන් අයගේ හිතසුව ජනිත කරන බැවින් ඔවුන් තමා කෙරෙහි ප්රසාදයට පත් කරවයි (රංජනය කරයි), එබැවින් ''රංජනය කිරීමට දනියි'' යැයි කියන ලදී. 'දණ්ඩෙ' යනු වරදට අනුකූලව දඬුවම් කිරීමයි. 'බලම්හි' යනු සේනාව කෙරෙහි (බලකායෙහි) ය. අර්ථ පහක් නම්: ආත්ම අර්ථය, පර අර්ථය, උභය අර්ථය, මෙලොව අර්ථය, පරලොව අර්ථය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් අර්ථයයි. ධර්ම සතරක් නම්: චතුරාර්ය සත්ය ධර්මයන් ය, එසේත් නැතිනම් කාම, රූප, අරූප, ලෝකෝත්තර වශයෙන් ධර්ම සතරකි. පිළිගැනීමේ හා පරිභෝජනය කිරීමේ ප්රමාණය දන්නා බැවින්ම සෙවීමේ හා වැය කිරීමේ ප්රමාණය දන්නා බව ද ප්රකාශිත වේ; එබැවින් ''පිළිගැනීමේ හා පරිභෝජනයේ පමණ දනියි'' යනුවෙන් පමණක් පවසන ලදී. Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi ettha uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ, appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā dhammacakkaṃ. Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññā. Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Cakkanti vā āṇā dhammato anapetattā, dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kehi pana appaṭivattiyanti āha – ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti jātibrāhmaṇena. Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena [Pg.44] kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke. ඉක්මවා යන, අභිබවා යන යන අර්ථයෙන් 'උත්තර' නම් වේ. මෙයට වඩා උසස් දෙයක් නැති බැවින් 'අනුත්තර' නම් වේ. කිසිවෙකුට සම කළ නොහැකි, අසදෘශ වූ, බොහෝ දෙවි මිනිස් පිරිස් මැද සිය දහස් වාරයක් ඔවුන්ට ආර්ය සත්ය අවබෝධ කරවීම පිණිස පවත්වන ලද භාග්යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව 'ධර්මචක්රය' නම් වේ. තවද, අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන් ප්රමුඛ අටළොස් කෝටියක් බ්රහ්ම සමූහයාට සිවුසත්යය අවබෝධ කරවූ යම් ධර්ම දේශනාවක් වේද, එයට 'ධර්මචක්රය' යන විශේෂ නාමය සැබවින්ම ලැබෙයි. එහිදී සතිපට්ඨාන ආදී ධර්මයන් පැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් 'ධර්මචක්රය' නම් වේ. එසේත් නැතිනම් ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් එම ආඥාව 'ධර්මචක්රය' නම් වේ. ධර්මය නමැති න්යායයෙන් පවත්වන බැවින්ද එය 'ධර්මචක්රය' නම් වේ. පටිසම්භිදාමග්ගයේ සඳහන් පරිදි 'ධර්මය පවත්වයි, එබැවින් එය චක්රයකි; චක්රය පවත්වයි, එබැවින් එය ධර්මයකි; ධර්මයෙන් පවත්වයි, එබැවින් එය ධර්මචක්රයකි' ආදී වශයෙන් මෙය දත යුතුය. 'අප්රතිවර්ත්ය' යනු ධර්මස්වාමී වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මචක්රය අනුත්තර බැවින් කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බවයි. කවරෙකු විසින් වැළැක්විය නොහැකිද යත්, 'මහණෙකු විසින් හෝ' යනාදිය වදාළහ. එහි 'මහණෙකු' යනු පැවිදි බවට පත් වූවෙකි. 'බ්රාහ්මණයෙකු' යනු උපතින් බ්රාහ්මණයෙකි. ශාසනයෙහි පරමාර්ථ සාධනය කළ ශ්රමණ බ්රාහ්මණයන්ට මෙහි විරුද්ධත්වයක් නැත. 'දෙවියෙකු' යනු කාමාවචර දෙවියෙකි. 'කිසිවෙකු' යනු ඉතිරි වූ යම් සත්වයෙකි. මෙයින් අට පිරිසම සම්පූර්ණයෙන් ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'ලෝකයෙහි' යනු සත්ව ලෝකයෙහි යන්නයි. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම චක්කානුවත්තන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā 2. ද්විතීය චක්කානුවත්තන සූත්ර වර්ණනාව 132. Dutiye cakkavattivattanti dasavidhaṃ, dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyantesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammikapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ. Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Pitarā pavattitameva anuppavattetīti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, so taṃ pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko, tvaṃ deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha. Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ, taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, netaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto. 132. දෙවන සූත්රයෙහි 'චක්රවර්ති වත්' යනු දස වැදෑරුම් වූ හෝ දොළොස් වැදෑරුම් වූ චක්රවර්ති බව ලබා දෙන වත් පිළිවෙත්ය. එහිදී අන්තඃපුර වැසියන් හා සේනාව කෙරෙහි ධාර්මිකව ආරක්ෂාව හා රැකවරණය සැලසීම, ක්ෂත්රියයන්, අනුගාමිකයන්, බ්රාහ්මණ ගෘහපතියන්, නියම්ගම් ජනපද වැසියන්, ශ්රමණ බ්රාහ්මණයන්, මෘග පක්ෂීන් කෙරෙහි රැකවරණය සැලසීම, අධාර්මික ක්රියා වැළැක්වීම, දිළිඳුන්ට ධනය ලබා දීම, ශ්රමණ බ්රාහ්මණයන් වෙත ගොස් ප්රශ්න විමසීම යන මේවා දස වැදෑරුම් චක්රවර්ති වත් වේ. ගෘහපතියන් සහ පක්ෂීන් වෙන් වෙන්ව ගැනීමෙන් මෙය දොළොස් වැදෑරුම් වේ. පියා විසින් පවත්වන ලද දෙයම අනුගමනය කරමින්, දස වැදෑරුම් හෝ දොළොස් වැදෑරුම් චක්රවර්ති වත් සම්පූර්ණ කර සිටින පුත්රයාට අන්ය වූ චක්ර රත්නයක් පහළ වේ, ඔහු එය පවත්වයි. එය රත්නමය බැවින් සමාන බව නිසා 'පියා විසින් පවත්වන ලද්දක්' යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් පියා විසින් 'පින්වත් රජතුමනි, ඔබ සැහැල්ලුවෙන් සිටින්න, මම අනුශාසනා කරන්නෙමි' යැයි කී බැවින් පියා විසින් පවත්වන ලද ආඥා චක්රය ඔහු පවත්වන බව මෙහි අර්ථය දත යුතුය. තමාගේ පුණ්ය මහිමයෙන් සිද්ධ වූ චක්ර රත්නය ඔහු විසින්ම පවත්වන ලද බව පළමු ක්රමයයි. පැවැත්වූ දෙයම අනුගමනය කිරීම සහ ව්යවහාරය අනුව දෙවන ක්රමය දක්වා ඇත. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ද්විතීය චක්කානුවත්තන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā 4. යස්සංදිසා සූත්ර වර්ණනාව 134. Catutthe ‘‘ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya, sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti jātivasena [Pg.45] sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhaggahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Tenāha ‘‘saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato’’ti. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, tejodhātu. Pitā ca mātā ca pitaro. Pitūnaṃ pitaro pitāmahā. Tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā, pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugo’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti. 134. සතරවන සූත්රයෙහි 'දෙපසින්ම මනා කොට උපන්' යැයි කී විට යම් කොටස් දෙකකින් උපතේ පිරිසිදු බව අදහස් වේ. 'මව්පසින් හා පියපසින්' යන්නෙන් එය විස්තර කෙරේ. ලෝකයෙහි ඖරස පුත්රයන් නොවන අයටත් මව්පිය යන නාමය ව්යවහාර වුවද, මෙහිදී ඖරස පුත්රයන් වශයෙන් අදහස් කරන බව දැක්වීමට 'පිරිසිදු මව්කුස ඇති' යන්න යෙදී ඇත. ගැබ දරන බැවින් 'ගහණී' යනු මව් කුසට නමකි. එබැවින් 'පිරිසිදු මව්කුසින් යුක්ත' යැයි පැවසිණි. භුක්ති විඳින ආහාර දිරවීම පිණිස රඳවා ගන්නා බැවින් තේජෝ ධාතුවට ද 'ගහණී' යැයි කියනු ලැබේ. පියා සහ මව 'පිතරො' නම් වේ. ඔවුන්ගේ පියවරුන් 'පිතාමහ' (මුතුන් මිත්තන්) වේ. මෙහි සත්වන මුතුන් මිත්තන්ගේ පරම්පරාව දක්වා අර්ථය ගත යුතුය. 'පිතාමහ' යන වචනයෙන් මව් පාර්ශවයේ මුතුන් මිත්තන්ද ඇතුළත් වන බැවින් අටුවාවෙහි එය වෙන් කොට දක්වා නැත. 'යුග' යන වචනය මෙහිදී පරම්පරා යුගල වශයෙන් ගත යුතුය. එබැවින් ඉහළට සියලු පූර්ව පුරුෂයන් 'පිතාමහ' යන වචනයෙන්ම ඇතුළත් වේ. 'පුරුෂ' යන වචනය මෙහිදී උසස් බව දැක්වීමට යොදා ඇති බව දත යුතුය. මෙසේ 'මව්පසින්' යන පාළි වචනය තහවුරු වේ. Akkhittoti appattakkhepo. Anavakkhittoti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti. 'අක්ඛිත්තො' යනු ප්රතික්ෂේප නොකරන ලද යන්නයි. 'අනවක්ඛිත්තො' යනු පැමිණි විවාදාදියෙහිදී හෙළා නොදකින ලද හෙවත් අත්නොහරින ලද යන්නයි. 'ජාතිවාදෙන' යන්නෙන් හේතුව අදහස් කරන බව දැක්වීමට 'කුමන කරුණක් නිසාද' යනාදිය වදාළහ. මෙහි 'දෙපසින්ම... මුතුන් මිත්තන් දක්වා' යන්නෙන් ක්ෂත්රියයාගේ උත්පත්ති දෝෂයක් නොමැති බව පිරිසිදු මව්කුස ඇති බව පැවසීමෙන් දැක්වේ. 'අක්ඛිත්තො' යන්නෙන් ක්රියාවන්හි වරදක් නැති බව දැක්වේ. මන්ද ක්රියාවන්හි වරද නිසා සත්වයෝ නින්දාවට පත් වෙති. 'අනුපක්කුට්ඨො' යන්නෙන් අනිසි සබඳතා නොමැති බව දැක්වේ. මන්ද අනිසි සබඳතා නිසා සත්වයෝ ගැරහුම් ලබති. Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’ti. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato’’ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha ‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’ti. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ. Tenāha ‘‘dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro’’ti. Evaṃ sāragabbhaṃ koso, dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako [Pg.46] paṭicchado ‘‘koso’’ti vuccati. Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha ‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’ti. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘tividhaṃ koṭṭhāgāra’’nti vuttaṃ. ආඪ්ය බව යනු විභව සම්පත්තියෙන් යුක්ත වීමයි. ඒ ඒ කරුණු පදනම් කරගෙන එය කියනු ලැබේ යන අදහසින් "යමෙක් තමා සන්තක විභවයෙන් (ධනයෙන්) ආඪ්ය වේද" යැයි පවසන ලදී. එසේම "මහත් ධනවත් බව" යන්නෙන් එය උච්චතම අවස්ථාව දැක්වීම සඳහා "මහත් වූ අපරිමාණ සංඛ්යාත ධනයෙන් යුක්ත වූ" යැයි කියන ලදී. අනුභව කළ යුතු බැවින් හෝ පරිභෝජනය කළ යුතු බැවින් විශේෂයෙන් "කාම භෝග" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ බව "පංචකාම ගුණයන්ගේ වසයෙන්" යැයි පවසන ලදී. "කොට්ඨ" යනු ධාන්ය තැන්පත් කරන ස්ථානයයි. ධාන්ය තැන්පත් කරන ගෘහය "කොට්ඨාගාරය" (අටුව) නම් වේ. එබැවින් "ධාන්යයෙන් පිරුණු කොට්ඨාගාර ඇත්තේය" යි කියන ලදී. මෙසේ සාරවත් දේ ගැබ්ව පවතින තැන "කෝෂය" (භාණ්ඩාගාරය) බවත්, ධාන්ය තැන්පත් කරන තැන "කොට්ඨාගාරය" බවත් දක්වා, දැන් ඊට වෙනස් අයුරකින් එය දැක්වීමට "අථ වා" (නොහොත්) යනාදිය කියන ලදී. එහි කඩුවක තියුණු බව ආරක්ෂා කරන ආවරණය "කෝෂය" (කොපුව) යැයි කියනු ලැබේ. එසේම රජුගේ තියුණු බව (බලය) ආරක්ෂා කරන සිව් රඟ සේනාව ද "කෝෂය" (බල ඇණිය) ලෙස හඳුන්වමින් "ඇතුන්, අසුන්, රියන්, පාබල යන සතර වැදෑරුම් කෝෂය" යැයි කියන ලදී. රෙදිපිළි තැන්පත් කරන ගබඩාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ම සියලු භාණ්ඩ තැන්පත් කරන ස්ථාන ද ඇතුළත් වන බැවින් "තිවැදෑරුම් කොට්ඨාගාර" යැයි පවසන ලදී. Yassā paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppatti, ṭhānaso uppajjanapaññā. Vaḍḍhiattheti vaḍḍhisaṅkhāte atthe. යම් ප්රඥාවක බලයෙන් පුද්ගලයෙක් "පණ්ඩිත" යැයි කියනු ලැබේ ද, එය "පාණ්ඩිතිය" (පණ්ඩිත බව) යි. ඒ බව "පාණ්ඩිතියෙන් යුක්ත වූ" යැයි පවසන ලදී. ඒ ඒ කටයුතුවලදී දක්ෂ බව සහ ප්රකාශ කිරීමේ හැකියාව "වෛයත්තිය" (ප්රවීණත්වය) නම් වේ. මෝහය (මුළාව) නසන බැවින්, විනාශ කරන බැවින් "මේධා" නම් වේ. එය ඇත්තේ "මේධාවී" නම් වේ. ඒ ඒ අවස්ථාවලදී (ඥානය) උපදින බැවින් "ස්ථානෝත්පත්ති" නම් වේ. එනම් ඒ ඒ කරුණට අදාළව ක්ෂණිකව උපදින ප්රඥාවයි. "වර්ධි අර්ථයේ" යනු දියුණුව හෙවත් අභිවෘද්ධිය යන අර්ථයෙහිය. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. යස්සංදිසා සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 5-9. Patthanāsuttādivaṇṇanā 5-9. පත්ථනා සූත්රය ආදියේ වර්ණනාවයි. 135-9. Pañcame hatthisminti hatthisippe. Hatthīti hi hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ gahitaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Vayatīti vayo, sobhanesu katthaci apakkhalanto avitthāyanto tāni sandhāretuṃ sakkotīti attho. Na vayo avayo, tāni atthato saddato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Avayo na hotīti anavayo. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti āha ‘‘anavayoti samattho’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva. 135-9. පස්වන සූත්රයෙහි "හත්ථිස්මිං" යනු හස්ති ශිල්පයෙහිය. හස්තීන් විෂය කරගන්නා බැවින් හා හස්තීන් මත පදනම් වන බැවින් "හස්තී" යන්නෙන් හස්ති ශිල්පය ගන්නා ලදී. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්රමයම වේ. "වයති" යනු වයස (ප්රවීණත්වය) යි. යහපත් (කරුණුවල) කිසි තැනක නොපැකිළෙමින්, පමා නොවෙමින් ඒවා දරා ගැනීමට හැකි වීම මෙහි අර්ථයයි. "වය" නොවන බව "අවය" යි. එනම් එම කරුණු අර්ථ වශයෙන් හෝ ශබ්ද වශයෙන් දරා ගැනීමට නොහැකි වීමයි. "අවය" නොවන බව "අනවය" යි. ප්රතිෂේධ දෙකකින් (න + අවය) ප්රකෘති අර්ථය ලැබේ යන අදහසින් "අනවය යනු සමර්ථ (දක්ෂ) බවයි" කීහ. හයවන සූත්රයේ සිට ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ. Patthanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පත්ථනා සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Sotasuttavaṇṇanā 10. සෝත සූත්ර වර්ණනාවයි. 140. Dasame tibbānanti tikkhānaṃ. Kharānanti kakkasānaṃ. Kaṭukānanti dāruṇānaṃ. Asātānanti nasātānaṃ appiyānaṃ. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā. 140. දහවන සූත්රයෙහි "තිබ්බානං" යනු තියුණු වූ දේවල් ය. "ඛරානං" යනු රළු වූ දේවල් ය. "කටුකානං" යනු දාරුණ වූ දේවල් ය. "අසාතානං" යනු මිහිරි නොවන, අප්රිය වූ දේවල් ය. ඒවායෙහි සිත පිහිටුවන්නේ නැත, ඒවා සිත පිනවන්නේ හෝ වඩවන්නේ නැත යන අර්ථයෙන් "අමනාප" නම් වේ. Sotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සෝත සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Rājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. රාජ වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. (15) 5. Tikaṇḍakīvaggo (15) 5. තිකණ්ඩකී වර්ගය. 1. Avajānātisuttavaṇṇanā 1. අවජානාති සූත්ර වර්ණනාවයි. 141. Pañcamassa [Pg.47] paṭhame datvā avajānātīti ettha eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti, so cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evampi datvā avajānāti nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsananisinnaṭṭhānampi na gacchati. Ayampi puggalo saṃvāsena avajānāti nāma. Ādheyyamukhoti ādito dheyyamukho, paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. Tatthāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘‘asāruppo eso’’ti katheti. Taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati, puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘‘sāruppo aya’’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti. Asukena nāma ‘‘asāruppo aya’’nti amhākaṃ kathitanti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘‘sīlavā’’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo eso bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttepi tassa vacanaṃ aggahetvā purimaṃyeva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma ādhātabbamukho, yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho. 141. පස්වන පන්නාසකයේ පළමු සූත්රයෙහි "දී හෙළා දකියි" යන්නෙහි මෙබඳු අදහසක් වේ. එක්තරා මහා පින් ඇති සිව්පස ලාභී භික්ෂුවක් සිටියි. උන්වහන්සේ සිවුරු ආදිය ලබා ගෙන, පින් අඩු වෙනත් භික්ෂුවකගෙන් ඒ පිළිබඳව විමසයි. අනෙක් භික්ෂුව ද නැවත නැවත විමසද්දී ඒවා පිළිගනියි. එවිට අනෙක් තැනැත්තා මඳක් කෝපයට පත් වී (අනෙක් භික්ෂුව) මැලවීමට පත් කරනු කැමැත්තෙන් "මොහු තමාගේ ධර්මතාවයෙන් සිවුරු ආදිය නොලබයි, අප නිසා ලබයි" යනුවෙන් පවසයි. මෙසේ දීමෙන් පසුව හෙළා දැකීම නම් වේ. තවද, එක් අයෙකු සමඟ වසර දෙකක් තුනක් වාසය කරන අයෙකු, පෙර ඒ පුද්ගලයාට ගෞරව කොට පසුව කල් ගත වෙද්දී ගරුබුහුමන් නොකරයි ද, ඔහු ඉන්නා අසුනකට හෝ නොයයි ද, මේ පුද්ගලයා ද "වාසය කිරීමෙන් හෙළා දකින්නා" නම් වේ. "ආධෙය්යමුඛෝ" යනු මුල සිටම අනුන් කියන දේ කටේ තබාගෙන සිටින, එනම් පළමු වචනයෙන්ම පිළිගන්නා ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. එහි ක්රමය මෙසේය - එක් පුද්ගලයෙක් සුදුසු භික්ෂුවක් ගැනම "මොහු නුසුදුසු කෙනෙකි" යැයි පවසයි. එය අසා මොහු එය ස්ථිර වශයෙන් පිළිගනියි. පසුව වෙනත් සමාන අදහස් ඇති භික්ෂුවක විසින් "මොහු සුදුසු කෙනෙකි" යැයි පැවසුව ද ඔහුගේ වචනය පිළි නොගනියි. "අසවලා විසින් මොහු නුසුදුසු යැයි අපට පවසා ඇතැයි" කියමින් පෙර භික්ෂුවගේ වචනයම පිළිගනියි. තවත් අයෙකු දුශ්ශීලයෙකු ගැන "ශීලවන්තයෙකැයි" පවසයි. ඔහුගේ වචනය විශ්වාස කොට පසුව වෙනත් අයෙකු විසින් "මේ භික්ෂුව නුසුදුසු ය, මොහු වෙත පැමිණීම නුසුදුසු ය" යැයි පැවසුව ද, ඒ වචනය පිළි නොගෙන මුල් වචනයම පිළිගනියි. තවකෙක් ගුණ පැවසීම ද පිළිගනියි, අගුණ පැවසීම ද පිළිගනියි. මොහු ද "ආධෙය්යමුඛ" (අනුන් කියන දේ පහසුවෙන් පිළිගන්නා) නම් වේ. ඇසෙන ඇසෙන දේ ඒ අයුරින්ම පිළිගන්නා සුලු බව මෙහි අර්ථයයි. Loloti saddhādīnaṃ ittarakālappatitattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. Ittarabhattītiādīsu punappunaṃ bhajanena saddhāva bhattipemaṃ. Saddhāpemampi gehassitapemampi vaṭṭati, pasādo saddhāpasādo. Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya, thusarāsimhi koṭṭitakhānuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāne muhuttena kuppati. Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando, avisayatāya momūho, mahāmūḷhoti attho. "ලෝල" යනු ශ්රද්ධා ආදිය ස්වල්ප වේලාවක් පමණක් පවතින බැවින්, අශ්රද්ධාව ආදියෙන් කැළඹුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත නිසා "ලෝල" (චපල) නම් වේ. "ඉත්තරභත්ති" යනාදියෙහි නැවත නැවත ඇසුරු කිරීමෙන් ඇති වන ශ්රද්ධාවම "භක්ති ප්රේමය" යි. ශ්රද්ධා ප්රේමය හෝ ගෘහශ්රිත ප්රේමය ද මෙහිලා ගත හැකිය. ප්රසාදය යනු ශ්රද්ධා ප්රසාදයයි. මෙසේ පුද්ගලයා චපල වෙයි. එනම් ස්වල්ප වූ ශ්රද්ධා ආදිය ඇති බැවින් පුද්ගලයා චපල නම් වේ. කහ රතු පාටක් (ලෙහෙසියෙන් මැකෙන) මෙන් ද, දහයියා ගොඩක ගැසූ කූඤ්ඤයක් මෙන් ද, අශ්වයෙකුගේ පිට උඩ තැබූ ලබු ගෙඩියක් මෙන් ද නොබැඳුණු ස්ථානයක මොහොතකින් වෙනස් වෙයි. "මන්ද මෝමූහ" යනු නොදන්නාකම නිසා මෝඩ වූ, විෂය නොවන බැවින් දැඩි මුළාවට පත් වූ, මහා මුළාවට පත් වූ යන අර්ථයයි. Avajānātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අවජානාති සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 2-3. Ārabhatisuttādivaṇṇanā 2-3. ආරභති සූත්රය ආදියේ වර්ණනාවයි. 142-3. Dutiye [Pg.48] ārabhatīti ettha ārambha-saddo kammakiriyahiṃsanavīriyakopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 749) kamme āgato. ‘‘Mahārambhā mahāyaññā, na te honti mahapphalā’’ti (saṃ. ni. 1.120; a. ni. 4.39) kiriyāya. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51) hiṃsane. ‘‘Ārambhatha nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 195; ma. ni. 1.293) kopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato, tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hotīti ayamettha attho. Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. Yatthassāti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ, phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ santepi idha maggakiccavasena pana phalameva vuttanti veditabbaṃ. 142-3. දෙවන සූත්රයෙහි ‘ආරභති’ (ආරම්භ කරයි) යන්නෙහි ‘ආරම්භ’ ශබ්දය කර්මය, ක්රියාව, හිංසාව, වීර්යය, කෝපය (කම්පනය) සහ ඇවැත් ඉක්මවීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘යම්කිසි දුකක් හටගන්නේ ද, ඒ සියල්ල කර්ම ප්රත්යයෙන් (ආරම්භ පච්චයා) වේ’ යැයි (සුත්ත නිපාත 749) මෙහි කර්ම අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘මහත් වූ ක්රියා (මහාරම්භා) ඇති මහා යාගයෝ මහා ඵල නොදෙති’ යැයි (සංයුත්ත නිකාය 1.120) මෙහි ක්රියා අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘ගෞතම ශ්රමණයන් උදෙසා ප්රාණීන් නසති (ආරභන්ති)’ යැයි (මජ්ඣිම නිකාය 2.51) මෙහි හිංසා අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘ආරම්භ කරව්, නික්මෙව්, බුදු සසුනෙහි යෙදෙව්’ යැයි (සංයුත්ත නිකාය 1.185) මෙහි වීර්යය අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘බීජගාම භූතගාමයන් විනාශ කිරීමෙන් (සමාරම්භා) වැළකුණේ වෙයි’ යැයි (දීඝ නිකාය 1.10) මෙහි කෝපය (කම්පනය හෙවත් පෙළීම) අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘ඇවැත් සිදු කරයි (ආරභති), පසුතැවිලි ද වෙයි’ යැයි (අංගුත්තර නිකාය 5.142) මෙහි ඇවැත් ඉක්මවීමේ අර්ථයෙහි පැමිණියේය. එබැවින් ඇවැත් ඉක්මවීම් වශයෙන් සිදු කරයි (ආරභති) යන්නත්, ඒ හේතුවෙන් පසුතැවෙයි යන්නත් මෙහි අර්ථයයි. ‘යථාභූතං නප්පජානාති’ යනු අවබෝධ නොකළ බැවින් යථා ස්වභාවයෙන් නොදනියි යන්නයි. ‘යත්ථස්සා’ යනු යම් තැනකට පැමිණි විට මේ පුද්ගලයාට උපන් පාපිෂ්ඨ අකුසල ධර්මයන් නිරවශේෂව නිරුද්ධ වේද ඒ අර්ථයයි. කුමකට පැමිණි විට ඒවා නිරුද්ධ වේද? අරහත් මාර්ගයටයි. ඵලයට පත් වූවන්ගේ (ඒ අකුසල ධර්ම) නිරුද්ධ වූවා නම් වෙයි. මෙසේ වුවද මෙහි මාර්ග කෘත්යය වශයෙන් ඵලයම පවසන ලදැයි දත යුතුය. Ārabhatī na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati, taṃ panesa desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati, tasmā na vippaṭisārī hoti. Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ na āpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyā āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Na ārabhati na vippaṭisārī hotī’’ti yo vutto, kataro so puggalo? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ kāle parinibbānena, anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī’’ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. So hi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati, puthujjanassa nāma gati anibaddhā, tasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhībhāvaṃ labheyyāsi, arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova. ‘ආරභති න විප්පටිසාරී හෝති’ යනු ඇවැත් සිදු කරයි, එහෙත් එය දේශනා කර (පිරිසිදු වීම) සඳහා සභාග පුද්ගලයෙකු සොයයි, එබැවින් ඔහු පසුතැවිලි නොවේ. ‘න ආරභති විප්පටිසාරී හෝති’ යනු ඇවැත් සිදු නොකරයි, එහෙත් විනය පනත් පිළිබඳව දක්ෂ නොවන බැවින් ඇවැත් නොවන දෙයෙහි ඇවැත් සංඥාව ඇතිව පසුතැවිලි වෙයි, මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. ‘න ආරභති න විප්පටිසාරී හෝති’ යැයි පවසන ලද්දේ කවර පුද්ගලයෙකු ගැනද? වීර්යය අත්හළ පුද්ගලයා ගැනය. ඔහු ‘මට මේ කාලයෙහි පිරිනිවන් පෑමෙන් ඇති පලය කුමක්ද, අනාගතයෙහි මෛත්රී සම්යක් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි පිරිනිවන් පාන්නෙමි’ යි පිරිසිදු සිල් ඇත්තෙකු වුවද පිළිවෙත් නොපුරයි. ඔහුට ‘ආයුෂ්මතුනි, කුමන කරුණක් නිසා ප්රමාද වී වසන්නේද, පෘථග්ජනයාගේ ගතිය නියත නැත, එබැවින් මෛත්රී සම්යක් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ හමුවීමට හැකි වන පරිදි, අරහත් භාවය පිණිස විදර්ශනාව වඩන්න’ යැයි අවවාද කළ යුතුමය. Sādhūti [Pg.49] āyācanatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhaṃ vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma, desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya ārambhaje āsave pahāya suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca vaḍḍhetūti. Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho. Tatiyaṃ uttānameva. ‘සාධු’ යනු ආයාචනා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. මෙයින් පවසන්නේ මෙයයි - ආයුෂ්මතුන් අතින් යම් වරදක් සිදුවූයේද, එසේ වුවත් අපි ආයුෂ්මතුන්ගෙන් අයදින්නෙමු, දේශනා කළ යුතු ඇවැත් දේශනා කිරීමෙන් ද, නැගී සිටිය යුතු ඇවැත්වලින් නැගී සිටීමෙන් ද, ප්රකාශ කළ යුතු ඇවැත් ප්රකාශ කිරීමෙන් ද, ඇවැත් ඉක්මවීමෙන් හටගන්නා ආශ්රවයන් ප්රහාණය කර, ශුද්ධි භාවය ප්රත්යවේක්ෂා කිරීමෙන් පසුතැවිල්ලෙන් හටගන්නා ආශ්රවයන් බැහැර කර, විදර්ශනා සිත සහ විදර්ශනා ප්රඥාව වර්ධනය කරත්වා කියායි. ‘අමුනා පඤ්චමේන පුග්ගලේනාති’ යනු මේ පස්වන රහතන් වහන්සේ සමඟයි. ‘සමසමෝ භවිස්සතීති’ යනු ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් සමාන භාවයෙන්ම සමාන වන්නේය යන්නයි. මෙසේ රහතන් වහන්සේ විසින් අවවාද කළ යුතු බව අර්ථයයි. තුන්වන වාරය පැහැදිලිය. Ārabhatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ආරභති සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 4-6. Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā 4-6. තිණ්කණ්ඩකී සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 144-6. Catutthe paṭikūleti amanuññe aniṭṭhe. Appaṭikūlasaññīti iṭṭhākāreneva pavattacitto. Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati upaneti pavatteti. Aniṭṭhasmiṃ vatthusminti aniṭṭhe sattasaññite ārammaṇe. Mettāya vā pharatīti mettaṃ hitesitaṃ upasaṃharanto sabbatthakameva vā tattha pharati. Dhātuto vā upasaṃharatīti dhammasabhāvacintanena dhātuto paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā tattha pavatteti. Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti sabhāvato ānubhāvato ca upatiṭṭhantaṃ ārammaṇe paṭikūlabhāvaṃ appaṭikūlabhāvañcāti taṃ ubhayaṃ pahāya aggahetvā, sabbasmiṃ pana tasmiṃ majjhatto hutvāti vuttaṃ hoti. Majjhatto hutvā viharitukāmo pana kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthaṃ gatesu neva somanassito hoti, na domanassito hoti. Upekkhako vihareyyāti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako vihareyya. Tenevāha ‘‘chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo’’ti. Iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya vasena pañcamo vāro vuttoti attho. Pañcamaṃ chaṭṭhañca uttānameva. 144-6. හතරවන සූත්රයෙහි ‘පටිකූලේ’ යනු අමනාප වූ, අනිෂ්ට වූ අරමුණෙහි ය. ‘අප්පටිකූලසඤ්ඤී’ යනු ඉෂ්ටාකාරයෙන්ම (යහපත් ලෙස) පවතින සිත ඇතිවයි. ඉෂ්ට වස්තුවෙහි අසුභ වශයෙන් හෝ අනිත්ය වශයෙන් මෙනෙහි කරමින් පවත්වයි. ‘අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං’ යනු අනිෂ්ට වූ සත්ත්ව සංඥා ඇති අරමුණෙහි ය. ‘මෙත්තාය වා ඵරති’ යනු මෙත්තාව හෙවත් හිතෛෂී භාවය පවත්වමින් හෝ සෑම තැනම එම අරමුණෙහි පවත්වයි. ‘ධාතුතෝ වා උපසංහරති’ යනු ධර්ම ස්වභාවය සිතීමෙන් ධාතු වශයෙන් ප්රත්යවේක්ෂා කිරීම සඳහා ධාතු මනසිකාරය එහි පවත්වයි. ‘තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා’ යනු ස්වභාවයෙන් සහ ආනුභාවයෙන් එළඹ සිටින අරමුණෙහි පිළිකුල් බව සහ පිළිකුල් නොවන බව යන ඒ දෙකම අත්හැර, ඒ සියල්ලෙහි මධ්යස්ථව සිටියි යන්නයි. මධ්යස්ථව වසන්නට කැමති තැනැත්තා කුමක් කරයිද? ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණු හමුවූ විට සතුටු වන්නේ ද නැත, සකල සිතින් ම දොම්නස් වන්නේ ද නැත. ‘උපෙක්ඛකෝ විහරෙය්ය’ යනු ඉෂ්ට අරමුණෙහි ඇලෙන්නේ නැතිව, අනිෂ්ට අරමුණෙහි ගැටෙන්නේ නැතිව, අන් අය මෙන් විමසා නොබැලීමෙන් මෝහය ඇති නොකර, අරමුණු හයෙහිම ෂඩංග උපේක්ෂාවෙන් උපේක්ෂා සහගතව වසන්නේය යන්නයි. එහෙයින්ම ‘ෂඩංග උපේක්ෂා වශයෙන් පස්වැන්න’ යැයි පවසන ලදී. ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට වූ අරමුණු හය හමුවන කල්හි පිරිසිදු ප්රකෘති ස්වභාවය අත්නොහැරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තව ද්වාරයන් හයෙහිම පවතින බැවින් ‘ෂඩංග උපේක්ෂාව’ යන නම ලත් තත්රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව වශයෙන් පස්වන වාරය පවසන ලදැයි අර්ථයයි. පස්වන හා හයවන වාරයන් පැහැදිලිය. Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. තිණ්කණ්ඩකී සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 7-10. Asappurisadānasuttādivaṇṇanā 7-10. අසප්පුරිසදාන සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 147-150. Sattame [Pg.50] asakkaccanti anādaraṃ katvā. Deyyadhammassa asakkaccakaraṇaṃ nāma asampannaṃ karotīti āha ‘‘na sakkaritvā suciṃ katvā detī’’ti, uttaṇḍulādidosavirahitaṃ sucisampannaṃ katvā na detīti attho. Acittīkatvāti na citte katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipattivikaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā. Agāravena detīti puggale agaruṃ karonto nisīdanaṭṭhāne asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. Asahatthāti na attano hatthena deti, dāsakammakarodīhi dāpeti. Apaviddhaṃ detīti antarā apaviddhaṃ vicchedaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘na nirantaraṃ detī’’ti. Atha vā apaviddhaṃ detīti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakkhittakaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘chaḍḍetukāmo viya detī’’ti. ‘‘Addhā imassa dānassa phalameva āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatādiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko, ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko. Tenāha ‘‘katassa nāma phalaṃ āgamissatī’’tiādi. Aṭṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. 147-150. සත්වැනි (අසප්පුරිසදාන) සූත්රයෙහි: ‘අසක්කච්චං’ යනු අනාදරයක් කොට යන්නයි. දෙය්යධර්මය අසක්කච්චක පූජා කිරීම යනු අසම්පූර්ණව කිරීමයි. එබැවින් ‘සත්කාර නොකොට පිරිසිදු නොකොට දෙයි’ යයි පවසන ලදී. ගල් කැට, වැලි ආදී දෝෂවලින් තොර වූ පිරිසිදු සම්පන්න බවක් ඇති නොකොට දෙයි යන්න අර්ථයයි. ‘අචිත්තිිකත්වා’ යනු සිතෙහි නොතබා, ගෞරව නොකොට යන අර්ථයයි. පූජා කරන්නා වූ පුද්ගලයා පූජා කළ යුතු වස්තුව සිතෙහි තබා ගනී, එයින් බැහැර නොකරයි. සිතේ පුදුමයක් ඇති කරගෙන පිළිපැදීම වෙනස් කිරීම සම්භාවනා ක්රියාවකි, එය ප්රතික්ෂේප කිරීමෙන් ‘අචිත්තීකරණය’ යනු අසම්භාවනා ක්රියාවකි. ‘අගාරවේන දේති’ යනු පුද්ගලයා කෙරෙහි ගෞරවයක් නැතිව, හිඳගන්නා තැන පිරිසිදු නොකොට, කොහේ හෝ තැනක හිඳුවා, යම්කිසි ආධාරකයක් තබා දානය දෙයි. ‘අසහත්ථා’ යනු තමාගේ අතින් නොදෙයි, දැසි දසුන් ලවා දෙවයි. ‘අපවිද්ධං දේති’ යනු අතරතුර කපා දමා (විච්ඡේද කොට) දෙයි. එබැවින් ‘නිරන්තරයෙන් (නොකඩවා) නොදෙයි’ යයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් ‘අපවිද්ධං දේති’ යනු ඉඳුල් ආදී ඉවත ලිය යුතු දෙයක් මෙන් විසිකරන්නාක් මෙන් දෙයි. එබැවින් ‘ඉවත දැමීමට කැමති කෙනෙකු මෙන් දෙයි’ යයි පවසන ලදී. ‘සැබවින්ම මේ දානයෙහි ඵලය පැමිණෙන්නේය’ යනුවෙන් යමෙකුට කම්මස්සකතා දෘෂ්ටිය ඇත්තේද, ඔහු ‘ආගමනදිට්ඨික’ වේ. මොහු එබන්දෙක් නොවන බැවින් ‘අනාගමනදිට්ඨික’ නම් වේ. එබැවින් ‘කළ දෙයක ඵලය කුමට පැමිණේවිද’ යනාදිය පවසන ලදී. අටවැනි සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවායෙහි කිව යුත්තක් නැත. Asappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. අසප්පුරිසදාන සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය. Tikaṇḍakīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. තිකණ්ඩකී වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය. Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. තෙවැනි පණ්ණාසකය නිම විය. 4. Catutthapaṇṇāsakaṃ 4. හතරවැනි පණ්ණාසකය. (16) 1. Saddhammavaggo (16) 1. සද්ධම්ම වර්ගය. 151-160. Paṭhamo vaggo uttānatthoyeva. 151-160. පළමු වර්ගය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. (17) 2. Āghātavaggo (17) 2. ආඝාත වර්ගය. 1-5. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā 1-5. පළමු ආඝාතපටිවිනය සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව. 161-165. Dutiyassa [Pg.51] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye āghāto paṭivinayati ettha, etehīti vā āghātapaṭivinayā. Tenāha ‘‘āghāto etehi paṭivinetabbo’’tiādi. 161-165. දෙවැනි පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්රයෙහි කිව යුත්තක් නැත. දෙවැනි සූත්රයෙහි: ‘ආඝාතෝ පටිවිනයති’ යනු මෙහිලා වෛරය දුරු කරනු ලැබේ, නැතහොත් මේ කරුණු මගින් වෛරය දුරු කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ආඝාතපටිවිනය’ නම් වේ. එබැවින් ‘මෙම කරුණු මගින් වෛරය දුරු කළ යුතුය’ යනාදිය පවසන ලදී. Nantakanti anantakaṃ, antavirahitaṃ vatthakhaṇḍaṃ. Yadi hi tassa anto bhaveyya, ‘‘pilotikā’’ti saṅkhaṃ na gaccheyya. ‘නන්තකං’ යනු අවසානයක් නැති, කෙළවරක් නැති රෙදි කැබැල්ලකි. ඉදින් එහි කෙළවරක් තිබුණේ නම් එය ‘පිළී කඩක්’ (පොට්ටනියක්) ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ. Sevālenāti bījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Udakapappaṭakenāti nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena udakapiṭṭhikena. Ghammena anugatoti ghammena phuṭṭho abhibhūto. Cittuppādanti paṭighasampayuttacittuppādaṃ. ‘සේවාලේන’ යනු බීජ, කර්ණිකා, කේසර ආදී භේද සහිත පාසි වර්ගයෙනි. ‘උදකපප්පටකේන’ යනු නිල් මැඩියෙකුගේ පිටේ පැහැය ඇති, ජලය මතුපිට වසාගෙන හටගන්නා දිය සෙවල මගිනි. ‘ඝම්මේන අනුගතෝ’ යනු අව් රශ්මියෙන් ස්පර්ශ වූ, පීඩිත වූ තැනැත්තායි. ‘චිත්තුප්පාදං’ යනු ප්රතිඝය (තරහව) හා සම්බන්ධ වූ සිතේ ඉපදීමයි. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva iriyāpathapavattinivāraṇena chindanto ābādhati pīḷetīti ābādho, so assa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānena dukkhito sañjātadukkho. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Gāmantanāyakassāti gāmantasampāpakassa. විසභාග වේදනා උපදවන කියතකින් මෙන් ඉරියව් පැවැත්වීම වැළැක්වීමෙන් කපා දමමින් පෙළන බැවින් ‘ආබාධ’ නම් වේ. එය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු ‘ආබාධික’ නම් වේ. එම හේතුවෙන් හටගත් දුක් ඇත්තේ ‘දුක්ඛිත’ නම් වේ. ‘බාළ්හගිලානෝ’ යනු දැඩි ලෙස ගිලන් වූ තැනැත්තායි. ‘ගාමන්තරනායකස්ස’ යනු එක් ගමක සිට තවත් ගමකට පමුණුවන්නා වූ තැනැත්තාටයි. Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasatāya sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalāti āha ‘‘tanusītasalilā’’ti. Setakāti nikkaddamā. Sacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā. Sabhāvato pana taṃ setavaṇṇameva. Tatiyādīni uttānatthāneva. ජලයෙහි ප්රසන්න බව නිසා එහි නිර්මල බව දත යුතුය, එබැවින් ‘අච්ඡෝදකා යනු ප්රසන්න ජලයයි’ පවසන ලදී. මිහිරි රසය නිසා ‘සාතතා’ (ප්රණීත බව) ඇති වේ, එබැවින් ‘මධුරෝදකා’ යයි පවසන ලදී. ස්වල්ප වූ ජලය විශේෂයෙන් සිසිල් වේ, උකු (ඝන) නොවන බැවින් ‘තනුසීතසලිලා’ යයි පවසන ලදී. ‘සේතකා’ යනු මඩ රහිත බැවින් සුදු පැහැති වේ. මඩ ආදිය නිසා ජලයෙහි වර්ණය වෙනස් වේ. ස්වභාවයෙන්ම එය සුදු පැහැතිය. තෙවැනි සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පළමු ආඝාතපටිවිනය සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය. 6. Nirodhasuttavaṇṇanā 6. නිරෝධ සූත්ර වර්ණනාව. 166. Chaṭṭhe [Pg.52] amarisanattheti asahanatthe. Anāgatavacanaṃ katanti anāgatasaddappayogo kato, attho pana vattamānakālikova. Akkharacintakā (pāṇini. 3.3.145-146) hi īdisesu ṭhānesu anokappanāmarisanatthavasena atthisadde upapade vattamānakālepi anāgatavacanaṃ karonti. 166. හයවැනි සූත්රයෙහි: ‘අමරිසනත්ථේ’ යනු ඉවසිය නොහැකි යන අර්ථයෙනි. ‘අනාගතවචනං කතං’ යනු අනාගත කාලීන ශබ්දයක් භාවිත කළත්, අර්ථය වර්තමාන කාලීනම වේ. වියරණ උගතුන් (අක්ඛරචින්තකා) මෙබඳු තැන්හි අසහනකාරී අර්ථය පිණිස ‘අත්ථි’ ශබ්දය යෙදෙන විට වර්තමාන කාලයේදී පවා අනාගත කාලීන වචන යොදති. Nirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නිරෝධ සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. 7-9. Codanāsuttādivaṇṇanā 7-9. චෝදනා සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව. 167-9. Sattame vatthusandassanāti yasmiṃ vatthusmiṃ āpatti, tassa sarūpato dassanaṃ. Āpattisandassanāti yaṃ āpattiṃ so āpanno, tassā dassanaṃ. Saṃvāsappaṭikkhepoti uposathappavāraṇādisaṃvāsassa paṭikkhipanaṃ akaraṇaṃ. Sāmīcippaṭikkhepoti abhivādanādisāmīcikiriyāya akaraṇaṃ. Codayamānenāti codentena. Cuditakassa kāloti cuditakassa codetabbakālo. Puggalanti codetabbapuggalaṃ. Upaparikkhitvāti ‘‘ayaṃ cuditakalakkhaṇe tiṭṭhati, na tiṭṭhatī’’ti vīmaṃsitvā. Ayasaṃ āropetīti ‘‘ime maṃ abhūtena abbhācikkhantā ayasaṃ byasanaṃ uppādentī’’ti bhikkhūnaṃ ayasaṃ uppādeti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva. 167-9. හත්වැනි සූත්රයෙහි: ‘වත්ථුසන්දස්සනා’ යනු යම් කරුණක් සම්බන්ධයෙන් ඇවැතක් වේද, එම කරුණ ස්වරූපයෙන් දැක්වීමයි. ‘ආපත්තිසන්දස්සනා’ යනු ඔහු යම් ඇවැතකට පත් වූයේද, එය දැක්වීමයි. ‘සංවාසප්පටික්ඛේපෝ’ යනු උපෝසථ පවාරණ ආදී පොදු විනය කර්මයන්ට සහභාගී කරවා නොගැනීමයි. ‘සාමීචිප්පටික්ඛේපෝ’ යනු වැඳීම් පිදීම් ආදී ගෞරව දැක්වීම් නොකිරීමයි. ‘චෝදයමානේන’ යනු චෝදනා කරන්නා විසිනි. ‘චුදිතකස්ස කාලෝ’ යනු වරදකරු කළ තැනැත්තාට චෝදනා කළ යුතු කාලයයි. ‘පුග්ගලං’ යනු චෝදනා කළ යුතු පුද්ගලයායි. ‘උපපරික්ඛිත්වා’ යනු ‘මොහු චෝදනා කළ යුතු ලක්ෂණවල සිටීද, නැද්ද’ යන්න විමසා බලා යන්නයි. ‘අයසං ආරෝපේති’ යනු ‘මොවුහු මට බොරු චෝදනා කරමින් අකීර්තියක්, විපතක් ඇති කරති’ යි භික්ෂූන්ට අකීර්තියක් ඇති කරයි. අටවැනි සහ නවවැනි සූත්ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Codanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. චෝදනා සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය. 10. Bhaddajisuttavaṇṇanā 10. භද්දජි සූත්ර වර්ණනාව. 170. Dasame abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so ‘‘pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ ‘‘jeṭṭhako’’ti. Aññadatthu dasoti dassane antarāyābhāvavacanena ñeyyavisesapariggāhikabhāvena [Pg.53] ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passatīti adhippāyo’’ti. 170. දහවැනි සූත්රයෙහි: මෙම සත්වයන් මැඩපවත්වා සිටින්නේය යනු අදහසයි. යම් හෙයකින් ඔහු ‘ප්රශංසනීය භාවයෙන් හා උත්තම භාවයෙන් එම සත්වයන් අභිබවා සිටින්නේය’ යි තමා ගැන සිතයිද, එබැවින් ‘ජෙට්ඨකෝ’ යයි පවසන ලදී. ‘අඤ්ඤදත්ථු දසෝ’ යනු දැකීමට බාධාවක් නොමැති බව පැවසීමෙන් සහ දත යුතු විශේෂයන් පිරිසිඳ ගන්නා බවෙන් තමා අනාවරණ දර්ශනයක් ඇත්තෙකු බව පිළිගනී; එබැවින් ‘සියල්ල දකින්නේය යනු අදහසයි’ පවසන ලදී. Bhaddajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. භද්දජි සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. Āghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ආඝාත වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය. (18) 3. Upāsakavaggo (18) 3. උපාසක වර්ගය. 1-6. Sārajjasuttādivaṇṇanā 1-6. සාරජ්ජ සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව. 171-176. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyacatutthe natthi vattabbaṃ. Pañcame upāsakapacchimakoti upāsakanihīno. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ bhavissatī’’ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Tenāha ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’tiādi. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva patthiyāyati. No kammanti kammassakataṃ no patthiyāyati. Imamhā sāsanāti ito sabbaññubuddhasāsanato. Bahiddhāti bāhirakasamaye. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti ‘‘duppaṭipannā dakkhiṇeyyā’’ti saññī gavesati. Ettha dakkhiṇapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā. Chaṭṭhaṃ uttānameva. 171-176. තෙවැනි වර්ගයේ පළමු, දෙවැනි, තෙවැනි සහ සිව්වැනි සූත්රවල කිව යුත්තක් නැත. පස්වැනි සූත්රයෙහි: ‘උපාසකපච්ඡිමකෝ’ යනු පහත් වූ (නීච) උපාසකයායි. ‘මේ දැකීම ආදී දෙයින් මේ මංගල්යය සිදුවනු ඇත’ යනුවෙන් අනුවණ ජනයා විසින් පරිකල්පනය කරන ලද, කුතුහලය නමින් හැඳින්වෙන දිට්ඨ, සුත, මුත මංගල්යයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘කෝතූහලමංගලික’ නම් වේ. එබැවින් ‘මෙහි මේ දේ සිදුවනු ඇත’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘මංගලං පච්චේති’ යනු දිට්ඨ මංගල ආදී මංගල කරුණුම ප්රාර්ථනා කරයි. ‘නෝ කම්මං’ යනු කර්මය ස්වකීය කොට ඇති බව ප්රාර්ථනා නොකරයි. ‘ඉමම්හා සාසනා’ යනු මෙයින්, එනම් සර්වඥ බුද්ධ ශාසනයෙනි. ‘බහිද්ධා’ යනු බාහිර ශාසනයන්හි. ‘දක්ඛිණෙය්යං පරියේසති’ යනු වැරදි පිළිවෙත් පුරන්නන් ‘දක්ඛිණෙය්ය පුද්ගලයන්ය’ යන සංඥාවෙන් සොයයි. මෙහි දක්ඛිණෙය්ය පුද්ගලයන් සෙවීම පෙරටු කරගත් ක්රියාවන් එක් කොට කරුණු පහක් දත යුතුය. හයවැනි සූත්රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සාරජ්ජ සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය. 7-8. Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā 7-8. වණිජ්ජා සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව. 177-8. Sattame satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā kataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. Āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayoti idaṃ pana nidassanamattaṃ. Sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayoti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Ettha ca satthavaṇijjā paroparādhanimittatāya akaraṇīyā vuttā, sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato. Aṭṭhamaṃ uttānameva. 177-8. හත්වන (සූත්රයේ) 'සත්ථවණිජ්ජා' යනු ආයුධ භාණ්ඩ නිපදවා හෝ නිපදවාගෙන හෝ නිපදවන ලද ආයුධ ලබාගෙන හෝ ඒවා විකිණීමයි. 'ආයුධ භාණ්ඩ කරවා ඒවා විකිණීම' යන්න නිදර්ශනයක් පමණි. 'ඌරන්, මුවන් ආදීන් ඇති දැඩි කොට විකිණීම' යනු ඌරන් මුවන් ආදීන් ඇති දැඩි කොට ඔවුන්ගේ මස් පිළියෙල කර විකිණීමයි. මෙහිදී ආයුධ වෙළඳාම අනුන්ට හිංසා පීඩා කිරීමට හේතු වන බැවින් නොකළ යුත්තක් ලෙස වදාරන ලදි. සත්ව වෙළඳාම මිනිසුන් දාසභාවයට පත් කරන බැවින් ද, මස් සහ විෂ වෙළඳාම සතුන් මැරීමට හේතු වන බැවින් ද, මද්යසාර වෙළඳාම ප්රමාදයට කරුණක් වන බැවින් ද නොකළ යුතු බව වදාරන ලදි. අටවන සූත්රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. වණිජ්ජා සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 9. Gihisuttavaṇṇanā 9. ගිහි සූත්ර වර්ණනාව 179. Navame [Pg.54] ābhicetasikānanti abhicetoti abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati adhicittaṃ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni. Tenevāha ‘‘uttamacittanissitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārānanti attho. Rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccanti. 179. නවවන (සූත්රයේ) 'ආභිචේතසිකානං' යනු 'අභිචේත' යන්නෙන් අභික්රාන්ත (උතුම්) වූ පිරිසිදු සිත හෝ අධිචිත්තය කියනු ලැබේ. ඒ අභිචේතයෙහි හටගත් දේ 'ආභිචේතසික' නම් වේ. නැතහොත් අභිචේතය ඇසුරු කළ දේ 'ආභිචේතසික' නම් වේ. එබැවින්ම 'උත්තම සිත ඇසුරු කළ' යැයි පවසන ලදී. 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානං' යනු මෙලොව සැප විහරණයන් සඳහා වූ යන්නයි. 'දිට්ඨධම්ම' යනු ප්රත්යක්ෂ ආත්මභාවය (ජීවිතය) කියනු ලැබේ, එහි සැප විහරණය යනු එහි අර්ථයයි. මෙය රූපාවචර ධ්යානයන්ට නමකි. ඒ ධ්යානයන්ට සමවැදී සිටින ධ්යානලාභීහු මෙම ආත්මභාවයෙහිම කෙලෙස් රහිත නෙක්ඛම්ම සැපය විඳිති, එබැවින් ඒවාට 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර' යයි කියනු ලැබේ. Catubbidhamerayanti pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavoti evaṃ catuppabhedaṃ merayaṃ. Pañcavidhañca suranti pūvasurā, piṭṭhasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti evaṃ pañcappabhedaṃ suraṃ. Puññaṃ attho etassāti puññattho. Yasmā panesa puññena atthiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘puññena atthikassā’’ti. Sesamettha uttānameva. සිව්වැදෑරුම් මේරය යනු මල් ආසව, ඵල ආසව, ගුළ ආසව, මධ්ව ආසව (මී පැණියෙන් නිපදවන) ලෙස මේරය වර්ග සතරකි. පස්වැදෑරුම් සුරා යනු කැවුම්වලින් නිපදවන සුරා, පිටිවලින් නිපදවන සුරා, බතින් නිපදවන සුරා, කිණුව (මුහුන්) දමා නිපදවන සුරා, ඖෂධ සම්භාර එක් කොට නිපදවන සුරා ලෙස සුරා වර්ග පහකි. 'පුඤ්ඤත්ථෝ' යනු පින අර්ථය කොට ඇත්තේ යන්නයි. යම් හෙයකින් මොහු පිනෙන් ප්රයෝජන ඇත්තෙකු වේද, එහෙයින් 'පිනෙන් ප්රයෝජන ඇත්තාට' යැයි කියන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. Gihisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ගිහි සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Gavesīsuttavaṇṇanā 10. ගවේසී සූත්ර වර්ණනාව 180. Dasame sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kahaṃ kahanti hāsasaddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhappahaṭṭhākāramattanti haṭṭhassa pahaṭṭhākāramattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāranidassanamattaṃ. 180. දසවන (සූත්රයේ) 'සුකාරණං' යනු බෝධිය මෝරා යෑමට ඒකාන්තයෙන්ම සුන්දර වූ කරුණකි. 'මන්දහසිතං' යනු මඳ සිනහවකි. 'කහ කහ' යනු සිනහ හඬ අනුකරණය කිරීමකි. 'හට්ඨප්පහට්ඨාකාරමත්තං' යනු හටගත් බලවත් ප්රීතියේ ස්වභාවය පමණකි. යම් සේ සංකේතය වටහා ගත් අය 'භාග්යවතුන් වහන්සේ ප්රසන්න වී ඇත' යැයි හඳුනා ගනිත් ද, එලෙස ස්වභාවය පෙන්වීමක් පමණකි. Idāni iminā pasaṅgena hāsasamuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, te sampiyanti kodhavatthuṃ tattha ‘‘mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmā’’ti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti [Pg.55] pañcasu somanassasahagatakiriyacittesu. Balavārammaṇeti uḷāratame ārammaṇe yamakapāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāraārammaṇe. දැන් මේ අවස්ථාවට අනුකූලව සිනහව පහළ වන ආකාරය විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'හසිතං ච නාමේතං' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. එහිදී උපේක්ෂා ස්වභාවයෙන් ද සිනහවක් ඇති නොවේ නම්, දෝමනස්සය (සිතේ අමනාපය) හේතුවෙන් සිනහවක් ඇති වන්නේ කෙසේ ද? එබැවින් 'සෝමනස්ස සහගත සිත් දහතුනකින්' යැයි පවසන ලදී. ඇතැමුන් ක්රෝධයෙන් ද සිනාසෙන්නේ නොවේද? නැත, ඔවුන් ක්රෝධයට වස්තු වූ දෙයට ඇලුම් කරමින් එහිදී 'අපි දැන් කැමති පරිදි කටයුතු කරන්නෙමු' යි වටහා ගැනීමට අපහසු වූ අන්ය වූ සෝමනස්ස සිතකින්ම සිනහව ඇති වේ. 'තේසු' යනු (රහතන් වහන්සේලාට ඇති වන) සෝමනස්ස සහගත ක්රියා සිත් පහ තුළය. 'බලවත් ආරම්මණයකදී' යනු යමක මහා ප්රාතිහාර්යය වැනි උදාර වූ ආරම්මණයකදීය. 'දුබල ආරම්මණයකදී' යනු එතරම් උදාර නොවන ආරම්මණයකදීය. ‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādetī’’ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ, na sahetukasomanassasahagatacittehi bhagavato sitaṃ na hotīti dassanattaṃ. Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 968) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’tiādivacanato (mahāni. 156; paṭi. ma. 3.5) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato tathārūpe kāle na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 1 kāyakammadvārakathāvaṇṇanā) na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhānakāyaviññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vissajjatīti. "නමුත් මේ ස්ථානයේ... පහළ කරයි" යන්න පෝරාණ අට්ඨකථාවෙහි එලෙස පැමිණි බැවින් පවසන ලදී. එය භාග්යවතුන් වහන්සේට සහේතුක සෝමනස්ස සහගත සිත්වලින් සිනහවක් ඇති නොවන බව පෙන්වීමට නොවේ. අභිධර්ම ටීකාවෙහි නම් 'අතීතය ආදියේදී අවිරුද්ධ වූ ඥානය ගැන පවසා, මෙම ධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සියලු කාය කර්ම ඥානය පෙරටු කොට පවතින ඥානය අනුව පවතින ඒවාය' යනාදී වචන නිසා 'භාග්යවතුන් වහන්සේට මේ සිත පහළ වේ' යනුවෙන් කී වචනය විමසා බැලිය යුතුයැයි පවසන ලදී. එහිදී මෙම සිනහව උපදවන සිතින් පවත්වනු ලබන භාග්යවතුන් වහන්සේගේ සිනහව ද පූර්වේනිවාසානුස්මෘති, අනාගතවංශ, සර්වඥතා ඥානයන් අනුව පවතින බැවින් ඥානය අනුව පවතින්නක්ම වේ. මෙලෙස ඥානය අනුව පවතින බව ඇති කල්හි පාළි අට්ඨකථාවන්හි කිසිදු විරෝධයක් නැත. එසේම අභිධර්ම අට්ඨකථාවෙහි 'එම ඥානයන්ගේ හැසිරීම් කෙළවරෙහි මෙම සිත පහළ වේ' යැයි පවසන ලදී. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම මෙලෙස පිළිගත යුතුය. නැතහොත් ආවජ්ජන සිත ද භාග්යවතුන් වහන්සේට එවැනි කාලයකදී නොගැලපෙන්නේය. එයද විඥප්තිය (හැඟීම් ප්රකාශ කිරීම) ඇති කරන ස්වභාවය ඇති බව ස්ථිර බැවිනි. එලෙසම 'මෙසේ කිරීමෙන් මනෝද්වාරාවජ්ජනයට ද විඥප්ති සමුට්ඨාපක බව (ඉරියව් පහළ කිරීමේ හැකියාව) ගැලපෙන්නේය' යි පවසන ලදී. විඥප්තිය ඇති කරන බව ඇති කල්හි, එමගින් උපදින කාය විඥප්තිය කාය කර්මයක් බවට පත්වන බව බැහැර නොකෙරේ. Hasitanti sitameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Samosaritā vijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitiyā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, na ca sabbakālikā. Dīdhiti pāvakamahāmeghato vā cātuddīpikamahāmeghato vā niccharati. Tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ sīsaṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. 'හසිතං' යනු සිනහව (සිත) ම අරභයා පවසයි. එබැවින් 'මෙසේ ඉතා ස්වල්ප වූ ද' යන්න පැවසුණි. 'සමෝසරිතා විජ්ජුලතා' යනු රැස් වූ විදුලි ලතාවක් වැනිය. එම විදුලි ලතාව අන්ය විදුලි ලතාවන් මෙන් ක්ෂණයකින් පැවත වහා නැසී නොයයි, එය මඳක් ප්රමාද වී නිරුද්ධ වේ. එහෙත් එය හැම කල්හිම පවතින්නක් නොවේ. එම දීප්තිය මහා ගින්නකින් හෝ සිව් මහා ද්වීපයන්හි වසින මහා මේඝයකින් නිකුත් වේ. එබැවින් 'සිව් මහා ද්වීපයන්හි වසින මහා මේඝයක මුඛයෙන්' යැයි පවසන ලදී. ඒ රශ්මි ධාරාවන්ගේ ස්වභාවය නම්, තුන් වරක් හිස පැදකුණු කොට දළ අග්රයන්හිම අතුරුදන් වීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. Gavesīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ගවේසී සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Upāsakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. උපාසක වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. (19) 4. Araññavaggo (19) 4. අරණ්ය වර්ගය 1. Āraññikasuttavaṇṇanā 1. ආරඤ්ඤික සූත්ර වර්ණනාව 181. Catutthassa [Pg.56] paṭhame appīcchataṃyeva nissāyātiādīsu ‘‘iti appiccho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati, ‘‘iti santuṭṭho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati, ‘‘iti kilese sallikhissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ kilesasallikhanatthāya saṃvattissatīti āraññiko hoti. Aggoti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni. 181. හතරවන (වර්ගයේ) පළමු සූත්රයේ 'අප්පිච්ඡතංයේව නිස්සාය' යනාදී තැන්හි 'මෙසේ අල්පේච්ඡ වන්නෙමි' යි මගේ මේ ආරණ්යක අංගය අල්පේච්ඡතාව පිණිස පවතිනු ඇත, 'මෙසේ සතුටු වන්නෙමි' යි මගේ මේ ආරණ්යක අංගය සතුට (සන්තුට්ඨිය) පිණිස පවතිනු ඇත, 'මෙසේ කෙලෙස් සූරා දමන්නෙමි' යි මගේ මේ ආරණ්යක අංගය කෙලෙස් සූරා දැමීම (සල්ලේඛ) පිණිස පවතිනු ඇත යනුවෙන් ආරණ්යක වේ. 'අග්ගෝ' යනු ජ්යෙෂ්ඨයා යන්නයි. ඉතිරි වචන ඒ සඳහාම වූ පර්යාය වචන වේ. Gavā khīranti gāvito khīraṃ nāma hoti, na gāviyā dadhi. Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo. Evamevanti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo, evamevaṃ imesu pañcasu āraññikesu yo ayaṃ appicchatādīni nissāya āraññiko hoti, ayaṃ aggo ceva seṭṭho ca mokkho ca pavaro ca. Imesu āraññikesu jātiāraññikā veditabbā, na āraññikanāmamattena āraññikāti veditabbā. Paṃsukūlikādīsupi eseva nayo. ගවයාගෙන් කිරි ලැබේ. එළදෙනගෙන් ලැබෙන්නේ කිරි නමිනි, කෙළින්ම දීකිරි නොවේ. කිරිවලින් දීකිරි ආදිය ලැබීමේදී ද මේ ක්රමයම වේ. එලෙසම, යම් සේ මේ පංච ගෝරසයන් අතුරින් ගිතෙල් මණ්ඩය (සප්පිමණ්ඩ) අග්ර වේ ද, එමෙන්ම මේ පංචවිධ ආරණ්යකයන් අතුරින් යමෙක් අල්පේච්ඡතාදී ගුණ නිසා ආරණ්යක වේ ද, ඔහු අග්ර ද, ශ්රේෂ්ඨ ද, ප්රමුඛ ද, ප්රවර ද වේ. මේ ආරණ්යකයන් අතුරින් සැබෑ ගුණයෙන් යුත් ආරණ්යකයන් හඳුනාගත යුතුය; ආරණ්යක යන නාම මාත්රයෙන් පමණක් ආරණ්යකයන් ලෙස නොහඳුනාගත යුතුය. පාංශුකූලික ආදීන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්රමයම වේ. Āraññikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ආරණ්යක සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. අරඤ්ඤ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි. (20) 5. Brāhmaṇavaggo (20) 5. බ්රාහ්මණ වර්ගය 1. Soṇasuttavaṇṇanā 1. සෝණ සූත්ර වර්ණනාව 191. Pañcamassa paṭhame sampiyenevāti aññamaññapemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ vattenti, na appiyena niggahena vāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘piya’’ntiādi. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ, udarāvadehakaṃ katvā udaraṃ pūretvāti attho. Tenāha ‘‘udaraṃ avadihitvā’’tiādi. 191. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්රයෙහි ‘සම්පියෙනේව’ යනු අන්යෝන්ය ප්රේමයෙන් ම ශරීරයෙන් හා සිතින් එක්වූවාහු, ගැටුණාහු, සංසර්ගයට පත්වූවාහු වී වාසය කරති; අප්රිය වූ නිග්රහ කිරීමකින් නොවේ යන්න අදහසයි. එබැවින් ‘පියං’ (ප්රිය) යනාදිය පවසන ලදි. ‘උදරං අවදිහති’ යනු කුස පුරවයි යන්නයි, එබැවින් ‘උදරාවදේහකං’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙය භාවනපුංසක පදයකි, ‘උදරාවදේහකං කත්වා’ යනු බඩ පුරවාගෙන යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘උදරං අවදිහිත්වා’ යනාදිය පවසන ලදි. Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සෝණ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā 2. දෝණ බ්රාහ්මණ සූත්ර වර්ණනාව 192. Dutiye [Pg.57] pavattāroti (dī. ni. ṭī. 1.285) pāvacanabhāvena vattāro. Yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattanakā, tasmā āha ‘‘pavattayitāro’’ti. Sudde bahi katvā rahobhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthappaṭipattihetutāya mantapadaṃ. Anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbakiriyāya adhigamūpāyaṃ. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ. Taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampadāvaseneva icchitanti āha ‘‘sarasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ. Samupabyūḷhanti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ. Tesanti mantānaṃ kattūnaṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (su. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ 286 ādayo) āgatanayena saṃkilesatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu. 192. දෙවන සූත්රයෙහි ‘පවත්තාරෝ’ යනු ධර්ම ප්රකාශක භාවයෙන් පවසන්නෝ ය. යම් හෙයකින් ඔවුන් එම මන්ත්ර පවත්වන්නෝ ද, එබැවින් ‘පවත්තයිතාරෝ’ (පවත්වන්නෝ) යැයි කීහ. ශුද්රයන් බැහැර කර රහසින් කිව යුතු බැවින් මන්ත්රයන් ම ඒ ඒ අර්ථ ප්රතිපත්තියට හේතු වන බැවින් ‘මන්ත්රපදය’ නම් වේ. අනුපනීත (තවමත් මන්ත්ර නොගැන්වූ) අයට සාධාරණ නොවන බැවින් රහස් ස්වභාවයෙන් කිව යුතු ක්රියාවෙන් අධිගමනය කිරීමේ උපායයි. ‘සජ්ඣායිතං’ යනු ගායනා ස්වරූපයෙන් සජ්ඣායනා කරන ලද්දකි. එය උදත්ත-අනුදත්ත ආදී ස්වර සම්පත්තිය අනුව ම කැමති වූ බැවින් ‘ස්වරසම්පත්ති වසෙන්’ යැයි කීහ. ‘අඤ්ඤේසං වුත්තං’ යනු ධර්ම ප්රකාශක භාවයෙන් අන්යන්ට පවසන ලද්දකි. ‘සමුපඛ්යූළ්හං’ යනු එකතු කොට මනාව ගොනු කරන ලද්දකි. ‘රාසිකතං’ යනු ඍග්වේද, යජුර්වේද, සාමවේද ආදී වශයෙනි, එහිදී ද එක් එක් මන්ත්ර බ්රාහ්මණ ආදී වශයෙනි, අධ්යාය අනුවාක ආදී වශයෙන් රාශි කරන ලද්දකි. ‘තේසං’ යනු එම මන්ත්ර කතුවරුන්ගේ ය. ‘දිබ්බේන චක්ඛුනා ඕලෝකෙත්වා’ යනු දිව්ය චක්ෂුස නමැති පිරිවර සහිත වූ කර්මයට අනුව උපත ලබන ආකාරය දන්නා ඥානයෙන් සත්ත්වයන්ගේ කර්මස්වකත්වය ආදිය ද, ප්රත්යක්ෂව දැකීමේ අර්ථයෙන් දිව්ය චක්ෂුසට සමාන වූ පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙන් අතීත කල්පයන්හි බ්රාහ්මණයන්ගේ මන්ත්ර අධ්යයන විධිය ද බලා යන්නයි. ‘පාවචනේන සහ සංසන්දෙත්වා’ යනු කාශ්යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ වෘත්ත (සංසාර) නිශ්රිත යම් වචනයක් ඇද්ද, එය හා අවිරුද්ධ කොට යන්නයි. ඔවුන්ට විවෘත්ත (නිර්වාණ) නිශ්රිත අර්ථය ප්රත්යක්ෂ නොවේ. ‘අපරාපර’ යනු අට්ඨක ආදීන්ට පසුව පසු කාලීනව ඔක්කාක රජු සමය ආදියේ උපන් අයයි. ‘පක්ඛිපිත්වා’ යනු අට්ඨක ආදීන් විසින් ගොතන ලද මන්ත්ර පදවලට කෙලෙස් සහිත පදයන් තැනින් තැන ඇතුළත් කිරීමයි. ‘විරුද්ධේ අකංසු’ යනු බ්රාහ්මණධම්මික සූත්ර ආදියේ සඳහන් වන පරිදි සංක්ලේශාර්ථයන් ප්රකාශ කරන බැවින් (බුද්ධ වචනයට) විරුද්ධ දේ කළහ. Usūnaṃ asanakammaṃ issatthaṃ, dhanusippena jīvikā. Idha pana issatthaṃ viyāti issatthaṃ, sabbaāvudhajīvikāti āha ‘‘yodhājīvakammenā’’ti, āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammenāti attho. Rājaporisaṃ nāma vinā āvudhena poroheccāmaccakammādirājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. Sippaññatarenāti gahitāvasesena hatthiassasippādinā. Kumārabhāvato pabhuti caraṇena komārabrahmacariyaṃ. හුල් ආදිය විදීමේ කාර්යය දුනු ශිල්පයයි, දුනු ශිල්පයෙන් ජීවත් වීමයි. මෙහිදී දුනු ශිල්පය මෙන් සියලු ආයුධවලින් ජීවිකාව ගෙන යන බැවින් ‘යෝධාජීවකම්මේන’ යැයි කීහ, ආයුධ ගෙන උපස්ථානය කිරීමේ කර්මය යන්න අර්ථයයි. ‘රාජපෝරිසං’ නම් ආයුධ රහිතව පුරෝහිත, අමාත්ය ආදී රාජකාරි කිරීමෙන් රජුට සේවය කිරීමයි. ‘සිප්පඤ්ඤතරේන’ යනු ඉතිරි වූ හස්ති, අශ්ව ශිල්ප ආදියෙනි. කුමාර අවධියේ පටන් හැසිරීමෙන් ලබන ‘කෝමාර බ්රහ්මචර්යාව’ යි. Udakaṃ pātetvā dentīti dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcantā ‘‘idaṃ te, brāhmaṇa, bhariyaṃ posāpanatthāya demā’’ti vatvā [Pg.58] denti. Kasmā pana te evaṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti, na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti? Micchādiṭṭhivasena. Tesañhī evaṃ diṭṭhi hoti ‘‘yo puttaṃ na uppādeti, so kulavaṃsacchedakaro hoti, tato niraye paccatī’’ti. Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādako, kikī, kontinī, brāhmaṇoti. Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayanabhayena mattabhojanā honti, na bahuṃ mattikaṃ khādanti. Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti. Kontinī sakuṇī pathavīkampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati. Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti. Āhu cettha – පැන් වත්කොට දෙති යනු දොරකඩ සිටි බ්රාහ්මණයාගේ අතට පැන් වත්කරමින් ‘බ්රාහ්මණය, මේ ඔබට බිරිඳ පෝෂණය කිරීම පිණිස දෙමු’ යැයි පවසා දෙති. ඔවුන් මෙලෙස බ්රහ්මචර්යාව රැක පවා ඇයි බිරිඳක් සොයන්නේ? ජීවිතාන්තය දක්වා ම බ්රහ්මචාරී නොවන්නේ ඇයි? ඒ මිථ්යා දෘෂ්ටිය නිසා ය. ඔවුන්ට මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත: ‘යමෙක් පුත්රයෙකු උපදවන්නේ නැද්ද, ඔහු කුල වංශය නසන්නෙකි, එනිසා නිරයේ පැසවයි’ යනුවෙනි. ගඩවිලා, කිකී කිරිල්ලිය, කොක්කුන් හා බ්රාහ්මණයා යන හතර දෙනා බිය නොවිය යුතු දෙයට බිය වෙති. ගඩවිලා මහ පොළොව අවසන් වේ යැයි බියෙන් පමණ දැන ආහාර ගනී, බොහෝ මැටි නොකයි. කිකී කිරිල්ලිය අහස කඩා වැටේ යැයි බියෙන් බිත්තරයට උඩින් උඩුකුරුව නිදයි. කොක්කුන් පොළොව කම්පා වේ යැයි බියෙන් පාදවලින් පොළොව තදින් නොපෑගයි. බ්රාහ්මණයෝ කුල වංශය නැසේ යැයි බියෙන් බිරිඳක් සොයති. ඒ පිළිබඳ මෙසේ පවසා ඇත – ‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kontī brāhmaṇadhammiko; Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.293); ‘ගඩවිලා, කිකී කිරිල්ලිය ද, කොක්කුන් හා බ්රාහ්මණ ධර්මිකයා ද යන මේ මෝඩ ජනයා සතර දෙනා බිය නොවිය යුතු දෙයට බිය වෙති.’ Sesamettha uttānameva. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි සහිත ය. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. දෝණ බ්රාහ්මණ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā 3. සංගාරව සූත්ර වර්ණනාව 193. Tatiye (saṃ. ni. ṭī. 2.5.236) paṭhamaññevāti puretaraṃyeva, asajjhāyakatānaṃ mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ, tattha vattabbameva natthīti adhippāyo. Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha ‘‘kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitenā’’ti. Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ, paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ. Vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti vikkhambhananissaraṇaṃ. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Attanā araṇīyo pattabbo attho attattho. Tathā parattho veditabbo. 193. තුන්වන සූත්රයෙහි ‘පඨමඤ්ඤේව’ යනු කලින් ම ය; සජ්ඣායනා නොකළ මන්ත්රයන් වැටහෙන්නේ නැති බව පළමුව ම සිද්ධ වූවකි, එහි කිව යුතු දෙයක් නැත යන්න අදහසයි. ‘පරියුට්ඨානං’ යනු යටපත් කර ගැනීමයි, එබැවින් ‘කාමරාගපරියුට්ඨිතේන’ යනු කාමරාගයෙන් ග්රහණය කරගන්නා ලද යන්නයි. ‘වික්ඛම්භේති’ යනු බැහැර කරයි, ‘වික්ඛම්භනං’ යනු බැහැර කිරීමයි, ‘නිස්සාරණං’ යනු මෙයින් ප්රතිපක්ෂයෙන් නික්මෙයි යන්නයි. වික්ඛම්භනය ද එය ම නිස්සරණය ද වන බැවින් ‘වික්ඛම්භනනිස්සරණං’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘තත්ථ’ යනාදිය කීහ. සෙසු පද දෙකෙහි ද මේ ක්රමයම වේ. තමා විසින් ලැබිය යුතු අර්ථය ‘අත්තත්ථ’ (තමාගේ අර්ථය) වේ. පරර්ථය ද එසේම දත යුතුය. ‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.52) byāpādādīnaṃ anāgatattā byāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ. Kiñcāpi na gahitaṃ, paṭisaṅkhānavasena tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ. Ālokasaññā upacārappattā vā appanāppattā [Pg.59] vā. Yo koci kasiṇajjhānādibhedo samatho. Dhammavavatthānaṃ upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ. ‘අනිත්ය වශයෙන් බලන්නා නිත්ය සංඥාව ප්රහීණ කරයි’ යනාදී තන්හි ව්යාපාද ආදිය අනාගත බැවින්, ව්යාපාද වාරයේදී තදංග නිස්සරණය ගනු නොලැබීය. ගනු නොලැබූවත්, ප්රත්යවේක්ෂා කිරීමේ වසයෙන් එය බැහැර කළ යුතු බැවින් තදංග නිස්සරණය ද ලැබෙන බව වටහා ගත හැකිය. ආලෝක සංඥාව උපචාර සමාධියට පත් වූවක් හෝ අප්පනා සමාධියට පත් වූවකි. යම් කිසි කසිණ ධ්යාන ආදී ප්රභේද සහිත වූවක් සමථයයි. ධර්ම විනිශ්චය (ධම්මවවත්ථානං) උපචාර-අප්පනා පත්වීම් වශයෙන් ගත යුතුය. Kudhitoti tatto. Ussūrakajātoti tasseva kudhitabhāvassa ussūrakaṃ accuṇhataṃ patto. Tenāha ‘‘usumakajāto’’ti. Tilabījakādibhedenāti tilabījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Paṇakenāti udakapicchillena. Appasanno ākulatāya. Asannisinno kalaluppattiyā. Anālokaṭṭhāneti ālokarahite ṭhāne. 'කුධිතො' යනු තැවුණු යන්නයි. 'උස්සූරකජාතො' යනු ඒ තැවුණු බව නිසා ම හටගත් අධික රස්නයට පැමිණි බවයි. ඒ නිසා ම 'උසුමකජාතො' (රත් වූ) යයි පවසන ලදී. 'තිලබීජකාදිබ්භේදෙන' යනු තල ඇට, මල් කිනිති, රේණු ආදි ආකාරයෙන් යුත් සෙවෙලෙනි. 'පණකෙන' යනු ජලයේ ඇති ලිස්සන සුලු සෙවෙලෙනි. 'අප්පසන්නො' යනු කැළඹුණු බව නිසා අප්රසන්න වූ (නොපැහැදිලි) බවයි. 'අසන්නිසින්නො' යනු මඩ හටගැනීම නිසා යටපස නොපෙනෙන බවයි. 'අනාලෝකට්ඨානෙ' යනු ආලෝකය රහිත ස්ථානයෙහි යන්නයි. Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සංගාරව සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā 4. කාරණපාලී සූත්ර වර්ණනාව 194. Catutthe paṇḍito maññeti ettha maññeti idaṃ ‘‘maññatī’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ. Tassa iti-saddaṃ ānetvā atthaṃ dassento ‘‘paṇḍitoti maññatī’’ti āha. Anumatipucchāvasena cetaṃ vuttaṃ. Tenevāha ‘‘udāhu no’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ piṅgiyānī samaṇassa gotamassa paññāveyyattiya’’nti vuttamevatthaṃ puna gaṇhanto ‘‘paṇḍito maññe’’ti āha, tasmā vuttaṃ ‘‘bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati udāhu no’’ti, yathā te khameyya, tathā naṃ kathehīti adhippāyo. Ahaṃ ko nāma, mama avisayo esoti dasseti. Ko cāti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘kuto cā’’ti. Tathā cāha ‘‘kena kāraṇena jānissāmī’’ti, yena kāraṇena samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyaṃ, taṃ kāraṇaṃ mayi natthīti adhippāyo. Buddhoyeva bhaveyya abuddhassa sabbathā buddhañāṇānubhāvaṃ jānituṃ asakkuṇeyyattāti. Vuttañhetaṃ – ‘‘appamattakaṃ panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya (dī. ni. 1.7). Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti (dī. ni. 1.28) ca. Etthāti ‘‘sopi nūnassa tādiso’’ti etasmiṃ pade. 194. සතරවන (සූත්රයෙහි) 'පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙති' යන්නෙහි 'මඤ්ඤෙති' යනු 'මඤ්ඤති' (හඟියි) යන අර්ථයට සමාන නිපාත පදයකි. 'ඉති' ශබ්දය ගෙන එහි අර්ථය දක්වමින් 'පණ්ඩිතොති මඤ්ඤති' (පණ්ඩිතයෙකු යැයි හඟියි) යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙය අනුමැතිය විමසීමක් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. එහෙයින් ම 'උදාහු නො' (නැතහොත් නැද්ද?) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'භවත් පිංගියානිය, ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්රඥා පාටවය ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නේද?' යනුවෙන් පැවසූ අර්ථයම නැවත ගනිමින් 'පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙ' යැයි පවසන ලදී. එබැවින් 'භවත් පිංගියානිය, ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පණ්ඩිතයෙකු යැයි ඔබ සිතන්නෙහිද නැද්ද?' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'ඔබට රුචි පරිදි ඒ ගැන පවසන්න' යනු එහි අදහසයි. 'මම කවරෙක්ද? මෙය මාගේ විෂය පථය ඉක්මවා ගිය එකකි' යන්න පෙන්වයි. 'කෝ ච' යනු හේතු ප්රත්යය හැඟවීමෙහි ප්රථමා විභක්ති වචනයක් බව දක්වමින් 'කුතො ච' යයි පවසන ලදී. එසේම 'කවර කරුණකින් මම දැනගන්නෙම්ද?' යන්නෙන් ද ඒ බව පවසයි. 'යම් කරුණකින් ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්රඥා ප්රභාවය දැනගත හැකිද, එවැනි කරුණක් මා සතු නොවේ' යනු එහි අදහසයි. බුදු නොවන අයෙකුට බුදු පදවිය සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ බුද්ධ ඥානයේ මහිමය දැනගැනීමට නොහැකි බැවින් ඒ සඳහා බුදුවරයෙකුම විය යුතුය. මෙය මෙසේ ද පවසන ලදී - 'මහණෙනි, පෘථග්ජනයෙකු තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේ නම්, ඔහු පවසන්නේ ඉතා ස්වල්ප වූ, මතුපිටින් පෙනෙන ශීලය ගැන පමණි. (දී. නි. 1.7) මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණය තත්ත්වාකාරයෙන් පවසන්නෙකු විසින් කිව යුතු ඉතා ගැඹුරු, දැකීමට අපහසු, අවබෝධ කරගැනීමට දුෂ්කර වූ අන්ය ධර්මයන් ද ඇත්තේමය... (දී. නි. 1.28)'. 'එත්ථ' යනු 'සොපි නූනස්ස තාදිසො' යන මේ පදයෙහි ය. Pasatthappasatthoti [Pg.60] pasatthehi pāsaṃsehi attano guṇeheva so pasattho, na tassa kittinā, pasaṃsāsabhāveneva pāsaṃsoti attho. Tenāha ‘‘sabbaguṇāna’’ntiādi. Maṇiratananti cakkavattino maṇiratanaṃ. 'පසත්ථප්පසත්ථො' යනු පසසන ලද ගුණ ඇති බැවින් තමන්ගේ ම ගුණවලින් උන්වහන්සේ පසසන ලද්දේ වෙති, එය හුදු කීර්තියෙන් පමණක් නොවේ, ප්රශංසා කටයුතු ස්වභාවයෙන් ම ප්රශංසනීය වෙති යන අර්ථයයි. ඒ නිසා ම 'සබ්බගුණානං' (සියලු ගුණවලින්) යනාදිය පවසන ලදී. 'මණිරතනං' යනු සක්විති රජුගේ මැණික් රත්නයයි. Sadevake pāsaṃsānampi pāsaṃsoti dassetuṃ ‘‘pasatthehi vā’’ti dutiyavikappo gahito. Araṇīyato attho, so eva vasatīti vasoti atthavaso. Tassa tassa payogassa ānisaṃsabhūtaṃ phalanti āha ‘‘atthavasanti atthānisaṃsa’’nti. Attho vā phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, kāraṇaṃ. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ප්රශංසනීය වූවන් අතර ද උන්වහන්සේ ප්රශංසනීය බව පෙන්වීමට 'පසත්ථෙහි වා' යන දෙවන විකල්පය ගන්නා ලදී. 'අරණීය' (සෙවිය යුතු) යන්නෙන් අර්ථය ද, එහි ම වාසය කරන බැවින් (එයට වසඟ බැවින්) 'වස' යනුවෙන් ද 'අත්ථවස' යන්න සැකසේ. ඒ ඒ ප්රයෝගයන්හි ආනිසංස ස්වභාවය ඇති ඵලය 'අත්ථවසං' යන්නෙන් අදහස් වන බැවින් 'අත්ථානිසංසං' යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් අර්ථය හෙවත් ඵලය තමාට යටත්ව පවතින බැවින් 'අත්ථවස' යනු හේතුවයි. Khuddakamadhūti khuddakamakkhikāhi katadaṇḍakamadhu. Aneḷakanti niddosaṃ apagatamakkhikaṇḍakaṃ. 'ඛුද්දකමධු' යනු කුඩා මැස්සන් (කනැයියන්) විසින් සාදන ලද දඬු මී පැණි ය. 'අනෙළකං' යනු මැස්සන් හා දඬු (කුණු කසළ) ඉවත් කළ නිර්දෝෂී වූ මී පැණි ය. Udāharīyati ubbegapītivasenāti udānaṃ, tathā vā udāharaṇaṃ udānaṃ. Tenāha ‘‘udāhāraṃ udāharī’’ti. Yathā pana taṃ vacanaṃ udānanti vuccati, taṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. ප්රීති ප්රමෝදය (උද්වේගය) නිසා ප්රකාශ කරනු ලබන බැවින් 'උදානය' නම් වේ. නැතහොත් එබඳු ප්රකාශය උදානයකි. ඒ නිසා 'උදාහාරං උදාහරි' (උදානයක් පැවසුවේය) යැයි කියන ලදී. ඒ වචනය උදානයක් ලෙස හඳුන්වන්නේ කෙසේදැයි පෙන්වීමට 'යථා හි' යනාදිය පවසන ලදී. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. කාරණපාලී සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā 5. පිංගියානී සූත්ර වර්ණනාව 195. Pañcame sabbasaṅgāhikanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakavacanaṃ. Tassevāti nīlādisabbasaṅgāhikavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsu. Te kira suvaṇṇavicittehi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti. 195. පස්වන (සූත්රයෙහි) 'සබ්බසංගාහිකං' යනු ශරීරයට මෙන්ම වස්ත්රාභරණවලට ද අයත් වූ සියලු නිල් පැහැය ඇතුළත් වන ලෙස පැවසූ වචනයකි. 'තස්සෙව' යනු ඒ නිල් ආදී සියල්ල ඇතුළත් අර්ථයටමය. 'විභාගදස්සනං' යනු ප්රභේද පෙන්වීමයි. ඒ ලිච්ඡවී රජවරුන් ස්වභාවයෙන් ම පීත (කහ) ආදී වර්ණ නොවූව ද ඇතැමුන් ආලේපන නිසා පීත වර්ණයෙන් පෙනුණා සේම, ස්වභාවයෙන් නීල (නිල්) වර්ණ නොවූව ද ඇතැමුන් ආලේපන නිසා නීල වර්ණයෙන් පෙනුණහ. ඔවුහු රන්වන් වූ ද මැණික් ප්රභාවෙන් යුක්ත වූ ද වස්ත්රාභරණ නිසා මුළුමනින්ම නිල් පැහැති අය මෙන් පෙනෙන බව කියනු ලැබේ. Kokanadanti vā padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti. Ayañhettha attho – yathā [Pg.61] kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāya phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ, saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ, aṅgehi niccharantajutitāya aṅgīrasaṃ sambuddhaṃ passāti. 'කොකනදං' යනු 'කොකාසකං' මෙන් නෙළුම් මලට විශේෂණයකි. එය බොහෝ පෙති ඇති, වර්ණයෙන් යුක්ත හා ඉතා සුවඳවත් මලකි. මෙහි අර්ථය නම් - කොකනද නම් වූ නෙළුම් මලක් උදෑසන සූර්ය උදාවත් සමඟ විකසිත වී නොගිය සුවඳින් යුක්තව බබළන්නේ යම් සේ ද, එලෙසම ශරීර ගන්ධයෙන් හා ගුණ ගන්ධයෙන් සුවඳවත් වූ ද, සරත් කාලයේ අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් තමන් වහන්සේගේ තේජසින් බබළන්නා වූ ද, ශරීරයෙන් නික්මෙන කාන්තියෙන් යුත් 'අංගීරස' නම් වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙස බලන්න යනුයි. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. පිංගියානී සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā 6. මහා සුපින සූත්ර වර්ණනාව 196. Chaṭṭhe dhātukkhobhakaraṇapaccayo nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vāti pasannā atthakāmatāya, kuddhā anatthakāmatāya. Atthāya vā anatthāya vāti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā. Upasaṃharantīti attano devānubhāvena upanenti. Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittanti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkārabhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhetvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ āruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’nti. 196. හයවන (සූත්රයෙහි) 'ධාතුක්ඛොභකරණපච්චයො' යනු නොගැළපෙන ඖෂධ, සේනාසන හා ආහාර ආදී හේතූන් ය. 'අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වා' යනු දෙවියන් පහන් වූ විට යහපත කැමති බවින් ද, කෝප වූ විට අයහපත කැමති බවින් ද (සිහින පෙන්වීමයි). 'අත්ථාය වා අනත්ථාය වා' යනු ස්වභාවයෙන් ම සිදුවීමට නියමිත යහපත හෝ අයහපත සඳහා ය. 'උපසංහරන්ති' යනු තමන්ගේ දේව ආනුභාවයෙන් එළඹවීමයි. බෝධිසත්ව මෑණියන් පුත් රුවනක් ලැබීමේ පෙරනිමිති දුටුවා සේ යන්න ගැන මෙසේ කියනු ලැබේ - එකල පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනට දින හතකට පෙර සිට ම මත්පැන් පානයෙන් තොරව, මල් සුවඳ ආදියෙන් සැරසී නැකැත් කෙළි අනුභව කළ බෝධිසත්ව මෑණියෝ, සත්වන දිනයෙහි අලුයම අවදි වී සුවඳ පැණින් නා, සියලු අබරණින් සැරසී උතුම් භෝජනයක් අනුභව කොට, උපෝසථ අංග අධිෂ්ඨාන කර සිරි යහන් ගැබට වැදී සිරි යහනෙහි සැතපී නින්දට යන අතරතුර මෙම සිහිනය දුටුවා ය. එනම් සතර වරම් දෙවි මහාරාජවරු ඇය යහන පිටින් ම ඔසවාගෙන අනවතප්ත විලට ගෙන ගොස් නහවා, දිව්ය වස්ත්ර හැඳ කරවා, දිව්ය සුවඳ විලවුන් ගල්වා, දිව්ය පුෂ්ප පළඳවා, එතැනට නුදුරින් වූ රිදී පර්වතයක් තුළ රන් විමනක නැගෙනහිරට හිස දමා සැතපවූහ. එකල බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සුදු ඇත් පැටවකු වී නුදුරු රන් පර්වතයක හැසිර එතැනින් බැස රිදී පර්වතයට නැග රන් විමනට වැදී, මෑණියන් වහන්සේ පැදකුණු කොට දකුණු ඇළය පලා කුසට වැදුණාක් මෙන් වූහ. 'බෝධිසත්ව මෑණියන් පුත් රුවනක් ලැබීමේ නිමිති දුටුවා සේ' යැයි පවසන ලද්දේ මෙම සිහිනය අරභයා ය. Kosalarājā [Pg.62] viya soḷasa supineti – කොසොල් රජු සිහින දහසයක් දුටුවාක් මෙන් - ‘‘Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca,Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho; Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ,Lābūni sīdanti silāplavanti. “ගොනුන් ද, ගස් ද, එළදෙනුන් හා ගවයන් ද, අශ්වයා ද, රන් තලිය ද, හිවලිය හා කළය ද; පොකුණ ද, නොපැසුණු බත ද, සඳුන් ද, ලබු ගෙඩි දියේ ගිලෙති, ගල් පාවෙති.” ‘‘Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti,Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti; Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī’’ti. (jā. 1.1.77) – “මැඩියෝ කළු සර්පයන් ගිලිති, කපුටෝ රන් හංසයන් පිරිවරා ගනිති; වෘකයෝ බැටළුවන්ට බියෙන් තැති ගනිති” (ජා. 1.1.77). Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya. මේ සොළොස් මහා සිහින දුටු කොසොල් රජතුමා මෙනි. 1. Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine passi (jā. aṭṭha. 1.1.76 mahāsupinajātakavaṇṇanā). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘yujjhissāmā’’ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘usabhayuddhaṃ passissāmā’’ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā. Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa. 1. එක් දිනක් කොසොල් මහරජතුමා රාත්රියේ නින්දට ගිය පසු අලුයම් කාලයේ සොළොස් මහා සිහින දුටුවේය (ජා. අට්ඨ. 1.1.76 මහාසුපිනජාතක වර්ණනාව). එහිදී අඳුන් වන් කළු ගොනුන් සතර දෙනෙක් “සටන් කරන්නෙමු” යි සතර දිසාවෙන් රජ මිදුලට පැමිණියහ. “ගොන් පොරය බලන්නෙමු” යි මහජනයා එක් රැස් වූ විට, සටන් කරන විලාසයක් දක්වා, කුලප්පු වී ගොරවා, සටන් නොකරම ආපසු ගියහ. රජතුමා දුටු පළමු සිහිනය මෙයයි. 2. Khuddakā rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca. Imaṃ dutiyaṃ addasa. 2. කුඩා ගස් හා පඳුරු පොළොව පලාගෙන මතු වී, වියතක් හෝ රියනක් තරම්වත් උස නොගොස්ම මල් පිපී ඵල දරනු දුටුවේය. මෙය දෙවන සිහිනයයි. 3. Gāviyo tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo addasa. Ayaṃ tatiyo supino. 3. එළදෙනුන් එදිනම උපන් වස්සන්ගෙන් කිරි බොනු දුටුවේය. මෙය තුන්වන සිහිනයයි. 4. Dhuravāhe ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasa. Te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu, sakaṭāni nappavattiṃsu. Ayaṃ catuttho supino. 4. බර ඇදීමට හුරුවූ, ශක්තිමත් විශාල ගොනුන් කරත්තවල නොබැඳ, තරුණ වස්සන් කරත්තවල බඳිනු දුටුවේය. ඔවුන්ට බර ඇදීමට නොහැකිව එය අතහැර නතර වූහ. කරත්ත ඉදිරියට නොගියේය. මෙය සිව්වන සිහිනයයි. 5. Ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasa. Tassa ubhosu passesu yavasaṃ denti, so dvīhipi mukhehi khādati. Ayaṃ pañcamo supino. 5. දෙපසම මුඛ පිහිටි එක් අශ්වයෙකු දුටුවේය. උගේ දෙපසින්ම තණකොළ කවති, ඌ මුඛ දෙකෙන්ම ඒවා අනුභව කරයි. මෙය පස්වන සිහිනයයි. 6. Mahājano [Pg.63] satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘idha passāvaṃ karohī’’ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi. Taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa. Ayaṃ chaṭṭho supino. 6. මහජනයා ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක් පිරිසිදු කර, “මෙහි මුත්රා කරව” යි එක් මහලු හිවලෙකු ඉදිරියෙහි තැබූහ. ඌ එහි මුත්රා කරන අයුරු දුටුවේය. මෙය හයවන සිහිනයයි. 7. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati. Tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati. Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa. 7. එක් මිනිසෙක් ලණුවක් අඹරමින් පාමුල තබයි. ඔහු වාඩි වී සිටින අසුන යට සිටින බඩගිනි වූ හිවලියක්, ඔහු නොදැනුවත්වම එය අනුභව කරයි. මෙය රජතුමා දුටු හත්වන සිහිනයයි. 8. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa. Cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ ānetvā pūritakumbhameva pūrenti, pūritaṃ pūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati. Tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti, tucchakumbhe olokentāpi natthi. Ayaṃ aṭṭhamo supino. 8. රජ වාසල දොරකඩ බොහෝ හිස් කළ ගෙඩිවලින් වට කර තබන ලද, ජලයෙන් පිරුණු එකම විශාල කළයක් දුටුවේය. සතර දිසාවෙන් හා අනු දිසාවෙන් සතර වර්ණයක මිනිසුන් කළ ගෙඩිවලින් ජලය ගෙනැවිත්, පිරී ඇති කළයටම වත් කරති. පිරී ඇති කළයෙන් ජලය ඉතිරී ගලා යයි. ඔවුන් නැවත නැවතත් එහිම ජලය වත් කරති. හිස් කළ ගෙඩි දෙස බලන්නෙකුවත් නැත. මෙය අටවන සිහිනයයි. 9. Ekaṃ pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa. Samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti. Tassa majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ, tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannamanāvilaṃ. Ayaṃ navamo supino. 9. පස් පියුමෙන් ගැවසුණු, ගැඹුරු, සෑම පැත්තකින්ම බැසීමට තොටුපළවල් ඇති පොකුණක් දුටුවේය. සිවුපාවුන් හා පක්ෂීන් අවටින් බැස එහි පැන් බොති. එහි මැද ගැඹුරු ස්ථානයේ ජලය බොර වී ඇත. ඉවුර අසල සිවුපාවුන් පා තබන ස්ථානය ඉතා පිරිසිදුය, ප්රසන්නය, බොර නොවූ ජලයෙන් යුක්තය. මෙය නවවන සිහිනයයි. 10. Ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa. ‘‘Apāka’’nti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti, ekasmiṃ uttaṇḍulo, ekasmiṃ supakkoti. Ayaṃ dasamo supino. 10. එක් වළඳක පිසෙන බතක් නොපැසුණු අයුරු දුටුවේය. එය වෙන් වෙන්ව පිසෙනවාක් මෙන් ආකාර තුනකින් යුක්ත විය. එනම්, එක පැත්තක් වැඩියෙන් තැම්බී තිබිණි, එක පැත්තක් අමු වී තිබිණි, අනෙක් පැත්ත මනාව පිසී තිබිණි. මෙය දසවන සිහිනයයි. 11. Satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa. Ayaṃ ekādasamo supino. 11. ලක්ෂයක් වටිනා සඳුන් හරයක් නරක් වූ මෝරු සමඟ හුවමාරු කරනු දුටුවේය. මෙය එකොළොස්වන සිහිනයයි. 12. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa. Ayaṃ dvādasamo supino. 12. හිස් ලබු ගෙඩි දියේ ගිලෙනු දුටුවේය. මෙය දොළොස්වන සිහිනයයි. 13. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa. Ayaṃ terasamo supino. 13. විශාල මන්දිර ප්රමාණයේ මහත් වූ ගල් කුළු, නැව් මෙන් ජලය මතුපිට පාවෙනු දුටුවේය. මෙය දහතුන්වන සිහිනයයි. 14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa. Ayaṃ cuddasamo supino. 14. කුඩා මී මල් ප්රමාණයේ මැඩියන්, විශාල කළු සර්පයන් වේගයෙන් ලුහුබැඳ ගොස්, නෙළුම් දඬු මෙන් කැබලි කර, උන්ගේ මස් කමින් ගිල දමනු දුටුවේය. මෙය දහහතරවන සිහිනයයි. 15. Dasahi [Pg.64] asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘suvaṇṇā’’ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa. Ayaṃ pannarasamo supino. 15. දස අකුසලයෙන් යුක්ත, ගම් ඇසුරු කරන කපුටෙකු, රන්වන් පැහැති බැවින් “රන් හංසයන්” යැයි නම ලද රන් හංස රජුන් පිරිවරාගෙන සිටිනු දුටුවේය. මෙය පහළොස්වන සිහිනයයි. 16. Pubbe dīpino eḷake khādanti. Te pana eḷake dīpino anubandhitvā muramurāti khādante addasa. Athaññe tasā vakā eḷake dūratova disvā tasitā tāsappattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu. Ayaṃ soḷasamo supino. 16. පෙර කාලයේ දිවියෝ බැටළුවන් කා දමති. එහෙත් මෙහි බැටළුවන් දිවියන් ලුහුබැඳ ගොස් “මුරු මුරු” හඬ නංවමින් කා දමනු දුටුවේය. තවත් වෘකයෝ බැටළුවන් දුරදීම දැක තැතිගෙන, මහත් බියට පත්ව, බැටළුවන්ට ඇති බියෙන් පලා ගොස් පඳුරු හා ලැහැබ්වල සැඟවෙනු දුටුවේය. මෙය දහසයවන සිහිනයයි. 1. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ, adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vasissati, meghapādā pacchijjissanti, sassāni milāyissanti, dubbhikkhaṃ bhavissati, vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena antopavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti. Ayaṃ paṭhamassa vipāko. 1. එහි අර්ථය නම්, අධාර්මික රජවරුන්ගේ හා අධාර්මික මිනිසුන්ගේ කාලයේදී ලෝකය විපරීත වන විට, කුසලය පිරිහී අකුසලය ඉහළ යන ලෝකයේ පිරිහෙන කාලයේදී, වැසි දෙවියෝ නිසි ලෙස වැසි නොවසින්නාහ. වලාකුළු විසිරී යනු ඇත. වගාවන් මැලවී යනු ඇත. සාගතයක් ඇති වනු ඇත. වැසි වසිනු රිසිව සතර දිසාවෙන් වලාකුළු මතු වී, අව්වේ ලා ඇති වී ආදිය තෙමෙතැයි යන බියෙන් මිනිසුන් ඒවා ගෘහස්ථ කරන විට, මිනිසුන් උදලු හා පැස රැගෙන නියරවල් බැඳීමට පිටත් වන විට, වසින්නාක් මෙන් ගිගුම් දී විදුලි සැර විහිදුවා, ගොනුන් මෙන් සටන් නොකර, නොවැසී ම පලා යන්නාහ. මෙය පළමු සිහිනයේ විපාකයයි. 2. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti, asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti. Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo, phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti. Ayaṃ dutiyassa vipāko. 2. ලෝකයේ පිරිහෙන කාලයේදී මිනිසුන්ගේ ආයුෂ අල්ප වන විට, සත්වයෝ දැඩි රාගයෙන් යුක්ත වන්නාහ. නිසි වයසට නොපැමිණි දැරියෝ පිරිමින් කරා ගොස්, වැඩිවියට පත්ව ගැබ්ගෙන දුවා දරුවන් ලබන්නාහ. කුඩා ගස්වල මල් මෙන් ඔවුන්ගේ වැඩිවියට පත්වීම ද, ඵල මෙන් දුවා දරුවන් ලැබීම ද සිදු වේ. මෙය දෙවන සිහිනයේ විපාකයයි. 3. Manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle sattā mātāpitūsu vā sassusasuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahantāva ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā dassanti, adātukāmā na dassanti. Mahallakā anāthā hutvā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya. Ayaṃ tatiyassa vipāko. 3. මිනිසුන් අතර වැඩිහිටියන්ට ගරු කිරීමේ ගුණය නැති වූ කාලයෙහි, සත්වයෝ මවුපියන් කෙරෙහි හෝ මාමණ්ඩි-නැන්දණියන් කෙරෙහි ලැජ්ජාවක් නැතිව, තමන්ම පවුල් පාලනය කරමින්, ආහාර හා වස්ත්ර පවා වැඩිහිටියන්ට දීමට කැමති නම් පමණක් දෙති, අකමැති නම් නොදෙති. වැඩිහිටියෝ අසරණ වී, අන් අය යටතේ සිටිමින් දරුවන් සතුටු කරමින් ජීවත් වන්නාහ. එය එදිනම උපන් වස්සන්ගෙන් කිරි බොන මහ එළදෙනුන් මෙනි. මෙය තුන්වන සිහිනයේ විපාකයයි. 4. Adhammikarājūnaṃ [Pg.65] kāle adhammikarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti, dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti, tabbiparītānaṃ pana taruṇataruṇānaṃ yasaṃ dassanti, tathārūpe eva ca vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti. Te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti, na rājakammāni nittharituṃ. Te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti, mahallakāpi paṇḍitāmaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi ‘‘kiṃ amhākaṃ etehi, mayaṃ bāhirakā jātā, abbhantarikā taruṇadārakā jānissantī’’ti uppannāni kammāni na karissanti. Evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati, dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakālo viya dūravāhānañca mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati. Ayaṃ catutthassa vipāko. 4. අධර්මික රජවරුන්ගේ කාලයේදී, අධර්මික රජවරු පරම්පරාගත දක්ෂතා ඇති, රාජකාරි නිම කිරීමට සමර්ථ වූ පණ්ඩිත මහාමාත්යවරුන්ට තනතුරු තාන්න මාන්න නොදෙති. ධර්ම සභාවේ හෝ විනිශ්චය ශාලාවල ව්යවහාරයෙහි දක්ෂ මහලු අමාත්යවරුන් පත් නොකරති. ඊට පටහැනිව ඉතා තරුණ අයට තනතුරු දෙති. විනිශ්චය ශාලාවල ඔවුන්වම පත් කරති. ඔවුන් රාජකාරි හෝ සුදුසු අසුදුසු දේ නොදන්නා බැවින් ඒ තනතුරු දරන්නට හෝ රාජකාරි නිම කිරීමට අපොහොසත් වෙති. ඔවුහු එම රාජකාරි භාරය අත්හරිති. මහලු පණ්ඩිත අමාත්යවරු ද තනතුරු නොලබන බැවින්, වැඩ කටයුතු නිම කිරීමට සමර්ථ වුවද, ''අපට මේවායින් ඇති වැඩේ කුමක්ද? අපි දැන් පිටස්තරයෝ වී සිටිමු, ඇතුළත සිටින තරුණ දරුවෝ මේවා බලාගනිත්වා''යි සිතා උදා වූ වැඩ කටයුතු නොකරති. මෙසේ සෑම අයුරින්ම ඒ රජවරුන්ට හානියක්ම වන්නේය. එය බර ඇදීමට අපොහොසත් වස්සන් වියගහේ බැඳි කලක මෙන් ද, දුර ගමන් යන මහා ගොනුන් වියගහට නොබැඳි කලක මෙන් ද වන්නේය. මෙය සිව්වන සිහිනයේ විපාකයයි. 5. Adhammikarājakāleyeva adhammikabālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti, te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi atthapaccatthikānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasaṃ. Ayaṃ pañcamassa vipāko. 5. අධර්මික රජවරුන්ගේ කාලයේදීම, අධර්මික බාල රජවරු අධර්මික වූ ලෝභී මිනිසුන් විනිශ්චයෙහි (අධිකරණයෙහි) පත් කරති. පින් පව් පිළිබඳ ගෞරවයක් නැති ඒ අඥාන මිනිස්සු සභාවේ හිඳ විනිශ්චය ලබා දීමේදී, දෙපාර්ශවයේම පුද්ගලයන්ගෙන් අල්ලස් ගෙන, මුඛ දෙකකින් තණකොළ කන අශ්වයෙකු මෙන් භුක්ති විඳිති. මෙය පස්වන සිහිනයේ විපාකයයි. 6. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti, akulīnānaṃyeva dassanti. Evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti, lāmakakulāni issarāni. Te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ime nissāya jīvissāmā’’ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti, iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati. Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko. 6. අධර්මික වූ පහත් කුලයේ රජවරු, කුලසම්පන්න කුලපුත්රයන් කෙරෙහි ඇති සැකය නිසා ඔවුන්ට තනතුරු තාන්න මාන්න නොදෙති. කුලහීනයන්ටම ඒවා ලබා දෙති. මෙසේ මහා කුලවන්තයෝ දිළිඳු වෙති, පහත් කුල ඇත්තෝ බලවත් වෙති. ඒ කුලවන්ත පුරුෂයෝ ජීවත් වීමට මඟක් නොමැතිව, ''මොවුන් ඇසුරු කරමින් ජීවත් වන්නෙමු''යි සිතා තම දූවරුන් කුලහීනයන්ට විවාහ කර දෙති. මෙසේ ඒ කුලවන්ත දූවරුන් කුලහීනයන් සමඟ වාසය කිරීම, වයසට ගිය නරියෙකු රන් තලියක මුත්රා කිරීමක් වැන්න. මෙය හයවන සිහිනයේ විපාකයයි. 7. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā. Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena [Pg.66] kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni pacitvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannachātasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ. Ayaṃ sattamassa vipāko. 7. කාලය ගතවත්ම ස්ත්රීන් පුරුෂයන් කෙරෙහි ලොල් වූ, සුරාවට ලොල් වූ, ආභරණවලට ලොල් වූ, වීථි සංචාරයට ලොල් වූ, ලාමක සැපයට ලොල් වූ, දුශ්ශීල හා දුරාචාරී පිරිසක් බවට පත් වෙති. ඔවුහු තම සැමියන් ගොවිතැන් හා ගව පාලනය වැනි කටයුතු කරමින් මහත් වෙහෙසින් උපයා ගත් ධනය, හොර සැමියන් සමඟ සුරා පානය කරමින් ද, මල් සුවඳ විලවුන් දරමින් ද විනාශ කරති. නිවසේ තිබෙන අත්යවශ්ය කටයුතු ගැන පවා නොබලා, නිවසේ වැටවල් උඩින් හෝ සිදුරුවලින් හොර සැමියන් දෙස බලමින් සිටිති. පසුදින වැපිරීමට සුදුසු බීජ පවා කොටා කැඳ, බත් හා කැවිලි පිස අනුභව කරමින් නාස්ති කරති. ඔවුන්ගේ මේ ක්රියාව, ඇඳක් යට සැඟවී සිටිමින් පාමුල තබා ඇති ලණුව කන බඩගිනි වූ සිවලියකගේ ක්රියාව හා සමානය. මෙය හත්වන සිහිනයේ විපාකයයි. 8. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati, raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati, rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti. Yo issaro bhavissati, tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā bhavissanti. Te evaṃduggatā sabbe jānapade attanova kammaṃ kāressanti, upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbaṇṇādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti. Attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti, tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati. Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko. 8. කාලය ගතවත්ම ලෝකය පිරිහෙන්නේය. රටේ සාරය නැති වන්නේය. රජවරු දිළිඳු හා අසරණ වෙති. බලවත් රජෙකුගේ භාණ්ඩාගාරයේ පවා තිබෙන්නේ ලක්ෂයක් පමණි. මෙසේ දිළිඳු වූ ඒ රජවරු සියලු ජනපද වැසියන් ලවා තමන්ගේම වැඩ කරවා ගනිති. පීඩාවට පත් මිනිස්සු තම වැඩ කටයුතු අතහැර, රජුගේ ප්රයෝජනය සඳහාම ධාන්ය වර්ග වපුරමින් ද, ඒවා රකිමින් ද, කපමින් ද, පාගමින් ද, අටුවලට පුරවමින් ද කටයුතු කරති. උක් වගා කරමින්, උක් යන්ත්ර පදවමින් හා හකුරු ආදිය පිසින්නෝ ද, මල් වතු හා පලතුරු වතු සාදන්නෝ ද එහි නිපදවන ධාන්ය ආදිය රැගෙන රජුගේ ගබඩාම පුරවති. තම නිවෙස්වල හිස් අටු දෙස බැලීමටවත් ඔවුන්ට අවස්ථාවක් නැත. එය හිස් කළ ගෙඩි දෙස නොබලා පිරුණු ගෙඩිවලටම දිය පිරවීමට තැත් කිරීමක් වැන්න. මෙය අටවන සිහිනයේ විපාකයයි. 9. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti, dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañjavittakā bhavissanti dhanalolā, raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti, kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchubhaṇḍikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti. Manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti. Majjhimajanapado suñño bhavissati, paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ. Ayaṃ navamassa vipāko. 9. කාලය ගතවත්ම රජවරු අධර්මික වෙති. ඔවුහු සතර අගතියෙන් යුක්තව රාජ්ය පාලනය කරති. ධර්මානුකූලව විනිශ්චය නොකරන ඔවුහු අල්ලස් ලබන්නෝ ද ධනයට ලොල් වූවෝ ද වෙති. රටවැසියන් කෙරෙහි ඔවුන් තුළ ඉවසීමක්, මෙත් සිතක් හෝ අනුකම්පාවක් නොමැත. ඔවුහු ඉතා රළු හා පරුෂ ලෙස, උක් යන්ත්රයේ උක් දඬු මිරිකන්නාක් මෙන් මිනිසුන් පීඩාවට පත් කර, නොයෙක් ආකාරයේ බදු අය කරමින් ධනය රැස් කරති. බදු පීඩාවෙන් පීඩිත මිනිස්සු කිසිවක් දීමට නොහැකිව ගම් නියම්ගම් අතහැර දමා දේශසීමාවලට ගොස් පදිංචි වෙති. මධ්ය දේශය ජනශූන්ය වන්නේය. දේශසීමා ජනයාගෙන් පිරී යන්නේය. එය හරියට පොකුණක මැද ජලය බොර වී, වටේ ජලය පැහැදිලිව තිබෙන්නාක් මෙනි. මෙය නවවන සිහිනයේ විපාකයයි. 10. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe [Pg.67] upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti. Tato tesaṃ ārakkhadevatā, balipaṭiggāhikadevatā, rukkhadevatā, ākāsaṭṭhadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti. Adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti, te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti. Tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti. Vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati, vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati. Yathā ca raṭṭhe, evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākasarepi ekappahārena na vassissati, taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati, heṭṭhā vassanto upari na vassissati. Ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati, ekasmiṃ avassanena milāyissati, ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati. Evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā vipāko. Tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya. Ayaṃ dasamassa vipāko. 10. කාලය ගතවත්ම රජවරු අධර්මික වෙති. රජවරුන් අධර්මික වන විට රාජ්ය සේවකයන් ද, බ්රාහ්මණ ගෘහපතියන් ද, නගර හා ජනපද වැසියන් ද ඇතුළු සියලු මිනිස්සු අධර්මික වෙති. එවිට ඔවුන් රකින දේවතාවෝ ද, බිලි පූජා ලබන දේවතාවෝ ද, වෘක්ෂ දේවතාවෝ හා ආකාශස්ථ දේවතාවෝ ද යන සියලු දෙවිවරු අධර්මික වෙති. අධර්මික රජවරුන්ගේ රාජ්යයෙහි සුළඟ විසම හා රළු ලෙස හමයි. ඒ සුළඟ ආකාශස්ථ විමාන සලිත කරයි. ඒවා සලිත වූ විට දේවතාවෝ කෝප වී වැසි වැසීමට ඉඩ නොදෙති. වර්ෂාව වැටුණත් එය මුළු රටටම එකවර නොවැටෙයි. වැස්ස ද සෑම තැනකම ගොවිතැන් කටයුතුවලට උපකාරී වන ලෙස නොවැටෙයි. රටේ මෙන්ම ජනපදයක, ගමක හෝ එක් වැවක වුවද වැස්ස එකවර නොවැටෙයි. වැවේ ඉහළ කොටසට වසින විට පහළ කොටසට නොවසින්නේය. එක් කොටසක වගාව අධික වැස්සෙන් විනාශ වන විට, තවත් කොටසක වැස්ස නැති බැවින් මැලවී යයි. එක් කොටසක පමණක් නිසි ලෙස වැස පලදාව දෙයි. මෙසේ රජෙකුගේ රාජ්යයක වපුරන ලද බෝගවල විපාකය ආකාර තුනකින් යුක්ත වෙයි. එය එකම සැළියක පිසින ලද බතක් මෙන් වන්නේය. මෙය දසවන සිහිනයේ විපාකයයි. 11. Gacchante gacchanteyeva kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti. Te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti. Paccayehi mucchitvā nittharaṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti. Kevalaṃ ‘‘padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarādīni dassanti’’iccevaṃ desessanti. Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti. Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti. Ayaṃ ekādasamassa vipāko. 11. කාලය ගතවීමත් සමඟ සසුන පිරිහී යන කල්හි, සිව්පසයට ලොල් වූ ලැජ්ජා නැති බොහෝ භික්ෂූන් පහළ වන්නාහ. ඔවුහු භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්රත්යය කෙරෙහි ඇති තණ්හාව මැඬපවත්වා දේශනා කරන ලද ධර්මය, සිවුරු ආදී සිව්පසය ලබාගැනීමේ අරමුණින් අනුන්ට දේශනා කරන්නාහ. ප්රත්යයන් කෙරෙහි මුළා වී, සසරින් එතෙර වීමේ මඟෙහි පිහිටා නිවන අභිමුඛ කරමින් ධර්මය දේශනා කිරීමට ඔවුහු අපොහොසත් වන්නාහ. හුදෙක් 'පද ව්යංජන සම්පත්තිය සහ මිහිරි හඬ අසා මිනිසුන් වටිනා සිවුරු ආදිය පූජා කරනු ඇතැයි' යන අදහසින්ම දේශනා කරන්නාහ. තවත් සමහරු වීථි මංසන්ධිවලත්, රජ වාසල් දොරටු ආදියෙහිත් හිඳිමින් කහවනු, අඩ කහවනු සහ මස්ස ආදී මුදල් බලාපොරොත්තුවෙන් ධර්මය දේශනා කරන්නාහ. මෙලෙස භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් නිවන අගය කොට දේශනා කළ ධර්මය, සිව්පසය සහ මුදල් වෙනුවෙන් විකුණමින් දේශනා කරන්නා වූ ඔවුහු, ලක්ෂයක් වටිනා සඳුන් හරය කුණු වූ මෝරුන්ට විකුණන්නන් වැනි වන්නාහ. මෙය එකොළොස්වන සිහිනයෙහි විපාකයයි. 12. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti, akulīnānaññeva dassanti. Te issarā bhavissanti, itarā daliddā. Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati. Saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu [Pg.68] ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati, na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbatthāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati. Ayaṃ dvādasamassa vipāko. 12. අධාර්මික රජුන් පාලනය කරන කාලයෙහි ලෝකය වෙනස් වන කල්හි, රජවරු උසස් කුලවල උපන් කුලපුත්රයන්ට නිසි තනතුරු හෝ ගෞරව ලබා නොදෙන්නාහ; ලබා දෙන්නේ හීන කුල ඇත්තන්ටමය. ඔවුහු බලවන්තයෝ වන්නාහ, අනෙක් අය දිළින්දෝ වන්නාහ. රජු ඉදිරියෙහි ද, රජ වාසල් දොරටුවෙහි ද, ඇමතියන් ඉදිරියෙහි ද, අධිකරණයෙහි ද හිස් ලබු වැනි වූ අකුලීනයන්ගේ (හීන කුල ඇත්තන්ගේ) බස්ම ගිලී නොගොස් ස්ථිරව පිහිටන්නාක් මෙන් පිළිගැනීමට ලක්වෙයි. සංඝ රැස්වීම්වල දී ද, සංඝකර්ම හා ගණකර්ම සිදු කරන ස්ථානවල දී ද, පාත්ර සිවුරු හා පිරිවෙන් ආදිය පිළිබඳ විනිශ්චය දෙන තැන්වල දී ද, දුස්සීල පාපී පුද්ගලයන්ගේ වචනයම ක්රියාත්මක වන අතර ලජ්ජී භික්ෂූන්ගේ වචනය පිළිගැනීමට ලක් නොවේ. මෙලෙස හැම තැනකම හිස් ලබු දියේ ගිලෙන කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය දොළොස්වන සිහිනයෙහි විපාකයයි. 13. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti. Te issarā bhavissanti, kulīnā duggatā. Tesu na keci gāravaṃ karissanti, itaresuyeva karissanti. Rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati. Tesu kathentesu ‘‘kiṃ ime kathentī’’ti itare parihāsameva karissanti. Bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti, nāpi nesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati, silānaṃ plavanakālo viya bhavissati. Ayaṃ terasamassa vipāko. 13. එවැනිම කාලයක අධාර්මික රජවරු හීන කුල ඇත්තන්ට තනතුරු හා යසස ලබා දෙන්නාහ. ඔවුහු බලවන්තයෝ වන්නාහ, කුලවන්තයෝ දුකට පත් වන්නාහ. කුලවන්තයන්ට කිසිවෙක් ගරු නොකරන අතර අනෙක් අයටම ගරු කරන්නාහ. රජු ඉදිරියෙහි හෝ ඇමතියන් ඉදිරියෙහි හෝ අධිකරණයෙහි දී හෝ විනිශ්චයෙහි දක්ෂ, ඝන පර්වත වැනි කුලපුත්රයන්ගේ වචනය පිළිගැනීමට ලක් නොවේ. ඔවුන් කතා කරන විට 'මොවුන් කුමක් පවසන්නේ දැයි' අනෙක් අය ඔවුන්ට උසුළු විසුළුම කරන්නාහ. භික්ෂූන් රැස්වන ස්ථානවල දී ද ඉහත කී පරිදි පිළිවෙත්ගරුක භික්ෂූන්ට ගරු කළ යුතු යැයි කිසිවෙක් නොසිතති, ඔවුන්ගේ වචනය ද පිළිගැනීමට ලක් නොවේ. මෙය මහ ගල් දිය මතුපිට පාවෙන කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය දහතුන්වන සිහිනයෙහි විපාකයයි. 14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti. Gehe dāsakammakārādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati. ‘‘Asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchadādijātaṃ vā kaha’’nti vutte ‘‘yattha vā tattha vā hotu, kiṃ tuyhiminā byāpārena, tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto’’ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti. Evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍūkīnaṃ āsivise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati. Ayaṃ cuddasamassa vipāko. 14. ලෝකය පිරිහී යන කල්හි මිනිසුන් තදබල රාගාදී කෙලෙසුන්ට වසඟ වී, තරුණ වූ තම භාර්යාවන්ගේ වසඟයෙහි හැසිරෙන්නාහ. නිවසේ දාස මෙහෙකරුවන් ද, ගව මීහරකුන් ද, රන් රිදී ආදී සියලු සම්පත් ද ඔවුන් සතු වනු ඇත. 'අසවල් රන් රිදී හෝ වස්ත්ර ආදිය කොහේදැයි' ඇසූ විට, 'එය කොහේ හෝ තිබුණාවේ, ඔබට එයින් ඇති වැඩක් කුමක්ද? ඔබ මගේ නිවසේ ඇති නැති දේ සෙවීමට ආවේ ඇයිද?' කියා නන් අයුරින් බැන වැදී, මුව නමැති ආයුධයෙන් පහර දී, දාසයන් මෙන් තම වසඟයට ගෙන තම ආධිපත්යය පතුරුවන්නාහ. මෙලෙස මී මල් ප්රමාණයේ කුඩා මැඩියන් විස සහිත කළු නාගයන් ගිලින කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය දහහතරවන සිහිනයෙහි විපාකයයි. 15. Dubbalarājakāle pana rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti. Te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanahāpanakappakādīnaṃ dassanti. Jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti, suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati. Ayaṃ pannarasamassa vipāko. 15. දුර්වල රජවරුන් පාලනය කරන කාලයෙහි රජවරු ඇත් ශිල්ප ආදියෙහි අදක්ෂ, යුද්ධයෙහි බියගුලු අය වන්නාහ. ඔවුහු තමන්ගේ රාජ්යත්වය කෙරෙහි සැක උපදවා, තමන් හා සමාන කුල ඇති කුලපුත්රයන්ට තනතුරු නොදී තමන්ගේ පාමුල සිටින නහවන්නන් හා කරණවෑමියන් ආදීන්ට තනතුරු පිරිනමන්නාහ. ජාති ගෝත්ර සම්පන්න කුලපුත්රයෝ රජකුලයෙහි පිළිසරණක් නොලබා, ජීවත් වීමට මඟක් නොමැතිව, බලයට පත් වූ ජාති ගෝත්රයෙන් හීන අකුලීනයන්ට උපස්ථාන කරමින් හැසිරෙන්නාහ. මෙය රන් හංසයන් විසින් කපුටෙකු පිරිවරා සිටින කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය පහළොස්වන සිහිනයෙහි විපාකයයි. 16. Adhammikarājakāleyeva [Pg.69] ca akulīnāva rājavallabhā issarā bhavissanti, kulīnā apaññātā duggatā. Te rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā dubbalānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthādīni ‘‘amhākaṃ santakānī’’ti abhiyuñjitvā te ‘‘na tumhākaṃ, amhāka’’nti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadante vettalatādīhi paharāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, amhehi saddhiṃ vivadatha, idāni vo paharāpetvā rañño kathetvā hatthapādacchedādīni kāressāmā’’ti santajjessanti. Te tesaṃ bhayena attano santakāni vatthūni ‘‘tumhākaṃyeva tāni, gaṇhathā’’ti niyyātetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti. Pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruci viheṭhessanti. Pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti. Evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhi ca upaddutānaṃ jātimantakulaputtānañceva pesalabhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati. Ayaṃ soḷasamassa vipāko. Evaṃ tassa tassa anatthassa pubbanimittabhūte soḷasa mahāsupine passi. Tena vuttaṃ ‘‘kosalarājā viya soḷasa supine’’ti. Ettha ca pubbanimittato attano atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto attano kammānubhāvena passati. Kosalarājā viya lokassa atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto pana sabbasattasādhāraṇakammānubhāvena passatīti veditabbaṃ. 16. අධාර්මික රජුන්ගේ කාලයේදීම හීන කුල ඇත්තෝ රජුට ප්රිය වූ බලවන්තයෝ වන්නාහ; කුලවන්තයෝ ප්රසිද්ධියක් නැති දිළින්දෝ වන්නාහ. ඔවුහු රජුට තම වචනය පිළිගන්නට සලස්වා, විනිශ්චය ශාලා ආදියෙහි බලවන්ත වී, දුර්වලයන්ගේ පරම්පරාගත කෙත්වතු ආදිය 'අපට අයිති දේය' කියා අත්පත් කරගන්නාහ. එම දේ අයිතිකරුවන් පැමිණ 'මේවා ඔබගේ නොවේ, අපගේය' කියා විනිශ්චය ශාලාවල තර්ක කරන විට, ඔවුන්ට වේවැල් ආදියෙන් තළා, බෙල්ලෙන් අල්ලා ඇද දමා, 'තොපේ ප්රමාණය තොපි නොදන්නෙහිද? අප සමඟ වාද කරවුද? දැන් තොපට තළවා රජුට දන්වා අත් පා සිඳුවන්නෙමු' යි තර්ජනය කරන්නාහ. ඔවුහු එම බියෙන් තමන් සතු වස්තූන් 'මේවා ඔබගේමය, ගනු මැනවැයි' පවරා දී, තම නිවෙස්වලට වැදී බියෙන් සැඟවී සිටින්නාහ. පාපී භික්ෂූන් ද සිල්වත් භික්ෂූන්ට කැමති පරිදි හිරිහැර කරන්නාහ. සිල්වත් භික්ෂූහු පිළිසරණක් නොලබා ආරණ්යවලට වැදී ඝන වනාන්තරවල සැඟවී වසන්නාහ. මෙලෙස හීන ජාතිකයන්ගෙන් හා පාපී භික්ෂූන්ගෙන් පීඩා විඳින ජාති සම්පන්න කුලපුත්රයන්ගේ හා සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ තත්ත්වය, වෘකයන්ට බියෙන් එළු පැටවුන් පලා යන කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය දහසයවන සිහිනයෙහි විපාකයයි. මෙලෙස ඒ ඒ විපත්තීන්ගේ පූර්ව නිමිති වූ මහා සිහින දහසයක් (කොසොල් රජු) දුටුවේය. 'කොසොල් රජු මෙන් සිහින දහසක්' යැයි කියනු ලැබුවේ එබැවිනි. මෙහිදී තමන්ගේ යහපත හෝ අයහපත පිළිබඳ නිමිති සිහිනෙන් දකින්නා තමාගේම කර්ම බලයෙන් දකින අතර, කොසොල් රජු මෙන් ලෝකයාගේ යහපත හා අයහපත පිළිබඳ නිමිති සිහිනෙන් දකින්නේ සියලු සත්වයන්ට පොදු වූ කර්ම බලයෙන් බව දත යුතුය. Kuddhā hi devatāti mahānāgavihāre mahātherassa kuddhā devatā viya. Rohaṇe kira mahānāgavihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi. Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ saccasupinena palobhetvā pacchā ‘‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. Tā ‘‘evaṃ therena vutta’’nti ārocayiṃsu. Rājā divasaṃ gaṇāpetvā sattāhe vītivatte therassa hatthapāde chindāpesi. Ekantaṃ saccameva hotīti phalassa saccabhāvato vuttaṃ, dassanaṃ [Pg.70] pana vipallatthameva. Teneva pahīnavipallāsā pubbanimittabhūtampi supinaṃ na passanti. Dvīhi tīhipi kāraṇehi kadāci supinaṃ passatīti āha ‘‘saṃsaggabhedato’’ti. ‘‘Asekhā na passanti pahīnavipallāsattā’’ti vacanato catunnampi kāraṇānaṃ vipallāsā eva mūlakāraṇanti daṭṭhabbaṃ. කිපියා වූ දේවතාවෝ යනු රෝහණයෙහි මහාවිහාරයෙහි මහා ස්ථවිරයන් කෙරෙහි කිපුණු දේවතාවා මෙනි. රෝහණයේ මහාවිහාරයෙහි එක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් භික්ෂු සංඝයාගෙන් විමසීමක් නොකරම එක් නා වෘක්ෂයක් කපා දැමූහ. එම වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවිය තෙරුන් කෙරෙහි කිපී, පළමුව සැබෑ සිහිනයකින් රවටා, පසුව 'මීට දින හතකින් පසු ඔබේ උපස්ථායක රජු මියයන්නේය'යි සිහිනයෙන් දැන්වීය. තෙරුන් වහන්සේ එම පුවත රජුගේ අන්තඃපුරයට දැන්වූහ. ඔවුහු එකවරම මහත් හඬින් හැඬූහ. රජු 'මේ කුමක්ද?'යි ඇසූ විට, ඔවුහු 'තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ'යි කීහ. රජු දින ගණන් කර සත් දිනක් ඉක්ම ගිය පසු තෙරුන්ගේ අත් පා කපා දැමූහ. 'එක්ාන්තයෙන්ම සැබෑවක් වන්නේමය' යන්න විපාකයේ සත්යතාව නිසා කියන ලදී. නමුත් සිහින දර්ශනය වනාහි විපරීත වූවක්මය. එහෙයින්ම විපල්ලාසයන් ප්රහීණය කළ (රහතන් වහන්සේලා) පූර්ව නිමිති වූ සිහින පවා නොදකිති. 'කරුණු දෙක තුනකින් කලාතුරකින් සිහිනයක් දකියි' යන්න 'ධාතුන්ගේ කැළඹීමෙන්' යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. 'අශෛඛයෝ (රහතන් වහන්සේලා) විපල්ලාසයන් ප්රහීණය කළ බැවින් සිහින නොදකිති' යන වචනයෙන් කරුණු සතරෙහිම විපල්ලාසයම මූලික හේතුව බව දත යුතුය. Tanti supinakāle pavattaṃ bhavaṅgacittaṃ. Rūpanimittādiārammaṇanti kammakammanimittagatinimittato aññaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti. Īdisānīti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitarūpādiārammaṇāni ceva rāgādisampayuttāni ca. Sabbohārikacittenāti pakaticittena. එය නම් සිහින දකින අවස්ථාවෙහි පවතින භවාංග සිතයි. රූප නිමිත්තාදි ආරම්මණ යනු කර්ම, කර්ම නිමිති, ගති නිමිතිවලින් බැහැර වූ වෙනත් රූප නිමිත්තාදි අරමුණු නොවේ. මෙබඳු වූ ඒවා යනු ප්රත්යක්ෂ ලෙස අත්විඳින ලද, පෙර කල්පනා කරන ලද රූප ආදී අරමුණු ද රාගාදියෙන් සම්ප්රයුක්ත වූ සිත් ද වේ. සබ්බෝහාරික සිතින් යනු ප්රකෘති සිතින් (සාමාන්ය සිතින්) යන්නයි. Dvīhi antehi muttoti kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. Āvajjanatadārammaṇakkhaṇeti idaṃ yāva tadārammaṇuppatti, tāva pavattacittavāraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakāle pana abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanato’’ti vadanti. Evaṃ vadantehi pañcadvāre dutiyamoghavāre viya manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ ‘‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’’ti kappanāya asambhavato. Ettha ca ‘‘supinantepi tadārammaṇavacanato paccuppannavasena atītavasena vā sabhāvadhammā supinante ārammaṇaṃ hontī’’ti vadanti. ‘‘Yadipi supinante vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhite rūpādivatthumhi tadārammaṇaṃ vuttaṃ, tathāpi supinante upaṭṭhitanimittassa parikappavasena gahetabbatāya dubbalabhāvato dubbalavatthukattāti vutta’’nti vadanti. Keci pana ‘‘karajakāyassa nirussāhasantabhāvappattito tannissitahadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittappavatti na suppasannā asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya, tasmā dubbalavatthukattāti ettha dubbalahadayavatthukattā’’ti atthaṃ vadanti. Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. අන්ත දෙකකින් මිදුණේ යනු කුසල් අකුසල් යන අන්ත දෙකෙන් මිදුණු බවයි. ආවර්ජන සහ තදාරම්මණ ක්ෂණයේ යන්න තදාරම්මණ උත්පාදය දක්වා වූ චිත්ත වීථියට අදාළව කියන ලද්දකි. 'මට සිහිනයකින් පෙනුණාක් වැනිය, මට ඇසුණාක් වැනිය'යි පවසන අවස්ථාවෙහිදී වනාහි අබ්යකෘත වූ ආවර්ජන මාත්රයක්ම උපදින බැවින් යැයි පවසති. මෙසේ පවසන්නන් විසින් පංචද්වාරයේ දෙවන මෝඝවාරයේදී මෙන්, මනෝද්වාරයේදී ද ආවර්ජනය දෙතුන් වරක් ඉපිද ජවන ස්ථානයේ නැවතී භවාංගයට බැසගනිතියි අදහස් කරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, එක් චිත්ත ක්ෂණයක් පමණක් වූ ආවර්ජනයක උත්පාදයේදී 'මට පෙනුණාක් වැනිය, මට ඇසුණාක් වැනිය' යන කල්පනාව ඇතිවිය නොහැකි බැවිනි. මෙහිදී 'සිහින අවස්ථාවෙහිදී ද තදාරම්මණ පවසන බැවින් වර්තමාන වශයෙන් හෝ අතීත වශයෙන් ස්වභාව ධර්මයන් සිහින අරමුණු වන්නේය'යි පවසති. 'සිහිනයේදී ප්රකටව පහළ වූ රූපාදී වස්තූන් කෙරෙහි තදාරම්මණ කියන ලද නමුත්, සිහිනයේදී පෙනෙන නිමිත්ත මනඃකල්පිතව ගන්නා නිසා එය දුර්වල බවත්, එබැවින් එය දුර්වල අරමුණු ඇති බවත්' පවසති. ඇතැම්හු වනාහි 'ශරීරයේ උත්සාහ රහිත බව නිසා ඒ ඇසුරු කළ හෘදය වස්තුව ප්රසන්න නොවේ. එබැවින් එය ඇසුරු කළ චිත්ත ප්රවෘත්තිය ද අප්රසන්න තිරයක් ඇසුරු කළ පහන් ආලෝකය මෙන් අප්රසන්න වේ. එබැවින් දුර්වල වස්තුක යනු දුර්වල හෘදය වස්තුක බවයි' යන අර්ථය පවසති. විමසා බලා වඩාත් සුදුසු දේ ගත යුතුය. Supinantacetanāti manodvārikajavanavasena pavattā supinantacetanā. Supinañhi passanto manodvārikeneva javanena passati, na pañcadvārikena. Paṭibujjhanto ca manodvārikeneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpaṃ upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti, manodvārikameva āvaṭṭeti. Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre cakkhudvārikaāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti[Pg.71], tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati. Tena cittena ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko’’ti jānāti. Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu, ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu, mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte, piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti, tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ vattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ñatvā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo, saṅkhasaddo bherisaddo’’ti vā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho, mūlagandho’’ti vā ‘‘kiṃ idaṃ mayhaṃ mukhaṃ pakkhittaṃ, sappīti vā phāṇita’’nti vā ‘‘kenamhi piṭṭhiyaṃ pahaṭo, atibaddho me pahāro’’ti vā vattā hoti. Evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Supinampi teneva passati, na pañcadvārikena. Sesamettha suviññeyyameva. සිහින චේතනාව යනු මනෝද්වාරික ජවන වශයෙන් පවතින චේතනාවයි. සිහින දකින්නා වනාහි මනෝද්වාරික ජවනයෙන්ම සිහින දකියි, පංචද්වාරයෙන් නොවේ. අවදිවන්නා ද මනෝද්වාරයෙන්ම අවදි වෙයි, පංචද්වාරයෙන් නොවේ. නිදාගන්නා අයෙකුගේ ඇස සමීපයට පහනක් ගෙන ආ විට, පළමුව චක්ඛුද්වාරික ආවර්ජනය භවාංගය ආවර්ජනය නොකරයි, මනෝද්වාරිකයම ආවර්ජනය කරයි. ඉන්පසු ජවනය ජවනය වී භවාංගයට බසී. දෙවන වාරයේදී චක්ඛුද්වාරික ආවර්ජනය භවාංගය ආවර්ජනය කරයි, ඉන්පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය ජවන කෙළවර දක්වා පවතී, ඉන්පසු භවාංගය පවතී. තුන්වන වාරයේදී මනෝද්වාරික ආවර්ජනයෙන් භවාංගය ආවර්ජනය වූ විට මනෝද්වාරික ජවනය ජවනය වෙයි. ඒ සිතින් 'මේ ස්ථානයේ මේ ආලෝකය කුමක්ද?'යි දැනගනියි. එසේම නිදාගන්නෙකුගේ කන අසල තූර්ය භාණ්ඩ වාදනය කරන විට හෝ, නාසය අසල සුවඳ හෝ දුගඳ මල් තැබූ විට හෝ, මුඛයට ගිතෙල් හෝ පැණි දැමූ විට හෝ, පිටට අතින් පහරක් දුන් විට හෝ, පළමුව සෝතද්වාරිකාදී ආවර්ජනයෝ භවාංගය ආවර්ජනය නොකරති, මනෝද්වාරිකයම ආවර්ජනය කරයි. ඉන්පසු ජවනය ජවනය වී භවාංගයට බසී. දෙවන වාරයේදී සෝතද්වාරිකාදී ආවර්ජනයෝ භවාංගය ආවර්ජනය කරති, ඉන්පසු සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය විඤ්ඤාණාදිය ජවන කෙළවර දක්වා පවතී, ඉන්පසු භවාංගය පවතී. තුන්වන වාරයේදී මනෝද්වාරික ආවර්ජනයෙන් භවාංගය ආවර්ජනය වූ විට මනෝද්වාරික ජවනය ජවනය වෙයි, ඒ සිතින් දැනගෙන 'මේ ස්ථානයේ මේ ශබ්දය කුමක්ද, සක් හඬද බෙර හඬද?' කියා හෝ 'මේ ස්ථානයේ මේ සුවඳ කුමක්ද, මූල ගන්ධයද?' කියා හෝ 'මගේ මුඛයට දැමූ මේ දෙය කුමක්ද, ගිතෙල්ද පැණිද?' කියා හෝ 'මට පිටට ගැසුවේ කවුද, පහර තදින් වැදුණා' කියා හෝ පවසන්නෙකු වෙයි. මෙසේ මනෝද්වාරික ජවනයෙන්ම අවදි වෙයි, පංචද්වාරයෙන් නොවේ. සිහිනය ද එයින්ම දකියි, පංචද්වාරයෙන් නොවේ. ඉතිරි දේ මෙහිදී පහසුවෙන් දත හැකිය. Mahāsupinasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මහාසුපින සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 7. Vassasuttavaṇṇanā 7. වස්ස සූත්ර වර්ණනාව 197. Sattame utusamuṭṭhānanti vassike cattāro māse uppannaṃ. Akālepīti cittavesākhamāsesupi. Vassavalāhakadevaputtānañhi attano ratiyā kīḷitukāmatācitte uppanne akālepi devo vassati. Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto vākarakuṭakavāsikhīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputtoti. Tumhākaṃ kira cittena devo vassatīti. Āma, bhanteti. Passitukāmā mayanti. Temissatha, bhanteti. Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmāti. Bhante, amhākaṃ cittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathāti. ‘‘Sādhu, devaputtā’’ti pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ [Pg.72] pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi, samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti. 197. හත්වන සූත්රයෙහි ‘ඍතුසමුට්ඨාන’ යනු වැසි සාර මසෙහි හටගත්තකි. ‘අකාලයෙහි පවා’ යනු චිත්ර, වෛශාඛ මාසයන්හි ද (වැස්ස ඇතිවීමයි). වර්ෂා වලාහක දිව්යපුත්රයන්ගේ තමන්ගේ සතුට පිණිස ක්රීඩා කිරීමේ කැමැත්ත ඇති වූ කල්හි, අකාලයෙහි පවා වැසි වසී. ඒ සම්බන්ධයෙන් මේ කතාවයි - එක්තරා වර්ෂා වලාහක දිව්යපුත්රයෙක් වාකරකුටකයෙහි වාසය කළ එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමක වෙත පැමිණ, වැඳ එකත්පසක සිටියේය. තේරණුවන් වහන්සේ "ඔබ කවුද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මම වර්ෂා වලාහක දිව්යපුත්රයෙකි" යි කීවේය. "ඔබගේ සිතින් වැසි වසිනවා කියා කියනවා නේද?" "එසේය, ස්වාමීනි." "අපි එය බලනු කැමැත්තෙමු." "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ තෙමෙන්නට පුළුවන." "වැහි වලාකුළු හෝ ගෙරවීමක් හෝ නොපෙනේ, අප කෙසේ තෙමෙමුද?" "ස්වාමීනි, අපගේ සිතින් වැසි වසී, ඔබ වහන්සේ පන්සලට (කොළ සෙවිලි කළ කුටියට) වඩින්න" යි කීය. "සාධු, දිව්යපුත්රය" කියා පා දෝවනය කර පන්සලට වැඩියහ. දිව්යපුත්රයා උන්වහන්සේ ඇතුළු වන විටම එක ගීයක් ගායනා කර අත එසවීය, එවිටම තුන් යොදුනක් පමණ තැන එකම වලාකුළක් විය. තේරණුවන් වහන්සේ අඩක් තෙමී පන්සලට වැඩි සේක. Vassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. වස්ස සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 8-9. Vācāsuttādivaṇṇanā 8-9. වාචා සූත්ර ආදී වර්ණනාව. 198-9. Aṭṭhame aṅgehīti kāraṇehi. Aṅgīyanti hetubhāvena ñāyantīti aṅgāni, kāraṇāni. Kāraṇatthe ca aṅga-saddo. Pañcahīti hetumhi nissakkavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapana-vācā. Yā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9) ca āgacchati. Yā pana ‘‘vācāya ce kataṃ kamma’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) evaṃ viññatti ca, ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (dha. sa. 299) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā, na sā idha adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. ‘‘Subhāsitā hoti, no dubbhāsitā’’ti hi vuttaṃ. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Tenassā atthāvahataṃ dīpeti. Anavajjāti rāgādiavajjarahitā. Imināssa kāraṇasuddhiṃ agatigamanādippavattadosābhāvañca dīpeti. Rāgadosādivimuttañhi yaṃ bhāsato anurodhavivajjanato agatigamanaṃ durasamussitamevāti. Ananuvajjāti anuvādavimuttā. Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Sati hi sabbākārasampattiyaṃ ananuvajjatāti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti. 198-9. අටවන (සූත්රයෙහි) ‘අංගයන්ගෙන්’ යනු කරුණුවලිනි. හේතු වශයෙන් දන්නා ලැබෙන හෙයින් අංග හෙවත් කරුණු නම් වේ. ‘අංග’ ශබ්දය හේතු යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. ‘පහකින්’ යනු හේතුව පිළිබඳ විභක්ති අර්ථයයි. ‘සමන්නාගතා’ යනු මැනවින් පැමිණි, පවතින සහ යුක්ත වූ යන්නයි. ‘වාචා’ යනු කථා කරන වචනයයි. යම් වචනයක් ‘වාචා ගිරා බ්යප්පථෝ’ කියා ද, ‘නෙලා කණ්ණසුඛා’ (නිදොස් වූ, කනට සුව දෙන) කියා ද සඳහන් වේ ද එයයි. ‘වචනයෙන් කරන ලද කර්මය’ යන තැන කියවෙන විඥප්තිය ද, ‘සතර වාක් දුශ්චරිතයෙන් වැළකීම... මෙය සම්යග් වාචා යැයි කියනු ලැබේ’ යන තැන විරතිය ද, ‘මහණෙනි, පරුෂ වචනය සේවනය කළ, වැඩූ, බහුලව කළ මිරයේ උපතට හේතු වේ’ යන තැන අදහස් වන චේතනාව ද මෙහි ‘වාචා’ ලෙස අදහස් නොකෙරේ. ඒ මන්ද? ඒවා කථා නොකළ යුතු බැවිනි. ‘එය සුභාෂිත වේ, දුර්භාෂිත නොවේ’ යැයි මෙහි වදාරන ලද්දේමය. ‘සුභාෂිත’ යනු මැනවින් පවසන ලද යන්නයි. එයින් එම වචනය අර්ථවත් බව දක්වයි. ‘අනවජ්ජා’ යනු රාගාදී දොස්වලින් තොර වූ යන්නයි. මෙයින් එහි කරුණු පිරිසිදු බවත්, අගතියට යාම ආදී පවතින දොස්වලින් තොර බවත් දක්වයි. රාග දෝස ආදියෙන් මිදුණු අයෙකු යමක් පවසන කල්හි, අනුරෝධ හා විරෝධ බැහැර කිරීම නිසා අගතියට යාම ඉතා දුරස් වේ. ‘අනනුවජ්ජා’ යනු විවේචනයන්ගෙන් තොර වූ (නිවැරදි) යන්නයි. මෙයින් එම වචනය සියලු ආකාරයෙන්ම සම්පූර්ණ බව දක්වයි. සියලු ආකාරයෙන්ම සම්පූර්ණ වූ කල්හි ඒ වචනය නිර්දෝෂී (අනනුවජ්ජා) වේ. ‘විඤ්ඤූනං’ යනු පණ්ඩිතයන්ගේ (පණ්ඩිතයන් විසින් පිළිගත යුතු) යන්නයි. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ නින්දා අපහාසවලදී අඥානයන් ප්රමාණයක් නොවන බවයි. Imehi khotiādīni tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi, nāmādīhi padehi, liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti, taṃ paṭisedheti. Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī [Pg.73] vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā. Imehi pana pañcahaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. ‘ඉමෙහි ඛො’ යනාදියෙන් ඒ අංගයන් ප්රත්යක්ෂ ලෙස දක්වමින් එම වචනය නිගමනය කරයි. අනෙක් අය යම් ප්රතිඥා ආදී කොටස්වලින් ද, නාම පද ආදියෙන් ද, ලිංග, වචන, විභක්ති, කාල, කාරක සම්පත්වලින් යුක්ත වූ මුසාවාදාදී වචන පවා ‘සුභාෂිත’ යැයි සිතත් නම්, එය ප්රතික්ෂේප කරයි. මන්දයත්, එවැනි (ව්යාකරණ) ලක්ෂණවලින් යුක්ත වුවද එවැනි වචන තමන්ටත් අනුන්ටත් අනර්ථයක් ගෙන දෙන්නේ නම් දුර්භාෂිතම වේ. එහෙත් මේ පංච අංගයන්ගෙන් යුක්ත වචනය, මිලක්ඛ (විදේශීය) භාෂාවකට අයත් වුවද, කළයක් ගෙන යන දාසියකගේ ගීතයකට අයත් වුවද, ලෞකික ලෝකෝත්තර හිතසුව පිණිස පවතින්නේ නම් එය සුභාෂිතම වේ. එසේමය, මඟ අසල බෝග රකිමින් සිටි සිංහල දාසියක විසින් සිංහලෙන්ම ජාති, ජරා, මරණ පිළිබඳ ගායනා කළ ගීයක් අසා මඟ ගමන් කළ විදර්ශනා වඩන භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නමක් පමණ අර්හත්වයට පත් වූහ. Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumassarasamīpena gacchanto padumassare padumāni bhañjitvā – එසේම තිස්ස නම් වූ විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවක් පියුම් විලක් අසලින් යන විට පියුම් විලේ පියුම් නෙළමින් - ‘‘Pātova phullitakokanadaṃ,Sūriyālokena bhijjiyate; Evaṃ manussattaṃ gatā sattā,Jarābhivegena maddīyantī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213; su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) – "උදෑසන පිපුණු පියුම හිරු රැසින් මැලවී යයි. එසේම මනුෂ්යත්වයට පත් සත්ත්වයෝ ජරා වේගයෙන් මිරිකී යති." Imaṃ gītiṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto. යනුවෙන් දාසියක ගායනා කළ මෙම ගීතය අසා අර්හත්වයට පත් විය. Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā – බුද්ධාන්තරයකදී ද එක්තරා පුරුෂයෙක් පුතුන් සත් දෙනෙකු සමඟ වනයෙන් පැමිණ, එක්තරා ස්ත්රියක වංගෙඩියක සහල් කොටමින් - ‘‘Jarāya parimadditaṃ etaṃ, milātacammanissitaṃ; Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghāsamāmisaṃ. "ජරාවෙන් මිරිකුණා වූ, මැලවුණු සමින් වැසුණු මෙය, මරණයෙන් බිඳී යයි; මෙය මාරයාගේ ආහාරයකි." ‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ; Asucibhājanaṃ etaṃ, tadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213; su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) – "පණුවන්ගේ වාසස්ථානය වූ, නොයෙක් කුණුපයන්ගෙන් පිරුණු, අශුචි බඳුනක් බඳු වූ මෙය මිරිඟුවක්/බොරුවක් වැනිය." Imaṃ gītaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto. Evaṃ imehi pañcahi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāya pariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vācā hoti, tathāpi subhāsitāti veditabbā. Subhāsitā eva anavajjā ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthappaṭisaraṇānaṃ, no byañjanappaṭisaraṇānanti. Navamaṃ uttānameva. යනුවෙන් ගායනා කළ මෙම ගීතය අසා ඒ පිළිබඳව ප්රත්යවේක්ෂා කරමින් තම පුතුන් සමඟ පසේබුදු බවට පත් විය. මෙසේ මේ පංච අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ වචනය මිලක්ඛ භාෂාවකින් වුවද, දාසියකගේ ගීතයකින් වුවද පවසන්නේ නම් එය සුභාෂිත යැයි දත යුතුය. අර්ථය අපේක්ෂා කරන, ව්යංජනය (ශබ්දය) ප්රධාන කොට නොගන්නා, අර්ථයම පිහිට කොට ගත් පණ්ඩිත කුලපුත්රයන් හට සුභාෂිතයම නිර්දෝෂී වේ, නිවැරදි වේ. නවවන සූත්රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Vācāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. වාචා සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā 10. නිස්සාරණීය සූත්ර වර්ණනාව. 200. Dasame [Pg.74] nissarantīti nissaraṇīyāti vattabbe dīghaṃ katvā niddeso. Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘niyyāniyā’’ti. Tenāha ‘‘nissaṭā’’ti. Kuto pana nissaṭā? Yathāsakaṃ paṭipakkhato. Nijjīvaṭṭhena dhātuyoti āha ‘‘attasuññasabhāvā’’ti. Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuviseso. Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro natthīti āha ‘‘vīmaṃsanattha’’nti, ‘‘nekkhammaniyataṃ idāni me cittaṃ, kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjissatī’’ti vīmaṃsantassāti attho. Pakkhandanaṃ nāma anuppaveso. So pana tattha natthīti āha ‘‘nappavisatī’’ti. Pasīdanaṃ nāma abhiruci. Santiṭṭhanaṃ patiṭṭhānaṃ. Vimuccanaṃ adhimuccananti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipanto vadati ‘‘pasādaṃ nāpajjatī’’tiādi. Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tassa kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘yathā’’tiādi. 200. දසවන සූත්රයේ 'නිස්සමන්තීති' (පිටතට යන්නෝය) යනු 'නිස්සරණීයා' (නික්මිය යුතු වූ) යයි කිව යුත්තෙහි දීර්ඝ කිරීමෙන් කළ විස්තරයකි. මෙහි 'අනීය' ශබ්දය 'නිය්යානිය' යන්න මෙන් කර්තෘ අර්ථයේ යෙදී ඇත. එබැවින් 'නිස්සටා' (නික්මුණු) යයි කීවේය. කොතැනින් නික්මුණු බවක්ද? තම තමාගේ ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් (විරුද්ධ ධර්මයන්ගෙන්) ය. නිර්ජීවී අර්ථයෙන් ධාතූහු යයි කියන බැවින් 'ආත්මයෙන් ශූන්ය ස්වභාවය' (අත්තසුඤ්ඤසභාව) යයි කීවේය. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල ධර්මධාතු හා මනෝවිඤ්ඤාණධාතු විශේෂයෝ වෙති. එවැනි භික්ෂුවකට කෙලෙස් වශයෙන් කාමයන්හි මනසිකාරයක් නැතැයි දැක්වීමට 'විමසීම පිණිස' (වීමංසනත්ථං) යයි කීවේය. 'දැන් මාගේ සිත නෙක්ඛම්මයෙහි (නික්මීමෙහි) නියතය, කිම කාම විතර්කයෙක් උපදීද' යයි විමසන්නාට යන අර්ථයයි. 'පක්ඛන්දනං' යනු ඇතුළු වීමයි. එය එහි නැති බව පැවසීමට 'නොපිවිසෙයි' (නප්පවිසති) යයි කීවේය. 'පසීදනං' යනු රුචියයි. 'සන්තිට්ඨනං' යනු පිහිටීමයි. 'විමුච්චනං' යනු මිදීම (අධිමුක්ති) යි. ඒ සියල්ල ප්රතික්ෂේප කරමින් 'ප්රසාදයට පත් නොවේ' ආදිය පවසයි. එවැනි වූ ඔහුගේ සිත කෙසේ පිහිටයිද යන්න 'යථා' ආදියෙන් පැවසීය. Tanti paṭhamajjhānaṃ. Assāti bhikkhuno. Cittaṃ pakkhandatīti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekattavasena ekajjhaṃ katvā vadati. Gocare gatattāti attano ārammaṇe eva pavattattā. Ahānabhāgiyattāti ṭhitibhāgiyattā. Suṭṭhu vimuttanti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ. Cittassa ca kāyassa ca vihananato vighāto. Dukkhaṃ paridahanato pariḷāho. Kāmavedanaṃ na vediyati anuppajjanato. Nissaranti tatoti nissaraṇaṃ. Ke nissaranti? Kāmā. Evañca kāmānanti kattusāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yadaggena kāmā tato nissaṭāti vuccanti, tadaggena jhānampi kāmato nissaṭanti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ ‘‘kāmehi nissaṭattā’’ti. Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantato nissaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Sesapadesūti sesakoṭṭhāsesu. 'තං' යනු ප්රථම ධ්යානයයි. 'අස්ස' යනු ඒ භික්ෂුවටය. 'සිත පනියි' (චිත්තං පක්ඛන්දති) යයි පරිකර්ම සිත සමඟ ධ්යාන සිත එකක් ලෙස ගෙන පවසයි. 'ගෝචරයට ගිය බැවින්' (ගෝචරේ ගතත්තා) යනු තම අරමුණෙහිම පැවති බැවිනි. 'අහානභාගියත්තා' යනු ස්ථිතිභාගී (පවතින සුලු) බැවිනි. 'මැනවින් මිදුණු' (සුට්ඨු විමුත්තං) යනු විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් මැනවින්ම මිදුණු බවයි. සිතේ සහ කයේ පීඩාවීම නිසා 'විඝාත' (විකාරය) නම් වේ. දුක දැවීම නිසා 'පරිළාහ' (දැවිල්ල) නම් වේ. නොඋපදින බැවින් 'කාම වේදනාව' විඳින්නේ නැත. එයින් නික්මෙන බැවින් 'නිස්සරණ' නම් වේ. කවුරුන් නික්මෙන්නේද? කාමයෝය. මෙසේ 'කාමානං' යන කර්තෘ සාමී වචනය මැනවින් ගැලපේ. යම් හෙයකින් කාමයෝ එයින් නික්මුණාහු යයි කියනු ලැබෙද්ද, ඒ හෙයින් ධ්යානය ද කාමයන්ගෙන් නික්මුණේ යයි කියන ලද බව 'කාමයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින්' (කාමේහි නිස්සටත්තා) යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙසේ විෂ්කම්භන වශයෙන් කාමයන්ගෙන් නික්මීම පවසා, දැන් සමුච්ඡේද වශයෙන් සදහටම නික්මීම දැක්වීමට 'යෝ පනා' ආදිය කියන ලදී. සෙසු පදයන්හි යනු ඉතිරි කොටස්වලදීය. Ayaṃ pana visesoti visesaṃ vadantena taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvātiādiko avisesoti katvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho, catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ ‘‘accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabba’’nti vuttaṃ. Yasmā arūpajjhānaṃ [Pg.75] pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti. Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātanti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā gahitā. Idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha ‘‘suddhasaṅkhāre’’tiādi. ‘‘Puna sakkāyo natthī’’ti uppannanti ‘‘idāni me sakkāyappabandho natthī’’ti vīmaṃsantassa uppannaṃ. මෙය වනාහි විශේෂයයි විශේෂය පවසන්නා විසින් එම ධ්යානය පාදක කොටගෙන යනාදී වශයෙන් විශේෂයක් නැති බැවින් දෙවන හා තෙවන වාරයන්හි සහමුලින්ම ස්පර්ශ නොකරන ලදී. සිව්වන වාරයේදී මෙයද විශේෂයැයි දැක්වීමට 'මෙහි ඒකාන්ත නික්මීම වූ අර්හත් ඵලය යෙදිය යුතුය' යි කියන ලදී. යම් හෙයකින් අරූපාවචර ධ්යානය පාදක කොටගෙන අග්ර මාර්ගයට පැමිණ රහත් භාවයෙහි සිටියහුගේ සිත සහමුලින්ම රූපයන්ගෙන් නික්මුණේ වෙයි. ඔහු ඵල සමාපත්තියෙන් නැඟී විමසීම පිණිස රූපය දෙසට සිත යොමු කරන්නේ නම්... මෙය පවසන ලද්දේය යනු සමථයානිකයන්ගේ වශයෙන් යට සතර වාරයක් ගන්නා ලදී. මෙය වනාහි ශුෂ්ක විදර්ශකයාගේ වශයෙන් යයි 'ශුද්ධ සංස්කාර' (සුද්ධ සංඛාරේ) ආදිය කියන ලදී. 'නැවත සක්කාය දෘෂ්ටියක් නැත' යන්න උපන්නේ 'දැන් මාගේ සක්කාය ප්රබන්ධය (සන්තතිය) නැත' යයි විමසන්නාට උපන් වැටහීමකි. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නිස්සාරණීය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. බ්රාහ්මණ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත. Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. සතරවන පණ්ණාසකය නිමවා ඇත. 5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ 5. පස්වන පණ්ණාසකය. (21) 1. Kimilavaggo (21) 1. කිමිල වර්ගය. 1-4. Kimilasuttādivaṇṇanā 1-4. කිමිල සූත්ර ආදී වර්ණනාව. 201-4. Pañcamassa [Pg.76] paṭhamadutiyāni uttānatthāneva. Tatiye adhivāsanaṃ khamanaṃ, paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsanaṃ adhivāsanaṃ, tadeva khantīti adhivāsanakkhanti. Subhe ratoti sūrato, suṭṭhu vā pāpato orato virato sorato, tassa bhāvo soraccaṃ. Tenāha ‘‘soraccenāti sucisīlatāyā’’ti. Sā hi sobhanakammaratatā, suṭṭhu vā pāpato oratabhāvo viratatā. Catutthe natthi vattabbaṃ. 201-4. පස්වන පණ්ණාසකයේ පළමු හා දෙවන සූත්ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. තෙවැන්නෙහි 'අධිවාසනය' යනු ඉවසීමයි. අනුන් කරන වැරදි හා නරක වචන කෙරෙහි ප්රතිවිරෝධයක් ඇති නොකරගෙන තමා මත දරාගෙන වාසය කිරීම අධිවාසනයයි, එයම ඉවසීම බැවින් 'අධිවාසනක්ඛන්ති' (ඉවසීමේ පාරමිතාව) නම් වේ. ශුභයෙහි ඇලුනු බැවින් 'සූරත' නම් වේ, නැතහොත් පාපයෙන් මැනවින් බැහැර වූ බැවින් 'සොරත' නම් වේ. ඔහුගේ ස්වභාවය 'සෝරච්චං' (සෞරත්යය) ය. එබැවින් 'සෞරත්යයෙන්' යනු 'පිරිසිදු සිල්වත් බවින්' යයි කීවේය. එය වනාහි යහපත් කර්මයන්හි ඇලුනු බවයි, නැතහොත් පාපයෙන් මැනවින් බැහැර වූ බැවින් විරත බවයි (විරතතා). සිව්වැන්නෙහි කිව යුත්තක් නැත. Kimilasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. කිමිල සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත. 5. Cetokhilasuttavaṇṇanā 5. චේතෝඛිල සූත්ර වර්ණනාව. 205. Pañcame cetokhilā nāma atthato vicikicchā kodho ca. Te pana yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa kharabhāvo kakkhaḷabhāvo hutvā upatiṭṭhanti, pageva attanā sampayuttacittassāti āha ‘‘cittassa thaddhabhāvā’’ti. Yathā lakkhaṇapāripūriyā gahitāya sabbā satthu rūpakāyasirī gahitā eva nāma hoti evaṃ sabbaññutāya sabbadhammakāyasirī gahitā eva nāma hotīti tadubhayavatthukameva kaṅkhaṃ dassento ‘‘sarīre kaṅkhamāno’’tiādimāha. Vicinantoti dhammasabhāvaṃ vīmaṃsanto. Kicchatīti kilamati. Vinicchetuṃ na sakkotīti sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Ātapati kileseti ātappaṃ, sammāvāyāmoti āha ‘‘ātappāyāti kilesasantāpanavīriyakaraṇatthāyā’’ti. Punappunaṃ yogāyāti bhāvanaṃ punappunaṃ yuñjanāya. Satatakiriyāyāti bhāvanāya nirantarappayogāya. 205. පස්වැන්නෙහි 'චේතෝඛිල' නම් අර්ථ වශයෙන් විචිකිච්ඡාව හා ක්රෝධයයි. ඒවා යම් සන්තානයක උපදීද, ඒ සන්තානයෙහි තද බවක් හා රළු බවක් ඇතිව පවතියි, තමා හා සම්ප්රයුක්ත වූ සිත කෙරෙහිද එසේමය. එබැවින් 'සිතේ තද බව' (චිත්තස්ස ථද්ධභාව) යයි කීවේය. යම් සේ ලක්ෂණ සම්පූර්ණත්වයෙන් ගත් කල බුදු රජාණන් වහන්සේගේ සියලු රූපකාය ශ්රී විභූතිය ගන්නා ලද්දක්ම වෙයිද, එසේම සර්වඥතා ඥානයෙන් සියලු ධර්මකාය ශ්රී විභූතිය ගන්නා ලද්දක්ම වේද, ඒ උභය වස්තූන් පිළිබඳවම පවතින සැකය දක්වමින් 'ශරීරයෙහි සැක කරමින්' (සරීරේ කංඛමානෝ) යනාදිය පැවසීය. 'විචිනන්තෝ' යනු ධර්ම ස්වභාවය විමසීමයි. 'කිච්ඡති' යනු වෙහෙසෙයි. 'විනිශ්චය කළ නොහැක' යනු තීරණයකට පැමිණිය නොහැකි බවයි. කෙලෙස් තවන බැවින් 'ආතප්ප' යනු සම්මා වායාමයයි. එබැවින් 'ආතප්පාය' යනු කෙලෙස් තැවීමේ වීර්යය කිරීම පිණිස යයි කීවේය. නැවත නැවත යෙදීම පිණිස 'පුනප්පුනං යෝගාය' යනු භාවනාවෙහි නැවත නැවත යෙදීමයි. 'සතතකිරියාය' යනු භාවනාවෙහි නිරන්තර ප්රයෝගයයි. Paṭivedhadhamme kaṅkhamānoti ettha kathaṃ lokuttaradhamme kaṅkhā pavattīti? Na ārammaṇakaraṇavasena, anussutākāraparivitakkaladdhe parikappitarūpe kaṅkhā [Pg.77] pavattatīti dassento āha ‘‘vipassanā…pe… vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhatī’’ti. Sikkhāti cettha pubbabhāgasikkhā veditabbā. Kāmañcettha visesuppattiyā mahāsāvajjatāya ceva saṃvāsanimittaṃ ghaṭanāhetu abhiṇhuppattikatāya ca sabrahmacārīsūti kopassa visayo visesetvā vutto, aññatthāpi kopo na cetokhiloti na sakkā viññātunti keci. Yadi evaṃ vicikicchāyapi ayaṃ nayo āpajjati, tasmā yathārutavasena gahetabbaṃ. 'ප්රතිවේධ ධර්මයන්හි සැක කරමින්' යන මෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි සැකය කෙසේ පවතීද? අරමුණු කිරීම් වශයෙන් නොවේ, අසා ඇති ආකාරයට කරන කල්පනාවෙන් ලත් පරිකල්පිත ස්වරූපයෙහි සැකය පවතින බව දක්වමින් 'විපස්සනා... පවසති, එය ඇත්තටම තිබේද නැද්දැයි සැක කරයි' යයි කීවේය. මෙහි 'සික්ඛා' (ශික්ෂාව) යන්නෙන් පූර්වභාග ශික්ෂාව දත යුතුය. විශේෂයෙන්ම යම් ගුණයක් ඉපදවීම පිණිසත්, මහා සාවද්ය බව නිසාත්, සහවාසය නිමිත්ත කොටගෙන නිතර ඇතිවීමට හේතු වන බැවින්, සබ්රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ක්රෝධය ඇතිවන විෂයය විශේෂයෙන් පවසන ලදී. අන් තැන්වලදී ක්රෝධය චේතෝඛිලයක් නොවේ යයි වටහාගත නොහැකි යැයි ඇතැම්හු පවසති. ඉදින් එසේ නම් විචිකිච්ඡාවෙහි ද මෙම ක්රමයම පැමිණේ, එබැවින් එය පවතින අයුරින්ම ගත යුතුය. Cetokhilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. චේතෝඛිල සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 6-8. Vinibandhasuttādivaṇṇanā 6-8. විනිබන්ධ සූත්ර ආදී වර්ණනාව. 206-8. Chaṭṭhe pavattituṃ appadānavasena kusalacittaṃ vinibandhantīti cetasovinibandhā. Taṃ pana vinibandhantā muṭṭhiggāhaṃ gaṇhantā viya hontīti āha ‘‘cittaṃ vinibandhitvā’’tiādi. Kāmagiddho puggalo vatthukāmepi kilesakāmepi assādeti abhinandatīti vuttaṃ ‘‘vatthukāmepi kilesakāmepī’’ti. Attano kāyeti attano nāmakāye, attabhāve vā. Bahiddhārūpeti paresaṃ kāye anindriyabaddharūpe ca. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Seyyasukhanti seyyāya sayanavasena uppajjanakasukhaṃ. Samparivattakanti samparivattitvā. Paṇidhāyāti taṇhāvaseneva paṇidahitvā. Iti pañcavidhopi lobhaviseso eva ‘‘cetovinibandho’’ti vuttoti veditabbo. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ. 206-8. හයවැනි සූත්රයෙහි, (කුසල් සිත) පවත්වන්නට නොදීමෙන්, කුසල් සිත බැඳ තබන හෙයින් ‘චේතෝවිනිබන්ධා’ (සිතේ බැඳුම්) නම් වේ. එය (සිත) බැඳ තබමින්, මුෂ්ටිග්රහණය කරන්නාක් (අතින් තදින් අල්ලාගන්නාක්) මෙන් වන හෙයින් ‘සිත බැඳගෙන’ (චිත්තං විනිබන්ධිත්වා) යනාදිය වදාළහ. කාමයන්හි ගිජු වූ පුද්ගලයා වස්තු කාමයන්හි ද කෙලෙස් කාමයන්හි ද රස විඳියි, සතුටු වෙයි යන අරුතින් ‘වස්තු කාමයන්හි ද කෙලෙස් කාමයන්හි ද’ (වත්ථුකාමේපි කිලේසකාමේපි) යනු වදාළහ. ‘තමාගේ කයෙහි’ (අත්තනෝ කායේ) යනු තමාගේ නාමකයෙහි හෝ ආත්මභාවයෙහි ය. ‘බාහිර රූපයන්හි’ (බහිද්ධාරූපේ) යනු අනුන්ගේ ශරීරයන්හි සහ ඉන්ද්රියයන්ට අයත් නොවන රූපයන්හි ය. ‘බඩ පුරවා ගනියි’ (උදරං අවදිහති) යනු රැස් කරයි, පුරවයි යන අරුතින් ‘උදරාවදේහකං’ නම් වේ. ‘සයන සැපය’ (සෙය්යසුඛං) යනු සයනය කිරීම නිසා උපදින සැපයයි. ‘සම්පරිවත්තකං’ යනු වටේට පෙරළෙමින් ය. ‘ප්රාර්ථනා කොට’ (පණිධායා) යනු තණ්හාවට වසඟව ප්රාර්ථනා කොට ය. මෙසේ පස් ආකාර වූ ලෝභ විශේෂය ම ‘සිතේ බැඳුම’ (චේතෝවිනිබන්ධෝ) ලෙස හඳුන්වන බව දත යුතුය. සත්වැනි සහ අටවැනි සූත්රවල කිවයුතු විශේෂයක් නැත. Vinibandhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. විනිබන්ධ සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිම විය. 9-10. Gītassarasuttādivaṇṇanā 9-10. ගීතස්සර සූත්ර ආදී වර්ණනාව 209-210. Navame āyatako nāma gītassaro taṃ taṃ vattaṃ bhinditvā akkharāni vināsetvā pavattoti āha ‘‘āyatakenā’’tiādi. Dhammehi suttavattaṃ nāma atthi, gāthāvattaṃ nāma atthi, taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Dhammañhi bhāsantena caturassena vattena parimaṇḍalāni [Pg.78] padabyañjanāni dassetabbāni. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sarabhañña’’nti (cūḷava. 249) ca vacanato sarena dhammaṃ bhaṇituṃ vaṭṭati. Sarabhaññe kira taraṅgavattadhotakavattabhāgaggahakavattādīni dvattiṃsa vattāni atthi. Tesu yaṃ icchati, taṃ kātuṃ labhatīti. Dasame natthi vattabbaṃ. 209-210. නවවැනි සූත්රයෙහි, ‘ආයතක’ නම් වූ ගීත ස්වරය ඒ ඒ වෘත්තය (ගායනා විලාසය) බිඳ දමා අකුරු විනාශ කරමින් පවතින හෙයින් ‘දීර්ඝ වූ ගීත ස්වරයෙන්’ (ආයතකේනා) යනාදිය වදාළහ. ධර්මයෙහි ‘සූත්ර වෘත්ත’ සහ ‘ගාථා වෘත්ත’ නම් වූ ක්රම තිබේ. ඒවා විනාශ කරමින් අතිශයින් දීර්ඝ ලෙස (ගායනා) කිරීම නොකටයුතු ය. ධර්මය දේශනා කරන්නා විසින් චතුරස්ර වෘත්තයෙන් (නිවැරදි තාලයෙන්) යුක්තව පද හා ව්යංජන මැනවින් පෙන්වා දිය යුතුය. ‘මහණෙනි, සරභඤ්ඤය අනුදනිමි’ යන වචනයට අනුව ස්වරයෙන් යුක්තව ධර්මය දේශනා කිරීම සුදුසු ය. සරභඤ්ඤයෙහි තරංගවෘත්ත, ධෝතකවෘත්ත, භාගග්ගාහකවෘත්ත ආදී වශයෙන් වෘත්ත (ගායනා ක්රම) තිස් දෙකක් ඇත. ඒවායින් තමන් කැමති එකක් කිරීමට අවසර ඇත. දසවැනි සූත්රයෙහි කිවයුතු විශේෂයක් නැත. Gītassarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ගීතස්සර සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිම විය. Kimilavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. කිමිල වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය. (22) 2. Akkosakavaggo (22) 2. අක්කෝසක වර්ගය 1-2. Akkosakasuttādivaṇṇanā 1-2. අක්කෝසක සූත්ර ආදී වර්ණනාව 211-2. Dutiyassa paṭhame dasahi akkosavatthūhi akkosakoti ‘‘bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosī’’tiādinā dasahi akkosavatthūhi akkosako. ‘‘Hotu, muṇḍakasamaṇa, adaṇḍo ahanti karosi, idāni te rājakulaṃ gantvā daṇḍaṃ āropessāmī’’tiādīni vadanto paribhāsako nāmāti āha ‘‘bhayadassanena paribhāsako’’ti. Lokuttaradhammā apāyamaggassa paripanthabhāvato paripantho nāmāti āha ‘‘lokuttaraparipanthassa chinnattā’’ti, lokuttarasaṅkhātassa apāyamaggaparipanthassa chinnattāti attho. Dutiye natthi vattabbaṃ. 211-2. දෙවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්රයෙහි, දස වැදෑරුම් ආක්රෝෂ වස්තූන්ගෙන් ආක්රෝෂ කරන්නා ‘ආක්රෝෂ කරන්නා’ (අක්කෝසකෝ) නම් වේ. එනම් ‘නුඹ බාලයෙකි, මුග්ධයෙකි, ඔටුවෙකි, ගොනෙකි, කොටළුවෙකි’ යනාදී දස වැදෑරුම් ආක්රෝෂ වස්තූන්ගෙන් ආක්රෝෂ කරන්නා ය. ‘මුඩු මහණ, ඉවසන්න, මම දණ්ඩනයට ලක් නොවන්නෙමි, දැන් නුඹව රජ ගෙදරට ගෙන ගොස් දඬුවම් පමුණුවන්නෙමි’ යනාදී දේ පවසන්නා ‘තර්ජනය කරන්නා’ (පරිභාසකෝ) නම් වේ. ඒ නිසා ‘බිය පෙන්වීමෙන් තර්ජනය කරන්නා’ යැයි වදාළහ. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අපාය මාර්ගයට බාධාවක් වන හෙයින් ඒවා ‘පරිපන්ථ’ (බාධක) නම් වේ. ඒ නිසා ‘ලෝකෝත්තර පරිපන්ථය සිඳලූ හෙයින්’ (ලෝකුත්තරපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තා) යැයි වදාළහ. එහි අරුත ලෝකෝත්තර යැයි කියනු ලබන අපාය මාර්ගයේ බාධකය සිඳලූ බැවින් යන්නයි. දෙවැනි සූත්රයෙහි කිවයුතු විශේෂයක් නැත. Akkosakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. අක්කෝසක සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිම විය. 3-10. Sīlasuttādivaṇṇanā 3-10. සීල සූත්ර ආදී වර්ණනාව 213-220. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.149) dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya, na garahaṇatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hotu. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti[Pg.79]? Sopi sādhusamācārassa pariharaṇīyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vinaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti. Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇīna’’nti evaṃ māghātaghosanaṃ ghositadivase. Abbhuggacchati pāpako kittisaddo. Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato. 213-220. තුන්වැනි සූත්රයෙහි, ‘දුස්සීල’ යන මෙහි ‘දු’ ශබ්දය ‘දුප්පඤ්ඤ’ යනාදියෙහි මෙන් අභාවය (නැති බව) යන අරුත දෙයි. එය ගැරහීමේ අරුතින් නොවේ. ඒ නිසා ‘සීලයක් නැති, නිශ්ශීල වූ’ යැයි වදාළහ. ‘බිඳුණු සංවරය ඇත්තා’ (භින්නසංවරෝ) යන මෙහි සමාදන් වූ සීලය යම් කරුණක් නිසා බිඳීමට පත් වූයේ නම් ඔහු බිඳුණු සංවරය ඇත්තෙකු වේ. එසේ නම් කිසිසේත් සීලයක් සමාදන් නොවූ, ආචාර විනයෙන් තොර වූවෙකු බිඳුණු සංවරය ඇත්තෙකු වන්නේ කෙසේද? ඔහු ද පවත්වා ගත යුතු වූ යහපත් පැවැත්ම (සාධු සමාචාරය) බිඳ දැමූ හෙයින් ‘බිඳුණු සංවරය ඇත්තා’ නම් ම වේ. විනාශ වූ සංවරය ඇති, සංවරයෙන් තොර වූ තැනැත්තා යනු එහි අරුතයි. ඒ ඒ ශිල්පස්ථාන. ‘මඝාත කාලයෙහි’ යනු ‘සතුන් නොමරව්’ යැයි මඝාතය (සතුන් මැරීම තහනම් කිරීම) ප්රකාශ කළ දිනයෙහි ය. පව්කාර අකීර්තිය පැනනඟී. පසුතැවිලි වන ස්වභාවය නිසා (සිත) මන්දෝත්සාහී වෙයි. Tassāti dussīlassa. Samādāya vattitaṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādivasena idhalokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso. Vuttavipariyāyenāti vuttatthāya ādīnavakathāya vipariyāyena ‘‘appamatto taṃ taṃ kasivaṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā. Pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato sampannasīloti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ. Catutthādīni uttānatthāneva. ‘තස්ස’ යනු ඒ දුස්සීලයාට ය. ‘සමාදාය වත්තිතට්ඨානං’ යනු නැඟී සිට උත්සාහයෙන් කළ කටයුත්තයි. ‘මතකයට නැඟෙයි’ (ආපාථං ආගච්ඡති) යනු එය සිතෙහි මැවෙයි. ‘මෙලොව දෑස් විවර කර’ යනු දෑස් විවර කරන කල්හි තමාගේ අඹුදරුවන් ආදී වශයෙන් මෙලොව දකියි. ‘පරලොව දෑස් පියා’ යනු දෑස් පියන කල්හි ගති නිමිති පහළ වීමෙන් පරලොව දකියි. ඒ නිසා ‘සතර අපාය’ යනාදිය වදාළහ. පස්වැනි පදය නම් ‘කය බිඳී යාමෙන්’ යනාදියෙන් වදාළ පස්වැනි ආදීනව කොටසයි. ‘කී කරුණට පරස්පර ලෙස’ (වුත්තවිපරියායේන) යනු කලින් කී ආදීනව කතාවට පරස්පර ලෙස, ‘අප්රමාදව ඒ ඒ ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදිය නියමිත කාලයේදී නිම කිරීමට සමත් වෙයි’ යනාදියයි. ප්රශංසනීය වූ සීලය මොහුට ඇත යන අරුතින් ‘සීලවන්ත’ (සීලවා) නම් වේ. ‘සීලසම්පන්න’ යනු සීලයෙන් යුක්ත වූ, සම්පූර්ණ සීලය ඇති යන අරුතයි. මෙවැනි අරුත් පැවසීම පහසු බැවින් ඒවා විස්තර නොකරන ලදී. හතරවැනි සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අරුත් පැහැදිලි ය. Sīlasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සීල සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිම විය. Akkosakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. අක්කෝසක වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය. (23) 3. Dīghacārikavaggo (23) 3. දීඝචාරික වර්ගය 1-10. Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā 1-10. පළමු දීඝචාරික සූත්ර ආදී වර්ණනාව 221-230. Tatiyassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame raho nisajjāya āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ sikkhāpade (pāci. 290) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Paṭicchanne āsane āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ desento [Pg.80] āpajjatīti ‘yo pana bhikkhu mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā purisaviggahenā’’ti (pāci. 63) evaṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Tenāha ‘‘tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbānī’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāni. 221-230. තුන්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්ර ආදිය තේරුම් ගැනීම පහසු ය. පස්වැනි සූත්රයෙහි, ‘රහසින් හිඳීමෙන් ඇවැත් වේ’ යනු ‘යම් මහණෙක් මාගමක සමඟ තනිව රහසින් හිඳීමක් කරන්නේ නම් එය පාචිත්තිය වේ’ යන මේ ශික්ෂාපදයෙහි වදාළ ඇවැතට පත් වේ. ‘වැසුණු ආසනයක හිඳීමෙන් ඇවැත් වේ’ යනු ‘යම් මහණෙක් මාගමක සමඟ රහසින් වැසුණු ආසනයක හිඳීමක් කරන්නේ නම් එය පාචිත්තිය වේ’ යන මෙහි වදාළ ඇවැතට පත් වේ. ‘මාගමකට හය පස් වදනකට වඩා ධර්මය දේශනා කිරීමෙන් ඇවැත් වේ’ යනු ‘යම් මහණෙක් බුද්ධිමත් පිරිමියෙකුගේ සහාය නොමැතිව මාගමකට හය පස් වදනකට වඩා ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම් (එය පාචිත්තිය වේ)’ යන මෙසේ වදාළ ඇවැතට පත් වේ. ඒ නිසා ‘ඒ ඒ ශික්ෂාපදවලට අනුව මේවා දත යුතුය’ යි වදාළහ. හයවැනි සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අරුත් පැහැදිලි ය. Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පළමු දීඝචාරික සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිම විය. Dīghacārikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. දීඝචාරික වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය. 231-302. Catutthavaggādīni uttānatthāni. 231-302. හතරවැනි වර්ගයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අරුත් පැහැදිලි ය. Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya මෙසේ මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි, Pañcakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā. පංචක නිපාත වර්ණනාවෙහි නොපැහැදිලි අරුත් පැහැදිලි කිරීම අවසන් විය. . Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. . ඒ භාග්යවත් අර්හත් සම්යයක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේ වා! Aṅguttaranikāye අංගුත්තර නිකාය Chakkanipāta-ṭīkā ඡක්ක නිපාත ටීකාව 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ 1. ප්රථම පණ්ණාසකය 1. Āhuneyyavaggo 1. ආහුනෙය්ය වර්ගය 1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā 1. පළමු ආහුනෙය්ය සූත්ර වර්ණනාව 1. Chakkanipātassa [Pg.81] paṭhame cakkhunā rūpaṃ disvāti nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakaniddesoyaṃ yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti, tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāyamattho ‘‘cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā’’ti. Neva sumano hotīti javanakkhaṇe iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento neva sumano hoti gehassitapemavasenapi maggena sabbaso rāgassa samucchinnattā. Na dummanoti aniṭṭhe adussanto na dummano. Pasādaññathattavasenapi iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ sammā ayoniso gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Ayañcassa paṭipatti sativepullappattiyā paññāvepullappattiyā cāti āha ‘‘sato sampajāno hutvā’’ti. Satiyā yuttattā sato. Sampajaññena yuttattā sampajāno. Ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato ‘‘satatavihāro kathito’’ti vuttaṃ. Satatavihāroti khīṇāsavassa niccavihāro sabbadā pavattanakavihāro. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena viharanti. 1. ඡක්ක නිපාතයේ පළමුවන සූත්රයෙහි ‘ඇසින් රූප දැක’ යන්න නිස්සය වෝහාරයෙන් (උපකාරක ධර්මය ප්රධාන කොට ව්යවහාර කිරීමෙන්) පවසා ඇත. මෙය ‘දුන්නෙන් විදියි’ යන්න මෙන් සහසම්භාරක (උපකරණ සහිත වූ) නිර්දේශයකි. එබැවින් ඇස නමැති නිශ්රය (ඇසුර) මුල්කොට ගෙන එය ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණයෙන් දැකීම ගත යුතුය. එහි අදහස නම් ‘ඇස නමැති ද්වාරයෙහි රූපාරම්මණයක් හමුවූ කල්හි, එම රූපය ඇස් විඤ්ඤාණයෙන් දැක’ යන්නයි. ‘සතුටු වන්නේ නැත’ යනු ජවන ක්ෂණයෙහිදී ඉෂ්ට ආරම්මණයන්හි රාගය උපදවන්නේ නැති බැවින්, ගිහිගෙයි ආලය නිසා ඇතිවන ප්රේමය හෝ මාර්ගය මගින් සර්වප්රකාරයෙන්ම රාගය මුලිනුපුටා දැමීම නිසා සතුටු වන්නේ නැත. ‘නොසතුටු වන්නේ ද නැත’ යනු අනිෂ්ට අරමුණකදී ද්වේෂ නොකරන බැවින් නොසතුටු වන්නේ නැත. ප්රසාදය (ප්රීතිය) වෙනස් වීම් වශයෙන් ද, ඉෂ්ට වූ හෝ අනිෂ්ට වූ හෝ මධ්යස්ථ වූ හෝ අරමුණකදී සමාන නොවන සේ අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොරව මනාකොට (උපේක්ෂාවෙන්) බැලීමයි. මොහුගේ මෙම පිළිවෙත සතියේ විපුලත්වය සහ ප්රඥාවේ විපුලත්වය කරා පැමිණීම සඳහා වන බැවින් ‘සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව’ යැයි පැවසීය. සතියෙන් යුක්ත බැවින් ‘සතෝ’ (සිහිය ඇති) නම් වේ. සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත බැවින් ‘සම්පජානෝ’ (නුවණ ඇති) නම් වේ. ඥානය ඉපදීමට කරුණු රහිත කාලයක වුවද, පවත්නා ස්වභාවය අනුව මෙය ‘සතත විහාරය’ (නිරන්තර වාසය) ලෙස හැඳින්විණි. සතත විහාරය යනු රහතන් වහන්සේගේ නිත්ය වාසයයි, සැමදා පවත්නා වාසයයි. සමාපත්ති කාලය සහ භවංග කාලය හැර රහතන් වහන්සේලා මෙම සළඟුපෙක්ඛා විහරණයෙන් ම (අංග හයකින් යුත් උපේක්ෂාවෙන් ම) වාසය කරති. Ettha ca ‘‘chasu dvāresupi upekkhako viharatī’’ti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. ‘‘Sampajāno’’ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Satatavihārabhāvato aṭṭha mahākiriyacittāni labbhanti. ‘‘Neva sumano na dummano’’ti vacanato aṭṭha mahākiriyacittāni, hasituppādo, voṭṭhabbanañcāti dasa cittāni labbhanti. Rāgadosasahajātānaṃ somanassadomanassānaṃ abhāvo tesampi sādhāraṇoti chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce? Āsevanato. Kiñcāpi [Pg.82] khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ, tassa yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ pubbāsevanavasena somanassasahagataṃ hutvā pavattateva. මෙහි ‘සය ද්වාරයන්හිම උපේක්ෂා සහගතව වෙසෙයි’ යන්නෙන් සළඟුපෙක්ඛාව කියැවිණි. ‘සම්පජානෝ’ (නුවණ ඇති) යන වචනයෙන් ඥානසම්ප්රයුක්ත සිත් හතරක් ලැබේ. මක්නිසාද යත්, ඒවා නොමැතිව නුවණින් යුක්ත වීම සිදු විය නොහැකි බැවිනි. සතත විහාරී (නිරන්තර වාසය කරන) ස්වභාවය නිසා මහා ක්රියා සිත් අටක් ලැබේ. ‘සතුටු වන්නේ ද නැත, නොසතුටු වන්නේ ද නැත’ යන වචනයෙන් මහා ක්රියා සිත් අට ද, හසිතොප්පාද සිත ද, වොට්ඨබ්බන සිත ද වශයෙන් සිත් දහයක් ලැබේ. රාගය හා ද්වේෂය සමඟ හටගන්නා සෝමනස්ස හා දෝමනස්සයන්ගේ නොමැති වීම ඔවුන්ට ද පොදු වූවකි. එසේ නම් සළඟුපෙක්ඛා වශයෙන් පැමිණෙන මෙම සතත විහාරයන්හිදී සෝමනස්සය (සතුට) කෙසේ ලැබෙන්නේ දැයි ඇසූවොත්, එය ලැබෙන්නේ ආසේවනය (පුරුද්ද) නිසා ය. රහතන් වහන්සේ ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු වලදී මධ්යස්ථව හා බොහෝ සෙයින් උපේක්ෂාවෙන් වෙසෙන්නේ තමන්ගේ පිරිසිදු ප්රකෘති ස්වභාවය අත් නොහරින බැවිනි. එහෙත් යම් අවස්ථාවක එවැනි සිතෙහි විශේෂ සංස්කරණයක් නොමැති විට, ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට වූ යම් අරමුණක් වේ ද, එහි ඇති තත්ත්වාකාර ස්වභාවය ග්රහණය කර ගැනීමෙන් රහතන් වහන්සේගේ සිත පෙර පුරුද්ද (ආසේවනය) නිසා සෝමනස්ස සහගතව ද පවතී. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. පළමු ආහුනෙය්ය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 2-7. Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā 2-7. දෙවන ආහුනෙය්ය සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව 2-7. Dutiye (visuddhi. 2.380) anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakāraṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Paccanubhotīti paccanubhavati, phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ekopi hutvā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ekopi hutvā’’ti iminā karaṇato pubbeva pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ kātukāmo vā pañhaṃ pucchitukāmo vā hutvā satampi sahassampi hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti ettha āvibhāvaṃ karoti, tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.11) vuttaṃ – ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvuṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ, tirobhāvanti kenaci āvuṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. Kuṭṭoti ca gehabhittiyā etaṃ adhivacanaṃ. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno seyyathāpi ākāse viya. 2-7. දෙවන සූත්රයෙහි ‘අනේකවිහිතං’ යනු විවිධ වූ, නොයෙක් ආකාර වූ යන්නයි. ‘ඉද්ධිවිධං’ යනු සෘද්ධි කොටස් ය. ‘පච්චනුභොති’ යනු අත්විඳියි, ස්පර්ශ කරයි, සාක්ෂාත් කරයි හෝ පැමිණෙයි යන අර්ථයයි. දැන් එහි විවිධ ආකාර බව පෙන්වීමට ‘එක් අයෙක්ව සිට’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘එක් අයෙක්ව සිට’ යන්නෙන් ප්රාතිහාර්ය පෑමට පෙර තමන්ගේ ස්වභාවික තත්ත්වයෙන් එක් අයෙකුව සිටීමයි. ‘බොහෝ දෙනෙක් වෙයි’ යනු බොහෝ දෙනා ඉදිරියෙහි සක්මන් කිරීමට හෝ සජ්ඣායනා කිරීමට හෝ ප්රශ්න විචාරීමට කැමති වී සිය දහස් ගණනක් බවට පත්වීමයි. ‘පෙනී සිටීම සහ සැඟවී සිටීම’ යන්නෙහි අදහස පෙනෙන්නට සැලැස්වීම සහ නොපෙනී යාමට සැලැස්වීමයි. මෙය අරමුණු කරගෙන පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත - ‘ආවිභාවො (පෙනී සිටීම) යනු කිසිවකින් ආවරණය නොවූ, සැඟවුණු බවක් නැති, විවෘත වූවකි. තිරොභාවො (සැඟවී සිටීම) යනු කිසිවකින් ආවරණය වූ, සැඟවුණු, වසන ලද, වටකරන ලද්දකි.’ ‘බිත්තිය හරහා, ප්රාකාරය හරහා, පර්වතය හරහා නොගැටී ආකාශයෙහි මෙන් ගමන් කරයි’ යන්නෙහි බිත්තිය හරහා යනු බිත්තියේ එහා පැත්තට යන්නයි. අනෙක් කරුණු සඳහා ද මෙම ක්රමයම අදාළ වේ. ‘කුඩ්ඩො’ යනු ගෙයක බිත්තියට නමකි. ‘පාකාරො’ යනු නිවාස, විහාර, ගම් ආදිය වටා ඉදිකරන පවුරයි. ‘පබ්බතො’ යනු පස් පර්වතය හෝ ගල් පර්වතයයි. ‘අසජ්ජමානො’ යනු ආකාශයෙහි මෙන් නොගැටී යාමයි. Ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ vuccati. Nimujjanti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati, viparītaṃ abhijjamānaṃ. Pallaṅkena gacchati. Pakkhī [Pg.83] sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ uparicaraṇaālokakaraṇehi mahiddhike mahānubhāve. Parāmasatīti gaṇhāti, ekadese vā chupati. Parimajjatīti samantato ādāsatalā viya parimajjati. Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. Kāyena vasaṃ vattetīti tatra brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti. ‘උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං’ යන්නෙහි ‘උම්මුජ්ජ’ යනු මතු වීමයි. ‘නිමුජ්ජ’ යනු ගිලී යාමයි. මතු වීම හා ගිලී යාම උම්මුජ්ජනිමුජ්ජනයයි. ‘ජලයෙහි ද නොබිඳී’ යන්නෙහි යම් ජලයක් පාගන විට ගිලී යයි ද එය බිඳෙන (භිජ්ජමාන) ජලයයි, ඊට ප්රතිවිරුද්ධ දේ නොබිඳෙන (අභිජ්ජමාන) ජලයයි. ‘පළක් බැඳ යයි’ යනු අහසෙහි වාඩි වී ගමන් කිරීමයි. ‘පක්ඛී සකුණො’ යනු පියාපත් ඇති පක්ෂියායි. ‘මහා සෘද්ධි ඇති මහා අනුභාව ඇති මේ සඳ හා හිරු පවා අතින් ස්පර්ශ කරයි’ යන්නෙහි සඳ හිරු දෙදෙනා යොදුන් හතළිස් දෙදහසක් ඉහළින් ගමන් කරන බැවින් මහා සෘද්ධි ඇති බව ද, දීප තුනකට එකවර ආලෝකය ලබා දෙන බැවින් මහා අනුභාව ඇති බව ද දත යුතුය. මෙසේ ඉහළින් ගමන් කිරීමෙන් හා ආලෝකය ලබා දීමෙන් මහා සෘද්ධි හා මහා අනුභාව ඇති සඳ හිරු ‘පරාමසති’ යනු අතින් අල්ලයි, නැතහොත් එක් කොටසක් ස්පර්ශ කරයි. ‘පරිමජ්ජති’ යනු කැඩපත් තලයක් මෙන් හාත්පස පිරිමදියි. ‘බ්රහ්ම ලෝකය දක්වා වුවද’ යනු බ්රහ්ම ලෝකය දක්වා සීමා කොට ගෙනයි. ‘කයින් වසඟයෙහි පවත්වයි’ යනු එම බ්රහ්ම ලෝකයෙහි තමන්ගේ ශරීරයෙන් තමන්ගේ කැමැත්ත පවත්වන බවයි. Dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalena nibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya sotadhātuyā. Visuddhāyāti suddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavane mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattetvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi, ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ. 'දිව්යමය වූ ශ්රෝත ධාතුවෙන්' යනු මෙහි දිව්යමය ස්වභාවයට සමාන බැවින් 'දිව්ය' නම් වේ. දෙවියන්ගේ සුචරිත කර්මයෙන් හටගත්, පිත, සෙම, ලේ ආදියෙන් පීඩා නොවූ, උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් දුර තිබෙන අරමුණු පවා ග්රහණය කර ගැනීමට සමර්ථ වූ දිව්යමය ප්රසාද ශ්රෝත ධාතුවක් ඇත්තේය. මේ භික්ෂුවගේ ද වීර්යය හා භාවනා බලයෙන් හටගත් ඥාන ශ්රෝත ධාතුව එවැනිම බැවින් දිව්යමය ස්වභාවයට සමානකම නිසා 'දිව්ය' නම් වේ. තවද දිව්ය විහරණ (දිව්යමය විසීම්) වශයෙන් ලබන බැවින්ද, තමා දිව්ය විහරණය ඇසුරු කරගත් බැවින්ද 'දිව්ය' නම් වේ. ඇසීමේ අර්ථයෙන්ද, නිර්ජීව අර්ථයෙන්ද 'ශ්රෝත ධාතුව' නම් වේ. ශ්රෝත ධාතුවක කාර්යය කරන බැවින් 'ශ්රෝත ධාතුව' වැනිය යන අර්ථයෙන්ද ශ්රෝත ධාතුව නම් වේ. එම ශ්රෝත ධාතුවෙනි. 'විශුද්ධ වූ' යනු පිරිසිදු වූ, උපක්ලේශ රහිත වූ යන්නයි. 'මනුෂ්යත්වය ඉක්මවා ගිය' යනු මනුෂ්ය පථය ඉක්මවා ශබ්ද ඇසීමෙහි මනුෂ්ය මාංස ශ්රෝත ධාතුව අභිබවා සිටි බැවිනි. 'ශබ්ද දෙවර්ගයම අසයි' යනු ශබ්ද දෙකක් අසයි. ඒ කවර දෙකක්ද? 'දිව්ය වූත් මානුෂික වූත්' යනුවෙන් දේව සහ මනුෂ්ය ශබ්ද අදහස් වේ. මෙයින් එක් දේශයකට සීමා වීමක් නැති බව දත යුතුය. 'යම් දුර හා සමීප වූ' යනු පර සක්වළ තරම් දුර වූ යම් ශබ්ද ඇද්ද, සමීපයෙහි අවසානයේ තම ශරීරය ඇසුරු කළ කුඩා සතුන්ගේ ශබ්ද පවා ඇද්ද, ඒ සියල්ල අසන බව කියන ලදී. මෙයින් සියල්ල පිරිසිඳ අවබෝධ කර ගැනීම දත යුතුය. Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ. Pariccāti paricchinditvā. Pajānātīti sarāgādivasena nānappakārato jānāti. Sarāgaṃ vā cittantiādīsu pana aṭṭhalobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ. Dve [Pg.84] domanassacittāni, dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma. Sabbampi cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītadosaṃ. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Samohaṃ vītamohanti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ, uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ, avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ, lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ, ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttiṃ pattaṃ pañcavidhampi etaṃ vimuttaṃ, vimuttimappattaṃ vā avimuttanti veditabbaṃ. 'පරසත්වයන්ගේ' යනු තමා හැර සෙසු සත්වයන්ගේ යන්නයි. 'පර පුද්ගලයන්ගේ' යනුද මෙහි එම අර්ථයම දෙයි. විනයනය කළ යුතු පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන්ද, දේශනා විලාසය අනුවද මෙසේ පද වෙනස්කම් කරන ලදී. 'සිතින් සිත' යනු තමාගේ සිතින් ඔවුන්ගේ සිතයි. 'පිරිසිඳ' යනු වෙන්කොට හඳුනාගෙනය. 'දැනගනියි' යනු සරාගී බව ආදියෙන් විවිධ ආකාරයෙන් දැනගනියි. 'සරාගී සිත' යනාදියේදී ලෝභය සහගත සිත් අට සරාගී සිත ලෙස දත යුතුය. ඉතිරි සිව් භූමිවලට අයත් කුසල් හා අව්යාකෘත සිත් 'වීතරාගී' සිතයි. දෝමනස්ස සිත් දෙක, විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්ච සහගත සිත් දෙක යන මේ සිත් හතර මේ යුගලයෙහි ඇතුළත් නොවේ. එහෙත් සමහර තෙරවරු ඒවාද ඇතුළත් කරති. ද්විවිධ දෝමනස්ස සිත 'සදෝස' සිත නම් වේ. සිව් භූමිවලට අයත් සියලු කුසල් හා අව්යාකෘත සිත් 'වීතදෝස' වේ. ඉතිරි අකුසල් සිත් දහය මේ යුගලයට ඇතුළත් නොවේ. ඇතැම් තෙරවරු ඒවාද ඇතුළත් කරති. 'සමෝහ' සහ 'වීතමෝහ' යන්නෙහිදී පුද්ගල වශයෙන් ගත් කල විචිකිච්ඡා හා උද්ධච්ච සහගත සිත් දෙකම 'සමෝහ' වේ. මෝහය සියලු අකුසල් සිත්හි යෙදෙන බැවින් අකුසල් සිත් දොළසම 'සමෝහ' සිත ලෙස දත යුතුය. ඉතිරි ඒවා 'වීතමෝහ' වේ. ථීනමිද්ධය සහගත වූ සිත 'සංඛිත්ත' (හැකුළුණු) සිතයි, උද්ධච්චය සහගත වූ සිත 'වික්ඛිත්ත' (විසිරුණු) සිතයි. රූපාවචර හා අරූපාවචර සිත් 'මහග්ගත' වේ, ඉතිරි ඒවා 'අමහග්ගත' වේ. තෛභූමක සියලු සිත් 'සඋත්තර' වේ, ලෝකෝත්තර සිත 'අනුත්තර' වේ. උපචාර සමාධියට හා අර්පණා සමාධියට පත් සිත 'සමාහිත' වේ, එම දෙකටම පත් නොවන සිත 'අසමාහිත' වේ. තදංග, විෂ්කම්භන, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි සහ නිස්සරණ යන පංචවිධ විමුක්තියට පත් වූයේ 'විමුක්ත' නම් වේ, විමුක්තියට පත් නොවූයේ 'අවිමුක්ත' ලෙස දත යුතුය. Anekavihitanti (pārā. aṭṭha. 1.12) anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena, cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… pubbenivāsaṃ anussaratīti. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni, tāni pariggahitāni honti. 'අනේකවිධ' යනු නොයෙක් ආකාර වූ හෙවත් නොයෙක් ක්රමවලින් පවත්වන ලද, වර්ණනා කරන ලද යන අර්ථයයි. 'පෙර විසූ පිළිවෙළ' (පුබ්බේනිවාස) යනු ආසන්නතම අතීත භවයේ සිට ආරම්භ කොට ඒ ඒ තැන්හි ගත කළ ජීවිත පැවැත්මයි. 'සිහි කරයි' යනු ස්කන්ධ පරම්පරා වශයෙන් හෝ චුති-ප්රතිසන්ධි වශයෙන් හෝ නැවත නැවත අනුව යමින් සිහි කරයි. එනම් - එක් ජාතියක්ද... පෙ... පෙර විසූ පිළිවෙළ සිහි කරයි යනුවෙනි. එහි 'එක් ජාතියක්' යනු එක් ප්රතිසන්ධියක සිට චුතිය දක්වා වූ එක් භවයකට අයත් ස්කන්ධ සන්තතියයි. ජාති දෙකක් යනාදියෙහිද ක්රමය මෙයමය. 'අනේක සංවට්ටකල්ප' යනාදියෙහි පිරිහෙන කල්පය 'සංවට්ට කල්පය' ලෙසද, වැඩෙන කල්පය 'විවට්ට කල්පය' ලෙසද දත යුතුය. එහි සංවට්ට කල්පය යන්නෙන් එයට හේතු වන බැවින් සංවට්ටට්ඨායී (විනාශ වී පවතින කාලය) ද, විවට්ට කල්පය යන්නෙන් විවට්ටට්ඨායී (සංවර්ධනය වී පවතින කාලය) ද ගනු ලැබේ. මෙසේ වූ කල "මහණෙනි, කල්පයෙහි අසංඛ්යෙය සතරකි. ඒ කවර සතරක්ද? සංවට්ටය, සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටය සහ විවට්ටට්ඨායී" යනුවෙන් වදාළ දේශනාව ග්රහණය කරගන්නා ලද්දේ වෙයි. Amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gahiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti gotamo vā kaccāyano vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattilūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ [Pg.85] sukhadukkhabahulataṃ appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anena pakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasahassāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gahito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto punaamukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sakkanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva. 'අසවල් තැන වීමි' යනු අසවල් සංවට්ට කල්පයෙහි හෝ අසවල් භවයෙහි හෝ යෝනියෙහි හෝ ගතියෙහි හෝ විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි හෝ සත්ත්වාවාසයෙහි හෝ සත්ත්ව නිකායෙහි මම වීමි යන්නයි. 'මෙසේ නම් ඇතිව' යනු තිස්ස හෝ එසේත් නැතහොත් ඵුස්ස යනුවෙනි. 'මෙසේ ගෝත්ර ඇතිව' යනු ගෝතම හෝ කච්චායන හෝ කස්සප හෝ යනුවෙනි. මෙය අතීත භවයෙහි තමාගේ නාම ගෝත්ර සිහි කිරීම් වශයෙන් පවසන ලදී. ඉදින් ඒ කාලයෙහි තමාගේ වර්ණ සම්පත්තිය, රළු හෝ ප්රණීත ජීවිකාව, සැප දුක් බහුල බව හෝ අල්පායුෂ්ක හෝ දීර්ඝායුෂ්ක බව සිහි කිරීමට කැමති වේ නම්, එයද සිහි කරයි. එබැවින් 'මෙසේ වර්ණ ඇති... පෙ... මෙසේ ආයු කෙළවර ඇති' යනාදිය වදාළහ. එහි 'මෙසේ වර්ණ ඇති' යනු සුදු හෝ කළු වර්ණයි. 'මෙසේ ආහාර ඇති' යනු ඇල් සහල් මස් මාංශ සහිත ආහාර හෝ පවතින ඵලාඵල භෝජනයි. 'මෙසේ සැප දුක් විඳින්නා වූ' යන්නෙන් මේ ආකාරයෙන් කායික හා චෛතසික වූ ආමිස හා නිරාමිස ආදී ප්රභේද සහිත සැප දුක් විඳින්නා වූ යන්නයි. 'මෙසේ ආයු කෙළවර ඇති' යනු මෙසේ වර්ෂ සියයක ආයු ප්රමාණය කෙළවර කොට ඇති හෝ අසූහතර දහසක් කල්ප ආයු කෙළවර කොට ඇති යන්නයි. 'මම එතැනින් චුතව අසවල් තැන උපන්නෙමි' යනු ඒ මම එම භවයෙන්, යෝනියෙන්, ගතියෙන්, විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙන්, සත්ත්වාවාසයෙන් හෝ සත්ත්ව නිකායෙන් චුතව නැවත අසවල් නම් භවයක, යෝනියක, ගතියක, විඤ්ඤාණට්ඨිතියක, සත්ත්වාවාසයක හෝ සත්ත්ව නිකායක උපන්නෙමි යන්නයි. 'එතැනත් වීමි' යනු එම භවයෙහි, යෝනියෙහි, ගතියෙහි, විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි, සත්ත්වාවාසයෙහි හෝ සත්ත්ව නිකායෙහි නැවත වීමි යන්නයි. 'මෙසේ නම් ඇතිව' යනාදිය පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. Apica amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tatoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantarameva uppattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrāpi imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantaruppattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisīyati, vaṇṇādīhi ‘‘sāmo odāto’’ti nānattato paññāyati, tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā. තවද 'එහි වූයෙමි' (අමුත්රාසිං) යන්නෙන් අනුපිළිවෙළින් අතීතය කරා යන්නහුගේ රුචි පරිදි වූ සිහි කිරීමයි. 'ඔහු එතැනින්' (සෝ තතෝ) යන්න පෙරළා එන්නහුගේ ප්රත්යවේක්ෂණයයි. එබැවින් 'මෙහි උපන්නේ' යන මේ උත්පත්තියට අනතුරුවම වූ උත්පත්ති ස්ථානය අරමුණු කොට 'අසුවල් තැන උපන්නේය' යන්න පවසන ලදැයි දත යුතුය. 'එහි ද වූයෙමි' යනාදියෙන් එතැන ද මෙම උත්පත්තියට අතරතුර වූ උපන් ස්ථානයෙහි නම, ගෝත්ර ආදිය සිහිපත් කිරීම දැක්වීම සඳහා පවසන ලදි. 'ඔහු එතැනින් චුතව මෙහි උපන්නේය' යනු 'මම ඒ අනතුරු උත්පත්ති ස්ථානයෙන් චුතව මෙහි අසවල් නම් වූ ක්ෂත්රිය කුලයෙහි හෝ බ්රාහ්මණ කුලයෙහි හෝ උපන්නෙමි' යන්නයි. 'ඉති' යනු මෙසේ යන්නයි. 'සාකාරං සඋද්දේසං' යනු නම හා ගෝත්ර වශයෙන් සඋද්දේස (උදෙස් සහිත) වන අතර, වර්ණ ආදිය වශයෙන් සාකාර (ආකාර සහිත) වේ. නම හා ගෝත්රය මගින් සත්ත්වයා 'තිස්ස' හෝ 'කස්සප' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. වර්ණ ආදියෙන් 'අඳුරු' හෝ 'පැහැපත්' ලෙස නානාවිධව ප්රඥායමාන වේ. එබැවින් නම හා ගෝත්රය 'උද්දේස' වන අතර සෙසු ලක්ෂණ 'ආකාර' වේ. Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalena nibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi [Pg.86] dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimeva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmā taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena. 'දිබ්බේන' යනාදී තන්හි දිව්ය ලෝකවාසීන්ට සමාන බැවින් 'දිව්ය' නම් වේ. දෙවියන්ගේ සුචරිත කර්මයෙන් හටගත්, පිත සෙම ලේ ආදියෙන් පීඩා නොවූ, කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වූ බැවින් දුර තිබෙන අරමුණු පවා ග්රහණය කර ගැනීමට සමර්ථ වූ දිව්යමය ප්රසාද චක්ෂුසක් ඇත්තේය. වීර්යය හා භාවනා බලයෙන් උපන් මෙම ඥාන චක්ෂුස ද ඒ හා සමාන බැවින් 'දිව්ය' නම් වේ. දිව්ය විහරණයෙන් ලබන බැවින් ද, තමාගේ දිව්ය විහරණයට උපකාර වන බැවින් ද මෙය 'දිව්ය' වේ. ආලෝකය පරිග්රහණය කිරීමෙන් මහා දීප්තියක් ඇති බැවින් ද, බිත්ති ආදිය හරහා රූප දැකීමේ මහා ශක්තියක් ඇති බැවින් ද මෙය 'දිව්ය' වේ. ඒ සියල්ල ශබ්ද ශාස්ත්රය අනුව දත යුතුය. දැකීමේ අර්ථයෙන් 'චක්ඛු' (ඇස) නම් වේ. ඇසක කාර්යය කරන බැවින් 'ඇසක් වැනි' යන අර්ථයෙන් ද 'චක්ඛු' නම් වේ. චුතිය හා උප්පත්තිය දැකීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වන බැවින් 'විසුද්ධ' (පිරිසිදු) නම් වේ. යමෙක් චුතිය පමණක් දකියි ද, උප්පත්තිය නොදකියි ද හෙතෙම උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනී. යමෙක් උප්පත්තිය පමණක් දකියි ද, චුතිය නොදකියි ද හෙතෙම අලුත් සත්ත්වයෙකු පහළ වන්නේ ය යන දෘෂ්ටිය ගනී. යමෙක් ඒ දෙකම දකියි ද, හෙතෙම ඒ ද්විවිධ දෘෂ්ටියම ඉක්මවා යන බැවින් එම දැකීම දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වේ. බුද්ධ පුත්රයෝ මේ දෙකම දකිති. එබැවින් 'චුතූපපාත දැකීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වන බැවින් පිරිසිදුය' යයි කියන ලදි. මනුෂ්යයන්ගේ සීමාව ඉක්මවා රූප දැකීමෙන් 'මිනිස් බව ඉක්මවූ' (අතික්කන්තමානුසක) නම් වේ. එනම් මනුෂ්ය මාංස චක්ෂුස ඉක්මවා ගිය බැවින් මිනිස් බව ඉක්මවූ බව දත යුතුය. ඒ පිරිසිදු වූ මිනිස් බව ඉක්මවූ දිව්ය චක්ෂුසින්... Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānāti, ye ca gahitappaṭisandhikā sampatinibbattā ca, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite uññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte, virūpavirūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. 'සත්ත්වයන් දකියි' යනු මිනිසුන්ගේ මාංස චක්ෂුසින් මෙන් සත්ත්වයන් දෙස බලයි. 'චවමානේ උප්පජ්ජමානේ' (චුත වන්නා වූ උපදින්නා වූ) යන මෙහි චුති ක්ෂණයෙහි හෝ උත්පත්ති ක්ෂණයෙහි හෝ දිව්ය චක්ෂුසින් දැකිය නොහැකිය. එහෙත් චුත වීමට ආසන්නව දැන් චුත වන්නා වූ සත්ත්වයෝ 'චවමාන' (චුත වන්නෝ) ලෙසත්, ප්රතිසන්ධි ගත් සහ අලුතින් උපන් සත්ත්වයෝ 'උප්පජ්ජමාන' (උපදින්නෝ) ලෙසත් අදහස් කරනු ලැබේ. එවන් චුත වන සහ උපදින සත්ත්වයන් දකින බව පෙන්වයි. 'හීන' යනු මෝහයේ විපාක සහිත බැවින් ජාති, කුල, භෝග ආදිය නිසා පහත් කොට සලකන ලද අයයි. 'පණීත' (ප්රණීත) යනු අමෝහයේ විපාක සහිත බැවින් ඊට විරුද්ධ වූවන් ය. 'සුවණ්ණ' (මනා වර්ණ ඇති) යනු අදෝෂයේ විපාක සහිත බැවින් ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප වර්ණ සහිත වූවන් ය. 'දුබ්බණ්ණ' (අවලස්සන) යනු දෝෂයේ විපාක සහිත බැවින් අනිෂ්ට, අකාන්ත, අමනාප වර්ණ සහිත විරූපී වූවන් ය. 'සුගත' යනු යහපත් ගතියට ගිය හෝ අලෝභයේ විපාක සහිත වූ මහා ධනවත් වූවන් ය. 'දුග්ගත' යනු අයහපත් ගතියට ගිය හෝ ලෝභයේ විපාක සහිත වූ දිළිඳු අල්ප ආහාරපාන ඇති වූවන් ය. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgibhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā[Pg.87]. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, yepi micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādāpenti. 'යථාකම්මූපගේ' යනු රැස් කරන ලද යම් යම් කර්මයකට අනුව එම ගතියට පැමිණි සත්ත්වයන් ය. 'කායදුච්චරිතේන' යනාදී තන්හි කෙලෙසුන් නිසා අපිරිසිදු වූ බැවින් 'දුශ්චරිත' නම් වේ. කය මගින් කරන ලද දුශ්චරිතය හෝ කය නිසා උපන් දුශ්චරිතය 'කාය දුශ්චරිතය' වේ. සෙසු පදයන්හි ද ක්රමය මෙයම වේ. 'සමන්නාගතා' යනු යුක්ත වූවෝ ය. 'අරියන්නං උපවාදකා' යනු බුද්ධ, පසේබුද්ධ සහ ශ්රාවක සංඝයා යන ආර්යයන්ට, අවම වශයෙන් ගිහි සෝවාන් වූවන්ට පවා අහිතකාමී වී, අන්තිම වස්තුවෙන් (බරපතල චෝදනාවලින්) හෝ ගුණ විනාශ කිරීමෙන් හෝ උපවාද කරන්නෝ, අපහාස කරන්නෝ, ගර්හා කරන්නෝ යන්නයි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිකා' යනු විපරීත දර්ශනයක් ඇති අයයි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා' යනු මිථ්යා දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් සමාදන් වූ නානාවිධ කර්ම ඇත්තෝ ය, එසේම මිථ්යා දෘෂ්ටිය මූලික වූ කායකර්ම ආදියෙහි අන් අය පවා සමාදන් කරවන්නෝ ය. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassūpacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammena nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo. 'කායස්ස භේදා' යනු උපාදින්නක ස්කන්ධයන් අත්හැරීමයි. 'පරං මරණා' යනු ඉන් ඉක්බිතිව උපදින ස්කන්ධයන් ගැනීමයි. නැතහොත් 'කායස්ස භේදා' යනු ජීවිතේන්ද්රිය සිඳී යාමයි. 'පරං මරණා' යනු චුති සිතින් පසුව යන්නයි. 'අපාය' යනාදී සියල්ල නරකය සඳහා වූ පර්යාය වචන වේ. නරකය යනු ස්වර්ග මෝක්ෂයට හේතු වූ පින් නමැති අය (යහපත) ගෙන් තොර වූ බැවින් හෝ සැප නමැති අය (පැමිණීම) නොමැති බැවින් 'අපාය' නම් වේ. දුක් සහිත ගතිය හෝ පිහිට වූ බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. නැතහොත් දෝෂ බහුල බැවින් දූෂිත කර්මයෙන් උපන් ගතිය 'දුග්ගති' නම් වේ. අකුසල් කළවුන් තමන්ගේ වසඟයකින් තොරව එහි වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. නැතහොත් එහි වැටෙන විට අත් පා ආදිය බිඳී විනාශ වන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. එහි ආශ්වාදයක් යැයි කියනු ලබන කිසිදු සැපයක් (අය) නොමැති බැවින් 'නිරය' නම් වේ. Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayañca. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādikamanekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussāgatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārena visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto gahetabbo. Tatiyādīni uttānatthāni. එසේත් නැතිනම් 'අපාය' යන වචනයෙන් තිරිසන් යෝනිය දක්වනු ලැබේ. මන්ද තිරිසන් යෝනිය සුගතියෙන් බැහැර වූ බැවින් අපායකි. එහෙත් මහේශාක්ය නාගරාජාදීන් එහි උපදින බැවින් එය දුගතියක් නොවේ. 'දුගතිය' යන වචනයෙන් ප්රේත විෂයය (ප්රේත ලෝකය) ගැනේ. මන්ද එය සුගතියෙන් බැහැර වූ බැවින් සහ දුක්ඛිත ගතියක් බැවින් අපායක් මෙන්ම දුගතියක් ද වේ. එහෙත් එය අසුරයන් මෙන් (දුක් විඳීමට) වැටී නැති බැවින් 'විනිපාතයක්' නොවේ. 'විනිපාතය' යන වචනයෙන් අසුර කාය (අසුර ලෝකය) ගැනේ. ඉහත කී අර්ථයෙන් එය අපායක් මෙන්ම දුගතියක් ද වන අතර, සියලු සම්පත්වලින් පිරිහුණු බැවින් 'විනිපාතය' යයි ද කියනු ලැබේ. 'නිරය' යන වචනයෙන් අවීචිය ආදී විවිධ ප්රභේද ඇති නිරයම ගැනේ. 'උපපන්නා' යනු එහි උපන් යන අර්ථයයි. මෙහි විරුද්ධ පැත්ත වන ශුක්ල පක්ෂය (සුගති පක්ෂය) ද මෙසේම තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - 'සුගතිය' යන වචනයෙන් මනුෂ්ය ගතිය ද ඇතුළත් වන අතර, 'සග්ග' (ස්වර්ගය) යන වචනයෙන් දේව ගතිය පමණක් ගැනේ. යහපත් ගතිය සුගතියයි. රූප ආදී අරමුණු අතින් ඉතා උසස් බැවින් ස්වර්ගය නම් වේ. මේ සියල්ලම දිරාපත් වන සහ විනාශ වන අර්ථයෙන් 'ලෝකය' නම් වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. මෙහි විස්තරය සියලු ආකාරයෙන් විසුද්ධිමග්ග වර්ණනාවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. තෙවන සූත්රයේ සිට ඉතිරි සූත්ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ද්විතීය ආහුනෙය්ය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 8. Anuttariyasuttavaṇṇanā 8. අනුත්තරිය සූත්ර වර්ණනාව 8. Aṭṭhame [Pg.88] natthi etesaṃ uttarāni visiṭṭhānīti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni yathā ‘‘anantameva anantariya’’nti āha ‘‘niruttarānī’’ti. Dassanānuttariyaṃ nāma phalavisesāvahattā. Esa nayo sesesupi. Sattavidhaariyadhanalābhoti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho. Sikkhāttayassa pūraṇanti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ pūraṇaṃ. Tattha pūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekhā tisso sikkhā pūrenti nāma, arahā paripuṇṇasikkhoti. Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni. 8. අටවන සූත්රයෙහි, මේවාට වඩා උසස් හෝ විශිෂ්ට අන් කිසිවක් නැති බැවින් 'අනුත්තර' (අනුත්තරිය) නම් වේ. 'අනන්තයම ආනන්තර්ය' වන්නාක් මෙන්, අනුත්තර යන්නම අනුත්තරිය යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. එය 'නිරුත්තර' යනුවෙන් ද අර්ථ දක්වා ඇත. 'දස්සනානුත්තරිය' යනු විශිෂ්ට ඵල ගෙන දෙන බැවින් එසේ හැඳින්වේ. සෙසු කරුණුවලදී ද මේ ක්රමයම වේ. සප්තවිධ ආර්ය ධන ලාභය යනු ශ්රද්ධාව ආදී සප්තවිධ ලෝකෝත්තර ධනය ලැබීමයි. 'සික්ඛාත්තය පූරණය' යනු අධිශීල ආදී ත්රිවිධ ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීමයි. එහි සම්පූර්ණ කිරීම යන අර්ථය සැබවින්ම අසේඛ (රහත්) උතුමන් සම්බන්ධයෙන් තේරුම් ගත යුතුය. මන්ද යත්, කල්යාණ පෘථග්ජනයාගේ සිට සප්ත ශෛක්ෂයන් දක්වා වූ උතුමන් ත්රිවිධ ශික්ෂාවන් පුරන අතර, රහතන් වහන්සේ ශික්ෂාවන් පරිපූර්ණ කළ උතුමාණෝ වෙති. මෙසේ මේ අනුත්තරිය ධර්මයන් ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අනුත්තරිය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 9. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā 9. අනුස්සතිට්ඨාන සූත්ර වර්ණනාව 9. Navame anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti anussatiṭṭhānāni. Buddhaguṇārammaṇā satīti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti, evaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbhe uppannā sati. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati, so taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati. Upacārakammaṭṭhānanti ca paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaparamparāya sammasanaṃ yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ. Esa nayo sabbattha. 9. නවවන සූත්රයෙහි, අනුස්සති (සිහිපත් කිරීම්) ම මෙලොව පරලොව හිතසුව පිණිස හේතු වන බැවින් 'අනුස්සතිට්ඨාන' (අනුස්සති ස්ථාන) නම් වේ. බුදුගුණ අරමුණු කරගත් සිහිය, විශේෂ අධිගමනයක් ලැබීමට හේතු වන බැවින්, 'ඉතිපි සෝ භගවා' යනාදී වශයෙන් බුදුගුණ අරමුණු කරගෙන උපන් සිහිය බුද්ධානුස්සතියයි. මෙසේ සිහි කරන්නාට ප්රීතිය උපදියි. ඔහු ඒ ප්රීතිය ක්ෂය වන වැය වන දෙයක් ලෙස (සංස්කාර වශයෙන්) විදර්ශනා වඩා අර්හත්වය ලබා ගනියි. මෙය උපචාර කර්මස්ථානයක් ලෙස ගිහියන්ට ද පුහුණු කළ හැකිය. 'උපචාර කර්මස්ථානය' යනු ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් උපචාර සමාධිය ගෙන දෙන කර්මස්ථාන පරම්පරාවෙන් අර්හත්වය දක්වා ලෞකික ලෝකෝත්තර විශිෂ්ටත්වය ගෙන දෙන සමථ විදර්ශනා වැඩීමයි. මේ නයින් සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අනුස්සතිට්ඨාන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Mahānāmasuttavaṇṇanā 10. මහානාම සූත්ර වර්ණනාව 10. Dasame tasmiṃ samayeti buddhāguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ. Pariyuṭṭhānappattipi, rāgena vā saṃhitaṃ cittaṃ [Pg.89] araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvatopi pariyuṭṭhitarāganti attho. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattaṃ dassento ‘‘uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahita’’nti āha. Ujukamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā cittassa ca anujubhāvakarānaṃ mānādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā oṇatiuṇṇativirahato ujubhāvameva gataṃ. Atha vā ujukamevāti kammaṭṭhānassa thinaṃ middhaṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamato majjhimasamathanimittappaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Aṭṭhakathaṃ nissāyāti bhavajātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ nissāya. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yadidaṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako sampāpako. Tatonena ñāyamāno arahattattho phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuso phalavipāko veditabbo. Dhammānussatiādīsupi hi ādimajjhapariyosānakalyāṇatādayo suppaṭipattiādayo ca tattha tattha hetubhāvena niddiṭṭhāyeva. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ. 10. දහවන සූත්රයෙහි, 'තස්මිං සමයේ' යනු බුදුගුණ සිහි කරන අවස්ථාවෙහි යන්නයි. 'රාගපරියුට්ඨිතං' යනු රාගයෙන් යටපත් වූ යන්නයි. රාගය පැන නැගුණු විට හෝ රාගයෙන් යුත් සිත සොරකම් කරන ලද වනයක් මෙන් වන බැවින් 'රාගයෙන් පිරිවරා ගන්නා ලද' යැයි කියනු ලැබේ. වචනයේ අර්ථය නොගෙන අදහස පමණක් දක්වමින් 'උපදින්නා වූ රාගය විසින් මතු වී අල්ලා ගන්නා ලද්දේය' යි පවසන ලදී. 'උජුකමේව' (ඍජුම) යනු ශරීරයේ වංක බව ඉවත් කිරීම නිසාත්, සිත ඇද කරන මානාදිය නැති නිසාත්, රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් යටපත් නොවීම නිසා නැමීම් පිපීම් නැතිව ඍජු භාවයටම පත්වීමයි. එසේත් නැතිනම් ඍජුම යනු කර්මස්ථානයෙහි ථීනමිද්ධය බැහැර කර මැදහත් සමථ නිමිත්තට පැමිණීමෙන් ඍජු වීමයි. 'අට්ඨකථං නිස්සාය' යනු භව ජාති ආදී පදවල අර්ථය ඇසුරු කරගෙන යන්නයි. 'අත්ථවේදය' යනු හේතු ඵල ඇසුරින් උපන් සතුටයි. 'ධම්මවේදය' යනු හේතුව ඇසුරින් උපන් සතුටයි. 'අර්හත් වූ බැවින් බුදුන් වහන්සේ අරහං නම් වන සේක' යයි සිහි කරන්නාට, භාග්යවතුන් වහන්සේගේ කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බව යම් කෙලෙස් රහිත බවක් වේද, එය හේතුවයි. මෙහි 'හේතුව' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අවබෝධ කරවන හේතුව මිස ප්රතිඵලය ලබා දෙන හේතුව නොවේ. එයින් අවබෝධ කරගන්නා වූ අර්හත් භාවය ඵලයයි. මේ ක්රමයෙන් සෙසු පදවල ද හේතුව සහ ඵල විපාකය තේරුම් ගත යුතුය. ධම්මානුස්සති ආදියේදී ද මුල මැද අග යහපත් බව සහ යහපත් ප්රතිපත්තිය ආදිය ඒ ඒ තැන්වල හේතු වශයෙන් දක්වා ඇත. 'ධම්මූපසංහිතං' යනු පවසන ලද හේතු ඵල වශයෙන් වූ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. Mahānāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මහානාම සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Āhuneyyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ආහුනෙය්ය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත. 2. Sāraṇīyavaggo 2. සාරණීය වර්ගය 1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā 1. ප්රථම සාරණීය සූත්ර වර්ණනාව 11. Dutiyassa paṭhame saritabbayuttakāti anussaraṇārahā. Mijjati siniyhati etāyāti mettā, mittabhāvo. Mettā etassa atthīti mettaṃ, kāyakammaṃ. Taṃ pana yasmā mettāsahagatacittasamuṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘mettena cittena kātabbaṃ kāyakamma’’nti. Esa nayo sesadvayepi. Imānīti mettakāyakammādīni. Bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhunīsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Bhikkhuno [Pg.90] sabbampi anavajjakāyakammaṃ ābhisamācārikakammantogadhamevāti āha ‘‘mettena cittena…pe… kāyakammaṃ nāmā’’ti. Bhattivasena pavattiyamānā cetiyabodhīnaṃ vandanā mettāsiddhāti katvā tadatthāya gamanaṃ ‘‘mettaṃ kāyakamma’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena cetiyabodhibhikkhūsu vuttāvasesāpacāyanādivasena pavattamettāvasena pavattaṃ kāyikaṃ kiriyaṃ saṅgaṇhāti. 11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්රයෙහි, 'සාරණීය' යනු සිහිපත් කළ යුතු කරුණුය. සිත මෘදු වන බැවින් මෙත්තා (මෛත්රිය) හෙවත් මිතුරු බව නම් වේ. මෛත්රිය ඇත්තාට 'මෙත්ත' (මෛත්රී සහගත) නම් වේ. මෛත්රී සහගත සිතින් හටගන්නා බැවින් 'මෛත්රී සහගත සිතින් කළ යුතු කාය කර්මය' යයි පවසන ලදී. සෙසු කරුණු දෙකෙහි ද (වචී කර්ම, මනෝ කර්ම) මේ ක්රමයම වේ. 'ඉමානි' යනු මෛත්රී කාය කර්ම ආදියයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා ශ්රේෂ්ඨ පිරිස වන බැවින් උන්වහන්සේලා ගැන සඳහන් කර ඇත. භික්ෂුණීන් අතර මෙන්ම ගිහියන් අතර ද මේවා පවතින බැවින් පිරිස් සතරටම පොදු බව දැක්වීමට 'භික්ෂූන් හට' යනාදිය පවසන ලදී. භික්ෂුවකගේ සියලුම නිවැරදි කාය කර්මයන් ආභිසමාචාරික කර්මයන්ට ඇතුළත් වන බැවින් මෛත්රී සිතින් කරනු ලබන කාය කර්ම නම් වන බව දක්වන ලදී. වත් පිළිවෙත් වශයෙන් සිදුකරන චෛත්ය හා බෝධි වන්දනාව මෛත්රියෙන් සිදුකරන බැවින් ඒ සඳහා යෑම 'මෛත්රී කාය කර්මය' ලෙස හැඳින්වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් චෛත්ය, බෝධි හා භික්ෂූන් උදෙසා කරනු ලබන වැඳුම් පිදුම් සහ මෛත්රිය පෙරදැරිව කරනු ලබන සෙසු සියලු කායික ක්රියාවන් ඇතුළත් වේ. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ kathiyamānanti adhippāyo. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānameva mettaṃ vacīkammaṃ nāma hitajjhāsayena pavattitabbato. Tīṇi sucaritānīti kāyavacīmanosucaritāni. Cintananti evaṃ cintanamattampi manokammaṃ, pageva paṭipannā bhāvanāti dasseti. ත්රිපිටක බුද්ධ වචනය දේශනා කිරීම මෙහි අදහසයි. ත්රිපිටක බුද්ධ වචනය විමසීම සහ අටුවා විවරණයන් වශයෙන් පවත්වන්නා වූ මෛත්රී සහගත වචන, යහපත් අභිප්රායෙන් පැවැත්විය යුතු බැවින් එය මෛත්රී වාග් කර්මය නම් වේ. කාය සුචරිතය, වාග් සුචරිතය සහ මනෝ සුචරිතය යන මේවා ත්රිවිධ සුචරිතයන් වේ. සිතීම යනු මනෝ කර්මයයි. හුදු සිතීම පමණක් නොව, භාවනාවෙහි යෙදීම ද මනෝ කර්මය බව මෙයින් දක්වයි. Āvīti pakāsaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Tesu karontesuyeva hi sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma hoti. Ubhayehīti navakehi therehi ca. Paggayhāti paggaṇhitvā uddhaṃ katvā kevalaṃ ‘‘devo’’ti avatvā guṇehi thirabhāvajotanaṃ ‘‘devatthero’’ti vacanaṃ paggayha vacanaṃ. Mamattabodhanaṃ vacanaṃ mamāyanavacanaṃ. Ekantaparammukhassa manokammassa sammukhatā nāma viññattisamuṭṭhāpanavasena hoti, tañca kho loke kāyakammanti pākaṭaṃ paññātaṃ. Hatthavikārādīni anāmasitvā eva dassento ‘‘nayanāni ummīletvā’’tiādimāha. Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. ප්රසිද්ධිය 'ආවී' නම් වේ. යමෙකු උදෙසා යම් කාය කර්මයක් කරනු ලැබේද, ඔහු ඉදිරිපිට සිටින බැවින් එය 'සම්මුඛා' නම් වේ. 'රහෝ' යනු රහසින් නොහොත් අප්රසිද්ධියයි. යමෙකු උදෙසා යම් කාය කර්මයක් කරනු ලැබේද, ඔහු ඇසට නොපෙනෙන තැනක සිටින බැවින් එය 'පරම්මුඛා' නම් වේ. සහාය බවට පැමිණීම යනු ඔවුන් ඉදිරියේ සිටීමයි. ඔවුන් කටයුතු කරන අවස්ථාවෙහි සහාය වීම සම්මුඛව කරන කාය කර්මයයි. 'උභයේහි' යනු නවක හා ස්ථවිර යන උභය පාර්ශවයමයි. 'පග්ගය්හ' යනු ගෞරවයෙන් එසවීමයි. හුදෙක් 'දේව' යැයි නොකියා, ගුණධර්මයන්ගෙන් ඇති ස්ථීර බව හැඟවීම පිණිස 'දේව ස්ථවිර' (දේව තෙරුන් වහන්සේ) යන වචනය උච්චාරණය කිරීම ගෞරව සහිත වචනයකි. 'මාගේ ය' යන හැඟීමෙන් කරන කථාව මමත්ව බෝධනය නම් වේ. සම්පූර්ණයෙන්ම පරම්මුඛ වූ මනෝ කර්මයක සම්මුඛ භාවය ඇති වන්නේ විඥප්තිය (හැඟවීම) මගිනි. එය ලෝකයෙහි 'කාය කර්මයක්' ලෙස ප්රකටව දන්නා කරුණකි. ඇස් හැර බැලීම ආදී ඉරියව් මෙසේ දක්වනු ලැබේ. මෛත්රී ස්නේහයෙන් තෙත් වූ දෑස් හැර බැලීම සහ ප්රසන්න මුහුණින් යුතුව බැලීම මෛත්රී කාය කර්මයකි. නමුත් යම් සිතක් හේතුවෙන් දෑස් මෛත්රී ස්නේහයෙන් යුක්ත වේද, මුහුණ ප්රසන්න වේද, එම සිත අරභයා 'මෛත්රී මනෝ කර්මය' යැයි කියනු ලැබේ. Lābha-saddo kammasādhano ‘‘lābhā vata, bho, laddho’’tiādīsu viya. So cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā, parisuddhagamanā paccayā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi [Pg.91] vuttaṃ. Na sammā gayhamānā hi dhammaladdhā nāma na hontīti tappaṭisedhanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘dhammaladdhā’’ti vuttaṃ. Deyyaṃ dakkhiṇeyyañca appaṭivibhattaṃ katvā bhuñjatīti appaṭivibhattabhogī nāma hoti. Tenāha ‘‘dve paṭivibhattāni nāmā’’tiādi. Cittena vibhajananti etena cittuppādamattenapi vibhajanaṃ paṭivibhattaṃ nāma, pageva payogatoti dasseti. Cittena vibhajanapubbakaṃ vā kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ. Tena cittuppādamattena paṭivibhāgo kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso vā. Taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā āgamanato paṭṭhāya sādhāraṇabuddhiṃ upaṭṭhāpeti. Evaṃ hissa sādhāraṇabhogitā sukarā, sāraṇīyadhammo cassa pūro hoti. 'ලාභ' යන ශබ්දය කර්ම සාධනයෙහි යෙදේ. 'ධර්මයෙන් ලත්' (ධම්මලද්ධා) යන වචනයෙන් අතීත කාලය අදහස් කරන බැවින් 'ලැබුණු සිවුරු ආදී ප්රත්යයන්' යැයි කියන ලදී. ධාර්මිකව පැමිණි දෑ ධාර්මික වේ, එනම් පිරිසිදු මාවතකින් ලැබුණු ප්රත්යයන්ය. එබැවින් 'ධර්මලද්ධා' යැයි කියන ලදී. මෙම අර්ථයම දැක්වීම සඳහා 'කුහකකම් ආදී' දේ සඳහන් කරන ලදී. නිසි පරිදි ලබා නොගත් දේ ධර්මලබ්ධ නොවන බැවින්, එය වැළැක්වීමට ධර්ම පාඨයෙහි 'ධර්මලද්ධා' යැයි වදාරන ලදී. දිය යුතු දෑ සහ දක්ෂිණාවට සුදුස්සන් අතර බෙදා වෙන් නොකර අනුභව කරන්නා 'අප්රතිවිභක්ත භෝගී' නම් වේ. සිතින් බෙදීම යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සිතේ උපන් අදහසින් පමණක් බෙදා දීම පවා 'ප්රතිවිභක්ත' වන බවයි, ක්රියාවෙන් බෙදීමට පෙර සිතින් බෙදා වෙන් කිරීම මෙයින් අදහස් කෙරේ. සිතින් බෙදා වෙන් කිරීම මුල් කොට ගෙන කයින් බෙදා වෙන් කිරීමේ මූලික අවස්ථාව දැක්වීමට 'මෙසේ සිතින් බෙදීම' යැයි කියන ලදී. 'අප්රතිවිභක්ත' යනු ලැබුණු ලාභය බෙදා වෙන් නොකර අනුභව කිරීමයි. ඔහු එය තමාගේ ආජීවය පිරිසිදු කර ගැනීම සඳහා ගිහියන්ට නොදෙයි. 'මෙය මාගේ පමණක් වූ භෝගයක් නොවේවා' යන අදහසින් තමා තනිව පරිභෝජනය නොකරයි. පිළිගන්නා අවස්ථාවේ සිටම පොදු පරිභෝජනය පිළිබඳ හැඟීම ඇති කර ගනී. එවිට ඔහුගේ සාධාරණ පරිභෝජනය පහසු වන අතර සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ වේ. Atha vā paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā tassa lābhassa tīsu kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti iminā paṭiggahaṇakālo dassito. Gahetvā…pe… passatīti iminā paṭiggahitakālo. Tadubhayaṃ pana tādisena pubbabhāgena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbevassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhissāmī’’ti, paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti, paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti hi paṭiggahitaṃ mayā’’ti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhaṃ lābhaṃ osāraṇalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī appaṭivibhattabhogī ca hoti. නැතහොත් 'පිළිගන්නා විට ද...' යන්නෙන් එම ලාභය අවස්ථා තුනකදීම සාධාරණව තැබීම දක්වයි. 'පිළිගන්නා විට සංඝයාට සාධාරණ වේවා' යන්නෙන් පිළිගන්නා අවස්ථාව දැක්වේ. 'ගෙන... බලයි' යන්නෙන් පිළිගත් පසු අවස්ථාව දැක්වේ. මෙම අවස්ථා දෙකම පූර්ව භාගයේ චේතනාවෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින් පූර්ව අවස්ථාව ද අර්ථවත් වේ. පිළිගැනීමට පෙර 'සංඝයාට සාධාරණ වන පරිදි පිළිගන්නෙමි' යන චේතනාව ඇති වේ. පිළිගන්නා අතරතුර 'සංඝයාට සාධාරණ වන ලෙස පිළිගනිමි' යන හැඟීම ද, පිළිගත් පසු 'සංඝයාට සාධාරණ වන ලෙස මා විසින් පිළිගන්නා ලදී' යන හැඟීම ද ඇති වේ. මෙසේ අවස්ථා තුනම සම්පූර්ණ කර ගනිමින්, ලැබුණු ලාභය සාධාරණ ලක්ෂණයෙන් යුතුව පරිභෝජනය කරන්නා සාධාරණ භෝගී හෙවත් අප්රතිවිභක්ත භෝගී නම් වේ. Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhamaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. Parisuddhasīloti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. Vattaṃ akhaṇḍentoti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. Odissakaṃ katvāti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā [Pg.92] therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti dasseti. Dātabbanti avassaṃ dātabbaṃ. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti paṭijaggaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’ti. Muttapalibodhassa vaṭṭati amuttapalibodhassa pūretuṃ asakkuṇeyyattā. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammaṃ pūrentassa odissakadānaṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Iminā odissakadānaṃ panassa na sabbattha vāritanti dasseti. Gilānādīnañhi odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti. Tañca kho karuṇāyanavasena, na vattaparipūraṇavasena, tasmā dussīlassapi atthikassa sati sambhave dātabbaṃ. Dānañhi nāma na kassaci nivāritaṃ. 'මෙම සාරණීය ධර්මය' යනු සිහිපත් කළ යුතු හතරවන ධර්මයයි. දුස්සීලයන්ට සාධාරණ භෝගී භාවයක් නැත, එබැවින් ඔවුන්ට මෙය ආරම්භ කිරීමටවත් නොහැකි නම් සම්පූර්ණ කිරීම ගැන කවර කථාද? 'පිරිසිදු සිල් ඇත්තා' යන්නෙන් ලාභයේ ධාර්මික බව දැක්වේ. 'වතාවත් කඩ නොකරන්නා' යන්නෙන් අප්රතිවිභක්ත භෝගී බව සහ සාධාරණ භෝගී බව දැක්වේ. ඒ දෙකම ඇති විට සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ වන බැවින් 'සම්පූර්ණ කරයි' යැයි කියන ලදී. පුද්ගලයෙකු විශේෂ කොට නම් නොකර, පියාට හෝ ආචාර්ය උපාධ්යාය ආදීන්ට තෙර අසුනේ සිට පිළිවෙළින් බෙදා දීම සාරණීය ධර්මයක්ම වේ. එය අනිවාර්යයෙන්ම දිය යුත්තකි. නමුත් කිසියම් පුද්ගලයෙකු විශේෂ කර නම් කොට (උදෙසා) දෙන ලද්දේ නම් එය සාරණීය ධර්මය නොවේ. එය පෝෂණය කිරීමක් පමණි. බන්ධනවලින් මිදුණු තැනැත්තාට මෙය කළ හැකි වුවත්, බන්ධනවලින් නොමිදුණු අයට මෙය සම්පූර්ණ කළ නොහැකිය. එසේ නම් හැම අයුරින්ම සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ කරන්නෙකුට විශේෂ කර දීම සුදුසු ද නැද්ද? සුදුසු ස්ථානයන්හිදී එය සුදුසු බව දැක්වීමට 'එහෙත් එමගින්...' යනාදිය පැවසේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ විශේෂ කර දීම සෑම තැනකදීම තහනම් කර නොමැති බවයි. ගිලනුන් ආදීන්ට විශේෂ කර දීම බෙදා වෙන් කිරීමේ පාර්ශවයට අයිති නැත, මන්ද එහිදී 'අසවලාට නොදෙමි' යන ප්රතික්ෂේප කිරීමක් සිදු නොවන බැවිනි. බෙදා වෙන් කිරීමේදී ප්රධාන වන්නේ ප්රතික්ෂේප කිරීමයි. එබැවින් 'ඉතිරි වූ දේ...' යනාදිය පැවසීය. 'නොදීමට ද' යන්නෙහි ඇති 'ද' ශබ්දයෙන් දීමට ද සුදුසු බව දැක්වේ. එය කරුණාව පෙරදැරිව කළ යුත්තක් මිස වතාවත් පිරීමක් ලෙස නොවේ. එබැවින් අවශ්යතාවයක් ඇති විට දුස්සීලයෙකුට වුව ද දිය හැකිය. දානය යනු කිසිවෙකුට තහනම් කළ හැක්කක් නොවේ. Susikkhitāyāti sāraṇīyapūraṇavidhimhi susikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi vuttaṃ. Dvādasahi vassehi pūrehi, na tato oranti iminā tassa duppūrataṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso diṭṭhadhammikehipi tāvagarutarehi phalānisaṃsehi anugatoti taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahadānamayassa sīlamayassa puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā visuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati. Tassimamatthaṃ byatirekato anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. ‘සුසික්ඛිතායා’ යනු සාරණීය ධර්මයන් පිරීමේ ක්රමවේදයෙහි මනාව හික්මුණු හෙවත් මනාව දක්ෂ වූ යන අර්ථයයි. දැන් එම දක්ෂතාව පෙන්වීම සඳහා ‘සුසික්ඛිතාය හී’ යනාදිය වදාරන ලදී. වසර දොළසක් මුළුල්ලෙහි එම ධර්මයන් පිරිය යුතුය, එයට අඩුවෙන් නොවේ යන්නෙන් එහි ඇති දුෂ්කර බව පෙන්වයි. එසේම එම සාරණීය ධර්මයෝ මේ ආත්මයෙහිම ලැබෙන මහත් වූ විපාකයන්ගෙන් හා ආනිසංසයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්, එම ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත පුද්ගලයා ලෝකයෙහි විශේෂ ලාභයන් ලබන ආර්ය පුද්ගලයෙකු මෙන් අසිරිමත් හා පුදුම සහගත ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වෙයි. එසේම ඔහු අත්හැරීමට අපහසු වූ දානමය හා ශීලමය පින්කම්වලට බාධා පමුණුවන අකුසල ධර්මයන් ඉතා ඈතට දුරු කොට, පිරිසිදු සිතින් ලෝකයෙහි ප්රකට වූ, ප්රසිද්ධ වූ අයෙකු ලෙස වාසය කරයි. එම කරුණ ව්යතිරේක (නොවීමෙන් සිදුවන දේ) හා අන්වය (වීමෙන් සිදුවන දේ) වශයෙන් පැහැදිලි කිරීමට ‘සචේ හී’ යනාදිය වදාරන ලදී. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. Idānissa samparāyike diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā’’tiādi vuttaṃ. Neva issā na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya vissutattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsasabhāvato dānassa. Pattagatamassa diyyamānaṃ [Pg.93] na khīyati pattagatasseva dvādasavassikassa mahāvattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhaye vā…pe… āpajjanti deyyappaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānassa pūritatāya pasāritacittattā. දැන් ඔහුගේ පරලොව හා මෙලොව ආනිසංස පෙන්වීම සඳහා ‘ඒවං පූරිත සාරණීයධම්මස්ස’ යනාදිය වදාරන ලදී. දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි භාවනා කිරීමෙන් ඉරිසියාව හා මසුරුකම පහව ගිය බැවින් ඔහු තුළ එම කෙලෙස් ඇති නොවේ. පරිත්යාගශීලී බව නිසා ඔහු මිනිසුන් අතර ප්රකට වන අතර, ඔවුන්ට ප්රියමනාප අයෙකු වෙයි. එබැවිනි ‘දෙන තැනැත්තා බොහෝ දෙනෙකුට ප්රිය වෙයි, ඔවුන් ඔහුව ඇසුරු කරයි’ යනාදිය (අංගුත්තර නිකාය 5.34) වදාරන ලද්දේ. දානය හේතුවෙන් උදාර අදහස් ඇත්තන්ට මෙලොවදීම ප්රත්ය ලාභය ලැබෙන බැවින් ඔහුට පහසුවෙන් ප්රත්ය පහසුකම් ලැබේ. වසර දොළසක් මුළුල්ලෙහි අඛණ්ඩව මහා ව්රතයක් ලෙස පිරූ බැවින්, ඔහුගේ පාත්රයට ලැබෙන දානය පූජා කරන විට එය අවසන් නොවේ. දිනපතා දක්ෂිණෙය්යයන් වහන්සේලා අතරින් අග්ර වූවන්ගෙන් පටන් ගෙන දානය දුන් බැවින්, ඔහුට ශ්රේෂ්ඨ වස්තූන් ලැබේ. බියකදී වුවද, දානය පිළිගන්නා පුද්ගලයන් කෙරෙහි වෙනසක් නොකොට, තමා ගැන අපේක්ෂාවක් නැති සිතින් දීර්ඝ කාලයක් දානය පිරූ බැවින් ඔහු ප්රසන්න වූ සිතින් යුක්ත වෙයි. Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni phalāni vatthūni kāraṇāni. Mahāgirigāmo nāma nāgadīpapasse eko gāmova. Alabhantāpīti appapuññatāya alābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti. Anuttarimanussadhammattā therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Daharakāle evaṃ kira sāraṇīyadhammapūrako ahosi. Manussānaṃ piyatāya sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthū’’ti vuttaṃ. ‘තත්ර’ යනු ඒ ආනිසංසයන් විස්තර කළ යුතු තන්හිය. මේවා විපාකයන්, වස්තූන් හා කරුණු වේ. ‘මහාගිරිගාම’ යනු නාගදීපය අසල වූ එක්තරා ගමකි. ‘අලභන්තාපි’ යනු පින් මඳ බව නිසා කිසිවක් නොලබන්නන් වුවද යන්නයි. ‘භික්ඛාචාරමග්ගසභාගං’ යනු එයට අනුරූප වූ පිඬු පිණිස වඩින මාර්ගයයි. තමන් වහන්සේ තුළ ඇති උත්තරීමනුස්ස ධර්මය ගැනත්, තෙරුන් වහන්සේලාගේ සැකය දුරු කිරීම පිණිසත් ‘ස්වාමීනී, මා විසින් සාරණීය ධර්මයන් පුරන ලදී’ යි පැවසූහ. එසේම දෙවන කථාවේදී ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේ ගැන ප්රකාශ කරන ලදී. උන්වහන්සේ සාමණේර කාලයේ පටන්ම මෙලෙස සාරණීය ධර්මයන් පිරූ බව කියැවේ. මිනිසුන්ට ප්රිය වීම හා පහසුවෙන් ප්රත්ය ලැබීම සම්බන්ධයෙන් ද මෙම කථාවම සාක්ෂියකි. පාත්රයට ලැබුණු දානය අවසන් නොවීම පිළිබඳ විශේෂ විස්තරයක් සඳහා ‘ඉදං තාව... පෙ... එත්ථ වත්ථු’ යැයි පවසන ලදී. Giribhaṇḍamahāpūjāyāti cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānāya mahāpūjāya. Tassā ca paṭipattiyā avañjhabhāvavibhāvanatthaṃ ‘‘ete mayhaṃ pāpuṇissantī’’ti āha. Pariyāyenapi lesenapi. Anucchavikanti ‘‘sāraṇīyadhammapūrako’’ti yathābhūtapavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho. ‘ගිරිභණ්ඩමහාපූජායා’ යනු චේතියගිරි විහාරයේ මුළු ලංකාද්වීපය පුරාම හා මුහුදෙහි නැව් පහුරු ආදියෙහි පවා යොදුනක් පමණ ප්රමාණයේ තැන තැන පහන්, සුවඳ දුම් ආදියෙන් කරන ලද මහා පූජාවයි. එම පිළිවෙතේ නිෂ්ඵල නොවන බව පෙන්වීමට ‘මේවා මට ලැබෙනු ඇත’ යැයි පැවසූහ. ‘පරියායේනපි’ යනු යම් හේතුවක් හෝ නිමිත්තක් මගිනි. ‘අනුච්ඡවිකං’ යනු ‘මා සාරණීය ධර්මයන් පිරූ අයෙක්මි’ යි ඇති සැටියෙන් ප්රකාශ කිරීම ඔබවහන්සේලාට සුදුසු යන්න අර්ථයයි. Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’tipi vadanti. Ahaṃ sāraṇīyadhammapūrikā, mama pattapariyāpannenapi sabbāpimā bhikkhuniyo yāpessantīti āha ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayitthā’’ti. Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji. සොර බිය නිසා කිසිවෙකුට නොදන්වාම පලා ගියහ. ‘තමන්ගේ දුෂ්කර ජීවිතය නිසා’ යැයි ද පවසති. ‘මම සාරණීය ධර්මයන් පිරූ තැනැත්තියක් වෙමි, මාගේ පාත්රයට ලැබෙන දෙයින් මේ සියලු මෙහෙණින් වහන්සේලාට යැපෙන්නට පුළුවන, ඔවුන් ගිය එක ගැන ඔබලා නොසිතන්න’ යැයි ඇය පැවසුවාය. ‘වට්ඨිස්සති’ යනු සුදුසු වනු ඇත (කැප වනු ඇත) යන්නයි. මෙහෙණින් වහන්සේ සාරණීය ධර්මයන් පිරූ කෙනෙක් වූහ, තෙරුන් වහන්සේගේ ශීල තේජස නිසාම දේවතාවෝ උනන්දු වූහ. Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādiantā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ [Pg.94] anukkamo atthi, anupasampannasīlānaṃ samādānakkamenapi ādiantā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti tatrante dasante vā chinnavatthaṃ viya. Visadisudāharaṇañcetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhikatattā. Evaṃ sesānampi udāharaṇāni. Khaṇḍikatā bhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. Chiddantiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Visabhāgavaṇṇena upaḍḍhaṃ tatiyabhāgagataṃ sambhinnavaṇṇaṃ sabalaṃ, visabhāgavaṇṇeheva bindūhi antarantarāhi vimissaṃ kammāsaṃ. Ayaṃ imesaṃ viseso. Sabalarahitāni asabalāni, tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ, tasmā taṇhādāsabyato mocanavacanena tesaṃ sīlānaṃ vivaṭṭūpanissayatamāha. Bhujissabhāvakaraṇatoti iminā bhujissakarāni bhujissānīti uttarapadalopenāyaṃ niddesoti dasseti. Yasmā vā taṃsamaṅgipuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Aviññūnaṃ appamāṇatāya ‘‘viññuppasatthānī’’ti vuttaṃ. Suparisuddhabhāvena vā sampannattā viññūhi pasatthānīti viññuppasatthāni. මෙම ශීලයන්ගේ කිසිදු තැනක කැඩීමක් නැති බැවින් ඒවා ‘අඛණ්ඩ’ නම් වේ. ඒවායේ කැඩීම් පෙන්වීම සඳහා ‘යස්සා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී උපසම්පන්න ශීලයෙහි උද්දේස අනුපිළිවෙළ අනුව ආරම්භය හා අවසානය දත යුතුය. එබැවින් ‘සත්තසු’ (ආපත්ති නිකාය සත) යනාදිය වදාරන ලදී. මන්ද යත් ආපත්ති ස්කන්ධයන්ගේ වෙනත් අනුපිළිවෙළක් නැති බැවිනි. අනුපසම්පන්නයන්ගේ ශීලයෙහි සමාදන් වන අනුපිළිවෙළින් ආරම්භය හා අවසානය ලැබේ. ‘පරියන්තේ ඡින්නසාටකෝ විය’ යනු වාටියෙන් හෝ කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්රයක් මෙනි. ‘අඛණ්ඩ’ යන මෙහි අදහසට අනුව මෙය විසදෘශ උදාහරණයකි. සෙසු ඒවාට ද උදාහරණ එසේමය. ඛණ්ඩිත බව හෙවත් බිඳුණු බව ‘ඛණ්ඩ’ නම් වේ, එය යම් ශීලයක ඇත්නම් එය ‘ඛණ්ඩ’ ශීලයයි. ‘ඡිද්ද’ (සිදුරු සහිත) ආදියේදී ද ක්රමය මෙයම වේ. මැදින් බිඳීම ‘විවිධ සිදුරු වීම’ (විනිවිජ්ඣන) ලෙස හැඳින්වේ. ‘විසභාගවණ්ණේන ගාවී විය’ (වෙනස් පැහැයක් ඇති එළදෙනක මෙන්) යන්න සම්බන්ධ කරගත යුතුය. අඩක් හෝ තුනෙන් පංගුවක් වෙනස් පැහැයක් ගැනීම ‘සබල’ නම් වේ. තැනින් තැන වෙනස් පැහැති ලප හෝ තිත් මිශ්ර වීම ‘කම්මාස’ නම් වේ. මෙය මේවායේ ඇති වෙනසයි. සබල ගතියෙන් තොර වූයේ ‘අසබල’ නම් වේ. එසේම කම්මාස ගතියෙන් තොර වූයේ ‘අකම්මාස’ නම් වේ. තණ්හාවට වහල් වීමෙන් ශීලය මුදා ගැනීම හා එය නිවන් ලැබීමට උපනිශ්රය කර ගැනීම හේතුවෙන්, ‘තණ්හාවට වහල් වීමෙන් මුදා ගැනීම’ යන වචනයෙන් එම ශීලයන්ගේ නිවනට ඇති උපනිශ්රය බව කියැවිණි. ‘භුජිස්ස’ භාවය (නිදහස් බව) ඇති කරන බැවින් ‘භුජිස්ස’ නම් වේ යන්න මෙහි පද ලෝපයෙන් පෙන්වන විග්රහයයි. නොඑසේ නම් එම ගුණයෙන් යුත් පුද්ගලයා ස්වාධීන වූ, තමාටම වසඟ වූ, නිදහස් (භුජිස්ස) පුද්ගලයෙකු වන බැවින් ද එය ‘භුජිස්ස’ නම් වේ. අඥානයන්ගේ ප්රමාණයට ගත නොහැකි බැවින් ‘විඤ්ඤුප්පසත්ථානි’ යැයි පවසන ලදී. නොහොත් අතිශයින් පිරිසිදු බවින් යුක්ත බැවින් නුවණැත්තන් විසින් පසසන ලද හෙයින් ‘විඤ්ඤුප්පසත්ථ’ නම් වේ. Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattāti ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti taṇhāparāmāsena, ‘‘imināhaṃ sīlena devo hutvā tattha nicco dhuvo sassato bhavissāmī’’ti diṭṭhiparāmāsena ca aparāmaṭṭhattā. Parāmaṭṭhunti ‘‘ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ, anuddhaṃsetuṃ codetunti attho. Sīlaṃ nāma avippaṭisārādipārampariyena yāvadeva samādhisampādanatthanti āha ‘‘samādhisaṃvattanikānī’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni. තණ්හා හා දිට්ඨි මගින් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් ‘අපරාමට්ඨ’ නම් වේ. එනම්, ‘මම මේ ශීලයෙන් දෙවියෙකු වන්නෙමි’ යනාදී තණ්හා පරාමර්ශනයෙන් ද, ‘මම මේ ශීලයෙන් දෙවියෙකු වී එහි නිත්ය වූ, ස්ථිර වූ, සදාකාලික වූ අයෙකු වන්නෙමි’ යනාදී දිට්ඨි පරාමර්ශනයෙන් ද තොර වීමයි. ‘පරාමට්ඨුං’ යනු ‘මේ ඔබේ ශීලයෙහි ඇති දෝෂයයි’ කියා සතර විපත්තිවලින් යම් විපත්තියක් පෙන්වා දෝෂාරෝපණය කිරීමට හෝ චෝදනා කිරීමට නොහැකි යන අර්ථයයි. ශීලය යනු නොතැවෙන බව (අවිප්පටිසාර) ආදී අනුපිළිවෙළින් සමාධිය සිද්ධ කර ගැනීම සඳහාම පවතින්නක් බැවින් ‘සමාධිසංවත්තනිකානි’ යැයි පවසන ලදී. සමාධිය ඇති කිරීම ප්රයෝජනය කොට ඇත්තේ ‘සමාධිසංවත්තනික’ නම් වේ. Samānabhāvo sāmaññaṃ, paripuṇṇacatupārisuddhibhāvena majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvato sīlena sāmaññaṃ sīlasāmaññaṃ, taṃ gato upagatoti sīlasāmaññagato. Tenāha ‘‘samānabhāvūpagatasīlo’’ti, sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlo sabhāgavuttikoti attho. Kāmaṃ puthujjanānampi catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi [Pg.95] maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya taṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ. සමාන ස්වභාවය 'සාමඤ්ඤය' යි. පරිපූර්ණ වූ චතුපාරිසුද්ධි සීලය නිසා, මැදින් කපා වෙන් කළ රන් කැබලි දෙකක් අතර වෙනසක් නැත්තා සේම, සීලයෙන් සමාන බව 'සීලසාමඤ්ඤ' නම් වේ. එයට පැමිණි තැනැත්තා 'සීලසාමඤ්ඤගත' නම් වේ. එබැවින් 'සමාන ස්වභාවයට පැමිණි සීලය ඇත්තා' යැයි පවසන ලදී. සීල සම්පත්තියෙන් සමාන බවට පත් වූ සීලයක් ඇති, එකම චර්යාවන් ඇත්තා යනු එහි අර්ථයයි. පෘථග්ජනයන්ගේ පවා චතුපාරිසුද්ධි සීලයේ වෙනසක් නොතිබිය හැකි වුවත්, එය නියත වූවක් නොවේ. නමුත් මෙය නියත ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'මාර්ග සීලයේ වෙනසක් නැත' යැයි පවසන ලදී. එය අරභයා 'යම් ඒ සීල කෙනෙක් වෙද්ද' යනාදී වශයෙන් මාර්ග සීලය අරමුණු කොට පවසන ලදී. Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti niddhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ. 'යාවන්ති' යනු මටත් ඔබටත් ප්රත්යක්ෂ වූ යම් මේ දෘෂ්ටියක් වේද එයයි. 'දිට්ඨි' යනු මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. 'නිද්දෝසා' යනු දොස් දුරු කළ, එනම් සහමුලින්ම ප්රහීණ කළ රාගාදී පාපධර්මයන් ඇති යන්නයි. 'නිය්යාති' යනු වට්ට දුක්ඛයෙන් (සංසාර දුකෙන්) නික්මෙයි, ඉන් බැහැර වෙයි යන්නයි. යමෙක් එම දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වේද, එය විසින්ම ඔහුව සංසාර දුකෙන් මුදවන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව යමෙක් පිළිපදීද ඔහු 'තක්කර' (එය කරන්නා) නම් වේ. එනම්, අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නාට යනු අර්ථයයි. 'සමානදිට්ඨිභාවය' යනු සත්යය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ලැබෙන සමාන දෘෂ්ටි ඇති බවයි. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම සාරණීය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā 2. ද්විතීය සාරණීය සූත්ර වර්ණනාව 12. Dutiye sabrahmacārīnanti sahadhammikānaṃ. Piyaṃ piyāyitabbakaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ garuṭṭhāniyaṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgaṇhanatthāyāti saṅgahavatthuvisesabhāvato sabrahmacārīnaṃ saṅgahaṇāya saṃvattantīti sambandho. Avivadanatthāyāti saṅgahavatthubhāvato eva na vivadanatthāya. Sati ca avivadanahetubhūtasaṅgahakatte tesaṃ vasena sabrahmacārīnaṃ samaggabhāvo bhedābhāvo siddhoyevāti āha ‘‘sāmaggiyā’’tiādi. 12. දෙවැන්නෙහි 'සබ්රහ්මචාරීනං' යනු සධර්මිකයන්ගේ යන්නයි. ප්රිය මනාප බව ඇති කරන බැවින් 'පියකරණා' නම් වේ. ගරු කළ යුතු තැනෙහි තබන බැවින් 'ගරුකරණා' නම් වේ. 'සංගණ්හනත්ථායා' යනු සංග්රහ වස්තූන්ගේ විශේෂත්වය නිසා සබ්රහ්මචාරීන්ට සංග්රහ කිරීම පිණිස පවතින බවයි. 'අවිවදනත්ථායා' යනු සංග්රහ වස්තූන්ගේ ගුණය නිසාම විවාද නොකිරීම පිණිස පවතින බවයි. විවාද නොකිරීමට හේතු වන සංග්රහශීලී බව ඇති කල්හි, එමඟින් සබ්රහ්මචාරීන්ගේ සමගි බව හා භේද නොවීම නිරායාසයෙන්ම සිදු වන බැවින් 'සාමග්ගියා' යනාදිය පවසන ලදී. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ද්විතීය සාරණීය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā 3. නිස්සාරණීය සූත්ර වර්ණනාව 13. Tatiye vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānasadisā katāti yathā yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahaṃ gahitā. Vatthukatāti vā adhiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā, sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisesatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katāti vuttaṃ hoti. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato [Pg.96] subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanūpacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘upacitā’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāsikhāppattiyā sammadeva sambhāvitā. Abhūtabyākaraṇaṃ byākarotīti ‘‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā’’tiādinā attani avijjamānaguṇābhibyāhāraṃ byāharati. Cetovimuttisaddaṃ apekkhitvā ‘‘nissaṭā’’ti vuttaṃ. Puna byāpādo natthīti idāni mama byāpādo nāma sabbaso natthīti ñatvā. 13. තෙවැන්නෙහි 'වඩ්ඪිතා' යනු භාවනාව පරිපූර්ණ කිරීමෙන් වැඩුණු බවයි. 'පුනප්පුනං කතා' යනු භාවනාව බහුලව කිරීමෙන් නැවත නැවතත් පවත්වන ලද බවයි. 'යුත්තයානසදිසා කතා' යනු දක්ෂ රියැදුරෙකු විසින් පදවනු ලබන මනා රථයක් කැමති පරිදි ගමන් කරන්නාක් මෙන්, තමන් කැමති පරිදි පැවැත්විය හැකි වන සේ ප්රගුණ කරන ලද බවයි. 'වත්ථුකතා' යනු අධිෂ්ඨානය නමැති අර්ථයෙන් පදනමක් මෙන් කරන ලද, එසේත් නැතිනම් සියලු කෙලෙස් පහ කිරීමෙන් සහ සෘද්ධි විශේෂයන් නිසා පවතින ස්ථානයක් වන බැවින් හොඳින් පිරිසිදු කරන ලද පදනමක් මෙන් කරන ලද බවයි. 'අධිට්ඨිතා' යනු ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කොට මැනවින් වඩන ලද බැවින් ඒ ඒ අධිෂ්ඨානවලට සුදුසු පරිදි පිහිටුවන ලද බවයි. 'සමන්තතෝ චිතා' යනු සෑම අයුරින්ම භාවනාමය වර්ධනයට පැමිණි බවයි. එබැවින් 'උපචිතා' (රැස් කරන ලද / වැඩුණු) යැයි පවසන ලදී. 'සුට්ඨු සමාරද්ධා' යනු සෘද්ධි භාවනාවේ උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණීමෙන් මනාව සම්පූර්ණ කරන ලද බවයි. 'අභූතබ්යාකරණං බ්යාකරෝති' යනු 'මා විසින් මෙත්තා චේතෝ විමුක්තිය වඩන ලදී' යනාදී වශයෙන් තමා තුළ නැති ගුණයක් ප්රකාශ කිරීමයි. චේතෝ විමුක්ති යන වචනයට සාපේක්ෂව 'නිස්සටා' (නික්මුණු) යැයි පවසන ලදී. 'පුන බ්යාපාදෝ නත්ථි' යනු 'දැන් මා තුළ ව්යාපාදය නම් කිසිසේත්ම නැත' යන්න අවබෝධ කරගෙන යන්නයි. Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ, ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ, bhaṅgañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yesaṃ nimittānaṃ abhāvena arahattaphalasamāpattiyā animittatā, taṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rāgassa nimittaṃ, rāgo eva vā nimittaṃ rāganimittaṃ. Ādi-saddena dosanimittādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Rūpavedanādisaṅkhāranimittaṃ rūpanimittādi. Tesaṃyeva niccādivasena upaṭṭhānaṃ niccanimittādi. Tayidaṃ nimittaṃ yasmā sabbena sabbaṃ arahattaphale natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘sā hi…pe… animittā’’ti. Nimittaṃ anussarati anugacchati ārabbha pavattati sīlenāti nimittānusārī. Tenāha ‘‘vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāva’’nti. 'බලවවිපස්සනා' යනු භයතුපට්ඨාන ඥානය, ආදීනවානුපස්සනා ඥානය, මුඤ්චිතුකම්යතා ඥානය සහ භංග ඥානය යන ඥාන සතරට නමකි. යම් නිමිති නැති වීමෙන් අර්හත් ඵල සමාපත්තිය අනිමිත්ත වේද, එය දැක්වීම පිණිස 'සා හි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි රාගයට නිමිත්ත හෝ රාගයම නිමිත්ත 'රාගනිමිත්ත' නම් වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් දෝස නිමිත්ත ආදිය ද ඇතුළත් වේ. රූප වේදනාදී සංස්කාර නිමිති 'රූපනිමිත්ත' ආදියයි. ඒවාම නිත්ය ආදී වශයෙන් වැටහීම 'නිච්චනිමිත්ත' ආදියයි. අර්හත් ඵලයේදී මේ නිමිති කිසිසේත්ම නොමැති බැවින් 'සා හි...පෙ... අනිමිත්තා' යැයි පවසන ලදී. නිමිත්ත අනුගමනය කරන, නිමිත්ත අරමුණු කොට පවතින ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා 'නිමිත්තානුසාරී' නම් වේ. එබැවින් 'ඉහත කී ප්රභේද සහිත නිමිති අනුගමනය කරන ස්වභාවය' යැයි පවසන ලදී. Asmimānoti ‘‘asmī’’ti pavatto attavisayo māno. Ayaṃ nāma ahamasmīti rūpalakkhaṇo vedanādīsu vā aññataralakkhaṇo ayaṃ nāma attā ahaṃ asmīti. Asmimāno samugghātīyati etenāti asmimānasamugghāto, arahattamaggo. Puna asmimāno natthīti tassa anuppattidhammatāpādanaṃ kittento samugghātattameva vibhāveti. 'අස්මිමානෝ' යනු 'මම වෙමි' යනුවෙන් තමා අරමුණු කොට පවතින මානයයි. 'මේ මම වෙමි' යනුවෙන් රූපය ලක්ෂණ කොට ඇති හෝ වේදනා ආදියේ යම්කිසි ලක්ෂණයක් අරභයා 'මේ ආත්මයයි, මම වෙමි' යනුවෙන් පවතින මානයයි. මෙයින් අස්මිමානය සහමුලින්ම උදුරා දමන බැවින් 'අස්මිමානසමුග්ඝාතෝ' යනු අර්හත් මාර්ගයයි. නැවත අස්මිමානයක් ඇති නොවන බව පැවසීමෙන්, එහි සහමුලින්ම උදුරා දැමූ ස්වභාවය විස්තර කරයි. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නිස්සාරණීය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 4-5. Bhaddakasuttādivaṇṇanā 4-5. භද්දක සූත්රාදී වර්ණනාව 14-15. Catutthe āramitabbaṭṭhena vā kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo. Kamme rato na ganthadhure vipassanādhure vāti kammarato. Punappunaṃ yuttoti tapparabhāvena anu anu yutto pasuto. Ālāpasallāpoti itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena punappunaṃ lapanaṃ. Pañcame natthi vattabbaṃ. 14-15. හතරවැන්නෙහි ඇලිය යුතු අර්ථයෙන් හෝ වැඩ කටයුතු (කර්ම) තමාගේ වාසස්ථානය කරගත් බැවින් 'කම්මාරාමෝ' නම් වේ. ග්රන්ථ ධුරයෙහි හෝ විදර්ශනා ධුරයෙහි නොව, ලෞකික කටයුතුවලම ඇලී සිටින බැවින් 'කම්මරතෝ' නම් වේ. නැවත නැවතත් එහිම නිරත වූයේ 'පුනප්පුනං යුත්තෝ' නම් වේ. 'ආලාපසල්ලාපෝ' යනු ස්ත්රී රූප, පුරුෂ රූප ආදිය අරමුණු කරගනිමින් නැවත නැවතත් කථා කිරීමයි. පස්වැන්නෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත. Bhaddakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. භද්දක සූත්රාදී වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 6. Nakulapitusuttavaṇṇanā 6. නකුලපිතු සූත්ර වර්ණනාව 16. Chaṭṭhe [Pg.97] visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhayatīti ābādho, so yassa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānadukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīro. 16. හයවැන්නෙහි, නොගැලපෙන වේදනාවන් හටගැනීම නිසා කියතකින් මෙන් සතර ඉරියව්වම කපා දමන්නාක් මෙන් පීඩා කරන බැවින් 'ආබාධ' නම් වේ. එය ඇත්තා 'ආබාධික' නම් වේ. එයින් හටගත් දුකෙන් පීඩිත වූයේ 'දුක්ඛිත' නම් වේ. 'අධිමත්තගිලානෝ' යනු ධාතුන් ක්ෂය වීමෙන් පිරිහුණු ශරීරයක් ඇත්තායි. Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca vicikicchā tiṇṇā imāyāti tiṇṇavicikicchā. Vigatā samucchinnā pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho na nu kho’’ti evaṃ pavattikā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā rāgavikkhepesu sīlādiguṇesu ca tiṭṭhakattā vesārajjaṃ, visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ pattāti vesārajjappattā. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, nassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayā. බියජනක කාන්තාරයක් වැනි දහසය වැදෑරුම් සහ අට වැදෑරුම් විචිකිච්ඡාව (සැකය) මෙයින් තරණය කළ බැවින් 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡා' නම් වේ. ප්රවෘත්ති ආදියේදී 'මෙසේ ද? එසේ නොවේද?' යනුවෙන් පවතින සැකය සහමුලින්ම ප්රහීණ වූ බැවින් 'විගතකථංකථා' නම් වේ. පාපධර්මයන් ප්රහීණ කළ බැවින් ද, රාගය දුරු කොට සීලාදී ගුණවල ස්ථාවරව සිටින බැවින් ද, විශාරද බව හෙවත් වෛශාරද්යයට පැමිණි බැවින් 'වේසාරජ්ජප්පත්තා' නම් වේ. තමා විසින්ම ප්රත්යක්ෂව අවබෝධ කරගත් බැවින් අන්යයන්ගේ උපකාරයකින් තොරව ධර්මය අවබෝධ කළ බැවින් 'අපරප්පච්චයා' නම් වේ. Gilānā vuṭṭhitoti gilānabhāvato vuṭṭhāya ṭhito. Bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso. Gilāno hutvā vuṭṭhitoti idaṃ pana atthamattanidassanaṃ. 'ගිලානා වුට්ඨිතෝ' යනු ගිලන් බවින් සුවපත් වී නැගී සිටියේ යන්නයි. මෙහිදී ස්වභාවය (අර්ථය) ප්රධාන කොට විස්තර කරන ලදී. 'ගිලන්ව සිට නැගී සිටියේය' යනු එහි අර්ථය පමණක් පෙන්වා දීමකි. Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නකුලපිතු සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 7. Soppasuttavaṇṇanā 7. සොප්ප සූත්ර වර්ණනාව 17. Sattame paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti tehi tehi saddhivihārikaantevāsikaupāsakādisattehi ceva rūpārammaṇādisaṅkhārehi ca paṭinivattitvā apasakkitvā nilīyanaṃ vivecanaṃ. Kāyacittehi tato vivitto ekībhāvo pavivekoti āha ‘‘ekībhāvāyā’’tiādi. Ekībhāvatoti ca iminā kāyavivekato vuṭṭhānamāha. Dhammanijjhānakkhantitotiādinā cittavivekato. Vuṭṭhitoti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā sabrahmacārīhi samāgamena upeto. 17. සත්වැනි (සූත්රයෙහි) 'පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ' (විවේකයෙන් නැගී සිටි) යන්නෙහි 'පටිසල්ලාන' යනු ඒ ඒ සද්ධිවිහාරික, අන්තේවාසික, උපාසක ආදී සත්ත්වයන්ගෙන් ද රූපාරම්මණාදී සංස්කාරයන්ගෙන් ද මිදී, ඉවත් වී, හුදෙකලා වීම වන විවේකයයි. කයින් හා සිතින් ඉන් වෙන් වූ ඒකීභාවය ප්රවිවේකය යි 'ඒකීභාවාය' යනාදියෙන් කීහ. 'ඒකීභාවතෝ' යන්නෙන් කායවිවේකයෙන් නැගී සිටීම පවසයි. 'ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිතෝ' යනාදියෙන් චිත්තවිවේකයෙන් (නැගී සිටීම පවසයි). 'වුට්ඨිතෝ' යනු ඒ දෙවැදෑරුම් විවේකයෙන් භවාංග සිතේ උපතින් හෝ සබ්රහ්මචාරීන් හා සමාගමයට පැමිණීමයි. Soppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සොප්ප සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 8. Macchabandhasuttavaṇṇanā 8. මච්ඡබන්ධ සූත්ර වර්ණනාව 18. Aṭṭhame [Pg.98] macchaghātakanti macchabandhaṃ kevaṭṭaṃ. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hantīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo. 18. අටවැනි (සූත්රයෙහි) 'මච්ඡඝාතකං' යනු මසුන් අල්ලන්නා වූ කෙවුළා ය. 'ඔරබ්භික' ආදියෙහි 'උරබ්භ' යනු බැටළුවන් ය, බැටළුවන් මරන්නා 'ඔරබ්භික' නම් වේ. 'සූකරික' (ඌරන් මරන්නා) ආදියෙහි ද මේ ක්රමය ම ය. Macchabandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මච්ඡබන්ධ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā 9. පළමු මරණස්සති සූත්ර වර්ණනාව 19. Navame evaṃnāmake gāmeti nātikānāmakaṃ gāmaṃ nissāya. Dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Ñātīnañhi nivāsaṭṭhānabhūto gāmo ñātiko, ñātikoyeva nātiko ña-kārassa na-kārādeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. So kira gāmo yesaṃ tadā tesaṃ pubbapurisena attano ñātīnaṃ sādhāraṇabhāvena nivasito, tena ñātikoti paññāyittha. Atha pacchā dvīhi dāyādehi dvidhā vibhajitvā paribhutto. Giñjakā vuccati iṭṭhakā, giñjakāhiyeva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So hi āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tasmiṃ kira padese mattikā sakkharamarumpavālukādīhi asammissā kathinā saṇhasukhumā, tāya katāni kulālabhājanānipi silāmayāni viya daḷhāni. Tasmā te upāsakā tāya mattikāya dīghaputhū iṭṭhakā kāretvā ṭhapetvā ṭhapetvā dvāravātapānakavāṭatulāyo sabbaṃ dabbasambhārena vinā tāhi iṭṭhakāhiyeva pāsādaṃ kāresuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye pāsāde’’ti. 19. නවවැනි (සූත්රයෙහි) 'එවංනාමකේ ගාමේ' යනු නාතික නම් ග්රාමය ඇසුරු කොට ය. කුඩා පියාගේ හා මහා පියාගේ පුතුන් දෙදෙනාට ගම් දෙකක් විය, ඉන් එක් ගමක ය. ඥාතීන්ගේ නිවාසස්ථානය වූ බැවින් 'ඤාතික' නම් වූ ග්රාමය, 'අනිමිත්තා න නායරේ' යනාදියෙහි මෙන් 'ඤ' කාරයට 'න' කාරය ආදේශ වීමෙන් 'නාතික' යැයි විය. එකල ඒ ගම යම් කෙනෙකුට අයත් වූයේ ද, ඔවුන්ගේ පූර්ව පුරුෂයන් විසින් තම ඥාතීන් උදෙසා පොදුවේ පදිංචි කරන ලද බැවින් 'ඤාතික' යැයි ප්රකට විය. පසුව දායාද හිමියන් දෙදෙනෙකු විසින් එය දෙකට බෙදා පරිභෝජනය කරන ලදී. 'ගිඤ්ජකා' යනු ගඩොල් ය. ගඩොල්වලින් ම කරන ලද ආවාසය 'ගිඤ්ජකාවසථ' නම් වේ. ඒ ආවාසය හුනු පිරියම් කිරීමේ අවශ්යතාවක් නැති වන සේ, ගඩොල්වලින් ම බැඳ වහළය ද ගඩොල්වලින් ම කරන ලද්දකි. ඒ ප්රදේශයෙහි මැටි, බොරලු හෝ වැලි රහිතව තද වූ ද සුමුදු වූ ද එකක් විය. එයින් තැනූ මැටි බඳුන් පවා ගල් මෙන් ශක්තිමත් විය. එබැවින් ඒ උපාසකවරු ඒ මැටියෙන් දිගු හා පළල් ගඩොල් කරවා, ඒවා අසුරා තබමින් දොර ජනෙල් උළුවහු ආදී සියල්ල දැව දඬු භාවිතයෙන් තොරව ඒ ගඩොල්වලින් ම ප්රාසාදයක් කරවූහ. එබැවින් 'ගඩොල්මය ප්රාසාදයක' යැයි කියන ලදී. Rattindivanti ekarattidivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggappaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahu vata me kataṃ assāti bahu vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya. 'රත්තින්දිබං' යනු එක් රෑ දවාලක් ය. 'භගවතෝ සාසනං' යනු ආර්ය මාර්ගාවබෝධය සලසන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදයයි. 'බහු වත මේ කතං අස්ස' යනු මා විසින් බොහෝ සේ ආත්මහිතකාමී වූ පැවිදි කිස කරන ලද්දේ වන්නේ ය යන්නයි. Tadantaranti tattakaṃ velaṃ. Ekapiṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhantavāto [Pg.99] vā anto pavisatīti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikāvātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ. 'තදන්තරං' යනු ඒ සා කාලයකි. 'ඒකපිණ්ඩපාතං' යනු එක් දිනක් යැපීමට සෑහෙන පිණ්ඩපාතයයි. ඇතුළට ගිය වාතය පිටතට එනතෙක් හෝ පිටතට ගිය වාතය ඇතුළට එනතෙක් යනුවෙන් එක ම ආශ්වාස ප්රශ්වාසයක් ගැන පවසන ලදී. එය නාසික වාතයෙහි සාමාන්ය ස්වභාවය අනුව දත යුතුය. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. පළමු මරණස්සති සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā 10. දෙවැනි මරණස්සති සූත්ර වර්ණනාව 20. Dasame nikkhanteti vītivatte. Patigatāyāti paccāgatāya, sampattāyāti attho. Tenāha ‘‘paṭipannāyā’’ti. So mamassa antarāyoti yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā tassa satthusāsanamanasikārassa ceva jīvitassa ca saggamokkhānañca antarāyo assa, bhaveyyāti attho. Tenāha ‘‘tividho antarāyo’’tiādi. Vipajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakārakā kāye sandhibandhanacchedakavātā satthakavātā. Kattukamyatāchandoti niyyānāvaho kattukamyatākusalacchando. Payogavīriyanti bhāvanānuyogavīriyaṃ. Na paṭivāti na paṭinivattatīti appaṭivānī, antarā vosānānāpajjanavīriyaṃ. Tenāha ‘‘anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā’’ti. 20. දසවැනි (සූත්රයෙහි) 'නික්ඛන්තේ' යනු ඉක්ම ගිය කල්හි ය. 'පතිගතාය' යනු නැවත පැමිණි, සම්ප්රාප්ත වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් 'පටිපන්නාය' යැයි කීහ. 'සෝ මමස්ස අන්තරායෝ' යනු කලින් කී මරණය පමණක් නොව, ඉතා දුර්ලභ ක්ෂණ සම්පත්තිය ලබා ගත් මට, ඒ ශාස්තෘ ශාසනය මෙනෙහි කිරීමටත්, ජීවිතයටත්, ස්වර්ග මෝක්ෂයන්ටත් අන්තරායක් වන්නේ ය යන අර්ථයයි. එබැවින් 'ත්රිවිධ අන්තරාය' යනාදිය කීහ. 'විපජ්ජෙය්ය' යනු විපත්තියට පත් වන්නේ ය යන්නයි. ආයුධයකින් මෙන් අඟපසඟ කපා දමන, ශරීරයේ සන්ධි බන්ධන සිඳ දමන වාතයෝ 'සත්ථක වාත' නම් වෙති. 'කත්තුකම්යතාඡන්දෝ' යනු නිවන කරා පමුණුවන කුසල් කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. 'පයෝගවීරියං' යනු භාවනානුයෝගී වීර්යයයි. 'න පටිවා' යනු ආපසු හැරී නොයන බැවින් 'අප්පටිවානී' නම් වේ, එනම් අතරමගදී අත්නොහරින වීර්යයයි. එබැවින් 'නොපසුබට වීම, ආපසු නොහැරීම' යැයි කීහ. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. දෙවැනි මරණස්සති සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. Sāraṇīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. සාරණීය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී. 3. Anuttariyavaggo 3. අනුත්තරිය වර්ගය 1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā 1-2. සාමක සූත්රාදි වර්ණනාව 21-22. Tatiyassa paṭhame kevalakappanti ettha kevala-saddo anavasesattho, kappa-saddo samantabhāvattho. Tasmā kevalakappaṃ pokkharaṇiyanti evamattho daṭṭhabbo. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito. Attano obhāsena pharitvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitena obhāsena pharitvā, candimā [Pg.100] viya ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Samanuññoti sammadeva katamanuñño. Tenāha ‘‘samānacitto’’ti, samānajjhāsayoti attho. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa puggalassa anādariyavasena pavattā cetanā, tassa bhāvo atthitā dovacassatā. Atha vā dovacassameva dovacassatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. Cetanāpadhāno hi saṅkhārakkhandho. Catunnaṃ vā khandhānaṃ apadakkhiṇaggāhitākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacananti vadanti. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā. Yāya hi cetanāya puggalo pāpamitto pāpasampavaṅko nāma hoti, sā cetanā pāpamittatā. Cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatā. Dutiyaṃ uttānameva. 21-22. තුන්වැනි (වර්ගයෙහි) පළමු (සූත්රයෙහි) 'කේවලකප්පං' යන්නෙහි 'කේවල' ශබ්දය නිරවශේෂ අර්ථයෙහි ද, 'කප්ප' ශබ්දය හාත්පස අර්ථයෙහි ද වැටේ. එබැවින් 'මුළු පොකුණ ම' යනු මෙහි අර්ථයයි. ශේෂයක් නොමැතිව පැතිරීමට සමත් ආලෝකයක් වුව ද කිසියම් හේතුවක් නිසා එක් දේශයක පමණක් පැතිරීම විය හැකිය, එහෙත් මෙය මුළුමනින් ම පැතිරෙන බව දැක්වීමට 'කප්ප' යන හාත්පස අර්ථය ගන්නා ලදී. 'තම ආලෝකයෙන් විහිදුවා' යනු වස්ත්ර, ආභරණ හා ශරීරයෙන් හටගත් ආලෝකයෙන් පැතිර පීරා, චන්ද්රයා මෙන් එක ම ආලෝකයක්, එක ම පහනක් බවට පත් කොට යන අර්ථයයි. 'සමනුඤ්ඤෝ' යනු මැනවින් එකඟ වූ යන්නයි. එබැවින් 'සමාන චිත්ත ඇත්තා' හෙවත් සමාන අදහස් ඇත්තා යැයි කීහ. යමෙකුට වචනය පැවසීම දුෂ්කර ද හෙතෙම 'දුබ්බච' (දුවච) නම් වේ, ඔහුගේ ක්රියාව 'දෝවචස්සය' යි, ඒ පුද්ගලයාගේ අනාදරය නිසා පවතින චේතනාව හෙවත් එහි ස්වභාවය 'දෝවචස්සතා' නම් වේ. නැතහොත් දෝවචස්සය ම දෝවචස්සතාවයි. එය අර්ථ වශයෙන් සංස්කාරස්කන්ධය වේ. චේතනාව ප්රධාන කොට ඇත්තේ සංස්කාරස්කන්ධය බැවිනි. වැරදි ලෙස ග්රහණය කරගන්නා ආකාරයෙන් පවතින ස්කන්ධ හතරට ම මෙය නමක් යැයි ද කියති. අශ්රද්ධාදී පාපී පුද්ගලයන් යමෙකුට මිතුරන් වේ ද ඔහු 'පාපමිත්ත' නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය 'පාපමිත්තතා' යි. එය ද අර්ථ වශයෙන් දෝවචස්සතාව මෙන් දත යුතුය. යම් චේතනාවකින් පුද්ගලයෙක් පාපමිත්රයෙකු හෝ පාපී ඇසුරක් ඇත්තෙකු වේ ද, ඒ චේතනාව පාපමිත්රතාවයි. නැතහොත් ඒ ආකාරයෙන් පවතින අරූපී ස්කන්ධ සතර ම පාපමිත්රතාවයි. දෙවැන්න පැහැදිලි ය. Sāmakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සාමක සූත්රාදි වර්ණනාව නිමවා ලදී. 3. Bhayasuttavaṇṇanā 3. භය සූත්ර වර්ණනාව 23. Tatiye sambhavati jātimaraṇaṃ etenāti sambhavo, upādānanti āha ‘‘jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte’’ti. Anupādāti anupādāya. Tenāha ‘‘anupādiyitvā’’ti. Jātimaraṇāni sammā khīyanti etthāti jātimaraṇasaṅkhayo, nibbānanti āha ‘‘jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne’’ti. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato. 23. තෙවැන්නෙහි 'සම්භවති ජාතිමරණං එතේනාති සම්භවෝ' යනු, යමකින් ජාති මරණ හටගනී ද එය සම්භවයයි, එනම් උපාදානයයි. 'ජාතියට හා මරණයට ප්රත්යයක් වන බැවින් සම්භවය' යැයි අර්ථ දැක්වූහ. 'අනුපාදා' යනු උපාදානය නොකොට යන්නයි. එබැවින් 'ග්රහණය නොකොට' යැයි වදාළහ. මෙහි ජාති හා මරණයන් මනාව ක්ෂය වී යන්නේ යම් තැනක ද එය 'ජාතිමරණසංඛය' නම් වූ නිර්වාණයයි. 'ජාති මරණයන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ නිර්වාණයෙහි' යැයි අර්ථ දක්වා ඇත. 'සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුං' යනු සියලුම වෘත්ත දුක් ඉක්මවා ගියහ යන්නයි. අවසන් චිත්ත නිරෝධයෙන් පසුව වෘත්ත දුක් අංශුවක්වත් හට නොගන්නා බැවිනි. Bhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. භය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 4. Himavantasuttavaṇṇanā 4. හිමවන්ත සූත්ර වර්ණනාව 24. Catutthe samāpattikusalo hotīti samāpajjanakusalo hoti. Tenāha ‘‘samāpajjituṃ kusalo’’ti. Tattha antogatahetuattho ṭhiti-saddo, tasmā ṭhapanakusaloti atthoti āha ‘‘samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho’’ti. Tattha ṭhapetuṃ sakkotīti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ [Pg.101] khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ sakkoti adhiṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Vuṭṭhātuṃ sakkoti vuṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāve kusalo kallitakusalo. Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ. Kallaṃ kātunti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇānañca samappadhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ kātuṃ. Samādhissa gocarakusaloti samādhismiṃ nipphādetabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare satisampajaññayogato kusalo cheko. Tenāha ‘‘samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā’’tiādi. Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitunti paṭhamajjhānādisamādhiṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ upanetuṃ. 24. සිවුවැන්නෙහි 'සමාපත්තිකුසලෝ හෝති' යනු සමාපත්තියට සමවැදීමෙහි දක්ෂ වෙයි යන්නයි. එබැවින් 'සමවැදීමට දක්ෂ වූ' යැයි වදාළහ. එහි 'ඨිති' යන ශබ්දයෙන් ඇතුළත් වූ හේතු අර්ථය ගෙන, එබැවින් සමාධිය පිහිටුවීමෙහි දක්ෂ වූයේ යන අර්ථයෙන් 'සමාධිය පිහිටුවීමට සමත් වෙයි' යැයි වදාළහ. එහි 'පිහිටුවීමට සමත් වෙයි' යනු අධිෂ්ඨාන වශීභාවය සම්පූර්ණ කරගත් බැවින් සත් අට වතාවක් ඇසිපිය හෙළන මාත්ර කාලයක් වුව ද ධ්යානය පවත්වා ගැනීමට හැකි වීමයි. 'යථාපරිච්ඡේදේන' යනු නියම කරගත් කාලයෙනි. 'වුට්ඨාතුං සක්කෝති' යනු වුට්ඨාන වශීභාවය සම්පූර්ණ කළ බැවින් (ධ්යානයෙන්) නැගී සිටීමට හැකි වෙයි. සුදුසු පරිදි සකස් වූයේ 'කල්ලිත' නම් වේ. ඒ කල්ලිත භාවයෙහි (සුදුසු බවෙහි) දක්ෂ වූයේ 'කල්ලිතකුසලෝ' නම් වේ. එනම් (සිත) ප්රබෝධවත් කිරීමට, සතුටු කිරීමට හා මනාව ප්රබෝධවත් කිරීමට දක්ෂ වීමයි. 'කල්ලං කාතුං' යනු සමාධියට ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කිරීමෙන් හා සහකාරී හේතූන් මැනවින් එක් රැස් කිරීමෙන් සමාධියට සමවැදීම සඳහා සිත සමත් කරවීමයි. 'සමාධිස්ස ගෝචරකුසලෝ' යනු සමාධියෙහි නිපදවිය යුතු, 'කර්මස්ථානය' යැයි හඳුන්වන එම ගෝචර වූ ප්රවෘත්තිස්ථානයෙහි ද, සිඟමන් වඩින ගෝචරයෙහි ද සිහි නුවණින් යුක්ත වීමෙන් දක්ෂ වූ, නිපුණ වූ තැනැත්තායි. එබැවින් 'සමාධියට අසප්පාය වූ, අනුපකාරී වූ ධර්මයන් වර්ජනය කොට' යනාදිය වදාළහ. 'පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං අභිනීහරිතුං' යනු ප්රථම ධ්යානාදී සමාධීන් විශේෂ භාගී බව (උසස් තත්ත්වයන්) කරා පමුණුවීමට හෝ ළඟා කරවීමටයි. Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. හිමවන්ත සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā 5. අනුස්සතිට්ඨාන සූත්ර වර්ණනාව 25. Pañcame anussatikāraṇānīti anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ hetubhāvato kāraṇāni. Nikkhantanti nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti pañcakāmaguṇato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ karitvā, pādakaṃ katvāti attho. 25. පස්වැන්නෙහි 'අනුස්සතිකාරණානි' යනු අනුස්සතීන්ම මෙලොව පරලොව වශයෙන් වන හිතසුව පිණිස හේතු වන බැවින් කාරණයෝ වෙති. 'නික්ඛන්තං' යනු නික්මුණේය. 'මුත්තං' යනු මිදුණේය. 'වුට්ඨිතං' යනු පහ වූයේය. මේ සියල්ලම නීවරණ යටපත් කිරීම (විෂ්කම්භනය) අරභයා පවසයි. 'ගේධම්හා' යනු පංචකාම ගුණයෙනි. 'ඉදම්පි' යනු බුද්ධානුස්සතිය පදනම් කරගෙන ලැබූ උපචාර ධ්යානය ගැන පවසයි. 'ආරම්මණං කරිත්වා' යනු ප්රත්යය කොට ගෙන, එනම් පදනම කොට ගෙන යන අර්ථයයි. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අනුස්සතිට්ඨාන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā 6. මහාකච්චාන සූත්ර වර්ණනාව 26. Chaṭṭhe sambādheti vā taṇhāsaṃkilesādīnaṃ sampīḷe saṅkare gharāvāse. Okāsā vuccantīti maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato okāsāti vuccanti. Okāsādhigamoti lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Visujjhanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi [Pg.102] ca upakkiliṭṭhacittānaṃ visuddhatthāya. Sā panāyaṃ cittassa visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anupādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antotāpo antonijjhānaṃ soko, ñātibyasanādinimittameva socikatā. ‘‘Kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353-354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena lapanaṃ paridevo. Samatikkamanatthāyāti pahānāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha samatikkamo. Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo, ariyamaggo. Idha pana saha pubbabhāgena ariyamaggo gahitoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāyā’’ti. Apaccayaparinibbānassāti anupādisesanibbānaṃ sandhāya vadati. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva. Sesamettha uttānameva. 26. හයවැන්නෙහි 'සම්බාධ' යනු තෘෂ්ණාව හා සංක්ලේශයන්ගෙන් පීඩිත වූ ද, එම කෙලෙස්වලින් ගැවසී ගත්තා වූ ද ගිහිගෙයයි. 'ඕකාසා' යනු මාර්ග ඵල සැප ලබා ගැනීමට අවකාශ සලසන බැවින් (පැවිදි ජීවිතය) අවකාශයෝ යැයි කියනු ලැබේ. 'ඕකාසාධිගමෝ' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස අවබෝධ කළ යුතු අවකාශයයි. 'විසුජ්ඣනත්ථායා' යනු රාගාදී මලකඩවලින් ද අභිධ්යා හා විෂම ලෝභාදියෙන් ද කිලිටි වූ සිත් පිරිසිදු කිරීම පිණිසයි. සිතේ ඒ පිරිසිදු බව සිදු වන විට එය ශෝකාදිය ග්රහණය නොකරන බැවින් 'ශෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා යාම පිණිස' යනාදිය වදාළහ. එහි 'ශෝකය' යනු ඥාති ව්යසනාදිය නිසා සිතේ ඇති වන තැවීම, අභ්යන්තර දැවිල්ල හා දැවෙන ස්වභාවයයි. එය ඥාති ව්යසනාදිය නිසාම ඇති වන ශෝකී බවයි. 'මාගේ එකම පුතු කොහේද' යනාදී වශයෙන් වැලපීම 'පරිදේව' නම් වේ. 'සමතික්කමනත්ථායා' යනු ප්රහාණය පිණිසයි. මතු නූපදින ලෙස පහ කිරීම මෙහි 'ඉක්මවා යාම' ලෙස ගැනේ. 'දුක්ඛදෝමනස්සානං අත්ථංගමායා' යනු කායික දුක්ඛය හා චෛතසික දෝමනස්සය යන මේ දෙකේම නිවී යාම පිණිස, එනම් නිරෝධය පිණිසයි. 'ඤායති' යනු නිශ්චය වශයෙන් නිර්වාණය කරා යයි, නැතහොත් මෙයින් නිර්වාණය අවබෝධ කරයි යන අර්ථයෙන් 'ඤාය' නම් වූ ආර්ය මාර්ගයයි. මෙහිදී පූර්වභාග මාර්ගය (විදර්ශනාව) සමඟ ආර්ය මාර්ගය ගන්නා ලද බැවින් 'විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස' යැයි වදාළහ. 'අප්පච්චයපරිනිබ්බානස්ස' යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව අරභයා පවසයි. ප්රත්යයන්ගෙන් හට නොගත් අසංකෘත වූ අමෘත ධාතුවමයි. සෙසු කරුණු මෙහි පැහැදිලිය. Mahākaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මහාකච්චාන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā 7. පඨමසමය සූත්ර වර්ණනාව 27. Sattame vaḍḍhetīti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahati. Manobhāvanīyoti vā manasā bhāvito sambhāvito. Yañca āvajjato manasi karoto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ pakkhe kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddo. ‘‘Thinamiddhavinodanakammaṭṭhāna’’nti vatvā tadeva vibhāvento ‘‘ālokasaññaṃ vā’’tiādimāha. Vīriyārambhavatthuādīnaṃ vāti ettha ādi-saddena idha avuttānaṃ atibhojane nimittaggāhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathā’’ti (itivu. aṭṭha. 111). Antarāyasaddapariyāyo idha antarā-saddoti āha ‘‘anantarāyenā’’ti. 27. හත්වැන්නෙහි 'වඩ්ඪේති' යනු සිතෙහි සංසාරයෙන් මිදීම (විවර්තනය) ඇසුරු කළ දියුණුවක් ඇති කරයි. 'මනෝභාවනීයෝ' යනු සිතින් වඩන ලද හෙවත් සම්භාවනා කරන ලද යන්නයි. යම් අරමුණක් ආවර්ජනා කරන විට හෝ මෙනෙහි කරන විට සිත නීවරණයන්ගෙන් තොර වේද එයයි. මෙහිදී 'භාවනීය' ශබ්දය සම්භාවනා යන අර්ථයෙන් කර්ම සාධකව යෙදී ඇත. 'ථීනමිද්ධය දුරු කරන කර්මස්ථානය' යැයි පවසා, එයම විස්තර කරමින් 'ආලෝක සංඥාව හෝ' යනාදිය වදාළහ. 'වීරියාරම්භවත්ථුආදීනං' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මෙහි සඳහන් නොවුණු අධික ලෙස ආහාර ගැනීම, නිමිත්ත ගැනීම ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මෙසේ වදාරන ලදී: 'ධර්ම හයක් ථීනමිද්ධය ප්රහාණය පිණිස පවතියි; එනම් ආහාරයෙහි පමණ දැනීම, ඉරියව් මාරු කිරීම, ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කිරීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම, කල්යාණ මිත්ර සේවනය හා සප්පාය කථා' යනුයි. 'අන්තරාය' යන වචනයට සමාන පදයක් ලෙස මෙහි 'අන්තරා' ශබ්දය යෙදී ඇති බැවින් 'අන්තරායක් රහිතව' යැයි වදාළහ. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. පඨමසමය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā 8. දුතියසමය සූත්ර වර්ණනාව 28. Aṭṭhame [Pg.103] maṇḍalasaṇṭhānamāḷasaṅkhepena katā bhojanasālā maṇḍalamāḷāti adhippetāti āha ‘‘bhojanasālāyā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva. 28. අටවැන්නෙහි 'මණ්ඩලමාළා' යනු වටකුරු හැඩැති මණ්ඩපයක් ආකාරයෙන් සකසන ලද භෝජන ශාලාව අදහස් කරන බැවින් 'භෝජන ශාලාවෙහි' යැයි වදාළහ. සෙසු කරුණු මෙහි පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. දුතියසමය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 9. Udāyīsuttavaṇṇanā 9. උදායී සූත්ර වර්ණනාව 29. Navame diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoti āha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena vihāratthāya. Ālokasaññaṃ manasi karotīti sūriyacandapajjotamaṇiukkāvijjuādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho, yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Tathā ca naṃ manasi karoti, yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati. Yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti, divāriva vigatathinamiddho hoti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Divāti saññaṃ ṭhapetīti vuttanayena manasi katvā divāriva saññaṃ uppādeti. Yathānena divā…pe… tatheva taṃ manasi karotīti yathānena divā upaladdho sūriyāloko, evaṃ rattimpi divā diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti. Yathā canena rattiṃ…pe… manasi karotīti yathā rattiyaṃ candāloko upaladdho, evaṃ divāpi rattiṃ diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Vivaṭenāti thinamiddhena apihitattā vivaṭena. Anonaddhenāti asañchāditena. Sahobhāsakanti saññāṇobhāsaṃ. Dibbacakkhuñāṇaṃ rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ñāṇadassananti adhippetanti āha ‘‘dibbacakkhusaṅkhātassā’’tiādi. 29. නවවන සූත්රයෙහි ‘දිට්ඨධම්ම’ යනු ප්රත්යක්ෂ ආත්මභාවය යැයි පවසනු සඳහා ‘මේ ආත්මයෙහිම’ යැයි පවසන ලදි. ‘සුඛවිහාරත්ථාය’ යනු කෙලෙස් රහිත බව නිසා නිරාමිස සැපයෙන් වාසය කරනු පිණිසයි. ‘ආලෝකසඤ්ඤං මනසි කරෝති’ යනු ඉර, හඳ, පහන්, මැණික්, හුළු අතු සහ විදුලිය ආදියේ ආලෝකය දහවල මෙන්ම රාත්රියෙහි ද ලැබුණු පරිදි, එම ආලෝකයම මෙනෙහි කරයි, සිතෙහි තබා ගනියි. තවද මනාව වඩන ලද ආලෝක කසිණයක් මෙන්, තමා කැමති පරිදි, කැමති තාක් ඒ ආලෝකය රාත්රියෙහි පවතින සේ එය මෙනෙහි කරයි. ඒ මගින් එහි දහවල් යන හැඟීම පිහිටුවයි, එවිට දහවල මෙන් නිදිමත හා අලස බව පහව ගිය කෙනෙකු බවට පත් වෙයි. එබැවින් ‘යම් සේ දහවල ද එසේම රාත්රිය ද’ යැයි පවසන ලදි. දහවල් යන සඤ්ඤාව පිහිටුවයි යනු පවසන ලද ක්රමයට මෙනෙහි කොට දහවල මෙන් හැඟීමක් උපදවයි. ‘යම් සේ ඔහු විසින් දහවල... පෙ... එසේම එය මෙනෙහි කරයි’ යනු යම් සේ ඔහු විසින් දහවල හිරු එළිය දක්නා ලද ද, එමෙන්ම රාත්රියෙහි ද දහවල දුටු ආකාරයෙන්ම ඒ ආලෝකය මෙනෙහි කරයි. ‘යම් සේ ඔහු විසින් රාත්රියෙහි... පෙ... මෙනෙහි කරයි’ යනු යම් සේ රාත්රියෙහි සඳ එළිය දක්නා ලද ද, එමෙන්ම දහවල ද රාත්රියෙහි දුටු ආකාරයෙන්ම ඒ ආලෝකය මෙනෙහි කරයි, සිතෙහි තබා ගනියි. ‘විවටේන’ යනු නිදිමතින් වැසී නොගිය බැවින් විවෘත වූ ස්වභාවයයි. ‘අනෝනද්ධේන’ යනු වසා නොදමන ලද යන්නයි. ‘සහෝභාසකං’ යනු සඤ්ඤාණෝභාසය (හඳුනාගැනීමේ ආලෝකය) සහිත වූ යන්නයි. රූපයන්හි පවතින දිව්යමය සහ අනෙක් දෑ දැකීමේ අර්ථයෙන් මෙහි දිව්ය චක්ෂුර් ඥානය ‘ඥානදස්සන’ ලෙස අදහස් කරන බව දැක්වීමට ‘දිබ්බචක්ඛුසංඛාතස්සා’ යනාදිය පවසන ලදි. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Dhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā[Pg.104]. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ, vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlaṃ vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213). Paribhinnaṭṭhānehi kākadhaṅkādīhi. Vissandamānaṃ pubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbataṃ. ‘ජීවිතපරියාදානා’ යනු ජීවිතය කෙළවර වීමෙන් පසු, එනම් මරණයෙන් මතු යන්නයි. ‘සමුග්ගතේන’ යනු උඩට මතු වූ යන්නයි. ‘ධුමාතත්තා’ යනු ඉහළට ඉහළට ඉදිමී ඇති බැවින් හෝ මහත් වී ඇති බැවින් යන්නයි. සුදු හා රතු පැහැයෙන් මිශ්ර වී වෙනස් වූ නිල් පැහැය හෝ මුල් වර්ණය වෙනස් වී ඇති වූ නිල් පැහැය ‘විනීල’ නම් වේ. ‘විනීල’ යන්නම ‘ක’ අකුර යොදා ‘විනීලක’ ලෙස අර්ථයේ වෙනසක් නැතිව පද වර්ධනයක් සිදු කොට ඇත; එය ‘පීතක’ හෝ ‘ලෝහිතක’ යන්නාක් මෙනි. පිළිකුල් සහගත බැවින් ‘පටිකූලත්තා’ නම් වේ. ‘ක’ අකුර පිළිකුල් අර්ථයෙන් යොදා ඇති බව දැක්වීමට ‘කුච්ඡිතං විනීලං විනීලකං’ (පිළිකුල් වූ විනීල වර්ණය විනීලක නම් වේ) යැයි පවසන ලදි; එය ‘පාපකෝ කිත්තිසද්දෝ අබ්භුග්ගච්ඡති’ යන්නෙහි මෙනි. කපුටන් හා කොවුලන් ආදීන් විසින් තැන් තැන්වලින් කඩා කන ලද යන්නයි. ‘විස්සන්දමානං පුබ්බං’ යනු වැගිරෙන සැරවයි, එනම් තැනින් තැන වැගිරෙන සැරව යන අර්ථයයි. ‘තථාභාවං’ යනු එසේ වැගිරෙන සැරව සහිත බවයි. So bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. Ayampi khotiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃpūtikasabhāvoti evaṃ ativiya pūtisabhāvo āyuādivigame viyāti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti. ‘ඒ භික්ෂුව’ යනු ‘සොහොනෙහි දමන ලද ශරීරය දකින්නේ නම්’ යැයි පවසන ලද ඒ භික්ෂුවයි. ඔහු සමානත්වය ගළපා බලයි. ‘අයම්පි ඛෝ’ යනාදිය ගළපා බලන ආකාරය දැක්වීමයි. ‘ආයු’ යනු රූප ජීවිතේන්ද්රියයි. මෙහි අරූප ජීවිතේන්ද්රිය වනාහි විඤ්ඤාණය හා බැඳී පවතින එකක්මය. ‘උස්මා’ යනු කර්මජ තේජෝ ධාතුවයි. ‘ඒවංපූතිකාසභාවෝ’ යනු ආයු ආදිය පහව ගිය කල්හි මෙලෙස අතිශයින්ම කුණු වන ස්වභාවය ඇති වන බව අදහස් වේ. ‘එබඳු වන්නේය’ යනු මෙලෙස වන්නේය යන්නයි; එබැවින් ‘එලෙසම ඉදිමීම ආදියට පත් වන්නේය’ යැයි පවසන ලදි. Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sesāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akkhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. Aññena hatthaṭṭhikanti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha. Terovassikānīti tirovassagatāni. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo. So yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Anekadhātūnanti cakkhudhātuādīnaṃ, kāmadhātuādīnaṃ vā. Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.214; 2.376; ma. ni. 1.109) vuttāya sattaṭṭhānikāya satiyā ceva taṃsampayuttañāṇassa ca atthāya. ‘ලඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වා’ යනු උදුරා උදුරා යන්නයි. ‘සේසාවසේසමංසලෝහිතයුත්තං’ යනු මුළුමනින්ම කා නොදැමූ බැවින් තැනින් තැන ඉතිරි වූ ඉතා ස්වල්ප මාංශ හා ලේ සහිත වූ යන්නයි. ‘අඤ්ඤේන හත්ථට්ඨිකං’ යනු විශේෂයකින් තොරව අත්වල ඇට විසිරී ඇති බව ප්රකාශ කිරීමයි. ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම විසිරී ඇති බව දැක්වීමට ‘හැට හතරක් වූ කොටස් ද’ යනාදිය පවසන ලදි. ‘තේරෝවස්සිකානී’ යනු වසරකට වඩා පැරණි වූ ඇටකටුයි. ඒවා වසර ඉක්මවා ගිය ඒවා බව දැක්වීමට ‘අතික්කන්තසංවච්ඡරානි’ යැයි පවසන ලදි. පැරණි වීම නිසා ඝන බව නැති වී කුඩු වී යාම මෙහි ‘පූතිභාව’ (කුණු වූ බව) ලෙස ගැනේ. එය සිදුවන ආකාරය දැක්වීමට ‘අබ්භෝකාසේ’ යනාදිය පවසන ලදි. ‘අනේකධාතූනං’ යනු චක්ඛු ධාතු ආදියේ හෝ කාම ධාතු ආදියේ යන්නයි. ‘සතියට සහ ඥානයට ප්රයෝජන පිණිස’ යනු ‘යන විට හා එන විට සම්පජන්යයෙන් යුක්ත වෙයි’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද සත් ආකාරයක සතියට සහ ඊට සම්ප්රයුක්ත වූ ඥානයට ප්රයෝජන පිණිස යන්නයි. Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. උදායි සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Anuttariyasuttavaṇṇanā 10. අනුත්තරිය සූත්ර වර්ණනාව 30. Dasame [Pg.105] nihīnanti lāmakaṃ, kiliṭṭhaṃ vā. Gāmavāsikānanti bālānaṃ. Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanānaṃ santaka’’nti, puthujjanehi sevitabbattā tesaṃ santakanti vuttaṃ hoti. Anariyanti na niddosaṃ. Niddosaṭṭho hi ariyaṭṭho. Tenāha ‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’nti. Ariyehi vā na sevitabbanti anariyaṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasahitaṃ. Tādisañca atthasannissitaṃ na hotīti āha ‘‘na atthasannissita’’nti. Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti catusaccakammaṭṭhānābhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgādīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘na virāgāyā’’tiādi. 30. දහවන සූත්රයෙහි ‘නිහීනං’ යනු ලාමක වූ හෝ කිලිටි වූ දෙයයි. ‘ගාමවාසිකානං’ යනු බාලයන්ගේ යන්නයි. පෘථග්ජනයන්ගේ මෙම දෙය ‘පෝථුජ්ජනික’ නම් වේ. එබැවින් ‘පෘථග්ජනයන් සතු දෙය’ යැයි පවසන ලදි; පෘථග්ජනයන් විසින් සේවනය කළ යුතු බැවින් එය ඔවුන් සතු දෙයක් ලෙස පවසන ලදි. ‘අනරියං’ යනු දොස් රහිත නොවන බවයි. මන්ද නිර්දෝෂී බව යනු ආර්ය බවයි. එබැවින් ‘උත්තම නොවන, පිරිසිදු නොවන’ යැයි කියන ලදි. එසේත් නැතහොත් ආර්යයන් විසින් සේවනය නොකළ යුතු බැවින් ‘අනරිය’ නම් වේ. ‘අනත්ථසංහිතං’ යනු මෙලොව පරලොව ආදී විවිධ වූ මහත් වූ අනර්ථයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. එබඳු දෙය යහපතට පදනම් නොවන බැවින් ‘අර්ථයක් ඇසුරු නොකළ’ යැයි කියන ලදි. ‘සංසාරයෙහි කලකිරීම පිණිස නොවේ’ යනු එහි සතර සත්ය කමටහන් නොමැති බැවිනි. සංසාරයෙහි කලකිරීමක් නැති කල්හි විරාගය ආදිය ඇති විය නොහැකි බැවින් ‘විරාගය පිණිස නොවේ’ යනාදිය පවසන ලදි. Anuttamaṃ anuttariyanti āha ‘‘etaṃ anuttara’’nti. Hatthisminti nimittatthe bhummanti āha ‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’nti. Hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahetvā ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā hatthisippe sikkhatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesapadesupi eseva nayo. උත්තම නොවන බැවින් ‘අනුත්තරිය’ යැයි පවසනු පිණිස ‘මෙය අනුත්තරය’ යැයි වදාරන ලදි. ‘හත්ථිස්මිං’ යනු නිමිත්ත අර්ථයෙහි වූ සප්තමී විභක්තියයි; එබැවින් ‘ඇත් නිමිත්ත ඉගෙන ගත යුතුය’ යැයි පවසන ලදි. ඇතුන් විෂයෙහි වන බැවින් සහ ඇතා ඇසුරු කරන බැවින් ඇත් ශිල්පය ‘හත්ථි’ (ඇත්) ලෙස ගෙන ‘ඇතා කෙරෙහි හික්මෙයි’ යැයි කියන ලදි. එබැවින් ඇත් ශිල්පයෙහි හික්මෙයි යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දැක්විය යුතුය. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්රමයම අදාළ වේ. Liṅgabyattayena vibhattibyattayena pāricariyeti vuttanti āha ‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva. ලිංග විපර්යාසයෙන් සහ විභක්ති විපර්යාසයෙන් ‘පාරිචරියේ’ යැයි වදාරන ලද බව දැක්වීමට ‘පාරිචරියාය පච්චුපට්ඨිතා’ (උවටැන් කිරීම පිණිස පැමිණ සිටි) යැයි කියන ලදි. මෙහි සෙසු කරුණු පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අනුත්තරිය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Anuttariyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. අනුත්තරිය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත. 4. Devatāvaggo 4. දේවතා වර්ගය 1-4. Sekhasuttādivaṇṇanā 1-4. සේඛ සූත්ර ආදී වර්ණනාව 31-34. Catutthassa paṭhame sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihāni nāma natthīti āha ‘‘uparūpariguṇaparihānāyā’’ti, uparūpariladdhabbānaṃ maggaphalānaṃ parihānāya anuppādāyāti attho. Tatiyādīni uttānatthāneva. 31-34. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්රයෙහි, සේඛ (හික්මෙන) පුද්ගලයන් ලබාගත් ගුණවලින් පිරිහීමක් නැති බව දැක්වීමට ‘මතු මතු ගුණ පිරිහීම පිණිස’ (පරිහානාය) නොවෙයි යැයි පවසන ලදි. එහි අර්ථය නම් මතු මතු ලබාගත යුතු මාර්ග ඵලයන්ගෙන් පිරිහීමක් හෝ ඒවා උපදවා නොගැනීමක් සිදු නොවන බවයි. තුන්වන සූත්රයේ සිට ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Sekhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සේඛ සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත. 5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā 5. විජ්ජාභාගිය සූත්ර වර්ණනාව 35. Pañcame [Pg.106] sampayogavasena vijjaṃ bhajanti, sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayavasena tāya saha ekībhāvaṃ gacchantīti vijjābhāgiyā. Atha vā vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattanti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse pavattantīti vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammā vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekāva vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā. Evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttadhammāpi ‘‘vijjābhāgiyā’’tveva veditabbā. Idha pana vipassanāñāṇasampayuttā saññāva vijjābhāgiyāti āgatā, saññāsīsena sesasampayuttadhammāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Aniccānupassanāñāṇeti aniccānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannasaññā, tena sahagatāti attho. Sesesupi eseva nayo. 35. පස්වන සූත්රයෙහි: සම්ප්රයෝග වශයෙන් විද්යාව භජනය කරති, සහජාත, අන්යමද්ය, නිශ්රය, සම්ප්රයුක්ත, අස්ති, අවිගත ආදී ප්රත්යයන්ගේ වශයෙන් ඒ විද්යාව හා එක්වීමකට පැමිණෙත් යන අර්ථයෙන් 'විජ්ජාභාගියා' (විද්යාභාගීහු) නම් වෙති. එසේත් නැතහොත් විද්යා කොටසෙහි පවතින බැවින්, විද්යාවට සමාන බැවින්, එහි එක් දේශයක් වූ විද්යා කොටසෙහි පවතින බැවින් 'විජ්ජාභාගියා' නම් වෙති. එහි විද්යාවන් අටක් වේ. එනම්: විදර්ශනා ඤාණය, මනෝමය සෘද්ධිය සහ අභිඥා හයයි. පූර්වයෙහි දක්වන ලද අර්ථයට අනුව එම විද්යාවන් හා සම්ප්රයුක්ත වූ ධර්මයෝ විද්යාභාගීහු වෙති. පශ්චාත් අර්ථයට අනුව ඒ විද්යාවන් අතරින් යම් කිසි එක් විද්යාවක් 'විද්යාව' වන අතර, ඉතිරි ඒවා විද්යාභාගී වේ. මෙසේ විද්යාව ද විද්යාව හා සම්ප්රයුක්ත ධර්මයෝ ද 'විජ්ජාභාගියා' යනුවෙන් ම දත යුතුය. මෙහි දී නම් විදර්ශනා ඤාණය හා සම්ප්රයුක්ත වූ සංඥාව 'විජ්ජාභාගියා' ලෙස දක්වා ඇත. සංඥාව ප්රධාන කොට ගැනීමෙන් සෙසු සම්ප්රයුක්ත ධර්මයන් ද පවසන ලදැයි දත යුතුය. 'අනිච්චානුපස්සනාඤාණේ' යනු අනිත්යානුපර්ශනා ඤාණය නිශ්රය ප්රත්යය වශයෙන් ඇති වූ සංඥාවයි, එයින් සහජාත වූයේ යන අර්ථයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්රමයම වේ. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. විජ්ජාභාගිය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā 6. විවාදමූල සූත්ර වර්ණනාව 36. Chaṭṭhe kodhanoti kujjhanasīlo. Yasmā so appahīnakodhatāya adhigatakodho nāma hoti, tasmā ‘‘kodhena samannāgato’’ti āha. Upanāho etassa atthīti upanāhī, upanayhanasīloti vā upanāhī. Vivādo nāma uppajjamāno yebhuyyena paṭhamaṃ dvinnaṃ vasena uppajjatīti vuttaṃ ‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’ti. So pana yathā bahūnaṃ anatthāvaho hoti, taṃ nidassanamukhena nidassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Abbhantaraparisāyāti parisabbhantare. 36. හයවන සූත්රයෙහි: 'කෝධනෝ' යනු ක්රෝධ කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. ඔහු ප්රහීණ නොකළ ක්රෝධය ඇති බැවින් අධිගත වූ ක්රෝධය ඇත්තෙකු වන බැවින් 'ක්රෝධයෙන් යුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී. 'උපනාහී' යනු මොහුට බද්ධ වෛරය ඇත යන අර්ථයෙන් හෝ බද්ධ වෛරී ස්වභාවය ඇත යන අර්ථයෙන් 'උපනාහී' නම් වේ. විවාදය නම් උපදින කල්හි බොහෝ විට මුලින් දෙදෙනෙකුගේ වශයෙන් උපදින බැවින් 'භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය' යැයි පවසන ලදී. එය බොහෝ දෙනෙකුට අනර්ථයක් ගෙන දෙන ආකාරය උදාහරණ මගින් දක්වමින් 'කථං' (කෙසේ ද) යනාදිය වදාළ සේක. 'අබ්භන්තරපරිසායා' යනු පිරිස අභ්යන්තරයෙහි ය. Guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantiṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ haritvā ativadati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti. Issatīti issukī. Maccharāyatīti maccharaṃ, taṃ etassa atthīti [Pg.107] maccharī. Saṭhayati na sammā bhāsatīti saṭho aññathā santaṃ attānaṃ aññathā pavedanato. Māyā etassa atthī māyāvī. Micchā pāpikā viññugarahitā etassa diṭṭhīti micchādiṭṭhi, kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikāya diṭṭhiyā samannāgatoti attho. Tenāha ‘‘natthikavādī’’tiādi. අනුන්ගේ ගුණ මැකීම සඳහා පවතින ක්රියාව ද, අශූචිවලින් තලන තැනැත්තාට පළමුව තමාගේ අතේ අශූචි තැවරෙන්නාක් මෙන්, මුලින්ම තමාම කිලිටි කරගන්නා බැවින් 'මක්ඛ' නම් වේ. එය ඇත්තා 'මක්ඛී' නම් වේ. 'පළාසති' යනු පලාසයයි, අනුන්ගේ ගුණ සපාකන්නාක් මෙන් ඉවත් කරයි යන අර්ථයයි. එය ඇත්තා 'පළාසී' නම් වේ. පළාසී පුද්ගලයා අනෙකාට ඉඩක් නොදෙයි, ඔහු හා සමව කර ගසමින් අතිශයෝක්තියෙන් කතා කරයි. එබැවින් 'කරට කර ගැටීමේ ලක්ෂණය ඇති පලාසයෙන් යුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී. 'ඉස්සති' යනු ඊර්ෂ්යා කරන්නා (ඉස්සුකී) ය. 'මච්ඡරායති' යනු මසුරුකමයි, එය ඇත්තා මසුරු (මච්ඡරී) පුද්ගලයායි. 'සඨෝ' යනු කපටි තැනැත්තායි, තමා සතු නොවූ ගුණ ඇති සේ පෙන්වමින් නිවැරදිව ප්රකාශ නොකරන්නායි. මායාව ඇත්තා මායාවී නම් වේ. 'මිච්ඡාදිට්ඨි' යනු වැරදි වූ, ලාමක වූ, නුවණැත්තන් විසින් ගර්හිත වූ දෘෂ්ටියයි. කර්මපථයට අයත් වූ 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' ආදී වස්තූන්ගෙන් යුත්, මිථ්යාත්වයට පත් වූ, සසරින් එතෙර නොකරන්නා වූ දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් 'නත්ථිකවාදී' (නැත යන වාදය ඇති) යනාදිය පවසන ලදී. Saṃ attano diṭṭhiṃ, sayaṃ vā attanā yathāgahitaṃ parāmasati, sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sandiṭṭhīparāmāsī. Ādhānaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti ādhānaggāhī, daḷhaggāhī, ‘‘idameva sacca’’nti thiraggāhīti attho. Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṃ kātunti duppaṭinissaggī. Yo attano uppannadiṭṭhiṃ ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati. Tassetaṃ adhivacanaṃ. Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati. Yathā hi kacchapo attano hatthapādādike aṅge kenaci ghaṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati, na bahi nīharati, evamayampi ‘‘na sundaro tava gāho, chaḍḍehi na’’nti vutto taṃ na vissajjati, antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati, kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti. Yathā susumārā gahitaṃ na paṭinissajjanti, evaṃ gaṇhāti. 'සන්දිට්ඨිපරාමාසී' යනු තමාගේ දෘෂ්ටිය ම හෝ තමා විසින් ම ගන්නා ලද දෙය දැඩිව අල්ලා ගන්නා වූ, සැබෑ තත්ත්වය ඉක්මවා ගොස් අන්ය දෙයක් ලෙස දැඩිව ගන්නා වූ තැනැත්තායි. 'ආධානග්ගාහී' යනු දැඩිව අල්ලා ගන්නා වූ, 'මෙයම සත්යය' කියා ස්ථිරව අල්ලා ගන්නා වූ අර්ථයයි. සුදුසු හේතුවක් දැකීමෙන් පසු ලබ්ධිය අත්හරින්නේ 'පටිනිස්සග්ගී' නම් වේ. ඉතා දුක සේ ආයාසයෙන් බොහෝ කරුණු දැක්වුවත් අත්හැරිය නොහැකි බැවින් 'දුප්පටිනිස්සග්ගී' නම් වේ. යමෙක් තමා තුළ උපන් දෘෂ්ටිය 'මෙයම සත්යය' කියා දැඩිව ගෙන බුද්ධාදී උත්තමයන් විසින් කරුණු දැක්වුව ද එය අත්නොහරින්නේ ද ඔහුට මෙය නමකි. එවැනි පුද්ගලයා යම් ධර්මයක් හෝ අධර්මයක් අසයි ද, ඒ සියල්ල 'මෙය අපගේ ගුරුවරුන් විසින් පවසන ලද්දකි, මෙය අප විසින් අසන ලද්දකි' කියා ඉබ්බා තමාගේ අවයව සිය කබල තුළට ම රුවා ගන්නාක් මෙන් තමා තුළ ම සඟවා ගනියි. ඉබ්බා සිය අත් පා ආදී අවයව කිසිවක් ස්පර්ශ වූ විට ඒ සියලු අවයව තම කබල තුළට ම රුවා ගන්නාක් මෙන්, පිටතට නොදමන්නාක් මෙන්, මොහු ද 'ඔබගේ ග්රහණය යහපත් නැත, එය අත්හරින්න' කියා පැවසූ විට එය අත්නොහරියි. තමාගේ හදවත තුළ ම තබාගෙන හැසිරෙයි. කිඹුල් ග්රහණයෙන් අල්ලා ගනියි. කිඹුලන් යමක් අල්ලා ගත් විට අත්නොහරින්නාක් මෙන් එසේ අල්ලා ගනියි. Vivādamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. විවාදමූල සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 7. Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā 7. ඡළංගදාන සූත්ර වර්ණනාව 37. Sattame dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā, pariccāgamayaṃ puññaṃ, tassūpakaraṇabhūto deyyadhammo ca. Idha pana deyyadhammo adhippeto. Tenevāha ‘‘dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetī’’ti. Ito uṭṭhitenāti ito khettato uppannena. Rāgo vinayati etenāti rāgavinayo, rāgassa samucchedikā paṭipadā. Tenāha ‘‘rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā’’ti. 37. හත්වන සූත්රයෙහි: මෙයින් දකියි, වැඩෙයි යන අර්ථයෙන් 'දක්ඛිණා' නම් වේ. එනම් පරිත්යාගමය පුණ්යය සහ එයට උපකරණ වූ දේයධර්මයයි. මෙහි දී දේයධර්මය අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'දක්ෂිණාව පිහිටුවයි' යැයි පවසන ලදී. 'ඉතෝ උට්ඨිතේන' යනු මේ ක්ෂේත්රයෙන් (කෙතෙන්) උපන්නා වූ යන්නයි. 'රාගවිනය' යනු මෙයින් රාගය විනයනය කෙරෙයි, රාගය සමුච්ඡේද කරන ප්රතිපදාවයි. එබැවින් 'රාගවිනය ප්රතිපදාවට පිළිපන්' යැයි පවසන ලදී. ‘‘Pubbeva dānā sumano’’tiādigāthāya pubbeva dānā muñcacetanāya pubbe dānūpakaraṇasambharaṇato paṭṭhāya sumano ‘‘sampattīnaṃ nidānaṃ anugāmikadānaṃ [Pg.108] dassāmī’’ti somanassito bhaveyya. Dadaṃ cittaṃ pasādayeti dadanto deyyadhammaṃ dakkhiṇeyyahatthe patiṭṭhāpento ‘‘asārato dhanato sārādānaṃ karomī’’ti attano cittaṃ pasādeyya. Datvā attamano hotīti dakkhiṇeyyānaṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā ‘‘paṇḍitapaññattaṃ nāma mayā anuṭṭhitaṃ, aho sādhu suṭṭhū’’ti attamano pamudito pītisomanassajāto hoti. Esāti yā ayaṃ pubbacetanā muñcacetanā aparacetanāti imāsaṃ kammaphalānaṃ saddhānugatānaṃ somanassapariggahitānaṃ tividhānaṃ cetanānaṃ pāripūrī, esā. 'පුබ්බේව දානා සුමනෝ' යනාදී ගාථාවෙහි: දානයට පෙර දෙන චේතනාවෙන්, දාන උපකරණ රැස් කරන කාලයේ සිට ම 'සම්පත්වලට හේතුවන, අනුගාමික වන දානයක් දෙන්නෙමි' කියා සෝමනස්සයට පත් විය යුතුය. 'දදං චිත්තං පසාදයේ' යනු දේයධර්මය දක්ෂිණේයයන් අත තබන කල්හි 'සාරයක් නැති ධනයෙන් සාරයක් ලබා ගනිමි' කියා තමාගේ සිත පැහැදවිය යුතුය. 'දත්වා අත්තමනෝ හෝති' යනු දක්ෂිණේයයන්ට දේයධර්මය පරිත්යාග කර 'පණ්ඩිතයන් විසින් පනවන ලද දෙයක් මා විසින් ඉටු කරන ලදි, එය ඉතා යහපත් ය' කියා සතුටු වූ, ප්රමුදිත වූ, ප්රීති සෝමනස්සයට පත් වූවෙකු වේ. 'ඒසා' යනු යම් මේ පූර්ව චේතනාව, මුඤ්චන චේතනාව, අපර චේතනාව යන කර්මඵල විශ්වාසය පෙරදැරි කරගත් සෝමනස්සයෙන් යුත් ත්රිවිධ චේතනාවන්ගේ සම්පූර්ණත්වයයි. Sīlasaññamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Hatthapādeti dakkhiṇeyyānaṃ hatthapāde. Mukhaṃ vikkhāletvāti tesaṃyeva mukhaṃ vikkhāletvā, attanāva mukhodakaṃ datvāti adhippāyo. 'සීලසඤ්ඤමේන' යනු කායික වාචසික සංවරයෙනි. 'හත්ථපාදේ' යනු දක්ෂිණේයයන්ගේ අත් පා ය. 'මුඛං වික්ඛාලෙත්වා' යනු ඔවුන්ගේ ම මුඛය සෝදා, තමා විසින් ම මුඛ සේදීමට පැන් දී යන අර්ථයයි. Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ඡළංගදාන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 8-11. Attakārīsuttādivaṇṇanā 8-11. අත්තකාරී සූත්ර ආදී වර්ණනාව 38-41. Aṭṭhame kusalakiriyāya ādiārambhabhāvena pavattavīriyaṃ ṭhitasabhāvatāya sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti vuttanti āha – ‘‘ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriya’’nti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhe vidhamatīti āha ‘‘nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriya’’nti. Parakkamanasabhāvoti adhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthatāya paṭupaṭutarabhāvena paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanasabhāvo. Navamādīsu natthi vattabbaṃ. 38-41. අටවන (සූත්රයේ) කුසල් කිරීමේ මුල් පියවර වශයෙන් පවතින වීර්යය, ස්ථාවර ස්වභාවයක් ගන්නා නිසා 'ධාතු' යනුවෙන් හැඳින්වෙන බව පවසමින් ‘ආරම්භධාතු යනු ආරම්භ කිරීමේ වශයෙන් පවත්නා වීර්යයයි’ කියා වදාළහ. ප්රගුණ කරන ලද වීර්යය බලවත් වී අකුසල පක්ෂය විනාශ කරයි යන අදහසින් ‘නික්කමධාතු යනු කුසීතකමෙන් බැහැර වන ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි’ කියා වදාළහ. පරක්කමන ස්වභාවය යනු අධිකතර වූ ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන් විනාශ කිරීමට ඇති හැකියාව නිසා වඩාත් තියුණු ලෙස ඉදිරියෙන් ඉදිරියට යන ස්වභාවයයි. නවවන ආදි සූත්රවල විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත. Attakārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. අත්තකාරී සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. 12. Nāgitasuttavaṇṇanā 12. නාගිත සූත්ර වර්ණනාව 42. Dvādasame māhaṃ nāgita yasena samāgamanti mā ahaṃ yasena samāgamanaṃ patthemi. Mā ca mayā yasoti yaso ca mayā mā samāgacchatūti [Pg.109] attho. Iminā attano lābhasakkārena anatthikataṃ vibhāveti. Pañcahi vimuttīhīti tadaṅgavimuttiādīhi pañcahi vimuttīhi. Sesamettha uttānameva. 42. දොළොස්වන සූත්රයේ ‘මහං නාගිත යසේන සමාගමන්ති’ යනු ‘නාගිතය, මම කීර්තිය හා එක්වීමක් බලාපොරොත්තු නොවෙමි’ යන්නයි. ‘මා ච මයා යසෝ’ යනු ‘කීර්තිය මා හා එක් නොවේවා’ යන අර්ථයයි. මෙයින් තමන් වහන්සේ ලාභ සත්කාර කෙරෙහි ඇති අල්පේච්ඡ බව ප්රකාශ කරති. ‘පඤ්චහි විමුත්තීහි’ යනු තදංග විමුක්තිය ආදී වූ පස් වැදෑරුම් විමුක්තීන්ය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නාගිත සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. දේවතාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි. 5. Dhammikavaggo 5. ධම්මික වග්ගය 1. Nāgasuttavaṇṇanā 1. නාග සූත්ර වර්ණනාව 43. Pañcamassa paṭhame parisiñcitunti (ma. ni. aṭṭha. 1.272) yo cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nahāyati, so ‘‘nahāyatī’’ti vuccati. Yo tathā akatvā pakatiyāva nahāyati, so ‘‘parisiñcatī’’ti vuccati. Bhagavato ca sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma nupalimpati acchachavibhāvato, utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udake otarati. Tenāha ‘‘gattāni parisiñcitu’’nti. 43. පස්වන (වග්ගයේ) පළමු සූත්රයේ ‘පරිසිඤ්චිතුං’ යන්නෙහි (ම.නි.අ. 1.272), යමෙක් සුණු මිටි ආදියෙන් ශරීරය උලමින් හෝ මැටි ආදියෙන් ඇතිල්ලීමෙන් හෝ නාන්නේ නම් ඔහු ‘නායි’ (නහ්යති) යයි කියනු ලැබේ. එසේ නොකොට සාමාන්ය පරිදි නාන්නේ නම් ඔහු ‘පරිසිඤ්චති’ (පැන් වක්කර ගනියි) යයි කියනු ලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීරය අතිශයින්ම පිරිසිදු බැවින් ඉවත් කළ යුතු කුණු හෝ දහඩිය තැවරීමක් සිදු නොවේ. උෂ්ණත්වය සමනය කරගැනීම (ඍතු ග්රහණය) සඳහාම බුදුරජාණන් වහන්සේ ජලයට බැස වඩිති. ඒ නිසා ‘ශරීරය සේදීම පිණිස (ගත්තානි පරිසිඤ්චිතුං)’ යයි වදාරන ලදී. Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako. Sāvatthiyaṃ kira jetavanavihāro kadāci mahā, kadāci khuddako. Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, kassapassa vīsatiusabhappamāṇo, amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto. Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato. Jetavanagandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva. Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ, isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ, saṅkassanagare devorohanakāle sopānassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ, mañcapādaṭṭhānanti. Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvārakoṭṭhako ahosi. So idāni ‘‘pubbakoṭṭhako’’tveva paññāyati. පුබ්බකෝට්ඨකය යනු නැගෙනහිර දොරටුවයි. සැවැත් නුවර ජේතවන විහාරය ඇතැම් කාලවලදී විශාල වූ අතර ඇතැම් කාලවලදී කුඩා විය. එනම්, විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී එය යොදුනක් විශාල විය. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ ගාවුත් තුනක්ද, වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ අඩ යොදුනක්ද, කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ ගාවුතක්ද, කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ අඩ ගාවුතක්ද, කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ රියන් විස්සක් (උසභ විස්සක්) ද වූ අතර, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී කරීස අටක ප්රමාණයක් විය. එම නගරයද එම විහාරයට ඇතැම් විට නැගෙනහිරින්ද, ඇතැම් විට දකුණින්ද, ඇතැම් විට බටහිරින්ද, ඇතැම් විට උතුරින්ද පිහිටියේය. එහෙත් ජේතවන ගන්ධකුටියෙහි ඇඳ කකුල් හතර පිහිටි ස්ථානය කිසිදා වෙනස් නොවේ. අචල චේතිය ස්ථාන සතරක් වෙයි. එනම් මහා බෝධි පල්ලංකය පිහිටි ස්ථානය, ඉසිපතනයේ දම්සක් පැවතුම් සූත්රය දේශනා කළ ස්ථානය, සංකස්ස පුරයේදී දෙව්ලොවින් බැසීමේදී හිණිමඟ පිහිටි ස්ථානය සහ ගන්ධකුටියෙහි ඇඳ කකුල් පිහිටන ස්ථානයයි. මේ පුබ්බකෝට්ඨකය කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උසභ විස්සක විහාර කාලයේ නැගෙනහිර දොරටු මණ්ඩපය විය. එය දැන් ‘පුබ්බකෝට්ඨකය’ නමින්ම ප්රසිද්ධය. Kassapadasabalassa [Pg.110] kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatittikaṃ anupubbagambhīraṃ. Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ, ekaṃ nāgarānaṃ, ekaṃ bhikkhusaṅghassa, ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyānivippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālukāni. Iti bhagavatā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako, tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanāmesi. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi. Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Bhagavā udakaṃ otari, sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ, yantanāḷikāhi suvaṇṇarasadhārāni siñcanakālo viya suvaṇṇapaṭappasāraṇakālo viya ca ahosi. Atha bhagavato nahānavattaṃ dassetvā paccuttiṇṇassa thero surattadupaṭṭaṃ upanāmesi. Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjullatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā ekacīvaro aṭṭhāsī’’ti. කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී අචිරවතී නදිය නගරය වටා ගලා බසිමින් පුබ්බකෝට්ඨකය වෙත පැමිණ, ජල පහරින් එය බිඳ දමා ඉවුරු දක්වා පිරුණු ක්රමයෙන් ගැඹුරු වන මහා විලක් නිර්මාණය කළාය. එහි රජුට ස්නානය කිරීමට එක් තොටුපළක්ද, නගර වැසියන්ට එකක්ද, භික්ෂූ සංඝයාට එකක්ද, බුදුවරුන්ට එකක්ද වශයෙන් රිදී පට වැනි වැලි ඇති රමණීය වූ වෙන වෙනම ස්නාන තොටුපළවල් තිබුණි. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් සමඟ ශරීරය සේදීම පිණිස එවැනි වූ පුබ්බකෝට්ඨකය වෙත වැඩම කළහ. එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ දිය රෙද්ද පිළිගැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉතා රතු පැහැති දෙපට සිවුර ඉවත් කොට දිය රෙද්ද හැඳගත්හ. තෙරණුවෝ දෙපට සිවුර සමඟ මහා සිවුර තමන් අතට ගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දියට බැසගත්හ. උන්වහන්සේ දියට බැසීමත් සමඟම ජලයේ සිටි සියලු මසුන් හා ඉබ්බන් රන්වන් පැහැ වූහ. එය හරියට යන්ත්ර නළ මගින් රන් දියර ධාරාවන් වක්කරන කලක් මෙන්ද, රන් පටවල් පතුරුවන කලක් මෙන්ද විය. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ස්නානය කොට ගොඩට වැඩි පසු තෙරණුවෝ රතු පැහැති දෙපට සිවුර පිළිගැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය හැඳ, විදුලි ලතාවක් වැනි කායබන්ධනය බැඳ, මහා සිවුර කෙළවරින් නමා නෙළුම් ගැබක් මෙන් සකස් කර පිළිගැන්වූ පසු එහි කොන් දෙකෙන් අල්ලාගෙන වැඩ සිටියහ. ඒ බව ‘පුබ්බකෝට්ඨකයේදී ශරීරය සෝදා එක් සිවුරක් ඇතිව වැඩ සිටියහ’ යන්නෙන් කියැවේ. Evaṃ ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitapadumapupphasadisaṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitañca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthitvā ṭhapitā dvattiṃsa candimā viya, dvattiṃsa sūriyā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsadevarājadvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha. Yasmā ca bhagavato sarīraṃ sudhantacāmīkarasamānavaṇṇaṃ, suparisodhitapavāḷaruciratoraṇaṃ, suvisuddhanīlaratanāvalisadisakesatanuruhaṃ, tasmā tahaṃ tahaṃ viniggatasujātajātihiṅgulakarasūpasobhitaṃ upari satamegharatanāvalisucchāditaṃ jaṅgamamiva kanakagirisikharaṃ virocittha. Tasmiñca samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantato asītihatthappamāṇe padese ādhāvantī vidhāvantī ratanāvaliratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya pasāritaratanacittakañcanapaṭṭamiva āsiñcamānalākhārasadhārācittamiva ukkāsatanipātasamākulamiva nirantaravippakiṇṇakaṇikārakiṅkiṇikapupphamiva vāyuvegasamuddhatacinapiṭṭhacuṇṇarañjitamiva [Pg.111] indadhanuvijjullatāvitānasanthatamiva ca gaganatalaṃ, taṃ ṭhānaṃ pavanañca sammā pharanti. Vaṇṇabhūmi nāmesā. Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭati. Evarūpesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Pubbasadisāni kurumānoti nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho. Sodake gatte cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikāni uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṃ dussati, buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati, padumapatte ukkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivaṭṭetvā gacchati. Evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā ‘‘pabbajitavattaṃ nāmeta’’nti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi. එසේ වැඩ සිටි භාග්යවතුන් වහන්සේගේ ශ්රී දේහය, පිපුණු පියුම් මලක් බඳු වූ ද, සියලු අතුවලින් මල් පිපී ගිය පරසතු රුකක් බඳු වූ ද, තාරකාවල රැස්වලින් බැබළෙන අහස් තලයෙහි ශ්රියාව අවඥාවට ලක් කරන්නාක් මෙන් බැබළුණේය. උන්වහන්සේගේ ශරීරය වටා විහිදෙන ව්යාමප්රභාවෙන් (බඹයක් පමණ රැස් වළල්ලෙන්) අලංකාරවත් වූ, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ මාලාව එකට අමුණා තැබූ චන්ද්රයන් තිස් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, සූර්යයන් තිස් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, පෙළට තැබූ සක්විති රජවරුන් තිස් දෙදෙනෙකු, දේවරාජයන් තිස් දෙදෙනෙකු හා මහා බ්රහ්මයන් තිස් දෙදෙනෙකු මෙන් ද අතිශයින් බැබළුණේය. භාග්යවතුන් වහන්සේගේ ශ්රී දේහය මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ද, මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද පබළු වැනි පැහැපත් තොරණක් බඳු වූ බැවින් ද, ඉතා පිරිසිදු නිල් මැණික් වැලක් බඳු වූ කේශ කලාපයෙන් හා රෝම කූපවලින් යුක්ත වූ බැවින් ද, ඒ ඒ තැනින් නික්මුණු උසස් ජාති හිඟුල් පැහැයෙන් බැබළෙන, ඉහළින් මේඝ රත්නාවලියකින් මැනවින් වැසුණු, ගමන් කරන්නා වූ රන් පර්වත මුදුනක් මෙන් බැබළුණේය. ඒ අවස්ථාවෙහි දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ශ්රී දේහයෙන් නික්මුණු ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවන් හාත්පස අසූ රියනක් පමණ ප්රදේශයෙහි එහා මෙහා විහිදෙමින්, රත්නාවලි, රත්න දාම හා රත්න කුඩු විසිරී ගියාක් මෙන් ද, පතුරුවන ලද විසිතුරු රන් පටක් මෙන් ද, වත් කරන ලද ලාකඩ රස ධාරාවන්ගෙන් විසිතුරු වූවාක් මෙන් ද, උල්කාපාත සමූහයකින් ගහණ වූවාක් මෙන් ද, නිරන්තරයෙන් විසිරුණු කිණිහිරිය මල් හා මිණිගෙඩි මෙන් ද, සුළං වේගයෙන් ඉහළට නැගුණු චීන පිටි කුඩු මෙන් ද, දේදුනු හා විදුලි ලතාවලින් යුතු වියනක් පතුරුවා ඇත්තාක් මෙන් ද අහස් තලයත්, ඒ ස්ථානයත්, වනයත් මැනවින් ස්පර්ශ කළේය. මෙය 'වර්ණ භූමිය' නම් වේ. මෙබඳු ස්ථානයන්හි බුදුවරුන්ගේ ශරීර වර්ණාව හෝ ගුණ වර්ණාව හෝ පද්යයෙන් හෝ ගාථාවන්ගෙන් හෝ අර්ථ ද, උපමා ද, කරුණු ද ගෙන හැර දක්වා දක්ෂ ධර්ම කථිකයෙකු විසින් සම්පූර්ණ කර දේශනා කළ යුතුය. මෙබඳු අවස්ථාවලදී ධර්ම කථිකයාගේ ශක්තිය හඳුනාගත හැකිය. 'පුබ්බසදිසානි කුරුමානෝ' යනු ජලය රහිත කරන්නා වූ, එනම් වියළවන්නා වූ යන අර්ථයයි. තෙත සහිත ශරීරයේ සිවුරු පෙරවන විට සිවුරෙහි රැළි හටගනී, පිරිකර භාණ්ඩ ද නරක් වේ. නමුත් බුදුවරුන්ගේ ශරීරයෙහි රජස් හෝ කුණු තැවරෙන්නේ නැත. නෙළුම් පතෙහි වැටුණු දිය බිඳක් මෙන් ජලය ඉවතට පෙරළී යයි. එසේ වුව ද, ශික්ෂාවන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා භාග්යවතුන් වහන්සේ 'මෙය පැවිදි වතකි' යි සලකා මහා සිවුර දෙපොටින් අල්ලා ඉදිරිපසින් කය වසාගෙන වැඩ සිටි සේක. Tāḷitañca vāditañca tāḷitavāditaṃ, tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ tūriyatāḷitavāditaṃ. Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañcāti mahātūriyatāḷitavāditaṃ. Tenāha ‘‘mahantenā’’tiādi. Atha vā bherimudiṅgapaṇavāditūriyānaṃ tāḷitaṃ vīṇāveḷugomukhiādīnaṃ vāditañca tūriyatāḷitavāditanti vā evamettha attho daṭṭhabbo. තැලීම (පහර දීම) හා වැයීම 'තාලිත වාදිත' නම් වේ. තූර්ය භාණ්ඩ තැලීම හා වැයීම 'තූරිය තාලිත වාදිත' නම් වේ. ඒ මහත් වූ තූර්ය නාදය 'මහා තූරිය තාලිත වාදිත' නම් වේ. ඒ නිසාම 'මහන්තේන' (මහත් වූ) යනාදිය වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් බෙර, මෘදංග, පණව වැනි තූර්ය භාණ්ඩ තැලීම (තූර්ය තාලිත) හා වීණා, වංස (වේණූ), ගෝමුඛී ආදිය වැයීම (වාදිත) 'තූරිය තාලිත වාදිත' ලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතුය. Abhiññāpāraṃ gatoti abhiññāpāragū. Evaṃ sesesupi. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū. Tesu pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū. Sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū. Cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū. Nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū. Sabbasamāpattiṃ samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Subrahmadevaputtādayoti ettha so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷitaṃ katvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi. Taṃ pañcasatā parivāretvā nisinnā, pañcasatā rukkhaṃ abhiruhitvā madhurassarena gāyitvā pupphāni pātenti. Tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālāva ganthenti. Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti. Atha kāle gacchante devaputto ‘‘imāsaṃ neva saddo suyyati[Pg.112], na pupphāni pātenti, kahaṃ nu kho gatā’’ti āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi – ‘‘etā tāva yathākammena gatā, mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako’’ti. So ‘‘sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabba’’nti disvā balavatarena sokena samappito. ‘‘Imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā nibbāpetuṃ samattho natthī’’ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito – අභිඥාවන්ගේ පරතෙරට පත් වූයේ 'අභිඤ්ඤා පාරගූ' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. ඒ භාග්යවතුන් වහන්සේ සියලු ධර්මයන් විශිෂ්ට ලෙස දැන (අභිජානන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'අභිඤ්ඤා පාරගූ' නම් වන සේක. ඒ ධර්මයන් අතර පංච උපාදානස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දැන (පරිජානන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'පරිඤ්ඤා පාරගූ' නම් වන සේක. සියලු ක්ලේෂයන් ප්රහාණය කරමින් (පජහන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'පහාන පාරගූ' නම් වන සේක. සතර මඟ වඩමින් (භාවෙන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'භාවනා පාරගූ' නම් වන සේක. නිරෝධය සාක්ෂාත් කරමින් (සච්ඡිකරොන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'සච්ඡිකිරියා පාරගූ' නම් වන සේක. සියලු සමාපත්තීන්ට සමවදිමින් (සමාපජ්ජන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'සමාපත්ති පාරගූ' නම් වන සේක. 'සුබ්රහ්ම දේවපුත්තාදයෝ' යනු: එහි ඒ දිව්ය පුත්රයා දිව්ය අප්සරාවන් පිරිවරා නන්දන වනයෙහි ක්රීඩා කර පරසතු රුක් මුල පනවන ලද අසුනක හිඳගත්තේය. ඔහු පන්සියයක් පිරිවර පිරිවරාගෙන සිටි අතර, තවත් පන්සියයක් දෙනා ගසට නැග මිහිරි හඬින් ගී ගයමින් මල් වස්වති. අනෙක් පිරිස ඒ මල් ගෙන තනි නැට්ටේ මල් මාලා ලෙස අමුණති. එකල ගසට නැග සිටි පිරිස ආයුෂ ගෙවී යාමෙන් එකවරම කළුරිය කර අවීචි මහා නරකයෙහි උපත ලබා මහා දුක් අනුභව කළහ. ටික වේලාවකට පසු දේවපුත්රයා, 'මොවුන්ගේ හඬක් ඇසෙන්නේ නැත, මල් ද වට්ටන්නේ නැත, ඔවුන් කොහි ගියේදැයි' බලන්නේ ඔවුන් නිරයෙහි උපන් බව දැක, ප්රිය වස්තූන් කෙරෙහි ඇති වූ සෝකයෙන් පීඩිතව මෙසේ සිතීය. 'ඔවුන් නම් තමන්ගේ කර්මයට අනුව ගියහ, මාගේ ආයුෂ කොපමණද?' ඔහු බලන කල, සත්වැනි දිනයෙහි තමා ද ඉතිරි පන්සියයක් දෙනා සමඟ මිය ගොස් එහිම උපදින බව දැක දැඩි සෝකයට පත් විය. 'මාගේ මේ සෝකය දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ හැර නිවීමට සමත් වෙනත් කිසිවෙකු නැතැයි' සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසෙක සිට මෙසේ කීවේය. ‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggamidaṃ mano; Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca; Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. (saṃ. ni. 1.98) – ‘මෙම සිත නිරතුරුවම තැතිගෙන ඇත, මෙම මනස නිරතුරුවම කැළඹී ඇත; නූපන් දුක් කරදර ගැන මෙන්ම, පැමිණ ඇති දුක් කරදර ගැන ද (සිත තැති ගනියි); ඉදින් තැති නොගැනීමක් (නිර්භය බවක්) ඇත්නම්, මා ඇසූ ප්රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් එය මට වදාරන සේක්වා.’ Imaṃ gāthamabhāsi. Bhagavāpissa – ඔහු මෙම ගාථාව පැවසීය. භාග්යවතුන් වහන්සේ ද ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: ‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā; Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. (saṃ. ni. 1.98) – ‘බෝධ්යංග ධර්මයන්ගෙන් (ප්රඥාවෙන්) හා තපසෙන් තොරව ද, ඉන්ද්රිය සංවරයෙන් තොරව ද, සියල්ල අත්හැරීමෙන් (නිර්වාණයෙන්) තොරව ද සත්වයන්ට සෙතක් (යහපතක්) මම නොදකිමි.’ Dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne vigatasoko pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya bhagavantaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘dukkhappattā subrahmadevaputtādayo’’ti. Ādi-saddena candasūriyadevaputtādayo saṅgaṇhāti. Catūhi kāraṇehīti ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi catūhi kāraṇehi. මෙසේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව කෙළවර ඔහු සෝකය දුරු කර පන්සියයක් අප්සරාවන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා භාග්යවතුන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින් සිටියේය. ඒ අරභයා 'දුකට පත් සුබ්රහ්ම දේවපුත්රයා ඇතුළු පිරිස' යැයි කියන ලදී. 'ආදි' ශබ්දයෙන් චන්ද්ර, සූර්ය දිව්ය පුත්රයන් ආදීන් ද ඇතුළත් වේ. 'කරුණු සතරකින්' යනු: (ක්ලේෂයන්ගෙන්) දුරු වූ බැවින් ද (ආරකත්තා), (සංසාර චක්රයේ) අරයන් මෙන්ම සතුරන් නසන ලද බැවින් ද (අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා), ප්රත්යාදීන් ලැබීමට සුදුසු බැවින් ද (පච්චයාදීනං අරහත්තා), රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද (පාපකරණේ රහාභාවා) යන කරුණු සතරයි. Dasavidhasaṃyojanānīti orambhāgiyuddhambhāgiyabhedato dasavidhasaṃyojanāni. Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakanti sotāpattimaggaṭṭhaṃ sandhāya vadati. Sotāpannoti phalaṭṭho gahito. දස වැදෑරුම් සංයෝජන යනු ඕරම්භාගීය හා උද්ධම්භාගීය වශයෙන් පවතින දස වැදෑරුම් බැඳීම් ය. 'සබ්බේ අච්චරුචී' යනු සියලු සත්වයන් අභිබවා පවතින දීප්තියයි (කැමැත්තයි). 'අට්ඨමක' යනු සෝවාන් මාර්ගයෙහි සිටින තැනැත්තා අරභයා කියනු ලැබේ. 'සෝතාපන්න' යනු (සෝවාන්) ඵලයෙහි සිටින තැනැත්තා ගනු ලැබේ. Soraccanti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ, sabbāpi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) vacanato sucisīlaṃ ‘‘soracca’’nti vuttaṃ. Karūṇāti karuṇābrahmavihāramāha. Karuṇāpubbabhāgoti tassa pubbabhāgaṃ upacārajjhānaṃ vadati. සොරච්ච යනු 'එහි සොරච්ච යනු කුමක්ද? යම් කායික ඉක්මවා නොයෑමක්, වාචසික ඉක්මවා නොයෑමක්, කායික හා වාචසික වශයෙන් ඉක්මවා නොයෑමක් වේද, මෙය සොරච්ච යැයි කියනු ලැබේ. සියලු සීල සංවරය සොරච්ච නම් වේ' යන (ධම්මසංගණී 1349) වචනයට අනුව පිරිසිදු සීලය 'සොරච්ච' යැයි කියන ලදී. කරුණා යන්නෙන් කරුණා බ්රහ්මවිහාරය කියයි. කරුණා පුබ්බභාග යනු එහි පූර්ව භාගය වූ උපචාර ධ්යානයයි. Duvidhena [Pg.113] jhānenāti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānabhedato duvidhena jhānamanena. Pañcavidhamicchājīvavasenāti kuhanālapanānemittikatānippesikatālābhenalābhaṃnijigīsanatāsaṅkhāta- pañcavidhamicchājīvavasena. Na lippatīti na allīyati anusayato ārammaṇakaraṇato vā taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato. Sesamettha uttānameva. ද්විවිධ ධ්යානයෙන් යනු ආරම්මණූපනිජ්ඣාන සහ ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන යන භේදයෙන් යුත් දෙවැදෑරුම් ධ්යානයෙනි. පස්වැදෑරුම් මිච්ඡාජීව වශයෙන් යනු කුහනා, ලපනා, නේමිත්තිකතා, නිප්පේසිකතා සහ ලාභයෙන් ලාභය සෙවීම යන පස්වැදෑරුම් වැරදි ජීවිකාවන්ගේ වශයෙනි. 'න ලිප්පති' යනු නොඇලෙයි, අනුශය වශයෙන් හෝ අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හෝ තෘෂ්ණා, දිට්ඨි සහ අභිනිවේසයන්ගේ අභාවය නිසා නොඇලෙයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නාග සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 2. Migasālāsuttavaṇṇanā 2. මිගසාලා සූත්ර වර්ණනාව 44. Dutiye samasamagatiyāti ka-kārassa ya-kāravasena niddesoti āha ‘‘samabhāveneva samagatikā’’ti. Bhavissantīti atītatthe anāgatavacanaṃ katanti āha ‘‘bhavissantīti jātā’’ti. Purāṇassa hi isidattassa ca samagatikaṃ sandhāya sā evamāha. 44. දෙවැනි සූත්රයෙහි 'සමසමගතියා' යනු ක-කාරය වෙනුවට ය-කාරය යොදා කළ නිර්දේශයක් බැවින් 'සම ස්වභාවයෙන්ම සමාන ගති ඇති' යැයි කියන ලදී. 'භවිස්සන්ති' යනු අතීත කාලයෙහි අනාගත වචනයක් යොදා ඇති බැවින් 'උපත ලැබුවාහුය' යන්න අර්ථයයි. පුරාණ සහ ඉසිදත්ත යන දෙදෙනාගේ සමාන ගති ඇති බව සලකා ඇය එසේ කීවාය. Ammakāti mātugāmo. Upacāravacanañhetaṃ. Itthīsu yadidaṃ ammakā mātugāmo jananī janikāti. Tenāha ‘‘itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā’’ti. අම්මකා යනු මාතෘගාමයා හෙවත් කාන්තාවයි. මෙය ඇමතීම සඳහා යොදන වචනයකි. ස්ත්රීන් කෙරෙහි 'අම්මකා, මාතෘගාම, ජනනී, ජනිකා' යනු එයයි. එබැවින් 'ස්ත්රියක් වී ස්ත්රී සංඥාවෙන්ම යුක්ත වූවා' යැයි පවසන ලදී. Diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hotīti atthato kāraṇato ca paññāya paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti, nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā yāthāvato aviditaṃ hoti. Samaye samaye kilesehi vimuccanakaṃ pītipāmojjaṃ idha sāmāyikaṃ ma-kāre akārassa dīghaṃ katvā. Tenāha – ‘‘sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhatī’’ti. Pamiṇantīti ettha ārambhattho pa-saddoti āha ‘‘tuletuṃ ārabhantī’’ti. Paṇītoti visiṭṭho. දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හෝති යනු අර්ථයෙන් සහ හේතු වශයෙන් ප්රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුත්ත අවබෝධ නොකළ බවයි, පැටලීමකින් තොරව නිවැරදිව තේරුම් නොගත් බවයි. 'සමයේ සමයේ' කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙන ස්වභාවය ඇති පීති ප්රාමෝද්යය මෙහි 'සාමායික' නම් වේ. එය ම-කාරය වෙනුවට අ-කාරය දීර්ඝ කිරීමෙන් සෑදුණකි. එබැවින් 'සාමායික විමුක්තිය පවා නොලබයි යනු කලින් කලට ධර්ම ශ්රවණය ඇසුරෙන් ලැබෙන පීති ප්රාමෝද්යය පවා නොලබයි' යැයි දක්වන ලදී. පමිණන්ති යන්නෙහි 'ප' ශබ්දය ආරම්භය යන අර්ථය දෙන බැවින් 'කිරා මැන බැලීමට ආරම්භ කරති' යැයි කියන ලදී. පණීතෝ යනු විශිෂ්ට වූ යන්නයි. Tadantaranti vacanavipallāsena upayogatthe sāmivacanaṃ katanti āha ‘‘taṃ antaraṃ taṃ kāraṇa’’nti. Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttā. Sīlena visesī ahosi methunadhammaviratiyā samannāgatattā. තදන්තරං යනු වචන විපර්යාසයකින් උපයෝගී අර්ථයෙහි සාමී වචනය යොදා ඇති බැවින් 'එම අන්තරය හෙවත් එම හේතුව' යැයි පවසන ලදී. ලෝභය නැවත නැවත ඉපදීම නිසා බහු වචන වශයෙන් 'ලෝභ ධර්ම' යැයි කියන ලදී. මෛථුන ධර්මයෙන් වැළකී සිටීමෙන් යුක්ත වූ බැවින් සීලයෙන් විශේෂ වූවෙක් විය. Migasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මිගසාලා සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 3-6. Iṇasuttādivaṇṇanā 3-6. ඉණ සූත්ර ආදී වර්ණනාව 45-48. Tatiye [Pg.114] daliddo nāma duggato, tassa bhāvo dāliddiyaṃ. Na etassa sakaṃ sāpateyyanti assako, asāpateyyo. Tenāha ‘‘attano santakena rahito’’ti. ‘‘Buddho dhammo saṅgho’’ti vutte ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena okappanaṃ ratanattayaguṇe ogāhetvā kappanaṃ okappanasaddhā nāma. ‘‘Idaṃ akusalaṃ kammaṃ no sakaṃ, idaṃ pana kammaṃ saka’’nti evaṃ byatirekato anvayato ca kammassakatajānanapaññā kammassakatapaññā. Tividhañhi duccaritaṃ attanā katampi sakakammaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakakammaṃ nāma atthajananato. Iṇādānasminti paccattavacanatthe etaṃ bhummanti āha ‘‘iṇaggahaṇaṃ vadāmī’’ti. 45-48. තුන්වැන්නෙහි දළිද්දෝ යනු දිළිඳු වූ තැනැත්තායි, ඔහුගේ ස්වභාවය දාළිද්දිය (දිළිඳුකම) නම් වේ. ඔහුට තමා සතු ධනයක් නැති බැවින් 'අස්සක' (ස්වකීය ධනයක් නැති) නම් වේ. එබැවින් 'තමා සතු දෙයින් තොර වූ' යැයි පවසන ලදී. බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යැයි වදාළ කල්හි 'භාග්යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය, ධර්මය ස්වක්ඛාතය, සංඝයා සුපටිපන්නය' යැයි කිසිවකුටත් සෙලවිය නොහැකි පරිදි රත්නත්රයේ ගුණ කෙරෙහි අවබෝධයෙන් පිහිටන ශ්රද්ධාව 'ඔකප්පන සද්ධා' නම් වේ. 'මෙම අකුසල් කර්මය මා සතු නොවේ, මෙම කුසල් කර්මය මා සතුය' යනුවෙන් වෙන් කොට සහ එක් කොට කර්මය තමා සතු බව දැනගන්නා ප්රඥාව 'කම්මස්සකතා පඤ්ඤා' නම් වේ. අර්ථය විනාශ කරන බැවින් තමා කළත් ත්රිවිධ දුශ්චරිතය තමා සතු කර්ම නොවේ. අර්ථය උපදවන බැවින් සුචරිතය තමා සතු කර්ම වේ. ඉණාදානස්මිං යන්නෙහි 'ණය ගැනීම' යන අර්ථය දක්වන බව පවසන ලදී. Kaṭaggāhoti kataṃ sabbaso siddhameva katvā gahaṇaṃ. So pana vijayalābho hotīti āha ‘‘jayaggāho’’ti. Hirimano etassāti hirimanoti āha ‘‘hirisampayuttacitto’’ti, pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā sampayuttacittoti attho. Ottappati ubbijjati bhāyati sīlenāti ottappī, ottappena samannāgato. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ dūrasamussāritakāmāmisattā. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ, na yaṃ kiñci upekkhāvedananti āha ‘‘catutthajjhānupekkha’’nti. Āraddhavīriyoti paggahitaparipuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho. Yo gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārambhavatthuvasena ekako hoti, tassa kāyikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Cittasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekako hoti. Gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, uppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhāti. Ayaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi, ekaggatā. Tassa yogato ekaggacitto idha ekodi. Paṭipakkhato attānaṃ nipāti, taṃ vā nipayati visosetīti nipako. Aññataraṃ kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā saratīti sato. Tenāha ‘‘ekaggacitto’’tiādi. කටග්ගාහෝ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම සිද්ධ වූ ජයග්රහණයයි. එය ජයග්රහණය ලැබීමක් බැවින් 'ජයග්ගාහෝ' යැයි කියන ලදී. හිරිමනෝ යනු ලජ්ජාව සහිත සිතක් ඇත්තායි, එනම් පාපයට පිළිකුල් කරන ස්වභාවය ඇති හිරියෙන් යුක්ත සිතක් ඇති බවයි. ඔත්තප්පී යනු සීලය හේතුවෙන් පාපයට තැතිගන්නා වූ, බිය වන්නා වූ, ඔත්තප්පයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. නිරාමිස සුඛය යනු කාම ආමිසයන් දුරු කළ බැවින් ලැබෙන තෘතීය ධ්යාන සැපයයි. උපෙක්ඛං යනු චතුර්ථ ධ්යාන උපේක්ෂාවයි, එය යම් කිසි සාමාන්ය උපේක්ෂා වේදනාවක් නොවන බව හැඟවීමට 'චතුර්ථ ධ්යාන උපේක්ෂාව' යැයි කියන ලදී. ආරද්ධවීරියෝ යනු මැනවින් දරන ලද, සම්පූර්ණ වූ කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. යමෙක් පිරිස් සමඟ ගැවසීම අත්හැර සතර ඉරියව්වලදී අටවැදෑරුම් වීර්ය ආරම්භක වස්තූන් මඟින් හුදෙකලා වේද, ඔහුගේ කායික වීර්යය ආරම්භ කළ එකක් නම් වේ. සිතේ අවුල් බව දුරු කොට අෂ්ට සමාපත්ති මඟින් හුදෙකලා වන්නාගේ වීර්යය චෛතසික වීර්යයයි. ගමනේදී උපන් කෙලෙස් නැවතී සිටින තැනට ඒමට නොදෙයි, සිටගෙන සිටින විට උපන් කෙලෙස් වාඩි වී සිටින තැනටත්, වාඩි වී සිටින විට උපන් කෙලෙස් නිදා සිටින තැනටත් ඒමට නොදී උපන් තැනදීම කෙලෙස් මැඩපවත්වයි. මෙය චෛතසික වීර්යය නම් වේ. ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් දුරු වීමෙන් හා ශ්රේෂ්ඨත්වයෙන් යුක්තව එකක්ව නැගී සිටින බැවින් 'ඒකෝදි' හෙවත් චිත්ත ඒකාග්රතාව නම් වේ. ඒකාග්ර වූ සිත මෙහි 'එකෝදි' නම් වේ. ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් තමා බේරාගන්නා හෙයින් හෝ ඒවා විනාශ කරන හෙයින් 'නිපක' (නුවණැති) නම් වේ. කය ආදී අරමුණු විශේෂ වූ සිහියෙන් සිහිපත් කරන බැවින් 'සතෝ' (සිහියෙන් යුත්) නම් වේ. එබැවින් 'ඒකාග්ර වූ සිත ඇත්තා' යනාදිය පවසන ලදී. Akuppā me vimuttīti mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppatāya akuppārammaṇatāya ca akuppā. Sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā[Pg.115]. Akuppaṃ nibbānamassā ārammaṇanti akuppārammaṇatāyapi akuppā. Tenevāha ‘‘akuppārammaṇattā’’tiādi. Bhavasaṃyojanānanti kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariya- avijjāsaṅkhātānaṃ dasannaṃ saṃyojanānaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti bhavābhavena saṃyojenti, tasmā bhavasaṃyojanānīti vuccanti. Khīṇāsavo uttamaaṇaṇo kilesaiṇānaṃ abhāvato. Aññe hi sattā yāva na kilesā pahīyanti, tāva saiṇā nāma aserivihārabhāvato. Catutthādīni uttānatthāni. අකුප්පා මේ විමුත්ති යනු මාගේ අරහත් ඵල විමුක්තිය නොසැලෙන බැවින් සහ නොසැලෙන අරමුණු ඇති බැවින් 'අකුප්ප' නම් වේ. එය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් නොසැලෙන බැවින් 'අකුප්ප' වන අතර, නොසැලෙන නිර්වාණය එහි අරමුණ බැවින්ද 'අකුප්ප' වේ. එබැවින් 'නොසැලෙන අරමුණු ඇති බැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. භව සංයෝජනයන්ගේ යනු කාමරාග, පටිඝ, මාන, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස, භවරාග, ඉස්සා, මච්ඡරිය, අවිජ්ජා යන දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන්ය. මේවා සත්වයන් භවයන්හි බඳින බැවින් 'භව සංයෝජන' යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ කෙලෙස් නමැති ණය නොමැති බැවින් උත්තම අණණ (ණය නැති තැනැත්තා) වෙති. කෙලෙස් ප්රහීණ නොවන තාක් සෙසු සත්වයෝ ස්වාධීන නොවන බැවින් 'ණයැති' (සෙයිණ) නම් වෙති. සතරවන සූත්රය ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලිය. Iṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ඉණ සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ලදී. 7. Khemasuttavaṇṇanā 7. ඛේම සූත්ර වර්ණනාව 49. Sattame vutthabrahmacariyavāsoti nivutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti ettha karaṇīyanti pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyamāha. Taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kattabbattā soḷasavidhaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘catūhi maggehi kattabba’’nti. Khandhakilesaabhisaṅkhārasaṅkhātā tayo osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā. Te ohitā oropitā nikkhittā pātitā etenāti ohitabhāro. Tenāha ‘‘khandhabhāraṃ…pe… otāretvā ṭhito’’ti. Anuppatto sadatthanti anuppattasadattho. Sadatthoti ca sakatthamāha ka-kārassa da-kāraṃ katvā. Ettha hi arahattaṃ attano yonisomanasikārāyattattā attūpanibandhaṭṭhena sasantānapariyāpannattā attānaṃ avijahanaṭṭhena attano uttamatthena ca attano atthattā ‘‘sakattho’’ti vuccati. Tenāha ‘‘sadattho vuccati arahatta’’nti. Sammadaññā vimuttoti sammā aññāya vimutto, acchinnabhūtāya maggapaññāya sammā yathābhūtaṃ dukkhādīsu yo yathā jānitabbo, tathā jānitvā vimuttoti attho. Tenāha ‘‘sammā hetunā’’tiādi. Vimuttoti ca dve vimuttiyo sabbassa cittasaṃkilesassa maggo nibbānādhimutti ca. Nibbāne adhimuccanaṃ tattha ninnapoṇapabbhāratāya. Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyā vimutto. Nibbānaṃ adhimuttattā nibbāne vimutto. Sesamettha uttānameva. 49. හත්වැනි (ඛේම) සූත්රයෙහි, ‘වුත්ථබ්රහ්මචරියවාසෝ’ යනු වාසය කර අවසන් කරන ලද බ්රහ්මචර්යාව ඇති තැනැත්තා ය. ‘කතකරණීයෝ’ යන්නෙහි ‘කරණීය’ යනු පිරිඤ්ඤා (පිරිසිඳ දැනීම), පහාන (ප්රහාණය කිරීම), භාවනා (වැඩීම) සහ සච්ඡිකිරියා (සාක්ෂාත් කිරීම) යන සතරයි. එය සතර මගින් සතර සත්යයන් විෂයෙහි වෙන වෙනම කළ යුතු බැවින් සොළොස් වැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය. එබැවින් ‘සතර මගින් කළ යුත්ත’ යැයි පවසන ලදී. ස්කන්ධ, ක්ලේශ සහ අභිසංස්කාර යන මේ තිවදෑරුම් ධර්මයන් යටපත් කරන අර්ථයෙන් බරක් වැනි බැවින් ‘භාරා’ (බර) නම් වේ. ඒවා බැහැර කරන ලද, බිම තබන ලද බැවින් ‘ඕහිතභාරෝ’ නම් වේ. එබැවින් ‘ස්කන්ධ බර... පෙ... බිම තබා සිටියේය’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනුප්පත්ත සදත්ථං’ යනු අනුප්රාප්ත වූ ස්වකීය අර්ථය (පරමාර්ථය) ඇති බවයි. මෙහි ‘සකත්ථ’ (තම අර්ථය) යන්නෙහි ‘ක’ කාරයට ‘ද’ කාරය ආදේශ වී ‘සදත්ථ’ යන්න සැදී ඇත. මෙහි අර්හත් භාවය, තම යෝනිසෝ මනසිකාරයට යටත් බැවින් ද, තමා තුළම පවත්නා බැවින් ද, තමා අත්නොහරින බැවින් ද, තමාගේ උත්තම අර්ථය බැවින් ද ‘තම අර්ථය’ (සකත්ථ) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘සදත්ථ යනු අර්හත් භාවයයි’ පවසන ලදී. ‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තෝ’ යනු මනාව දැන මිදුණු තැනැත්තා ය. එනම්, නොසිඳුණු මාර්ග ප්රඥාවෙන් දුක්ඛාදී සත්යයන් දත යුතු පරිදි මනාව දැන මිදුණු බවයි. එබැවින් ‘සම්මා හේතුනා’ (නිවැරදි හේතුවෙන්) යනාදිය පවසන ලදී. ‘විමුත්තෝ’ යනු සියලු සිත් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීම නම් වූ මාර්ග විමුක්තිය සහ නිවනට නැඹුරු වීම නම් වූ නිබ්බානාධිමුක්තිය යන විමුක්ති දෙකකි. නිවනට නැඹුරු වීම යනු එහිම බෑවුම් වූ, නැඹුරු වූ හා ප්රවණතාව ඇති ස්වභාවයයි. රහතන් වහන්සේ සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත් ඇති බැවින් චේතෝවිමුක්තියෙන් මිදුණු සේක. නිවනෙහි අධිමුක්ත (නැඹුරු) වූ බැවින් නිවනෙහි විමුක්ත වූ සේක. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ඛේම සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā 8. ඉන්ද්රියසංවර සූත්ර වර්ණනාව 50. Aṭṭhame [Pg.116] upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti nāmarūpapariggahe ñāṇaṃ, paccayapariggahe ñāṇaṃ, sammasane ñāṇaṃ, maggāmagge vavatthapetvā ṭhitañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Nibbindati etāyāti nibbidā. Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Paṭisaṅkhānupassanā pana muccitukamyatāpakkhikā eva. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato balavavipassanā. Virajjati ariyo saṅkhārato etenāti virāgo, ariyamaggo. Arahattaphalanti ukkaṭṭhaniddesato vuttaṃ. Indriyasaṃvarassa sīlarakkhaṇahetuttā vuttaṃ ‘‘sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito’’ti. 50. අටවැනි සූත්රයෙහි, යම් කරුණක් නිසා මෙහි ඵලය උපදී ද එය ‘උපනිසා’ (හේතුව/උපනිශ්රය) නම් වේ. ‘යථාභූතඤාණදස්සනං’ යනු ස්වභාවය දැනගැනීම නම් වූ දැක්මයි. මෙයින් තරුණ විපස්සනාව දක්වයි. තරුණ විපස්සනාව බලවත් විපස්සනාවට ප්රත්යය වේ. තරුණ විපස්සනාව යනු නාමරූප පරිච්ඡේද ඤාණය, පච්චයපරිග්ගහ ඤාණය, සම්මසන ඤාණය සහ මාර්ගාමාර්ග වවත්ථාන ඤාණය යන ඤාණ හතරට නමකි. ‘නිබ්බින්දති ඒතායාති නිබ්බිදා’ යනු යමකින් කළකිරීමට පත් වේ ද එය නිබ්බිදාවයි. බලවත් විපස්සනාව යනු භයතුපට්ඨාන ඤාණය, ආදීනවානුපස්සනා ඤාණය, මුඤ්චිතුකම්යතා ඤාණය සහ සංඛාරුපෙක්ඛා ඤාණය යන ඤාණ හතරට නමකි. පටිසංඛානුපස්සනාව වනාහි මුඤ්චිතුකම්යතා පක්ෂයටම අයත් වේ. ‘යම් තාක් මාර්ගාමාර්ග ඤාණදර්ශන විශුද්ධිය පවතී ද, ඒ තාක් තරුණ විපස්සනාව පවතී’ යන වචනයට අනුව, උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු උදයබ්බය ඤාණයේ පටන් බලවත් විපස්සනාව වේ. ‘විරජ්ජති’ යනු ආර්ය තැනැත්තා මෙයින් සංස්කාරයන් කෙරෙහි විරාගයට (නොඇල්මට) පත් වන බැවින් විරාගය නම් වූ ආර්ය මාර්ගයයි. ‘අරහත්තඵලං’ යනු උත්කෘෂ්ට වශයෙන් කළ නිර්දේශයකි. ඉන්ද්රිය සංවරය ශීලය රැකීමට හේතු වන බැවින් ‘ශීලානුරක්ෂණ ඉන්ද්රිය සංවරය කියන ලදී’ යැයි පවසන ලදී. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ඉන්ද්රියසංවර සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 9. Ānandasuttavaṇṇanā 9. ආනන්ද සූත්ර වර්ණනාව 51. Navame therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamātiādipāḷipadesu imināva nayena attho daṭṭhabbo – sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttātidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayadhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Taṃ atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa kvatthoti paripucchanapañhanākāradassanaṃ. Āvivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā [Pg.117] hetuyā gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti. 51. නවවැනි සූත්රයෙහි, ‘ථේරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා’ යනාදි පාළි පාඨයන්හි මෙම ක්රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය - ශීලාදී ගුණයන්ගේ ස්ථිර භාවයට පත් වූ බැවින් ‘ථේර’ (ස්ථවිර) නම් වෙති. සූත්ර, ගෙය්ය ආදි බොහෝ දේ අසන ලද බැවින් ‘බහුස්සුත’ (බහුශ්රැත) නම් වෙති. කටපාඩම් කර මතක තබා ගැනීමෙන් ගුරුවරුන් සමීපයට මනාව පැමිණි ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, පරියත්ති ධර්ම සංඛ්යාත ආගමය (ඇවිදීම/ප්රගුණ කිරීම) ඔවුන් සතු බැවින් ද ‘ආගතාගමා’ නම් වෙති. සූත්රාදී ධර්ම සංඛ්යාත ධර්මය දරන බැවින් ‘ධම්මධර’ වෙති. විනය දරන බැවින් ‘විනයධර’ වෙති. එම ධර්ම විනයන්ගේම මාතෘකා දරන බැවින් ‘මාතිකාධර’ වෙති. ඒ ඒ තන්හි ධර්මය පිළිබඳව විමසීමෙන් ‘පරිපුච්ඡති’ (විමසයි). එහි අර්ථ විමසීමෙන් ‘පරිපඤ්හති’ (ප්රශ්න කරයි), විමසයි, විචාරය කරයි. ‘ස්වාමීනි, මෙය කෙසේද? මෙහි අර්ථය කුමක්ද?’ යනු ප්රශ්න විමසන ආකාරය දැක්වීමයි. පාළියෙහි විවෘත නොවූ අර්ථය, වෙනත් පාළි පාඨයන් හා ගැලපීමෙන් හා සම්ප්රදායානුකූලව විවෘත කරති (පැහැදිලි කරති). අපැහැදිලි කරුණු තර්කානුකූලව විවරණය කරමින් පැහැදිලි කරති. සැක උපදවන ධර්ම කරුණුවලදී හෝ ගැටලු සහගත පාළි පාඨයන්හිදී නිවැරදි විනිශ්චය ලබා දීමෙන් සැකය දුරු කරති. Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ආනන්ද සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Khattiyasuttavaṇṇanā 10. ඛත්තිය සූත්ර වර්ණනාව 52. Dasame bhoge adhippāyo etesanti bhogādhippāyā. Paññatthāya etesaṃ mano upavicaratīti paññūpavicārā. Pathaviyā dāyatthāya vā cittaṃ abhiniveso etesanti pathavībhinivesā. Mantā adhiṭṭhānaṃ patiṭṭhā etesanti mantādhiṭṭhānā. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Sesaṃ uttānameva. 52. දහවැනි සූත්රයෙහි, ‘භෝගාධිප්පායා’ යනු භෝග සම්පත් (ධනය) කෙරෙහි අභිප්රාය ඇති අයයි. ‘පඤ්ඤූපවිචාරා’ යනු ප්රඥාව පිණිස ඔවුන්ගේ සිත මෙහෙයවන (යොදවන) බවයි. ‘පථවීභිනිවේසා’ යනු පෘථිවිය (රාජ්යය) උරුම කර ගැනීමට සිතෙහි ඇති තදබල ඇල්මයි. ‘මන්තධිට්ඨානා’ යනු මන්ත්රණය (උපාය මාර්ග) අධිෂ්ඨානය හා පිහිට කොට ඇති බවයි. මෙම ක්රමයටම සෙසු පදයන්හි අර්ථ ද දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ඛත්තිය සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 11. Appamādasuttavaṇṇanā 11. අප්පමාද සූත්ර වර්ණනාව 53. Ekādasame jaṅgalānanti ettha yo nipicchalo na anūpo nirudakatāya thaddhalūkho bhūmippadeso, so ‘‘jaṅgalo’’ti vuccati. Tabbahulatāya pana idha sabbo bhūmippadeso jaṅgalo. Tasmiṃ jaṅgale jātā bhavāti vā jaṅgalā, tesaṃ jaṅgalānaṃ. Evañhi nadicarānampi hatthīnaṃ saṅgaho kato hoti samodhātabbānaṃ viya samodhāyakānampi idha jaṅgalaggahaṇena gahetabbato. Pathavītalacārīnanti iminā jalacārino ca nivatteti adissamānapādattā. ‘‘Pāṇāna’’nti sādhāraṇavacanampi ‘‘padajātānī’’ti saddantarasannidhānena visesaniviṭṭhameva hotīti āha ‘‘sapādakapāṇāna’’nti. ‘‘Muttagata’’ntiādīsu (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) gata-saddo viya idha jāta-saddo anatthantaroti āha ‘‘padajātānīti padānī’’ti. Samodhānanti samavarodhaṃ, antogadhaṃ vā. Tenāha ‘‘odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchantī’’ti. Kūṭaṅgamāti pārimantena kūṭaṃ upagacchanti. Kūṭaninnāti kūṭacchiddamagge pavisanavasena kūṭe ninnā. Kūṭasamosaraṇāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avatthānena ca kūṭe samodahitvā ṭhitā. Vaṇṭe [Pg.118] patamāne sabbāni bhūmiyaṃ patantīti āha ‘‘vaṇṭānuvattakāni bhavantī’’ti. 53. එකොළොස්වැනි සූත්රයෙහි, ‘ජංගලානං’ යන්නෙහි යම් ප්රදේශයක් මඩ රහිත වූ, තෙත් බිමක් නොවූ, ජලය රහිත බැවින් තද වූ සහ රළු වූ භූමියක් වේ ද එය ‘ජංගල’ (වනය/පාළු බිම) යැයි කියනු ලැබේ. එහි බහුලත්වය නිසා මෙහි සියලු භූමි ප්රදේශය ‘ජංගල’ නම් වේ. ඒ වනයෙහි හටගත් බැවින් ‘ජංගලා’ නම් වේ, ඒ සතුන්ගේ (අර්ථයයි). මෙසේ ගංගාවල හැසිරෙන ඇතුන් පවා මෙහි ‘ජංගල’ යන වචනයෙන් ගනු ලැබේ. ‘පථවීතලචාරීනං’ යන්නෙන් ජලචර සතුන්ව බැහැර කරන්නේ ඔවුන්ගේ පා සටහන් නොපෙනෙන බැවිනි. ‘පාණානං’ (ප්රාණීන්ගේ) යන පොදු වචනය ද ‘පදජාතානි’ (පා සටහන්) යන වෙනත් වචනයක සන්නිධානය (සමීප බව) නිසා ‘පාද සහිත ප්රාණීන්’ යන විශේෂ අර්ථයම ගෙන දෙන බව ‘සපාදකපාණානං’ යන්නෙන් පැවසීය. ‘මුත්තගතං’ යනාදී තැන්වල ‘ගත’ ශබ්දය මෙන් මෙහි ‘ජාත’ ශබ්දය ද අමුතු අර්ථයක් නොදෙන බව ‘පදජාතානීති පදානි’ (පා සටහන් යනු පාදයන්මය) යන්නෙන් පැවසීය. ‘සමෝධානං’ යනු එක්තැන් වීමයි, ඇතුළත් වීමයි. එබැවින් ‘ඔධානං උපනික්ඛේපං ගච්ඡන්ති’ (ඇතුළත් වීමට, තැන්පත් වීමට පැමිණෙයි) යැයි පවසන ලදී. ‘කූටංගමා’ යනු පියස්සේ කෙළවරට (මුදුන් ලීයට) පැමිණෙති. ‘කූටනින්නා’ යනු පියස්සේ සිදුරු මාර්ගයෙන් ඇතුළුවීම නිසා මුදුනට නැඹුරු වූහ. ‘කූටසමෝසරණා’ යනු සිදුරු තුළින් ඇතුළු නොවී, ස්පර්ශ වෙමින් පවතින බැවින් මුදුන් ලීයට එක් වී පවතී. අත්ත (නැට්ට) ගිලිහී වැටෙන විට සියල්ල පොළොවට වැටෙන බැවින් ‘වණ්ටානුවත්තකානි භවන්ති’ (නැට්ට අනුව යන්නෝ වෙති) යැයි පවසන ලදී. Appamādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අප්පමාද සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 12. Dhammikasuttavaṇṇanā 12. ධම්මික සූත්ර වර්ණනාව 54. Dvādasame jātibhūmiyanti ettha jananaṃ jāti, jātiyā bhūmi jātibhūmi, jātaṭṭhānaṃ. Taṃ kho panetaṃ neva kosalamahārājādīnaṃ, na caṅkibrāhmaṇādīnaṃ, na sakkasuyāmasantusitādīnaṃ, na asītimahāsāvakānaṃ, na aññesaṃ sattānaṃ ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Yassa pana jātadivase dasasahassī lokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagaṇasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṃ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṃsu. Tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānaṃ, sātisayassa pana janakakapilavatthusannissayo ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Jātibhūmakā upāsakāti jātibhūmivāsino upāsakā. Santanetvā sabbaso tanetvā pattharitvā ṭhitamūlāni mūlasantānakāni. Tāni pana atthato mūlāniyevāti āha ‘‘mūlasantānakānanti mūlāna’’nti. 54. දොළොස්වන සූත්රයෙහි ‘ජාතිභූමියෙහි’ යන්නෙහි උපත ‘ජාති’ නම් වේ. ජාතියට (උපතට) භූමිය ජාතිභූමියයි, එනම් උපන් ස්ථානයයි. එය කොසොල් මහ රජු වැනි අයගේ හෝ චංකී බ්රාහ්මණයා වැනි අයගේ හෝ සක්දෙව්, යාම, සන්තුසිත ආදීන්ගේ හෝ අසූ මහා ශ්රාවකයන්ගේ හෝ වෙනත් සත්ත්වයන්ගේ හෝ ‘ජාතිභූමිය’ යැයි නොකියනු ලැබේ. යමකු උපන් දිනයේ දසදහසක් ලෝකධාතුව එකම ධජ මාලාවකින් ගැවසී ගත්, මල් සුවඳ හා සුවඳ කුඩු විසුරුණු, සෑම තැනම පිපුණු මල් ඇති නන්දන වනයක් මෙන් බැබළෙමින්, නෙළුම් පතක දිය බිඳක් මෙන් කම්පා වූයේ ද, ජාත්යන්ධ ආදීන්ට රූප දැකීම ආදී බොහෝ ප්රාතිහාර්යයන් සිදුවූයේ ද, ඒ සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උපන් ස්ථානය වූ, අතිශයින් ශ්රේෂ්ඨ වූ ජනක වූ කපිලවස්තු පුරය ඇසුරු කළ ස්ථානය ‘ජාතිභූමිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ජාතිභූමක උපාසකවරු’ යනු ජාතිභූමියෙහි වසන උපාසකවරු ය. ‘සන්තනෙත්වා’ යනු සෑම අයුරින්ම පතුරුවා ය. ‘මූලසන්තානකානි’ යනු මුල් පැතිරී තිබීමයි. අර්ථය අනුව ඒවා මුල්ම බැවින් ‘මූලසන්තානකානි’ යනු මුල් යැයි කීහ. Jātadivase āvudhānaṃ jotitattā, rañño aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya ca ‘‘jotipālo’’ti laddhanāmattā vuttaṃ ‘‘nāmena jotipālo’’ti. Govindoti govindiyābhisekena abhisitto, govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena abhisittoti attho. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Tenāha ‘‘ṭhānena mahāgovindo’’ti. Gavaṃ paññañca vindati paṭilabhatīti govindo, mahanto govindoti mahāgovindo. Goti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ ‘‘gacchati atthe bujjhatī’’ti katvā. Mahāgovindo ca amhākaṃ bodhisattoyeva. So kira disampatissa nāma rañño purohitassa govindabrāhmaṇassa putto hutvā attano pitussa ca rañño ca accayena tassa putto reṇu, sahāyā [Pg.119] cassa sattabhū, brahmadatto, vessabhū, bharato, dve dhataraṭṭhāti ime satta rājāno yathā aññamaññaṃ na vivadanti. Evaṃ rajje patiṭṭhāpetvā tesaṃ atthadhamme anusāsante jambudīpatale sabbesaṃ rājāva raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devova gahapatikānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito uttamagāravaṭṭhānaṃ ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito’’ti. Imeva satta bhāradhārā mahārājāno. Vuttañhetaṃ – උපන් දිනයේ ආයුධ බැබළුණු බැවින් ද, රජුගේ අපරිමිත වූ සත්ත්ව සමූහයා අනර්ථයෙන් වැළැක්වීමට හා ආරක්ෂා කිරීමට සමත් වූ බැවින් ද, ‘ජෝතිපාල’ යන නම ලද හෙයින් ‘නමින් ජෝතිපාල’ යැයි කියන ලදී. ‘ගෝවින්ද’ යනු ගෝවින්ද අභිෂේකයෙන් අභිෂේක ලැබූ, ගෝවින්ද තනතුරෙහි පිහිටුවීමේ අභිෂේකයෙන් අභිෂේක ලත් යන අර්ථයයි. එය එම බ්රාහ්මණයාගේ කුල පරම්පරාවෙන් පැවත එන තනතුරකි. එබැවින් ‘තනතුරෙන් මහා ගෝවින්ද’ යැයි කීහ. ගවයන් සහ ප්රඥාව ලබන බැවින් ගෝවින්ද නම් වේ, මහා ගෝවින්ද යනු ශ්රේෂ්ඨ වූ ගෝවින්දයා ය. ‘ගෝ’ යනු ප්රඥාවට ද නමකි, අර්ථය කරා යන බැවින් හා අවබෝධ කරගන්නා බැවිනි. මහා ගෝවින්ද බ්රාහ්මණයා යනු අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේමය. එතුමා දිසම්පති නම් රජුගේ පුරෝහිත වූ ගෝවින්ද බ්රාහ්මණයාගේ පුත්රයා වී, තම පියාගේ හා රජුගේ ඇවෑමෙන්, රජුගේ පුත් රේණු කුමරු සහ ඔහුගේ යහළුවන් වූ සත්තභූ, බ්රහ්මදත්ත, වෙස්සභූ, භරත, ධතරට්ඨ දෙදෙනා යන මේ රජවරු සත්දෙනා එකිනෙකා සමඟ විවාද නොකරන පරිදි රාජ්යයෙහි පිහිටුවා, ඔවුන්ට අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරමින් මුළු දඹදිව් තලයේම රජුන්ට රජෙකු මෙන් ද, බ්රාහ්මණයන්ට මහා බ්රහ්මයෙකු මෙන් ද, ගෘහපතියන්ට දෙවියෙකු මෙන් ද සත්කාර, ගරුකාර, මානන, පූජන, අපචායන කරන ලද උත්තම ගෞරවයට පත් වූයේය. එබැවින් ‘රේණු ආදී රජවරු සත්දෙනාගේ පුරෝහිත’ යැයි කියන ලදී. මොවුහුම භාරධාරී මහා රජවරු සත්දෙනා වෙති. එය මෙසේ දක්වා ඇත – ‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha; Reṇu dve ca dhataraṭṭhā, tadāsuṃ satta bhāradhā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.308); ‘සත්තභූ, බ්රහ්මදත්ත, වෙස්සභූ, භරත සහ රේණු ද, ධතරට්ඨවරු දෙදෙනා ද යන මොවුහු එකල භාරධාරීන් සත්දෙනා වූහ.’ Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikatthānaṃ puro vidhānato pure saṃvidhānato purohito. Kodhāmagandhenāti kodhasaṅkhātena pūtigandhena. Karuṇā assa atthīti karuṇanti sapubbabhāgakaruṇajjhānaṃ vuttanti āha ‘‘karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā’’ti. Yakāro sandhivasena āgatoti āha ‘‘yeteti ete’’ti. Arahattato paṭṭhāya sattamoti sakadāgāmī. Sakadāgāmiṃ upādāyāti sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca. Sakadāgāmissa hi pañcindriyāni sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca mudūni nāma honti. Sesamettha suviññeyyameva. රජුගේ මෙලොව පරලොව යහපත පෙරදැරි කරගෙන කටයුතු සම්පාදනය කරන බැවින් ‘පුරෝහිත’ නම් වේ. ‘කෝධාමගන්ධේන’ යනු ක්රෝධය නමැති කුණු ගන්ධයෙනි. කරුණාව ඇත්තේ කරුණාවන්තයා ය, මෙහි පූර්වභාග කරුණා ධ්යානය පවසන ලද්දේ යැයි ‘කරුණාවෙහි ද කරුණා පූර්වභාගයෙහි ද පිහිටි’ යැයි කීහ. ‘යෙතෙ’ යනු සන්ධි වීමෙන් පැමිණි ‘ඒතෙ’ යන්නයි. අර්හත් භාවයේ සිට ගණන් කළ විට හත්වැන්නා සකෘදාගාමී පුද්ගලයා ය. ‘සකෘදාගාමී භාවය නිසා’ යනු සකෘදාගාමී බව නිසා ය. සකෘදාගාමී පුද්ගලයාගේ පංචේන්ද්රියයන් සකෘදාගාමී බව නිසා මෘදු වෙයි. සෙසු කරුණු මෙහි පැහැදිලිව වටහාගත හැකිය. Dhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ධම්මික සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Dhammikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ධම්මික වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. පළමු පණ්ණාසකය නිමවා ඇත. 2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ 2. දෙවන පණ්ණාසකය 6. Mahāvaggo 6. මහා වග්ගය 1. Soṇasuttavaṇṇanā 1. සෝණ සූත්ර වර්ණනාව 55. Chaṭṭhassa [Pg.120] paṭhame nisīdi bhagavā paññatte āsaneti ettha kiṃ taṃ āsanaṃ paṭhamameva paññattaṃ, udāhu bhagavantaṃ disvā paññattanti ce? Bhagavato dharamānakāle padhānikabhikkhūnaṃ vattametaṃ, yadidaṃ attano vasanaṭṭhāne buddhāsanaṃ paññapetvāva nisīdananti dassento āha ‘‘padhānikabhikkhū’’tiādi. Buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā hi attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, no’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā adhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti. Tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikāpuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṃkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. 55. හයවැන්නෙහි පළමු සූත්රයෙහි ‘භාග්යවතුන් වහන්සේ පණවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක’ යන්නෙහි, ඒ අසුන කලින්ම පණවන ලද්දක් ද, නැතහොත් භාග්යවතුන් වහන්සේ දැක පණවන ලද්දක් ද? භාග්යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කාලයේ වීර්යවන්ත භික්ෂූන්ගේ සිරිතක් නම්, තමන් වසන ස්ථානයෙහි බුද්ධාසනයක් පණවා තැබීමයි. බුදුන් වහන්සේ වැඩසිටි කාලයේ යම් තැනක එක් භික්ෂුවක් හෝ වාසය කරයි ද, එහි සැමවිටම බුද්ධාසනයක් පණවා තිබුණි. ඒ මන්ද? භාග්යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන පහසු ස්ථානවල වසන භික්ෂූන් ගැන මෙනෙහි කරන සේක: ‘මොහු මා වෙතින් කමටහන් ගෙන ගියේය, ඔහුට විශේෂයක් ලබාගත හැකි වූයේ ද නැද්ද?’ කියා ය. එවිට යම් භික්ෂුවක් කමටහන් අත්හැර අකුසල් විතර්ක මෙනෙහි කරමින් සිටිනු දුටුවහොත්, ‘මා වැනි ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගෙන් කමටහන් ගෙන වාසය කරන මේ කුලපුත්රයා අකුසල් විතර්කයන්ට යට වී කෙළවරක් නැති සසර දුකෙහි සැරිසරන්නේ කෙසේ ද?’ කියා ඔහුට අනුග්රහ පිණිස එහිම තමන් වහන්සේව පෙනෙන්නට සලස්වා, ඒ කුලපුත්රයාට අවවාද දී, අහසට පැන නැගී නැවත තමන් වහන්සේ වැඩසිටින තැනටම වඩින සේක. මෙසේ අවවාද ලබන ඒ භික්ෂූන් මෙසේ සිතූහ: ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අපගේ සිත දැන වැඩම කර අප අසලම වැඩසිටින බව පෙන්වන සේක. ඒ මොහොතේ, ‘ස්වාමීනි, මෙහි වැඩහිඳින සේක්වා’ යැයි අසුන් සෙවීම කරදරයකි’ කියා ය. එබැවින් ඔවුහු අසුනක් පණවාගෙනම වාසය කරති. යමකුට පුටුවක් තිබේ ද ඔහු එය පනවයි. නැති තැනැත්තා ඇඳක් හෝ ලෑල්ලක් හෝ ගලක් හෝ වැලි ගොඩක් හෝ පනවයි. ඒවා ද නොලැබුණු විට පරණ කොළ රොඩු එකතු කර ඒ මත පාංශුකූල සිවුරක් පතුරා තබති. Satta sarāti – chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Tayo gāmāti – chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, samūhāti attho. Manussaloke vīṇāvādanā ekekassa sarassa vasena tayo tayo mucchanāti katvā ekavīsati mucchanā. Devaloke vīṇāvādanā pana samapaññāsa mucchanāti vadanti. Tattha hi ekekassa sarassa vasena satta [Pg.121] satta mucchanā, antarassa sarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā. Teneva sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.345) ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchetvā’’ti pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. Ṭhānā ekūnapaññāsāti ekekasseva sarassa satta satta ṭhānabhedā, yato sarassa maṇḍalatāvavatthānaṃ hoti. Ekūnapaññāsaṭṭhānaviseso tisso duve catasso catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā ca icchitā. සප්ත ස්වරයන් නම් - ෂඩ්ජ, වෘෂභ, ගාන්ධාර, මධ්යම, පංචම, ධෛවත, නිෂාද යන මේ සප්ත ස්වරයන් ය. ග්රාම තුනක් නම් - ෂඩ්ජ ග්රාමය, මධ්යම ග්රාමය, සාධාරණ ග්රාමය යන ග්රාම තුනයි; මෙහි අර්ථය සමූහය යන්නයි. මනුෂ්ය ලෝකයේ වීණා වාදනයේදී එක් එක් ස්වරය බැගින් මූර්ඡනා තුන තුන බැගින් ගත් කල මූර්ඡනා විසි එකකි. දිව්ය ලෝකයේ වීණා වාදනයේදී නම් මූර්ඡනා පනහක් ඇතැයි පවසති. එහිදී එක් එක් ස්වරය අනුව මූර්ඡනා හත බැගින් ද, අතර ස්වරයක් සඳහා එකක් බැගින් ද වශයෙන් පනහක් වේ. එහෙයින් ම සක්කපඤ්හ සූත්ර වර්ණනාවේදී (දී. නි. අට්ඨ. 2.345) 'පනස් මූර්ඡනාවන් මූර්ඡනා කර' යනුවෙන් පංචසිඛගේ වීණා වාදනය දක්වමින් පවසන ලදී. ස්ථාන හතළිස් නවයක් යනු එක් එක් ස්වරයකට ස්ථාන භේද හත බැගින් වන අතර, එයින් ස්වරයේ මණ්ඩලාකාර බව නිශ්චය වේ. ස්ථාන හතළිස් නවයේ විශේෂය නම් - තුන, දෙක, හතර, හතර, තුන, දෙක, හතර යනුවෙන් ශ්රැති භේද විසි දෙකක් අපේක්ෂිතය. Atigāḷhaṃ āraddhanti thinamiddhachambhitattānaṃ vūpasamatthaṃ ativiya āraddhaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā. Sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena atthetabbā sabbatthikā. Samathoyeva samathanimittaṃ. Evaṃ sesesupi. Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo na khayā rāgassa vītarāgo sabbaso avippahīnarāgattā. Vikkhambhitarāgo hi so. Arahā pana khayā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi. 'අතිගාළ්හං ආරද්ධං' යනු නිදිමත හා තැතිගැනීම් සංසිඳුවීම සඳහා අධික ලෙස වීර්යය ආරම්භ කිරීමයි. සියලු තන්හි යෙදුණු බැවින් 'සබ්බත්ථිකා' නම් වේ. නැතහොත් හැකිළුණු ස්වභාවය හා විසිරුණු ස්වභාවය යන දෙපසම අත්හැරිය යුතු බැවින් 'සබ්බත්ථිකා' නම් වේ. සමථයම සමථ නිමිත්තයි. සෙසු කරුණුවලදී ද එසේමය. 'රාගය ක්ෂය වීමෙන් වීතරාගී වූ බැවින්' යන මෙහිදී, ශාසනයෙන් බැහැර වූ කාමයන් කෙරෙහි වීතරාගී වූ තැනැත්තා රාගය සම්පූර්ණයෙන් ප්රහීණ නොකළ බැවින් ඔහු 'රාගය ක්ෂය වීමෙන් වීතරාගී වූවෙක්' නොවේ. ඔහු රාගය යටපත් කළ අයෙකි. රහතන් වහන්සේ වනාහි රාගය ක්ෂය කළ බැවින් ම 'රාගය ක්ෂය වීමෙන් වීතරාගී වූ බැවින්' යැයි පවසන ලදී. ද්වේෂය හා මෝහය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්රමයම වේ. Lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamānoti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabboti sakkāro. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccati, yā ca parehi attano gāravakiriyā, pupphādīhi vā pūjā. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ. Taṃ lābhañca, sakkārañca, silokañca, nikāmayamāno, pavattayamānoti attho. Tenevāha ‘‘catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno’’ti. 'ලාභසක්කාරසිලෝකය කැමති වන්නා වූ' යන මෙහි, ලබන බැවින් හෝ පැමිණෙන බැවින් 'ලාභ' නම් වේ, මෙය සිව්පසයට නමකි. සකස් කොට කළ යුතු බැවින් 'සක්කාර' (සත්කාර) නම් වේ. ප්රණීත වූ ද යහපත් වූ ද සිව්පසය ම මනාව සකස් කොට දුන් විට 'සක්කාර' යැයි කියනු ලැබේ, තවද අන් අය තමන් කෙරෙහි දක්වන ගෞරවය හෝ මල් ආදියෙන් කරන පූජාව ද මීට අයත් වේ. 'සිලෝක' යනු ගුණ කීම හෙවත් ප්රශංසාවයි. එම ලාභය ද සත්කාරය ද ප්රශංසාව ද කැමති වන්නා වූ, පවත්වන්නා වූ යනු අර්ථයයි. එහෙයින් ම 'සිව්පසය ලැබීම ද... පෙ... ප්රාර්ථනා කරන්නා වූ' යැයි පවසන ලදී. Thūṇanti pasūnaṃ bandhanatthāya nikhātatthambhasaṅkhātaṃ thūṇaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. 'ථූණං' යනු සතුන් බැඳ තැබීම සඳහා පොළොවේ සිටුවන ලද ටැඹ හෙවත් කුළුණයි. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සෝණ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 2. Phaggunasuttavaṇṇanā 2. ඵග්ගුණ සූත්ර වර්ණනාව 56. Dutiye samadhosīti samantato adhosi. Sabbabhāgena pariphandanacalanākārena apacitiṃ dasseti. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi vuḍḍhataraṃ [Pg.122] disvā uṭṭhitākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo, taṃ pana calanaṃ uṭṭhānākāradassanaṃ hotīti āha ‘‘uṭṭhānākāraṃ dassetī’’ti. Santimāni āsanānīti paṭhamameva paññatthāsanaṃ sandhāya vadati. Buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne – ‘‘sace satthā āgacchissati, āsanaṃ paññattameva hotū’’ti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi paññattameva. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ, iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Sīsavedanāti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti. 56. දෙවන සූත්රයේ 'සමධෝසී' යනු හාත්පසින් පහ කළා යන්නයි. ශරීරයේ සෑම තැනකම සිදුවන සැලීම හා චලන ස්වභාවයෙන් ගෞරවය දක්වයි. ඉතා දැඩි සේ ගිලන්ව සිටියත් තමන්ට වඩා වැඩිහිටියෙකු දුටු විට නැගී සිටින ආකාරයෙන් ගෞරව දැක්වීම සිරිතකි. එවිට (වැඩිහිටියා විසින්) 'සෙලවෙන්න එපා, සෙලවෙන්න එපා' යැයි කිව යුතුය, නමුත් ඒ සැලීම නැගී සිටින ස්වභාවය පෙන්වීමක් වන බැවින් 'නැගී සිටින ආකාරය දක්වයි' යැයි පවසන ලදී. 'ශාන්ත වූ මේ ආසන තිබේ' යනු කලින් ම පනවන ලද ආසනය අරභයා පවසයි. බුද්ධ කාලයේදී එක් භික්ෂුවකගේ වාසස්ථානයක පවා - 'සමහර විට ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළහොත් ආසනයක් පනවා තිබිය යුතුමයි' කියා අවම වශයෙන් ලෑල්ලක් හෝ කොළ අතු ඇතිරූ ආසනයක් හෝ පනවා තිබුණි. 'ඉවසිය හැකි ද, යැපිය හැකි ද' යනු දුක ඉවසා ගැනීමට හෝ ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට හැකි දැයි විමසීමයි. 'ශීර්ෂ වේදනාවෝ' යනු කොහේවත් පිට වීමට නොහැකිව සිරවී ඇති වාතයන් නිසා ඇති වන දැඩි හිසේ රුදාවන් ය. Phaggunasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ඵග්ගුණ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 2. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā 2. ඡළාභිජාති සූත්ර වර්ණනාව 57. Tatiye abhijātiyoti ettha abhi-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha ‘‘cha jātiyo’’ti. Abhijāyatīti etthāpi eseva nayo. 57. තුන්වන සූත්රයේ 'අභිජාතියෝ' යන මෙහි 'අභි' ශබ්දය උපසර්ගයක් පමණි, විශේෂ අර්ථයක් නොදක්වයි, එහෙයින් 'ජාතීන් හයක්' යැයි පවසන ලදී. 'අභිජායති' යන්නෙහි ද මෙම ක්රමයම වේ. Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Rodenti kururakammantatāya sappaṭibaddhe satte assūni mocentīti ruddā, te eva luddā ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Iminā aññepi ye keci māgavikā nesādā vuttā, te pāpakammappasutatāya ‘‘kaṇhābhijātī’’ti vadati. බැටළුවන් මරන්නෝ 'ඕරබ්භික' නම් වෙති. ඌරන් මරන්නන් ආදීන් ද එසේම දත යුතුය. කෲර කර්මාන්ත කරන බැවින් ද, තමන් හා බැඳී සිටින සතුන්ගේ කඳුළු වට්ටවන බැවින් ද ඔවුහු 'රුද්ද' නම් වෙති; 'ර' කාරයට 'ල' කාරය ආදේශ වීමෙන් ඔවුන් ම 'ලුද්ද' (වැද්දන්) නම් වෙති. මෙයින් අන්ය වූ මුවන් මරන්නන්, වැද්දන් ආදී යම් කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුන් අකුසල කර්මයෙහි නියුතු බැවින් 'කෘෂ්ණාභිජාති' (කළු ජාතීන්) යැයි පවසයි. Bhikkhūti ca buddhasāsane bhikkhū. Te kira sacchandarāgena paribhuñjantīti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vadati. Kasmāti ce? Yasmā te paṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomaggāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃnāmakā eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vuttā. Imameva ca atthavikappaṃ sandhāyāha ‘‘kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete’’ti. 'භික්ෂූන්' යනු බුද්ධ ශාසනයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ය. ඔවුන් ස්වකීය කැමැත්තෙන් හා රාගයෙන් සිව්පසය පරිභෝජනය කරති යන අදහසින්, සිව්පසයෙහි කටු දමා කති යන අර්ථයෙන් (ආජීවකයෝ) ඔවුන්ට 'කණ්ටකවුත්තික' (කටු වෘත්තීන් ඇත්තෝ) යැයි පවසති. ඒ මන්ද යත්? ඔවුන් ප්රණීත සිව්පසය පරිභෝජනය කරන බව පවසමින් ඔහු (ආජීවකයා) කරන වැරදි නිගමනයකි. ධාර්මිකව ලත් සිව්පසය වුව ද වළඳද්දී ආජීවක සමයේ වැරදි මතය නිසා ඔවුන් සිව්පසයෙහි කටු දමා කන්නන් යැයි පවසති. එසේත් නැතිනම්, 'කණ්ටකවුත්තික' නම් වූ යම් පැවිදි පිරිසක් සිටිති, ඔවුන් විශේෂ වූ අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි යෙදුණු අයයි. ඔවුන් කටු මත හැසිරෙන්නන් මෙන් වන බැවින් 'කණ්ටකවුත්තික' යැයි කියනු ලැබේ. මෙම විකල්ප අර්ථය අරභයා 'කණ්ටකවුත්තික නම් වූ මොවුහු ශ්රමණයෝ ය' යැයි පවසන ලදී. Lohitābhijāti [Pg.123] nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vuttā. Te kira ṭhatvā bhuñjananahānappaṭikkhepādivatasamāyogena purimehi dvīhi paṇḍaratarā. ලෝහිතාභිජාති (රතු ජාතීන්) යනු තනි රෙද්දක් අඳින නිගණ්ඨයෝ යැයි පවසන ලදී. ඔවුන් හිටගෙන ආහාර ගැනීම, ස්නානය ප්රතික්ෂේප කිරීම ආදී වත් අනුගමනය කිරීම නිසා පෙර කී දෙපිරිසට වඩා පිවිතුරු යැයි සැලකේ. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā suvisuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Evañca katvā attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti. අචේලක ශ්රාවකයන් යනු ආජීවක ශ්රාවකයන් ගැන පවසයි. ඔවුන් ආජීවක ලබ්ධියට අනුව ඉතා පිරිසිදු සිත් ඇති බැවින් නිගණ්ඨයන්ටත් වඩා පිවිතුරුය. මෙසේ කිරීමෙන් (මක්ඛලී ගෝසාල) තමන්ට සිව්පසය දෙන ආජීවකයන් නිගණ්ඨයන්ටත් වඩා උසස් කරයි. Ājīvakā ājīvakiniyo ‘‘sukkābhijātī’’ti vuttā. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakappaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti ‘‘paramasukkābhijātī’’ti vuttā. ආජීවකයන් හා ආජීවකිනියන් 'ශුක්ලාභිජාති' (සුදු ජාතීන්) යැයි පවසන ලදී. ඔවුන් පෙර කී සිව් පිරිසටම වඩා පිවිතුරුය. නන්ද ආදීහු එවැනි ආජීවක ප්රතිපත්තිය උපරිමයට පමුණුවා සිටිති, එහෙයින් නිගණ්ඨයන්ට හා ආජීවක ශ්රාවකයන්ට වඩා පිවිතුරු බැවින් 'පරම ශුක්ලාභිජාති' යැයි පවසන ලදී. Bilaṃ olaggeyyunti maṃsabhāgaṃ nhārunā vā kenaci vā ganthitvā purisassa hatthe vā kese vā olambanavasena bandheyyuṃ. Iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantāraṃ paṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olambati. Goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi, akhādantāpi atthi, khādantāpi mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, taṃ mūlaṃ satthikehi dhāraṇatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti. Ayaṃ satthadhammo. 'බිලං ඔලග්ගෙය්යුං' (මස් කොටස් එල්ලීම) යනු මස් කොටසක් නහරයකින් හෝ වෙනත් යමකින් ගැටගසා මිනිසෙකුගේ අතේ හෝ කේශ කලාපයේ එල්ලෙන සේ බැඳීමයි. මෙයින් 'සත්ථධම්ම' (ගැල්කරුවන්ගේ සිරිත) නමැති කරුණ දක්වයි. මහා කාන්තාරයකට පිළිපන් ගැල් නායකයෙක් මඟ මැදදී ගොනෙකු මළ විට, එහි මස් ගෙන සියලු ගැල්කරුවන්ට "මෙය අනුභව කර මෙපමණ මුදලක් දිය යුතුය" කියා කොටස් එල්ලා තබයි. ගොන් මස් අනුභව කරන්නෝද සිටිති, අනුභව නොකරන්නෝද සිටිති. අනුභව කරන්නන් අතරද මුදල් දිය හැකි අය සහ නොහැකි අය සිටිති. ගැල් නායකයා තමා ගොනා මිලදී ගත් මුදල පියවා ගැනීම පිණිස, සියලු ගැල්කරුවන්ට බලහත්කාරයෙන් කොටස් දී එම මුදල ලබා ගනී. මෙය 'සත්ථධම්ම' (ගැල්කරුවන්ගේ නීතිය) නම් වේ. Kaṇhābhijātiyo samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhadhammanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’’ti, taṃ antogadhahetuatthaṃ padaṃ, uppādetīti attho. Tasmā kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ uppādeti. Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyatīti etthāpi iminā nayena attho veditabbo. So hi ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaradhammaṃ karoti. 'කණ්හාභිජාතියෝ සමානෝ' යනු කළු (හීන) කුලයක උපන්නෙකු වීමයි. 'කණ්හධම්මං' යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින් 'කළු ස්වභාවයක් ඇතිව උපදියි' යනුවෙන් පවසයි. එය හේතු අර්ථය ඇතුළත් පදයකි, එනම් 'උපදවයි' යන්නයි. එබැවින් 'කණ්හං ධම්මං අභිජායති' යනු අඳුරු වූ දස අකුසල් දහම් උපදවන බවයි. 'සුක්කං ධම්මං අභිජායති' යන්නෙහිද මේ ක්රමයටම අර්ථය දත යුතුය. ඔහු "මම පෙර පින් නොකළ නිසා හීන කුලයක උපන්නෙමි, එබැවින් දැන් පින් කරමි" යි සිතා පින් නමැති සුදු (කුසල්) දහම් සිදු කරයි. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya yathā dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya yathā dānasīlādikusalakammaṃ. Dvinnampi appadānato ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato[Pg.124]. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma yathā ‘‘rāgādīnaṃ khayante jātattā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti. Paṭippassambhanavasena vā kilesānaṃ nibbāpanato nibbānaṃ. Taṃ esa abhijāyati pasavati. Idhāpi hi antogadhahetu atthaṃ ‘‘jāyatī’’ti padaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘jāyatī’’ti imassa pāpuṇātīhi atthaṃ gahetvāva ‘‘nibbānaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. Sukkābhijātiyo samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesamettha suviññeyyameva. 'අකණ්හං අසුක්කං නිබ්බානං' යනු, ඉදින් එය කළු (අකුසල්) වුවහොත් දස අකුසල් මෙන් අඳුරු විපාක දෙන්නේය. ඉදින් සුදු (කුසල්) වුවහොත් දාන සීලාදී කුසල් මෙන් සුදු විපාක දෙන්නේය. මේ දෙවර්ගයටම අයත් නොවන බැවින් 'අකණ්හ අසුක්ක' යයි කියන ලදී. 'අභිජායති' යන වචනය නිසා මෙහි 'නිබ්බාන' යනුවෙන් අදහස් කළේ අර්හත්ත්වයයි. කෙලෙස් නිවී යාම කෙළවර උපදින බැවින් එය නිර්වාණය නම් වේ. රාගාදීන් ක්ෂය වීම අවසානයේ උපදින බැවින් 'රාගක්ඛය, දෝසක්ඛය, මෝහක්ඛය' යයි කියනු ලබන්නාක් මෙනි. නැතහොත් කෙලෙස් සන්සිඳීමෙන් නිවී යන බැවින් එය නිර්වාණයයි. ඔහු එය උපදවයි, පමුණුවයි. මෙහිද 'ජායති' යන පදය හේතු අර්ථය ඇතුළත් පදයකි. අටුවාවෙහි 'ජායති' යන්නට 'පැමිණෙයි' යන අර්ථය ගෙන 'නිවනට පැමිණෙයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'සුක්කාභිජාතියෝ සමානෝ' යනු සුදු (උසස්) කුලයක උපන්නෙකු වීමයි. ඉතිරි කොටස මෙහි පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ඡළාභිජාති සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 4. Āsavasuttavaṇṇanā 4. ආසව සූත්ර වර්ණනාව 58. Catutthe saṃvarenāti saṃvarena hetubhūtena vā. Idhāti ayaṃ idha-saddo sabbākārato indiyasaṃvarasaṃvutassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññassa tathābhāvappaṭisedhano vāti vuttaṃ ‘‘idhāti idhasmiṃ sāsane’’ti. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya. Saṅkhā-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.202, 204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.128) gaṇanāya. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘paṭisañjānitvā paccavekkhitvāti attho’’ti. Ādīnavapaccavekkhaṇā ādīnavapaṭisaṅkhāti yojanā. Sampalimaṭṭhanti ghaṃsitaṃ. Anubyañjanasoti hatthapādasitaālokitavilokitādippakārabhāgaso. Tañhi ayonisomanasikaroto kilesānaṃ anubyañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuccati. Nimittaggāhoti itthipurisanimittassa subhanimittādikassa vā kilesavatthubhūtassa nimittassa gāho. Ādittapariyāyenāti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) āgatanayena veditabbo. 58. සතරවන සූත්රයෙහි 'සංවරේන' යනු හේතුභූත වූ සංවරයෙනි. 'ඉධ' (මෙහි) යන මේ ශබ්දය සියලු ආකාරයෙන් ඉන්ද්රිය සංවරයෙන් යුත් පුද්ගලයාට පිළිසරණ වූ බුද්ධ ශාසනය දක්වන බවත්, අන්යයන්ගේ එබඳු ස්වභාවය ප්රතික්ෂේප කරන බවත් අදහස් කරමින් "මෙහි යනු මේ ශාසනයෙහි" යයි කියන ලදී. 'පටිසංඛා' යනු නුවණින් සලකා බලා යන්නයි. 'සංඛා' යන ශබ්දය ඥානය, කොටස, ප්රඥප්තිය (පැනවීම) සහ ගණනය ආදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. 'සංඛායේකං පටිසේවති' යනාදියේදී එය 'ඥානය' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛා සමුදාචරන්ති' යනාදියේදී 'කොටස' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'තේසං තේසං ධම්මානං සංඛා සමඤ්ඤා' යනාදියේදී 'ප්රඥප්තිය' අර්ථයෙහි යෙදේ. 'න සුකරං සංඛාතුං' යනාදියේදී 'ගණනය' අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී එය 'ඥානය' ලෙස දත යුතුය. එබැවින් "පටිසංජානිත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වා" (වටහාගෙන මෙනෙහි කර) යනුවෙන් අර්ථ දක්වන ලදී. 'ආදීනවපච්චවෙක්ඛණා' යනු දෝෂ මෙනෙහි කිරීම හෙවත් ආදීනව පටිසංඛාවයි. 'සම්පලිමට්ඨං' යනු පිරිමැදීමයි. 'අනුබ්යඤ්ජනසෝ' යනු අත්, පා, සිනහව, බැලීම් ආදිය කොටස් වශයෙන් (විස්තර වශයෙන්) ගැනීමයි. අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් පසුවන්නාට කෙලෙස් ඇති වීමට අනුබල දෙන බැවින් ඒවා 'අනුබ්යඤ්ජන' යයි කියනු ලැබේ. 'නිමිත්තග්ගාහෝ' යනු ස්ත්රී පුරුෂ නිමිති හෝ සුභ නිමිති ආදී කෙලෙස්වලට වස්තු වන ලකුණු ගැනීමයි. 'ආදිත්තපරියායේනා' යන්න ආදිත්තපරියාය සූත්රයෙහි එන ක්රමයට තේරුම් ගත යුතුය. Yathā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana cakkhumeva indriyanti cakkhundriyaṃ. Tenāha ‘‘cakkhumeva indriya’’nti. Yathā āvāṭe niyataṭṭhitiko kacchapo ‘‘āvāṭakacchapo’’ti vuccati, evaṃ tappaṭibaddhavuttitāya taṃ ṭhāno [Pg.125] saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Tenāha ‘‘cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro’’ti. Nanu ca cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatthāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye ca saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu saṃvaro hoti, tasmā ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti kasmā vuttanti āha ‘‘javane uppajjamānopi hesa…pe… cakkhundriyasaṃvaroti vuccatī’’ti. ස්ත්රියකගේ ඉන්ද්රිය 'ඉත්ථින්ද්රිය' වන්නාක් මෙන් මෙය එසේ නොවේ. මෙහිදී ඇසම ඉන්ද්රියක් වන බැවින් 'චක්ඛුන්ද්රිය' නම් වේ. එබැවින් "ඇසම ඉන්ද්රිය" යයි කියන ලදී. වළක වාසය කරන ඉබ්බා 'වළ ඉබ්බා' (ආවාටකච්ඡප) යයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, ඇස හා බැඳුණු පැවැත්ම නිසා එම ඉන්ද්රියෙහි සංවරය 'චක්ඛුන්ද්රිය සංවරය' නම් වේ. එබැවින් "චක්ඛුන්ද්රියෙහි සංවරය චක්ඛුන්ද්රිය සංවරයයි" පවසන ලදී. සැබවින්ම චක්ඛුන්ද්රියෙහි සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. මක්නිසාද යත් චක්ඛු ප්රසාදය ඇසුරු කරගෙන සිහිය හෝ මුළා වූ සිහිය (මුට්ඨස්සච්ච) උපදින්නේ නැත. තවද රූපාරම්මණය ඇසට හමු වූ විට, භවංග සිත දෙවතාවක් ඉපිද නිරුද්ධ වූ පසු කිරිය මනෝධාතුව ආවජ්ජන කාර්යය ඉටු කරමින් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. ඉන්පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණය දර්ශන කාර්යයද, ඉන්පසු විපාක මනෝධාතුව සම්පටිච්ඡන කාර්යයද, ඉන්පසු විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව සන්තීරණ කාර්යයද, ඉන්පසු කිරිය අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව වොට්ඨබ්බන කාර්යයද ඉටු කරමින් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. ඉන් අනතුරුව ජවන සිත් මාලාව පවතියි. එහිදී භවංග අවස්ථාවෙහි හෝ ආවජ්ජනාදී කිසිදු අවස්ථාවක සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. එහෙත් ජවන අවස්ථාවේදී ඉදින් දුස්සීල බවක්, සිහිමුළාවක්, මෝහයක්, නොඉවසීමක් හෝ අලස බවක් ඇති වේ නම් එය අසංවරයයි. එහිදී සීලාදී ගුණයන් උපන් කල සංවරය වේ. එබැවින් "චක්ඛුන්ද්රියෙහි සංවරය" යයි පවසන ලද්දේ ජවනයෙහි උපදින්නා වූ මේ සංවරය ද චක්ඛුන්ද්රිය සංවරය ලෙස හඳුන්වන බැවිනි. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ, evamevaṃ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā pana nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evamevaṃ javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi, tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriyasaṃvaroti vuttoti. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – යම්සේ නගරයක ද්වාර සතර විවෘතව ඇති කල්හි, ඇතුළු ගෙවල්වල දොරවල්, කුටි සහ ගැබ් ආදිය කොතෙක් හොඳින් වසා තිබුණද, නගරය තුළ ඇති සියලු බඩුබාහිරාදිය අනාරක්ෂිතවම පවතී. සොරුන් නගර ද්වාරයෙන් ඇතුළු වී තමන්ට රිසි දේ කරති. එමෙන්ම, ජවන සිත්හි දුශ්ශීලභාවය ආදිය උපන් කල්හි, එම අසංවරය පවතින තාක් ඉන්ද්රිය ද්වාරයද, භවංගයද, ආවජ්ජනාදී වීථි සිත්ද අනාරක්ෂිත වේ. යම්සේ නගර ද්වාරයන් වසා ඇති කල්හි, ඇතුළු ගෙවල් ආදිය විවෘතව තිබුණද, නගරය තුළ ඇති සියලු වස්තූන් මනාව ආරක්ෂිත වේ. නගර ද්වාරයන් වසා ඇති බැවින් සොරුන්ට ඇතුළු විය නොහැක. එමෙන්ම ජවන සිත්හි සීලාදී ගුණ උපන් කල්හි, ඉන්ද්රිය ද්වාරයද, භවංගයද, ආවජ්ජනාදී වීථි සිත්ද මනාව ආරක්ෂා වේ. එබැවින් ජවන ක්ෂණයේදී උපදින්නා වූ සංවරයද 'චක්ඛුන්ද්රිය සංවරය' යැයි කියනු ලැබේ. Saṃvarena samannāgato puggalo saṃvutoti āha ‘‘upeto’’ti. Ayamevettha attho sundarataroti upari pāḷiyaṃ sandissanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi. සංවරයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා 'සංවෘත' (සංවර වූවෙක්) බව පැවසීම සඳහා "උපේතො" (පැමිණි/යුක්ත) යන්න වදාරන ලදී. මතුෙහි එන පාළි පාඨයන්හි පෙනෙන පරිදි මෙම අර්ථයම වඩාත් උචිත වේ. එබැවින් "තථා හී" යනාදිය වදාරන ලදී. Yanti ādesoti iminā liṅgavipallāsena saddhiṃ vacanavipallāso katoti dasseti, nipātapadaṃ vā etaṃ puthuvacanatthaṃ. Vighātakarāti cittavighātakarā[Pg.126], kāyacittadukkhanibbattakā vā. Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva vipākapariḷāhā. Yathā panettha āsavā aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Ettha ca saṃvaraṇūpāyo, saṃvaritabbaṃ, saṃvaro, yato so saṃvaro, yattha saṃvaro, yathā saṃvaro, yañca saṃvaraphalanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso’’ti hi saṃvaraṇūpāyo. Cakkhundriyaṃ saṃvaritabbaṃ. Saṃvaraggahaṇena gahitā sati saṃvaro. ‘‘Asaṃvutassā’’ti saṃvaraṇāvadhi. Asaṃvarato hi saṃvaraṇaṃ. Saṃvaritabbaggahaṇasiddho idha saṃvaravisayo. Cakkhundriyañhi saṃvaraṇaṃ ñāṇaṃ rūpārammaṇe saṃvarayatīti avuttasiddhoyamattho. Āsavatannimittakilesapariḷāhābhāvo phalaṃ. Evaṃ sotadvārādīsu yojetabbaṃ. Sabbatthevāti manodvāre pañcadvāre cāti sabbasmiṃ dvāre. 'යන්ති' යන පදය ලිංග විපර්යාසයක් සමඟ වචන විපර්යාසයක් ද දක්වයි. නොඑසේ නම් මෙය බහුවචන අර්ථය දෙන නිපාත පදයකි. 'විඝාතකරා' යනු සිත පීඩාවට පත් කරන, නොහොත් කය හා සිතෙහි දුක උපදවන අර්ථයයි. 'විපාක පරිළාහ' යනු ක්ලේශයන් හේතුවෙන් හටගන්නා දැවිලි සහිත විපාකයන්මය. යම් පරිද්දකින් මෙහි ආශ්රවයෝ සහ අනෙකුත් පීඩාකාරී ක්ලේශ දැවිලි හටගනිද්ද, එය දැක්වීම පිණිස "චක්ඛුද්වාරස්මිං හි" යනාදිය වදාරන ලදී. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. මෙහිදී සංවර වීමේ උපාය, සංවර කළ යුත්ත, සංවරය, යමකින් සංවරය වේද එය, යම් තැනක සංවරය වේද එය, යම් පරිද්දකින් සංවරය වේද එය සහ සංවරයේ ඵලය යන මේ විභාගය දත යුතුය. ඒ කෙසේද? "පටිසංඛා යෝනිසෝ" (නුවණින් විමසීම) යනු සංවර වීමේ උපායයි. චක්ඛුන්ද්රිය සංවර කළ යුත්තයි. 'සංවර' යන වචනයෙන් ගනු ලබන 'සතිය' (සිහිය) යනු සංවරයයි. "අසංවෘතයාගේ" යන්නෙන් සංවර වීමේ සීමාව (අසංවරයෙන් මිදීම) ගැනේ. මෙහි සංවරයට විෂය වන්නේ චක්ඛුන්ද්රියයි. චක්ඛුන්ද්රිය සංවර කර ගන්නා වූ ඥානය රූප අරමුණු හමුවේ සංවරය ඇති කරයි යන අර්ථය මෙහි නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වේ. ආශ්රවයන් හා ඒ නිසා ඇති වන ක්ලේශ දැවිලි නැති වීම එහි ඵලයයි. සෝත ද්වාරාදියෙහිද මෙසේම යෙදිය යුතුය. 'සබ්බත්ථෙව' යනු මනෝ ද්වාරය හා පංච ද්වාර යන සියලු ද්වාරයන්හිදීය. Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā paccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhā. Īdisanti evarūpaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Bhavapatthanāya assādayatoti bhavapatthanāmukhena bhāvitaṃ ārammaṇaṃ assādentassa. Cīvaranti nivāsanādi yaṃ kiñcicīvaraṃ. Paṭisevatīti nivāsanādivasena paribhuñjati. Yāvadevāti payojanaparimāṇaniyamanaṃ. Sītappaṭighātādiyeva hi yogino cīvarappaṭisevanappayojanaṃ. Sītassāti sītadhātukkhobhato vā utupariṇāmato vā uppannassa sītassa. Paṭighātāyāti paṭighātanatthaṃ tappaccayassa vikārassa vinodanatthaṃ. Uṇhassāti aggisantāpato uppannassa uṇhassa. Ḍaṃsādayo pākaṭāyeva. Puna yāvadevāti niyatappayojanaparimāṇaniyamanaṃ. Niyatañhi payojanaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa hirikopīnappaṭicchādanaṃ, itaraṃ kadāci. Hirikopīnanti sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiñhi aṅge vivaṭe hirī kuppati vinassati, taṃ hiriyā kopanato hirikopīnaṃ, taṃpaṭicchādanatthaṃ cīvaraṃ paṭisevati. "පටිසංඛා යෝනිසෝ චීවරං" යනාදියේදී "සීතල දුරු කරනු පිණිස" යනාදී වශයෙන් ප්රත්යවේක්ෂා කිරීමම නුවණින් විමසීමයි. 'ඊදිසං' යනු මෙබඳු වූ ඉෂ්ට අරමුණුයි. භවය ප්රාර්ථනා කරමින් ආශ්වාද කරන්නා හට භව ප්රාර්ථනාව මුල් කරගත් අරමුණක් ආශ්වාද කිරීමකි. චීවරය යනු ඇඳීම හා පෙරවීම සඳහා වූ යම්කිසි සිවුරකි. 'පටිසේවති' යනු පරිහරණය කිරීමයි. 'යාවදේව' යන්නෙන් ප්රයෝජනයේ ප්රමාණය සීමා කරයි. යෝගියෙකු සිවුරු පරිහරණය කිරීමේ නියම ප්රයෝජනය සීතල ආදිය දුරු කර ගැනීමයි. 'සීතස්ස' යනු සීත ධාතුවෙහි කැළඹීමෙන් හෝ සෘතු විපර්යාසයෙන් ඇති වන සීතලයි. 'පටිඝාතාය' යනු එය දුරු කිරීම පිණිස, එනම් එම ප්රත්යයෙන් ඇති වන විකෘතිතාවය සංසිඳුවීම පිණිසයි. 'උණ්හස්ස' යනු ගින්නෙන් හෝ හිරු රශ්මියෙන් ඇති වන රශ්මියයි. මැසි මදුරුවන් ආදිය පිළිබඳව පැහැදිලිය. නැවතත් 'යාවදේව' යන්නෙන් නියමිත ප්රයෝජනය අවධාරණය කරයි. සිවුරු පරිහරණය කරන්නෙකුගේ නියත ප්රයෝජනය ලජ්ජා උපදවන අවයව (හිරිකෝපීන) වසා ගැනීමයි; අනෙක් කරුණු ඇතැම් විටෙක පමණි. 'හිරිකෝපීන' යනු ලජ්ජා උපදවන ස්ථානයයි. යම් අවයවයක් විවෘතව පැවතීමෙන් ලජ්ජාව ඇති වේද, එය ලජ්ජාව නිසා වසා ගත යුතු බැවින් 'හිරිකෝපීන' නම් වේ. එය වසා ගැනීම සඳහා සිවුරු පරිහරණය කරයි. Piṇḍapātanti yaṃ kiñci āhāraṃ. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato, tattha tattha laddhabhikkhāpiṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. Neva davāyāti na kīḷanāya. Na madāyāti na balamadamānamadapurisamadatthaṃ. Na maṇḍanāyāti na aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇanabhāvatthaṃ. Na vibhūsanāyāti na tesaṃyeva sobhatthaṃ, chavisampattiatthanti attho[Pg.127]. Imāni yathākkamaṃ mohadosasaṇṭhānavaṇṇarāgūpanissayappahānatthāni veditabbāni. Purimaṃ vā dvayaṃ attano saṃkilesuppattinisedhanatthaṃ, itaraṃ parassapi. Cattāripi kāmasukhallikānuyogassa pahānatthaṃ vuttānīti veditabbāni. Kāyassāti rūpakāyassa. Ṭhitiyā yāpanāyāti pabandhaṭṭhitatthañceva pavattiyā avicchedanatthañca, cirakālaṭṭhitatthaṃ jīvitindriyassa pavattāpanatthaṃ. Vihiṃsūparatiyāti jighacchādukkhassa uparamatthaṃ. Brahmacariyānuggahāyāti sāsanamaggabrahmacariyānaṃ anuggaṇhanatthaṃ. Itīti evaṃ iminā upāyena. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇaṃ abhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navaṃ bhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ na uppādessāmi. Tassā hi anuppajjanatthameva āhāraṃ paribhuñjati. Ettha abhuttapaccayā uppajjanakavedanā nāma yathāvuttajighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati, bhuttapaccayā anuppajjanakavedanāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso. පිණ්ඩපාතය යනු යම්කිසි ආහාරයකි. භික්ෂුවගේ පාත්රයට වැටෙන බැවින් එය පිණ්ඩපාතය නමි. 'නෙව දවාය' යනු ක්රීඩාව පිණිස නොවේ. 'න මදාය' යනු ශරීර ශක්තිය නිසා ඇති වන මදය හෝ පුරුෂ මානය පිණිස නොවේ. 'න මණ්ඩනාය' යනු ශරීර අවයව පිරුණු බවට පත් කර ගැනීම පිණිස නොවේ. 'න විභූසනාය' යනු ශරීරය අලංකාර කර ගැනීම හෝ සමෙහි පැහැය ඇති කර ගැනීම පිණිස නොවේ. මේවා පිළිවෙළින් මෝහය, ද්වේෂය හා රාගය දුරු කිරීම පිණිස වන බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් මුල් කරුණු දෙක තමන් තුළ කෙලෙස් ඇති වීම වැළැක්වීමටත්, අනෙක් කරුණු අන් අය කෙරෙහි කෙලෙස් ඇති වීම වැළැක්වීමටත් වේ. මේ කරුණු සතරම කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ප්රහීණ කිරීම පිණිස වදාරන ලදී. 'කායස්ස' යනු රූප කායයාගේය. 'ඨිතියා යාපනාය' යනු ශරීරයේ පැවැත්ම හා ජීවිත ඉන්ද්රිය නොසිඳී පවත්වා ගැනීම පිණිසයි. 'විහිංසූපරතියා' යනු බඩගින්න නිසා ඇති වන දුක සංසිඳුවීම පිණිසයි. 'බ්රහ්මචරියානුග්ගහාය' යනු ශාසනික මාර්ග බ්රහ්මචරියාවට අනුග්රහ පිණිසයි. 'ඉති' යනු මෙසේ මේ උපායෙන් යන්නයි. 'පුරාණඤ්ච වේදනං පටිහංඛාමි' යනු ආහාර නොවැළඳීම නිසා ඇති වන පැරණි වේදනාව (බඩගින්න) දුරු කරමි. 'නවඤ්ච වේදනං න උප්පාදෙස්සාමි' යනු පමණ ඉක්මවා ආහාර වැළඳීම නිසා ඇති වන අලුත් වේදනාව උපදවා නොගනිමි. ආහාර වැළඳිය යුත්තේ එම වේදනාවන් ඇති නොවනු පිණිසමය. මෙහි ආහාර නොවැළඳීම නිසා ඇති වන පැරණි වේදනාව නම් බඩගින්නයි. එය ආහාර නොගන්නා විට වඩ වඩාත් වැඩි වේ. අලුත් වේදනාව නම් බඩගින්න නිසා ඇති වන ශරීරයේ දැවිල්ල, වේදනාව ආදිය නොව, වැළඳීම නිසා ඇති විය හැකි පීඩාවන්ය. එම වේදනා හිංසාකාරී ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වේ. Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me catunnaṃ iriyāpathānaṃ bhavissati. ‘‘Yāpanāyā’’ti iminā jīvitindriyayāpanā vuttā, idha catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanāti ayametāsaṃ viseso. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayuttapariyesanappaṭiggahaṇaparibhogaparivajjanena anavajjatā, parimitaparibhogena phāsuvihāro. Asappāyāparimitabhojanapaccayā aratitandīvijambhitāviññugarahādidosābhāvena vā anavajjatā. Sappāyaparimitabhojanapaccayā kāyabalasambhavena phāsuvihāro. Yāvadatthaṃ udarāvadehakabhojanaparivajjanena vā seyyasukhapassasukhamiddhasukhādīnaṃ abhāvato anavajjatā. Catupañcālopamattaūnabhojanena catuiriyāpathayogyatāpādanato phāsuvihāro. Vuttañhetaṃ – ''මාගේ (ජීවිත) ගමන සිදුවන්නේය'' යනු මාගේ සතර ඉරියව් පැවැත්ම සිදුවන්නේය යන්නයි. ''පැවැත්ම සඳහා'' යන්නෙන් මෙහි ජීවිතේන්ද්රියයේ පැවැත්ම කියන ලදී. මෙහි සතර ඉරියව් නොසිඳී පැවතීම ''පැවැත්ම'' නම් වේ. මෙය මෙහි ඇති විශේෂත්වයයි. ''නිවැරදි බව (අනවද්යතාව) සහ පහසුවෙන් වාසය කිරීම'' යනු අයහපත් සෙවීම්, පිළිගැනීම් සහ පරිභෝජනයෙන් වැළකීමෙන් වන නිවැරදි බවත්, ප්රමාණවත් ලෙස පරිභෝජනය කිරීමෙන් වන පහසු විහාරයත් වේ. එසේත් නැතිනම් අසප්පාය වූ හෝ පමණ ඉක්මවා ආහාර අනුභව කිරීම නිසා ඇතිවන නොසතුට, අලස බව, ඈනුම් ඇරීම සහ නුවණැත්තන්ගේ ගැරහීමට ලක්වීම වැනි දෝෂ නොමැති වීමෙන් අනවද්යතාව ඇති වේ. සප්පාය වූ ප්රමාණවත් ආහාර අනුභවය නිසා ශරීර ශක්තිය ඇතිවීමෙන් පහසු විහාරය ඇති වේ. නැතහොත් කුස පිරෙන තුරු අධික ලෙස අනුභව කිරීමෙන් වැළකීම නිසා සැපසේ නිදාගැනීම, සැපසේ ඇලවීම, නිදිමතෙන් තොරවීම ආදිය ලැබෙන බැවින් එය අනවද්යතාවයි. සතර පස් කබලක් අඩුවෙන් අනුභව කිරීමෙන් සතර ඉරියව්වලට යෝග්යතාව ඇති කරන බැවින් එය පහසු විහාරයයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී – ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983; mi. pa. 6.5.10); ''කබල් හතරක් හෝ පහක් තිබියදී ආහාර ගැනීම නවත්වා පැන් පානය කළ යුතුය. වීර්යය වඩන භික්ෂුවකට පහසුවෙන් වාසය කිරීමට එය ප්රමාණවත් වේ.'' (ථේරගාථා 983; මිලින්දපඤ්හ 6.5.10); Ettāvatā [Pg.128] ca payojanapariggaho, majjhimā ca paṭipadā dīpitā hoti. Yātrā ca me bhavissatīti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojeti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato. මෙපමණකින් ප්රයෝජනය තේරුම් ගැනීම සහ මධ්යම ප්රතිපදාව දක්වන ලද්දේ වෙයි. ''මාගේ (ජීවිත) ගමන සිදුවන්නේය'' යන්නෙන් ප්රයෝජනය තේරුම් ගැනීම ප්රකාශ වේ. ජීවිත ගමන යනු ආහාර අනුභවයේ ප්රයෝජනයයි. දැහැමි සැපය අත්නොහැරීම හේතු කොට ගත් පහසු විහාරය, අන්ත දෙකෙන් වැළකී සිටීම නිසා මධ්යම ප්රතිපදාව වේ. Senāsananti senañca āsanañca. Yattha vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmatthanti utuyeva parisahanaṭṭhena parissayo sarīrābādhacittavikkhepakaro, tassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Atha vā yathāvutto utu ca sīhabyagghādipākaṭaparissayo ca rāgadosādipaṭicchannaparissayo ca utuparissayo, tassa vinodanatthañceva ekībhāvaphāsukatthañca. Cīvarappaṭisevane hirīkopīnappaṭicchādanaṃ viya taṃ niyatapayojananti puna ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ. සේනාසනය යනු සයනය කරන ස්ථානය සහ වාඩිවන ස්ථානයයි. විහාර ආදියේ යම් තැනක නිදයි ද, වැතිරෙයි ද, ඉඳගනී ද එය සේනාසනයයි. ''ඍතු පීඩාවන් දුරු කිරීම සහ විවේකීව වාසය කිරීමේ ප්රයෝජනය සඳහා'' යනු ඍතුවම පීඩා කිරීම් අර්ථයෙන් පීඩාවකි (පරීසහයකි), එය ශරීරයේ රෝග සහ සිතේ නොසන්සුන් බව ඇති කරයි. එය දුරු කිරීම සඳහාත්, නූපන් පීඩා උපදවා නොගැනීම සඳහාත්, උපන් පීඩා සන්සිඳුවීම සඳහාත් යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ඉහත කී ඍතුව ද, සිංහ ව්යාඝ්ර ආදීන්ගෙන් පැමිණෙන ප්රකට පීඩා ද, රාග ද්වේෂාදී සැඟවුණු පීඩා ද ඍතු පරීසහ නම් වේ. ඒවා දුරු කරගැනීම සඳහාත්, එකලාව (විවේකීව) පහසුවෙන් වාසය කිරීම සඳහාත් සේනාසනය ප්රයෝජනවත් වේ. සිවුරු පරිභෝජනය කිරීමේදී ලජ්ජාව සහ විලිබිය වසා ගැනීම වැනි ඒකාන්ත ප්රයෝජනය සඳහා වූ බැවින් නැවතත් ''යාවදේව'' (යම් ප්රයෝජනයක් සඳහාම පමණක්) යැයි පවසන ලදී. Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti rogassa paccanīkappavattiyā gilānapaccayo, tato eva bhisakkassa anuññātavatthutāya bhesajjaṃ, jīvitassa parivārasambhārabhāvehi parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ. Veyyābādhikānanti veyyābādhato dhātukkhobhato ca taṃnibbattakuṭṭhagaṇḍapīḷakādirogato uppannānaṃ. Vedanānanti dukkhavedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamabhāvāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāva paṭisevāmīti yojanā. Evamettha saṅkhepeneva pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navavedanuppādatopīti na kevalaṃ āyatiṃ eva vipākapariḷāhā, atha kho atibhojanapaccayā alaṃsāṭakādīnaṃ viya navavedanuppādatopi veditabbā. ගිලානපච්චය භේසජ්ජපරික්ඛාර යනු රෝගයකට එරෙහිව ක්රියාත්මක වන බැවින් ''ගිලානපච්චය'' (ගිලනුන්ට ප්රත්යය) ද, වෛද්යවරයා විසින් අනුමත කරන ලද වස්තුවක් බැවින් ''භේසජ්ජ'' (බෙහෙත්) ද, ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට අවශ්ය උපකරණ වන බැවින් ''පරික්ඛාර'' (පිරිකර) ද වේ. ''වෙය්යාබාධිකානං'' යනු ධාතු කෝපය නිසා හෝ එයින් හටගත් කුෂ්ඨ, ගෙඩි, පිළිකා ආදී රෝග නිසා ඇති වූ වේදනාවන් සඳහාය. ''වේදනාවන්'' යනු දුක් වේදනාවන්ය. ''අබ්යාපජ්ජ පරමතාය'' යනු උපරිම නිදුක් බව සඳහාය. යම්තාක් ඒ සියලු දුක් ප්රහීණ වේ ද, ඒ තාක් මම මෙය පරිභෝජනය කරමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙලෙස මෙහි පාලි වර්ණනාව කෙටියෙන් දත යුතුය. ''නව වේදනාවන් ඉපදීමෙන් ද'' යනු මතු කාලයෙහි විපාක වශයෙන් ඇතිවන දැවිල්ල පමණක් නොව, පමණ ඉක්මවා අනුභව කිරීම නිසා ඇතිවන අලසකම ආදී අලුත් වේදනාවන් ඉපදීමෙන් ද (වැළකීම) මෙහි අදහසයි. Kammaṭṭhānikassa calanaṃ nāma kammaṭṭhānapariccāgoti āha ‘‘calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahatī’’ti. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti ettha ca lomasanāgattherassa vatthu kathetabbaṃ. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāya padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikanirayaṃ paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi. Gimhasamaye ca pacchābhattaṃ bahicaṅkame kammaṭṭhānaṃ manasikaroto sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṃ antevāsiko āha – ‘‘idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso’’ti. Thero ‘‘uṇhabhayenevamhi, āvuso, idha nisinno’’ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā [Pg.129] nisīdiyeva. Uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo sūriyasantāpassa parato vuccamānattā. Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ. කර්මස්ථානලාභියෙකුගේ ''සැලීම'' යනු කර්මස්ථානය අතහැරීම බව පවසමින් ''සැලෙයි, කම්පා වෙයි, කර්මස්ථානය අත්හරියි'' යනුවෙන් දක්වන ලදී. ''සීතලට හා උෂ්ණයට ඔරොත්තු දෙයි'' යන මෙහිදී ලෝමසනාග තෙරුන්ගේ කථා පුවත කිව යුතුය. තෙරුන් වහන්සේ චේතිය පර්වතයේ පියංගු ගුහාවේ පධානඝරයෙහි (වීර්යය වඩන ශාලාවෙහි) වසන අතරතුර, අන්තරට්ඨක කාලයේ (හිම වැටෙන කාලයේ) හිම වැටෙන විට ලෝකන්තරික නිරය මෙනෙහි කරමින් කර්මස්ථානය අත්නොහැරම එළිමහනේ කාලය ගත කළහ. ගිම්හාන කාලයේ දවල් ආහාරයෙන් පසු පිටත සක්මන් කරමින් කර්මස්ථානය මනසිකාර කරන උන්වහන්සේගේ කිහිලිවලින් පවා දහඩිය වැගිරෙයි. එවිට උන්වහන්සේගේ අතේවැසි භික්ෂුව ''ස්වාමීනි, මෙහි වැඩ හිඳින්න, මේ ස්ථානය සිසිල් ය'' යැයි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ ''ඇවැත්නි, මම උෂ්ණයේ බිය නිසා මෙහි හිඳ ගත්තෙමි'' යැයි පවසා අවීචි මහා නිරය මෙනෙහි කරමින් එහිම වැඩ සිටියහ. මෙහි ''උෂ්ණය'' යනු ගින්නේ රශ්මිය ලෙස දත යුතුය, මන්ද සූර්යයාගේ රශ්මිය ගැන මීට පසුව පවසන බැවිනි. සූර්ය රශ්මිය සම්බන්ධයෙන් මෙම කථා පුවත කියන ලදී. Yo ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cepi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo jighacchāya…pe… sarīsapasamphassāna’’nti veditabbo. Theraṃ kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsadhammaṃ suṇantaññeva ghoraviso sappo ḍaṃsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti, visavego thaddho ahosi. Thero upasampadamāḷaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā ‘‘visuddhasīlomhī’’ti pītiṃ uppādesi, saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. යමෙක් දෙතුන් වතාවක් බතක් හෝ පැන් පොදක් නොලැබුණත්, කෙළවරක් නැති සංසාරයේ තමන් ප්රේත විෂයෙහි උපන් ආකාරය මෙනෙහි කරමින් කම්පා නොවී කර්මස්ථානය අත් නොහරියි ද, මැසි මදුරු සුළං අව් රශ්මිය ආදියට මුහුණ දීමට සිදු වුවත් තිරිසන් යෝනියේ උපන් ආකාරය මෙනෙහි කරමින් කම්පා නොවී කර්මස්ථානය අත් නොහරියි ද, සර්පයන් ස්පර්ශ වුවත් කෙළවරක් නැති සංසාරයේ සිංහ ව්යාඝ්ර ආදීන්ගේ මුඛවල අනේක වාරයක් පෙරළුණු ආකාරය මෙනෙහි කරමින් ප්රධානීය තෙරුන් මෙන් කම්පා නොවී කර්මස්ථානය අත් නොහරියි ද, ඔහු ''බඩගින්නට... සර්පයන්ගේ ස්පර්ශයට ඔරොත්තු දෙන්නෙක්'' ලෙස දත යුතුය. ඛණ්ඩසේල විහාරයේ කණිකාර පධානඝරයෙහි අරියවංස ධර්මය ශ්රවණය කරමින් සිටි ප්රධානීය තෙරුන් වහන්සේට ඉතා දරුණු විෂ ඇති සර්පයෙක් දෂ්ට කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ බව දැනත් පහන් වූ සිතින් යුතුව ධර්මයම ශ්රවණය කළහ. විෂ වේගය එතැනම නතර විය. තෙරුන් වහන්සේ උපසම්පදා මාලකයේ සිට තමන්ගේ සීලය මෙනෙහි කර ''මම පිරිසිදු සීලයක් ඇත්තෙක්මි'' යි පීතියක් උපදවා ගත්හ. පීතිය ඉපදීමත් සමඟ විෂ බැස ගොස් පොළොවට වැදුණි. තෙරුන් වහන්සේ එහිදීම චිත්ත ඒකාග්රතාව ලබා විදර්ශනා වඩා අර්හත්ත්වයට පත් වූහ. Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati dīghabhāṇakaabhayatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathāna’’nti veditabbo. Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati, therassa mahāsakkāro uppajji. Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘dīghabhāṇako ‘ariyavaṃsaṃ kathemī’ti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karotī’’tiādīhi akkosi. Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu. Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘eso, bhante, tumhākaṃ maggo’’ti āha. So assuṇanto [Pg.130] viya agamāsi. Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṃ antevāsiko ‘‘kiṃ, bhante, sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā’’ti āha. Thero ‘‘khantiyevāvuso, mayhaṃ bhāro, na akkhanti, ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī’’ti āha. යම් අයකු නරක වචනයෙන් බැණ වැදීම් නිසා හෝ නරක වචනම වන බැවින් හෝ වැරදි ලෙස පැමිණි අන්තිම වස්තූන් ලෙස හැඳින්වෙන වචන මාර්ගයන් ඇසූවත්, දීඝභාණක අභය තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ඉවසීමේ ගුණයම මෙනෙහි කරමින් කම්පා නොවේද, ඔහු 'නරක ලෙසත් වැරදි ලෙසත් පැමිණි වචන මාර්ගයන් ඉවසන්නෙකි' (ඛමෝ දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථානං) යැයි දත යුතුය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ප්රත්යය සන්තෝෂය හා භාවනාවෙහි ඇලුනු බව නිසා මහා අරියවංශ ප්රතිපදාව දේශනා කළ සේක. මුළු මහත් ගමම එතැනට රැස් විය. තෙරුන් වහන්සේට මහත් වූ සත්කාර උපන්නේය. එක්තරා මහා තෙරනමක් මෙය ඉවසාගත නොහැකිව, 'දීඝභාණක තෙමේ අරියවංශය දේශනා කරමියි කියමින් මුළු රාත්රිය පුරාම කෝලාහල කරයි' ආදී වශයෙන් බැණ වැදුණේය. දෙදෙනාම තම තමන්ගේ විහාරවලට යන විට ගාවුතයක් පමණ දුරක් එකම මාවතේ ගමන් කළහ. ඒ මුළු ගාවුතයක් පුරාම ඔහු බැණ වැදුණේය. පසුව විහාර දෙකේ මාවත් වෙන්වන තැනදී දීඝභාණක තෙරුන් වහන්සේ එහි නැවතී ඔහුට වැඳ, 'ස්වාමීනී, මේ ඔබ වහන්සේගේ මාවතයි' කීහ. ඔහු නෑසුනාක් මෙන් නික්ම ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ ද විහාරයට ගොස් පා සෝදා වැඩසිටියහ. එවිට උන්වහන්සේගේ අතේවැසි භික්ෂුව, 'ස්වාමීනී, මුළු ගාවුතයක් පුරා ඔබට පරිභව කළ ඔහුට ඔබ කිසිවක් නොකීවේ මන්ද?' කියා ඇසුවේය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, 'ඇවැත්නි, ඉවසීම මගේ භාරයයි, නොඉවසීම නොවේ. එක පියවරක් එසවීමේදී පවා කමටහනෙන් බැහැර වීමක් මම නොදකිමි' යි වදාළහ. Vacanameva tadatthaṃ ñāpetukāmānañca patho upāyoti āha ‘‘vacanameva vacanapatho’’ti. Asukhaṭṭhena vā tibbā. Yañhi na sukhaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ tibbanti vuccati. Adhivāsakajātiko hotīti yathāvuttavedanānaṃ adhivāsakasabhāvo hoti. Cittalapabbate padhāniyattherassa kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajjati. So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṃ caṅkamanapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha – ‘‘āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti adhivāsetvā niccalo sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṃ phālesi. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyi. Evaṃ sabbatthāti ‘‘uṇhena phuṭṭhassa sītaṃ patthayato’’tiādinā sabbattha uṇhādinimittaṃ kāmāsavuppatti veditabbā. Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vāti aniṭṭhaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthīti adhippāyo. Attaggāhe sati attaniyaggāhoti āha ‘‘mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo’’ti. වචනයම එම අර්ථය දැක්වීමට කැමති අයගේ මාර්ගය හෙවත් උපයාය වන බැවින් 'වචනයම වචන මාර්ගයයි' (වචනමේව වචනපථෝ) යැයි කියන ලදී. සැප නොවන අර්ථයෙන් 'තිබ්බා' (තද) නම් වේ. යමක් සැප නොවේද, එය අනිෂ්ට බැවින් 'තිබ්බ' යැයි කියනු ලැබේ. 'අධිවාසකජාතික' යනු කලින් කී වේදනාවන් ඉවසන ස්වභාවය ඇත්තා යන්නයි. චිත්තල පබ්බතයේ විසූ එක් පධානිය තෙරනමකට රාත්රියේ වීර්යය කරමින් සිටින විට උදරයේ වාතයක් හටගත්තේය. උන්වහන්සේ එය ඉවසාගත නොහැකිව එහා මෙහා පෙරලුණහ. එවිට සක්මන් මළුව අසල සිටි පිණ්ඩපාතිය තෙරනමක්, 'ඇවැත්නි, පැවිද්දා යනු ඉවසන සුළු අයෙක් විය යුතුය' යි කීහ. උන්වහන්සේ 'මැනවි ස්වාමීනී' යි පවසා ඉවසමින් නිශ්චලව සැතපුණහ. වාතය නාභියේ සිට හදවත දක්වා පලාගෙන ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ වේදනාව යටපත් කරමින් විදර්ශනා වඩා මොහොතකින් අනාගාමී වී පිරිනිවන් පෑහ. 'උණුසුමෙන් පීඩා විඳින්නා සීතල පතයි' ආදී වශයෙන් හැම තැනකදීම උණුසුම ආදී නිමිත්තෙන් කාමාසවයන්ගේ ඉපදීම දත යුතුය. සුගති භවයේ (නරක ලෙස බලපාන) සීතලක් හෝ උණුසුමක් නැත, එනම් අනිෂ්ට වූ සීත උෂ්ණ නැත යනු මෙහි අදහසයි. තමා පිළිබඳ දැඩිව ගැනීම ඇති කල්හි තමාට අයත් දේ පිළිබඳ දැඩිව ගැනීම (අත්තනියග්ගාහ) ඇතිවන බැවින්, 'මේ මාගේ සීතලයි, උණුසුමයි යන ගැනීම දෘෂ්ඨාසවයයි' කියන ලදී. Ahaṃ samaṇoti ‘‘ahaṃ samaṇo, kiṃ mama jīvitena vā maraṇena vā’’ti evaṃ cintetvāti adhippāyo. Paccavekkhitvāti gāmappavesappayojanādiñca paccavekkhitvā. Paṭikkamatīti hatthiādīnaṃ samīpagamanato apakkamati. Ṭhāyanti etthāti ṭhānaṃ, kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ kaṇṭakaṭṭhānaṃ, yattha kaṇṭakāni santi, taṃ okāsanti vuttaṃ hoti. Amanussaduṭṭhānīti amanussasañcārena dūsitāni, saparissayānīti attho. Aniyatavatthubhūtanti aniyatasikkhāpadassa kāraṇabhūtaṃ. Vesiyādibhedatoti vesiyāvidhavāthullakumārikāpaṇḍakapānāgārabhikkhunibhedato. Samānanti samaṃ, avisamanti attho. Akāsi vāti tādisaṃ anācāraṃ akāsi vā. Sīlasaṃvarasaṅkhātenāti kathaṃ parivajjanaṃ sīlaṃ? Anāsanaparivajjanena hi [Pg.131] anācāraparivajjanaṃ vuttaṃ. Anācārāgocaraparivajjanaṃ cārittasīlatāya sīlasaṃvaro. Tathā hi bhagavatā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) sīlasaṃvaravibhajane ācāragocarasampattiṃ dassentena ‘‘atthi anācāro, atthi agocaro’’tiādinā (vibha. 513-514) ācāragocarā vibhajitvā dassitā. ‘‘Caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’ti vacanato hatthiādiparivajjanampi bhagavato vacanānuṭṭhānanti katvā ācārasīlamevāti veditabbaṃ. 'මම ශ්රමණයෙක්මි, මාගේ ජීවිතයෙන් හෝ මරණයෙන් ඇති වැඩක් කිම?' යැයි මෙලෙස සිතීම 'අහං සමණෝ' යන්නෙහි අදහසයි. 'පච්චවෙක්ඛිත්වා' යනු ගමට පිවිසීමේ ප්රයෝජනය ආදිය මෙනෙහි කිරීමයි. 'පටික්කමති' යනු අලි ඇතුන් ආදීන් වෙත යාමෙන් වැළකී බැහැරට යාමයි. කටු ඇති ස්ථානය 'කටකට්ඨාන' නම් වේ, එනම් කටු පඳුරු ඇති පෙදෙසයි. 'අමනුස්සදුට්ඨානී' යනු අමනුෂ්යයන් ගැවසීමෙන් දූෂිත වූ, අනතුරු සහිත තැන් යන්නයි. 'අනියතවත්ථුභූතං' යනු අනියත ශික්ෂාපදයකට කරුණු වන තැන්ය. වෙසඟනන්, වැන්දඹුවන්, මහලු තරුණියන්, පණ්ඩකයන්, මත්පැන් හල් සහ භික්ෂුණීන් වෙසෙන තැන් ආදී වශයෙන් එය බෙදේ. 'සමානං' යනු සම වූ, විෂම නොවන යන්නයි. එබඳු අනාචාරයක් කළේ ද (අකාසි වා). සීල සංවරය ලෙස දැක්වෙන වැළකීම සීලය වන්නේ කෙසේද? අසුන් නොගත යුතු තැන් මඟහැරීමෙන් අනාචාරයෙන් වැළකීම පවසන ලදී. අනාචාර හා අගෝචර ස්ථානවලින් වැළකීම චාරිත්ර සීලය වශයෙන් සීල සංවරයයි. එසේම භාග්යවතුන් වහන්සේ 'ප්රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවුතව වසයි' යනුවෙන් සීල සංවරය බෙදා දක්වන විට, 'අනාචාරය ඇත, අගෝචරය ඇත' ආදී වශයෙන් ආචාර ගෝචරයන් බෙදා දැක්වූහ. 'චණ්ඩ ඇතා මඟහරියි' යන වචනයෙන් අලි ඇතුන් ආදිය මඟහැරීම ද භාග්යවතුන් වහන්සේගේ වචනය ක්රියාත්මක කිරීමක් බැවින්, එය ආචාර සීලයම බව දත යුතුය. Itipīti imināpi kāraṇena ayonisomanasikārasamuṭṭhitattāpi, lobhādisahagatattāpi, kusalappaṭipakkhatopītiādīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko akusaloti attho. Iminā nayena sāvajjotiādīsupi attho veditabbo. Ettha ca akusalotiādinā diṭṭhadhammikaṃ kāmavitakkassa ādīnavaṃ dasseti, dukkhavipākoti iminā samparāyikaṃ. Attabyābādhāya saṃvattatītiādīsupi imināva nayena ādīnavavibhāvanā veditabbā. Uppannassa kāmavitakkassa anadhivāsanaṃ nāma puna tādisassa anuppādanaṃ. Taṃ panassa pahānaṃ vinodanaṃ byantikaraṇaṃ anabhāvagamananti ca vattuṃ vaṭṭatīti pāḷiyaṃ – ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti vatvā ‘‘pajahatī’’tiādi vuttanti tamatthaṃ dassento ‘‘anadhivāsento kiṃ karotī’’tiādimāha. Pahānañcettha vikkhambhanameva, na samucchedoti dassetuṃ ‘‘vinodetī’’tiādi vuttanti vikkhambhanavaseneva attho dassito. Uppannuppanneti tesaṃ pāpavitakkānaṃ uppādāvatthāgahaṇaṃ vā kataṃ siyā anavasesaggahaṇaṃ vā. Tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘uppannamatte’’ti, sampatijāteti attho. Anavasesaggahaṇaṃ byāpanicchāyaṃ hotīti dassetuṃ ‘‘satakkhattumpi uppannuppanne’’ti vuttaṃ. 'ඉතිපි' යනු මේ හේතුවෙන් ද, එනම් අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් හටගත් බැවින් ද, ලෝභාදිය සමඟ පවතින බැවින් ද, කුසලයට ප්රතිපක්ෂ බැවින් ද යන ආදී හේතු නිසා මේ විතර්කය අකුසලයක් වන බව අර්ථයයි. මේ ක්රමයෙන්ම 'සාවජ්ජෝ' (වැරදි සහිතයි) ආදී වචනවල ද අර්ථය දත යුතුය. මෙහිදී 'අකුසල' ආදී වචනවලින් කාම විතර්කයේ මෙලොව පවතින ආදීනව දක්වන අතර, 'දුක්ඛවිපාකෝ' යන්නෙන් පරලොව විපාකය දක්වයි. 'තමාට පීඩා පිණිස පවතී' (අත්තබ්යාබාධාය සංවත්තති) ආදී තැන්වල ද මේ ක්රමයෙන්ම ආදීනව විස්තර කිරීම දත යුතුය. උපන් කාම විතර්කය 'නොඉවසීම' (අනධිවාසන) යනු නැවත එබන්දක් ඇති වීමට ඉඩ නොදීමයි. එයම ඔහුගේ ප්රහාණය කිරීම, දුරු කිරීම, කෙළවර කිරීම සහ නැති කර දැමීම යැයි කීමට සුදුසු බැවින් පාළියෙහි 'උපන් කාම විතර්කය නොඉවසයි' කියා 'පජහති' (දුරු කරයි) ආදිය පවසන ලදී. එය පැහැදිලි කිරීමට 'නොඉවසන්නා කුමක් කරයිද?' ආදිය පවසන ලදී. මෙහිදී ප්රහාණය යනු විෂ්කම්භන ප්රහාණය (යටපත් කිරීම) මිස සමුච්ඡේද ප්රහාණය (මුලින්ම උපුටා දැමීම) නොවන බව දැක්වීමට 'විමෝදේති' (දුරු කරයි) ආදිය පවසා විෂ්කම්භන වශයෙන්ම අර්ථය දක්වන ලදී. 'උප්පන්නුප්පන්නෙ' (උපන් උපන් විට) යන්නෙන් ඒ පාපී විතර්කයන් උපදින අවස්ථා ගැනීම හෝ සියල්ලම ගැනීම අදහස් වේ. ඉන් පළමු වැන්න අදහස් කරමින් 'උපන් මාත්රයෙන්ම' (උප්පන්නමත්තේ) යැයි කීහ. සියල්ලම ගැනීම අදහස් කරන්නේ ව්යාපාදය නැති කිරීමේදී බව දැක්වීමට 'සිය වතාවක් වුවද උපන් උපන් විට' යැයි කියන ලදී. Ñātivitakkoti ‘‘amhākaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’tiādinā gehassitapemavasena ñātake ārabbha uppannavitakko. Janapadavitakkoti ‘‘amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso ramaṇīyo’’tiādinā gehassitapemavasena janapadaṃ ārabbha uppannavitakko. Ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye sattā sukhī honti amarāti dukkarakārikāya paṭisaṃyutto amaratthāya vitakko. Taṃ vā ārabbha amarāvikkhepadiṭṭhisahagato amaro ca so vitakko cāti [Pg.132] amarāvitakko. Parānuddayatāpaṭisaṃyuttoti paresu upaṭṭhākādīsu sahananditādivasena pavatto anuddayatāpatirūpako gehassitapemappaṭisaṃyutto vitakko. Lābhasakkārasilokappaṭisaṃyuttoti cīvarādilābhena ca sakkārena ca kittisaddena ca ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. Anavaññattippaṭisaṃyuttoti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na heṭṭhā katvā maññeyyuṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ kareyyu’’nti uppannavitakko. ‘ඤාතිවිතක්ක’ යනු ‘අපගේ නෑයෝ සැපසේ ජීවත් වෙති, සම්පත්තියෙන් යුක්ත වෙති’ යනාදී වශයෙන් ගිහිගෙය ඇසුරු කළ ප්රේමය නිසා නෑයන් අරභයා උපදින කල්පනාවයි. ‘ජනපදවිතක්ක’ යනු ‘අපගේ ජනපදය ආහාරපානවලින් සුලභය, සරුසාර අස්වැන්නක් ඇත, රමණීයය’ යනාදී වශයෙන් ගෘහස්ථ ප්රේමය නිසා ජනපදය අරභයා උපදින කල්පනාවයි. ‘උක්කුටිකප්පධාන’ (උක්කුටිකව වීර්යය කිරීම) ආදී දුෂ්කර ක්රියාවලින් දුක ක්ෂය කළ විට පරලොවදී සත්ත්වයෝ සැපවත් වෙති, අමරණීය වෙති යන අදහසින් යුත් දුෂ්කර ක්රියාවට සම්බන්ධ වූ, අමරත්වය උදෙසා පවතින කල්පනාව ‘අමරා විතක්ක’ නම් වේ. නැතහොත් එය අරභයා උපන් ‘අමරාවික්ඛේප’ දිට්ඨිය හා සහගත වූ, අමරණීයත්වය පිළිබඳ වූ ඒ කල්පනාව ‘අමරා විතක්ක’ නම් වේ. ‘පරානුද්දයතාපටිසංයුත්ත’ යනු උපස්ථායකයන් ආදී අන් අය කෙරෙහි ඔවුන් සමඟ එක්ව සතුටු වීම ආදී වශයෙන් පවතින, අනුකම්පාවක ස්වරූපය ගත්, ගෘහස්ථ ප්රේමය හා සම්බන්ධ වූ කල්පනාවයි. ‘ලාභසක්කාරසිලෝකප්පටිසංයුත්ත’ යනු සිවුරු ආදී ලාභයන් ද, සත්කාරයන් ද, කීර්ති ශබ්දයන් ද අරමුණු කරගැනීම සම්බන්ධ වූවකි. ‘අනවඤ්ඤත්තිප්පටිසංයුත්ත’ යනු ‘අහෝ! අන් අය මාව හෙළා නොදකිත්වා, පහත් කොට නොසලකත්වා, ගල් කුඩයක් මෙන් මට ගෞරව කෙරෙත්වා’ යි උපදින කල්පනාවයි. Kāmavitakko kāmasaṅkappanasabhāvato kāmāsavappattiyā sātisayattā ca kāmanākāroti āha ‘‘kāmavitakko panettha kāmāsavo’’ti. Tabbisesoti kāmāsavaviseso bhavasabhāvattāti adhippāyo. Kāmavitakkādike vinodeti attano santānato nīharati etenāti vinodanaṃ, vīriyanti āha ‘‘vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanenā’’ti. කාම විතර්කය යනු කාම සංකල්පනාමය ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීම නිසා ද, කාමාශ්රවයන් කරා පැමිණීමේදී එය අතිශය බලවත් වන බැවින් ද එක්තරා කාම ස්වරූපයක්ම වේ යන අදහසින් ‘මෙහි කාම විතර්කයම කාමාශ්රවය වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘තබ්බිසේසෝ’ යනු කාමාශ්රවයේම විශේෂයක් වූ භව ස්වභාවය නිසා ඇති වන්නකි. කාම විතර්ක ආදිය විනෝදනය කරයි (දුරු කරයි), තමාගේ සන්තානයෙන් බැහැර කරයි යන අර්ථයෙන් ‘විනෝදන’ නම් වේ. එය වීර්යය යැයි පවසන ලද්දේ ‘වීර්ය සංවරය යනුවෙන් හැඳින්වෙන විනෝදනයෙන්’ යනුවෙනි. ‘‘Satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiyo paripūrentī’’ti vacanato vijjāvimuttīnaṃ anadhigamo tato ca sakalavaṭṭadukkhānativatti abhāvanāya ādīnavo. Vuttavipariyāyena bhagavato orasaputtabhāvādivasena ca bhāvanāya ānisaṃso veditabbo. Thomentoti āsavapahānassa dukkarattā tāya eva dukkarakiriyāya taṃ abhitthavanto. Saṃvareneva pahīnāti saṃvarena pahīnā eva. Tena vuttaṃ ‘‘na appahīnesuyeva pahīnasaññī’’ti. ‘සප්ත බොජ්ඣංගයන් වැඩීමෙන් හා බහුලව පුහුණු කිරීමෙන් විද්යාව හා විමුක්තිය පරිපූර්ණ වේ’ යන වචනයට අනුව, භාවනා නොකිරීමේ ආදීනවය නම් විද්යාව හා විමුක්තිය අවබෝධ කරගත නොහැකි වීම හා ඒ හේතුවෙන් සමස්ත වට්ට දුකින් එතෙර වීමට නොහැකි වීමයි. ඉහත සඳහන් කළ කරුණුවලට ප්රතිවිරුද්ධ ලෙසත්, භාග්යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්රභාවය ලැබීම ආදියෙනුත් භාවනාවේ ආනිසංස දත යුතුය. ‘ථෝමෙන්තෝ’ යනු ආශ්රවයන් ප්රහාණය කිරීම ඉතා දුෂ්කර බැවින්, ඒ දුෂ්කර ක්රියාවෙන්ම එය වර්ණනා කිරීමයි. ‘සංවරේනේව පහීනා’ යනු සංවරයෙන්ම ප්රහීණ වූවෝය. ඒ නිසා ‘ප්රහීණ නොවූ දෙයෙහිම ප්රහීණ වූයේ යැයි සිතන්නෙක් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. Āsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ආසව සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 5. Dārukammikasuttavaṇṇanā 5. දාරුකම්මික සූත්ර වර්ණනාව 59. Pañcame puttasambādhasayananti puttehi sambādhasayanaṃ. Ettha puttasīsena dārapariggahaṃ puttadāresu uppilo viya. Tena tesaṃ rogādihetu sokābhibhavena ca cittassa saṃkiliṭṭhataṃ dasseti. Kāmabhogināti iminā pana rāgābhibhavanti. Ubhayenapi vikkhittacittataṃ dasseti. Kāsikacandananti ujjalacandanaṃ. Taṃ kira vaṇṇavisesasamujjalaṃ hoti pabhassaraṃ, tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti. Tenevāha ‘‘saṇhacandana’’nti[Pg.133], kāsikavatthañca candanañcāti attho. Mālāgandhavilepananti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, chavirāgakaraṇatthañceva subhatthañca vilepanaṃ dhārentena. Jātarūparajatanti suvaṇṇañceva avasiṭṭhadhanañca sādiyantena. Sabbenapi kāmesu abhigiddhabhāvameva pakāseti. 59. පස්වන (සූත්රයේ) ‘පුත්තසම්බාධසයනං’ යනු දරුවන්ගෙන් තෙරපුණු යහනයි. මෙහි ‘පුත්ර’ යන වචනයෙන් අඹුදරුවන් වැළඳ ගැනීම අදහස් වේ, එය අඹුදරුවන් කෙරෙහි ඇති බැඳීම මෙනි. එයින් ඔවුන්ගේ රෝගාදී හේතූන් නිසා ඇතිවන ශෝකයෙන් සිත කිලිටි වන බව දක්වයි. ‘කාමභෝගීනා’ යන්නෙන් රාගයෙන් යටපත් වීම දක්වයි. මේ දෙකෙන්ම වික්ෂිප්ත වූ සිත් ඇති බව පෙන්වයි. ‘කාසිකචන්දනං’ යනු දීප්තිමත් සඳුන්ය. එය වර්ණ විශේෂයකින් ඉතා දීප්තිමත් හා ප්රභාස්වර වේ. ඒ සඳහාම එය ඉතා සිනිඳු ලෙස සකස් කරති. එබැවින් ‘සිනිඳු සඳුන්’ යැයි පවසන ලදී. කාසික වස්ත්ර ද සඳුන් ද යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘මාලාගන්ධවිලේපනං’ යනු වර්ණවත් සුන්දරත්වය සඳහාත් සුවඳ සඳහාත් මල් ද, සුවඳ සඳහා සුවඳ විලවුන් ද, සම පැහැපත් කිරීම හා ශෝභනය සඳහා ආලේපන ද දරන්නා විසිනි. ‘ජාතරූපරජතං’ යනු රන් හා ඉතිරි ධනය පිළිගන්නා විසිනි. මේ සියල්ලෙන්ම කාමයන් කෙරෙහි ඇති දැඩි ගිජු බවම ප්රකාශ වේ. Dārukammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. දාරුකම්මික සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā 6. හත්ථිසාරිපුත්ත සූත්ර වර්ණනාව 60. Chaṭṭhe hatthiṃ sāretīti hatthisārī, tassa puttoti hatthisāriputto. So kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu khandhadhātuāyatanādīsu atthantaresu kusalo ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātetī’’ti. Tattha antarantarā kathaṃ opātetīti therehi vuccamānassa kathāpabandhassa antare antare attano kathaṃ pavesetīti attho. Pañcahi saṃsaggehīti savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti imehi pañcahi saṃsaggehi. Kiṭṭhakhādakoti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi kiṭṭhanti vuttaṃ kāraṇūpacārena. Sippiyo suttiyo. Sambukāti saṅkhamāha. 60. සයවන (සූත්රයේ) ‘ඇතුන් මෙහෙයවන්නා’ හස්තිසාරී නම් වේ, ඔහුගේ පුත්රයා ‘හත්ථිසාරිපුත්ත’ නම් වේ. ඔහු සැවැත් නුවර ඇත් ආචාර්යවරයෙකුගේ පුත්රයෙකුව උපදී භාග්යවතුන් වහන්සේ සමීපයේ පැවිදිව ත්රිපිටකය උගෙන සූක්ෂ්ම වූ ස්කන්ධ ධාතු ආයතන ආදී අර්ථයන්හි දක්ෂයෙක් විය. එබැවින් ‘අභිධර්ම කතාව පවසන තෙරවරුන්ගේ කතාව අතරතුර තමාගේ කතාව ඇතුළු කරයි’ යැයි පවසන ලදී. එහි ‘අන්තරන්තරා කථං ඕපාතේති’ යනු තෙරවරුන් විසින් පවත්වනු ලබන කථා ප්රවාහය අතරතුර තමාගේ කතාව ඇතුළු කරයි යන්නයි. ‘සංසර්ග පහකින්’ යනු ශ්රවණ සංසර්ගය, දර්ශන සංසර්ගය, සමුල්ලාප (සල්ලාප) සංසර්ගය, සම්භෝග සංසර්ගය හා කාය සංසර්ගය යන මේ පහයි. ‘කිට්ඨඛාදකෝ’ යනු වගා බිම්වල හටගත් අස්වැන්න ‘කිට්ඨ’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. ‘සිප්පියෝ’ යනු මුතු බෙල්ලන්ය. ‘සම්බුකා’ යන්නෙන් හක්ගෙඩි අදහස් වේ. Gihibhāve vaṇṇaṃ kathesīti (dī. ni. aṭṭha. 1.422) kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ, pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā puna ekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ, āvuso, evarūpaṃ cittaṃ uppajjati, imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’’ti. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Tassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ nivattetvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve [Pg.134] ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattamavāre pabbajitvā mahāmoggallānassa mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātesi. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādesi. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako ahosi, tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā – ‘‘samma, kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ dāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tasmiṃ ṭhāne pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti. ‘ගිහි බවෙහි ගුණ වර්ණනා කළේය’ යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ, කාශ්යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මිතුරන් දෙදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුහු ඉතා සමගියෙන් එක්ව සජ්ඣායනා කළහ. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙක් පැවිද්දෙහි නොඇලී ගිහි වීමට සිතක් උපදවා අනෙක් මිතුරාට එය දැන්වීය. අනෙක් තැනැත්තා ගිහි බවෙහි ආදීනව ද පැවිද්දෙහි ආනිසංස ද පෙන්වා දී ඔහුට අවවාද කළේය. ඔහු එය අසා සිත පැහැදී මහණකමෙහි ඇලී සිටියේය. නැවත දිනක එවැනි සිතක් උපන් විට මිතුරාට මෙසේ කීවේය: ‘ඇවැත්නි, මට මෙවැනි සිතක් උපදී, මම මගේ පාත්රය හා සිවුර ඔබට දෙන්නෙමි’ කියාය. එවිට මිතුරා පාත්රය හා සිවුරට ඇති ලෝභය නිසා ගිහි බවෙහි ආනිසංස පෙන්වා දී පැවිද්දෙහි ආදීනව පැවසීය. ඔහු එය අසා ගිහි වීමේ අදහස අත්හැර පැවිද්දෙහිම ඇලී සිටියේය. එකල සිල්වත් භික්ෂුවකට ගිහි බවෙහි ආනිසංස පැවසීමේ විපාකයක් ලෙස ඔහු දැන් සය වතාවක් මහණකමින් බැහැරව සත්වන වතාවේ පැවිදි වී මහා මොග්ගල්ලාන හා මහා කොට්ඨිත තෙරුන් අභිධර්ම කතාව පවත්වන විට අතරතුර කතාව ඇතුළු කළේය. එවිට මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට නිග්රහ කළ සේක. මහා ශ්රාවකයන් වහන්සේ පැවසූ කරුණෙහි පිහිටීමට නොහැකි වූ ඔහු නැවත මහණකම හැර දමා ගිහි විය. මොහු පොට්ඨපාදයාගේ ගිහි කල මිතුරෙකි. එබැවින් ඔහු ගිහි වී දින දෙක තුනකින් පොට්ඨපාදයා වෙත ගියේය. ඔහු දැක පොට්ඨපාදයා, ‘යහළුව, ඔබ මේ කළේ කුමක්ද? මෙවැනි ශාස්තෘන් වහන්සේනමකගේ ශාසනයෙන් බැහැර වූවා නේද? එන්න, දැන් ඔබට පැවිදි වීම සුදුසුය’ කියා ඔහු කැඳවාගෙන භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත ගියේය. එහිදී පැවිදි වී රහත් බවට පත් විය. එබැවින් ‘සත්වන වතාවේ පැවිදි වී රහත් බවට පත් විය’ යැයි පවසන ලදී. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. හත්ථිසාරිපුත්ත සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 7. Majjhesuttavaṇṇanā 7. මජ්ඣේ සූත්ර වර්ණනාව 61. Sattame mantāti ya-kāralopena niddeso, karaṇatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ. Tenāha ‘‘tāya ubho ante viditvā’’ti. Phassavasena nibbattattāti dvayadvayasamāpattiyaṃ aññamaññaṃ samphassavasena nibbattattā, ‘‘phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti iminā cānukkamena phassasamuṭṭhānattā imassa kāyassa phassavasena nibbattattāti vuttaṃ. Eko antoti ettha ayaṃ anta-saddo antaabbhantaramariyādalāmakaabhāvakoṭṭhāsapadapūraṇasamīpādīsu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu (su. ni. 197) hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 3.393; saṃ. ni. 2.51) abhāve. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa abhāvo [Pg.135] koṭītipi vuccati. ‘‘Tayo antā’’tiādīsu (dī. ni. 3.305) koṭṭhāse. ‘‘Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 442) ca ādīsu padapūraṇe. ‘‘Gāmantaṃ vā osaṭo (pārā. 409-410; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu (pārā. aṭṭha. 2.410) samīpe. Svāyamidha koṭṭhāse vattatīti ayameko koṭṭhāsoti. 61. සත්වන සූත්රයෙහි ‘මන්තා’ යනු ‘ය’ කාරය ලොප් වීමෙන් කළ නිර්දේශයකි, නැතහොත් එය කරණ අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්රථමා විභක්ති වචනයකි. එබැවින් ‘ඒ දෙපසම දැනගෙන’ යයි වදාළහ. ‘ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා’ යනු ද්වය-ද්වය සමාපත්තියේදී අන්යෝන්ය ස්පර්ශය නිසා හටගන්නා බැවිනි. ‘ඵස්ස පච්චයා තණ්හා, තණ්හා පච්චයා උපාදානං, උපාදාන පච්චයා භවෝ, භව පච්චයා ජාති’ යන අනුපිළිවෙලින් ස්පර්ශය මුල් කොට හටගන්නා බැවින්, මේ ශරීරය ස්පර්ශය හේතුවෙන් හටගත් දෙයක් ලෙස මෙහි ‘ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා’ යයි වදාරන ලදී. ‘එකෝ අන්තෝ’ යන්නෙහි මේ ‘අන්ත’ ශබ්දය ඇතුළත, අභ්යන්තරය, සීමාව, පහත් බව, නැතිවීම, කොටස, පද පූරණය සහ සමීපය ආදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. ‘අන්තපූරෝ උදරපූරෝ’ (බඩවැලෙන් පිරුණු) ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු බඩවැලයි. ‘ලෝකයෙහි පිරිවරින් වැසී හැසිරෙන්නාහු ඇතුළත (අන්තෝ) අශුද්ධය, පිටත ශෝභමානය’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු ඇතුළත හෙවත් අභ්යන්තරයයි. ‘කය බඳින පටියෙහි කෙළවර (අන්තෝ) දිරා යයි’, ‘ඇය තණබිම් කෙළවර හෝ මාවත් කෙළවර හෝ පර්වත කෙළවර හෝ ජල කෙළවර හෝ’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු සීමාවයි. ‘මහණෙනි, මේ ජීවිකාවන් අතර පහත් (අන්තමිදං) දෙයකි’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු පහත් හෙවත් ලාමක බවයි. ‘මේ දුකෙහි කෙළවරයි (එසේවන්තෝ දුක්ඛස්ස)’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු නැතිවීමයි. සියලු ප්රත්යයන් ක්ෂය වීම හෙවත් දුකෙහි අභාවය ‘කෙළවර (කෝටි)’ යයි ද කියනු ලැබේ. ‘තුන් අන්තයක්’ (තයෝ අන්තා) ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු කොටසයි. ‘එම්බා, තවම සූත්රාන්ත හෝ ගාථා හෝ අභිධර්මය හෝ හදාරන්න, සූත්රාන්තයෙහි අවකාශ ලබාගෙන’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු පද පූරණයයි. ‘ගම් කෙළවරට (ගාමන්තං) පැමිණියේය’ හෝ ‘ගම් කෙළවර සේනාසනය’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු සමීපයයි. මෙහිදී එය ‘කොටස’ යන අර්ථයෙහි යෙදේ; එනම් ‘මේ එක් කොටසකි’ යන්නයි. Santo paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti sakkāyo, pañcupādānakkhandhā. Tenāha ‘‘tebhūmakavaṭṭa’’nti. Sesamettha suviññeyyameva. පරමාර්ථ වශයෙන් පවත්නා වූ ධර්ම සමූහය ‘සක්කාය’ නම් වේ, එනම් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ය. එබැවින් ‘ත්රෛභූමක වෘත්තය’ යයි වදාළහ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. Majjhesuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මජ්ඣේ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā 8. පුරිසින්ද්රිය ඥාන සූත්ර වර්ණනාව 62. Aṭṭhame nibbattivasena apāyasaṃvattaniyena vā kammunā apāyesu niyuttoti āpāyiko nerayikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Akhaṇḍānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtīnīti udakatemanena apūtikāni. Pūtikañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. ‘‘Sārādānī’’ti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā pāḷiyaṃ ‘‘sāradānī’’ti vuttanti āha ‘‘sārādānī’’ti. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni, gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissarañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhasayitāni suṭṭhu sannicitāni. Maṇḍakhetteti ūsakhārādidosehi aviddhaste sārakkhette. Abhidoti abhi-saddena samānatthanipātapadanti āha ‘‘abhiaḍḍharatta’’nti. Natthi etassa bhidāti vā abhido. ‘‘Abhidaṃ aḍḍharatta’’nti vattabbe upayogatthe paccattavacanaṃ. Aḍḍharattanti [Pg.136] ca accantasaṃyogavacanaṃ, bhummatthe vā. Tasmā abhido aḍḍharattanti abhinne aḍḍharattasamayeti attho. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā cande ṭhite aḍḍharattasamayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhite abhinno nāma. 62. අටවන සූත්රයෙහි ‘ආපායික’ සහ ‘නිරයික’ යනු අපායෙහි ඉපදීම නිසා හෝ අපායගාමී වන කර්මයන් නිසා එහි බැඳුණු තැනැත්තා යන්නයි; මෙහිදී ද එම ක්රමයම වේ. අවීචියෙහි ඉපදී එහි ආයු කල්පයක් ලෙස හැඳින්වෙන අන්තර කල්පයක් පුරා සිටින බැවින් ඔහු ‘කප්පට්ඨ’ (කල්පයක් සිටින්නා) නම් වේ. නිරයෙහි උත්පත්තිය වළක්වා ගැනීමට පිළියම් කළ නොහැකි බැවින් ‘අතේකිච්ඡ’ (ප්රතිකර්ම කළ නොහැකි තැනැත්තා) නම් වේ. ‘අඛණ්ඩ’ යනු ස්වල්පයක්වත් නොකැඩුණු යන්නයි. බීජය බිඳුණු කාලයේ සිට එය බීජයක් ලෙස ප්රයෝජනයට ගත නොහැක. ‘අපූති’ යනු ජලයෙන් තෙමී කුණු නොවූ යන්නයි. කුණු වූ බීජය බීජයක් ලෙස ප්රයෝජනයට ගත නොහැක. ‘අවාතාතපහත’ යනු සුළඟින් හා අව්වෙන් පීඩා නොවූ, එහි සාරය (ඕජාව) විනාශ නොවූ බීජයි. සාරය නැති වූ නිසරු බීජය බීජයක් ලෙස ප්රයෝජනයට ගත නොහැක. ‘සාරාදානි’ යන වචනයෙහි ‘ආ’ කාරය කෙටි කොට පාළියෙහි ‘සාරදානි’ යයි යෙදී ඇත. සහල් සාරය ලබා ගන්නා බැවින් ‘සාරාදානි’ නම් වේ, එනම් සාරය සහිත වූ, සාරය පිහිටා ඇති බීජයි. සාරයක් නැති බීජය බීජයක් ලෙස ප්රයෝජනයට ගත නොහැක. ‘සුඛසයිතානි’ යනු මාස හතරක් පුරා අටුවක බහා තැබූ ආකාරයෙන් මනාව රැස් කළ යන්නයි. ‘මණ්ඩඛෙත්ත’ යනු ලුණු රස හෝ ක්ෂාර සහිත බව ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර සාරවත් කුඹුරෙහි යන්නයි. ‘අභිදෝ’ යනු ‘අභි’ ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇති නිපාත පදයක් බව පවසමින් ‘අභිඅඩ්ඪරත්තං’ (හරියටම මධ්යම රාත්රිය) යයි වදාළහ. නැතහොත් එහි බෙදීමක් නැති බැවින් ‘අභිදෝ’ නම් වේ. ‘අභිදං අඩ්ඪරත්තං’ යයි පැවසිය යුතු තැන ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි ප්රථමා විභක්ති වචනය යොදා ඇත. ‘අඩ්ඪරත්තං’ යනු අත්යන්ත සංයෝග වාචී පදයකි, නැතහොත් සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් ‘අභිදෝ අඩ්ඪරත්තං’ යනු නොබෙදුණු මධ්යම රාත්රී සමයෙහි යන්න අර්ථයයි. පුර පසළොස්වක දිනක අහස මධ්යයට පැමිණීමට පෙර හෝ පසුව සඳ පවතින විට මධ්යම රාත්රී කාලය බෙදුණු කාලයක් ලෙස සැලකේ, නමුත් සඳ හරියටම අහස මධ්යයෙහි පවතින විට එය නොබෙදුණු කාලයයි. Suppabuddhasunakkhattādayoti ettha (dha. pa. aṭṭha. 2.127 suppabuddhasakyavatthu) suppabuddho kira sākiyo ‘‘mama dhītaraṃ chaḍḍetvā nikkhanto, mama puttaṃ pabbājetvā tassa veriṭṭhāne ṭhito cā’’ti imehi dvīhi kāraṇehi satthari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ ‘‘na dāni nimantitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjituṃ dassāmī’’ti gamanamaggaṃ pidahitvā antaravīthiyaṃ suraṃ pivanto nisīdi. Athassa satthari bhikkhusaṅghaparivute taṃ ṭhānaṃ āgate ‘‘satthā āgato’’ti ārocesuṃ. So āha – ‘‘purato gacchāti tassa vadetha, nāyaṃ mayā mahallakataro, nāssa maggaṃ dassāmī’’ti. Punappunaṃ vuccamānopi tatheva nisīdi. Satthā mātulassa santikā maggaṃ alabhitvā tatova nivatti. Sopi carapurisaṃ pesesi – ‘‘gaccha tassa kathaṃ sutvā ehī’’ti. Satthāpi nivattanto sitaṃ katvā ānandattherena – ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukamme paccayo’’ti puṭṭho āha – ‘‘passasi, ānanda, suppabuddha’’nti. Passāmi, bhante. Bhāriyaṃ tena kammaṃ kataṃ mādisassa buddhassa maggaṃ adentena, ito sattame divase heṭṭhāpāsāde pāsādamūle pathaviyā pavisissatī’’ti ācikkhi. සුප්පබුද්ධ සුනක්ඛත්තාදීන් පිළිබඳ විස්තරය මෙසේය: සුප්පබුද්ධ ශාක්යයා ‘මගේ දියණිය (යසෝධරා) අත්හැර ගොස්, මගේ පුතාව (දේවදත්ත) පැවිදි කර ඔහුට සතුරෙකු ලෙස සිටින්නේය’ යන මේ කරුණු දෙක නිසා භාග්යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳ ගත්තේය. එක් දිනක් ‘දැන් ආරාධිත ස්ථානයට ගොස් වැළඳීමට ඉඩ නොදෙන්නෙමි’ යි පවසමින් ගමන් මග අවුරා වීථිය මැද මත්පැන් පානය කරමින් වාඩි වී සිටියේය. එවිට භාග්යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන එතැනට වැඩම කළ බව ඔහුට දැනුම් දුන්හ. ඔහු පැවසුවේ ‘ඉදිරියට යන්නැයි ඔහුට පවසව්, ඔහු මට වඩා වැඩිමහලු නොවේ, මම ඔහුට මග නොදෙමි’ යනුවෙනි. නැවත නැවතත් කීවත් ඔහු එසේම වාඩි වී සිටියේය. භාග්යවතුන් වහන්සේ තම මාමණ්ඩියගෙන් මගක් නොලද බැවින් එතැනින්ම ආපසු වැඩි සේක. ඔහු ද ඔත්තුකරුවෙකු යවා ‘ගොස් ඔහු පවසන දෙය අසාගෙන එව’ යයි කීවේය. භාග්යවතුන් වහන්සේ ආපසු වඩින අතරතුර මඳ සිනහවක් පෑ සේක. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ‘ස්වාමීනී, සිනහ පහළ කිරීමට හේතුව කුමක්ද?’ යයි විමසූහ. එවිට භාග්යවතුන් වහන්සේ, ‘ආනන්ද, සුප්පබුද්ධව දකින්නෙහිද?’ යයි විමසූහ. ‘එසේය ස්වාමීනී, දකිමි’ යයි පැවසූ විට, ‘මා වැනි බුදු කෙනෙකුට මග නොදී ඔහු විසින් මහත් වූ අකුසල කර්මයක් කරගන්නා ලදී; මෙයින් සත්වන දින පහත මාලිගයේ පාමුලදී ඔහු පොළොවට ගිලී යනු ඇත’ යයි වදාළ සේක. Sunakkhattopi (ma. ni. aṭṭha. 1.147) pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā olokento devaloke nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā – ‘‘etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kira madhuro nu kho saddo bhavissatī’’ti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa – ‘‘dibbasotadhātussa upanissayo natthī’’ti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā yaṃ na bhavissati, tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ, so mayhaṃ ‘sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhā evaṃ [Pg.137] hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā, dibbasotañāṇaṃ nibbattetvā, cetopariyakammañāṇaṃ nibbattetvā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ nibbattetvā, mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vihāsi. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhitvā apāyūpago ahosi. Tampi bhagavā byākāsi. Vuttañhetaṃ – ‘‘evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko’’ti (dī. ni. 3.6). Tena vuttaṃ ‘‘aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāvā’’ti. Ādi-saddena kokālikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. සුනක්ඛත්ත ද (ම. නි. අට්ඨ. 1.147) පෙර භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දිව්ය චක්ෂුසය උපදවා ගැනීම සඳහා අදාළ පූර්ව පිළිවෙත් (පරිකර්ම) ගැන විමසුවේය. එකල භාග්යවතුන් වහන්සේ ඔහුට එය දේශනා කළ සේක. ඔහු දිව්ය චක්ෂුස උපදවාගෙන, ආලෝකය වර්ධනය කර බලමින් සිටියදී, දිව්ය ලෝකයෙහි නන්දන වන, චිත්තලතා වන, ඵාරුසක වන හා මිස්සක වන යන උද්යානයන්හි දිව්ය සම්පත් අනුභව කරන දේව පුත්රයන් හා දේව දූතියන් දැක - ‘මෙබඳු වූ ආත්මභාව සම්පත්තියකින් යුක්තව සිටින මොවුන්ගේ ශබ්දය කෙතරම් මධුර වනු ඇත්ද?’ යි ශබ්දය ඇසීමට කැමති වී දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දිව්ය ශ්රෝත ධාතුව උපදවා ගැනීමේ පරිකර්මය ගැන විමසුවේය. භාග්යවතුන් වහන්සේ වනාහි මොහුට දිව්ය ශ්රෝත ධාතුව පිණිස උපනිශ්රය සම්පත්තිය නැති බව දැන එම පරිකර්මය දේශනා නොකළ සේක. මන්ද යත්, බුදුවරු යම් දෙයක් සිදු නොවන්නේ ද, ඒ සඳහා වූ පරිකර්මයක් දේශනා නොකරති. ඔහු භාග්යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳ මෙසේ සිතුවේය: ‘මම පළමුව ශ්රමණ ගෞතමයන්ගෙන් දිව්ය චක්ෂු පරිකර්මය විමසූ කල ඔහු මට එය “සිද්ධ වේවා හෝ නොවේවා” යි කියා දුන්නේය. මම මාගේ පෞද්ගලික වීර්යයෙන් එය උපදවාගෙන දිව්ය ශ්රෝත ධාතු පරිකර්මය විමසූ කල එය මට නොපවසයි. ඒකාන්තයෙන්ම මෙය මෙසේම විය යුතුය: “මේ රජකුලයෙන් පැවිදි වූ තැනැත්තා දිව්ය චක්ෂු ඥානය උපදවාගෙන, දිව්ය ශ්රෝත ඥානය උපදවාගෙන, චේතෝපරිය ඥානය උපදවාගෙන, ආසවක්ඛය ඥානය ද උපදවාගෙන මට සමාන වනු ඇතැයි” ඊර්ෂ්යා මාත්සර්යය නිසා මට නොපවසන්නේය’ යි වඩාත් දැඩි ලෙස වෛර බැඳ සිවුරු හැර දමා ගිහි බවට පත්ව වුවද නිහඬව නොසිටියේය. හෙතෙම දසබලධාරීන් වහන්සේට අසත්ය වූ හිස් චෝදනා නගා අපායගාමී විය. භාග්යවතුන් වහන්සේ ඒ බව ද ප්රකාශ කළ සේක. එබැවින් මෙය වදාරන ලදී - ‘භග්ගවය, මෙසේ මා විසින් කියනු ලබද්දීත් ලිච්ඡවි පුත්ර සුනක්ඛත්ත තෙමේ අපායගාමී වූවෙකු සේ මේ ධර්ම විනයෙන් බැහැරව ගියේය’ (දී. නි. 3.6). එහෙයින් ‘අනෙක් සුප්පබුද්ධ, සුනක්ඛත්ත ආදීන් ද භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් දන්නා ලදහ’ යි කියන ලදී. මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කෝකාලික ආදීන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. Susīmo paribbājakoti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍito paribbājako. Aññatitthiyā hi parihīnalābhasakkārasilokā ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni ārabbha lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ bandhaṃ bandhitvā deti. Te taṃ uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti. Te tesaṃ pasannānaṃ lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamā jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma. Tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu ‘‘ehi tvaṃ, āvuso susīma, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cara, tvaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā amhe vāceyyāsi, taṃ mayaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā gihīnaṃ bhāsissāma, evaṃ mayampi sakkatā bhavissāma garukatā mānitā pūjitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70). සුසීම පරිබ්රාජකයා යනු (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.70) එම නම ඇති, වේදාංගයන්හි දක්ෂ, පණ්ඩිත පරිබ්රාජකයෙකි. අන්ය තීර්ථකයෝ ලාභ සත්කාර හා කීර්තිය පිරිහී ගිය කල්හි මෙසේ සිතූහ: ‘ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ජාති ගෝත්ර ආදිය මුල් කොට ගෙන ලාභයේ අග්රයට පත් වූ කෙනෙකු නොවේ. එසේ වුවත්, ඒ මහා කවියා උතුම් කවිත්වයෙන් යුත් ධර්ම බන්ධනයන් (දේශනා) සකස් කර ශ්රාවකයන්ට ලබා දෙයි. ඔවුහු ඒවා ඉගෙන ගෙන උපස්ථායකයන්ට අනුමෝදනා කිරීම් හා සරභඤ්ඤ ගායනා කිරීම් ආදිය කරති. ඔවුහු එමගින් පැහැදුණු අයගෙන් ලාභ උපයා ගනිති. ඉදින් අපි ද ශ්රමණ ගෞතමයන් දන්නා දෙයින් ස්වල්පයක් හෝ දැනගෙන, අපේ ආගමික කරුණු ද එහි ඇතුළත් කර උපස්ථායකයන්ට පවසන්නෙමු නම්, එවිට අපි ද මොවුන්ට වඩා ලාභ ලබන්නන් වන්නෙමු. ශ්රමණ ගෞතමයන් සමීපයෙහි පැවිදි වී වහාම ධර්මය ඉගෙන ගැනීමට සමත් වන්නේ කවුද?’ යි සිතා, ‘සුසීම ඒ සඳහා දක්ෂය’ යි දැක ඔහු වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසූහ: ‘ඇවැත් සුසීමය, ඔබ ශ්රමණ ගෞතමයන් වෙත ගොස් බඹසර හැසිරෙන්න. ඔබ ධර්මය ඉගෙන ගෙන අපට ද උගන්වන්න. අපි ඒ ධර්මය ඉගෙන ගෙන ගිහියන්ට පවසන්නෙමු. එවිට අපි ද සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන හා ගිලන්පස යන ප්රත්යයන්ගෙන් යුත් ලාභීන් වී ගරුබුහුමන් හා පූජාවන්ට පාත්ර වන්නෙමු’ (සං. නි. 2.70). Atha susīmo paribbājako tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā yenānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Thero ca taṃ ādāya bhagavantaṃ [Pg.138] upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Bhagavā pana cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idheva maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati, kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ dhammakathāya pasanno’’ti. Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ mama sāsane ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ, nipphatti nu kho kīdisā’’ti olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susīmaṃ pabbājethā’’ti āha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako’’ti. ඉක්බිති සුසීම පරිබ්රාජකයා ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගෙන ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ද ඔහු කැඳවාගෙන භාග්යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් එම කරුණ සැල කළහ. භාග්යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: ‘මේ පරිබ්රාජකයා තීර්ථක සමයෙහි “මම හුදකලා ශාස්තෘවරයෙකි” යි ප්රතිඥා දෙමින් හැසිරෙන්නෙකි. දැන් “මෙහි ම මාර්ග බ්රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට කැමැත්තෙමි” යි පවසයි. මොහු මා කෙරෙහි පැහැදුණේ ද, නැතහොත් මාගේ හෝ මාගේ ශ්රාවකයන්ගේ ධර්ම කථාවට පැහැදුණේ ද?’ යි විමසා බැලූ සේක. ඔහු කෙරෙහි කිසිදු තැනක පැහැදීමක් නැති බව දැන, ‘මොහු මාගේ ශාසනයෙහි “ධර්මය සොරකම් කරන්නෙමි” යි සිතා පැවිදි වෙයි’ යනුවෙන් ඔහුගේ පැමිණීම අපිරිසිදු බව දුටු සේක. එසේ වුවත් ඔහුගේ අවසානය කෙසේ වනු ඇත්දැයි බලා වදාරන භාග්යවතුන් වහන්සේ, ‘ධර්මය සොරකම් කිරීමට පැවිදි වුවද, ස්වල්ප දිනකින්ම වීර්යය කොට අර්හත්වය ලබා ගනු ඇත’ යි දැන, ‘ආනන්දය, එසේ නම් සුසීම පැවිදි කරන්න’ යි වදාළ සේක. එය අරභයා ‘භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ කවුරුන් දන්නා ලද්දේ ද? සුසීම පරිබ්රාජකයා ය’ යි පවසන ලදී. Santatimahāmattoti (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu) so kira ekasmiṃ kāle rañño pasenadissa paccantaṃ kupitaṃ vūpasametvā āgato. Athassa rājā tuṭṭho satta divasāni rajjaṃ datvā ekaṃ naccagītakusalaṃ itthiṃ adāsi. So satta divasāni surāmadamatto hutvā sattame divase sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nahānatitthaṃ gacchanto satthāraṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā hatthikkhandhavaragatova sīsaṃ cāletvā vandi. Satthā sitaṃ katvā ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukaraṇe hetū’’ti ānandattherena puṭṭho sitakāraṇaṃ ācikkhanto āha – ‘‘passasi, ānanda, santatimahāmattaṃ, ajjeva sabbābharaṇappaṭimaṇḍito mama santikaṃ āgantvā cātuppadikagāthāvasāne arahattaṃ patvā parinibbāyissatī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto’’ti. සන්තති මහාමාත්යයා යනු (ධ. ප. අට්ඨ. 2.141 සන්තති මහාමාත්ය වස්තුව) එක් කලෙක පසේනදී කෝසල රජුගේ සීමාන්ත ප්රදේශයක ඇති වූ කැරැල්ලක් සංසිඳුවා පැමිණි අයෙකි. එවිට රජතුමා සතුටු වී සත් දිනකට රාජ්යය පවරා දී, නර්තනයෙහි හා ගීතයෙහි දක්ෂ එක් ස්ත්රියක ද ඔහුට ලබා දුන්නේය. හෙතෙම සත් දිනක් සුරා මදයෙන් මත්ව සිට, සත්වැනි දිනයෙහි සියලු ආභරණයෙන් සැරසී උතුම් ඇතෙකු පිට නැගී නාන තොටුපළට යන්නේ, නගර ද්වාරය අසල පිඬු පිණිස වඩින ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක ඇතෙකු පිට සිටම හිස නමා වැන්දේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සිනහවක් (සිතක්) පහළ කළ සේක. ‘ස්වාමීනී, මෙසේ මඳ සිනහවක් පහළ කිරීමට හේතුව කුමක්ද?’ යි ආනන්ද තෙරුන් විමසූ කල්හි සිනහවට හේතුව දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක: ‘ආනන්දය, සන්තති මහාමාත්යයා දෙස බලන්න, අදම සියලු ආභරණයෙන් සැරසී සිටියදීම මා වෙත පැමිණ සිව්පද ගාථාවක් අවසානයේ අර්හත්වයට පත්ව පිරිනිවන් පානු ඇත’ යනුවෙනි. එහෙයින් ‘භාග්යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ කවුරුන් දන්නා ලද්දේ ද? සන්තති මහාමාත්යයා ය’ යි පවසන ලදී. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. පුරිසින්ද්රියඥාණ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā 9. නිබ්බේධික සූත්ර වර්ණනාව 63. Navame parihāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati, tassa vā kāraṇabhāvaṃ upagacchatīti pariyāyoti idha kāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘nibbijjhanakāraṇa’’nti. 63. නව වැනි සූත්රයෙහි ‘පරිහායති’ යනු තමාගේ ඵලය ගෙන පවතී (වර්තනය වේ) හෝ එහි හේතු භාවයට පැමිණේ යන්නයි. මෙහි ‘පරියාය’ යන්නෙන් හේතුව අදහස් කළ බව ‘නිබ්බිජ්ඣනකාරණං’ (විදහා දැක්වීමේ හෝ විනිවිද දැකීමේ හේතුව) යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘‘Anujānāmi[Pg.139], bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi esova adhippetoti āha ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Kāmarāgassa saṃyojanassa paccayabhāvena vatthukāmesupi bandhanaṭṭho rāsaṭṭho vā guṇaṭṭho daṭṭhabbo. Cakkhuviññeyyāti vā cakkhuviññāṇataṃdvārikaviññāṇehi jānitabbā. Sotaviññeyyātiādīsupi eseva nayo. Iṭṭhārammaṇabhūtāti sabhāveneva iṭṭhārammaṇajātikā, iṭṭhārammaṇabhāvaṃ vā pattā. Kamanīyāti kāmetabbā. Manavaḍḍhanakāti manoharā. Etena parikappanatopi iṭṭhārammaṇabhāvaṃ saṅgaṇhāti. Piyajātikāti piyāyitabbasabhāvā. Kāmūpasañhitāti kāmarāgena upecca sambandhanīyā sambandhā kātabbā. Tenāha ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādi. Saṅkapparāgoti vā subhādivasena saṅkappitavutthamhi uppannarāgo. Evamettha vatthukāmaṃ paṭikkhipitvā kilesakāmo vutto tasseva vasena tesampi kāmabhāvasiddhito, kilesakāmassapi iṭṭhavedanā diṭṭhādisampayogabhedena pavattiākārabhedena ca atthi vicittakāti tato visesetuṃ ‘‘citravicitrārammaṇānī’’ti āha, nānappakārāni rūpādiārammaṇānīti attho. “මහණෙනි, අලුත් වස්ත්රවලින් දෙපට සිවුරක් (දෙගුණයක්) අනුදනිමි” යන්නෙහි මෙහි ‘ගුණ’ යන්න ස්තර (පටල) යන අර්ථයෙහි වැටේ. “කාලය ඉක්ම යයි, රාත්රීන් ගෙවී යයි, වයස් මට්ටම් (වයෝගුණ) අනුපිළිවෙලින් අත්හැර යයි” (සං. නි. 1.4) යන්නෙහි ‘ගුණ’ යන්න රාශි (සමූහ) අර්ථයෙහි වැටේ. “සිය ගුණයක් අනුසස් අපේක්ෂා කළ යුතුය” (ම. නි. 3.379) යන්නෙහි ආනිසංස අර්ථයෙහි වැටේ. “අතුනුබහන් (අන්තගුණ), බොහෝ මල් මාලා (මාලාගුණ) කළ යුතුය” (ධ. ප. 53) යන්නෙහි ‘ගුණ’ යන්න බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී ද එම අර්ථයම අදහස් කරන බැවින් “බැඳීම යන අර්ථයෙන් ගුණ වේ” යැයි කියන ලදී. කාමරාග සංයෝජනයට ප්රත්ය වන බැවින් වස්තුකාමයන්හි ද බැඳීම යන අර්ථය හෝ රාශි යන අර්ථය ‘ගුණ’ යන්නෙන් දත යුතුය. ‘ඇසින් දත යුතු’ (චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්ය) යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණය සහිත වූ ද්වාරික විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දත යුතු බවයි. කනින් දත යුතු (සෝතවිඤ්ඤෙය්ය) යනාදියෙහි ද ක්රමය මෙයම වේ. ‘ඉෂ්ට අරමුණු වූ’ යනු ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට අරමුණු ජාතික වූ හෝ ඉෂ්ට අරමුණු බවට පත් වූ යන්නයි. ‘කමනීය’ යනු කැමති විය යුතු වූ යන්නයි. ‘මන වඩන’ (මනවඩ්ඪනක) යනු සිත් ඇදගන්නා සුළු වූ යන්නයි. මෙයින් පරිකල්පනයෙන් ඇතිවන ඉෂ්ට අරමුණු බව ද ඇතුළත් වේ. ‘ප්රිය ස්වභාව ඇති’ (පියජාතික) යනු ප්රිය කළ යුතු ස්වභාවයයි. ‘කාමය හා බැඳුණු’ (කාමූපසඤ්හිත) යනු කාමරාගයෙන් එළඹ බැඳිය යුතු වූ හෝ සම්බන්ධ කළ යුතු වූ යන්නයි. ඒ නිසා “අරමුණු කොට” යනාදිය කියන ලදී. ‘සංකප්පරාග’ යනු ශුභාදි වශයෙන් සංකල්පනා කරන ලද වස්තුවෙහි උපන් රාගයයි. මෙසේ මෙහි වස්තුකාමය ප්රතික්ෂේප කොට කෙලෙස් කාමය පවසන ලදී. මන්ද යත්, ඒ කෙලෙස් කාමය නිසාම වස්තුකාමයන්ට ද කාම බව සිද්ධ වන බැවිනි. කෙලෙස් කාමය ද ඉෂ්ට වේදනා, දෘෂ්ටාදි සම්ප්රයෝග භේදය සහ පැවැත්මේ ආකාර භේදය අනුව විසිතුරු බැවින්, එය විශේෂ කිරීමට “චිත්ර විචිත්ර අරමුණු” යැයි කියන ලදී. විවිධ ප්රකාර වූ රූපාදි අරමුණු යනු එහි අර්ථයයි. Athettha dhīrā vinayanti chandanti atha etesu ārammaṇesu dhitisampannā paṇḍitā chandarāgaṃ vinayanti. එහි “පණ්ඩිතයෝ ඡන්දය විනයනය කරති” යනු, ඒ අරමුණුවල ඇති ඡන්දරාගය ධෛර්යසම්පන්න පණ්ඩිතයෝ දුරු කරති යන්නයි. Tajjātikanti taṃsabhāvaṃ, atthato pana tassa kāmassa anurūpanti vuttaṃ hoti. Puññassa bhāgo puññabhāgo, puññakoṭṭhāso. Tena nibbatto, tattha vā bhavoti puññabhāgiyo. Apuññabhāgiyoti etthāpi eseva nayo. Vipākoyeva vepakkanti āha ‘‘vohāravipāka’’nti. “තජ්ජාතික” යනු එම ස්වභාවය ඇති යන්නයි, අර්ථ වශයෙන් නම් එම කාමයට අනුරූප වූ යන්න පැවසේ. පිනෙහි කොටස “පුඤ්ඤභාග” නම් වේ, එනම් පින් කොටසයි. එයින් හටගත් හෝ එහි වූයේ “පුඤ්ඤභාගිය” නම් වේ. “අපුඤ්ඤභාගිය” යන්නෙහි ද ක්රමය මෙයම වේ. විපාකයම “වේපක්ක” වන බැවින් “ව්යවහාර විපාකය” යැයි කියන ලදී. Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalasādhāraṇā. Saṃvidahanacetanāti sampayuttadhammesu saṃvidahanalakkhaṇā cetanā. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā[Pg.140]. Ekapadanti ekapadacitaṃ mantaṃ. Tenāha ‘‘ekapadamantaṃ vā’’tiādi. “සබ්බසංගාහිකා” යනු කුසල් අකුසල් දෙකටම සාධාරණ වූ යන්නයි. “සංවිදහන චේතනා” යනු සම්ප්රයුක්ත ධර්මයන් මෙහෙයවන (සංවිධානය කරන) ලක්ෂණය ඇති චේතනාවයි. “උරත්තාළිං” යනු ළයට ගසා ගනිමින් යන්නයි. “ඒකපදං” යනු එක් පදයකින් යුත් මන්ත්රයකි. ඒ නිසා “එක් පද මන්ත්රයක් හෝ” යනාදිය පවසන ලදී. Nibbedhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නිබ්බේධික සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 10. Sīhanādasuttavaṇṇanā 10. සීහනාද සූත්ර වර්ණනාව 64. Dasame tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Nanu cetāni sāvakānampi ekaccāni uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadāci uppajjantīti aññehi asādhāraṇāni. Imameva hi yathāvuttaṃ lesaṃ apekkhitvā sādhāraṇabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Yathā pubbabuddhānaṃ balāni puññassa sampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānīti vā tathāgatabalāni. Usabhassa idaṃ āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Pamukhanādanti seṭṭhanādaṃ. Paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañcāti ettha paññāya pabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāya pabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaññeva orasañāṇaṃ. 64. දසවන සූත්රයෙහි ‘තථාගත බල’ යනු අන්යයන්ට සාධාරණ නොවන, තථාගතයන් වහන්සේටම පමණක් උරුම වූ බලයන්ය. “මේවා ශ්රාවකයන්ට ද සමහර විට උපදින්නේ නොවේද?” යත්, කැමති පරිදි උපදියි. එහෙත් බුදුවරුන්ගේ ඨානාඨාන ඥානය ආදිය යම් බඳු ද, එවැනි ඥානයෝ අන් කිසිවකුට කිසි කලෙකත් පහළ නොවෙති. එබැවින් ඒවා අන්යයන්ට අසාධාරණ වේ. ඉහත කී කරුණ සැලකිල්ලට ගෙන, සාධාරණ නොවන බැවින් ආසයානුසය ඥානය ආදියෙහි ‘අසාධාරණ’ යන නාමය රූඪ වී ඇත. පෙර බුදුවරුන්ගේ බලයන් පින් සම්පත්තියෙන් ලැබුණා සේ, එලෙසම පැමිණි බලයන් බැවින් ද ‘තථාගත බල’ නම් වේ. වෘෂභ රාජයාට අයත් මෙය ‘ආසභ’ නම් වේ, එනම් ශ්රේෂ්ඨත්වයයි. ‘පමුඛනාද’ යනු ශ්රේෂ්ඨ නාදයයි. ‘ප්රතිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය’ යන්නෙහි ප්රඥාවෙන් ප්රගුණ කරන ලද, තමන්ට අරහත් ඵල ගෙන දෙන ප්රතිවේධ ඥානය පටිවේධ ඥානයයි. කරුණාවෙන් ප්රගුණ කරන ලද, ශ්රාවකයන්ට අරහත් ඵල ගෙන දෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. එහි ප්රතිවේධ ඥානය ‘උපදින’ සහ ‘උපන්’ යැයි දෙවදෑරුම් වේ. අභිනිෂ්ක්රමණයෙහි සිට අරහත් මාර්ගය දක්වා එය ‘උපදින’ ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයෙහි ‘උපන්’ ඥානය නම් වේ. තුසිත භවනයෙහි සිට මහා බෝධි පර්යංකයේ අරහත් මාර්ගය දක්වා ‘උපදින’ ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයෙහි ‘උපන්’ ඥානය නම් වේ. දීපංකර බුදුරදුන්ගේ සිට අරහත් මාර්ගය දක්වා ‘උපදින’ ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයෙහි ‘උපන්’ ඥානය නම් වේ. දේශනා ඥානය ද ‘පවතින’ සහ ‘පැවැත් වූ’ යැයි දෙවදෑරුම් වේ. අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන් සෝතාපත්ති මාර්ගයට පත්වන තුරු එය ‘පවතින’ ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයෙහි ‘පැවැත් වූ’ ඥානය නම් වේ. ඒවා අතුරින් ප්රතිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර, දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මේ දෙකම අන්යයන්ට අසාධාරණ වූ, බුදුවරුන්ටම ආවේණික වූ ඥානයෝ වෙති. Ṭhānañca ṭhānato pajānātīti kāraṇañca kāraṇato pajānāti. Yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yeyaṃ yeyaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānato aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. “ස්ථානය ස්ථාන වශයෙන් දනී” යනු හේතුව හේතු වශයෙන් දනී යන්නයි. යම් හෙයකින් එහි ඵලය පවතී ද, එයට යටත්ව ඵලය උපදී ද, පවතී ද, එබැවින් එය ‘ස්ථානය’ (හේතුව) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්යවතුන් වහන්සේ “යම් යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීමට හේතු ප්රත්ය වෙත් ද, එය ස්ථානය බවත්; යම් යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීමට හේතු ප්රත්ය නොවෙත් ද, එය අස්ථානය බවත්” දැනගනිමින්, ස්ථානය හා අස්ථානය නිවැරදිව (යථාභූතව) දනිති. Samādiyantīti [Pg.141] samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena ‘‘samādāna’’nti saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā. “සමාදන් වෙති” යනු සමාදානයන්ය, ඒවා සමාදන් වී කරන ලද බැවින් “සමාදන් වී කරන ලද” යැයි පවසන ලදී. කර්මයම ‘කර්ම සමාදානය’ වේ. මෙයින් ‘සමාදාන’ යන වචනයෙහි අමුතු අර්ථයක් නැති බව ‘මුත්තගත’ යන වචනයෙහි ‘ගත’ යන්න මෙන් පෙන්වා දෙයි. ‘ගති’ යනු නිරයාදී ගතීන්ය. ‘උපධි’ යනු ආත්මභාවයයි. ‘කාල’ යනු කර්මය විපාක දීමට සුදුසු කාලයයි. ‘පයෝග’ (ප්රයෝගය) යනු විපාකය ඉපදීමට ප්රත්ය වන ක්රියාවයි. Catunnaṃ jhānānanti paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena ca catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. Tiṇṇaṃ samādhīnanti savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ. Navannaṃ anupubbasamāpattīnanti paṭhamajjhānasamāpattiādīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyaṃ dhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādipakkhandanaṃ. Visesabhāgiyaṃ dhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyaṃ (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā. ‘සතර ධ්යානයන්ගේ’ යන්නෙහි ප්රත්යනීක ධර්ම දවාලීම යන අර්ථයෙන් ද, අරමුණෙහි දැඩිව මෙනෙහි කිරීම යන අර්ථයෙන් ද, සතර රූපාවචර ධ්යානයන්ගේ යන්න අදහස් වේ. මෙය චතුක්ක නයට අනුව පවසන ලද්දකි. ‘අට විමොක්ඛයන්ගේ’ යන්නෙන් ‘රූපී පුද්ගලයා රූපයන් දකියි’ යනාදී වශයෙන් (ම.නි. 2.248; 3.312; ධ.ස. 248; පටි.ම. 1.209) දැක්වෙන අෂ්ට විමොක්ඛයන් ගැන කියැවේ. ‘සමාධි තුනක’ යනු සවිතක්ක සවිචාර ආදී සමාධීන් තුනයි. ‘අනුපූර්ව සමාපත්ති නවයක’ යනු ප්රථම ධ්යාන සමාපත්තිය ආදී නවයයි. මෙහි පිළිවෙළින් ඇති සමාධීන් අට චිත්තයේ ඒකාග්රතාව පවතින බැවින් ‘සමාධි’ යැයි ද ‘සමාපත්ති’ යැයි ද නම් කෙරේ. නිරෝධ සමාපත්තියේදී එම චිත්ත ඒකාග්රතාව නොමැති බැවින් එය ‘සමාධි’ යැයි නම් නොකෙරේ. ‘හානභාගිය ධර්මය’ යනු හුරු නොකළ ප්රථම ධ්යානාදියෙන් නැඟී සිටියහුගේ සංඥා මනසිකාරයන් කාම ආදියට යොමු වීමයි. ‘විශේෂභාගිය ධර්මය’ යනු පුහුණු කළ ප්රථම ධ්යානාදියෙන් නැඟී සිටියහුගේ සංඥා මනසිකාරයන් දෙවන ධ්යානාදියට යොමු වීමයි. මෙසේ සංඥා මනසිකාරයන් කාම ආදියට හෝ දෙවන ධ්යානාදියට යොමු වීම හානභාගිය හා විශේෂභාගිය ධර්ම ලෙස දක්වා ඇත. එහෙත් එම ධ්යානයන්ගේ එම ස්වභාවය ‘ධර්ම’ යන වචනයෙන් කියැවිණි. ‘එබැවින්’ (තස්මා) යන්නෙන් ඉහත කී කරුණම හේතුවක් ලෙස නැවත දක්වයි. ‘වෝදාන’ යනු පුහුණු කළ බව නමැති පිරිසිදු බවයි. ප්රථම ධ්යානාදියෙන් නැඟී සිට දෙවන ධ්යානාදිය ලැබීමට එය හේතු වන බැවින් එය ‘වුට්ඨාන’ (නැඟී සිටීම) යැයි කියන ලදී. යම් කෙනෙක් ‘නිරෝධයෙන් ඵලසමාපත්තියට පැමිණීමක් ගැන පාලියෙහි නැත’ යැයි පවසත් ද, ඔවුන් ‘නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින්නහුගේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඵලසමාපත්තියට අනන්තර ප්රත්යයෙන් ප්රත්ය වේ’ යන මෙම පාලි පාඨයෙන් (පට්ඨා. 1.1.417) නිෂේධ කළ යුතුය. Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සීහනාද සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. මහාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත. 7. Devatāvaggo 7. දේවතා වර්ගය 1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā 1-3. අනාගාමිඵල සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 65-67. Sattamassa [Pg.142] paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ ābhisamācārikaṃ, vattappaṭipattivattaṃ. Tenāha ‘‘uttamasamācārabhūta’’ntiādi. Sekhapaṇṇattisīlanti sekhiyavasena paññattasīlaṃ. 65-67. හත්වන වර්ගයේ පළමු සූත්ර ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. තුන්වන සූත්රයෙහි ‘ආභිසමාචාරික’ යනු උතුම් පැවැත්මෙහි (අභිසමාචාරයෙහි) වූ, වත් පිළිවෙත්වලට අදාළ හැසිරීමයි. එබැවින් ‘උතුම් පැවැත්ම වූ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සේඛපණ්ණත්ති සීලය’ යනු සේඛියා වශයෙන් පනවන ලද සීලයයි. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. අනාගාමිඵල සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 4-5. Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā 4-5. සංගණිකාරාම සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 68-69. Catutthe gaṇena saṅgaṇaṃ samodhānaṃ gaṇasaṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Saṅgaṇikāti vā sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Pañcamaṃ uttānatthameva. 68-69. හතරවන සූත්රයෙහි ‘සංගණිකා’ යනු පිරිසක් සමඟ එක්වීමයි. එය ඇලුම් කටයුතු බැවින් ‘ආරාම’ නම් වේ, එබැවින් ‘සංගණිකාරාම’ (පිරිස සමඟ එක්ව වාසය කිරීමට ඇලුම් කරන බව) නම් වේ. ‘සංගණිකා’ යනු තම පිරිස සමඟ එක්වීමයි. ‘ගණ’ යනු නන් වැදෑරුම් ජනයාගේ ඒකරාශී වීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. පස්වන සූත්රය ද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සංගණිකාරාම සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 6. Samādhisuttavaṇṇanā 6. සමාධි සූත්ර වර්ණනාව 70. Chaṭṭhe paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhīti atthato ekanti āha ‘‘na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhenā’’ti. Sukkapakkhe santenātiādīsu aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesasantatāya ca santena, atappaniyaṭṭhena paṇītena, kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, passaddhikilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvādhigatenāti evamattho daṭṭhabbo. 70. හයවන සූත්රයෙහි ‘පටිප්පස්සම්භන’ සහ ‘පටිප්පස්සද්ධි’ යනු අර්ථයෙන් එකක්ම බැවින් ‘න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධේනාති’ යන්නෙන් ‘ක්ලේශයන් සන්සිඳීමක් නොලැබීමෙන්’ යන්න අදහස් කරන බව පැවසේ. ‘ශුක්ල පක්ෂයට අයත් ශාන්ත වූ’ යනාදියෙහි, අංගයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද, අරමුණෙහි සංසිඳීමෙන් ද සහ සියලු ක්ලේශයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද යුක්ත වූ හෙයින් ‘ශාන්ත’ වූ ද, තැවීමක් නැති අර්ථයෙන් ‘ප්රණීත’ වූ ද, ක්ලේශයන් සන්සිඳීම ලැබූ බැවින් හෝ ක්ලේශයන් සන්සිඳුණු බවට පත් වූ බැවින් ‘පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ’ වූ ද, එසේත් නැතහොත් ක්ලේශයන් සන්සිඳුවා ගත් රහතන් වහන්සේ නමක විසින් ලබන ලද බැවින් ‘පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ’ වූ ද, ඒකාග්ර බවින් (ඒකෝදිභාවයෙන්) අධිගමනය කරන ලද බැවින් ‘ඒකෝදිභාවාධිගත’ වූ ද යන මේ අයුරින් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සමාධි සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 7-10. Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā 7-10. සක්ඛිභබ්බ සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 71-74. Sattame [Pg.143] tasmiṃ tasmiṃ viseseti tasmiṃ tasmiṃ sacchikātabbe visese. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā. Taṃ sakkhibhabbataṃ. Sati satiāyataneti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā, avasāne pana chaṭṭhābhiññāya arahattaṃ vā kāraṇaṃ, arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ. Yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Arahattampi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā chaṭṭhābhiññaṃ nibbattentassa kāraṇaṃ. Idañca sabbasādhāraṇaṃ na hoti, sādhāraṇavasena pana arahattassa vipassanā kāraṇaṃ. Atha vā sati āyataneti tassa tassa visesādhigamassa upanissayasaṅkhāte kāraṇe satīti evamettha attho daṭṭhabbo. 71-74. හත්වන සූත්රයෙහි ‘එම එම විශේෂයෙහි’ යනු ප්රත්යක්ෂ කළ යුතු එම එම ගුණයෙහි යන්නයි. ‘සක්ඛිභබ්බ’ යනු ප්රත්යක්ෂ කිරීමට සුදුසු බවයි. එහි ස්වභාවය ‘සක්ඛිභබ්බතා’ නම් වේ. ‘යම් කිසි හේතුවක් ඇති කල්හි’ (සති සති ආයතනේ) යනු යම් කරුණක් ඇති කල්හි යන්නයි. මෙහි කරුණ කුමක්ද? එය අභිඥා හෝ අභිඥාපාදක ධ්යාන හෝ අවසානයේ හයවන අභිඥාව වූ අර්හත්වය හෝ අර්හත්වයට අදාළ විදර්ශනාව හෝ බව දත යුතුය. එහි තැනින් තැන ප්රත්යක්ෂ කිරීමට සුදුසු බව හෙවත් ඉද්ධිවිධ ප්රත්යක්ෂ කිරීම් ආදියට අභිඥාව හේතුව වේ. ඉදින් ඉද්ධිවිධ ප්රත්යක්ෂ කිරීම් ආදිය අභිඥා නම්, එවිට අභිඥාපාදක ධ්යාන හේතුව වේ. අර්හත්වය ද ‘මම කවදා නම් ඒ ආයතනයට (අර්හත්වයට) පැමිණ වාසය කරන්නෙම්ද’ කියා අනුත්තර විමොක්ඛයන් කෙරෙහි කැමැත්ත ඇති කරගෙන හයවන අභිඥාව උපදවා ගන්නහුට හේතුව වේ. මෙය සැමට සාධාරණ නොවූවකි, පොදු වශයෙන් ගත් කල අර්හත්වයට හේතුව විදර්ශනාවයි. එසේත් නැතහොත්, ‘සති ආයතනේ’ යනු එම විශේෂ ගුණාධිගමය ලැබීමට උපනිශ්රය වන කරුණු ඇති කල්හි යන්න මෙහි අර්ථයයි. Hānabhāgiyādīsu ‘‘paṭhamajjhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, hānabhāgiyo samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati, ṭhitibhāgiyo samādhi. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, visesabhāgiyo samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasaṃhitā, nibbedhabhāgiyo samādhī’’ti (vibha. 799) iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā hānabhāgiyādiattho veditabbo. Tattha paṭhamajjhānassa lābhinti yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī, taṃ. Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācarantīti tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti tudanti, tassa kāmānatītassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi hāyati parihāyati, tasmā hānabhāgiyo vutto. Tadanudhammatāti tadanurūpasabhāvo. Sati santiṭṭhatīti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā abhinandamānā nikanti hoti, tassa nikantivasena so paṭhamajjhānasamādhi neva hāyati na vaḍḍhati, ṭhitikoṭṭhāsiko hoti. Tena vuttaṃ [Pg.144] ‘‘ṭhitibhāgiyo samādhī’’ti. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasikaroto ārammaṇavasena avitakkasahagatā. Saññāmanasikārā samudācarantīti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti. Tassa upari dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya ‘‘visesabhāgiyo’’ti vutto. හානභාගිය ආදී කොටස්වලදී ‘ප්රථමධ්යානය ලැබූ තැනැත්තාට කාමයන් හා සම්බන්ධ සංඥා සහ මනසිකාරයන් පහළ වෙයි නම්, එය හානභාගිය (පිරිහීමට පත්වන) සමාධියකි. එයට අනුරූප සිහිය පිහිටයි නම්, එය ස්ථිතිභාගිය (පවතින) සමාධියකි. විතර්ක රහිත (ද්විතීය ධ්යානයට අදාළ) සංඥා සහ මනසිකාරයන් පහළ වෙයි නම්, එය විශේෂභාගිය (විශේෂත්වය කරා යන) සමාධියකි. කලකිරීම (නිබ්බිදා) සහිත වූ, විරාගය හා සම්බන්ධ සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වෙයි නම්, එය නිබ්බේධභාගිය (අවබෝධය පිණිස පවතින) සමාධියකි’ (විභංග 799) යන මේ ක්රමයට සියලු සමාපත්තීන් විස්තර කොට හානභාගිය ආදියේ අර්ථය දත යුතුය. එහි ‘ප්රථමධ්යානය ලැබූ තැනැත්තා’ යනු පුහුණුවක් නොමැතිව ප්රථම ධ්යානය ලැබූ තැනැත්තායි. ‘කාම සහගත සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වෙයි’ යනු එම ධ්යානයෙන් නැගී සිටි කල්හි අරමුණු වශයෙන් කාමයන් හා එක්වූ සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වෙමින් පීඩා කරයි, කාමයන් ඉක්මවා නොගිය, කාමයන් කෙරෙහි බැසගත් එම සංඥා මනසිකාරයන් නිසා ඔහුගේ එම ප්රථමධ්යාන සමාධිය පිරිහෙයි, එබැවින් එය ‘හානභාගිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘තදනුධම්මතා’ යනු ඊට අනුරූප ස්වභාවයයි. ‘සති සන්තිට්ඨති’ (සිහිය පිහිටයි) යනු මිථ්යා සිහිය අරභයා පවසන ලද්දකි. යමෙකුට ප්රථම ධ්යානයට අනුරූප ස්වභාවයෙන් ප්රථම ධ්යානය ශාන්ත වූත් ප්රණීත වූත් ලෙස දැක, එය ආශ්වාද කරමින්, අභිනන්දනය කරමින් ඇල්මක් ඇති වේ නම්, එම ඇල්ම (නිකන්ති) නිසා ඔහුගේ එම ප්රථමධ්යාන සමාධිය පිරිහෙන්නේත් නැත, වර්ධනය වන්නේත් නැත, ස්ථාවරව පවතී. එබැවින් ‘ස්ථිතිභාගිය සමාධිය’ යැයි කියන ලදී. ‘අවිතක්ක සහගතා’ යනු විතර්ක රහිත ද්විතීය ධ්යානය ශාන්ත වූත් ප්රණීත වූත් ලෙස මෙනෙහි කරන්නාට අරමුණු වශයෙන් විතර්ක රහිත වූ සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වීමයි. ‘සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වෙයි’ යනු පුහුණු කළ ප්රථම ධ්යානයෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ද්විතීය ධ්යානය ලැබීම පිණිස පොලඹවමින් පීඩා කිරීමයි. ඔහුට ඉහළ ද්විතීය ධ්යානයට බැසගන්නා වූ සංඥා මනසිකාරයන් නිසා එම ප්රථමධ්යාන සමාධිය විශේෂ වූ ද්විතීය ධ්යානය ඉපදීමට පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) වන බැවින් ‘විශේෂභාගිය’ යැයි කියනු ලැබේ. Nibbidāsahagatāti tameva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā. Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgesu pabhedena upaṭṭhahantesu nibbindati ukkaṇṭhati, tasmā ‘‘nibbidā’’ti vuccati. Samudācarantīti nibbānasacchikiriyatthāya codenti tudanti. Virāgūpasaṃhitāti virāgasaṅkhātena nibbānena upasaṃhitā. Vipassanāñāṇañhi sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātunti pavattito ‘‘virāgūpasaṃhita’’nti vuccati. Taṃsampayuttā saññāmanasikārā virāgūpasaṃhitā eva nāma. Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānasamādhi ariyamaggappaṭivedhassa padaṭṭhānatāya ‘‘nibbedhabhāgiyo’’ti vutto. Hānaṃ bhajantīti hānabhāgiyā, hānabhāgo vā etesaṃ atthīti hānabhāgiyā, parihānakoṭṭhāsikāti attho. Iminā nayena ṭhitibhāgiyo veditabbo. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva. ‘නිබ්බිදා සහගතා’ යනු එම ප්රථමධ්යානය ලැබූ තැනැත්තා ධ්යානයෙන් නැගී සිටි කල්හි කලකිරීම නම් වූ විපස්සනා ඥානය හා එක්වීමයි. විපස්සනා ඥානය වනාහි ධ්යාන අංගයන් ප්රභේද වශයෙන් වැටහෙන කල්හි ඒවා කෙරෙහි කලකිරෙයි, එබැවින් ‘නිබ්බිදා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සමුදාචරන්ති’ යනු නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස පොලඹවයි, පීඩා කරයි යන්නයි. ‘විරාගූපසංහිතා’ යනු විරාගය නම් වූ නිර්වාණය හා සම්බන්ධ වීමයි. විපස්සනා ඥානය වනාහි ‘මේ මාර්ගයෙන් විරාගය වූ නිර්වාණය සාක්ෂාත් කළ හැකිය’ යනුවෙන් පවතින බැවින් ‘විරාගූපසංහිත’ යැයි කියනු ලැබේ. එය හා සම්ප්රයුක්ත වූ සංඥා මනසිකාරයන් ද විරාගූපසංහිතම වෙයි. ඔහුට එම සංඥා මනසිකාරයන් හේතුවෙන් ප්රථමධ්යාන සමාධිය ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කරගැනීමට ආසන්න හේතුව වන බැවින් ‘නිබ්බේධභාගිය’ යැයි කියනු ලැබේ. හානිය (පිරිහීම) භජනය කරන බැවින් ‘හානභාගිය’ වේ, නැතහොත් මොවුන්ට හානභාගයක් (පිරිහෙන කොටසක්) ඇති බැවින් හානභාගිය වේ, පිරිහෙන කොටසට අයත් යනු අර්ථයයි. මේ ක්රමයෙන්ම ස්ථිතිභාගිය ද දත යුතුය. අටවැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සක්ඛිභබ්බ සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. දේවතා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 8. Arahattavaggo 8. අර්හත් වර්ගය 1-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā 1-3. දුක්ඛ සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 75-77. Aṭṭhamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Tatiye tividhaṃ kuhanavatthunti paccayappaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanasaṅkhātaṃ tividhaṃ kuhanavatthuṃ. Ukkhipitvāti ‘‘mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī’’tiādinā paggaṇhitvā lapanaṃ. Avakkhipitvāti ‘‘kiṃ imassa jīvitaṃ, bījabhojano nāmāya’’nti hīḷetvā lapanaṃ. 75-77. අටවැනි (වර්ගයේ) පළමු (සූත්ර) ආදියේ කිවයුතු විශේෂයක් නැත. තුන්වැන්නෙහි ‘තිවිධං කුහනවත්තූ’ යනු ප්රත්යය ප්රතිසේවනය, (ප්රත්යය ලැබීම සඳහා) සමීපයේ සිට කතා කිරීම (ලපන) සහ ඉරියව් පැවැත්වීම යනුවෙන් වූ තෙවැදෑරුම් කුහන වස්තූන්ය. ‘උක්ඛිපිත්වා’ යනු ‘මොහු මහා සිටුවරයෙකි, මහා නැවියෙකි, මහා දානපතියෙකි’ යනාදී වශයෙන් ඔසවා තබා කතා කිරීමයි. ‘අවක්ඛිපිත්වා’ යනු ‘මොහුගේ ජීවිතයෙන් ඇති පලය කුමක්ද, මොහු බීජ භෝජනය කරන්නෙකි’ (ඉතා අල්ප දෙයකින් යැපෙන්නෙකි) යනුවෙන් හෙළා තළා කතා කිරීමයි. Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. දුක්ඛ සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā 4. සුඛසෝමනස්ස සූත්රයේ වර්ණනාව 78. Catutthe [Pg.145] yathāvuttadhammādīsu tassa kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavassananti ‘‘sukhasomanassabahulo viharatī’’ti vuttaṃ. Kāyikasukhañceva cetasikasomanassañca bahulaṃ assāti sukhasomanassabahulo. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti yathāvuttassa bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ anavasesaṃ. 78. හතරවැන්නෙහි, සඳහන් කරන ලද ධර්මයන් ආදියෙහි ඔහුගේ ක්ලේශ නිමිත්ත නිසා ඇතිවන දුක නොවැගිරෙන බැවින් (නොපවතින බැවින්) ‘සුඛසෝමනස්ස බහුලව වෙසෙයි’ යැයි පවසන ලදී. කායික සැපයත් චෛතසික සෝමනසත් බොහෝ සෙයින් ඔහුට ඇති බැවින් ‘සුඛසෝමනස්සබහුල’ නම් වේ. යමකින් ඵලය මිශ්ර වූවාක් මෙන් වේද එය ‘යෝනි’ නම් වේ, එනම් ඒකාන්ත හේතුවයි. ‘අස්ස’ යනු පවසන ලද එම භික්ෂුවටයි. ‘පරිපුණ්ණං’ යනු අඩුවක් නැතිව, සම්පූර්ණයෙන් යන්නයි. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සුඛසෝමනස්ස සූත්රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 5. Adhigamasuttavaṇṇanā 5. අධිගම සූත්රයේ වර්ණනාව 79. Pañcame āgacchanti etena kusalā vā akusalā vāti āgamanaṃ, kusalākusalānaṃ uppattikāraṇaṃ. Tattha kusaloti āgamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā abhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Apagacchanti kusalā vā akusalā vā etenāti apagamanaṃ. Tesaṃ eva anuppattikāraṇaṃ, tattha kusaloti apagamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā nābhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Upāyakusaloti ṭhānuppattikapaññāsamannāgato. Idañca accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavasena veditabbaṃ. 79. පස්වැන්නෙහි, මෙයින් කුසල් හෝ අකුසල් පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘ආගමන’ නම් වේ, එනම් කුසල් අකුසලයන්ගේ උත්පත්ති හේතුවයි. එහි ‘කුසලෝ’ යනු ආගමනයෙහි දක්ෂයායි. මෙසේ ධර්මයන් මෙනෙහි කරන කල්හි කුසල් හෝ අකුසල් ධර්මයන් වැඩෙන්නේය යනුවෙන් මෙසේ දන්නා තැනැත්තායි. මෙයින් කුසල් හෝ අකුසල් බැහැර වන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘අපගමන’ නම් වේ. එනම් ඒවා හට නොගැනීමට හේතුවයි. එහි ‘කුසලෝ’ යනු අපගමනයෙහි දක්ෂයායි. මෙසේ ධර්මයන් මෙනෙහි කරන කල්හි කුසල් හෝ අකුසල් ධර්මයන් නොවැඩෙන්නේය යනුවෙන් මෙසේ දන්නා තැනැත්තායි. ‘උපායකුසලෝ’ යනු එසැණින් උපදින නුවණින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. මෙය හදිසි කටයුත්තකදී හෝ බියක් උපන් කල්හි එයට පිළියම් පිණිස එසැණින් හේතු හඳුනාගැනීම වශයෙන් දත යුතුය. Adhigamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අධිගම සූත්රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 6-7. Mahantattasuttādivaṇṇanā 6-7. මහන්තත්ත සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 80-81. Chaṭṭhe sampatteti kilese sampatte. Sattamaṃ uttānameva. 80-81. හයවැන්නෙහි ‘සම්පත්තේ’ යනු ක්ලේශයන් පැමිණි කල්හි යන්නයි. හත්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Mahantattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. මහන්තත්ත සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā 8-10. දුතිය නිරය සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 82-84. Aṭṭhame [Pg.146] kāyapāgabbhiyādīhīti ādi-saddena vacīpāgabbhiyaṃ manopāgabbhiyañca saṅgaṇhāti. Navamādīni uttānatthāneva. 82-84. අටවැන්නෙහි ‘කායපාගබ්භිය’ ආදියෙන්, ආදි ශබ්දයෙන් වාචසික සහ මානසික අශීලාචාරකම් ද (ප්රගල්භ බව) ඇතුළත් වේ. නවවැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. දුතිය නිරය සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. Arahattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. අර්හත් වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 9. Sītivaggo 9. සීති වර්ගය 1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā 1. සීතිභාව සූත්රයේ වර්ණනාව 85. Navamassa paṭhame sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ uddhaccapakkhato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattacittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti uttejeti vā. Yadā vā paññāpayogamandatāya upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ sammadeva bhāvanāvītiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kiñci byāpāraṃ akatvā samappavattesu assesu sārathī viya ajjhupekkhati, upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro. 85. නවවන වර්ගයේ පළමු සූත්රයෙහි ‘සීතිභාව’ යනු නිවනයි, නැතහොත් ක්ලේෂයන් සංසිඳීමයි. ‘නිග්ගණ්හාති’ (මඩියි) යනු අධික ලෙස වෙර වැඩීම ආදියෙන් නොසන්සුන් වූ (උද්ධත) සිත උද්ධච්ච පක්ෂයෙන් ආරක්ෂා කර ගැනීමෙන් මර්දනය කිරීමයි. ‘පග්ගණ්හාති’ (උත්සාහවත් කරයි) යනු ඉතා ලිහිල් වූ වෙර වැඩීම ආදියෙන් හැකිළුණු සිත අලස බවට වැටීමෙන් ආරක්ෂා කර ගැනීමෙන් ප්රබෝධමත් කිරීමයි. ‘සම්පහංසෙති’ (සතුටු කරයි) යනු සම මට්ටමින් පවතින සිත එම පැවැත්ම තුළම ප්රඥාවෙන් සතුටු කිරීම හෝ උනන්දු කරවීමයි. එසේත් නැතහොත් ප්රඥාව මෙහෙයවීමේ දුර්වලතාවය නිසා හෝ උපශම සුඛය (සමාධි සුවය) නොලැබීම නිසා හෝ සිත භාවනාව කෙරෙහි නොඇලෙන විට, ජාති ආදී සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කර සිත සතුටු කරයි, උනන්දු කරවයි. ‘අජ්ඣුපෙක්ඛති’ (උපේක්ෂාවෙන් බලයි) යනු යම් කලෙක සිත හැකුළුණු බවින් තොරව, නොසන්සුන් බවින් තොරව, නොඇලෙන බවින් තොරව අරමුණෙහි මැනවින් පවතින විට, භාවනා මාර්ගයට මැනවින් අවතීර්ණ වූ විට, එවිට සිත මෙහෙයවීම්, මැඩපැවැත්වීම් හෝ සතුටු කිරීම් ආදී කිසිදු වෑයමක් නොකොට, සම මට්ටමින් දුවන අශ්වයන් දෙස බලන සාරථියෙකු මෙන් උපේක්ෂා සහගතව සිටීමයි. ‘පණීතාධිමුත්ති’ යනු ප්රණීත වූ උතුම් මාර්ග ඵලයන් කෙරෙහිම නැමුණු, බෑවුණු, බර වූ සිතැති බවයි. Sītibhāvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සීතිභාව සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 2-11. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā 2-11. ආවරණ සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව 86-95. Dutiye acchandikoti kattukamyatākusalacchandarahito. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññoti bhavaṅgapaññāya parihīno[Pg.147]. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbo. Na kammāvaraṇatāyātiādīsu abhabbavipariyāyena attho veditabbo. Catutthādīni uttānatthāni. 86-95. දෙවන සූත්රයෙහි ‘අච්ඡන්දිකො’ යනු කුසල් දහම් කිරීමේ කැමැත්ත හෙවත් කුසල ඡන්දයෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. උත්තරකුරු දිවයිනේ මනුෂ්යයෝ අච්ඡන්දික ස්ථානයට ඇතුළත් වෙති. ‘දුප්පඤ්ඤො’ යනු භවාංග ප්රඥාවෙන් පිරිහුණු තැනැත්තායි. භවාංග ප්රඥාවෙන් පිරිපුන් වුවද, යමෙකුගේ භවාංගය ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට ප්රත්ය නොවේ නම්, ඔහුද දුෂ්ප්රාඥයෙකු ලෙසම හැඳින්වේ. ‘අභබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං’ යනු කුසල් දහමුන් අතර සම්මත්ත නියාමය නම් වූ ආර්ය මාර්ගයට පිවිසීමට හෝ එය අවබෝධ කර ගැනීමට අභව්ය වූ (නොහැකි) තැනැත්තා යන්නයි. ‘න කම්මාවරණතාය’ ආදී තැන්වලදී ‘අභව්ය’ යන්නෙහි විරුද්ධ අර්ථයෙන් කරුණු තේරුම් ගත යුතුය. සතරවන සූත්රයේ සිට ඉතිරි සූත්ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ආවරණ සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. Sītivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. සීති වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Ānisaṃsavaggo 10. ආනිසංස වර්ගය 1-11. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā 1-11. පාතුභාව සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව 96-106. Dasamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Aṭṭhame mettā etassa atthīti mettāvā, tassa bhāvo mettāvatā, mettāpaṭipatti, tāya. Sā pana mettāvatā mettāvasena pāricariyāti āha ‘‘mettāyuttāya pāricariyāyā’’ti. Paricaranti vippakatabrahmacariyattā. Pariciṇṇasatthukena sāvakena nāma satthuno yāva dhammena kātabbā pāricariyā, tāya sammadeva sampāditattā. Navamādīni uttānatthāni. 96-106. දහවන වර්ගයේ පළමු සූත්රය ආදියෙහි අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත. අටවන සූත්රයෙහි, මෙත්තාව (මෛත්රිය) මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘මෙත්තාවා’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘මෙත්තාවතා’ හෙවත් මෛත්රී ප්රතිපත්තියයි. එම මෛත්රී සහගත බවින් කෙරෙන උපස්ථානය මෛත්රී සහගත උපස්ථානය (මෙත්තායුත්තාය පාරිචරියාය) ලෙස හැඳින්වේ. ‘පරිචරන්ති’ යනු නිම නොකළ බඹසර ඇති බැවින් උපස්ථාන කරති යන්නයි. ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කළ ශ්රාවකයෙකු විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා ධර්මානුකූලව කළ යුතු උපස්ථානයන් මැනවින් සම්පූර්ණ කරන ලද බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. නවවන සූත්රය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පාතුභාව සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ආනිසංස වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 107-116. Ekādasamavaggo uttānatthoyeva. 107-116. එකොළොස්වන වර්ගයේ අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය. Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya මෙසේ මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි, Chakkanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā. ඡක්ක නිපාත වර්ණනාවේ අපැහැදිලි අර්ථ විස්තර කිරීම නිමවා ඇත. . Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. . ඒ භාග්යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා. Aṅguttaranikāye අංගුත්තර නිකායෙහි Sattakanipāta-ṭīkā සත්තක නිපාත ටීකාව 1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ 1. ප්රථම පණ්ණාසකය 1. Dhanavaggavaṇṇanā 1. ධන වර්ගයේ වර්ණනාව 1-10. Sattakanipātassa paṭhamo vaggo uttānattho. 1-10. සත්තක නිපාතයේ පළමු වර්ගයේ අර්ථය පැහැදිලිය. 2. Anusayavaggo 2. අනුසය වර්ගය 4.Puggalasuttavaṇṇanā 4. පුද්ගල සූත්ර වර්ණනාව 14. Dutiyassa [Pg.149] catutthe ubhato ubhayathā, ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ. Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo, ‘‘nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo, ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto, dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto, tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti. Vimuttoti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho. 14. දෙවන වර්ගයේ සතරවන සූත්රයෙහි ‘උභතො’ යනු දෙයාකාරයකින් යන්නයි. කොටස් දෙකකින්ම මිදුණු බැවින් ‘උභතොභාග විමුත්ත’ නම් වේ. ‘කොටස් දෙකකින්’ යනු මෙහි කරණ අර්ථයෙහි යෙදුණු බහු වචනයකි. අරූප සමාපත්තීන්ගෙන් සහ මාර්ගඥානයෙන් යන ක්රමය මෙහිදී තේරුම් ගත යුතු බව පැහැදිලි කිරීමට ‘අරූපසමාපත්තියා’ යනාදිය පැවසේ. මෙයින් ‘සමාපත්තියෙන් විෂ්කම්භන විමෝක්ෂයෙන් සහ මාර්ගයෙන් සමුච්ඡේද විමෝක්ෂයෙන් මිදුණු බැවින් උභතොභාග විමුත්ත වේ’ යන ත්රිපිටක චූළනාග තේරවාදය ද, ‘නාම කයෙන් සහ රූප කයෙන් මිදුණු බැවින් උභතොභාග විමුත්ත වේ’ යන ත්රිපිටක මහාරක්ඛිත තේරවාදය ද, ‘සමාපත්තියෙන් විෂ්කම්භන විමෝක්ෂයෙන් එක් වරක් ද, මාර්ගයෙන් සමුච්ඡේද විමෝක්ෂයෙන් එක් වරක් ද ලෙස දෙවරක් මිදුණු බැවින් උභතොභාග විමුත්ත වේ’ යන ත්රිපිටක චූළාභය තේරවාදය ද යන මේ තෙවැදෑරුම් තේරවාදයන්ගේම සංග්රහයක් කරන ලදැයි දත යුතුය. මෙහි පළමු වාදයෙහි කොටස් දෙකකින් මිදුණු තැනැත්තා උභතොභාග විමුත්ත ලෙසත්, දෙවන වාදයෙහි පැති දෙකකින් මිදුණු තැනැත්තා ලෙසත්, තෙවන වාදයෙහි කොටස් දෙකකින් දෙවරක් මිදුණු තැනැත්තා ලෙසත් හඳුන්වා දීම මෙහි විශේෂත්වයයි. ‘විමුත්ත’ යනු ක්ලේෂයන්ගෙන් මිදුණු, නැතහොත් ක්ලේෂ විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේදයන් මගින් කයෙන් මිදුණු යන අර්ථයයි. Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato [Pg.150] avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. Arūpasamāpattīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā – ඔහු උභතොභාග විමුත්තයාය. මෙහිදී රූපාවචර සතරවන ධ්යානය ද අරූපාවචර ධ්යානය මෙන්ම අංග දෙකකින් යුක්ත බැවින් ‘ආනෙඤ්ජප්පත්ත’ (නොසැලෙන ස්වභාවයට පත් වූ) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් එය පාදක කරගෙන රහත් බවට පත් වූ තැනැත්තා රූප කයෙන් නොමිදුණු බැවින් උභතොභාග විමුත්තයෙකු නොවේ. ඔහු මිදී ඇත්තේ ක්ලේෂ කයෙන් පමණි, රූප කයෙන් නොවේ. එබැවින් එයින් නැගී රහත් බවට පත් වූ තැනැත්තා උභතොභාග විමුත්තයෙකු නොවන බැවින් ‘අරූප හතර...පෙ... පස් වැදෑරුම් වෙයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘අරූපසමාපත්තීනං’ යනු තේරීම පිළිබඳ සාමී වචනයකි. ‘අරහත් බවට පත් වූ අනාගාමී තැනැත්තා’ යනු අතීත තත්ත්වය පාදක කරගෙන පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත් අරහත් බවට පත් වූ තැනැත්තා අනාගාමී ලෙස හඳුන්වන්නේ නැති බැවිනි. ‘රූපී රූප දකී’ යනාදී වශයෙන් නිරෝධ සමාපත්තිය දක්වා අෂ්ට විමොක්ෂයන් පවසා - ‘‘Yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti – “ආනන්දයෙනි, යම් කලෙක මහණෙක් මේ අෂ්ට විමොක්ෂයන් කයින් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි ද, ප්රඥාවෙන් දැක ඔහුගෙ ආශ්රවයෝ ක්ෂය වෙත් ද, ආනන්දයෙනි, මේ මහණ උභතොභාග විමුත්ත යැයි කියනු ලැබේ” යන්න - Yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti, idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte (ma. ni. 2.182) – මහානිදාන සූත්රයෙහි (දී. නි. 2.130) පවසා තිබුණ ද, එය උතුම්ම උභතොභාග විමුත්තයා සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. එහෙත් මෙහිදී සියලු උභතොභාග විමුත්තයන් ඇතුළත් කරනු පිණිස ‘ඔහු පස් වැදෑරුම් වෙයි’ යනුවෙන් පවසා ‘මෙහි පාලිය වනාහි...පෙ... අෂ්ට විමොක්ෂ ලාභීන් සම්බන්ධයෙන් පැමිණ ඇත’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. මජ්ඣිම නිකායේ කීටාගිරි සූත්රයෙහි (ම. නි. 2.182) - ‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti – “මහණෙනි, උභතොභාග විමුත්ත පුද්ගලයා කවරෙක් ද? මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් රූපයන් ඉක්මවා පවත්නා යම් ඒ ශාන්ත වූ අරූප විමොක්ෂයෝ වෙත් ද, ඒවා කයින් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි. ප්රඥාවෙන් දැක ඔහුගෙ ආශ්රවයෝ පරීක්ෂීණ වෙත්. මහණෙනි, මේ පුද්ගලයා උභතොභාග විමුත්ත යැයි කියනු ලැබේ” යනුවෙන් (වදාරන ලදී). Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma. අරූප සමාපත්ති වශයෙන් උභතෝභාගවිමුක්ත පුද්ගලයෝ සිව් දෙනෙකි. ඔවුන් අතුරින් වර්ණනා කරන ලද ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ශ්රේෂ්ඨතමයා ද ප්රකාශ කරන ලදී. කියන ලද පස් දෙනා අතුරින් පළමු හතර දෙනා සමාපත්ති ශීර්ෂයෙන් නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදෙන්නේ නැති බැවින් ඔවුහු පර්යාය වශයෙන් 'උභතෝභාගවිමුක්ත' නම් වෙති. අෂ්ට සමාපත්තිලාභී අනාගාමී උත්තමයා එම සමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් නැගී සිට විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූයේ නම් ඔහු නිප්පරියාය වශයෙන් (සෘජුවම) 'උභතෝභාගවිමුක්ත ශ්රේෂ්ඨයා' නම් වේ. Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi. Tattha katamoti pucchāvacanaṃ. Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti idhasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti [Pg.151] aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. Disvāti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ. 'කතමෝ ච පුග්ගලෝ' (කවර පුද්ගලයෙක්ද යත්) යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන්නේ පුද්ගලප්රඥප්ති පාලියයි. එහි 'කතමෝ' යනු ප්රශ්නාර්ථයයි. 'පුග්ගලෝ' යනු අසාධාරණ (පොදු නොවන) ලෙස විමසන වචනයකි. 'ඉධ' යනු මේ බුද්ධ ශාසනයෙහි යන්නයි. 'ඒකච්චෝ' යනු එක්තරා තැනැත්තෙකි. 'අෂ්ට විමොක්ඛයන් කයෙන් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි' යනු අෂ්ට සමාපත්තීන්ට සමවැදී නාම කයෙන් ඒවා අත්විඳිමින් වාසය කිරීමයි. 'ප්රඥාවෙන් දැක ආශ්රවයෝ ක්ෂය වූවාහු වෙති' යනු විදර්ශනා ප්රඥාවෙන් සංස්කාරයන් දැකීමත්, මාර්ග ප්රඥාවෙන් චතුරාර්ය සත්යය දැකීමත් නිසා සිව්වැදෑරුම් ආශ්රවයන්ම ක්ෂය වී තිබීමයි. 'දිස්වා' (දැක) යනු දැකීම හේතු කොට ගෙන යන්නයි. ප්රඥාවෙන් ආශ්රවයන් දකින්නේ නැත, නමුත් දැකීම නමැති හේතුවෙන් ක්ෂය වූ බැවින්, දැකීම මත පදනම්ව ක්ෂය වූ නිසා 'දැක ක්ෂය විය' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙලෙස දැකීම යනු ආශ්රවයන් ක්ෂය වීමට පෙර සිදුවන ක්රියාවක් ලෙස දක්වා ඇත. Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘sattisayo’’ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. 'ප්රඥාවිමුක්ත' යනු විශේෂයෙන්ම ප්රඥාවෙන් පමණක් මිදුණු තැනැත්තාය. ඔහුට එම මිදීම සඳහා පදනම් වූ අෂ්ට විමොක්ඛ සංඛ්යාත අතිශය උසස් සමාධියක් නොමැති බැවින් 'ප්රඥාවිමුක්ත' නම් වේ. යම් ආර්ය ශ්රාවකයෙක් අෂ්ට විමොක්ඛයන් ලබා නොමැතිව, සර්වප්රකාරයෙන්ම ආශ්රවයන්ගෙන් මිදුණේ වේද, ඔහුට මෙය නමකි. රූපාවචර ධ්යාන විමොක්ඛයන් ලැබුවද, ඔහු අතිශය උසස් (අරූප) සමාධියක් මත පදනම් නොවූයේ නම් ඒ හේතුවෙන් ඔහු උභතෝභාගවිමුක්තයෙකු නොවන බව මෙහි අදහසයි. එහෙත් අරූපාවචර ධ්යානයන්ගෙන් එකක් හෝ ඇත්නම් ඔහු 'උභතෝභාගවිමුක්ත' නම් වේ. එබැවින් අෂ්ට විමොක්ඛයන්ගෙන් කොටසක් ලැබීමෙන් ඒ නාමය ලබා දීමට සමත් වන හෙයින් ඔහු 'අෂ්ට විමොක්ඛලාභී' යැයි ද කියනු ලැබේ. සමූහයක් හැඳින්වීමට යොදන වචනයක් එහි කොටසක් සඳහා ද යොදන බව 'සත්තිසයෝ' යන්නෙන් පෙනේ. මෙය අෂ්ට විමොක්ඛයන් සහමුලින්ම නොලැබීම යන අර්ථයෙන් මිස රූපාවචර ධ්යානයන් නොලැබීම යන අර්ථයෙන් නොවේ. මෙලෙස අරූප ධ්යානයක අඩුවක් තිබුණද අෂ්ට විමොක්ඛයන්ගේ අඩුවක් නොවන බව තහවුරු වේ. අරූපාවචර ධ්යානයන් අතරින් එකක් හෝ ඇත්නම් ඔහු සැබවින්ම 'උභතෝභාගවිමුක්ත' නම් වේ. Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na [Pg.152] tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ (pu. pa. mūlaṭī. 24) ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā. 'ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතෝ' යනු ස්පර්ශ කිරීමේ කෙළවරයි, එනම් අරූප ධ්යානයන් ස්පර්ශ කළ වහාම වූ කාලයයි. මෙය අත්යන්ත සංයෝගයෙහි උපයෝගී වචනයකි. ඒ ස්පර්ශ කළ වහාම වූ කාලයෙහිම සාක්ෂාත් කළ යුතු දෙය සාක්ෂාත් කිරීමේ උපක්රමයෙන් සාක්ෂාත් කරන ලදැයි මෙයින් අදහස් වේ. නැතහොත් මෙය 'එකමන්තං නිසීදි' යන්නෙහි මෙන් ක්රියා විශේෂණයකි. යම් අයෙක් අරූප ධ්යානය මගින් රූප කයෙන් සහ නාම කයෙහි කොටසකින් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් මිදුණේද, ඔහු විසින් නිරෝධ සංඛ්යාත විමුක්තිය ප්රකාශ කරන ලදුවක් මෙනි, නමුත් එය කයෙන් (සෘජුව) සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් නොවේ. එහෙත් නිරෝධය අරමුණු කොට ඇතැම් ආශ්රවයන් ක්ෂය කළ කල්හි ඔහු විසින් එය සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් වෙයි. එබැවින් ඔහු සාක්ෂාත් කළ යුතු නිරෝධය තමා ඉදිරියෙහි ප්රකාශ වූවාක් මෙන් නාම කයෙන් සාක්ෂාත් කරන බැවින් 'කායසක්ඛී' (කය සාක්ෂි කොට ඇත්තා) යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැම් ආශ්රවයන් ක්ෂය වී නොමැති බැවින් ඔහුට 'විමුක්ත' යැයි නොකියනු ලැබේ. එබැවින් 'පළමුව ධ්යාන ස්පර්ශය ස්පර්ශ කරයි, පසුව නිරෝධය වන නිවන සාක්ෂාත් කරයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. අරූප සමාපත්ති හතරින් එකින් එකෙන් නැගී සිට සංස්කාරයන් පිරික්සා කායසක්ඛී භාවයට පත් හතර දෙනාද, නිරෝධයෙන් නැගී සිට අග්ර මාර්ගයට පත් අනාගාමී උත්තමයාද යන පස් දෙනා උභතෝභාගවිමුක්ත පුද්ගලයා හා සමාන බව අභිධර්ම ටීකාවෙහි 'කායසක්ඛිම්හිපි එසේව නයෝ' යනුවෙන් දක්වා ඇත. 'ඇතැම් ආශ්රවයන්' යනු පහළ මාර්ගයන්ගෙන් ප්රහීණය කළ යුතු ආශ්රවයන්ය. Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādi. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati, appavattiṃ gacchati, tasmā na ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ. Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā. Vocaritāti sucaritā, paññāya suṭṭhu carāpitāti attho. Ayanti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti. 'දිට්ඨන්තං පත්තෝ' යනු දර්ශනය නම් වූ සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානයෙන් අනතුරුව එයට පැමිණි තැනැත්තාය. 'දිට්ඨත්තා පත්තෝ' (දැකීම නිසා පැමිණි) යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී. මෙයින් චතුරාර්ය සත්ය දැකීම නම් වූ දෘෂ්ටියෙන් නිරෝධයට පැමිණි බව දක්වයි. එබැවින් 'දුක්ඛා සංඛාරා' (සංස්කාරයෝ දුක්ය) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ප්රඥාවෙන්' යනු මාර්ග ප්රඥාවෙනි. ප්රථම ඵලස්ථ පුද්ගලයාගේ සිට අග්ර මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වා වූවෝ 'දිට්ඨිප්පත්ත' නම් වෙති. එබැවින් 'ඔහු ද කායසක්ඛී පුද්ගලයා මෙන් සය වැදෑරුම් වේ' යැයි කියන ලදී. ප්රඥාවිමුක්ත පුද්ගලයා මෙන්ම, මේ ශුෂ්ක විදර්ශක පුද්ගලයා ද අරූප ධ්යාන හතරෙන් නැගී සිට දිට්ඨිප්පත්ත භාවයට පැමිණි සිව් දෙනා ද සමඟ පස් වැදෑරුම් වන බව දත යුතුය. ශ්රද්ධාවිමුක්ත පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්රමයම වේ. 'ඉදං දුක්ඛං' යනු මෙපමණක් දුකය, මෙයින් මතු දුකක් නැත යන්නයි. 'යථාභූතං පජානාති' (තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි) යනු තණ්හාව හැර පංච උපාදානස්කන්ධයම දුක්ඛ සත්යය බව නිවැරදිව දැනගැනීමයි. තණ්හාව දුක උපදවන බැවින් එයින් දුක හටගනී, එබැවින් එය 'දුක්ඛ සමුදය' යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි. මේ දුක සහ සමුදය නිවනට පැමිණි කල්හි නිරුද්ධ වන බැවින්, නැවත හට නොගන්නා බැවින් එය 'දුක්ඛ නිරෝධය' යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි. ආර්ය වූ අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඒ දුක්ඛ නිරෝධයට පමුණුවන බැවින් එය 'දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා' යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි. මෙපමණකින් විවිධ අවස්ථාවන්හි සත්යයන් වෙන් කර දැක්වීම කරන ලදී. දැන් එය එකම චිත්තක්ෂණයක දැක්වීමට 'තථාගතප්පවේදිතා' යනාදිය වදාරන ලදී. 'තථාගතප්පවේදිතා' යනු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් බෝ මැඩදී අවබෝධ කරන ලද, ප්රකාශ කරන ලද ධර්මයෝය. 'ධම්මා' යනු චතුරාර්ය සත්ය ධර්මයන්ය. 'වොදිට්ඨා හොන්ති' යනු මැනවින් දක්නා ලද්දාහු වෙති. 'වොචරිතා' යනු ප්රඥාවෙන් මැනවින් පිරික්සන ලද යන අර්ථයයි. මෙබඳු වූ පුද්ගලයා 'දිට්ඨිප්පත්ත' (දැකීමෙන් පැමිණි තැනැත්තා) නම් වේ. Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto. Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti [Pg.153] attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ, saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ, tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ. ‘සද්ධා විමුත්ත’ යනු ශ්රද්ධාවෙන් මිදුණු තැනැත්තායි. මෙයින් සියලු ආකාරයෙන් නොමිදුණු අයෙකු වුවද ශ්රද්ධාව මාත්රයකින් මිදුණු බව දක්වයි. එසේත් නැතහොත් ‘සද්ධා විමුත්ත’ යනු ශ්රද්ධාව කෙරෙහි අධිමුක්ත වූ (බලවත් ලෙස නැඹුරු වූ) යන අර්ථයයි. මොවුන්ගේ කෙලෙස් ප්රහාණය කිරීමේදී යම් වෙනසක් පවතීද? නැත. එසේ නම් සද්ධා විමුත්ත තැනැත්තා දිට්ඨිප්පත්ත (දෘෂ්ටිප්රාප්ත) තැනැත්තාගේ තත්ත්වයට පත් නොවන්නේ මන්ද? ධර්මාවබෝධයට පැමිණෙන ආකාරයේ පවතින වෙනස (ආගමනීය නානත්ත) නිසාය. දිට්ඨිප්පත්ත තැනැත්තා මාර්ගාවබෝධය ලබන විට කෙලෙස් යටපත් කිරීමේදී ඉතා සුළු දුකකින් හෝ වෙහෙසකින් තොරව එය සිදු කිරීමට සමත් වෙයි. නමුත් සද්ධා විමුත්ත තැනැත්තා දුකසේ හා වෙහෙස වී කෙලෙස් යටපත් කිරීමට සමත් වෙයි. එබැවින් සද්ධා විමුත්ත තැනැත්තා දිට්ඨිප්පත්ත තත්ත්වයට පත් නොවේ. ඒ නිසාම ‘එතස්ස හි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සද්දහන්තස්ස’ යනු ‘මෙම පිළිවෙත සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට හේතු වේ’ යැයි මෙසේ අදහන්නා වූ තැනැත්තායි. අනිච්චානුපස්සනා ආදියෙන් නිත්ය සංඥාව ප්රහාණය කිරීමේ බලයෙන් භාවනාවේ පෙර පසු විශේෂයන් දකින ඔහුට ඒ ඒ අවස්ථාවලදී ප්රත්යක්ෂ වීම්ද පවතින බැවින් ‘සද්දහන්තස්ස විය’ (අදහන්නෙකු මෙන්) යැයි කියන ලදී. සෙසු පද දෙකද ඒ සඳහාම යෙදුණු සමාන පදයන්ය. මෙහිදී පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව යන වචනයෙන්, මාර්ගාවබෝධයට පැමිණීමේ වෙනස අනුව දිට්ඨිප්පත්ත හා සද්ධා විමුත්ත පුද්ගලයන්ගේ ප්රඥාවෙහි වෙනසක් පවතින බව දක්වා ඇත. අභිධර්ම අටුවාවෙහිද, ‘ඔවුන්ගේ කෙලෙස් ප්රහාණයේ වෙනසක් නැත, නමුත් ප්රඥාවේ වෙනසක් පවතී’ යැයි පවසා, ‘පැමිණෙන ආකාරයේ වෙනස නිසාම සද්ධා විමුත්ත තැනැත්තා දිට්ඨිප්පත්ත තත්ත්වයට පත් නොවේ යැයි නිගමනය කරන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo, paññā. Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Paññāpubbaṅgamanti paññāpadhānaṃ. ‘‘Saddhaṃ anussarati, saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī’’ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī. Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Tasmāti visuddhimagge (visuddhi. 2.773, 889) vuttattā. Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo. ආරම්මණය යථා පරිදි දරන බැවින් ප්රඥාව ‘ධම්ම’ නම් වේ. එම ප්රඥා සංඛ්යාත ධර්මය අධිමාත්ර ලෙස පෙරටු කොට පවතින පිළිවෙත අනුගමනය කරන බැවින් ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ඒ නිසා ‘ධම්මෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘පඤ්ඤාපුබ්බංගමං’ යනු ප්රඥාව ප්රධාන කොට ඇති බවයි. ‘ශ්රද්ධාව අනුගමනය කරයි, ශ්රද්ධාව පෙරටු කොට මාර්ගය වඩයි’ යන මෙම අර්ථයද මෙම ක්රමයෙන්ම තේරුම් ගත යුතුය. ප්රඥාව මෙහෙයවන බැවින් ‘පඤ්ඤාවාහී’ නම් වේ, එනම් ප්රඥාව අතිශයින් පවත්වන බවයි. ඒ නිසා ‘ප්රඥාව පෙරටු කොට ඇති ආර්ය මාර්ගය වඩයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් ප්රඥාව පුද්ගලයා නිවන කරා පමුණුවන බැවින් ‘පඤ්ඤාවාහී’ නම් වේ. ‘සද්ධා වාහී’ යන්නෙහි අර්ථයද මෙම ක්රමයෙන්ම දත යුතුය. උභතෝභාග විමුක්ත ආදී පුද්ගලයන් පිළිබඳ විස්තරය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි වදාරා ඇති බැවින්, එම විශුද්ධිමාර්ගයෙහි හා එහි මහා ටීකාවෙහි දක්වා ඇති ක්රමයටම මෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. පුද්ගල සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. 5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā 5. උදකූපම සූත්ර වර්ණනාව. 15. Pañcame [Pg.154] ekantakāḷakehīti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Tenāha ‘‘niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vutta’’nti. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya. Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro. Sādhu saddhā kusalesūti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati, so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane, surāparissāvane vā. Evaṃ puggaloti ‘‘evaṃ sādhu saddhā’’ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto. 15. පස්වන සූත්රයෙහි, ‘ඒකන්තකාළකේහි’ යනු නත්ථිකවාද, අහේතුකවාද හා අකිරියවාද යනුවෙන් හැඳින්වෙන නියත මිථ්යා දෘෂ්ටි ධර්මයන්ගෙනි. ඒ නිසා ‘නියත මිථ්යා දෘෂ්ටිය අරභයා පවසන ලදී’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. ‘ඒවං පුග්ගලෝ’ යනු මෙම හේතුවෙන් එක් වරක් ගිලුණු පුද්ගලයා ගිලුණාම වෙයි. මක්ඛලී ගෝසාල ආදීන් පවසන්නාක් මෙන්, මොහුට නැවත භවයෙන් නැගී සිටීමක් නැත. ඔහු නිරන්තරයෙන් නිරය ගින්නට ආහාර වෙයි. ‘සාධු සද්ධා කුසලේසු’ යනු කුසල් දහම්හි ශ්රද්ධාව ලැබීම යහපත් බව පවසා මතු වෙයි, ඔහු එපමණ කුසලයකින් මතු වූවෙක් නම් වෙයි. හිරි ඔතප් ආදියෙහිද ක්රමය මෙයමය. ‘චංකවාරේ’ යනු රජකයන්ගේ ක්ෂාර ජලය පෙරා ගැනීමෙහි හෝ සුරා පෙරා ගැනීමෙහි හෝ යොදා ගන්නා උපකරණයකි. ‘ඒවං පුග්ගලෝ’ යනු මෙම ශ්රද්ධාදී ගුණ ධර්මයන් නිසා එක් වරක් මතු වී, පසුව ඒවා පිරිහීමෙන් නැවත ගිලී යන දේවදත්ත ආදී පුද්ගලයන් මෙනි. දේවදත්තයන් අෂ්ට සමාපත්ති හා පංච අභිඥා උපදවා ගත්තද, බුදුරජාණන් වහන්සේට විරුද්ධ වීම නිසා එම ගුණවලින් පිරිහී, ලෝහිතුප්පාදක කර්මය හා සංඝභේදක කර්මය සිදු කොට, ශරීරය බිඳීමෙන් පසු ද්විතීයික චිත්ත වාරයෙන් චුති සිතට අනතුරුව නිරයෙහි උපන්නේය. කෝකාලික තෙරුන් අග්රශ්රාවකයන් වහන්සේලා දෙනමට අපහාස කොට පදුම නිරයෙහි උපන්නේය. Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi, so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma. ‘නේව හායති නෝ වඩ්ඪති’ යනු අවශ්ය පහසුකම් නැති කාලයේදී පිරිහෙන්නේද නැත, පහසුකම් ඇති කාලයේදී වර්ධනය වන්නේද නැත. මෙම කරුණ ගිහියන් මෙන්ම පැවිද්දන් සම්බන්ධයෙන්ද දැක්විය යුතුය. යම් ගිහියෙකු පහසුකම් නැති කාලයේ පක්ෂික භත්තයක් හෝ වස් කාලයට දානයක් නියම කර ගත්තේ නම්, ඔහු පසුව පහසුකම් ඇති කාලයේදීද එම ප්රමාණයම පවත්වයි. පැවිද්දෙකු වුවද ආරම්භයේදී දුෂ්කර කාලයේදී උදේස භක්තයක් හෝ ධුතාංගයක් ගත්තේ නම්, පසුව වීර්යය සම්පත්තිය ඇති කාලයේදී වුවද ඊට වඩා වැඩි යමක් නොකරයි. මෙසේ මෙම ශ්රද්ධාදී ගුණයන්හි පිහිටීමෙන් පුද්ගලයා මතු වී සිටින්නෙකු නම් වෙයි. ‘උම්මුජ්ජිත්වා පතරති’ යනු කෙලෙස් තුනී කළ බැවින් නැගී සිට ගමනාන්තය දෙසට පිහිනා යන සකෘදාගාමී පුද්ගලයායි. Paṭigādhappatto hotīti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi, avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā [Pg.155] sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na pāraṃ gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati. Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati. ‘පටිගාධප්පත්තෝ හෝති’ යන්නෙන් අනාගාමී පුද්ගලයා ගැන කියවේ. මෙම පුද්ගලයන් සත් දෙනා ජල උපමාවෙන් මෙසේ පැහැදිලි කෙරේ. වෙළෙඳුන් සත් දෙනෙකු මග ගෙවා යන අතරතුර ජලයෙන් පිරුණු ගඟක් හමු විය. ඔවුන්ගෙන් පළමුව බැසගත් ජලයට බිය පුද්ගලයා, බැසගත් තැනම ගිලී නැවත නැගී සිටීමට නොහැකිව මසුන්ට හා කැස්බෑවුන්ට ආහාර විය. දෙවැන්නා බැසගත් තැන ගිලී එක් වරක් මතු වී නැවත ගිලී ගොස් මිය ගියේය. තෙවැන්නා ගිලී මතු වී ගඟ මැද නැවතී එතෙර වීමට හෝ මෙතෙරට ඒමට නොහැකිව සිටියේය. සිව්වැන්නා මතු වී සිට එතෙර වන තොට දෙස බැලීය. පස්වැන්නා එතෙර වන තොට දෙස බලා පිහිනයි. හයවැන්නා එතෙරට ගොස් ඉඟ දක්වා ජලයේ සිටියි. සත්වැන්නා එතෙරට ගොස් සුවඳ පවුඩර් ආදියෙන් නා, උතුම් වස්ත්ර හැඳ, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, මානෙල් මල් ආදිය පැළඳ, විවිධ ආභරණයෙන් සැරසී මහා නගරයකට වැදී, මාලිගාවකට නැගී උතුම් භෝජන අනුභව කරයි (මෙය අර්හත් උතුමාණන් නිරූපණය කරයි). Tattha jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā, nadī viya vaṭṭaṃ, paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ, ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo, majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo, uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno, patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī, taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī, nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo, thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ. එහි පා ගමනින් යන වෙළෙන්දන් මෙන් මේ පුද්ගලයන් සත් දෙනා ද, ගඟක් මෙන් සංසාරය ද දත යුතුය. පළමුවන ජලයට බියැති මිනිසා බැසගත් තැනම ගිලෙන්නාක් මෙන්, මිථ්යාදෘෂ්ටිකයා සංසාරයෙහි ගිලීම ද; දියෙන් මතු වී නැවත ගිලෙන මිනිසා මෙන්, ශ්රද්ධාදී ගුණයන්ගේ ඉපදීමෙන් මතු වී ඒවායේ පිරිහීම නිසා නැවත ගිලෙන පුද්ගලයා ද; ගඟ මැද නැවතී සිටින්නාක් මෙන් ශ්රද්ධාදී ගුණයන්ගේ ස්ථාවර භාවයෙන් යුක්තව සිටින පුද්ගලයා ද; එතෙර වන තොට දෙස බලන්නාක් මෙන් සෝතාපන්න පුද්ගලයා ද; පීනන මිනිසෙකු මෙන් කෙලෙස් කාම නැමැති සුළියෙන් පීනන සකදාගාමී පුද්ගලයා ද; පීනා ගොස් ඉඟ දක්වා දියේ සිටින මිනිසෙකු මෙන් නැවත නොඑන ස්වභාවය ඇති බැවින් අනාගාමී පුද්ගලයා ද; නෑමෙන් පසු පරතෙරට පැමිණ ගොඩබිම සිටින මිනිසෙකු මෙන් ඕඝ හතරම තරණය කොට නිර්වාණ නැමැති ගොඩබිම සිටින රහතන් වහන්සේ ද දත යුතුය. ගොඩබිම සිටින මිනිසා නගරයට ඇතුළු වී ප්රාසාදයකට නැග උතුම් භෝජනයක් අනුභව කරන්නාක් මෙන්, රහතන් වහන්සේ නිවන් අරමුණු කොට ඇති සමාපත්තියට සමවැදී කාලය ගත කිරීම දත යුතුය. Udakūpamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. උදකූපම සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 6-9. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā 6-9. අනිච්චානුපස්සී සූත්රය ආදියේ වර්ණනාවයි. 16-19. Chaṭṭhe ‘‘idha samasīsī kathito’’ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘so catubbidho hotī’’tiādimāha. Rogavasena samasīsī rogasamasīsī. Esa nayo sesesupi. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi, athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti[Pg.156], ayaṃ rogasamasīsī nāma. Iriyāpathassa pariyosānanti iriyāpathantarasamāyogo. Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘palibodhasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, cutisīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodho’’ti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato. Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma. 16-19. හයවන සූත්රයෙහි "මෙහි සමසීසී පුද්ගලයා ගැන කියන ලදී" යි පවසා, එම සමසීසී බව විග්රහ කොට මෙහි අදහස දැක්වීමට "ඔහු සිව්වැදෑම් වේ" යනාදිය පවසන ලදී. රෝගය නිසා සමසීසී වන්නේ රෝග සමසීසී නම් වේ. සෙසු ඒවාට ද මෙම ක්රමයම වේ. "එක්වරම" යනු එකම වේලාවකය. යමෙක් ඇස් රෝග ආදී රෝගයක් ඇති කල්හි "මෙයින් නොනැගිටම රහත් බවට පත්වන්නෙමි" යි විදර්ශනා වඩා ද, එකල්හි ඔහුගේ අර්හත් ප්රාප්තියත් රෝගයෙන් මිදීමත් යන දෙකම එකම කාලයෙහි සිදු වේ ද, ඔහු 'රෝග සමසීසී' නම් වේ. ඉරියව්ව කෙළවර වීම යනු වෙනත් ඉරියව්වකට මාරු වීමයි. යමෙක් සිටගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වක් අරමුණු කොට "මෙය වෙනස් නොකරම රහත් බවට පත්වන්නෙමි" යි විදර්ශනා වඩා ද, එකල්හි ඔහුගේ අර්හත් ප්රාප්තියත් ඉරියව්ව වෙනස් වීමත් යන දෙකම එකම අවස්ථාවක සිදු වේ ද, ඔහු 'ඉරියව් සමසීසී' නම් වේ. 'ජීවිත සමසීසී' යනු මෙහි පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් වන සතළොස් වැදෑම් ශීර්ෂයන් අතුරින් ප්රවෘත්ති ශීර්ෂය (ජීවිත ඉන්ද්රිය) සහ කෙලෙස් ශීර්ෂය (අවිද්යාව) යන ශීර්ෂ දෙක අදහස් කෙරේ. "ඉස්සර නොවී පසුව නොවී ආශ්රවයන් ක්ෂය වීමත් ජීවිතය ක්ෂය වීමත් සිදු වේ" යන වචනයට අනුවය. ඒ අතුරින් කෙලෙස් ශීර්ෂය අර්හත් මාර්ගයෙන් ක්ෂය කරයි, ප්රවෘත්ති ශීර්ෂය වන ජීවිත ඉන්ද්රිය චුති සිතින් ක්ෂය කරයි. එහිදී අවිද්යාව ක්ෂය කරන සිතට ජීවිත ඉන්ද්රිය ක්ෂය කළ නොහැක, ජීවිත ඉන්ද්රිය ක්ෂය කරන සිතට අවිද්යාව ක්ෂය කළ නොහැක. අවිද්යාව ක්ෂය කරන සිත අනෙකකි, ජීවිත ඉන්ද්රිය ක්ෂය කරන සිත අනෙකකි. යමෙකුගේ මෙම ශීර්ෂ දෙකම එකවර ක්ෂය වී යයි ද, ඔහු 'ජීවිත සමසීසී' නම් වේ. Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya. Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā. Tenevāha ‘‘yasmā panassa…pe... tasmā evaṃ vutta’’nti. මෙය කෙසේ නම් සමාන වේ ද? වාරයන්ගේ සමාන බවෙනි. යම් වාරයක මාර්ගයෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ ද, සෝතාපත්ති මාර්ගයෙහි ප්රත්යවේක්ෂා පහක් ද, සකදාගාමී මාර්ගයෙහි පහක් ද, අනාගාමී මාර්ගයෙහි පහක් ද, අර්හත් මාර්ගයෙහි හතරක් ද වශයෙන් දහනවවන ප්රත්යවේක්ෂා ඥානයෙහි පිහිටා භවාංගයට බැස පිරිනිවන් පාන්නාට මෙම වාරයන්ගේ සමානත්වයෙන් මේ ශීර්ෂ දෙකම ක්ෂය වීම සමාන වේ. වාරයන්ගේ සමාන බව ලබා දෙන මාර්ග සිත විසින් තමාට අනතුරුව මෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතු ප්රත්යවේක්ෂා වාරයන් ද කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමේ වාරයන් ලෙසම හැඳින්වීමට සුදුසුය. "මිදුණු කල්හි මිදුණේ යැයි ඥානය ඇති වේ" යන වචනයට අනුව ප්රත්යවේක්ෂා සම්පූර්ණ කිරීමෙන් කෙලෙස් ක්ෂය වීම සිදු වූවා නම් වේ. මෙසේ වාරයන්ගේ සමාන භාවයෙන් කෙලෙස් ක්ෂය වීම හා ජීවිතය ක්ෂය වීමේ සමානත්වය දත යුතුය. එබැවිනි "යම් හෙයකින් ඔහුට... පෙ... එබැවින් මෙසේ කියන ලදී" යි වදාළේ. Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo pañcasu suddhāvāsesū’’tiādi[Pg.157]. Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno, tattha āyuno vemajjhe. Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tatthevā’’tiādi. Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tesaṃyevā’’tiādi. Tesaṃyeva puggalānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī. ආයුෂයේ මධ්ය කාලය ඉක්මවීමට පෙර අතරමගදීම කෙලෙස් පිරිනිවනින් පිරිනිවන් පාන බැවින් 'අන්තරාපරිනිබ්බායී' නම් වේ. ඒ බව "යමෙක් පඤ්ච සුද්ධාවාසයන්හි..." යනාදියෙන් වදාළහ. 'වෙමජ්ඣෙ' යනු අවිහ ආදී යම් තැනක උපන්නේ ද, එහි ආයුෂයෙන් අඩක් ගෙවුණු තැනය. ආයුෂයෙන් අඩක් ඉක්මවා ගොස් එහි පිරිනිවන් පාන බැවින් 'උපහච්චපරිනිබ්බායී' නම් වේ. "යමෙක් එතැනම..." යනාදිය එයට අදාළයි. අසංඛාරයෙන් හෙවත් වැඩි වෙහෙසක් හෝ උත්සාහයක් නැතිව, වෙහෙසට පත් නොවී තියුණු ඉන්ද්රියයන් ඇති බැවින් පහසුවෙන් පිරිනිවන් පාන බැවින් 'අසංඛාරපරිනිබ්බායී' නම් වේ. "ඔවුන්ගෙන් පවා..." යනු වෙන් කර දැක්වීමේ ස්වාමි වචනයයි. 'අප්පයොගෙන' යනු අධික උත්සාහයකින් තොරව හෙවත් අපහසුවක් නැතිව යන්නයි. සසංඛාරයෙන් හෙවත් උත්සාහයක් සහිතව වෙහෙසට පත් වෙමින් දුක සේ පිරිනිවන් පාන බැවින් 'සසංඛාරපරිනිබ්බායී' නම් වේ. ඉහළට ගලා යන ස්වභාවයෙන් මොහුගේ තණ්හා සෝතය ද සංසාර සෝතය ද ඉහළට යයි, නැතහොත් උඩට ගොස් ලැබිය යුතු බැවින් මොහුගේ මාර්ග සෝතය ඉහළට ගලා යයි යන අර්ථයෙන් 'උද්ධංසෝත' නම් වේ. ප්රතිසන්ධි වශයෙන් අකනිටා භවයට යන බැවින් 'අකනිට්ඨගාමී' නම් වේ. Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati. Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti. මෙහිදී සිව් වැදෑරුම් බව දත යුතුය. යමෙක් අවිහ බඹලොව පටන් ගෙන, දේව ලෝක හතරක් ශුද්ධ කරමින්, අකනිට්ඨයට ගොස් පිරිනිවන් පායිද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී’ නම් වේ. මොහු අවිහ ලොව කල්ප දහසක් වසමින් අරහත් මාර්ගය ලැබීමට නොහැකි වී අතප්පයට යයි. එහි කල්ප දෙදහසක් වසමින් අරහත් බව ලැබීමට නොහැකිව සුදස්සයට යයි. එහි කල්ප හාරදහසක් වසමින් අරහත් බව ලැබීමට නොහැකිව සුදස්සීයට යයි. එහි කල්ප අටදහසක් වසමින් අරහත් බව ලැබීමට නොහැකිව අකනිට්ඨයට යයි. එහි වසමින් අග්ර මාර්ගය (අරහත් මග) අවබෝධ කරගනියි. එහිම යමෙක් අවිහ ලොව පටන් දෙවන හෝ හතරවන දේව ලෝකයට ගොස් පිරිනිවන් පායිද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත’ වන නමුත් ‘අකනිට්ඨගාමී’ නොවේ. යමෙක් කාම භවයෙන් චුතව අකනිට්ඨයෙහි උපදීද, ඔහු ‘අකනිට්ඨගාමී’ වන නමුත් ‘උද්ධංසෝත’ නොවේ. යමෙක් පහළ දේව ලෝක හතරේ ඒ ඒ තැන්වලම ඉපදී පිරිනිවන් පායිද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත’ ද නොවේ, ‘අකනිට්ඨගාමී’ ද නොවේ. Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañcavidho, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti, tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi, tayo antarāparinibbāyino, eko [Pg.158] upahaccaparinibbāyīti cattāro, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Sattamādīsu natthi vattabbaṃ. මොවුන් අතර අවිහ ලොව උපන් විගසම ආයු කාලයෙන් අඩකට නොපැමිණ පිරිනිවන් පෑමේ වශයෙන් ‘අන්තරාපරිනිබ්බායී’ පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි. එක් ‘උපහච්චපරිනිබ්බායී’ පුද්ගලයෙකි. එක් ‘උද්ධංසෝත’ පුද්ගලයෙකි. මෙසේ පස් වැදෑරුම් වේ. අසංඛාර හා සසංඛාර පරිනිවන් පාන්නන් වශයෙන් බෙදූ විට දස දෙනෙක් වෙති. එසේම අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී යන ලෝක තුනෙහිද දස දෙනා බැගින් හතළිස් දෙනෙක් වෙති. අකනිට්ඨයෙහි ‘උද්ධංසෝත’ පුද්ගලයා නැත. අන්තරාපරිනිබ්බායී තිදෙනෙක් සහ උපහච්චපරිනිබ්බායී එක් අයෙකු බැගින් හතර දෙනෙකි. ඔවුන් අසංඛාර හා සසංඛාර වශයෙන් බෙදූ විට අට දෙනෙකි. මෙසේ අනාගාමී පුද්ගලයෝ හතළිස් අට දෙනෙක් වෙති. හත්වන සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවායෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. අනිච්චානුපස්සී සූත්රාදියෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā 10. නිද්දසවත්ථු සූත්ර වර්ණනාව 20. Dasame niddasavatthūnīti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘niddasādivatthūnī’’ti. Natthi idāni imassa dasāti niddaso. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ ‘‘so kirā’’ti kirasaddaggahaṇaṃ. Niddasoti cetaṃ vacanamattaṃ. Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘na kevalañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya caranto. Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā, sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ ‘‘khīṇāsavasseta’’ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ. 20. දහවන සූත්රයෙහි ‘නිද්දසවත්ථූනි’ යන්නෙහි මුල් පදය ලොප් වී ඇති හෙයින් ‘නිද්දසාදිවත්ථූනී’ (නිද්දස ආදී කරුණු) යයි අර්ථ දක්වන ලදී. මෙහි දහයක් (නිර්දේශයක්) නැති බැවින් ‘නිද්දස’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘පඤ්හෝ’ යනු දැනගැනීමට කැමති අර්ථයයි. ‘නැවත දස වසක් නොවේ’ යනු ඔවුන්ගේ මතය පමණක් බව පෙන්වීමට ‘සෝ කිර’ (ඔහු කියනවාලු) යන ‘කිර’ ශබ්දය යොදන ලදී. ‘නිද්දස’ යනු වචනයක් පමණි. ඔහුගේ කෙලෙස් බැහැර කළ බව හා එම ස්වභාවය කැමති බැවින් ‘න කේවලඤ්ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ගාමේ විචරන්තෝ’ යනු ගමේ පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන බවයි. මෙය තීර්ථකයන් සඳහා වූ නමක් නොවේ, මන්ද ඔවුන් තුළ එවැනි ලක්ෂණ නැති බැවිනි. ශාසනයෙහි සේඛ පුද්ගලයාට ද මෙය නමක් නොවේ. පෘථග්ජනයා ගැන කුමන කතාද? මෙය යම් පුද්ගලයෙකුට අයත් නමක් ද, කුමන හේතුවක් නිසා ද යන්න පෙන්වීමට ‘ඛීණාසවස්සේතං’ (මෙය රහතන් වහන්සේට නමකි) යනාදිය පවසන ලදී. ප්රතිසන්ධියක් නොමැති බව උන්වහන්සේට ප්රත්යක්ෂ වූ කරුණයි. පාලියෙහි එන සෙසු කරුණු අනුපිළිවෙළින් වේ. Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ. Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘sikkhāttayapūraṇe’’ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ. Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. Balavacchandoti daḷhacchando. Āyatinti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto, na anāgatabhavoti āha ‘‘anāgate punadivasādīsupī’’ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā avigatapematā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’nti. Taṇhāvinayeti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse. Vīriyārambheti sammappadhānassa paggaṇhane[Pg.159]. Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’ti. Satiyañceva nipakabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati. Diṭṭhipaṭivedheti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha ‘‘maggadassane’’ti. ශික්ෂාවන් මැනවින් සමාදන් වීම ‘ශික්ෂා සමාදානය’ යි. එය ශික්ෂාවන්ගේ පරිපූර්ණත්වයෙන් දත යුතු බව පෙන්වීමට ‘ශික්ෂාත්රය පිරවීමෙහි’ යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් ශික්ෂාව මුල සිටම මැනවින් ආරක්ෂා කිරීම ශික්ෂා සමාදානයයි. එය අර්ථ වශයෙන් ආරක්ෂා නොකරන විට සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වන අතර, ආරක්ෂා කරන විට පරිපූර්ණ වේ. ‘බලවච්ඡන්දෝ’ යනු දැඩි කැමැත්තයි. ‘ආයතිං’ යන්නෙන් අනාගත භවය නොව, ඉන්පසු එළඹෙන දිනාදී කාලය අදහස් කරන බව පෙන්වීමට ‘අනාගතයෙහි ඊළඟ දිනාදී කාලයෙහි’ යැයි පවසන ලදී. ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කරන්නා තුළ ඒ කෙරෙහි පවතින බැඳීම හා නොනැසී පවතින ප්රේමයයි. තෛභූමක ධර්මයන් අනිත්යාදී වශයෙන් මැනවින් විමසා බැලීම ධර්ම නිශාමනයයි. එබැවින් ‘විපස්සනාවට මෙය නමකි’ යැයි පවසන ලදී. ‘තණ්හාවිනය’ යනු භංගානුපස්සනා ඤාණයේ බලයෙන් සිදු වන තණ්හාව යටපත් කිරීමයි. ‘ඒකීභාව’ යනු ගණසංගණිකා හා ක්ලේශසංගණිකා බැහැර කර ලැබෙන විවේකී වාසයයි. ‘වීරියාරම්භ’ යනු සම්යප්රධානයන් වීර්යයෙන් යුතුව පැවැත්වීමයි. එය සියලු ආකාරයෙන් වීර්යය වැඩීමක් වන බැවින් ‘කායික හා චෛතසික වීර්යය සම්පූර්ණ කිරීමෙහි’ යැයි පවසන ලදී. ‘සතිය හා නිපක බව’ යනු සිහියෙන් යුතුව කටයුතු කිරීම හා සම්පජන්යයෙන් (ප්රඥාවෙන්) යුතුව කටයුතු කිරීමයි. සති-සම්පජන්යයේ බලයෙන්ම වීර්යාරම්භය සාර්ථක වේ. ‘දිට්ඨි පටිවේධ’ යනු මාර්ග සම්යග් දිට්ඨියෙන් විනිවිද දැකීමයි. එබැවින් ‘මාර්ග දර්ශනයෙහි’ යැයි පවසන ලදී. Niddasavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නිද්දසවත්ථු සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. අනුසය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත. 3. Vajjisattakavaggo 3. වජ්ජි සත්තක වර්ගය 1. Sārandadasuttavaṇṇanā 1. සාරන්දද සූත්ර වර්ණනාව 21. Tatiyassa paṭhame devāyatanabhāvena cittattā lokassa cittīkāraṭṭhānatāya ca cetiyaṃ ahosi. Yāvakīvanti (dī. ni. ṭī. 2.134) ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī. Kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā. Taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā. 21. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්රයෙහි ‘චේතිය’ යනු දේව ආයතන බවට පත්වූ බැවින් හා ලෝකයාගේ ගෞරවයට පාත්ර වූ ස්ථානයක් බැවින් එන නමකි. ‘යාවකීවන්ති’ යනු ප්රමාණයක් අඟවන නිශ්චිත නොවන පදයකි. මෙහි කාලය අදහස් කරන බැවින් ‘යම්තාක් කාලයක්’ යයි පවසන ලදී. ‘අභිණ්හං සන්නිපාතා’ යනු නිරන්තරයෙන් රැස්වීමයි. එම නිරන්තර රැස්වීම පෙන්වීමට ‘දවසකට’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සන්නිපාතබහුලා’ යනු බොහෝ සෙයින් රැස්වන්නන් ය. ‘වෝසානං’ යනු පසුබෑමයි. ‘වෘද්ධියක්ම වේ’ යනාදියෙන් පවසන ලද අර්ථයෙහි අනෙක් පැත්ත පෙන්වීමට ‘නිරන්තරයෙන් රැස් නොවන විට’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ආකුලා’ යනු කැළඹුණු, අප්රසන්න බවයි. ‘භිජ්ජිත්වා’ යනු කණ්ඩායම් වශයෙන් වෙන්වී විසිරී යාමයි. Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Addhabhuttā vāti sāmibhuttā vā. Osīdamāneti hāyamāne. ‘සන්නිපාතභේරියා’ යනු රැස්වීම දැනුම් දෙන බෙරයයි. ‘අඩ්ඪභුත්තා වා’ යනු ආහාර අඩක් අනුභව කර තිබියදී වුව ද (කඩිනමින් පැමිණීමයි). ‘ඕසීදමානේ’ යනු පිරිහෙන විටය. Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍanādititthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ sattabhāgantiādinā laddhabbakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepe ca ādīnavānisaṃse ca vitthārato dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi [Pg.160] vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammanti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ayaṃ coro’’ti ānetvā dassite ‘‘gaṇhatha naṃ cora’’nti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti. Te vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjenti. Sace coro, attanā kiñci akatvā vohārikānaṃ denti, tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, suttadharānaṃ denti. Tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, aṭṭakulikānaṃ denti, tepi tatheva katvā senāpatissa, senāpati uparājassa, uparājā rañño. Rājā vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇipaṇṇakaṃ vācāpeti. Tattha ‘‘yena idaṃ nāma kataṃ, tassa ayaṃ nāmadaṇḍo’’ti likhitaṃ. Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti. Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. Paramparāgatesu aṭṭakulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭamahallakapurisā aṭṭakulikā. 'සුංක' යනු බඩු රැගෙන යන්නවුන් විසින් පර්වත කපොලු, තොටුපළවල්, ගම් දොරටු ආදියෙහිදී රාජ පුරුෂයන්ට දිය යුතු කොටසයි. 'බලි' යනු නිපදවන ලද ධාන්ය ආදියෙන් හයෙන් එකක්, හතෙන් එකක් ආදී වශයෙන් ලැබිය යුතු බදු ය. 'දණ්ඩ' යනු වරදට අනුරූපව ගත යුතු කර්ෂාපණ දහයක් විස්සක් ආදී වූ ධනමය දඩයයි. 'වජ්ජිධම්ම' යනු වජ්ජි රාජ ධර්මයයි. දැන් පැනවූ දේ වෙනස් නොකිරීම ආදියෙහිදී එහි දෝෂ හා අනුසස් විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'තේසං' යනාදිය කියන ලදී. 'පාරිචරියක්ඛමා' යනු උපස්ථානයට සුදුසු බවයි. 'පොරාණං වජ්ජිධම්මං' යන්නෙහි අතීතයේ වජ්ජි රජවරු 'මොහු සොරෙකි' යි ගෙනැවිත් දැක්වූ කල්හි 'මොහු අල්ලා ගන්න' යැයි නොකියා විනිශ්චය මහාමාත්යවරුන්ට පවරති. ඔවුන් විනිශ්චය කොට සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරති. සොරෙකු නම් තමන් කිසිවක් නොකර වෝහාරිකයන්ට පවරති. ඔවුන්ද විනිශ්චය කොට සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරති. සොරෙකු නම් සූත්රධරයන්ට පවරති. ඔවුන්ද විනිශ්චය කොට සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරති. සොරෙකු නම් අෂ්ටකුලිකයන්ට පවරති. ඔවුන්ද එසේම කොට සේනාපතිට ද, සේනාපති උපරාජයාට ද, උපරාජයා රජුට ද පවරයි. රජු විනිශ්චය කොට සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරයි. ඉදින් සොරෙකු වේ නම් 'පවේණිපණ්ණකය' (පරම්පරාගත නීති පොත) කියවීමට සලස්වයි. එහි 'යමෙකු විසින් මෙබඳු දෙයක් කරන ලද්දේ නම්, ඔහුට මෙම දඩය වේ' යැයි ලියා ඇත. රජු ඔහුගේ ක්රියාව ඒ හා සසඳා ඊට උචිත දඩය පනවයි. මෙසේ මෙම පුරාණ වජ්ජි ධර්මය සමාදන්ව හැසිරෙන්නන් කෙරෙහි මිනිස්සු දෝෂාරෝපණය නොකරති. පරම්පරාගත වූ අෂ්ට කුලයන්හි උපන්, අගතියට නොයන වැඩිහිටි පුරුෂයන් අටදෙනා 'අට්ඨකුලික' නම් වෙති. Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ paṭi paṭi upaṭṭhapetvā. Mānessantīti sammānessanti. Taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyissantī’’ti. Nipaccakāraṃ paṇipātaṃ. Dassentīti garucittabhāraṃ dassenti. Sandhānetunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ. 'සක්කාර' යනු උපකාරයයි. 'ගරුභාවය පිහිටුවා' යනු 'මොවුහු අපගේ ගුරුවරු (වැඩිහිටියෝ) ය' යැයි එහි ගෞරවය නැවත නැවතත් පිහිටුවා ගැනීමයි. 'මානෙස්සන්ති' යනු මනා කොට ගරු කරනු ඇති බවයි. එම ගරු කිරීම ඔවුන් කෙරෙහි පවතින සතුටු සිතින් යුතුව කරන්නක් බව දැක්වීමට 'සිතින් ප්රිය කරනු ඇත' (මනේන පියායිස්සන්ති) යැයි කියන ලදී. 'නිපච්චාකාර' යනු වැඳ වැටීමයි. 'දස්සෙන්ති' යනු ගෞරවනීය සිත් ඇති බව පෙන්වීමයි. 'සන්ධානේතුං' යනු සම්බන්ධය නොසිඳී පවතින සේ එක් කිරීමටයි. Pasayhakārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo. Pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ. 'පසය්හකාරස්ස' යනු බලහත්කාරයෙන් කරන්නාටය. වර්ධනය හා පූජනීය බව නිසා කැමැත්තෙන්ම 'වෘද්ධිහානියෝ' යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය කියන ලද අනුපිළිවෙළින්ම යෙදිය යුතුය. එසේත් නැතහොත් පාළියෙහි 'වර්ධනයක්ම අපේක්ෂා කළ යුතුය, පිරිහීමක් නොවේ' යැයි වදාළ බැවින්, ඒ අනුපිළිවෙළින් 'වෘද්ධිහානියෝ' යැයි කියන ලදී. Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devasopasaggo. Tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ paṭibhayabhāvadassananti evamādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā. විපාක දීමට අවස්ථාවක් නොලද පාප කර්මයකදී හෝ එම කර්මයේ විපාක වලදී අවස්ථාවක් නොමැති වීමම දෙවියන්ගේ උපද්රවයක් නොවීමයි. එහෙත් එයට අවස්ථාවක් ලැබුණු කල්හි දෙවියන්ගේ උපද්රවයට අවකාශයක් ඇති විය හැකි බැවින් 'නූපන්... පෙ... වර්ධනය කරති' යැයි කියන ලදී. මින්ම 'නූපන් සැපය' යන්නෙහි ද අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. බලසේනාව දෙගුණ තෙගුණ කොට පෙන්වීම සහ භයංකර ස්වභාවය පෙන්වීම ආදියෙන් යුද බිමේදී දෙවියන්ගේ සහාය තේරුම් ගත යුතුය. Anicchitanti [Pg.161] aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, tattha niyuttā, te vā vājentīti vājikā, migavadhacārino. 'අනිච්ඡිතං' යනු අකමැති වූ (අනිෂ්ට) දෙයයි. 'ආවරණතෝ' යනු වැළැක්වීමෙනි. ධර්මයෙන් බැහැර නොවූ දේ ධාර්මික (ධම්මියා) නම් වේ, මෙහි 'ධම්මිකා' යැයි කියන ලද්දේ එයයි. මුවන්, ඌරන් ආදීන් මැරීම සඳහා බල්ලන් ආදීන් ඇදගෙන වනයේ හැසිරීම 'වාජ' නම් වේ, එහි නිරත වූවෝ හෝ එසේ හසුරුවන්නෝ 'වාජිකා' නම් වෙති. ඔවුහු දඩයක්කාරයෝ ය. Sārandadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සාරන්දද සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 2. Vassakārasuttavaṇṇanā 2. වස්සකාර සූත්ර වර්ණනාව 22. Dutiye abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho ‘‘anabhividitu’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’ti ādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya vajjīti laddhanāmā rājāno, vajjiraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Raṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena pabhāvena. So pana pabhāvo nesaṃ gaṇarājānaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo. Ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo. So pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā tattha ca subhikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathetī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggaḷenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭipakkhena anayoti āha ‘‘avaḍḍhi’’nti. Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ. 22. දෙවන (සූත්රයෙහි) 'අභියාතුකාමෝ' යන්නෙහි 'අභි' ශබ්දය 'අනභිවිදිතං' යනාදියෙහි මෙන් මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන බව දැක්වීමට 'මැඩපැවැත්වීම පිණිස යාමට කැමති' යැයි කියන ලදී. 'වජ්ජිරාජානෝ' යනු 'මොවුන් මඟහැරිය යුතුය (වජ්ජේතබ්බා)' යන වචනය මුල් කොට ගෙන 'වජ්ජි' යන නාමය ලැබූ රජවරුන්ය, නැතහොත් වජ්ජි රටේ රජවරුන්ය. රටට 'වජ්ජි' යන නාමය ලැබුණේ එහි වාසය කළ රාජකුමාරවරුන් නිසා බව තේරුම් ගත යුතුය. 'රාජිද්ධියා' යනු රජ බවට අනුරූප වූ තේජසිනි. ඒ තේජස එම ගණ රජවරුන්ගේ අන්යෝන්ය සමගිය නිසා ලොව ප්රකට විය. 'චිරට්ඨායී ච අහෝසි' යන්නෙන් ඔවුන්ගේ සමගි බව ප්රකාශ කරයි. නැවත නැවතත් ඒ හා සම්බන්ධ වූවන් වර්ධනය කරන බැවින් 'අනුභාව' නම් වේ, අනුභාවයම ආනුභාවය හෙවත් ප්රතාපයයි. ඔවුන්ගේ ඒ ප්රතාපය ඇත් අස් ආදී වාහන සම්පත්තියෙන් හා එහි සුලභ ආහාර පාන ඇති බවින් ලොව ප්රකට වූ බැවින් 'එතේන... පෙ... කථේති' යැයි කියන ලදී. 'තාළච්ඡිග්ගළේන' යනු යතුරු සිදුරෙනි. 'අසනං' යනු ඊතලයයි. 'අතිපාතයිස්සන්ති' යනු ඉක්මවා යවති. 'පොංඛානුපොංඛං' යනු එක පිට එක ඊතල විදීමයි, එනම් පෙර විදි ඊතලයේ මූලයට (පොංඛයට) වැදෙන සේ අනෙක් ඊතලය විදීමයි. 'අවිරාධිතං' යනු වැරදී නොගිය බවයි. 'උච්ඡින්දිස්සාමි' යනු මුලින්ම උදුරා දමමින් කුල පරම්පරාව සිඳලන්නෙමි. 'අය' යනු වර්ධනයයි, එයට ප්රතිපක්ෂ වූයේ 'අනය' හෙවත් පරිහානියයි. 'ඤාතිබ්යසනං' යනු නෑයන්ගේ විනාශයයි. Gaṅgāyāti gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho. Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi tāya velāya. Abhimukhaṃ yuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti [Pg.162] vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā’’ti idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca …pe… parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya upāyaṃ labhitvā. Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena. 'ගංගායා' යනු ගංගාව අසලයි. 'පට්ඨනගාමං' යනු කරත්ත තොටුපළක් සහිත ගමයි. 'තත්රා' යනු ඒ තොටුපළෙහිය. 'බලවාඝාතජාතෝ' යනු හටගත් දැඩි කෝපය ඇත්තා ය. 'මේ' යනු මගේ ය. 'ගතේන' යනු ගමනෙනි. ඒ වේලාවෙහි ශීතලක් හෝ උෂ්ණත්වයක් (ගණනක්) නැත. 'අභිමුඛං යුද්ධේන' යනු මුහුණට මුහුණ ලා සෘජුවම සටන් කිරීමෙනි. 'උපලාපනං සාමං දානඤ්ච' (රවටා ගැනීම, සාමය හා දානය) යන්න දැක්වීමට 'අලං' යනාදිය කියන ලදී. 'අඤ්ඤත්ර මිථුභේදා' යන්නෙන් මෙහි 'භේදය' ද එක් උපායක් බව කියන ලදී. යුද්ධය උපායක් නොවන බව කලින්ම ප්රකාශ කරන ලදී. 'ඉදං' යනු 'රවටා ගැනීමෙන් තොරව හෝ ඔවුනොවුන් භේද කිරීමෙන් තොරව' යන මෙම වචනයයි. 'කථාය නයං ලභිත්වා' යනු 'යාවකීවඤ්ච... පෙ... පරිහානී' යන භාග්යවතුන් වහන්සේගේ මෙම දේශනාවෙන් උපාය මාර්ගය ලබාගෙනයි. 'අනුකම්පායා' යනු වජ්ජි රජවරුන් කෙරෙහි දක්වන අනුග්රහයෙනි. Rājāpi tameva pesetvā sabbe…pe… pāpesīti rājā taṃ attano santikaṃ āgataṃ ‘‘kiṃ, ācariya, bhagavā avacā’’ti pucchi. So ‘‘yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ, apica upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā’’ti āha. Tato naṃ rājā ‘‘upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti, bhedeneva te gahessāmi, kiṃ karomā’’ti pucchi. Tena hi, mahārāja, tumhe vajjī ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha, tato ahaṃ ‘‘kiṃ te, mahārāja, tehi, attano santakena kasivaṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno’’ti vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe ‘‘kiṃ nu, bho, esa brāhmaṇo vajjī ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī’’ti vadeyyātha. Divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi, tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatāḷanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha, athāhaṃ ‘‘mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā, ahaṃ thiradubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi, na cirassaṃ dāni taṃ ujuṃ karissāmī’’ti vakkhāmi. Taṃ sutvā tumhe ‘‘gacchatū’’ti vadeyyāthāti. Rājā sabbaṃ akāsi. රජතුමා ද ඔහුම පිටත් කර යවා සියල්ලන්ම විනාශයට පත් කරවූයේය. රජතුමා තමන් වෙත පැමිණි ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසුවේය: “ඇදුරුතුමනි, භාග්යවතුන් වහන්සේ කුමක් වදාළ සේක් ද?” ඔහු මෙසේ කීවේය: “පින්වත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ වචනයට අනුව, වජ්ජීන් කිසිවෙකුට බලහත්කාරයෙන් අල්ලාගත නොහැකිය. එහෙත් රැවටීමෙන් හෝ ඔවුනොවුන් භේද කිරීමෙන් හෝ ගත හැකිය.” එවිට රජතුමා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසුවේය: “රැවටීමට ගියහොත් අපගේ ඇත් අස් ආදීන් විනාශ වනු ඇත. භේද කිරීමෙන් ම මම ඔවුන් අල්ලා ගන්නෙමි. ඒ සඳහා කුමක් කරමු ද?” එවිට ඔහු මෙසේ කීවේය: “මහරජතුමනි, එසේ නම් ඔබ වජ්ජීන් අරභයා පිරිස මැද කතාවක් මතු කරන්න. එවිට මම ‘මහරජතුමනි, ඔබට ඔවුන්ගෙන් ඇති වැඩක් කුමක්ද? ඔවුන් තමන් සතු කෘෂිකර්මාන්ත වෙළඳාම් ආදිය කරගෙන ජීවත් වීමට ඉඩ දෙන්නැ’යි කියා නික්ම යන්නෙමි. එවිට ඔබ ‘මේ බ්රාහ්මණයා වජ්ජීන් අරභයා පවතින කතාව වළක්වන්නේ ඇයි දැ’යි අසන්න. දවසේ ඉතිරි කාලයේදී මම ඔවුන්ට පඬුරු යවන්නෙමි. ඒවා ද ලබාගෙන, මට දොස් පවරා, බැඳීම් තැලීම් ආදිය නොකර හුදෙක් හිස මුඩු කර මා නගරයෙන් පිටුවහල් කරන්න. එවිට මම ‘මා විසින් ඒ නගරයේ පවුරු අගල් ආදිය කරවන ලදී, මම එහි ශක්තිමත් සහ දුර්වල තැන් ද මතුපිට මෙන්ම ගැඹුරු තැන් ද දනිමි, වැඩි කලක් නොගොස් මම එය නිවැරදි කරන්නෙමි’යි කියන්නෙමි.” එය ඇසූ රජතුමා “යන්න” යැයි කීවේය. රජතුමා ඒ සියල්ල එලෙසම ඉටු කළේය. Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā ‘‘saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṃ uttāretuṃ adatthā’’ti āhaṃsu. Tatra ekaccehi ‘‘amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ karotī’’ti vutte ‘‘tena hi bhaṇe etū’’ti vadiṃsu. So gantvā licchavī disvā ‘‘kimāgatatthā’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi. Licchavino ‘‘appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yutta’’nti vatvā ‘‘kiṃ te tatra ṭhānantara’’nti pucchiṃsu. Vinicchayamahāmaccohamasmīti. Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti. So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti. Rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti. So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā ‘‘dārakā [Pg.163] kasantī’’ti pucchi. Āma, kasanti. Dve goṇe yojetvāti. Āma, dve goṇe yojetvāti. Ettakaṃ vatvā nivatto. Tato tamañño ‘‘kiṃ ācariyo āhā’’ti pucchitvā tena vuttaṃ – asaddahanto ‘‘na meso yathābhūtaṃ kathetī’’ti tena saddhiṃ bhijji. ලිච්ඡවීහු ඔහුගේ පැමිණීම අසා “බ්රාහ්මණයා කපටියෙකි, ඔහුට ගඟෙන් එතෙර වීමට ඉඩ නොදෙන්නැ”යි කීහ. එහිදී ඇතැමෙකු “ඔහු අප වෙනුවෙන් කතා කළ නිසා මෙසේ වී ඇතැයි කියති”යි කී විට, “එසේ නම් පින්වත, ඔහුට එන්නට හරින්නැ”යි කීහ. ඔහු ගොස් ලිච්ඡවීන් දැක “කුමකට පැමිණියෙහි දැ”යි ඇසූ විට ඒ තොරතුරු සැළ කළේය. ලිච්ඡවීහු “ස්වල්ප කරුණකට මෙවැනි බරපතල දඬුවමක් දීම සුදුසු නැතැ”යි පවසා “එහි ඔබට තිබූ තනතුර කුමක්දැ”යි ඇසූහ. “මම විනිශ්චය මහාමාත්යවරයා වීමි”යි ඔහු කීවේය. “ඔබට මෙහි ද එම තනතුරම වේවා”යි ඔවුහු පැවසූහ. ඔහු ඉතා හොඳින් විනිශ්චය කරයි. රජකුමාරවරු ඔහු වෙත ශිල්ප හදාරති. ඔහු විශ්වාසය තහවුරු කරගෙන එක් දිනක් එක් ලිච්ඡවී රජෙකු ගෙන පසෙකට ගොස් “දරුවෝ කුඹුරු කොටත් ද?” කියා ඇසුවේය. “එසේය, කොටති.” “ගොනුන් දෙදෙනෙකු බැඳ ද?” “එසේය, ගොනුන් දෙදෙනෙකු බැඳය.” මෙපමණක් කියා ඔහු නැවතුණි. එවිට අනෙකා “ඇදුරුතුමා කුමක් කීවේදැ”යි අසා, ඔහු කී දේ අසා එය විශ්වාස නොකොට “ඔහු ඇත්ත පවසන්නේ නැතැ”යි සිතා ඔහු සමඟ භේද විය. Brāhmaṇo aparampi ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘kena byañjanena bhuttosī’’ti pucchitvā nivatto. Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘atiduggatosi kirā’’ti pucchi. Ko evamāhāti. Asuko nāma licchavīti. Aparampi ekamantaṃ netvā ‘‘tvaṃ kira bhīrujātiko’’ti pucchi. Ko evamāhāti? Asuko nāma licchavīti. Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti, tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi. Licchavino ‘‘issarā sannipatantu, sūrā sannipatantū’’ti vatvā na sannipatiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘ayaṃ dāni kālo, sīghaṃ āgacchatū’’ti rañño sāsanaṃ peseti. Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā ‘‘rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Te sutvā ‘‘gacchantu sūrarājāno’’tiādīni vatvā na sannipatiṃsu. ‘‘Nagarappavesanaṃ na dassāma, dvārāni pidahissāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Ekopi na sannipati. Yathāvivaṭehi dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘rājāpi tameva pesetvā sabbepi bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesī’’ti. බ්රාහ්මණයා තවත් දවසක එක් ලිච්ඡවී රජෙකු පසෙකට කැඳවා “කුමන වෑංජනයක් සමඟ ආහාර අනුභව කළෙහිදැ”යි අසා නැවතුණි. අනෙකා ඒ ගැන ඇසූ විට එය ද අදහනු නොහැකිව එලෙසම භේද විය. බ්රාහ්මණයා තවත් දවසක එක් ලිච්ඡවී රජෙකු පසෙකට කැඳවා “ඔබ ඉතා දිළිඳු යැයි කියති”යි ඇසීය. “කවුද එසේ කීවේ?” “අසවල් ලිච්ඡවී රජුය.” තවකෙකු පසෙකට කැඳවා “ඔබ බියගුල්ලෙකු යැයි කියති”යි ඇසීය. “කවුද එසේ කීවේ?” “අසවල් ලිච්ඡවී රජුය.” මෙලෙස එක් අයෙකු නොකී දෙයක් අනෙකාට පවසමින් වසර තුනකින් ඒ රජවරුන් ඔවුනොවුන් භේද කර, දෙදෙනෙකු එකම මාවතේ නොයන තරමට පත් කර රැස්වීම් බෙරය හැඳවීය. ලිච්ඡවීහු “ඊශ්වරයෝ රැස් වෙත්වා, වීරයෝ රැස් වෙත්වා”යි පවසමින් රැස් නොවූහ. බ්රාහ්මණයා “දැන් සුදුසු කාලයයි, වහා එන්නැ”යි රජුට පණිවිඩයක් යැවීය. රජතුමා එය අසා යුද බෙර හඬවා පිටත් විය. විශාලා වැසියෝ එය අසා “රජුට ගඟෙන් එතෙර වීමට ඉඩ නොදෙමු”යි බෙර හැඳවූහ. ඔවුන් එය අසා “වීර රජවරු යත්වා” යනාදිය පවසමින් රැස් නොවූහ. “නුවරට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙමු, දොරටු වසමු”යි බෙර හැඳවූහ. එක් අයෙකු හෝ රැස් නොවීය. විවෘතව තිබූ දොරටු මගින් ඇතුළු වී සියල්ලන්ම විනාශයට පත් කර රජු නික්ම ගියේය. එය අරභයා මෙය කියන ලදී - “රජතුමා ද ඔහුම පිටත් කර යවා සියල්ලන්ම භේද කර, ගොස් විනාශයට පත් කළේය” යනුවෙනි. Vassakārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. වස්සකාර සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. 2. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā 2. පළමු සත්තක සූත්ර වර්ණනාවයි. 23. Tatiye aparihānāya hitāti aparihāniyā (dī. ni. ṭī. 2.136), na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha tatotiādi disāsu āgatasāsane vuttavacanaṃ vuttakathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā[Pg.164], tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā. Olīyamānakoti pāḷito atthato ca vinassamānako. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena atthasaṃvaṇṇanāvasena ca paggaṇhantā. 23. තුන්වැන්නෙහි, පිරිහීමට පත් නොවීම පිණිස හිතකර වන්නේ ‘අපරිහානීය’ ධර්මයන් ය. එසේත් නැතිනම් මේවා හේතුවෙන් පිරිහෙන්නේ නැත. මෙසේ කෙටියෙන් දැක්වූ අර්ථය විස්තරාත්මකව දක්වමින් “මෙහො ද” යනාදිය පැවසීය. එහි “එතැන් සිට” යනාදිය දිශාවන්ගෙන් පැමිණි පණිවිඩයෙහි දැක්වූ වචනයයි. විහාර සීමාවන් අවුල් වූ නිසා උපෝසථ පවාරණ කර්ම නතර විය. ‘ඔලීයමානකෝ’ යනු පෙළ ද අර්ථය ද අතින් විනාශ වන්නා වූ යන්නයි. ‘උක්ඛිපාපෙන්තා’ යනු පුහුණු කිරීමෙන් හා අර්ථ වර්ණනා කිරීමෙන් පිරිහීමට නොදී මැනවින් පවත්වා ගැනීමයි. Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya (pārā. 565) pācittiyaṃ desāpetabboti paññāpentā. Vajjiputtakā viya (cūḷava. 446) dasavatthudīpanena. Tathā akarontāti navaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā amaddantā dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā khuddakampi ca sikkhāpadaṃ asamūhanantā. Āyasmā mahākassapo viya cāti ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho, santāmhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni. Gihinopi jānanti ‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Sacepi hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro ‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu. Yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā’’ti imaṃ (cūḷava. 442) tantiṃ ṭhapento āyasmā mahākassapo viya ca. සැවැත් නුවර භික්ෂූන් මෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් දේශනා කරවිය යුතු යැයි පනවමින්, වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් මෙන් දස වස්තුවක් දැක්වීමෙන් ද, එසේ නොකරන්නා වූ, ධර්ම විනය අනුව ශාසනය දක්වමින් කුඩා ශික්ෂා පදයක් වුවද අත් නොහරින්නා වූ, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්යප මහරහතන් වහන්සේ මෙන් ද (මෙසේ දැක්වේ): “ඇවැත්නි, සංඝයා මාගේ වචනය අසත්වා. අපගේ ශික්ෂා පද ගිහියන් පවා දන්නාහ. ‘ශාක්යපුත්රීය ශ්රමණයන් වන ඔබට මෙය කැපය, මෙය අකැපය’ කියා ගිහියෝ පවා දනිති. ඉදින් අප කුඩා අනුකුඩා ශික්ෂා පද අත්හැරියහොත් ‘ගෞතම ශ්රමණයන් ශ්රාවකයන්ට ශික්ෂා පද පැනවූයේ දුම් රොටුවක් මෙන් ස්වල්ප කාලයකට ය, ඔවුන්ගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටි තාක් ඔවුහු ශික්ෂා පද රැක්කාහ, ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු දැන් ඔවුහු ශික්ෂා පද නොරකිනවා’ යැයි පවසන්නෝ වන්නාහ. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු නම්, සංඝයා නොපැනවූ දෙයක් නොපනවන්නේ නම්, පැනවූ දෙයක් ඉවත් නොකරන්නේ නම්, පැනවූ පරිදි ම ශික්ෂා පද සමාදන්ව පවතින්නේ නම් (මැනවි)” යැයි මෙලෙස පරම්පරා සම්ප්රදාය තැබූ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්යප මහරහතන් වහන්සේ මෙනි. Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti. Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇikathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sāsane sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāva- (a. ni. 6.85) adhicittasuttādidhammatantiṃ. Ādikaṃ ovādanti ādi-saddena ‘‘evaṃ te āloketabbaṃ, evaṃ te viloketabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāretabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’’nti ovādaṃ saṅgaṇhāti. ‘ස්ථිරභාවයට පත් වූවාහු’ යනු ශාසනයෙහි ස්ථිර බවට හෙවත් නොසැලෙන බවට පැමිණි අයයි. ‘ස්ථවිරකාරක ධර්මයන්ගෙන්’ යනු ස්ථවිර බව ලබා දෙන සීලාදී ගුණයන්ගෙන් හා අශෛක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. ‘බොහෝ රාත්රීන්’ යනු පැවිදි වී බොහෝ කලක් ඉක්ම ගිය බව දන්නාහු යන්නයි. සීලාදී ගුණයන්හි පිහිටුවීම ම ශාසනයෙහි නායකත්වය යැයි සලකා ‘ති්රවිධ ශික්ෂාවන්හි පවත්වන්නාහු’ යැයි පවසන ලදී. පිළිගැනීමට සුදුසු භාජනයක් නොවන බැවින් අවවාද නොදෙති. ‘පරම්පරා කථාව’ යනු ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැවත ආ, සම්මා ප්රතිපත්තිය පැහැදිලි කරන ධර්ම කථාවයි. ‘සාරභූත ධර්ම පර්යාය’ යනු සමථ විපස්සනා හා මාර්ග ඵල සම්පාදනය කිරීමෙන් ශාසනයෙහි සාරය වූ බොජ්ඣංග කෝසල්ල, අනුත්තර සීතිභාව, අධිචිත්ත සූත්ර ආදී ධර්ම පද්ධතියයි. ‘ආදික අවවාදය’ යනු ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මෙසේ බැලිය යුතුය, මෙසේ වටපිට බැලිය යුතුය, මෙසේ අත් පා හැසිරවිය යුතුය, මෙසේ සඟළ සිවුරු දැරිය යුතුය යනාදී අවවාදයන් ඇතුළත් වේ. Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ. ‘පුනබ්භවදානය’ යනු උත්තර පදය ලොප් වීමෙන් ‘පුනබ්භව’ (නැවත ඉපදීම) යන්නයි. අන්ය වූ යම් කෙනෙක් ප්රත්යයන්ට වසඟ නොවෙත් ද, ආමිසය කෙරෙහි ඇස් යොමු නොකරත් ද, ඔවුහු තෘෂ්ණාවට වසඟ නොවෙති. Āraññakesūti [Pg.165] araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi. Tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttapihādayo piya āraññakasenāsanesu sālayatā sevitabbapakkhikā evāti dasseti. ‘ආරණ්යකයන්හි’ යනු ආරණ්ය ප්රදේශයන්හි හෙවත් අරණ්යයට අයත් ස්ථානයන්හි යන්නයි. තෘෂ්ණාව කොතැනක වුවත් දොස් සහිත නොවේදැයි යන චෝදනාව ඉලක්ක කරගෙන ‘ග්රාමාන්ත සේනාසනයන්හි’ යනාදිය පවසන ලදී. එයින් ‘අනුත්තර විමෝක්ෂයන්හි කැමැත්ත උපදවන්නාහට’ යන මෙහි දැක්වෙන කැමැත්ත ආදී දේ ආරණ්ය සේනාසනයන්හි ඇලීමක් ලෙස සේවනය කළ යුතු පක්ෂයෙහි ම පවතින බව පෙන්වයි. Attanāvāti sayameva. Tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsīsantīti dasseti. Imināva nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintarattho hi ayaṃ sajjhāyasaddo. Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā. ‘තමා විසින් ම’ යනු ස්වකීය කැමැත්තෙන් ම යන්නයි. එයින් අන් අයගේ උනන්දු කරවීමකින් තොරව, ස්වභාවයෙන් ම පැමිණි ප්රියශීලී භික්ෂූන්ගේ පැමිණීම ද, පැමිණි අයගේ පහසු විහරණය ද අපේක්ෂා කරන බව පෙන්වයි. ‘මේ ක්රමයෙන් ම’ යනු මේ පිළිවෙතින් ම යන්නයි. ‘නොගන්නා ලද ධර්මය ඉගෙනීම’ යනු ඉගෙන නොගත් පරියප්ති ධර්මය උගෙනීමයි. ‘ඉගෙන ගත් දේ සජ්ඣායනා කිරීම’ යනු උගෙන ගත් දෙයෙහි අර්ථය මැනවින් මෙනෙහි කිරීමයි. මෙහි ‘සජ්ඣායනා’ ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ සිතීමයි. ‘එන්නාහුය’ යනු ළඟා වන්නාහුය යන්නයි. ‘වැඩිසිටින්නාහුය’ යනු ආසන පැනවීම් ආදියෙන් අසුන් ගන්නාහුය යන්නයි. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම සප්තක සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 4-6. Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā 4-6. ද්විතීය සප්තක සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 24-26. Catutthe karontoyevāti yathāvuttaṃ tiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhassovāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo. Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva, iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti. Evaṃ saṃsaṭṭhovāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati. Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā. Pāpapuggalehi mittikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā sahapavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā. Pañcamādīni uttānatthāniyeva. 24-26. හතරවන සූත්රයෙහි ‘කරමින් ම’ යනු කලින් කී තිරිසන් කථාව කියමින් ම සිටින විට යන්නයි. තිරිසන් කථාවක් නොමැති විට පවා ඔහු එහි ම නිරත වී සිටින බව පෙන්වීමට මෙය අවධාරණය කරන ලදී. ‘පර්යන්තකාරී’ යනු සීමාවක් සහිතව කථා කරන්නා ය. ‘පර්යන්ත ඇති වචන කථා කරන්නා’ යැයි වදාරන ලදී. ‘අල්ප භාෂිත ඇති’ යනු ප්රමාණවත් කථාවන් පමණක් ඇති, ඒකාන්තයෙන් කිවයුතු දෙය ම පවසන අයයි. සමීපව ලැබීම (සමාපත්තියට පැමිණීම) ආර්ය නිහඬතාවයයි. ‘නිදාගන්නේ ම ය’ යනු නින්දට වැටීමේ ආදීනව නොදැක නිදාගන්නා බවයි. ඉරියව් මාරු කිරීම් ආදියෙන් එය දුරු නොකරයි. ‘මෙසේ සංසට්ඨව’ යනු කලින් කී පරිදි සමූහයා සමඟ ඇලී වාසය කිරීමයි. ‘දුස්සීල පාපිච්ඡ’ යනු තමා සිල් නැතිව සිටියදී තමා තුළ නැති ගුණ ඇති බව පෙන්වීමට කැමති බැවින් ඇති වන ලාමක වූ පාපී ආශාවන් ඇති අයයි. පාපී පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන බැවින් ‘පාපමිත්ර’ නම් වෙති. ඔවුන් සමඟ නිරතුරුව හැසිරෙන බැවින් ‘පාප සහාය’ වෙති. එහි ම නැඹුරු වී සිටින බැවින් ‘පාපසම්පවංක’ වෙති. පස්වන සූත්රය ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලි ය. Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ද්විතීය සප්තක සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. 7-11. Saññāsuttādivaṇṇanā 7-11. සංඥා සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 27-31. Sattame [Pg.166] aniccāti anupassati etāyāti aniccānupassanā. Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘aniccānupassanādīhi sahagatasaññā’’ti. Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘anicca’’ntiādinā pavattanato. ‘‘Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho’’ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā. ‘‘Virāgo nirodho’’ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā, tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva. 27-31. සත්වන සූත්රයෙහි ‘අනිත්යය’ යනු මෙයින් අනිත්යය යයි අනුපස්සනා කරන බැවින් අනිත්ය අනුපස්සනාවයි. එසේ පවතින විදර්ශනාව තමා හා පවතින සංඥාව වැඩීමෙන් ම වැඩෙන බැවින් ‘අනිත්ය අනුපස්සනා ආදිය හා එක් වූ සංඥාව’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනිත්ය’ යනාදී වශයෙන් පවතින බැවින් මේ සප්ත සංඥාවෝ ලෞකික විදර්ශනාවෝ ද වෙති. ‘මෙය ශාන්තය, මෙය ප්රණීතය, එනම් සියලු සංඛාරයන්ගේ සංසිඳීමයි’ යනුවෙන් දැක්වෙන බැවින් මෙහි ලෝකෝත්තර සංඥා දෙකක් ඇති බව දත යුතුය. ‘විරාගය, නිරෝධය’ යනු එහි නිවන හඳුන්වන වචන බැවින්, මෙහි විරාග සංඥාවෝ ද නිවන අරමුණු කරගත් සංඥාවෝ ද වෙති. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. අටවන සූත්රය ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලි ය. Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සංඥා සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. වජ්ජි සත්තක වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. 4. Devatāvaggo 4. දේවතා වර්ගය 5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā 5. ප්රථම මිත්ර සූත්රයේ වර්ණනාව 36. Catutthassa pañcame attano guyhaṃ tassa āvikarotīti attano guyhaṃ nigguhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. Tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhatīti tena kathitaguyhaṃ yathā aññe na jānanti, evaṃ anāvikaronto chādeti. 36. හතරවැන්නෙහි පස්වන කරුණ නම්, ‘තමාගේ රහස ඔහුට හෙළි කරයි’ යන්නයි. එනම්, තමාගේ රහසක් ලෙස තබා ගත යුතු දෙයක් අන් අයට නොකියා ඔහුට ම පවසයි. ‘ඔහුගේ රහස අන් අයට හෙළි නොකරයි’ යනු ඔහු පැවසූ රහස අන් අය දැන නොගන්නා ලෙස සඟවා තබයි. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ප්රථම මිත්ර සූත්රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. 6-11. Dutiyamittasuttādivaṇṇanā 6-11. ද්විතීය මිත්ර සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 37-42. Chaṭṭhe piyo ca hoti manāpo cāti kalyāṇamittalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno ca hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa sambodhiṃ kammañca kammaphalañca, tena sambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitasukhaṃ na pariccajati[Pg.167]. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo. Sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti. Cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho. Vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ. Satisampattiyā upaṭṭhitassatī hoti. Samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhitacito. Paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahite nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojetī’’ti. Sattamādīni uttānatthāni. 37-42. හයවැන්නෙහි ‘ප්රිය ද වෙයි, මනාප ද වෙයි’ යනුවෙන් කල්යාණ මිත්රයෙකුගේ ලක්ෂණ දක්වන ලදී. කල්යාණ මිත්රයා වනාහි ශ්රද්ධා සම්පන්න, සීල සම්පන්න, ශ්රැත සම්පන්න, ත්යාග සම්පන්න, වීර්ය සම්පන්න, ස්මෘති සම්පන්න, සමාධි සම්පන්න හා ප්රඥා සම්පන්න වෙයි. එහි ශ්රද්ධා සම්පත්තිය නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිය ද කර්මය හා කර්ම ඵලය ද විශ්වාස කරයි. ඒ නිසා බෝධියට හේතු වූ සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පවතින ගුණය අත් නොහරියි. සීල සම්පත්තිය නිසා සත්වයන්ට ප්රිය වෙයි, ගරු කටයුතු වෙයි, භාවනීය වෙයි, වරද පෙන්වා දෙන්නෙක් වෙයි, පව් ගර්හා කරන්නෙක් වෙයි, අවවාද කරන්නෙක් හා වචනය ඉවසන්නෙක් වෙයි. ශ්රැත සම්පත්තිය නිසා චතුරාර්ය සත්යය හා පටිච්චසමුප්පාදය ආදියට සම්බන්ධ ගැඹුරු කරුණු පවසන්නෙක් වෙයි. ත්යාග සම්පත්තිය නිසා අල්පේච්ඡ වෙයි, සතුටු වන සුළු වෙයි, විවේකීව වෙසෙයි, සමූහයා සමඟ නොඇලී වෙසෙයි. වීර්ය සම්පත්තිය නිසා ආත්ම හිත හා පරහිත ප්රතිපත්තියෙහි උත්සාහවන්ත වෙයි. ස්මෘති සම්පත්තිය නිසා එළඹ සිටි සිහියෙන් යුක්ත වෙයි. සමාධි සම්පත්තිය නිසා නොවිසුරුණු සිතින් යුක්ත වෙයි. ප්රඥා සම්පත්තිය නිසා නොවරදවා අවබෝධ කර ගනියි. ඔහු සිහියෙන් කුසල් අකුසල් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය විමසමින්, ප්රඥාවෙන් සත්වයන්ගේ යහපත හා අයහපත නිවැරදිව දැන, සමාධියෙන් එහි ඒකාග්ර වූ සිතින් යුක්තව, වීර්යයෙන් සත්වයන් අයහපතින් වළක්වා යහපතෙහි යොදවයි. එබැවින් ‘ප්රිය වූ...පෙ... යොදවයි’ යැයි පවසන ලදී. හත්වන සූත්රය ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලි ය. Dutiyamittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ද්විතීය මිත්ර සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. දේවතා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි. 5. Mahāyaññavaggo 5. මහා යාඥා වර්ගය 1. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā 1. සප්ත විඥාණට්ඨිති සූත්රයේ වර්ණනාව 44. Pañcamassa paṭhame yasmā nidassanatthe nipāto (dī. ni. ṭī. 2.127) tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kāraṇassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato. Apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Piyaṅkaramātādīnaṃ viyāti piyaṅkaramātā kira yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā – 44. පස්වන සූත්රයේ පළමු කොටසෙහි 'සෙය්යථාපි' යන්න නිදර්ශන අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයක් බැවින් (දී. නි. ටී. 2.127) 'මිනිසුන් මෙන්' යනු එහි අර්ථයයි. බාහිර හේතුව සමාන වුවද, ආධ්යාත්මික හේතූන්ගේ වෙනස්කම් මත සත්වයන් අතර විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) ඇති වේ. මොවුන්ගේ ශරීර විවිධ වූයේද හෙවත් ශරීර ස්වභාවය නානාවිධ වූයේද එබැවින් ඔවුහු 'නානත්තකාය' නම් වෙති. මේ ක්රමයට සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ තේරුම් ගත යුතුය. 'නෙසං' යනු මිනිසුන්ට යන්නයි. මොවුන්ගේ සංඥාවෝ නානාවිධ බැවින් 'නානත්තසඤ්ඤී' නම් වෙති. සැප විහරණයෙන් තොරව විපතට පත් වීම 'විනිපාත' නම් වේ, මොවුන් දිව්ය ආත්ම භවයක සිටියද දිව්ය සම්පත් නොමැති බැවින් විනිපාතිකයෝ වෙති. නැතහොත් අපායවලට වැටීමක් (නිපාතයක්) නොමැති බැවින් 'විනිපාතිකා' නම් වෙති. එබැවින් 'සිව් අපායෙන් මිදුණු' යැයි කියන ලදී. පියංකරමාතා ආදීන් මෙන් යනු: පියංකරමාතා නම් යක්ෂණිය අලුයම් කාලයේ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය සජ්ඣායනා කරනු අසා - ‘‘Mā [Pg.168] saddamakarī piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati; Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā. ‘පියංකර, ශබ්ද නොකරන්න. භික්ෂූන් වහන්සේ ධර්ම පදයන් දේශනා කරන සේක. එම ධර්ම පදය දැනගෙන (අවබෝධ කරගෙන) ඒ අනුව පිළිපැදීම අපගේ යහපත පිණිස වන්නේය’ - ‘‘Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase; Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 1.240) – ‘අපි ප්රාණීන් සම්බන්ධයෙන් සංයමයක් ඇති කර ගනිමු. දැන දැනම බොරු නොකියමු. අපගේ යහපත් සීලය පුහුණු කර ගනිමු. එවිට අපට මේ පිසාච යෝනියෙන් මිදිය හැකි වනු ඇත’ (සං. නි. 1.240) - Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā. යැයි මෙසේ තම පුත්රයාව අවබෝධ කරවා එදිනම සෝතාපත්ති ඵලයට පත් වූවාය. උත්තරමාතාව ද භාග්යවතුන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ශ්රවණය කර සෝතාපන්න වූවාය. Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahantā brahmānoti mahābrahmāno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena gantvā nibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena. Sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā. Paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimaṃ. Sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā. Paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratamova. Taṃ panettha appamāṇaṃ. Tassa hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ekattakāyā’’tveva te vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena. Sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā. Subhāvitaṃ vā, sammadeva, vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ ‘‘padhānabhāvaṃ nīta’’nti katvā. Idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇamahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena ekasabhāvattā. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi. Evanti iminā nānattakāyā ekattasaññino gahitāti dasseti. බ්රහ්මකාය යනු ප්රථම ධ්යානයෙන් උපන් බ්රහ්ම සමූහයයි, බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් බැවින් 'බ්රහ්මකායික' නම් වෙති. මහා බ්රහ්මයාගේ පිරිසෙහි උපන් බැවින්, ඔහුගේ පරිවාර ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් 'බ්රහ්මපාරිසජ්ජ' නම් වෙති. මහා බ්රහ්මයාගේ පුරෝහිත ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් 'බ්රහ්මපුරෝහිත' නම් වෙති. ආයුෂයෙන් හා වර්ණයෙන් ශ්රේෂ්ඨ වූ බැවින් 'මහා බ්රහ්මා' නම් වෙති. මොවුන් තිදෙනාම ප්රථම ධ්යානයෙන් උපන් ස්වභාවය සමාන වුවද, ධ්යානයෙහි පවතින වෙනස්කම් මත මෙම ප්රභේදයන් ඇති වන බව පෙන්වීමට 'බ්රහ්මපාරිසජ්ජා පනා' යනාදිය කියන ලදී. 'පරිත්ත' යනු හීන වූ (අඩු) ස්වභාවයයි. එය ඡන්දය ආදියේ පවතින අඩු බව නිසා ඇති වන්නක් ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත් ලැබූ මාත්ර වූ හීන ස්වභාවයයි. 'කප්පස්ස' යනු අසංඛ්යෙය කල්පයකි. හීන හා ප්රණීත අතර පවතින බැවින් 'මධ්යම' නම් වේ. එය ඡන්දය ආදියේ මධ්යම ස්වභාවය නිසා ඇති වන්නක් ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත් ලබා ගත්තද එතරම් මනාව ප්රගුණ නොකළ මධ්යම ස්වභාවයයි. 'උපඩ්ඪකප්ප' යනු අසංඛ්යෙය කල්පයකින් අඩකි. 'විප්ඵාරිකතර' යනු බ්රහ්මපාරිසජ්ජයන්ට වඩා ප්රමාණයෙන් විශාල හා ස්වභාවයෙන් උදාර වූවකි. ස්වභාවයෙන්ම ඉතා උදාර වේ. එය මෙහිදී අප්රමාණ වේ. ඔවුන්ගේ ශරීර ස්වභාවය වෙනස් වුවද ඒකීය ස්වභාවයකින් යුක්ත බැවින් ඔවුහු 'ඒකත්තකාය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබෙති. 'පණීත' යනු උත්කෘෂ්ට වූ ස්වභාවයයි. එය ඡන්දය ආදියේ උත්කෘෂ්ට බව නිසා ඇති වන්නක් ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත් මනාව ප්රගුණ කළ, වශීභාවයට පත් වූ, ප්රණීත හෙවත් ප්රධාන බවට පත් කළ යන්නයි. මෙහිදී ද 'කල්පය' යනු අසංඛ්යෙය කල්පය ලෙසම තේරුම් ගත යුතුය, මන්ද යත් සම්පූර්ණ මහා කල්පයක් මෙහි විය නොහැකි බැවිනි. මෙසේ ප්රකාශිත ආකාරයෙන් වූ ඒ තිදෙනාම 'බ්රහ්මකායික' බ්රහ්මයෝ වෙති. සංඥාව එකක් වීම යනු තිහේතුක භාවයෙන් එක් ස්වභාවයක් ගැනීමයි. එහි සම්ප්රයුක්ත ධර්මයන් අනුව වෙනත් කිසිදු වෙනසක් නැත. මෙසේ 'නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී' යන පිරිස ගන්නා ලදී. Daṇḍaukkāyāti [Pg.169] daṇḍadīpikāya. Sarati dhāvati, vissarati vippakiṇṇā viya dhāvati. Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhāappamāṇābhāpi gahitā. 'දණ්ඩඋක්කා' යනු දඬු පන්දමයි. 'සරති' යනු දුවයි, විසිරී ගියාක් මෙන් දුවයි. 'දෙකල්පයක්' යනු මහා කල්ප දෙකකි. මින් ඉදිරියට ද මේ ක්රමයම වේ. මෙහිදී හෙවත් මෙම සූත්රයෙහි, උත්කෘෂ්ට සීමාව වශයෙන් ආභස්සරයන් ගැන සඳහන් කිරීමෙන් පරිත්තාභ හා අප්පමාණාභ යන සියල්ලන්ම ගන්නා ලදී. Sundarā pabhā subhā, tāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe. Bhā-saddassa rassattaṃ antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto. Etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ. මනහර ප්රභාව 'සුභ' නම් වේ, එයින් ගැවසුණු බැවින් 'සුභකිණ්ණ' යැයි කියනු ලැබේ. භා-ශබ්දයේ ස්වරය කෙටි කර අවසාන 'ණ' කාරය 'හ' කාරය කර 'සුභකිණ්හ' යැයි ව්යවහාර වේ. අටුවාවෙහි සඳහන් පරිදි නිශ්චල වූ ඒකඝන වූ ප්රභාව 'සුභ' යන පර්යාය වචනයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ, එබැවින් 'ශෝභනයෙන් ගැවසුණු හෙවත් විහිදුණු' යනු එහි අර්ථයයි. මෙහිදී අවසාන 'ණ' කාරය 'හ' කාරය කිරීම ද පිළිගත යුත්තකි. ඒකඝන ස්වභාවය නිසා ඔවුන්ගේ ප්රභාව ඇදී යන්නේ නැත. ශරීරය හා සංඥාව එකම රූපයක් (ස්වභාවයක්) ගන්නා බැවින් ඔවුහු සතරවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියට අයත් වෙති. විපුල වූ ශාන්ත සැප සහ ආයු වර්ණාදි ඵල ඇති බැවින් 'වෙහප්ඵල' නම් වේ. මෙහිදී යනු විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහිදී යන්නයි. Vivaṭṭapakkhe ṭhitā apunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā. Khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvopi dīpito hoti, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ, navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsañca bhajanti. නැවත නොපැමිණෙන බැවින් (අපුනරාවර්තන) ඔවුහු විවෘත පක්ෂයෙහි සිටිති. 'හැම කල්හිම නැත' යන්න පවසා, එම අසබ්බකාලිකත්වය විස්තර කිරීමට 'කල්ප ලක්ෂයක් වුවද' යනාදිය කියන ලදී. කල්ප දහසය දහසක් ඇවෑමෙන් ශුද්ධාවාස බ්රහ්මයන් පිරිනිවන් පාන බැවින් ද, බුදුවරුන් රහිත ලෝකයෙහි එහි අන් කිසිවෙකු උපදින්නේ නැති බැවින් ද ඒ ස්ථානය හිස් වෙයි, එබැවින් ශුද්ධාවාස බ්රහ්මයෝ හැම කල්හිම නැත. ශුද්ධාවාස භූමි යුද හමුදා කඳවුරු හා සමානය. මෙම සූත්රයෙන් ශුද්ධාවාස සත්වාවාස ලෙස හැඳින්වීමෙන් ඒවා විඤ්ඤාණට්ඨිතියක් බව ද පෙන්වන ලදී. එබැවින් ශුද්ධාවාසයන් සප්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතීන් අතරින් සතරවැන්නට ද, නව සත්වාවාස අතරින් සතරවැන්නට ද අයත් වේ. Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, na sabbaso aviññāṇaṃ hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphutaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ. සංස්කාරයන්ගේ ඉතිරි වූ සියුම් බවට පැමිණි නිසා 'සුඛුමත්තා' (සියුම් බැවින්) නම් වේ. ප්රකට විඤ්ඤාණ කෘත්යයක් නොමැති බැවින් එය විඤ්ඤාණයක් හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම අවිඤ්ඤාණයක් හෝ නොවේ. එබැවින් ප්රකට විඤ්ඤාණ කෘත්යයක් ඇති විඤ්ඤාණට්ඨිතීන් අතරට මෙය ඇතුළත් නොකරන ලදී. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සප්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 2. Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā 2. සමාධිපරික්ඛාර සූත්ර වර්ණනාව. 45. Dutiye samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhārā. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro [Pg.170] nāma. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma. ‘‘Gilānapaccaya…pe… jīvitaparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.191-192) ettha sambhāro parikkhāro nāma. So idha adhippetoti āha ‘‘maggasamādhissa sambhārā’’ti. Parivāraparikkhāropi vaṭṭatiyeva. Parivāro hi sammādiṭṭhādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Parikkhatāti parivāritā. Ayaṃ vuccati ariyo sammāsamādhīti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto ariyo sammāsamādhīti vuccati. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupaniso, saupanissayo attho, saparivāroyevāti vuttaṃ hoti. Sahakārikāraṇabhūto hi dhammasamūho idha ‘‘upaniso’’ti adhippeto. 45. දෙවන (සමාධිපරික්ඛාර) සූත්රයෙහි ‘සමාධිපරික්ඛාරා’ යන්නෙහි පිරික්කාර (පරික්කාර) තුනකි. ‘රථයට සීලය සැරසිල්ලකි (පරික්කාරයකි), ධ්යානය අක්ෂයයි, වීර්යය රෝදයයි’ (සංයුක්ත නිකාය 5.4) යනාදී තැන්හි අලංකාරය (සැරසිල්ල) පිරික්කාරය නම් වේ. ‘සත් වැදෑරුම් නගර පිරික්කාරයන්ගෙන් මැනවින් ආරක්ෂිත වෙයි’ (අංගුත්තර නිකාය 7.67) යන්නෙහි පිරිවර පිරික්කාරය නම් වේ. ‘ගිලානපච්චය...පෙ... ජීවිතපරික්කාර’ (මජ්ඣිම නිකාය 1.191-192) යන්නෙහි උපකරණ (සම්භාර) පිරික්කාරය නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ එම අර්ථය බැවින් ‘මාර්ග සමාධිය සඳහා වූ උපකරණ (සම්භාර)’ යැයි පවසන ලදී. පිරිවර යන අර්ථය ද මෙයට ගැළපෙයි. සම්මා දිට්ඨිය ආදී මාර්ග ධර්මයන් සම්මා සමාධියට සහජාත ආදී ප්රත්යයන් මඟින් පිරිවර වන බැවින් ද, එය මැනවින් සකස් කරන බැවින් ද පිරිවර ලෙස සැලකේ. ‘පරික්ඛතා’ යනු පිරිවරන ලද යන්නයි. ‘අයං වුච්චති අරියෝ සම්මාසමාධී’ යනු සප්ත රත්නයෙන් පිරිවරන ලද සක්විති රජකු මෙන් අංග හතකින් පිරිවරන ලද ආර්ය සම්මා සමාධිය යැයි කියනු ලැබේ. ‘උපෙච්ච නිස්සීයති’ (ළඟා වී ඇසුරු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘උපනිසා’ නම් වේ. ‘සඋපනිසා’ යනු උපනිශ්රය සහිත වූ හෙවත් පිරිවර සහිත වූ යන අර්ථයයි. මෙහි ‘උපනිස’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සහකාරී හේතු වශයෙන් පවත්නා ධර්ම සමූහයයි. Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. සමාධිපරික්කාර සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā 3. ප්රථම අග්ගි සූත්ර වර්ණනාව 46. Tatiye anuḍahanaṭṭhenāti kāmaṃ āhuneyyaggiādayo tayo aggī brāhmaṇehipi icchitā santi. Te pana tehi icchitamattāva, na sattānaṃ tādisā atthasādhakā. Ye pana sattānaṃ atthasādhakā, te dassetuṃ ‘‘āhunaṃ vuccatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ānetvā hunanaṃ pūjanaṃ ‘‘āhuna’’nti vuttaṃ, taṃ āhunaṃ arahantī mātāpitaro. Tenāha bhagavā – ‘‘āhuneyyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti (itivu. 106). Yadaggena ca te puttānaṃ bahūpakāratāya āhuneyyāti, tesu sammāpaṭipatti nesaṃ hitasukhāvahā, tadaggena tesu micchāpaṭipatti ahitadukkhāvahāti āha ‘‘tesu…pe… nibbattantī’’ti. 46. තුන්වන (අග්ගි) සූත්රයෙහි ‘අනුඩහනට්ඨේන’ යනු දැවෙන යන අර්ථයෙනි. ආහුණෙය්යග්ගි ආදී ගිනි තුනක් බමුණන් විසින් ද පිළිගනු ලැබේ. එහෙත් ඔවුන් ඒවා පිළිගන්නේ හුදෙක් බාහිර යාග හෝම වශයෙනි, ඒවා සත්ත්වයන්ට සැබෑ යහපතක් සලසන්නේ නැත. සත්ත්වයන්ට යහපත සලසන ආකාරය පෙන්වීමට ‘ආහුණං වුච්චති’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ගෙනැවිත් පිදීම ‘ආහුණ’ නම් වේ. ඒ ආහුණයට (පිදීමට) මවුපියන් සුදුසු වෙති. එබැවින් භාග්යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, ආහුණෙය්ය යනු මවුපියන්ට නමකි’ (ඉතිවුත්තක 106) යැයි වදාළ සේක. මවුපියන් දරුවන්ට ඉතා උපකාරී වන බැවින් ඔවුන් කෙරෙහි දක්වන යහපත් පිළිවෙත වැඩදායී සැපයක් ගෙන දෙයි. එමෙන්ම ඔවුන් කෙරෙහි දක්වන වැරදි පිළිවෙත අයහපත හා දුක ගෙන දෙන බව දැක්වීමට ‘තේසු...පෙ... නිබ්බත්තන්ති’ යැයි පවසන ලදී. Svāyamattho (dī. ni. aṭṭha. 3.305) mittavindakavatthunā veditabbo. Mittavindako hi mātarā, ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇohi, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ akutobhaya’’nti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ [Pg.171] agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā, ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāreti. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Sā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi. මෙම කරුණ මිත්තවින්දක කථා වස්තුවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. මිත්තවින්දකගේ මව ඔහුට මෙසේ කීවාය: ‘පුතේ, අද උපෝසථ දිනයයි, විහාරයට ගොස් මුළු රාත්රිය පුරා ධර්මය ශ්රවණය කරන්න, මම ඔබට කහවණු දහසක් දෙන්නෙමි’. ඔහු ධන ලෝභයෙන් උපෝසථය සමාදන් වී විහාරයට ගියේය. එහිදී ‘මේ ස්ථානය බිය රහිතය’ කියා සලකා ධර්මාසනය යට වැතිර මුළු රාත්රියම නිදාගෙන පසුව නිවසට ආවේය. මව උදෑසනම කැඳ පිළියෙළ කොට ඔහුට දුන්නාය. ඔහු කහවණු දහස ගෙන කැඳ පානය කළේය. ඉන්පසු ඔහුට ‘මම ධනය රැස් කරන්නෙමි’ යන අදහස ඇති විය. ඔහු නැවකින් මුහුදු යන්නට සැරසුණේය. එවිට මව, ‘පුතේ, මේ පවුලේ කෝටි හතළිහක ධනය තිබේ, යන්න අවශ්ය නැත’ යැයි වළක්වාලූවාය. ඔහු ඇගේ වචනය නොසලකා යන්නටම සැරසුණේය. ඇය ඔහු ඉදිරියට වී නැවතුණාය. එවිට ඔහු කෝප වී ‘මේ තැනැත්තිය මා ඉදිරියේ සිටින්නීය’ කියා ඇයට පයින් පහර දී, ඇය බිම වැටී සිටියදීම ඇය පසුකර ගියේය. Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuggalo atthi, salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā dīyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇi. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha, ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Na idaṃ, sāmi, padumaṃ, khuracakkaṃ etanti. So ‘‘vañcesi maṃ tvaṃ, kiṃ mayā padumaṃ na diṭṭhapubba’’nti vatvā ‘‘tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmo’’ti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘gaṇha, re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ khipi. Tena vuttaṃ – මව නැගිට මෙසේ කීවාය: ‘පුතේ, මා වැනි මවකට මෙවැනි දෙයක් කර ගිය ඔබට, යන යන තැන සැපක් ලැබේ යැයි ඔබ සිතන්නේද?’. ඔහු නැවට නැගී යන විට සත්වන දිනයේ නැව නතර විය. එවිට මිනිස්සු ‘සැබවින්ම මෙහි අවාසනාවන්තයෙක් සිටිය යුතුය, සලාක දමන්න’ යැයි කීහ. සලාක දැමූ විට ඔහුටම තුන් වතාවක්ම එය ලැබුණි. ඔවුහු ඔහුට පීල්ලක් (ලී කොටයක්) දී ඔහුව මුහුදට දැමූහ. ඔහු එක් දූපතකට ගොස් එහි සිටි විමාන ප්රේතියන් සමඟ සම්පත් අනුභව කළේය. ඔවුන් ‘ඉදිරියටම නොයන්න’ යැයි පවසද්දීත්, ඔහු එන්න එන්නම වැඩි සම්පත් දකිමින් ගොස්, අවසානයේ කැරකෙන මුවහත් සකක් (ඛුරචක්කයක්) හිස මත දරා සිටින අයකු දුටුවේය. ඔහුට ඒ චක්රය නෙළුම් මලක් මෙන් පෙනුණි. ඔහු ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසුවේය: ‘යහළුවා, ඔබ පැළඳ සිටින ඔය නෙළුම් මල මට දෙන්න’. ‘ස්වාමීනි, මෙය නෙළුම් මලක් නොවේ, මෙය මුවහත් සකකි’ යැයි ඔහු කීවේය. එවිට මිත්තවින්දක, ‘ඔබ මාව රවටනවා, මම මීට පෙර නෙළුම් මල් දැක නැද්ද? ඔබ රතු සඳුන් තවරාගෙන මේ නෙළුම් මල මට දෙන්න අකමැති ඇයි?’ කියා ඇසීය. අනෙක් තැනැත්තා සිතුවේ, ‘මොහුත් මා වැනිම කර්මයක් කර එහි විපාක විඳීමට පැමිණි අයෙකි’ කියාය. එවිට ඔහු ‘මෙන්න, ගන්න’ කියා ඒ සකය ඔහුගේ හිස මතට දැමීය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ - ‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhi pica soḷasa; Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado; Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104; 1.5.103); ‘හතරෙන් අටකට ද, අටෙන් දහසයකට ද, දහසයකින් තිස් දෙකකට ද (සම්පත් පතා) ගියේය; අධික තෘෂ්ණාව නිසා ඔහු ඒ මුවහත් සක වෙත ළඟා විය. තෘෂ්ණාවෙන් පීඩිත වූ ඒ මිනිසාගේ හිස මත දැන් ඒ සකය කැරකෙයි’. Soti gehasāmiko bhattā. Purimanayenevāti anuḍahanassa paccayatāya. Tatridaṃ vatthu – kassapabuddhakāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticāraṃ carati. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno [Pg.172] khādatū’’ti vatvā kālakatā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasirājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi, dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro, puna chinne aṭṭha, puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi, sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Muṭṭhiyogo kirāyaṃ tassa sunakhantaradhānassa, yadidaṃ kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsanaṃ, taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ, mā agamāsī’’ti āha. Rājā assutvāva gato. ‘සෝ’ (ඔහු) යනු ගෘහ මූලික ස්වාමිපුරුෂයා ය. ‘පූර්ව ක්රමයෙන්ම’ යනු ඔහු දැවී යාමට හේතුවයි. මෙහි කතාව මෙයයි - කාශ්යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී සෝවාන් වූ උපාසකයෙකුගේ බිරිඳක් පරදාර සේවනයේ යෙදුණාය. ඔහු එය ඇස් පනාපිටම දැක “ඇයි මෙසේ කරන්නේ?” දැයි ඇසීය. ඇය, “මම එවැනි දෙයක් කරන්නේ නම්, මේ බල්ලා මාව ඉරාගෙන කාවා” යැයි (බොරු දිවුරා) පවසා මියගොස්, කණ්ණමුණ්ඩක විලෙහි වේමානික ප්රේතියක්ව උපත ලැබුවාය. ඇය දිවා කාලයේදී දිව්ය සම්පත් අනුභව කරන අතර රාත්රී කාලයේදී දුක් අනුභව කරයි. එකල බරණැස් රජතුමා මුව දඩයමේ යමින් වනයට වැදී, පිළිවෙළින් කණ්ණමුණ්ඩක විල අසලට පැමිණ ඇය සමඟ සැප සම්පත් අනුභව කළේය. ඇය ඔහු රවටා රාත්රී කාලයේදී දුක් වින්දාය. රජතුමා එය දැන “ඇය කොහි යන්නේදැයි” සිතා ඇය පිටුපසින් ගොස්, නොදුරින් සිට කණ්ණමුණ්ඩක විලෙන් නික්ම ඇයව ‘පට පට’ ගා කන එක් බල්ලෙකු දැක, කඩුවෙන් ඌ දෙකඩ කළේය. එවිට උන් දෙදෙනෙක් වූහ. නැවත කැපූ විට හතර දෙනෙක් වූහ. නැවත කැපූ විට අට දෙනෙක්, සොළොස් දෙනෙක් වූහ. ඇය “හිමියනි, ඔබ කුමක් කරන්නේද?” දැයි ඇසුවාය. ඔහු “මේ කුමක්ද?” යැයි ඇසීය. ඇය “මෙසේ නොකර කෙළ පිඩක් බිම ගසා පයෙන් පාගන්න” යැයි කීවාය. ඔහු එසේ කළේය. එවිට බල්ලෝ අතුරුදන් වූහ. ඒ බල්ලන් අතුරුදන් කිරීමට කළ යුතු පිළියම නම් බිම කෙළ පිඩක් ගසා පයෙන් පෑගීමයි. එදින ඇයගේ අකුසල කර්මය ගෙවී අවසන් විය. රජතුමා පසුතැවිලි වී යාමට සැරසුණේය. ඇය “හිමියනි, මගේ කර්මය ගෙවී ගියේය, යන්න එපා” යැයි පැවසුවාය. රජතුමා එය නොඅසාම පිටව ගියේය. Dakkhiṇāti cattāro paccayā dīyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti, taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, bhikkhusaṅgho. ‘දක්ඛිණා’ යනු දෙනු ලබන සිව්පසයයි. මේවායින් හිත සුව (දක්ඛන්ති) ලැබෙන බැවින් එය දක්ඛිණා නම් වේ. එම දක්ඛිණාවට සුදුසු වන බැවින් භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ‘දක්ඛිණෙය්ය’ නම් වෙති. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. පළමු අග්ගි සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 4-5. Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā 4-5. දෙවන අග්ගි සූත්ර ආදී වර්ණනාව 47-48. Catutthe yaññavāṭaṃ sampādetvā mahāyaññaṃ uddissa saviññāṇakāni aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni sajjitānīti āha pāḷiyaṃ ‘‘mahāyañño upakkhaṭo’’ti. Taṃ upakaraṇaṃ tesaṃ tathāsajjananti āha ‘‘upakkhaṭoti paccupaṭṭhito’’ti. Vacchatarasatānīti yuvabhāvappattāni nātibalavavacchasatāni. Te pana vacchā eva honti, na dammā, balībaddā vā. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Upanītānīti ṭhapanatthāya upanītāni. Vihiṃsaṭṭhenāti hiṃsanaṭṭhena. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento saṇhasītalā vāto vāyatu. Sesaṃ suviññeyyameva. Pañcame natthi vattabbaṃ. 47-48. සතරවැන්නෙහි යාග ශාලාව සකස් කොට මහා යාගයක් උදෙසා සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක යාග උපකරණ සූදානම් කර ඇති බව පාලියෙහි ‘මහා යාගයක් පිළියෙළ කරන ලදී’ (මහායඤ්ඤෝ උපක්ඛටෝ) යනුවෙන් දැක්වේ. ඒ උපකරණ එලෙස සූදානම් කිරීම ‘උපක්ඛටෝ’ (එළඹ සිටි/පිළියෙළ කරන ලද) යන්නෙන් අදහස් වේ. ‘වච්ඡතරසතානි’ යනු යොවුන් බවට පත් වූ, එතරම් ශක්තිමත් නොවන වස්සන් සියයකි. ඔවුන් වස්සන්ම මිස, හික්මවූවන් හෝ ගොනුන් නොවේ. ‘උරබ්භා’ යනු තරුණ බැටළුවන්ය. ‘උපනීතානි’ යනු මැරීම පිණිස පමුණුවන ලද්දකි. ‘විහිංසට්ඨේන’ යනු හිංසා කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘උපවායතු’ යනු ළඟට පැමිණ ශරීරයේ විඩා නිවන සියුම් සිසිල් සුළඟ හමාවා යන්නයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. පස්වැන්නෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත. Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. දෙවන අග්ගි සූත්ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ලදි. 6. Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā 6. දෙවන සඤ්ඤා සූත්ර වර්ණනාව 49. Chaṭṭhe [Pg.173] nhāruvilekhananti cammaṃ likhantānaṃ cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. ‘‘Esohamasmī’’tiādinā ahaṃkaraṇaṃ ahaṅkāro. ‘‘Etaṃ mamā’’ti mamaṃkaraṇaṃ mamaṅkāro. Tenāha ‘‘ahaṅkāradiṭṭhito’’tiādi. Tisso vidhāti seyyasadisahīnavasena tayo mānā. ‘‘Ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. 584) koṭṭhāso ‘‘vidhā’’ti vutto. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) pakāro. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso? Seyyohamasmīti vidhā’’ti (vibha. 920) ettha māno ‘‘vidhā’’ti vutto. Idhāpi mānova adhippeto. Māno hi vidahanato hīnādivasena tividhā. Tenākārena dahanato upadahanato ‘‘vidhā’’ti vuccati. 49. හයවැන්නෙහි ‘ඤාරුවිලේඛනං’ යනු හම් කපන්නන් හම් කපා ඉතිරි වූ රොඩු බැහැර කිරීමයි. ‘මම මේ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් මමත්වය ඇති කර ගැනීම ‘අහංකාරය’ යි. ‘මෙය මගේය’ කියා මමත්වය ඇති කර ගැනීම ‘මමංකාරය’ යි. එබැවින් ‘අහංකාර දිට්ඨියෙන්’ යනාදිය කියන ලදී. ‘තිස්සෝ විධා’ යනු උසස්, සමාන සහ පහත් වශයෙන් ඇති මානයන් තුනයි. ‘එක විධියකින් රූප සංග්රහය’ යනාදී තැන්වලදී ‘කොටස’ (කොට්ඨාසය) යන අර්ථයෙන් ‘විධා’ යන්න යෙදී ඇත. ‘කිනම් විධියක සිල්වතෙකු කියත්ද, කිනම් විධියක ප්රඥාවන්තයෙකු කියත්ද’ යනාදී තැන්වලදී ‘ආකාරය/ප්රභේදය’ යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. ‘මහණෙනි, මේ විධා (ප්රභේද) තුනකි. කවර තුනක්ද? මම ශ්රේෂ්ඨ වෙමියි යන ප්රභේදයයි’ යන මෙහි ‘මානය’ යන්න ‘විධා’ ලෙස හඳුන්වා ඇත. මෙහිදීද අදහස් කරන්නේ මානයයි. මානය යනු උසස් පහත් ආදී වශයෙන් තුන් ආකාරයකින් පවතින බැවින් ‘විධා’ නම් වේ. එම ආකාරයෙන් දවන (පෙළන) බැවින් හෝ පෙළඹෙන බැවින් ‘විධා’ යැයි කියනු ලැබේ. Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. දෙවන සඤ්ඤා සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදි. 7-8. Methunasuttādivaṇṇanā 7-8. මෙථුන සූත්ර ආදී වර්ණනාව 50-51. Sattame idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā, jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbaṭṭanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍādibhāvavasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho, kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacāripaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananahāpanasambāhanasādiyanādi. Idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na [Pg.174] visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha. 50-51. හත්වැන්නෙහි ‘ඉධ’ යනු මේ ලෝකයෙහි ය. ‘එකච්චෝ’ යනු එක්තරා පුද්ගලයෙකි. ‘සමණෝ වා බ්රාහ්මණෝ වා’ යනු මහණකම දැරූ පමණින් මහණෙකු හෝ කුලයෙන් බමුණෙකු හෝ වේ. ‘ද්වයංද්වයසමාපත්තිං’ යනු දෙදෙනෙකු එක්ව ලැබිය යුතු මෙථුන සමාපත්තියයි. ‘න හේව ඛෝ සමාපජ්ජති’ යනු එයට (සෘජුව) නොපැමිණෙයි යන්නයි. ‘උච්ඡාදනං’ යනු ඇඟ ඉලීමයි. ‘උබ්බට්ටනං’ යනු ඇඟ මැඩීමයි. ‘සම්බාහනං’ යනු පිරිමැදීමයි. ‘පරිමද්දනං’ යනු තෙරපීමයි. ‘සාදියති’ යනු එය ඉවසයි. ‘තදස්සාදේති’ යනු එම ක්රියාවන්හි ආශ්වාදය විඳියි. ‘නිකාමේති’ යනු එයට කැමති වෙයි. ‘විත්තිං’ යනු සතුටයි. ‘ඉදම්පි ඛෝ’ යන්නෙහි ‘ඉදං’ යනු ඉහත කී ඉවසීම් ආදිය ඛණ්ඩ ආදී භාවයන් වශයෙන් එකක් කොට දක්වන ලද්දකි. ‘පි’ ශබ්දය ඉදිරියට කියවෙන කරුණු සමඟ එකතු කිරීමේ අර්ථයෙකි. ‘ඛෝ’ ශබ්දය අවධාරණය පිණිස යෙදී ඇත. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි - බ්රහ්මචාරී ප්රතිඥාව ඇති අයෙකුට, ස්ත්රී පුරුෂ සංයෝගයක් සිදු නොවූවත්, ස්ත්රියක ලවා ඇඟ ඉලීම, නෑවීම, පිරිමැදීම ආදිය ඉවසීම ආදියයි. මෙයද ඒකාන්තයෙන්ම ඔහුගේ බ්රහ්මචර්යාව කණ්ඩ (කැඩුණු), ඡිද්ද (සිදුරු වූ), සබල (ලප සහිත), කම්මාස (අපිරිසිදු) බවට පත් කරයි. මෙලෙස බ්රහ්මචර්යාව කැඩී බිඳී යාම නිසා ඔහු අපිරිසිදු බ්රහ්මචර්යාවක් පුරයි මිස පිරිසිදු එකක් නොවේ. ඔහු මෙථුන සංයෝගයෙන් යුක්තය, එයින් වෙන් වූවෙක් නොවේ. එබැවින් ඔහුට ජාති ආදී දුක්වලින් මිදීමක් නැති බව දැක්වීම සඳහා “අයං වුච්චති” යනාදිය වදාරන ලදී. Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭanti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākāraṃ, ‘‘mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāro’’ti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisakā diyaḍḍharatanappamāṇā kuṭṭaṃ, tato adhiko pākāro. Assāti brahmacāripaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgibhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ, avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi vā sīlaṃ, dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ, taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesappaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunā virati brahmacariyanti evampettha pāḷivaṇṇanā veditabbā. Aṭṭhamaṃ uttānameva. 'සඤ්ජග්ඝති' යනු කෙලෙස් නිසා මහ හඬින් සිනාසීමයි. 'සංකීළති' යනු ශාරීරික ස්පර්ශය නිසා ක්රීඩා කිරීමයි. 'සංකේලායති' යනු හැම අයුරින්ම ස්ත්රීන් සමඟ ඇලී වාසය කිරීමයි. 'චක්ඛුනා' යනු තමාගේ ඇසිනි. 'චක්ඛුං' යනු ස්ත්රියකගේ ඇසයි. 'උපනිජ්ඣායති' යනු සමීපයට ගොස් බලා සිටීමයි. 'තිරෝකුට්ටං' යනු බිත්තියෙන් එපිටයි. එලෙසම 'තිරෝපාකාරං' යන්න ගැන දත යුතුය. 'මැටියෙන් කළ බිත්තිය කුට්ටම්' ලෙස ද, 'ගඩොලින් කළ බැම්ම ප්රාකාරය' ලෙස ද කියති. යම් බිත්තියක් මිනිසෙකුගේ උසට වඩා රියන් එකහමාරක් පමණ වේ නම් එය 'කුට්ටම්' නම් වේ, එයට වඩා උස එක 'ප්රාකාර' නම් වේ. 'අස්ස' යනු බ්රහ්මචාරී ප්රතිඥාව ඇත්තහුටය. 'පුබ්බේ' යනු වත් සමාදන් වීමට පෙරය. 'කාමගුණේහි' යනු කාම වස්තූන්ගෙනි. 'සමප්පිතං' යනු මැනවින් පවරා දෙන ලද හෙවත් සහිත වූ යන්නයි. 'සමංගීභූතං' යනු යුක්ත වූ යන්නයි. 'පරිචාරයමානං' යනු ක්රීඩා කරන හෝ උපස්ථාන ලබන යන්නයි. 'පණිධාය' යනු ප්රාර්ථනා කොටයි. 'සීලේන' ආදී තැන්හි යම නියම ආදී වත් සමාදන් වීම 'සීලය' යි, වරදක් නොකිරීමේ අර්ථයෙන් 'වතය' යි. නැතහොත් මේ දෙකම සීලය වන අතර, දුෂ්කර ක්රියා අනුගමනය කිරීම 'වත' වේ. ඒ ඒ අකටයුතු වලින් වැළකීම සීලය වන අතර, විකල් භෝජනයෙන් වැළකීම වැනි විශේෂ පිළිවෙත් වත වේ. ඕනෑම අයුරක දුෂ්කර පිළිවෙතක් 'තපස' නම් වේ. මෙහිදී 'මෙถุนයෙන් වැළකීම බ්රහ්මචර්යාවයි' යනුවෙන් පාලි අටුවාව දත යුතුය. අටවැන්න පැහැදිලි අරුත් සහිතය. Methunasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. මෙථුන සූත්රය ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත. 9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā 9. දානමහප්ඵල සූත්ර වර්ණනාව 52. Navame ‘‘sāhu dāna’’nti dānaṃ detīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundara’’nti dānaṃ detīti attho. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayo vidūrībhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca detī’’ti vuttaṃ. Jhānānāgāmī nāma hoti jhānaṃ nibbattetvā [Pg.175] brahmalokūpapannānaṃ ariyānaṃ heṭṭhā anuppajjanato. Imaṃ pecca paribhuñjissāmīti sāpekkhassa dānaṃ paralokaphalāsāya sātisayāya ca pubbācāravasena uppajjamānāya anubhavattā taṇhuttaraṃ nāma hotīti āha ‘‘paṭhamaṃ taṇhuttariyadāna’’nti. Dānaṃ nāma buddhādīhi pasatthanti garuṃ cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā dātabbattā ‘‘dutiyaṃ cittīkāradāna’’nti vuttaṃ. Pubbakehi pitupitāmahehi dinnapubbaṃ katapubbaṃ jahāpetuṃ nāma nānucchavikanti attabhāvasabhāgavasena hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā dātabbato ‘‘tatiyaṃ hirottappadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ pacāmi, na ime pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’’nti evaṃsaññī hutvā dento niravasesaṃ katvā detīti āha ‘‘catutthaṃ niravasesadāna’’nti. ‘‘Yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññakāni ahesuṃ, evaṃ me ayaṃ dānaparibhogo bhavissatī’’ti evaṃsaññino dānaṃ dakkhiṇaṃ arahesu dātabbato ‘‘pañcamaṃ dakkhiṇeyyadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdatī’’tiādinā pītisomanassaṃ uppādetvā dentassa dānaṃ somanassabāhullappattiyā somanassupacāraṃ nāma hotīti āha ‘‘chaṭṭhaṃ somanassupavicāradāna’’nti vuttaṃ. 52. නවවැන්නෙහි 'සාවු දානං' යනු 'දානය දීම යහපත්ය, සුන්දරය' යන සිතින් දානය දෙයි යන අර්ථයයි. දානය දී එය මෙනෙහි කරන්නාට ප්රමෝදය, ප්රීතිය හා සොම්නස උපදියි; ලෝභය, ද්වේෂය, ඊර්ෂ්යාව හා මසුරුකම දුරු වෙයි. දැන්, දානය අනුකූල ධර්මයන් වැඩීමටත්, ප්රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කිරීමටත්, භාවනා චිත්තයේ අලංකාරයට හා පිරිවරටත් හේතු වන බැවින් 'ආභරණයක් හා පිරිවරක් ලෙස දන් දෙයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'ධ්යාන අනාගාමී' යනු ධ්යානය උපදවා බඹලොව උපත ලබා, පහළ ලෝකවලට නැවත නූපදින ආර්ය ශ්රාවකයන් වහන්සේලාය. 'මිය ගිය පසු මෙය භුක්ති විඳින්නෙමි' යන අපේක්ෂාවෙන් දෙන දානය, පරලොව විපාක කෙරෙහි ඇති දැඩි ආශාව නිසාත්, පාරම්පරික සිරිතක් ලෙස උපදින බැවිනුත්, තණ්හාව මුල් වන බැවින් එය 'පළමු තණ්හුත්තරිය දානය' ලෙස හැඳින්වේ. දානය යනු බුද්ධාදී උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දක් යැයි සලකා ගෞරව සිතින් දිය යුතු බැවින් එය 'දෙවන චිත්තීකාර දානය' යි. පැරණි පිය මුතුන්මිත්තන් දුන් දෑ නතර කිරීම නුසුදුසු යැයි ලජ්ජා භය (හිරිඔතප්) පෙරදැරිව දිය යුතු බැවින් 'තෙවන හිරොත්තප්ප දානය' යි. 'මම උයමි, මොවුන් නොඋයති, එබැවින් උයන මා විසින් නොඋයන්නන්ට දන් නොදී සිටීම නුසුදුසුය' යන සිතින් ඉතිරි නොකොට දෙන බැවින් 'සිව්වන නිරවශේෂ දානය' යි. 'පෙර විසූ ඉසිවරුන්ගේ මහා යාගයන් යම් සේ ද, මාගේ මේ දානමය පින්කම ද එසේ වනු ඇතැයි' සිතා දක්ෂිණාවට සුදුසු උතුමන්ට දෙන බැවින් 'පස්වන දක්ඛිණෙය්ය දානය' යි. 'මේ දානය දෙන මට සොම්නසක් ඇති වේ' යනාදී ලෙස ප්රීතිය හා සොම්නස උපදවා දෙන දානය, සොම්නස බහුල බැවින් 'හයවන සෝමනස්සුපවිචාර දානය' ලෙස හැඳින්වේ. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. දානමහප්ඵල සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Nandamātāsuttavaṇṇanā 10. නන්දමාතා සූත්ර වර්ණනාව 53. Dasame ‘‘vutthavasso pavāretvā…pe… nikkhamī’’ti aṅguttarabhāṇakānaṃ matenetaṃ vuttaṃ. Majjhimabhāṇakā pana vadanti ‘‘bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ nikkhami. Teneva ca akāle nikkhantattā kosalarājādayo vāretuṃ ārabhiṃsu. Pavāretvā hi caraṇaṃ buddhāciṇṇa’’nti. Puṇṇāya sammāpaṭipattiṃ paccāsīsanto bhagavā ‘‘mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasī’’ti āha. Puṇṇāpi…pe… pabbajīti ettha seṭṭhi ‘‘puṇṇāya bhagavā nivattito’’ti sutvā taṃ bhujissaṃ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Sā pabbajjaṃ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassā satthā āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā imaṃ obhāsagāthaṃ vissajjesi – 53. දසවැන්නෙහි 'වස් වැස පවාරණය කොට...පෙ... නික්මුණේය' යන්න අංගුත්තර භාණකයන්ගේ මතයයි. මජ්ඣිම භාණකයෝ පවසන්නේ, 'භාග්යවතුන් වහන්සේ වස් එළඹීමට ආසන්න වූ කල්හි භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ජේතවනයෙන් චාරිකාවෙහි නික්මුණු සේක. එසේ අකාලයේ නික්මුණු බැවින් කොසොල් රජු ආදීහු එය වැළැක්වීමට උත්සාහ කළහ. පවාරණය කිරීමෙන් පසු චාරිකාවෙහි හැසිරීම බුදුවරුන්ගේ සිරිතයි' යනුවෙනි. පුණ්ණා කෙරෙහි නිවැරදි පිළිවෙතක් බලාපොරොත්තු වෙමින් භාග්යවතුන් වහන්සේ 'මා නතර වුවහොත් තී කුමක් කරන්නෙහිද?' යි විමසූ සේක. 'පුණ්ණා ද...පෙ... පැවිදි වූවාය' යන මෙහි, සිටුවරයා 'භාග්යවතුන් වහන්සේ පුණ්ණා නිසා නතර වූ සේක' යයි අසා ඇය වහල් භාවයෙන් මුදා දියණියකගේ තනතුරෙහි තැබීය. ඇය පැවිදි වීමට අවසර ඉල්ලා පැවිදි වී විදර්ශනා වැඩීමට පටන් ගත්තාය. ඉක්බිති ඇය විදර්ශනා අරඹා ඇති බව දැන ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම රශ්මි විහිදුවන ගාථාව වදාළ සේක - ‘‘Puṇṇe [Pg.176] pūrassu saddhammaṃ, cando pannaraso yathā; Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. (therīgā. 3); "පුණ්ණා, පසළොස්වක සඳ මෙන් සද්ධර්මයෙන් පිරී යන්න. පිරිපුන් ප්රඥාවෙන් යුතුව දුක කෙළවර කරන්නෙහි ය." Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā abhiññātā sāvikā ahosi. Sesamettha suviññeyyameva. ඒ ගාථාව අවසානයේ ඇය අර්හත් භාවයට පත්ව සුප්රකට ශ්රාවිකාවක වූවාය. මෙහි සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. Nandamātāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නන්දමාතා සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Mahāyaññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. මහා යාඥා වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ. පළමු පණ්ණාසකය නිමවා ඇත. 6. Abyākatavaggo 6. අබ්යාකත වර්ගය 1-2. Abyākatasuttādivaṇṇanā 1-2. අබ්යාකත සූත්ර ආදී වර්ණනාව 54-55. Chaṭṭhavaggassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye atīte attabhāve nibbattakaṃ kammanti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo’’ti evamāgataṃ saparikkhāraṃ pañcavidhaṃ kammavaṭṭamāha. Etarahi me attabhāvo na siyāti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsahitaṃ paccuppannaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭamāha. Yaṃ atthikanti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha ‘‘bhūta’’nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. Taṃ pajahāmīti tappaṭibaddhacchandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi. Haritantanti (ma. ni. aṭṭha. 1.303) haritameva. Anta-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ yathā ‘‘vanantaṃ suttanta’’nti, allatiṇādīni āgamma nibbāyatīti attho. Pathantanti mahāmaggaṃ. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ vivittaṃ abbhokāsabhūmibhāgaṃ. Anāhārāti apaccayā nirupādānā. Sesamettha uttānameva. 54-55. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්රය ඉතා පැහැදිලිය. දෙවන සූත්රයෙහි, අතීත ආත්මභාවයෙහි (භවයෙහි) උපත ලබා දෙන කර්මය පිළිබඳව ‘පූර්ව කර්ම භවයෙහි මෝහය යනු අවිද්යාවයි, රැස් කිරීම සංස්කාරයි, ඇල්ම තෘෂ්ණාවයි, ළංවීම උපාදානයයි, චේතනාව භවයයි’ යනුවෙන් මෙසේ උපකරණ සහිත පංචවිධ කර්ම වට්ටය පවසන ලදී. ‘දැන් මට ආත්මභාවයක් නොවන්නේ නම් මැනවි’ යනුවෙන් විඤ්ඤාණය, නාමරූප, සළායතන, ඵස්ස හා වේදනා සහිත වර්තමාන පංචවිධ විපාක වට්ටය පවසන ලදී. ‘යමක් ඇත්ද’ යනු යමක් පරමාර්ථ වශයෙන් පවතීද යන්නයි. එහෙයින් ‘භූත’ (හටගත් දේ) යැයි කියන ලදී. එය ප්රත්යයන්ගෙන් හටගත් බැවින් ‘භූත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘එය ප්රහීණ කරමි’ යනු ඒ හා බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්රහීණ කිරීමෙන්, එතැන් සිට මත්තෙහි නූපදින ස්වභාවයට පත් කිරීමෙන් අත්හරිමි යන්නයි. ‘හරිතන්තං’ යනු කොළ පැහැති තණකොළ සහිත භූමියයි. ‘අන්ත’ ශබ්දය යෙදීමෙන් පදය වර්ධනය කරන ලද්දේ ‘වනන්තං, සුත්තන්තං’ යන්නා සේය. අමු තණකොළ ආදිය නිසා සිත නිවී යන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ‘පථන්තං’ යනු මහා මාර්ගයයි. ‘සේලන්තං’ යනු පර්වතයයි. ‘උදකන්තං’ යනු ජලයයි. ‘රමණීය භූමි භාගයක්’ යනු තණ පඳුරු ආදියෙන් තොර වූ හුදෙකලා වූ එළිමහන් බිම් පෙදෙසකි. ‘අනාහාරා’ යනු ප්රත්ය රහිතව, උපාදාන රහිතව යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. Abyākatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. අබ්යාකත සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā 3. තිස්සබ්රහ්ම සූත්ර වර්ණනාව 56. Tatiye [Pg.177] vivittāni tādisāni pana pariyantāni atidūrāni hontīti āha ‘‘antimapariyantimānī’’ti. Ante bhavāni antimāni, antimāniyeva pariyantimāni. Ubhayenapi atidūrataṃ dasseti. Samannāhāre ṭhapayamānoti indriyaṃ samākārena vattento indriyasamataṃ paṭipādento nāma hoti. Vipassanācittasampayutto samādhi, satipi saṅkhāranimittāvirahe niccanimittādivirahato ‘‘animitto’’ti vuccatīti āha ‘‘animittanti balavavipassanāsamādhi’’nti. 56. තෙවන සූත්රයෙහි, විවික්ත වූ එවැනි කෙළවරවල් ඉතා ඈතින් පිහිටන බැවින් ‘අන්තිමපරියන්තිමානි’ යැයි පවසන ලදී. කෙළවරෙහි පවතින බැවින් අන්තිම වේ, අන්තිම වූ ඒවාම පරියන්තිම වේ. මේ වචන දෙකෙන්ම අතිශයින් ඈත බව දක්වයි. ‘සමන්නාහාරේ ඨපයමානෝ’ යනු ඉන්ද්රියයන් නිසි ලෙස පවත්වමින් ඉන්ද්රිය සමතාව ඇති කිරීමයි. විපස්සනා සිත හා සම්ප්රයුක්ත සමාධිය, සංස්කාර නිමිති තිබියදී පවා නිත්ය නිමිති ආදියෙන් තොර බැවින් ‘අනිමිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘අනිමිත්ත යනු ප්රබල විපස්සනා සමාධියයි’ පවසන ලදී. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. තිස්සබ්රහ්ම සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 4-7. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā 4-7. සීහසේනාපති සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 57-60. Catutthe kucchito ariyo kadariyo. Thaddhamacchariyasadisaṃ hi kucchitaṃ sabbanihīnaṃ natthi sabbakusalānaṃ ādibhūtassa nisedhanato. Sesamettha pañcamādīni ca uttānatthāneva. 57-60. සිව්වැන්නෙහි, නින්දිත වූ ආර්යයා ‘කදරිය’ (මසුරු) වේ. තද මසුරුකම හා සමාන නින්දිත වූවක් සර්ව සම්පූර්ණයෙන්ම නැත. මන්දයත් එය සියලු කුසලයන්ට මුල් වන ත්යාගශීලී බව වළක්වන බැවිනි. මෙහි ඉතිරි කොටස් සහ පස්වන සූත්රයේ සිට ඉතිරි ඒවා පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. සීහසේනාපති සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā 8. පචලායමාන සූත්ර වර්ණනාව 61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘āloko’’ti manasi kareyyāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi, citte ṭhapeyyāsi. Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi, divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā. Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena. Sahobhāsanti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi [Pg.178] vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, tāni avassaṃ kātabbāni. Yāni akātumpi vaṭṭanti, sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘itarāni karaṇīyānī’’ti. Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni. Itarāni kiccānītipi vadanti. 61. අටවැන්නෙහි ‘ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කරව’ යනු දිවා කාලයේ හෝ රාත්රී කාලයේ හෝ සූර්යාලෝකය, චන්ද්රාලෝකය, මැණික් ආදියේ ආලෝකය ‘ආලෝකය’ ලෙස මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ සූර්ය-චන්ද්ර ආලෝකය දිවා රෑ දෙක්හිම ලත් අයුරින් මෙනෙහි කර සිතෙහි තබාගත යුතු බවයි. මැනවින් ආලෝක කසිණය වැඩූ අයෙකුට රාත්රියෙහිද රිසි පරිදි ආලෝකය පවතින්නාක් මෙන්, එමගින් දිවා සංඥාව පිහිටුවාගෙන දහවල් කාලයේ මෙන් නිදිමත (ථීනමිද්ධය) දුරු වූවෙකු විය යුතුය. එබැවින් ‘දිවා කල යම් සේද රාත්රියෙහිද එසේම’ යැයි පවසන ලදී. ‘විවෘත වූ සිතින්’ යනු ථීනමිද්ධයෙන් ආවරණය නොවූ සිතින් යන්නයි. ‘අපරියෝනද්ධේන’ යනු හාත්පසින් නොවැසුණු සිතින් යන්නයි. ‘සහෝභාසං’ යනු ඥානාලෝකය සහිතව යන්නයි. ථීනමිද්ධය දුරු කරන ආලෝකය හෝ කසිණ ආලෝකය හෝ පරිකර්ම ආලෝකය යන මේ සියල්ලම උපක්කිලේස ආලෝකය මෙන් ඥානයෙන් හටගත්තකි. යම් ක්රියාවක් නොකිරීමෙන් පුද්ගලයාට මහා විනාශයක් සිදුවේ නම් ඒවා අනිවාර්යයෙන් කළ යුතුය. යම් ක්රියාවක් නොකර සිටීමටද හැකියාව තිබුණත්, සුදුසු අවස්ථාව ලැබුණු විට කළ යුතු බැවින් ඒවා ‘ඉතරානි කරණීයානි’ (අනෙකුත් කටයුතු) යැයි පවසන ලදී. එසේම කළ යුතු වැඩ ‘කරණීය’ නම් වේ. ඒවා ‘කෘත්යයන්’ (කිච්චානි) ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ. Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi. Cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41) evaṃpavattā kathā. Tattha sahitaṃ meti (dī. ni. aṭṭha. 1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Sahitanti vā pubbāparāviruddhaṃ. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāni eva nibbeṭhehīti attho. පූර්වෝක්ත ක්රමයට පවත්වන ලද විවාදාත්මක කතා නම්: ‘ඔබ මේ ධර්ම විනය නොදන්නෙහිය, මම මේ ධර්ම විනය දනිමි. ඔබ මේ ධර්ම විනය කෙසේ නම් දැනගන්නෙහිද? ඔබ වැරදි පිළිවෙතට බැසගත්තෙකි, මම නිවැරදි පිළිවෙතෙහි සිටිමි. මාගේ වචන අර්ථවත්ය, ඔබගේ වචන අර්ථ රහිතය. මුලින් කිව යුත්ත පසුව කීවෙහිය, පසුව කිව යුත්ත මුලින් කීවෙහිය. ඔබ විසින් බොහෝ කලක් පුරුදු කළ දේ උඩුයටිකුරු වී ඇත. ඔබේ වාදය මම දෝෂාරෝපණයට ලක් කළෙමි. ඔබ නිග්රහයට පත්ව ඇත. වාදයෙන් මිදීම පිණිස යන්න, හැකිනම් වාදය නිරවුල් කරන්න’ යනුවෙන් මෙසේ පවතින කතායි. එහි ‘සහිතං මේ’ යනු මාගේ වචන අර්ථවත්ය, ගැලපේ, කරුණු සහිතය යන්නයි. නැතහොත් ‘සහිතං’ යනු මුල මැද අග නොගැටෙන බවයි. ‘අසහිතං තේ’ යනු ඔබගේ වචනය නොගැලපෙන බවයි. ‘අධිචිණ්ණං තේ විපරාවත්තං’ යනු ඔබ බොහෝ කලක් පුරුදු කර තිබූ දේ මාගේ එක වචනයෙන් උඩුයටිකුරු කර ඇති බවත් ඔබ කිසිවක් නොදන්නා බවත්ය. ‘ආරෝපිතෝ තේ වාදෝ’ යනු ඔබගේ වාදයෙහි දෝෂ මා විසින් පෙන්වා දෙන ලදී. ‘චර වාදප්පමොක්ඛාය’ යනු එම දෝෂයෙන් නිදහස් වීම පිණිස ගොස් උගන්න යන්නයි. ‘නිබ්බේඨේහි වා සචේ පහෝසි’ යනු ඉදින් ඔබට හැකියාවක් ඇත්නම් දැන්ම මෙය නිරවුල් කර පෙන්වන්න යන්නයි. Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo, tasmiṃ. Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘taṃ ārammaṇaṃ katvā’’ti. Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya. Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo. Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī’’ti. Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā. Tenāha ‘‘ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho’’ti. Na hi paṭividdhassa [Pg.179] lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi. Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī. Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī. Tenāha ‘‘niccabrahmacārīti attho’’ti. Pariyosānanti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca. සියලු ආකාරයෙන්ම තෘෂ්ණාව මෙහිදී ක්ෂය වන බැවින් 'තණ්හක්ඛය' (තෘෂ්ණාව ක්ෂය වීම) නම් වේ, එහිදීය. 'තණ්හක්ඛයෙහි' යනු විෂයයෙහි සප්තමී විභක්තිය යැයි පවසා "එය අරමුණු කොටගෙන" යැයි අර්ථ දක්වන ලදී. 'විමුත්තචිත්තතාය' යනු සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත් ඇති බැවිනි. මතු භාගයෙහි ප්රතිපදාව නම් ආර්ය සත්යාවබෝධයයි. එය ශාසනචාරී ගෝචර වූවන් විසින් තම තමන් විසින්ම දත යුත්තක් බැවින් "පූර්වභාග ප්රතිපදාව කෙටියෙන් දේශනා කරනු මැනවයි විමසයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. අකුප්ප ධර්මතාව (නොසෙල්වෙන ස්වභාවය) හේතුවෙන් ක්ෂය වීම සහ වැය වීම සංඛ්යාත අන්තය ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අච්චන්ත' (අත්යන්ත) නම් වේ. එයම නොපිරිහෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් අත්යන්ත වූ අවසානයක් (නිෂ්ඨාවක්) ඇත්තේද ඔහු 'අත්යන්ත නිෂ්ඨා' ඇත්තා නම් වේ. එහෙයින් "එකාන්ත වූ අවසානය, නිරන්තර වූ අවසානය යන අරුතයි" කීහ. මන්දයත්, අවබෝධ කළ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගේ දැකීම කිසි කලෙකත් පිරිහෙන (කුප්පනය වන) බවක් නැත. සතර යෝගයන්ගෙන් අත්යන්තයෙන්ම මිදුණු (ඛේම) බැවින් ඔහු 'අත්යන්ත යෝගක්ඛේමී' නම් වේ. මාර්ග බ්රහ්මචර්යාව වැස නිම කළ බැවින් සහ එහි නොපිරිහෙන ස්වභාවය නිසා අත්යන්තයෙන්ම බ්රහ්මචාරී වන බැවින් 'අත්යන්ත බ්රහ්මචාරී' නම් වේ. එහෙයින් "නිත්ය බ්රහ්මචාරී යනු අරුතයි" කීහ. පරියෝසානය යනු මාර්ග බ්රහ්මචර්යාවේ කෙළවර සහ වෘත්ත දුක්ඛයාගේ කෙළවරයි. Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘sabbe dhammā’’ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā. Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā ‘‘nālaṃ abhinivesāyā’’ti. Na yuttā abhinivesāya ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti ajjhosānāya. ‘‘Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya alaṃ-saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘na yuttā’’ti. Sampajjantīti bhavanti. Yadipi ‘‘tatiyā catutthī’’ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā, tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti, nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ, dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī’’ti. Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati, na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ. Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā. Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato. Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca appamattakampi. Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti. Dassento ca vedanāya āsannabhāvato, visesato sukhasārāgitāya, bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti. පංචස්කන්ධ යනු පංච උපාදානස්කන්ධයන්ය. මෙහි විපස්සනා විෂයය අදහස් කරන බැවින් සක්කාය සියල්ල අරමුණු කරගෙන "සියලු ධර්මයෝ" යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ආයතන හා ධාතූන්ද ඒ ගණයටම අයත් බව දත යුතුය. එහෙයින් භාග්යවතුන් වහන්සේ "අභිනිවේශය (දැඩිව ගැනීම) පිණිස සුදුසු නොවේ" යැයි වදාළ සේක. "මෙය මගේය, මෙය මම වෙමි, මෙය මගේ ආත්මයයි" යනුවෙන් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් දැඩිව ගැනීමට (අධ්යවසානයට) සුදුසු නැත. "කලකිරීමටම සුදුසුය, නොඇලීමටම සුදුසුය" ආදී තැන්වල මෙන් 'අලං' යන වචනය සුදුසු යන අර්ථයෙහිද යෙදෙන බැවින් "සුදුසු නොවේ" යැයි කීහ. 'සම්පජ්ජන්ති' යනු වෙති. තෘතීය හා චතුර්ථ යන මේ විශුද්ධි යුගලය අභිඥා ප්රඥාව වුවද, එහි ප්රත්ය සහිත නාමරූප දැකීම පවතින බැවින් සහ ප්රත්ය පිරිසිඳ ගැනීමේදී ප්රත්ය සහිත බැවින් අනිත්ය වන හෙයින්ද, නාමරූපයාගේ අනිත්යතාව නිසා දුක්ඛ බවත්, දුක්ඛ නිසා අනාත්ම බවත් යන ලක්ෂණත්රය අර්ථ වශයෙන් මැනවින් ප්රකට වන බැවින් "අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ඥාත පරිඥාවෙන් අභිජානනය කරයි (විශේෂයෙන් දනියි)" යැයි පවසන ලදී. එමෙන්ම තීරණ පරිඥාවෙන්ද මෙම අනිත්යතාදී ස්වභාවයෙන් නාමරූපයන් අභිනිවේශය සඳහා සුදුසු නොවන බවට උපසංහාරය කරයි, නමුත් අභිඥා ප්රඥා සංඛ්යාත සම්භාර ධර්මයන් නොවේ. මන්දයත්, පෙර ඥානය අර්ථ වශයෙන් පැමිණි ලක්ෂණත්රය ග්රහණය කරයි, එය ස්වලක්ෂණ මැනවින් සලකුණු කරන බැවිනි. දෙවැන්න සරූප වශයෙන්ම ලක්ෂණත්රය ආරෝපණය කිරීම මගින් මෙනෙහි කරන (සම්මසන) ස්වභාවය ඇති බැවිනි. එක් සිත් ඇසිල්ලක් පමණක් වන බැවින් සහ ක්ෂණයකින් බැසගන්නා (අභිනිපාත) මාත්රයක් බැවින් ඉතා ස්වල්ප වූද (අප්පමත්තක) වේ. රූප පරිග්රහයේ ඇති ඕළාරික (රළු) බව නිසා අරූප පරිග්රහය පෙන්වා දෙයි. එසේ දක්වන්නේ වේදනාවේ ඇති සමීප බව නිසාත්, විශේෂයෙන් සැප කෙරෙහි ඇති ඇලීම සහ භවයේ රසයෙහි ගැලුණු මනස ඇති බැවිනුත් තෙරුන් වහන්සේට වේදනා වශයෙන් නිෂ්පන්න කොට පෙන්වයි. Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā. Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti, taṃ nibbānaṃ accantavirāgo. Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi. Eseva nayoti atidisitvā taṃ [Pg.180] ekadesena vivaranto ‘‘nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’’ti āha. Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘sā hi…pe… vossajjatī’’ti. Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato. Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti. Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi. Soti maggo. Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ. Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha. Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati, evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo. Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo. Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā. Tenāha ‘‘tadubhayasamaṅgīpuggalo’’tiādi. Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘taṇhāvasena na upādiyatī’’ti. Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘taṇhāvasena’’icceva vuttaṃ. Na parāmasatīti nādiyati. Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘nicca’’ntiādinā na parāmasati. Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi. ක්ෂය විරාගය යනු සංස්කාරයන් බිඳී යාම සංඛ්යාත ක්ෂය විරාගයයි. යමක් ඇසුරු කොට සියලු ආකාරයෙන්ම සංස්කාරයන්ගෙන් විරාගය (නොඇලීම) වේද, ඒ නිවන අත්යන්ත විරාගයයි. 'නිරෝධානුපස්සිම්හිපි' යනු නිරෝධානුපස්සී පදයෙහිද යන්නයි. මේ නයම (ක්රමයම) අතිදේශ කොට එය එක් දේශයකින් විවරණය කරමින් "නිරෝධයද...පෙ... දෙවදෑරුම්මය" යැයි කීහ. ස්කන්ධයන් අත්හැරීම ඒ හා බැඳුණු කෙලෙසුන් ප්රහාණය කිරීමේ වශයෙන් සිදුවේ. යම් ආකාරයකින් විපස්සනාව කෙලෙසුන් ප්රහාණය කරයිද, එම ආකාරයෙන්ම එම නිමිත්ත සහිත ස්කන්ධයන්ද ප්රහාණය කරයි යනුවෙන් පැවසීම සුදුසු බැවින් "ඇය (විපස්සනාව)...පෙ... අත්හරියි (වොස්සජ්ජති)" යැයි කීහ. අරමුණු වශයෙන් යනු කෘත්ය සාධනය කිරීමේ වශයෙන් අරමුණු කිරීමෙනි. මෙසේ මාර්ගයාගෙන් අන්ය වූ නිවන් අරමුණු වලට බැසගැනීමේ (පක්ඛන්දන) හා අත්හැරීමේ (වොස්සග්ග) අභාවයම සිද්ධ වේ. අත්හැරීමෙන් හා බැසගැනීමෙන් යන කාරණා දෙකෙන්මය. ඒ වූ කලී මාර්ගයයි. සියලු ස්කන්ධයන් අත්හැරීම ඒ හා බැඳුණු සංක්ලේෂයන් ප්රහාණය කිරීමෙන් දත යුතුය. නැතහොත් යම් හෙයකින් විපස්සනා චිත්තය බැසගනීද, එහෙයින් මාර්ග සම්ප්රයුක්ත චිත්තය අරමුණු කරගෙන පැවසීය. මාර්ගය සමුච්ඡේද වශයෙන් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් අත්හරින බැවින්, ඒ අනුව පිළිවෙළින් විපස්සනා හා මාර්ගයන්ගේ වශයෙන් බැසගැනීම, අත්හැරීම හා ප්රතිනිස්සර්ගය දත යුතුය. ඒ උභය (දෙකම) සම්භූත පුද්ගලයා යනු විපස්සනා සම්භූත සහ මාර්ග සම්භූත පුද්ගලයාය. "අනිත්යානුපස්සනාවෙන් නිත්ය සංඥාව ප්රහාණය කරයි" ආදී වචනයන්ගෙන් විපස්සනාවේදී කෙලෙසුන් අත්හැරීමේ ප්රතිනිස්සර්ගය ලැබෙන්නාක් මෙන්, මතු ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් උපදවිය යුතු ස්කන්ධයන්ගේද අත්හැරීමේ ප්රතිනිස්සර්ගය පැවසිය යුතුය. බැසගැනීමේ ප්රතිනිස්සර්ගය වූ කලී මාර්ගයෙහි ලබන්නා වූ ඒකාන්ත කාරණයක් වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව (මාර්ගයට නැගී සිටින විදර්ශනාව) වශයෙන් දත යුතුය. මාර්ගයෙහි නම් ඒ දෙකම න්යායානුකූලව අනිවාර්යයෙන්ම ලැබෙන බැවින් නිෂ්පරියාය වශයෙන්ම ලැබේ. එහෙයින් "ඒ උභය සම්භූත පුද්ගලයා" ආදිය කීහ. විමසන්නාගේ අදහස් (අධ්යාශය) වශයෙන් "ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය නොකරයි" යන මෙහි කාමුපාදාන වශයෙන් උපාදානය කිරීම ප්රතික්ෂේප කරයි යන අරුතින් "තෘෂ්ණා වශයෙන් උපාදානය නොකරයි" යැයි කීහ. නැතහොත් තෘෂ්ණා වශයෙන් උපාදානයක් නොමැති කල්හි දෘෂ්ටි වශයෙන් උපාදානය වීමට ඉඩක් නැති බැවින් "තෘෂ්ණා වශයෙන්" යන්නම පවසන ලදී. පරාමර්ශනය නොකරයි යනු අල්ලා නොගනියි. දෘෂ්ටි පරාමාස වශයෙන් "නිත්යයි" ආදී වශයෙන් පරාමර්ශනය නොකරයි. කෙටියෙන් පැවසීය යනු ඔහුගේ අභිප්රාය පරිදි ප්රපංච (විස්තර) නොකොට පැවසූ බවයි. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. පචලායමාන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 9. Mettasuttavaṇṇanā 9. මෙත්ත සූත්ර වර්ණනාව. 62. Navame mā, bhikkhave, puññānanti (itivu. aṭṭha. 62) ettha māti paṭisedhe nipāto. Puñña-saddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu [Pg.181] (dī. ni. 3.80) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu. ‘‘Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.51) sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; dī. ni. 3.305; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha. Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ. 62. නවවැනි (සූත්රයේ) ‘මහණෙනි, පින්වලට බිය නොවන්න’ (ඉතිවුත්තක අටුවාව 62) යන මෙහි ‘මා’ යනු වැළැක්වීමේ නිපාතයකි. ‘පින’ යන වචනය “මහණෙනි, කුසල් දහම් සමාදන් වීම හේතුවෙන් මෙසේ මේ පින වැඩෙයි” (දී.නි. 3.80) යනාදී තැන්වල පින් විපාකය යන අර්ථයෙන් ද, “මහණෙනි, අවිද්යාවෙන් වැසුණු මේ පුද්ගලයා ඉදින් පින් වන සංස්කාරයක් රැස් කරයි නම්” (සං.නි. 2.51) යනාදී තැන්වල කාමාවචර හා රූපාවචර සුචරිත අර්ථයෙන් ද, “විඤ්ඤාණය පින කරා යයි” (සං.නි. 2.51) යනාදී තැන්වල සුගති සංඛ්යාත උප්පත්ති භවය යන අර්ථයෙන් ද, “මහණෙනි, මේ පින්කිරිවස්තු තුනකි; එනම් දානමය පින්කිරිවස්තුව, සීලමය පින්කිරිවස්තුව සහ භාවනාමය පින්කිරිවස්තුවයි” (ඉතිවු. 60) යනාදී තැන්වල කුසල් චේතනාව යන අර්ථයෙන් ද යෙදී ඇත. මෙහිදී එය තෛභූමික (භූමි තුනටම අයත්) කුසල් දහම් ලෙස ගත යුතුය. ‘බිය නොවන්න’ (භායිත්ථ) යන්නෙහි බිය දෙවැදෑරුම් වේ; එනම් ඥාන භය සහ සාරජ්ජ භය (තැතිගැනීමෙන් ඇතිවන බිය) වශයෙනි. එහි “මහණෙනි, දීර්ඝායුෂ ඇති, වර්ණවත්, බොහෝ සැප ඇති, උස් විමානවල බොහෝ කල් වසන යම් දේවතාවෝ වෙත්ද, ඔවුහු පවා තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා බොහෝ සෙයින් බියට, සංවේගයට හා තැතිගැනීමට පත් වෙති” (අ.නි. 4.33) යන තැන දක්වා ඇත්තේ ඥාන භයයි. “බියක් ඇති විය, තැතිගැනීමක් ඇති විය, ලොමුදැහගැනීමක් ඇති විය” (දී.නි. 2.318) යනාදී තැන්වල දැක්වෙන්නේ සාරජ්ජ භයයි. මෙහිදී ද අදහස් කරන්නේ සාරජ්ජ භයම වේ. එහි අර්ථය නම් මෙයයි – මහණෙනි, කය හා වචනය සංවර කරගැනීම, වත් පිළිවෙත් පිරීම, එකම අසුනක හා එකම සයනයක විසීම, ඉන්ද්රිය දමනය, ධුතාංග ධර්ම මගින් සිත දමනය කිරීම සහ කර්මස්ථානවල නිරත වෙමින් වීර්යය ආරම්භ කිරීම යනාදී වශයෙන් භික්ෂුවක් විසින් නිරන්තරයෙන් පැවැත්විය යුතු යම් පින්කම් වෙත්ද, ඒ පින්කම්වලට බිය නොවන්න, තැතිගැනීමට පත් නොවන්න. ඇතැම් පුද්ගලයන් දෘෂ්ටධර්ම (මෙලොව) සැපය අහිමි වේ යැයි බියෙන් පින්කම්වලට බිය වුවද, මතු පරලොව නිවන් සැප ලබා දෙන ඒ පින්වලට බිය නොවන්න යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහිදී (පුඤ්ඤානං යන) සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) නිස්සක්ක (අපදාන) අර්ථයේ යෙදී ඇත. Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘sukhasseta’’ntiādimāha. Tattha sukha-saddo ‘‘sukho buddhānamuppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203, 204) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi [Pg.182] mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhesu. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) iṭṭhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. Iṭṭhassātiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa. Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa. Piyāyitabbato santappanato ca piyassa. Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo. Yadidaṃ puññānīti puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ. Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānīti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti. දැන් පින්වලට බිය නොවිය යුතු හේතුව දක්වමින් ‘සැපයට මෙය (නමකි)’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සැප’ (සුඛ) යන වචනය “බුදුවරුන්ගේ උප්පාදය සැපයකි, ලෝකයෙහි විරාගී බව සැපයකි” (ධ.ප. 194) යනාදී තැන්වල සැපයට මූලික වූ කරුණු අර්ථයෙන් ද, “මහාලිය, රූපය සැප සහිත බැවින් ද, සැපයට අනුගත වූ බැවින් ද, සැපයෙන් වැසුණු බැවින් ද” (සං.නි. 3.60) යනාදී තැන්වල සැපයට අරමුණු වූ දේ අර්ථයෙන් ද, “මහණෙනි, ස්වර්ගය කොතරම් සැපවත් ද යත් එය වචනයෙන් විස්තර කිරීම පහසු නොවේ” (ම.නි. 3.255) යනාදී තැන්වල සැපයට ප්රත්ය වන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද, “පින් රැස් කිරීම සැපයකි” (ධ.ප. 118) යනාදී තැන්වල සැපයට හේතුවන කරුණු අර්ථයෙන් ද, “මේ ධර්මයන් මෙලොව සැප විහරණය පිණිස පවතී” (ම.නි. 1.82) යනාදී තැන්වල නිදුක් බව යන අර්ථයෙන් ද, “නිවන පරම සැපයයි” (ම.නි. 2.215) යනාදී තැන්වල නිවන අර්ථයෙන් ද, “සැපය ප්රහීණ කිරීමෙන්” (දී.නි. 1.232) යනාදී තැන්වල සුඛ වේදනාව අර්ථයෙන් ද, “සැප හෝ දුක් නොවන ශාන්ත වූ උපේක්ෂා වේදනාව පවා සැපයක් ලෙසම හඳුන්වනු ලැබේ” (සං.නි. 4.253) යනාදී තැන්වල උපේක්ෂා වේදනාව අර්ථයෙන් ද, “ආනන්දය, මම සැප වේදනාව හා දුක් වේදනාව යන වේදනා දෙකක් පර්යාය වශයෙන් වදාළෙමි” (ම.නි. 2.89) යනාදී තැන්වල ඉෂ්ට සැප අර්ථයෙන් ද, “පින්වල විපාකය සැපයකි” (පේටකෝ. 23) යනාදී තැන්වල ඉෂ්ට විපාකය අර්ථයෙන් ද යෙදී ඇත. මෙහිදී ද අදහස් කරන්නේ ඉෂ්ට විපාකයම බව දත යුතුය. ‘ඉෂ්ට’ යනු කැමති විය යුතු බැවින් ද, අනිෂ්ට දෙයට ප්රතිපක්ෂ බැවින් ද ‘ඉෂ්ට’ නම් වේ. ආශා කළ යුතු (කාමනීය) බැවින් හා සිතට ප්රිය මනාප ලෙස ඇතුළු වන බැවින් ‘කාන්ත’ නම් වේ. ප්රිය කළ යුතු බැවින් හා සතුට ඇති කරන බැවින් ‘ප්රිය’ නම් වේ. මෙනෙහි කළ යුතු බැවින් හා සිත වඩවන බැවින් ‘මනාප’ නම් වේ. ‘යම් මේ පිනක් වේද’ යනු ඉෂ්ට සැප විපාකයට කියන තවත් නමකි. “සැපයට මෙය නමකි, එනම් පිනයි” යනුවෙන් මෙහිදී පලයෙන් (සැපයෙන්) හේතුව (පින) අභේදෝපචාරයෙන් හඳුන්වා දී ඇත. ඒ මගින්, රැස් කළ පින්වලින් අනිවාර්යයෙන්ම සැප විපාක ලැබෙන බව අසා, අප්රමාදීව ගෞරව සහිතව පින් කළ යුතු බවට පින්කම්හි යොමු කරවයි; ඒ කෙරෙහි උනන්දුවක් ද ඇති කරවයි. Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘abhijānāmi kho panāha’’ntiādimāha. Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. Dīgharattanti cirakālaṃ. Puññānanti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Mettacittanti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Mettacittaṃ bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca. දැන් තමන් වහන්සේ සුනේත්ත (බමුණා) වූ කාලයේ කරන ලද පින්කම්වලින් දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ අත්විඳින ලද, භවාන්තරයන්ගෙන් වැසී තිබුණා වූ, ඉතා උදාර පින් විපාකය උදාහරණ ලෙස දක්වමින් එම අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට “මම දනිමි” යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අභිජානාමි’ (දනිමි) යනු විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් දනිමි, ප්රත්යක්ෂ ලෙස අවබෝධ කරගනිමි යන්නයි. ‘දීඝරත්තං’ යනු බොහෝ කාලයක් යන්නයි. ‘පුඤ්ඤානං’ යනු දානාදී කුසල් දහම්වල යන්නයි. ‘සත්ත වස්සානි’ යනු අවුරුදු හතක් යන්නයි. ‘මෙත්තාචිත්තං’ යනු මෘදු වන බැවින් හෝ සෙනෙහස දක්වන බැවින් ‘මෙත්තා’ නම් වේ. මිතුරන් කෙරෙහි පවතින බැවින් හෝ මිතුරාගේ පැවැත්මක් බඳු බැවින් ද ‘මෙත්තා’ (මෛත්රිය) නම් වේ. ලක්ෂණාදී වශයෙන් ගත් කල, හිතෛෂී ස්වභාවයෙන් පැවැත්ම මෙහි ලක්ෂණයයි; හිත සුව සැලසීම මෙහි රසය (කාර්යය) වේ; වෛරය දුරු කිරීම මෙහි ප්රත්යුපස්ථානය (වැටහෙන ආකාරය) වේ; සත්ත්වයන්ගේ ප්රියමනාප බව දැකීම මෙහි පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) වේ. ව්යාපාදය (තරහව) සන්සිඳීම මෙහි සම්පත්තිය (සාර්ථකත්වය) වන අතර, ආත්මාර්ථකාමී ස්නේහය (තණ්හා ප්රේමය) ඇතිවීම මෙහි විපත්තිය (අසාර්ථකත්වය) වේ. ‘මෙත් සිත වඩා’ යනු මෛත්රිය සහගත සිත, එනම් සිත ප්රධාන කොට ඇති මෙත් සමාධිය හෙවත් මෙත්තා බ්රහ්මවිහාරය උපදවා ගෙන හා වඩා ගෙන යන්නයි. Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe. Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. Imaṃ lokanti kāmalokaṃ. Saṃvaṭṭamāne sudanti saṃvaṭṭamāne, sudanti nipātamattaṃ, vipajjamāneti attho. ‘‘Varasaṃvattaṭṭhāne suda’’ntipi paṭhanti. Kappeti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto, kāle khīyamāne sabbopi khīyateva. Yathāha – ‘‘kālo [Pg.183] ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Ābhassarūpago homī’’ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāneti attho. Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmavimānaṃ ādito nibbattati, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi. ‘සත් වරක් ලෝකය විනාශ වීමේ හා හටගැනීමේ කල්පයන්’ යනු මහා කල්ප හතකි. ලෝකය විනාශ වීම හා හටගැනීම යන වචනවලින් ම, ලෝකය විනාශ වී පවතින කාලය හා හටගෙන පවතින කාලය ද ඇතුළත් වේ. ‘මෙම ලෝකය’ යනු කාම ලෝකයයි. ‘සංවට්ටමානේ සුදං’ යනු විනාශ වන කල්හි යන්නයි. ‘සුදං’ යනු නිපාත පදයක් පමණි. විපතට පත්වන කල්හි යනු එහි අර්ථයයි. ‘වරසංවත්තට්ඨානේ සුදං’ ලෙස ද ඇතැම්හු කියවති. ‘කප්පේ’ යනු කාලයෙහි යන්නයි. ‘කල්පය’ යන නාමයෙන් මෙහි කාලය කියැවේ. කාලය ගෙවී යද්දී සියල්ල ම ගෙවී යයි. ඒ පිළිබඳව ජාතක පාලියෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: ‘කාලය තමා සමඟ ම සියලු සත්ත්වයන් ගිල දමයි’. ‘ආභස්සරූපගෝ හෝමි’ යැයි වදාළ බැවින්, තේජෝ (ගිනි) සංවට්ටය මගින් මෙහි කල්ප විනාශය සිදු වූ බව දත යුතුය. ‘ආභස්සරූපගෝ’ යනු එහි ප්රතිසන්ධි වශයෙන් උපත ලැබීමෙන් ආභස්සර බ්රහ්ම ලෝකයට පැමිණෙමි යන්නයි. ‘විවට්ටමානේ’ යනු ලෝකය නැවත හටගන්නා කල්හි යන්නයි. ‘හිස් වූ බ්රහ්ම විමානයක උපත ලබමි’ යනු, එහි කිසිදු සත්ත්වයකු නූපන් බැවින් හිස් වූ, ප්රථම ධ්යාන භූමියට අයත් බ්රහ්ම විමානය ආරම්භයේ දී ම පහළ වන අතර, ප්රතිසන්ධි වශයෙන් මම එහි උපදිමි, එනම් එහි පැමිණෙමි යන්නයි. Brahmāti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā, tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā abhibhū. Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanato daso, atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ ‘‘satta vassāni…pe… vasavattī’’ti. කාමාවචර සත්ත්වයන්ට වඩා උසස් ගුණ ඇති බැවින් ද, එම උසස් ගුණ ධර්මයන් දියුණු කළ බැවින් ද, බ්රහ්ම විහරණයන්ගෙන් උපත ලැබූ බැවින් ද ‘බ්රහ්ම’ නම් වේ. බ්රහ්ම පාරිසජ්ජ සහ බ්රහ්ම පුරෝහිත යන බ්රහ්මයන්ට වඩා ශ්රේෂ්ඨ බැවින් ‘මහා බ්රහ්ම’ නම් වේ. ඔවුන් අභිබවා සිටින බැවින් ‘අභිභූ’ නම් වේ. කිසිදු ගුණයකින් තමා අභිබවා යා නොහැකි බැවින් ‘අනභිභූත’ නම් වේ. ‘අඤ්ඤදත්ථු’ යනු ඒකාන්තයෙන් යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘දසෝ’ යනු දක්නා තැනැත්තා යන්නයි. අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන යන කාලත්රය ම අභිඥා ඥානයෙන් දැකිය යුතු දේ දකින බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. සෙසු බ්රහ්මයන් හා සැසඳීමේ දී ඉද්ධිපාද භාවනා බලයෙන් තමාගේ සිත ද තම වසඟයේ පවත්වා ගන්නා බැවින් ‘වසවත්ති හෝමි’ (වශවර්තී වෙමි) යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. එකල බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියකු වුව ද, සත්ත්වයන්ගේ යහපත හා තම පාරමිතා පිරවීම දෙස බලමින්, එම ධ්යාන භූමි දෙකෙහි (ප්රථම හා ද්විතීයක ධ්යාන භූමි) කැමැත්ත ඇති කොට මෛත්රී බ්රහ්ම විහරණ බලයෙන් නැවත නැවතත් සංසාරයේ සැරිසැරූහ. ‘සත් වසක්... පෙ... වශවර්තී’ ලෙස වදාළේ එබැවිනි. Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento ‘‘chattiṃsakkhattu’’ntiādimāha. Tattha sakko ahosinti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ. Rājā ahosintiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. ‘‘Rājā’’ti cettha sāmaññaṃ, ‘‘cakkavattī’’ti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā, dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ [Pg.184] lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti. මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ රූපාවචර පින්වල විපාකයන්හි මහත් බව ප්රකාශ කොට, දැන් කාමාවචර පින්වල විපාක දක්වමින් ‘තිස් හය වතාවක්’ ආදී වශයෙන් වදාළහ. එහි ‘සක්කෝ අහෝසිං’ යනු තිස් හය වතාවක් වෙනත් තැනක නූපදී අඛණ්ඩව ම දෙවියන්ට අධිපති වූ තව්තිසා දෙව්ලොව සක් දෙවිඳු ව උපන්නෙමි යන්නයි. ‘රජෙක් වීමි’ යනාදී තැන්වල දී, අසිරිමත් කරුණු සතරකින් හා සතර සංග්රහ වස්තුවෙන් ලෝකය සතුටු කරන බැවින් ‘රාජා’ (රජු) නම් වේ. සක්විති රුවන පවත්වන බැවින් ද, සම්පත්ති චක්ර සතරකින් යුක්තව හැසිරෙන බැවින් ද, ඒවායින් අනුන් පාලනය කරන බැවින් ද, පරහිත සුවය පිණිස ඉරියාපථ චක්ර පවත්වන බැවින් ද ‘සක්විති’ (චක්රවර්තී) නම් වේ. මෙහි ‘රජා’ යන්න පොදු නාමයක් වන අතර ‘සක්විති’ යන්න විශේෂ නාමයකි. ධර්මානුකූලව හැසිරෙන බැවින් ‘ධාර්මික’ නම් වේ. එනම් සාධාරණව හා යුක්තිගරුකව කටයුතු කිරීමයි. ධර්මානුකූලව ම රාජ්යය ලබා රජ වූ බැවින් ‘ධර්මරාජ’ නම් වේ. දස වැදෑරුම් කුසල ධර්මයන්හි හා නින්දා රහිත දස රාජ ධර්මයන්හි නිරත වූ බැවින් ද ‘ධාර්මික’ නම් වේ. එම ධර්මයෙන් ම මුළු ලෝකය සතුටු කරන බැවින් ද ‘ධර්මරාජ’ නම් වේ. නැතහොත් පරහිත ධර්මයන්හි නිරත වීමෙන් ‘ධාර්මික’ වන අතර, ආත්මහිත ධර්මයන්හි නිරත වීමෙන් ‘ධර්මරාජ’ වේ. සක්විති රජු රාජ්යය ලබා ගන්නේ ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව මිස අධාර්මිකව නොවන බැවින්, ‘ධර්මයෙන් රාජ්යය ලද බැවින් ධර්මරාජ නම් වේ’ යැයි වදාරන ලදී. Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti. Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti. සිව් දිශාවන්ගෙන් සාගරය කෙළවර කොට ඇති බැවින් ‘චාතුරන්ත’ නම් වේ. ඒ ඒ ද්වීපයන්හි වූ මහා පෘථිවියට අධිපති බව ‘පූර්ව... පෙ... ඊශ්වර’ යන්නෙන් වදාළහ. ‘විජිතාවී’ යනු ජය ගත යුතු දේ ජය ගත් තැනැත්තා යන්නයි. එනම් කාම ක්රෝධාදී අභ්යන්තර සතුරන් ද, පිටත සතුරු සේනාවන් ද ජයගෙන සිටින බැවින් ‘විජිතාවී’ නම් වේ. සැබවින් ම සක්විති රජුන්ට කිසිවකු සමඟ යුද්ධයක් නැත. එහෙත් යුද්ධයකින් ජයගත යුතු විජයග්රහණයක් නිතැතින් ම සිදුවන බැවින් ‘විජිතසංගාම’ (සංග්රාම දිනූ) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ජනපදත්ථාවරියප්පත්තෝ’ යනු කරුණු සතරකින් යුත් අසිරිමත් ගුණාංග නිසා තම රාජ්යයේ වැසියන් අතර කිසිවකුටත් සෙලවිය නොහැකි තරම් තිරසාර වූත්, දැඩි වූත් භක්තියක් ඇති කරගත් තැනැත්තා යන්නයි. නැතහොත් තම ධාර්මික පිළිවෙත නිසා ජනපදය තුළ ස්ථාවර බවක් ඇති කළ තැනැත්තා යන්නයි. රුදුරු රජෙකු බදු මුදල් හා දඬුවම් ආදියෙන් ලෝකයා පීඩාවට පත් කරන විට, මිනිස්සු මධ්ය දේශය අතහැර කඳු, මුහුදු වෙරළ හා ගුහා ආදිය ඇසුරු කරමින් දේශ සීමාවන්හි වාසය කරති. ඉතා මෘදු (දුර්වල) රජෙකු සිටින විට සොරුන්ගෙන් හා සැහැස්සන්ගෙන් පීඩා විඳින මිනිස්සු දේශ සීමා අතහැර ජනපද මධ්යයෙහි වාසය කරති. මෙවැනි රජවරුන් යටතේ ජනපදය ස්ථාවර භාවයට පත් නොවේ. Sattaratanasamannāgatoti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto. Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti. Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti. ‘සප්ත රත්නයෙන් සමන්නාගත’ යනු සක්විති රුවන ආදී රත්නයන් සතකින් යුක්ත වූ යන්නයි. එහි සක්විති රජු සක්විති රුවනින් අපරාජිත දේශයන් ජය ගනී. ඇතා සහ අශ්ව රත්නයන්ගෙන් ජයගත් දේශයන්හි පහසුවෙන් සංචාරය කරයි. පරිනායක රත්නයෙන් (උපදේශක) ජයගත් දේශයන් ආරක්ෂා කරයි. සෙසු රත්නයන්ගෙන් පරිභෝජන සුඛය විඳියි. පළමු රත්නයෙන් ඔහුගේ උත්සාහ ශක්තිය ද, අවසාන රත්නයෙන් මන්ත්රණ ශක්තිය ද, ඇත්, අස් සහ ගෘහපති රත්නයන්ගෙන් ප්රභූ ශක්තිය ද මනාව සම්පූර්ණ වේ. ස්ත්රී හා මණි රත්නයන්ගෙන් පරිභෝජන සුඛය ද, සෙසු රත්නයන්ගෙන් ඓශ්චර්ය සුවය ද විඳියි. විශේෂයෙන් ම ඔහුගේ පළමු රත්න තුන අදෝස කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම බලයෙන් ද, මැද රත්න තුන අලෝභ කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම බලයෙන් ද, අවසාන රත්නය අමෝහ කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම බලයෙන් ද හිමි වේ. Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīruno’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. Adaṇḍenāti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. Asatthenāti iminā [Pg.185] pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘na daṇḍenā’’tiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ. Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ, abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti. 'සූරා' යනු ශක්තිසම්පන්න බවයි. 'නිබ්භයා' යනු බිය රහිත යන අර්ථය ඇති හෙයින් 'අභීරුනෝ' (බිය රහිත) යයි පැවසීය. 'අංග' යනු කරුණයි. යම් කරුණක් නිසා 'වීර' යයි කියනු ලැබේද එය 'වීරාංග' නම් වේ. එබැවින් 'එය වීර්යයට නමකි' යයි පැවසීය. සක්වළ පර්වතය දක්වා චක්කරත්නය පැතිර පවත්නා බැවින් 'සක්වළ පර්වතය සීමාව කොට සාගරය කෙළවර කොට පවත්නා' යයි කියන ලදී. 'අදණ්ඩේන' (දඬු රහිතව) යන්නෙන් ධන දණ්ඩනය හා ශරීර දණ්ඩනය නොකිරීම කියැවේ. 'අසත්ථේන' (ආයුධ රහිතව) යන්නෙන් සේනාව ලවා යුද්ධ කිරීම නොකිරීම පෙන්වීමට 'දණ්ඩෙන් තොරව' යනාදිය පැවසීය. මෙහි අදහස මෙයයි - වරදක් කළ සත්ත්වයන් සියයක් දහසක් අල්ලාගෙන ධන දණ්ඩනය මගින් රජකම් කරන්නාහු වෙති. යම් කෙනෙක් කැපීම් කෙටීම් ආදියෙන් අනුශාසනා කරද්ද, ඔවුහු ශස්ත්ර දණ්ඩනයෙන් (රජකම් කරති). මම වනාහි දෙවැදෑරුම් දඬුවමම අත්හැර දඬු රහිතව වාසය කළෙමි. යම් කෙනෙක් කඩුව ආදී ආයුධවලින් අන්යයන්ට හිංසා කරත්ද, ඔවුහු ආයුධයෙන් රජකම් කරන්නෝ නම් වෙති. එහෙත් මම වනාහි ආයුධයකින් කුඩා මැස්සෙකුට තරම්වත් ලේ බිඳක් හෝ උපදවන්නේ නැතිව, ධර්මයෙන්ම "මහාරාජයාණෙනි, වඩින්න" යයි මෙලෙස ප්රතිරාජයන් විසින් පිළිගන්නා ලද ගමන් ඇත්තේ, කලින් කියන ලද ආකාරයට පෘථිවිය ජයගෙන වාසය කළෙමි, මැනවින් ජයගෙන ස්වාමියා වී වාසය කළෙමි. Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento ‘‘passa, puññānaṃ vipāka’’ntiādimāha. Sukhesinoti ālapanavacanametaṃ, tena sukhapariyesake satte āmanteti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘passathā’’ti vattabbe ‘‘passā’’ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vā sāhasakāritāya sāhasikā, tesaṃ kammaṃ sāhasikakammaṃ. Pathaviyā issaro pathabyoti āha ‘‘puthavisāmiko’’ti. මෙසේ භාග්යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේවම සාක්ෂියක් කොටගෙන පින්වල විපාකයන්හි මහත් බව ප්රකාශ කොට, දැන් එම අර්ථයම ගාථාවලින් දැක්වීමට 'පස්ස පුඤ්ඤානං විපාකං' (පින්වල විපාකය බලන්න) යනාදිය වදාළ සේක. 'සුඛේසිනෝ' යනු ඇමතීමකි, එයින් සැප සොයන සත්ත්වයන් අමතති. පාලියෙහි 'පස්සථ' (බලව්) යයි කිය යුතු තැන 'පස්ස' (බලන්න) යයි වචන විපර්යාසයක් කර ඇති බව දත යුතුය. මිනිසුන්ගේ පපුව මත ආයුධ තබා තමන් කැමති ධනය පැහැර ගැනීම ආදී දරුණු ක්රියා කරන බැවින් ඔවුහු 'සාහසිකයෝ' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ක්රියාව 'සාහසික කර්මය'යි. පෘථිවියට අධිපති බැවින් 'පථව්යෝ' යයි කීහ, එහි අර්ථය 'පෘථිවි ස්වාමියා' යන්නයි. Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. මෙත්ත සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. 10. Bhariyāsuttavaṇṇanā 10. භරියා සූත්ර වර්ණනාව 63. Dasame uccāsaddā mahāsaddā uddhaṃ uggatattā uccaṃ patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogaṃ vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyaṃ saddaṃ karontā vadanti. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato ca saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne’’ti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho[Pg.186], gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘jāle vā…pe… mahāsaddo hotī’’ti. Kattabbavattanti pādaparikammādikattabbakiccaṃ. Kharāti cittena vācāya ca kakkhaḷā. Sesamettha uttānameva. 63. දසවන (සූත්රයෙහි) 'උච්චාසද්දා මහාසද්දා' යනු උඩට නැගුණු හඬ 'උච්ච' (උස්) නම් වන අතර, පැතිරී ගිය හඬ 'මහා' නම් වේ. වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි ලෙස ශබ්ද කරමින් කතා කරති. බොහෝ දෙනෙකු එක්ව පවත්වන කටහඬ පවා අර්ථයෙන් හා ශබ්දයෙන් වටහා ගැනීමට අපහසු වී හුදෙක් මහා ඝෝෂාවක් වී කන් අසලට පැමිණෙයි. 'මච්ඡවිලෝපේ' යනු මසුන් කොල්ලකන්නාක් මෙන් අල්ලා ගැනීමේදී හෝ මසුන් උදුරා ගැනීමේදීය. කෙවුලන්ගේ මස් කූඩ තබා ඇති තැනට මහා ජනයා රැස්වී "මට මෙතනින් තව එක මාලුවෙක් දෙන්න, එක මාලු පෙත්තක් දෙන්න, මේකා උඹට ලොකු එකෙක් දුන්නා, මට දුන්නේ පොඩි එකෙක්" යනාදී වශයෙන් උස් හඬින් මහා හඬින් කෑගසති. එය අරභයා "කෙවුලන්ගේ මස් කූඩ බා තැබූ තැනදී" යයි පවසන ලදී. මසුන් ඇල්ලීම සඳහා දැල දැමූ විටද එම ස්ථානයේ කෙවුලෝ සහ අනෙක් අයද "ඇතුල් වුණා, ඇතුල් වුණේ නෑ, අහු වුණා, අහු වුණේ නෑ" යයි මහා හඬක් නගති. එය අරභයා "දැලෙහි හෝ...පෙ... මහා ශබ්දයක් වෙයි" යයි පවසන ලදී. 'කත්තබ්බවත්තං' යනු පා දොවනය ආදී කළ යුතු වත් පිළිවෙත්ය. 'ඛරා' යනු සිතින් හා වචනයෙන් රළු වූවෝය. සෙසු පද මෙහි පැහැදිලිය. Bhariyāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. භරියා සූත්ර වර්ණනාව නිම විය. 11. Kodhanasuttavaṇṇanā 11. කෝධන සූත්ර වර්ණනාව 64. Ekādasame sapattakaraṇāti vā sapattehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanoyanti kujjhano ayaṃ. Ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatappaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti. Etarahi āyatiñcāti kodhābhibhūtassa ekantamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇovā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ. 64. එකොළොස්වන (සූත්රයෙහි) 'සපත්තකරණා' යනු සතුරන් විසින් කටයුතු වූ දේවල්ය. 'කෝධනං' යනු කෝප වන ස්වභාවයයි. 'කෝධනෝයං' යනු මේ කෝප වන්නාය. 'අයං' යන්න නිපාත මාත්රයකි. 'කෝධපරේතෝ' යනු ක්රෝධයෙන් අනුව යන ලද හෙවත් ක්රෝධයට මැඩුණු තැනැත්තාය. 'දුබ්බණ්ණෝව හෝති' යනු ස්වභාවයෙන්ම වර්ණවත් වුවත්, ආභරණවලින් සැරසී සිටියත් මුහුණ විකෘති වීම ආදියෙන් විරූපීම වෙයි. වර්තමානයේ හා මතු කාලයේ ක්රෝධයට මැඩුණු තැනැත්තාට මෙය ඒකාන්තයෙන්ම ලැබෙන ප්රතිඵලය බව දැක්වීමට 'දුබ්බණ්ණෝව' (විරූපීම වෙයි) යයි තහවුරු කර නැවත 'කෝධභිබ්භූතෝ' යයි පවසන ලදී. Ayasabhāvanti akittimabhāvaṃ. Attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano. Antaratoti abbhantarato, cittato vā. Taṃ jano nāvabujjhatīti kodhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādibhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano na jānāti. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kuddhoti attho yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā yanti kiriyāparāmasanaṃ. Sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhatamaṃ bhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti. 'අයසභාවං' යනු අපකීර්තිමත් බවයි. තමාටත් අනුන්ටත් අනර්ථයක් සිදු කරන බැවින් 'අනත්ථජනනෝ' (අනර්ථය උපදවන්නා) නම් වේ. 'අන්තරතෝ' යනු ඇතුළතින් හෙවත් සිතින් යන අර්ථයයි. 'තං ජනෝ නාවබුජ්ඣති' යනු ක්රෝධය නමින් හැඳින්වෙන, තමාගේ සිත තුළම හටගන්නා වූ, අනර්ථය උපදවන, සිත කෝප කරවන ආදී වූ මේ බය සහ බියට හේතුව මේ අඥාන මහා ජනයා නොදනී. 'යං' යන්න 'යම් තැනක' යන අර්ථයයි. එය භූමාර්ථයෙහි (ස්ථානාර්ථයෙහි) යෙදුණු ප්රථමා විභක්ති වචනයකි. යම් කාලයක ක්රෝධය මිනිසෙකු යටපත් කරගන්නේද, එකල්හි අන්ධකාරයක් (අඥානයක්) වෙයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. නැතහොත් 'යං' යනු හේතු වාචක වචනයකි. යම් හෙයකින් ක්රෝධය උපදින කල්හි මිනිසෙකු යටපත් කරන්නේද, එහෙයින් කෝප වූ කල්හි අන්ධකාරයක් වෙයි යනු අර්ථයයි. 'යං' හා 'තං' යන වචනවල ඒකාන්ත සම්බන්ධයක් ඇති බැවිනි. එසේත් නැතහොත් 'යං' යන්නෙන් ක්රියාව පරාමර්ශනය කෙරේ. ක්රෝධය විසින් යටපත් කරනු ලැබීම යම් වෘත්තාන්තයක්ද, එය අන්ධකාරයක් බවට පත්වීමක් යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් යම් මිනිසෙකු ක්රෝධය විසින් යටපත් කරනු ලබන්නේද, ඔහුට එකල්හි අන්ධකාරයක් වෙයි. එබැවින් කෝප වූ තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, කෝප වූ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි. Bhūnaṃ vuccati vuddhi, tassa hananaṃ ghāto etesanti bhūnahaccāni. Tenāha ‘‘hatavuddhīnī’’ti. Dama-saddena vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ paññāvīriyena [Pg.187] diṭṭhiyāti vuttanti dassento ‘‘katarena damenā’’tiādimāha. Anekattho hi dama-saddo. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto ‘‘manacchaṭṭhāni indriyāni dametī’’ti katvā. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damo ‘‘saṃkilesaṃ dameti pajahatī’’ti katvā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ damo ‘‘upavasanavasena kāyakammādīni dametī’’ti katvā. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu’’nti (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88) ettha adhivāsanakkhanti damo ‘‘kodhūpanāhamakkhādike dameti vinodetī’’ti katvā. ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā’’ti (saṃ. ni. 1.9) ettha abhisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko dhammo damo ‘‘dammati cittaṃ etenā’’ti katvā. Idhāpi ‘‘taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti vacanato dama-saddena paññāvīriyadiṭṭhiyo vuttā. ‘භූන’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ වැඩීම හෝ වෘද්ධියයි. එය නැසීම (ඝාතනය) භූනහච්ච නම් වේ. එබැවින් ‘නැසූ වෘද්ධිය ඇති’ යැයි කියන ලදී. ‘දම’ යන වචනයෙන් ප්රකාශ කරන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කිරීමට, ප්රඥාවෙන්, වීර්යයෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් යැයි වදාළ බව පෙන්වීමට ‘කවර දමනයකින්ද’ යනාදිය ප්රකාශ කරන ලදී. ‘දම’ යන වචනය බොහෝ අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සත්යයෙන් දමනය වූ, දමනයෙන් යුක්ත වූ, වේදාන්තයට පැමිණි, වැස නිම කළ බ්රහ්මචර්යාව ඇති’ යන තැන්හි ‘සයවැදෑරුම් ඉන්ද්රියයන් දමනය කරයි’ යන අර්ථයෙන් ඉන්ද්රිය සංවරය ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘සත්යය, දමනය, ත්යාගය සහ ඉවසීම යන මේවාට වඩා උතුම් යමක් ඇද්ද?’ යන තැන්හි ‘කෙලෙස් දමනය කරයි, ප්රහීණ කරයි’ යන අර්ථයෙන් ප්රඥාව ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘දානයෙන් ද, දමනයෙන් ද, සංයමයෙන් ද, සත්ය වචනයෙන් ද පිනක් ඇත්තේය’ යන තැන්හි උපවාසය (පොහොය සමාදන් වීම) මගින් කාය කර්මාදිය දමනය කරන බැවින් උපෝසථ කර්මය ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘පුණ්ණය, ඔබ මෙම දමනයෙන් හා උපශමනයෙන් යුක්තව සුනාපරන්ත ජනපදයෙහි වාසය කිරීමට සමත් වන්නෙහිද?’ යන තැන්හි ක්රෝධය, උපනාහය හා මසුරුකම ආදිය දමනය කර බැහැර කරන බැවින් අධිවාසනා ක්ෂාන්තිය ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘මානයට කැමති තැනැත්තාට මෙහි දමනයක් නැත, සමාහිත නොවූවහුට මෞනයක් (ප්රඥාවක්) නැත’ යන තැන්හි ‘මිනිසා දමනය කරයි’ යන අර්ථයෙන් අභිසම්බොජ්ඣංග ආදී සමාධි පාර්ශවීය ධර්ම ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. මෙහිදී ද ‘එය දමනයෙන්, ප්රඥාවෙන්, වීර්යයෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් සහමුලින්ම සිඳලිය යුතුය’ යන වචනය අනුව ‘දම’ යන වචනයෙන් ප්රඥාව, වීර්යය සහ දෘෂ්ටිය අදහස් කරන ලදී. Kodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. කෝධන සූත්ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී. Abyākatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. අබ්යාකත වර්ගයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී. 7. Mahāvaggo 7. මහා වර්ගය 1-2. Hiriottappasuttādivaṇṇanā 1-2. හිරිඔත්තප්ප සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව 65-66. Sattamassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye tayo saṃvaṭṭāti āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti tayo saṃvaṭṭā. Tisso saṃvaṭṭasīmāti ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti tisso saṃvaṭṭasīmā. Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati vinassati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vāyunā viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ [Pg.188] visayakkhettanti. Tattha jātikkhettaṃ nāma dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ koṭisahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; cūḷava. 251) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249). Āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo), moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ, yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati. 65-66. හත්වන සූත්රයේ පළමු කොටස පැහැදිලිය. දෙවනුව ‘සංවට්ට (විනාශ වීම්) තුනක්’ යනු ආපෝ (ජල) සංවට්ටය, තේජෝ (ගිනි) සංවට්ටය සහ වායෝ (සුළං) සංවට්ටය යන සංවට්ට තුනයි. ‘සංවට්ට සීමාවන් තුනක්’ යනු ආභස්සර, සුභකිණ්හ සහ වේහප්ඵල යන බ්රහ්ම ලෝක තුනයි. කල්පය ගින්නෙන් විනාශ වන විට, ආභස්සර ලෝකයෙන් පහළ සියල්ල ගින්නෙන් දැවී යයි. ජලයෙන් විනාශ වන විට, සුභකිණ්හ ලෝකයෙන් පහළ සියල්ල ජලයෙන් දිය වී යයි. සුළඟින් විනාශ වන විට, වේහප්ඵල ලෝකයෙන් පහළ සියල්ල සුළඟින් විනාශ වී යයි. විස්තර වශයෙන් පවසතොත්, සෑම විටම එක් බුද්ධ ක්ෂේත්රයක් විනාශ වේ. බුද්ධ ක්ෂේත්රය ජාති ක්ෂේත්රය, ආඥා ක්ෂේත්රය සහ විෂය ක්ෂේත්රය ලෙස තෙවැදෑරුම් වේ. එහි ජාති ක්ෂේත්රය යනු දස දහසක් සක්වළ සීමාවයි; එය තථාගතයන් වහන්සේගේ පිළිසිඳ ගැනීම් ආදියේදී කම්පනය වේ. ආඥා ක්ෂේත්රය යනු කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ සීමාවයි; එහි රතන සූත්රය, ඛන්ධ පිරිත, ධජග්ග පිරිත, ආටානාටිය පිරිත සහ මෝර පිරිත යන මේ පිරිත්වල ආනුභාවය පවතී. විෂය ක්ෂේත්රය යනු අනන්ත අපරිමාණ සීමාවයි, එය ‘යම් තාක් කැමති වේද’ යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස බුද්ධ ක්ෂේත්ර තුනෙන් එක් ආඥා ක්ෂේත්රයක් විනාශ වේ. එය විනාශ වන විට ජාති ක්ෂේත්රයද නිරතුරුවම විනාශ වේ. විනාශ වන විට සියල්ල එකට විනාශ වන අතර, නැවත පිහිටන විටද සියල්ල එකටම පිහිටයි. Tīṇi saṃvaṭṭamūlānīti rāgadosamohasaṅkhātāni tīṇi saṃvaṭṭakāraṇāni. Rāgādīsu hi akusalamūlesu ussannesu loko vinassati. Tathā hi rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena, mohe ussannatare vātena. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti. ‘සංවට්ට මූල තුනක්’ යනු රාගය, ද්වේෂය සහ මෝහය යන විනාශයට හේතු වන කරුණු තුනයි. රාගය ආදී අකුසල මූලයන් අධික වූ විට ලෝකය විනාශ වේ. එනම්, රාගය අධික වූ විට ගින්නෙන්ද, ද්වේෂය අධික වූ විට ජලයෙන්ද, මෝහය අධික වූ විට සුළඟින්ද ලෝකය විනාශ වේ. ඇතැම්හු ‘ද්වේෂය අධික වූ විට ගින්නෙන්ද, රාගය අධික වූ විට ජලයෙන්ද විනාශ වේ’ යැයි පවසති. Tīṇi kolāhalānīti kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ nāma bhavissatī’’tiādinā devatāhi ugghositasaddo kappakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussapathe devatā ghosantiyo caranti. ‘‘Vassasahassamatthake buddho uppajjissatī’’ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammappaṭipanno saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosanti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatamatthake sattaratanasampanno cātuddīpissaro sahassaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattī rājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosanti. ‘කෝලාහල තුනක්’ යනු කල්ප කෝලාහලය, බුද්ධ කෝලාහලය සහ සක්විති කෝලාහලය යන තුනයි. එහිදී, ‘තව අවුරුදු ලක්ෂයකින් කල්ප විනාශය සිදුවන්නේය’ යනාදී වශයෙන් දේවතාවුන් විසින් කරන ප්රකාශය ‘කල්ප කෝලාහලය’ නමි. ‘මෙයින් අවුරුදු ලක්ෂයකට පසු ලෝකය විනාශ වනු ඇත, එබැවින් නිහතමානීව මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන සතර බ්රහ්ම විහරණයන් වඩව්’ යැයි දේවතාවෝ මිනිසුන් අතර සැරිසරමින් ප්රකාශ කරති. ‘තව අවුරුදු දහසකින් බුදුවරයෙකු උපදින්නේය’ යන ප්රකාශය ‘බුද්ධ කෝලාහලය’ නමි. ‘මෙයින් අවුරුදු දහසකට පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ වී, ධර්මානුධර්ම ප්රතිපදාවෙහි පිහිටා, මහා සංඝ රත්නය පිරිවරා ධර්ම දේශනා කරමින් හැසිරෙනු ඇත’ යැයි දේවතාවෝ ප්රකාශ කරති. ‘තව අවුරුදු සියයකින් සක්විති රජෙකු උපදින්නේය’ යන ප්රකාශය ‘සක්විති කෝලාහලය’ නමි. ‘මෙයින් අවුරුදු සියයකට පසු සත්රුවනින් යුක්ත වූ, සතර මහා දීපයට අධිපති වූ, දහසක් පිරිවර ඇති, අහසින් යා හැකි සක්විති රජෙකු උපදිනු ඇත’ යැයි දේවතාවෝ ප්රකාශ කරති. Aciraṭṭhena na dhuvāti udakabubbuḷādayo viya na ciraṭṭhāyitāya dhuvabhāvarahitā. Assāsarahitāti supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā. ‘න ධුවා’ (ස්ථිර නැත) යනු දිය බුබුළක් මෙන් වැඩි කාලයක් නොපවතින බැවින් ස්ථිර භාවයෙන් තොර බවයි. ‘අස්සාසරහිතා’ (සැනසීමක් නැත) යනු සිහිනයකින් පානය කළ පැන් මෙන් හෝ ආලේප කළ සඳුන් මෙන් හෝ සැබෑ සැනසීමක් නැති බවයි. Upakappanameghoti [Pg.189] kappavināsakameghaṃ sandhāya vadati. Yasmiñhi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekamahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadā nikkhantabījaṃ..pe… ekabindumpi devo na vassatī’’ti. ‘‘Vassasatasahassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’tiādinā devatāhi vuttavacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññānī katvā devaloke nibbattanti, avīcito paṭṭhāya tuccho hotīti. ‘උපකප්පන මේඝය’ යනු කල්ප විනාශකාරී මහා මේඝය ගැන පවසන ලද්දකි. කල්පය ගින්නෙන් විනාශ වන සමයේදී, මුලින්ම කල්ප විනාශකාරී මහා මේඝයක් හටගෙන කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ පුරා මහා වර්ෂාවක් වසී. මිනිස්සු ඉතා සතුටට පත්ව සියලු බීජ වර්ග ගෙන වපුරති. වැවුණු බෝග ගවයින්ට කෑමට හැකි පමණට වැවුණු පසු, බූරුවෙකු බෙරිහන් දෙන හඬක් මෙන් ශබ්දයක් නැගී එක් වැහි බිඳුවක්වත් නොවැටී වැස්ස සම්පූර්ණයෙන්ම නැවතී යයි. එබැවින් ‘එවිට වපුරන ලද බීජ... එක් වැහි බිඳුවක්වත් වසින්නේ නැත’ යැයි පවසන ලදී. ‘අවුරුදු ලක්ෂයක් ඇවෑමෙන් කල්ප විනාශය සිදුවේ’ යන දේවතාවුන්ගේ ප්රකාශය අසා බොහෝ මිනිස්සු සහ භූමාටු දේවතාවෝ සංවේගයට පත්ව, එකිනෙකා කෙරෙහි මෘදු සිත් ඇතිව මෙත්තාදී පින්කම් කොට දෙව්ලොව උපදිති; එවිට අවීචියේ සිට ඉහළට ලෝකය හිස් වේ. Pañca bījajātānīti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañca bījāni jātāni. Tattha mūlabījanti vacā, vacattaṃ, haliddaṃ, siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho, nigrodhoti evamādi. Phaḷubījanti ucchu, veḷu, naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ, phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti vīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādiaparaṇṇañca. Paccayantarasamavāye visadisuppattiyā visesakāraṇabhāvato ruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ (visuddhi. 2.449) dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) yathā. Yathā phalapākapariyantā osadhirukkhā veḷukadaliādayo. පංච බීජජාතයෝ නම්: මූලබීජ, ස්කන්ධබීජ, ඵළුබීජ (පුරුක් බීජ), අග්රබීජ සහ බීජබීජ යන මේ බීජ වර්ග පහයි. එහි මූලබීජ යනු: වදකහ, වචත්ත, කහ, ඉඟුරු ආදියයි. ස්කන්ධබීජ යනු: ඇසතු, නුග ආදියයි. ඵළුබීජ යනු: උක්, උණ, බට ආදියයි. අග්රබීජ යනු: හීන් තල, මහා තල ආදියයි. බීජබීජ යනු: වී ආදී පූර්වාන්න සහ මුං, මෑ ආදී අපරාන්නයි. වෙනත් ප්රත්යයන්ගේ එකතුවෙන් අසමාන උත්පත්තියක් ඇති කිරීමට විශේෂ හේතුවක් වන බැවින්, පැළවීමට සමර්ථ වූ සාරවත් ඵලයෙහි 'බීජ' යන ශබ්දය රූඪ වී ඇත. එම අර්ථය සිද්ධ කිරීම සඳහා මුල් ආදියෙහි ද ඇතැම් තැනක 'බීජ' ශබ්දය යෙදෙන බැවින්, මුල් ආදියෙන් වෙන් කොට දැක්වීම පිණිස එක් 'බීජ' ශබ්දයකින් විශේෂ කොට 'බීජබීජ' යයි 'රූපරූප', 'දුක්ඛදුක්ඛ' යන්නා සේ පවසන ලදී. උණ, කෙසෙල් ආදී පැළෑටි හා ගස් ගෙඩි ඉදීමෙන් පසු කෙළවර වන්නා සේය. Yaṃ kadācītiādīsu yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena. Sesamettha uttānameva. 'යං කදාචි' යනාදියේ 'යං' යනු නිපාත මාත්රයකි. 'කදාචි' යනු කිසියම් කලෙක යන්නයි. 'කරහචි' යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. 'දීඝස්ස අද්ධුනෝ' යනු දීර්ඝ කාලයක යන්නයි. 'අච්චයේන' යනු ඉක්මයාමෙනි. මෙහි සෙසු කොටස් ඉතා පැහැදිලිය. Hiriottappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. හිරිඔත්තප්ප සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 3. Nagaropamasuttavaṇṇanā 3. නගරූපම සූත්ර වර්ණනාව 67. Tatiye paccante bhavaṃ paccantimaṃ. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) viya alaṅkāravacano parikkhārasaddoti āha ‘‘nagarālaṅkārehi alaṅkata’’nti. Parivāravacanopi vaṭṭatiyeva ‘‘satta samādhiparikkhārā’’tiādīsu [Pg.190] (dī. ni. 3.330) viya. Nemaṃ vuccati thambhādīhi anupatabhūmippadesoti āha ‘‘gambhīraāvāṭā’’ti, gambhīraṃ bhūmiṃ anuppaviṭṭhāti attho. Suṭṭhu sannisīdāpitāti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapitā. 67. තුන්වන සූත්රයෙහි; දේශ සීමාවක පවත්නා වූයේ 'පච්චන්තිමං' නම් වේ. 'සීලයෙන් සැරසූ රථය, ධ්යානය අක්ෂය වූ, වීර්යය චක්ර වූ' යනාදියෙහි මෙන් මෙහි 'පරික්ඛාර' ශබ්දය අලංකාර යන අර්ථයෙන් යෙදුණු බැවින් 'නගරාලංකාරයෙන් අලංකෘත වූ' යයි පැවසුණි. 'සප්ත සමාධි පරික්ඛාර' යනාදියෙහි මෙන් පිරිවර යන අර්ථය ද මෙහි ගැලපේ. 'නේමං' යනු කුළුණු ආදියෙන් අල්ලාගත් භූමි ප්රදේශයයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ගම්භීර ආවාට' (ගැඹුරු අගල්) යයි පැවසුණි, එයින් අදහස් වන්නේ ගැඹුරු පොළොව දක්වා ගිය බවයි. 'සුට්ඨු සන්නිසීදාපිතා' යනු පොළොව හාරා මැනවින් පිහිටුවන ලද යන්නයි. Anupariyāyeti etenāti anupariyāyo, soyeva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anuyāyamaggo. 'අනුපරියායේ' යනු මෙයින් වටා යනු ලබන හෙයින් 'අනුපරියාය' නම් වේ. එයම මඟක් වන බැවින් 'අනුපරියායපථ' නම් වේ. එනම් ප්රාකාරය වටා යන මාර්ගයයි. Hatthiṃ ārohanti ārohāpayanti cāti hatthārohā (dī. ni. ṭī. 1.163). Yena hi payogena puriso hatthino ārohanayoggo hoti, hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyantānaṃ sabbesampetesaṃ gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘sabbepī’’tiādi. Tattha hatthācariyā nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhāpakā. Hatthivejjā nāma hatthibhisakkā. Hatthibandhā nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā. Ādi-saddena hatthīnaṃ yavapadāyakādike saṅgaṇhāti. Assārohā rathikāti etthāpi eseva nayo. Rathe niyuttā rathikā. Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā. Dhanuṃ gaṇhanti gaṇhāpenti cāti dhanuggahā, issāsā dhanusippassa sikkhāpakā ca. Tenāha ‘‘dhanuācariyā issāsā’’ti. Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakāti āha – ‘‘ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchantī’’ti. Yathā tathā ṭhite senike brūhakaraṇavasena tato tato calayanti uccālentīti calakā. Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā gacchantīti piṇḍadāyakā. Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakāti attho veditabbo. Uggatuggatāti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā, udaggāti attho. Pakkhandantīti attano vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho. Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgā viya mahānāgā. Ekasūrāti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā. Sajālikāti savammikā. Saraparittāṇanti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ, cammamayaṃ vā phalakaṃ. Gharadāsayodhāti attano dāsayodhā. ඇතුන් පිට නඟින සහ නංවන අය 'හත්ථාරෝහ' (ඇත්ගොව්වන්) නම් වේ. යම් උපක්රමයකින් පුරුෂයෙක් ඇතා පිට නැඟීමට සුදුසු වේ ද, අලි ඇතුන්ට එම පුහුණුව ලබා දෙන සියල්ලන්ම මෙයට ඇතුළත් වේ. එබැවින් 'සබ්බේපි' යනාදිය පැවසුණි. එහි 'හත්ථාචරිය' නම් ඇතුන්ට හා ඇත්ගොව්වන්ට ශිල්ප උගන්වන්නෝය. 'හත්ථිවෙජ්ජ' නම් ඇත් වෙදුන්ය. 'හත්ථිබන්ධ' නම් ඇතුන්ගේ පාද රකින්නෝය. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඇතුන්ට තණකොළ සපයන්නන් ආදීන් ද ඇතුළත් වේ. 'අස්සාරෝහ' සහ 'රථික' යන්නෙහි ද මෙම ක්රමයම වේ. රථවල යෙදුණු අය 'රථික' නම් වේ. 'රථරක්ඛ' යනු රථයේ අක්ෂය රකින්නෝය. දුනු ගන්නා සහ දුනු ගැන්වීමට පුහුණු කරන අය 'ධනුග්ගහ' නම් වේ, එනම් දුනු ශිල්පය උගන්වන 'ධනු ආචාර්ය'වරුන්ය. 'චේලක' යනු යුද්ධයේදී ජයධ්වජ ගෙන පෙරමුණේ යන අයයි. 'චලක' යනු සෙනඟ සිටින පරිදි ඔවුන් උනන්දු කරවමින් එහා මෙහා මෙහෙයවන අයයි. 'පිණ්ඩදායක' යනු උකුස්සන් මස් වැදැල්ලක් ගෙන යන්නා සේ පරසතුරන් සිඳ බිඳ දමමින් එඩිතරව යන මහා යෝධයන්ය. දෙවන අර්ථයකින්, සෙනඟ අතරට පැන යන්නාක් මෙන් යන අය 'පිණ්ඩදායක' නම් වේ. 'උග්ගතුග්ගතා' යනු ශක්තිය, වේගය හා පරාක්රමය නිසා ඉතා උසස් වූ, උදාර වූ යන අර්ථයයි. 'පක්ඛන්දන්ති' යනු තමන්ගේ වීර සූර භාවයෙන් පසුබට නොවී සතුරු සේනාවට කඩා වදින යන අර්ථයයි. ශක්තිය, ජවය හා පරාක්රමයෙන් යුක්ත බැවින් මහා ඇතුන් වැනි වූවෝ 'මහානාග' නම් වෙති. 'ඒකසූරා' යනු තමන්ගේ වීරත්වය නිසාම තනිවම සටන් කරන්නෝය. 'සජාලිකා' යනු සන්නාහ සන්නද්ධ වූවෝය. 'සරපරිත්තාණ' යනු සම්වලින් මසන ලද මුවාව (කේඩකය) හෝ සම් පලිහයි. 'ඝරදාසයෝධා' යනු තමන්ගේම දාසයන් වූ සෙබළුන්ය. Sampakkhandanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti sampakkhandanalakkhaṇā. Sampasādanalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ pasīdanalakkhaṇā. Okappanasaddhāti [Pg.191] okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. Pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanaṃ pasādasaddhā. Ayaṃ anudhammoti ayaṃ navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammo. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanābahulo. Saddhā bandhati pātheyyanti saddhā nāmāyaṃ sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati, sambalaṃ vissajjetīti attho. Saddhañhi uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti. Sirīti issariyaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘sirī bhogānamāsayo’’ti. Saddhā dutiyā purisassa hotīti purisassa devaloke, manussaloke ceva nibbānañca gacchantassa saddhā dutiyā hoti, sahāyakiccaṃ sādheti. Bhattapuṭādīti ādi-saddena dutiyikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Anekasarasatāti anekasabhāvatā, anekakiccatā vā. Sesaṃ suviññeyyameva. 'සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා' යනු ශ්රද්ධාව තැබිය යුතු කරුණු කෙරෙහි 'මෙය මෙසේම ය'යි බැසගන්නා ලක්ෂණයයි. 'සම්පසාදනලක්ඛණා' යනු පැහැදිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහි පැහැදෙන ලක්ෂණයයි. 'ඔකප්පන සද්ධා' යනු විමසා බලා බැසගෙන තීරණයකට පැමිණීමයි. පැහැදිය යුතු වස්තුව කෙරෙහි පැහැදීම 'පසාද සද්ධා' නමි. 'අයං අනුධම්මෝ' යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට අනුකූල වූ ධර්මයයි. 'නිබ්බිදාබහුලෝ' යනු බෙහෙවින් කලකිරීම් බහුල වූ යන්නයි. 'ශ්රද්ධාව මඟපැදකු බඳියි' යනු සත්වයා මරණය නමැති මහා මාර්ගයෙහි යද්දී, මහා කාන්තාරයකට පිළිපන් කල, මහා දුෂ්කර තැනකට පැමිණි කල ශ්රද්ධාව මඟපැදකු (සම්බල) බඳියි, එනම් මඟ වියදම් සපයයි යන අර්ථයයි. ශ්රද්ධාව උපදවාගෙන දන් දෙයි, සිල් රකියි, උපෝසථ කර්ම කරයි. එබැවින් 'ශ්රද්ධාව මඟපැදකු බඳියි' යයි කියන ලදී. 'සිරි' යනු ඓශ්චර්යයයි. ඓශ්චර්යය ඇති කල්හි ගොඩබිමින් මෙන්ම ජලයෙන් ද භෝග සම්පත් පැමිණේ. එබැවින් 'ශ්රියාව භෝගයන්ට ආශ්රය වේ' යයි කියන ලදී. 'ශ්රද්ධාව පුරුෂයාට දෙවැනි සහකාරිය වෙයි' යනු දෙව්ලොව, මිනිස්ලොව මෙන්ම නිවනට ද යන පුරුෂයාට ශ්රද්ධාව සහායිකාවක වී සහාය දක්වයි. 'භත්තපුටාදි' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් සහායිකාව ආදීන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'අනේකසරසතා' යනු සහජ ස්වභාවයන් රාශියක් ඇති බවයි, නැතහොත් කාර්යයන් රාශියක් ඇති බවයි. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. Nagaropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. නගරූපම සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā 4. ධම්මඤ්ඤූ සූත්ර වර්ණනාව 68. Catutthe suttageyyādidhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva suttageyyādinā bhāsitassa tadaññassa suttapadatthassa bodhakassa saddassa atthakusalatāvasena atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ yathā attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogapariyesanavissajjanesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Niddese pana paṭiggahaṇamattaññutāya eva paribhogādimattaññutā pabodhitā hotīti paṭiggahaṇamattaññutāva dassitā. ‘‘Ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyā’’ti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Tattha pañca vassāni uddesassa kālo, dasa paripucchāya, idaṃ atisambādhaṃ, atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā dasa vassāni uddesassa kālo, vīsati paripucchāya, tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Khattiyaparisādikaṃ [Pg.192] aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ, khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. Niddese panassa khattiyaparisādicatubbidhaparisaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā ayaṃ puggalo sevitabbo, vipariyāyato añño asevitabbo’’ti sevitabbāsevitabbapuggalaṃ jānātīti puggalaparoparaññū. Evañhi tesaṃ puggalānaṃ paroparaṃ ukkaṭṭhanihīnataṃ jānāti nāma. Niddesepissa sevitabbāsevitabbapuggale vibhāvanameva samaṇakathākatanti daṭṭhabbaṃ. 68. සතරවන සූත්රයෙහි සූත්ර ගෙය්ය ආදි ධර්මය දන්නේ ද ඔහු 'ධර්මඥ' (ධම්මඤ්ඤූ) නම් වේ. ඒ ඒ සූත්ර ගෙය්ය ආදියෙන් දේශනා කරන ලද, ඊට අන්ය වූ සූත්ර පදයන්ගේ අර්ථය අවබෝධ කරවන වචනවල අර්ථයෙහි දක්ෂතාවෙන් අර්ථය දන්නේ ද ඔහු 'අර්ථඥ' (අත්ථඤ්ඤූ) නම් වේ. 'මම ශීලයෙන්, සමාධියෙන්, ප්රඥාවෙන් මෙපමණ වෙමි' යි මෙසේ තමාගේ ප්රමාණය දැනගැනීමෙන් තමා හඳුනන්නේ 'ආත්මඥ' (අත්තඤ්ඤූ) නම් වේ. පිළිගැනීම, පරිභෝජනය, සෙවීම සහ බැහැර කිරීම යන කරුණුවලදී ප්රමාණය දන්නේ 'මාත්රඥ' (මත්තඤ්ඤූ) නම් වේ. නිර්දේශයෙහි පිළිගැනීමේ මාත්රඥතාවෙන්ම පරිභෝජනය ආදියේ මාත්රඥතාව ද පැහැදිලි වන බැවින් පිළිගැනීමේ මාත්රඥතාවම දක්වන ලදී. 'මේ උද්දේශයට (පෙළ හැදෑරීමට) කාලයයි, මේ පරිපෘච්ඡාවට (විමසීමට) කාලයයි, මේ යෝගී අභ්යාසයට (මහණදම් පිරීමට) කාලයයි' මෙසේ කාලය දන්නේ 'කාලඥ' (කාලඤ්ඤූ) නම් වේ. එහි උද්දේශය සඳහා පස් වසරක් ද, පරිපෘච්ඡාව සඳහා දස වසරක් ද යන මෙය අතිශය පටුය. තියුණු ප්රඥාවන්තයෙකුට වුවද ඒ කාලයෙන් නිම කළ නොහැකි බැවින් උද්දේශය සඳහා දස වසරක් ද, පරිපෘච්ඡාව සඳහා විසි වසරක් ද, ඉන්පසු යෝගී අභ්යාසයෙහි කටයුතු කළ යුතුය. ක්ෂත්රිය පිරිස ආදී අට වැදෑරුම් පිරිස හඳුනන්නේ 'පිරිස් දන්නා තැනැත්තා' (පරිසඤ්ඤූ) නම් වේ. භික්ෂු පිරිස ආදී සතර වැදෑරුම් පිරිස ද, ක්ෂත්රිය පිරිස ආදී මනුෂ්ය පිරිසම නැවත සතර වැදෑරුම් කොට ගෙන අට වැදෑරුම් යැයි අනෙක් අය පවසති. නිර්දේශයෙහි ක්ෂත්රිය පිරිස ආදී සිවු වැදෑරුම් පිරිස ගැනීම නිදසුනක් ලෙස පමණක් බව දත යුතුය. 'මෙය සේවනය කරන මට අකුසල ධර්ම පිරිහී කුසල ධර්ම වැඩේ, එබැවින් මේ පුද්ගලයා සේවනය කළ යුතුය, මෙයට විපරීත වූ අනෙක් පුද්ගලයා සේවනය නොකළ යුතුය' යි සේවනය කළ යුතු සහ නොකළ යුතු පුද්ගලයා දන්නේ 'පුද්ගල පරෝපරඥ' (පුග්ගලපරෝපරඤ්ඤූ) නම් වේ. මෙසේ ඒ පුද්ගලයන්ගේ උසස් පහත් බව හඳුනන්නේය. නිර්දේශයෙහි ද සේවනය කළ යුතු හා නොකළ යුතු පුද්ගලයන් විග්රහ කිරීමම ශ්රමණ කථාවක් ලෙස කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. Dhammaññūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ධම්මඤ්ඤූ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලදී. 5-6. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā 5-6. පාරිච්ඡත්තක සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව 69-70. Pañcame patitapalāsoti patitapatto. Ettha paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ jālakajātatā, catutthaṃ khārakajātatā ca pāḷiyaṃ vuttā. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana mahāgovindasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.294) imameva pāḷiṃ āharitvā dassentena paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ khārakajātatā, catutthaṃ jālakajātatā ca dassitā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘pāricchattake pupphamāne ekaṃ vassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti, te tassa paṇḍupalāsabhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha – 69-70. පස්වන සූත්රයෙහි 'පතිතපලාසො' යනු පත්ර හැළී ගිය වෘක්ෂයයි. මෙහි පළමුව පඬු පත්ර ඇති බව ද, දෙවනුව පත්ර හැළී ගිය බව ද පවසා, තෙවනුව දැල් ආකාර අංකුර හටගත් බව ද, සිවුවනුව කුඩා පොහොට්ටු හටගත් බව ද පාලියෙහි වදාරන ලදී. දීඝ නිකාය අට්ඨකථාවෙහි මහාගෝවින්ද සූත්ර වර්ණනාවෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 2.294) මෙම පාලි පාඨයම ගෙන පෙන්වමින්, පළමුව පඬු පත්ර ඇති බව ද, දෙවනුව පත්ර හැළී ගිය බව ද පවසා, තෙවනුව කුඩා පොහොට්ටු (ඛාරක) හටගත් බව ද, සිවුවනුව දැල් ආකාර අංකුර (ජාලක) හටගත් බව ද දක්වන ලදී. එහි මෙසේ පවසන ලදී - 'පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂය පිපෙන කල්හි එක් වසරක උපස්ථානයට යති, ඔවුහු එහි පඬු පත් ඇති බවේ සිට සතුටු වෙති. එය මෙසේ වදාරන ලදී -' Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro, paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako, koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako, koviḷāro, pannapalāso hoti, jālakajāto hoti, khārakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti, attamanā, bhikkhave[Pg.193], devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti. මහණෙනි, යම් කලෙක තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේ පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාර වෘක්ෂය පඬු පත් සහිත වේ ද, මහණෙනි, තාවතිංස වැසි දෙවියෝ එකල්හි 'දැන් පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාරය පඬු පත් සහිතය, නොබෝ කලකින් පත්ර හැළී යනු ඇත' යි සතුටු වෙති. යම් කලෙක තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේ පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාරය පත්ර හැළී ගියේ වේ ද, දැල් වැනි අංකුර සහිත වේ ද, කුඩා පොහොට්ටු සහිත වේ ද, මහත් පොහොට්ටු සහිත වේ ද, විකසිත වීමට ආසන්න වූ පොහොට්ටු සහිත වේ ද, මහණෙනි, තාවතිංස වැසි දෙවියෝ එකල්හි 'දැන් පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාරය විකසිත වීමට ආසන්න පොහොට්ටු සහිතය, නොබෝ කලකින් සියල්ල විකසිත වනු ඇත' යි සතුටු වෙති. Līnatthappakāsiniyampi (dī. ni. ṭī. 2.294) ettha evamattho dassito – pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pāricchattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti. Tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampativikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasitoti. Ayañca anukkamo dīghabhāṇakānaṃ vaḷañjanānukkamena dassito, na ettha ācariyassa virodho āsaṅkitabbo. ලීනත්ථප්පකාසිනියෙහි ද මෙහි අර්ථය මෙසේ දක්වන ලදී - 'පන්නපලාසො' යනු පත්ර හැළී ගිය බවයි. 'ඛාරකජාතො' යනු හටගත් කුඩා පොහොට්ටු ඇති බවයි. නිල් පත්ර සහිත වූ ඉතා කුඩා වූ පොහොට්ටු 'ඛාරක' යැයි කියනු ලැබේ. 'ජාලකජාතො' යනු එම කුඩා පොහොට්ටු නිසාම හටගත් දැලක් වැනි වූ, සෑම අතින්ම දැලක් බඳු වූ ස්වභාවයයි. ඇතැම් අය 'ජාලකජාතො' යනු එක් දැලක් මෙන් හටගත් බව යැයි අර්ථ පවසති. පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂය ඛාරක හටගන්නා කාලයෙහි සෑම තැනම ලපලු සහිත වේ, ඒ ලපලු දීප්තිමත් පබළු වැනි පැහැයෙන් බබළයි. එයින් එය සෑම අතින්ම බබළමින් පවතී. 'කුටුමලජාතො' යනු හටගත් මහත් පොහොට්ටු ඇති බවයි. 'කොරකජාතො' යනු ඉදිකටු තුඩක් මෙන් විවර වූ, දැන් විකසිත වීමට ආසන්න අවස්ථාවයි. 'සබ්බපාලිඵුල්ලො' යනු සෑම අතින්ම පිපී විකසිත වූ බවයි. මේ අනුපිළිවෙළ දීඝ භාණකවරුන්ගේ සම්ප්රදාය අනුව දක්වන ලදී, මෙහි ආචාර්යවරයාගේ පරස්පරයක් සැක නොකළ යුතුය. Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhakavāto. Cinantoti nānāvidhabhattisannivesavasena nicinaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena apaññātadevatānaṃ. Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā. 'කන්තනකවාතො' යනු දෙවියන්ගේ පුණ්ය කර්ම ප්රත්යයෙන් මල් සිඳින සුළඟයි. 'කන්තති' යනු සිඳියි. 'සම්පටිච්ඡනකවාතො' යනු සිඳුණු මල් නොවැටී රැඳී සිටින සුළඟයි. 'චිනන්තො' යනු විවිධ සැරසිලි ආකාරයෙන් රැස් කිරීමයි. 'අඤ්ඤතරදේවතානං' යනු නාම ගෝත්ර වශයෙන් ප්රකට නොවූ දෙවිවරුන්ගේ යන්නයි. 'රේණුවට්ඨි' යනු පරාග සමූහයයි. 'කණ්ණිකං ආහච්ච' යනු සුධර්මා සභාවේ මුදුනෙහි වැදී යන්නයි. Anupharaṇānubhāvoti khīṇāsavassa bhikkhuno kittisaddassa yāva brahmalokā anupharaṇasaṅkhāto ānubhāvo. Pabbajjānissitaṃ hotīti pabbajjāya catupārisuddhisīlampi dassitamevāti adhippāyo. Paṭhamajjhānasannissitantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Idha pana ubhayato paricchedo heṭṭhā sīlato upari arahattato ca paricchedassa dassitattā. Tenetaṃ vuttanti tena kāraṇena etaṃ ‘‘catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva. 'අනුඵරණානුභාවො' යනු ක්ෂීණාශ්රව භික්ෂුවකගේ කීර්ති රාවය බ්රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරීම නම් වූ ආනුභාවයයි. 'පබ්බජ්ජානිස්සිතං හෝති' යනු පැවිද්දට අදාළ වූ චතුපාරිසුද්ධි ශීලය ද මෙහි දක්වන ලද්දේය යන අදහසයි. 'පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතං' ආදියෙහි ද මෙසේම අර්ථ දත යුතුය. මෙහි සීමා දෙකක්, එනම් පහළින් ශීලයෙන් ද ඉහළින් අර්හත්ත්වයෙන් ද සීමා කොට දක්වා ඇත. ඒ කරුණින් මෙය 'චතුපාරිසුද්ධි ශීලය පැවිද්ද ඇසුරු කළේ වෙයි' යනාදී වචනය වදාරන ලදී. හයවන සූත්රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පාරිච්ඡත්තක සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදී. 7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā 7. භාවනා සූත්ර වර්ණනාව 71. Sattame [Pg.194] atthassa asādhikā ‘‘bhāvanaṃ ananuyuttassā’’ti vuttattā. Sambhāvanattheti ‘‘api nāma evaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hotīti ekameva saṅkhaṃ avatvā aparāya saṅkhāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayapariharaṇatthaṃ sammadeva upari sayitāni. Upariattho hettha adhi-saddo. Utuṃ gaṇhāpentiyāti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Sammā paribhāvitānīti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha ‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’ti. Ettha ca sammāparisedanaṃ kukkuṭagandhaparibhāvanañca sammāadhisayanasammāparisedananipphattiyā ānubhāvanipphāditanti daṭṭhabbaṃ. Sammāadhisayaneneva hi itaradvayaṃ ijjhati. Na hi sammāadhisayanato visuṃ sammāparisedanassa sammāparibhāvanassa ca kāraṇaṃ atthi. Tena pana saddhiṃyeva itaresaṃ dvinnampi ijjhanato vuttaṃ. 71. සත්වැනි සූත්රයෙහි ‘භාවනාවෙහි නිරත නොවූවහුට’ යනුවෙන් පැවසුණු බැවින් අර්ථය සාධනය නොවේ. ‘සම්භාවනත්ථෙ’ යනු ‘මෙලෙස විය හැකිය’ යන අර්ථය ඇති විකල්ප අර්ථයකි. මෙසේ ලෝකයෙහි සුමට වචනයක් වනු පිණිස එක් සංඛ්යාවක් පමණක් නොකියා වෙනත් සංඛ්යාවක් ද සමඟ පවසනු ලැබේ. එනම් ‘දිය බිංදු දෙකක් හෝ තුනක්’ යනාදී වශයෙනි. ‘සම්මා අධිසයිතානි’ යනු ඇය (කිකිළිය) විසින් පියවි පයින් මර්දනය කරමින් හානියක් නොකර, පිටතින් එන සුළං ආදී උපද්රවයන්ගෙන් ආරක්ෂා කිරීම පිණිස මැනවින් බිත්තර මත වැතිර සිටීමයි. මෙහි ‘අධි’ ශබ්දය ‘මතුපිට’ යන අර්ථය දෙයි. ‘උතුං ගණ්හාපෙන්තියා’ යනු බිත්තරවල ඇති තෙතමනය ඉවත් කරනු පිණිස තම සිරුරේ උණුසුම මගින් සෘතුව (උෂ්ණත්වය) ලබා දීමයි. එබැවින් ‘උෂ්ණ කරන ලද’ යැයි පවසන ලදී. ‘සම්මා පරිභාවිතානි’ යනු සෑම අයුරින්ම මැනවින් කිකිළියගේ සුවඳ කවා ඇති බවයි. එබැවින් ‘කිකිළියගේ ගන්ධය ගන්වන ලද’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී මැනවින් උණුසුම් කිරීම සහ කිකිළි ගන්ධය කැවීම යනු මැනවින් වැතිර සිටීම හා මැනවින් උණුසුම් කිරීමේ ප්රතිඵලයක් ලෙස සිදුවන බව දත යුතුය. මැනවින් වැතිර සිටීම නිසාම අනෙක් කරුණු දෙක ද ඉටු වේ. මැනවින් වැතිර සිටීමෙන් බැහැරව වෙනම මැනවින් උණුසුම් කිරීමක් හෝ ගන්ධය කැවීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් එම වැතිර සිටීම සමඟම අනෙක් කරුණු දෙක ද ඉටු වන බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. Tividhakiriyākaraṇenāti sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇenāti attho. Kiñcāpi ‘‘evaṃ aho vata me’’tiādinā na icchā uppajjeyya kāraṇassa pana sampāditattā, atha kho bhabbāva te abhinibbhijjitunti yojanā. Kasmā bhabbāti āha ‘‘te hi yasmā tāyā’’tiādi. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripākaṃ bahinikkhamanayogyataṃ. Yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehapariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ. Tasmāti ālokassa anto paññāyamānato sayañca paripākagatattā. ‘ත්රිවිධ ක්රියාවන් සිදු කිරීමෙන්’ යනු මැනවින් වැතිර සිටීම ආදී ත්රිවිධ ක්රියාවන් සිදු කිරීමයි. ‘මට මෙසේ වේවා’ යනාදී වශයෙන් කැමැත්තක් නූපන් වුවද, හේතූන් සම්පූර්ණ වී ඇති බැවින්, ඔවුන් (පැටවුන්) බිජු වට බිඳගෙන පිටතට ඒමට සුදුසුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඔවුන් සුදුසු වන්නේ ඇයි දැයි පැහැදිලි කිරීමට ‘තේ හි යස්මා තායා’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘සයම්පි’ යනු බිත්තරයන් ය. ‘පරිණාම’ යනු මෝරා පරිපාකයට පත්ව පිටතට ඒමට සුදුසු තත්ත්වයට පත්වීමයි. බිත්තර කටුව තුනී වීම ඇතුළත ආලෝකය පෙනීමට හේතුවන්නා සේම, බිත්තර කටුවේ තුනී බව සහ නිය, කෙස්, හොට ආදියේ තියුණු බව බිත්තරයේ තෙතමනය අවසන් වීමට හේතුවන බව දත යුතුය. එබැවින් ඇතුළත ආලෝකය පෙනෙන බැවින් සහ තමන්ම මෝරා ඇති බැවින් (පැටවුන් පිටතට එති). Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena saṃsandetvā saha yojetvā. Sampādanena sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhabhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena kharabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhikāloti [Pg.195] vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhāniyā hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi avijjaṇḍakosaṃ paharati, desanāpi vineyyasantānagataṃ avijjaṇḍakosaṃ paharati, yathāṭhāne ṭhātuṃ na deti. ‘ඕපම්ම සම්පටිපාදනං’ යනු උපමාවේ අර්ථය උපමේයය සමඟ මැනවින් ගැළපීමයි. ‘තං’ යනු එම උපමාව ගැළපීමයි. ‘ඒවං’ යනු දැන් පවසන ආකාරයටයි. ‘අත්ථේන’ යනු උපමේය අර්ථය සමඟ සසඳා එක්ව යෙදීමෙනි. එම යෙදීමෙන් සම්ප්රයුක්ත ධර්මයන්ගේ බලයෙන් ඥානයේ තියුණු බව දත යුතුය. ඥානය ස්වභාවයෙන්ම සහ සිහි නුවණින් යුක්ත බැවින් තියුණු වේ, සමාධිය නිසා ස්ථීර වේ, ශ්රද්ධාව නිසා ඉතා ප්රසන්න වේ. ‘පරිණාම කාලය’ යනු බලවත් විපස්සනා පවතින කාලයයි. ‘වර්ධන කාලය’ යනු මාර්ගයට ආසන්න විපස්සනා කාලයයි. අනුලෝම ඥානයට අයත් විපස්සනාව ‘ගැබ්ගත්’ (ගහිතගබ්භා) ලෙස හැඳින්වෙන්නේ එවිට මාර්ග ඥානය නැමැති ගර්භය ඇති වී තිබෙන බැවිනි. ‘තජ්ජාතිකං’ යනු එම විපස්සනානුයෝගයට අනුරූප වූවකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ අවිද්යා නැමැති බිත්තර කටුව බිඳින සේක, දේශනාව ද විනයධරයන්ගේ සන්තානගත අවිද්යා බිත්තර කටුව බිඳ දමයි, එය යථා තත්ත්වයේ පැවතීමට ඉඩ නොදෙයි. Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. ‘‘Pala’’nti hi tassa suttassa nāmaṃ. Cāretvā dāruno heṭṭhā dosajānanatthaṃ ussāpetvā. Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena ‘‘palena gaṇḍahāro palagaṇḍoti pacchimapade uttarapadalopena niddeso’’ti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, pabbajjāva saṅkhepo pabbajjāsaṅkhepo. Tena vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalassa ajānantasseva āsavānaṃ parikkhayo idha vipassanānisaṃsoti adhippeto. ‘ඔලම්බක සංඛාතං’ යනු ලඹය ලෙස හඳුන්වන නූලයි. ‘පල’ යනු එම නූලේ නමයි. එය යොදාගෙන ලීයේ යට කොටසේ දෝෂ දැනගැනීම පිණිස ඔසවා බැලීමයි. ගෙඩිය (ලීයේ ගැටය) ඉවත් කරන බැවින් ‘පලගණ්ඩ’ (වඩුවා) ලෙස හැඳින්වේ. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ ‘පල’ මගින් ගැට ඉවත් කරන්නා පලගණ්ඩ වන බවත්, එහි පසු පදයෙහි උත්තර පදය ලොප් වී ඇති බවත්ය. ‘ගහණට්ඨානේ’ යනු අතින් අල්ලාගත යුතු ස්ථානයයි. ‘සම්මාදේව ඛිපීයන්ති’ යනු කාය දුශ්චරිතාදියයි, කෙටියෙන් පැවසුවහොත් පැවිද්දයි. මෙහි විපස්සනාවෙහි නිරත වන පුද්ගලයා නොදැනුවත්වම ආසවයන් ක්ෂය වීම විපස්සනාවේ ආනිශංසය ලෙස අදහස් කෙරේ. Hemantikena kāraṇabhūtena, bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti. Mahāsamuddo viya sāsanaṃ agādhagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttarato. Pariyāyanaṃ viyāti parito aparāparaṃ yāyanaṃ viya. Khajjamānānanti khādantena viya udakena khepiyamānabandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānapavattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāneti vipassanākammaṭṭhāne vīthippaṭipāṭiyā okkhāyamāne, paṭisaṅkhānupassanāya vā okkhāyamāne. Saṅkhārupekkhāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā. ‘හේමන්තිකේන’ යනු හේතුවක් වූ හේමන්ත ඍතුව මගින් යන්නයි. එසේත් නැතිනම් මෙය භුම්ම අර්ථයේ කරණ විභක්තියයි; එනම් හේමන්ත කාලයෙහි යන්නයි. ‘පටිප්පස්සම්භන්ති’ යනු සන්සිඳී ගිය ඵල ඇත්තෝ වෙති යන්නයි. එබැවින් ‘පූතිකානි භවන්ති’ (දිරාපත් වෙයි) යනුවෙන් පවසන ලදී. මහා සමුද්රය මෙන් මේ ශාසනය අගාධ සහ ගැඹුරුය. මහත් සැඩ පහරින් එතෙර කරවන බැවින් යෝගාවචරයා නැවක් වැනිය. ‘පරියායනං විය’ යනු හාත්පස එහා මෙහා යාම වැනිය. ‘ඛජ්ජමානානං’ යනු ජලය විසින් කා දමන්නාක් මෙන් බන්ධනයන් ලිහිල් කරනු ලැබීමයි. ‘තනුභාවෝ’ යනු කෙලෙස් නැවත නැවත ඉස්මතු වීමට ඇති නොහැකියාව නිසා දුර්වල වීමයි. ‘විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජේහි’ යනු විපස්සනා ඥානයෙන් උපන් ප්රීති ප්රාමෝද්යයන්ගෙනි. ‘ඔක්ඛායමානේ’ යනු විපස්සනා කර්මස්ථානයන් වීථි පිළිවෙළින් ක්ෂය වී යන විට හෝ පටිසංඛානුපස්සනාවෙන් ක්ෂය වන විටයි. සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානයෙන් ද එය පැහැදිලි වේ. ‘ඉතා පහසුවෙන්ම සංයෝජන සන්සිඳෙයි, දිරාපත් වෙයි’ යනුවෙන් පැවසීමෙන් (කෙලෙස්වල) දුර්වල බව දක්වන ලදී. Bhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. භාවනා සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. 8-9. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā 8-9. අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 72-73. Aṭṭhame passatha nūti api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ accivipphuliṅgāni [Pg.196] muñcantaṃ. Sajotibhūtanti samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānatthaṃ kiṃ maññathāti anumatiggahaṇatthaṃ pucchati. Yadettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha. 72-73. අටවැනි සූත්රයෙහි, ‘පස්සථ නූ’ යනු දකින්නහුද යන්නයි. ‘මහන්තං’ යනු විශාල වූ. ‘අග්ගික්ඛන්ධං’ යනු ගිනි කඳයි. ‘ආදිත්තං’ යනු ඇවිළී ගිය. ‘සම්පජ්ජලිතං’ යනු හාත්පසින්ම දිලිසෙන, ගිනි දැල් සහ ගිනි පුපුරු පිට කරන. ‘සජෝතිභූතං’ යනු සෑම තැනින්ම පැනනැගුණු ගිනිදැල්වලින් එකම ආලෝක සමූහයක් බවට පත් වූ. ‘තං කිං මඤ්ඤථ’ යනු මා විසින් දැන් පවසන කරුණ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිදැයි අනුමැතිය ලබාගැනීම පිණිස විමසයි. මෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ ගිනි කඳ වැළඳ ගැනීම සහ කාන්තාවක වැළඳ ගැනීම පිළිබඳව යම් කරුණක් ගෙන ආ සේක් ද, එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘ආරෝචයාමි’ (පවසමි) යනාදිය වදාළ සේක. Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhatāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkā hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chadvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa. ''දුස්සීලස්ස'' යනු ශීලයක් නැති, ශීලයෙන් තොර වූ තැනැත්තාටයි. ''පාපධම්මස්ස'' යනු දුස්සීලභාවය නිසාම ලාමක අදහස් ඇති පහත් ස්වභාවයකින් යුක්ත වූවන්ටයි. ''අසුචිසංකස්සරසමාචාරස්ස'' යනු අපිරිසිදු බව නිසා අපිරිසිදු වී සැකයෙන් සිහිපත් කළ යුතු හැසිරීම් ඇති තැනැත්තාටයි. මක්නිසාද යත්, දුස්සීලයා කිසියම්ම හෝ නුසුදුසු දෙයක් දැක ''මෙය අසවලා විසින් කරන ලද්දක් විය හැකිය'' යි අන් අය තුළ සැකයක් ඇති කරයි. කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා සාකච්ඡා කරමින් සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක ''මුන් වහන්සේලා මා කළ වරද දැනගෙන ඒ ගැන සාකච්ඡා කරන්නේදැයි'' තමා පිළිබඳවම ඇති වන සැකය නිසා සිහිපත් කළ යුතු හැසිරීම් ඔහු සතුය. ''පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්ස'' යනු ලජ්ජා විය යුතු බැවින් සැඟවිය යුතු ක්රියාවන් ඇති තැනැත්තාටයි. ''අසමණස්ස'' යනු සැබෑ ශ්රමණයකු නොවන තැනැත්තාටයි. සලාක බෙදීමේදී ආදියේදී ''මමත් ශ්රමණයෙක්'' යැයි බොරු ප්රකාශ කිරීමෙන් ශ්රමණ ප්රතිඥාව දෙන තැනැත්තාටයි. උතුම් නොවන හැසිරීම් ඇති බැවින් ඔහු ''අබ්රහ්මචාරී'' නම් වේ. උපෝසථ ආදියේදී ''මමත් බ්රහ්මචාරියෙක්'' යැයි බොරු ප්රකාශ කිරීමෙන් බ්රහ්මචාරී ප්රතිඥාව දෙන තැනැත්තාටයි. පවිටු ක්රියාවලින් හෙවත් ශීලය බිඳී යාමෙන් ඇතුළත කුණු වී ඇති බැවින් ඔහු ''අන්තෝපූතික'' නම් වේ. ද්වාර හයෙන් රාගාදී කෙලෙස් වැගිරීමෙන් තෙත් වී ඇති බැවින් ඔහු ''අවස්සුත'' නම් වේ. හටගත් රාගාදී කෙලෙස් නමැති කුණු කසළ නිසාත්, සිල්වතුන් විසින් බැහැර කළ යුතු බැවින් ඔහු ''කසම්බුජාත'' (කුණු කසළ බඳු වූ) නම් වේ. Vālarajjuyāti vālehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti mathanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ, abhimukhe uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvāti attho. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navamaṃ uttānameva. ''වාලරජ්ජුයා'' යනු ලොම්වලින් (කෙඳිවලින්) කරන ලද ලණුවෙනි. එය ඉතා රළුය. ''ඝංසෙය්ය'' යනු තදින් මැඩීමෙන් ඇතිල්ලිය යුතුය යන්නයි. ''තේලධෝතායා'' යනු තෙලෙන් මුවහත් කරන ලද (නැතහොත් පිරිසිදු කරන ලද) යන්නයි. ''පච්චොරස්මිං'' යනු පපුව ඉදිරිපිට, පපුව මධ්යයෙහි යන්න අදහසයි. ''අයෝසංකුනා'' යනු අඬුවෙන් හෝ උලෙන් යන්නයි. ''ඵේණුද්දේහකං'' යනු නැවත නැවතත් පෙන දමමින්, නොයෙක් වර පෙන නංවමින් යන අර්ථයයි. මෙලෙස මෙහි පාලි වර්ණනාව සැකෙවින් දත යුතුය. නවවැනි සූත්රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත. 10. Arakasuttavaṇṇanā 10. අරක සූත්ර වර්ණනාව 74. Dasame parittanti ittaraṃ. Tenāha ‘‘appaṃ thoka’’nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa raso kiccanti adhippetanti āha [Pg.197] ‘‘sarasaparittatāyapī’’ti. Tadadhīnavuttitāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti vacanato parittaṃ khaṇaparittatāyapi. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittakkhaṇappavattimattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissati. Paccuppanne cittakkhaṇe na jīvittha jīvati na jīvissati. 74. දසවැනි සූත්රයේ ''පරිත්තං'' යනු ස්වල්ප වූ හෝ තාවකාලික වූ යන්නයි. ඒ නිසාම ''අප්පං ථෝකං'' (ඉතා ස්වල්ප වූ) යයි පවසන ලදී. මෙහිදී ජීවිතයේ කාර්යය වශයෙන් අදහස් කෙරෙන්නේ පැවැත්ම නොසිඳී පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වීමයි. එබැවින් ''සරසපරිත්තතායපි'' (එම කාර්යයේ ඇති අල්ප බව නිසාද) යනුවෙන් පවසන ලදී. එයට යටත්ව පැවතීම නිසාද, ''මහණෙනි, යමෙක් බොහෝ කලක් ජීවත් වේද, ඔහු අවුරුදු සියයක් හෝ ඊට මදක් වැඩි කාලයක් ජීවත් වේ'' යන වචනයට අනුව එය අල්ප වේ. ක්ෂණික වශයෙන් අල්ප වූ බැවින්ද එය පරිත්ත වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයන්ගේ ජීවිත ක්ෂණය එක් සිත් ක්ෂණයක් පවතින මාත්රයක් වූ බැවින් ඉතා අල්පය. උදාහරණයක් ලෙස, රිය සකක් පෙරළෙන කල්හිත් එහි එක් දාරයකින් පමණක් මතුපිට ස්පර්ශ වන්නාක් මෙන්, නතර වී තිබෙන විටත් එක් දාරයකින් පමණක් ස්පර්ශ වී පවතින්නාක් මෙන්, එලෙසම සත්වයන්ගේ ජීවිතය එක් සිත් ක්ෂණයක් පමණක් පවතින අතර එම සිත නිරුද්ධ වූ සැණින් සත්වයා නිරුද්ධ වූයේ යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරා ඇත: ''අතීත චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් විය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් නොවේ. අනාගත චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් නොවීය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් වන්නේය. වර්තමාන චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් නොවීය, දැන් ජීවත් වේ, මතු ජීවත් නොවේ.'' ‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā; Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo. ''ජීවිතය ද, ආත්මභාවය ද, සියලු සැප දුක් ද එක් සිතක් හා බැඳී පවතී. ක්ෂණය වනාහි ඉතා වේගයෙන් ගෙවී යයි.'' ‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha; Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā. ''මියයන්නාගේ හෝ මෙලොව ජීවත් වන්නාගේ හෝ යම් ස්කන්ධ කෙනෙක් නිරුද්ධ වෙත් ද, ඒ සියලු ස්කන්ධයෝම සමාන වෙති, නැවත පිළිසඳරක් නැතිව ගියාහු වෙති.'' ‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati; Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10); ''නූපන් දෙයකින් උපතක් නැත, වර්තමාන දෙයකින් ජීවත් වෙයි. පරමාර්ථ ප්රඥප්තියට අනුව සිත බිඳී යාමෙන් (චිත්ත භංගයෙන්) ලෝකයා මළේ යැයි කියනු ලැබේ.'' Lahusanti lahukaṃ. Tenāha ‘‘lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahusa’’nti. Parittaṃ lahusanti ubhayaṃ panetaṃ appakassa vevacanaṃ. Yañhi appakaṃ, taṃ parittañceva lahukañca hoti. Idha pana āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Mantāyanti karaṇatthe etaṃ bhummavacananti āha ‘‘mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho’’ti. Mantāyanti vā manteyyanti vuttaṃ hoti, mantetabbaṃ mantāya upaparikkhitabbanti attho. Paññāya jānitabbanti jānitabbaṃ jīvitassa parittabhāvo bahudukkhādibhāvo. Jānitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Yasmā itthi jātassa amaraṇaṃ, appaṃ vā bhiyyo vassasatato upari appaṃ aññaṃ vassasataṃ appatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati, evaṃdīghāyuko pana atidullabho. ‘‘Asuko hi evaṃ ciraṃ jīvatī’’ti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsasataṃ jīvati, tathā pokkharasātibrāhmaṇo, brahmāyubrāhmaṇo, bāvariyabrāhmaṇo, ānandatthero, mahākassapattheroti[Pg.198]. Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni. Bākulatthero vassasatañceva saṭṭhi ca vassāni, ayaṃ sabbadīghāyuko, sopi dve vassasatāni na jīvi. ''ලහුසං'' යනු සැහැල්ලු වූ යන්නයි. එබැවින් ''වහා උපත ලබා නිරුද්ධ වන බැවින් ලහුසං'' යැයි කියන ලදී. ''පරිත්තං'' සහ ''ලහුසං'' යන මේ වචන දෙකම අල්ප යන්නට පර්යාය වචන වේ. යමක් ස්වල්ප වේද, එය තාවකාලික මෙන්ම සැහැල්ලුද වේ. මෙහිදී ආයුෂය ගැන අදහස් කරන බැවින් ''කෙටි'' (රස්ස) යනුවෙන් අදහස් වේ. ''මන්තාය'' යනු ප්රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුතුය, දැනගත යුතුය යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ප්රඥාවෙන් විමසා බැලිය යුතුය යන්නයි. ප්රඥාවෙන් දැනගත යුතු වන්නේ ජීවිතයේ අල්ප බවත්, එහි ඇති දුක් සහිත බවත්ය. එසේ දැනගෙන සියලු බාධාවන් සිඳ දමා කළ යුතු කුසල් කළ යුතුය, බ්රහ්මචාරීව හැසිරිය යුතුය. උපන් සත්වයාට නොමැරී සිටීමක් නැත, අවුරුදු සියයකට වඩා ජීවත් වන්නේ ඉතා කලාතුරකිනි. බොහෝ විට අවුරුදු සියය සම්පූර්ණ නොකර අවුරුදු විස්සක්, තිහක්, හතළිහක්, පනහක් හෝ හැටක් ජීවත් වෙයි. මෙතරම් දීර්ඝ කාලයක් ජීවත් වන අය පවා ඉතා දුර්ලභය. විශාඛා උපාසිකාව අවුරුදු එකසිය විස්සක් ජීවත් වූවාය. පොක්ඛරසාති බ්රාහ්මණයා, බ්රහ්මායු බ්රාහ්මණයා, බාවරී බ්රාහ්මණයා, ආනන්ද හිමියන්, මහා කාශ්යප හිමියන් ද එසේමය. අනුරුද්ධ හිමියන් අවුරුදු එකසිය පනහක් ද, බක්කුල හිමියන් අවුරුදු එකසිය හැටක් ද වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේ සියල්ලන්ටම වඩා දීර්ඝායුෂ ලැබූ සේක, නමුත් උන්වහන්සේ පවා අවුරුදු දෙසියයක් ජීවත් නොවූහ. Arakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අරක සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ඇත. Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. මහාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත. 8. Vinayavaggo 8. විනය වග්ගය 1-8. Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā 1-8. පළමු විනයධර සූත්ර ආදියේ වර්ණනාවයි. 75-82. Aṭṭhamassa paṭhamaṃ dutiyañca uttānatthameva. Tatiye vinayalakkhaṇe patiṭṭhito lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti. Alajjī (pārā. aṭṭha. 1.45) hi bahussutopi samāno lābhagarukatāya tantiṃ visaṃvādetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpetvā sāsane mahantaṃ upaddavaṃ karoti, saṅghabhedampi saṅgharājimpi uppādeti. Lajjī pana kukkuccako sikkhākāmo jīvitahetupi tantiṃ avisaṃvādetvā dhammameva vinayameva ca dīpeti, satthusāsanaṃ garuṃ katvā ṭhapeti. Evaṃ yo lajjī, so vinayaṃ ajahanto avokkamantova lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti patiṭṭhito. 75-82. අටවැනි වග්ගයේ පළමු හා දෙවන සූත්ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. තුන්වැන්නෙහි, ''විනය ලක්ෂණයෙහි පිහිටි'' යනු තමා තුළ පවතින ලජ්ජාශීලී බව නිසා විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටා සිටීමයි. අලජ්ජී තැනැත්තා බහුශ්රුත වුවද ලාභ සත්කාරවලට ගිජු බැවින් ධර්ම සම්ප්රදාය ඉක්මවා අධර්මය හා අවිනය ශාස්තෘ ශාසනය ලෙස පෙන්වා දෙමින් ශාසනයට මහත් හානි කරයි, සංඝ භේදය ඇති කරයි. එහෙත් ලජ්ජී වූ, ශික්ෂාකාමී තැනැත්තා ජීවිතය වෙනුවෙන් පවා ධර්ම සම්ප්රදාය වරදවා පෙන්වා නොදී ධර්මයම සහ විනයම පෙන්වා දෙයි, ශාස්තෘ ශාසනය ගරුකොට රකියි. මෙසේ යම් ලජ්ජී භික්ෂුවක් වේද, උන්වහන්සේ විනය අත්නොහරිමින් එම ලජ්ජීභාවය නිසාම විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටියේ වෙයි. Asaṃhīroti ettha saṃhīro nāma yo pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhā vā uparito vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno vitthunati vipphandati, saṇṭhātuṃ na sakkoti, yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānāti, sakavādaṃ chaḍḍetvā paravādaṃ gaṇhāti. Yo pana pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhupariyavasena vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno na vitthunati na vipphandati, ekekalomaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ‘‘evaṃ mayaṃ vadāma, evaṃ no ācariyā vadantī’’ti vissajjeti. Yamhi pāḷi ca pāḷivinicchayo ca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya parikkhayaṃ pariyādānaṃ agacchanto tiṭṭhati, ayaṃ vuccati asaṃhīro. Yasmā pana evarūpo yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ nānujānāti, attanā suvinicchinitaṃ katvā gahitaṃ aviparītamatthaṃ na [Pg.199] vissajjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘na sakkoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetu’’nti. Catutthādīni suviññeyyāni. "අසංහීරෝ" යන මෙහිලා "සංහීර" නම් වූයේ යමෙකු පෙළ දහමෙහි හෝ අටුවාවෙහි හෝ පූර්වාපර සම්බන්ධය පිළිබඳව හෝ පද අනුපිළිවෙළ පිළිබඳව හෝ විමසනු ලබන කල්හි, වෙව්ලයි ද, කැළඹෙයි ද, ස්ථිරව සිටීමට නොහැකි වෙයි ද, අන්යයන් විසින් යම් යම් දෙයක් කියනු ලැබේද, ඒ ඒ දෙය පිළිගනී ද, තමාගේ වාදය අතහැර පරවාදය වැළඳගනී ද ඔහුය. යමෙක් වනාහි පෙළ දහමෙහි හෝ අටුවාවෙහි හෝ පූර්වාපර සම්බන්ධය හෝ පද අනුපිළිවෙළ පිළිබඳව විමසනු ලබන කල්හි, වෙව්ලීමක් හෝ කැළඹීමක් හෝ නැතිව, අඬුවකින් එක් රෝම කූපයක් අල්ලාගන්නාක් මෙන් "අපි මෙසේ කියමු, අපගේ ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති" යි පිළිතුරු දෙයි ද (ඔහු අසංහීර නම් වේ). යමෙකු කෙරෙහි පෙළ දහම හා පෙළ විනිශ්චය රන් භාජනයක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් ක්ෂය නොවී, අවසන් නොවී පවතී ද, ඔහු "අසංහීර" (අන්යයන් විසින් මෙහෙයවිය නොහැකි තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ. මෙබඳු තැනැත්තා අන්යයන් පවසන සෑම දෙයක්ම පිළිනොගන්නා බැවින් ද, තමා විසින් මැනවින් විනිශ්චය කොට ගත් නිවැරදි අර්ථය අත්නොහරින බැවින් ද, "තමා ගත් ස්ථාවරය අත්හැරවීමට (අන්යයන්ට) නොහැකිය" යි පවසන ලදී. සතරවැන්න ආදිය වටහා ගැනීම පහසුය. Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. පළමු විනයධර සූත්රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā 9. ශාස්තෘශාසන සූත්ර වර්ණනාව 83. Navame vivekaṭṭhoti vivitto. Tenāha ‘‘dūrībhūto’’ti. Satiavippavāse ṭhitoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahitvā ṭhito. Pesitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya nibbānaṃ pesitacitto tanninno tappoṇo tappabbhāro. 83. නවවන සූත්රයෙහි "විවේකට්ඨෝ" යනු වෙන් වූයේ යන්නයි. එබැවින් "දුරස් වූයේ" යැයි පවසන ලදී. "සතිඅවිප්පවාසෙ ඨිතෝ" යනු කමටහන් පිළිබඳ සිහිය අත්නොහැර සිටින්නේ යන්නයි. "පේසිතත්තෝ" යනු ශරීරයෙහි හා ජීවිතයෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවින් නිවන වෙත යොමු කළ සිත් ඇත්තේ, ඒ දෙසටම නැඹුරු වූයේ, බෑවුම් වූයේ, ඒ කෙරෙහිම බර වූයේ යන්නයි. Satthusāsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ශාස්තෘශාසන සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. 10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā 10. අධිකරණසමථ සූත්ර වර්ණනාව 84. Dasame adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha ‘‘adhikaraṇāni samentī’’tiādi. Uppannānaṃ uppanānanti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Samathatthanti samanatthaṃ. Dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 3.331) vitthāratoyevāti etthāyaṃ vitthāranayo – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ āpattādhikaraṇaṃ nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma. 84. දසවන සූත්රයෙහි; මෙහි අධිකරණ පවත්වනු ලබන බැවින් "අධිකරණ" නම් වේ. කවරහු අධිකරණ පවත්වත් ද? සමථයෝ ය. කෙසේ අධිකරණ පවත්වත් ද? සමනය කිරීමේ (සන්සිඳවීමේ) වශයෙන් ය. එබැවින් එම සමථයන් ඒ අධිකරණයන් සමනය කිරීමේ වශයෙන් පවතින හෙයින් "අධිකරණයන් සන්සිඳවති" යනාදිය පවසන ලදී. "උප්පන්නානං උප්පන්නානං" යනු හටගත් හටගත් අධිකරණයන් ය. "සමථත්ථං" යනු සමනය කරනු පිණිස ය. දීඝ නිකායේ සංගීති සූත්ර වර්ණනාවෙහි ද විස්තර වශයෙන් ම දක්වා ඇත. එහි විස්තර ක්රමය මෙසේය - අධිකරණ පිළිබඳව ප්රථමයෙන්; ධර්මයය කියා හෝ අධර්මයය කියා හෝ කරුණු දහඅටකින් විවාද කරන භික්ෂූන්ගේ යම් විවාදයක් ඇද්ද, මෙය "විවාදාධිකරණය" නම් වේ. ශීල විපත්තියෙන් හෝ ආචාර, දිට්ඨි, ආජීව විපත්තියෙන් හෝ දොස් පවරන්නන්ගේ යම් අනුවාදයක් (දොස් පැවරීමක්), උපවාදයක් සහ චෝදනාවක් ඇද්ද, මෙය "අනුවාදාධිකරණය" නම් වේ. මාතෘකාවෙහි සඳහන් පඤ්චකයන් පහ හා විභංගයෙහි සඳහන් දෙක ද යන සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් (ඇවැත් රැස් සත), මෙය "ආපත්තාධිකරණය" නම් වේ. සංඝයා විසින් කරනු ලබන අපලෝකන ආදී සතර කර්මයන් සිදු කිරීම යමක් ඇද්ද, මෙය "කිච්චාධිකරණය" නම් වේ. Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva [Pg.200] vā, aññatra vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā, saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhato dhammasammukhato vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhibhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtattā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati. එහි විවාදාධිකරණය සමථ දෙකකින් සන්සිඳෙයි; සම්මුඛාවිනය සහ යේභුය්යසිකාව යන දෙකෙනි. සම්මුඛාවිනයෙන් ම සන්සිඳුවන කල්හි; යම් විහාරයක (විවාදය) උපන්නේ ද එහිදීම හෝ, වෙනත් ස්ථානයකට එය සන්සිඳුවීම පිණිස යන භික්ෂූන්ගේ මාර්ගයෙහි දී හෝ, යම් තැනකට ගොස් සංඝයාට පවරා දෙන ලද්දේ ද එහිදී සංඝයා විසින් හෝ, සංඝයාට සන්සිඳුවිය නොහැකි කල්හි එහිදීම උබ්බාහිකා ක්රමය (තේරීම් කමිටු ක්රමය) මඟින් සම්මත පුද්ගලයන් විසින් හෝ විනිශ්චය කරනු ලබන කල්හි එය සන්සිඳෙයි. මෙසේ සන්සිඳුවන කල්හි යම් සංඝයා ඉදිරිපිට බවක්, ධර්මය ඉදිරිපිට බවක්, විනය ඉදිරිපිට බවක් හා පුද්ගලයන් ඉදිරිපිට බවක් ඇද්ද, මෙය "සම්මුඛාවිනය" නම් වේ. එහිදී කර්මකාරක සංඝයාගේ සංඝ සාමග්රියෙන් පැවතීම "සංඝසම්මුඛතාව" යි. සන්සිඳවිය යුතු කරුණෙහි සත්යතාව "ධම්මසම්මුඛතාව" යි. යම් ආකාරයකින් එය සන්සිඳවිය යුතු ද ඒ ආකාරයෙන්ම සිදු කිරීම "විනයසම්මුඛතාව" යි. යමෙක් විවාද කරයි ද, යමෙකු සමඟ විවාද කරයි ද යන ඒ විත්තිකරුවන් හා පැමිණිලිකරුවන් දෙපාර්ශවයේම ඉදිරිපිට බව "පුග්ගලසම්මුඛතාව" යි. උබ්බාහිකා ක්රමයෙන් සන්සිඳුවීමේ දී මෙහි සංඝසම්මුඛතාව පිරිහෙයි. මෙසේ ප්රථමයෙන් සම්මුඛාවිනයෙන් ම අධිකරණය සන්සිඳෙයි. Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati, tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhakesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitāya parisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati. ඉදින් මෙසේ ද සන්සිඳෙන්නේ නැති නම්, එකල්හි උබ්බාහිකා ක්රමයෙන් සම්මත වූ භික්ෂූහු "අපට මෙය සන්සිඳුවීමට නොහැකිය" යි පවසා එය සංඝයාටම පවරා දෙති. ඉක්බිති සංඝයා පංචාංගයකින් යුත් භික්ෂුවක සලාක ග්රාහකයා ලෙස සම්මත කර ගනියි. ඔහු විසින් ගුළ්හක, විවටක සහ සකණ්ණජප්පක යන සලාක ක්රම තුනෙන් එක් ක්රමයකට සලාක පත් බෙදා දී, රැස් වූ පිරිස අතරින් ධර්මවාදීන්ගේ බහුතරය අනුව, යම් සේ එම ධර්මවාදීහු පවසත් ද, එසේ සන්සිඳුවන ලද අධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් හා යේභුය්යසිකාවෙන් සන්සිඳවන ලද්දේ වෙයි. එහි සම්මුඛාවිනය ඉහත කී පරිදිම වේ. යම් යේභුය්යසිකා කර්මය සිදු කිරීමක් ඇද්ද, මෙය "යේභුය්යසිකා" නම් වේ. මෙසේ විවාදාධිකරණය සමථ දෙකකින් සන්සිඳෙයි. Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. අනුවාදාධිකරණය සමථ සතරකින් සන්සිඳෙයි; සම්මුඛාවිනය, සතිවිනය, අමූළ්හවිනය සහ තස්සපාපියසිකාව යන සතරෙනි. සම්මුඛාවිනයෙන් ම සන්සිඳුවන කල්හි; යමෙක් දොස් පවරයි ද, යමෙකුට දොස් පවරනු ලැබේ ද, ඔවුන් දෙදෙනාගේම වචන අසා ඉදින් කිසිදු ඇවැතක් නැති නම්, දෙදෙනා ලවාම සමාව ගන්වා (සන්සිඳවයි). ඉදින් ඇවැතක් ඇත්නම්, මෙහිදී මෙම ඇවැත ඇත්තේ යැයි මෙසේ විනිශ්චය කොට සන්සිඳවනු ලබයි. එහි සම්මුඛාවිනයෙහි ලක්ෂණ ඉහත කී පරිදිම වේ. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena [Pg.201] me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati. Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati. නමුත් යම් කලෙක රහතන් වහන්සේ නමකට පදනමක් නොමැතිව ශීල විපත්තියක් පිළිබඳව චෝදනා කරන ලදුව, උන්වහන්සේ සතිවිනය ඉල්ලා සිටින කල්හි සංඝයා වහන්සේ ඥත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් සතිවිනය ලබා දෙත්ද, එවිට සම්මුඛාවිනයෙන් හා සතිවිනයෙන් එම අධිකරණය සංසිඳේ. සතිවිනය දුන් පසු නැවත ඒ පුද්ගලයාට කිසිදු චෝදනාවක් එල්ල කළ නොහැක. යම් කලෙක උමතු වූ භික්ෂුවක විසින් උමතු බව නිසා කරන ලද මහණකමට නොසැලකෙන වැරදි සම්බන්ධයෙන් 'ඇවැත්නි, මෙබඳු ඇවතක් සිහි කරන්නැ'යි භික්ෂූන් විසින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, 'ඇවැත්නි, මා උමතුව සිටියදී මෙය කරන ලදී, මට එය මතක නැතැ'යි පවසද්දීත් භික්ෂූන් විසින් නැවත නැවතත් චෝදනා කරනු ලබයි නම්, එවිට තවදුරටත් චෝදනා නොලැබීම පිණිස ඔහු අමූළ්හවිනය ඉල්ලා සිටී. එවිට සංඝයා ඔහුට ඥත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් අමූළ්හවිනය ලබා දෙයි. එවිට සම්මුඛාවිනයෙන් හා අමූළ්හවිනයෙන් එම අධිකරණය සංසිඳේ. අමූළ්හවිනය දුන් පසු ඒ සම්බන්ධයෙන් නැවත ඒ පුද්ගලයාට චෝදනාවක් එල්ල කළ නොහැක. තවද, පාරාජිකාවකින් හෝ පාරාජිකාවකට ආසන්න වරදකින් චෝදනා ලබන්නා වූ, එක් කරුණක් අසන විට තවත් කරුණක් පවසමින් වසන් කරන්නා වූ පවිටු පුද්ගලයෙකුට, 'ඉදින් මොහු මුල් සිඳී නොගියේ නම්, මනා කොට පිළිපැද නැවත ඇතුළත් කරගැනීම ලබනු ඇත; ඉදින් මුල් සිඳී ගියේ නම්, මෙයම මොහුගේ විනාශය වනු ඇතැ'යි සලකා සංඝයා වහන්සේ ඥත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් ඔහුට තස්සපාපියසිකා කර්මය කරත් ද, එවිට සම්මුඛාවිනයෙන් හා තස්සපාපියසිකාවෙන් එම අධිකරණය සංසිඳේ. මෙසේ අනුවාදාධිකරණය ශමථ හතරකින් සංසිඳෙයි. Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhato. Sesaṃ vuttanayameva. ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනය, පටිඤ්ඤාතකරණය සහ තිණවත්ථාරකය යන ශමථ තුනකින් සංසිඳෙයි. එහි සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් සංසිඳීමක් නැත. යම් කලෙක එක් භික්ෂුවක් සමීපයෙහි හෝ සංඝයා හෝ ගණය මැද භික්ෂුවක් ලහුක ඇවතක් දේශනා කරයිද, එවිට ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් හා පටිඤ්ඤාතකරණයෙන් සංසිඳෙයි. එහි සම්මුඛාවිනය යනු ඇවැත් දේශනා කරන්නා සහ එය පිළිගන්නා යන දෙදෙනාගේ පෞද්ගලිකව ඉදිරිපත් වීමයි. සෙසු විස්තර කලින් සඳහන් කළ පරිදිම වේ. Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhato parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca ‘‘passasī’’ti ca ‘‘āma, passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. පුද්ගලයෙකුට සහ ගණයකට ඇවැත් දේශනා කරන අවස්ථාවේදී සංඝ සම්මුඛත්වය ගිලිහෙයි. එහි 'ස්වාමීනි, මම මෙබඳු නම් ඇති ඇවතකට පැමිණියෙමි'යි කියා, 'එය දකින්නෙහිද?'යි ඇසූ විට 'එසේය, දකිමි'යි යනුවෙන් පිළිගෙන 'මතු සංවර වන්න'යි කීම පටිඤ්ඤාතකරණය නම් වේ. සංඝාදිසේස ඇවතකදී පරිවාස ආදිය ඉල්ලීම ප්රතිඥාවයි, පරිවාස ආදිය ලබා දීම පටිඤ්ඤාතකරණය නම් වේ. Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā bhikkhū tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti [Pg.202] na ukkoṭenti, niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. කණ්ඩායම් දෙකකට බෙදී කලහ කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා ශ්රමණයන්ට නුසුදුසු බොහෝ වැරදි හැසිරීම් වල යෙදී සිට පසුව ලජ්ජාශීලී ගුණය උපන් කල්හි, 'ඉදින් අප මේ ඇවැත් සම්බන්ධයෙන් එකිනෙකාට දඬුවම් පමුණුවා ගැනීමට ගියහොත්, ඒ අධිකරණය රළු බවටත් දරුණු බවටත් හැරෙන්නට පුළුවනැ'යි සලකා, එකිනෙකා ලවා ඇවැත් දේශනා කරවා ගැනීමේ දෝෂය දැක යම් කලෙක භික්ෂූන් වහන්සේලා තිණවත්ථාරක කර්මය කරත් ද, එවිට ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් හා තිණවත්ථාරකයෙන් සංසිඳෙයි. එහිදී හස්තපාසයට පැමිණ සිටින යම් තාක් භික්ෂූන් 'මට මෙය රුචි නැතැ'යි මෙසේ තම මතය ප්රකාශ නොකර, 'වැරදි ලෙස කරන ලද කර්මය නැවත කළ යුතුය'යි කියා එය අවුල් නොකරත් ද, ඔවුන් නින්දට වැටී සිටියද, ථුල්ලච්චය (මෙහි ථුල්ලවජ්ජ යනු සංඝාදිසේසයයි) ඇවැත් සහ ගිහියන්ට සම්බන්ධ ඇවැත් හැර අන් සියලු ඇවැත්වලින් ඔවුහු නැගී සිටිති. මෙසේ ආපත්තාධිකරණය ශමථ තුනකින් සංසිඳෙයි. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. කිච්චාධිකරණය සම්මුඛාවිනය නමැති එකම ශමථයකින් සංසිඳෙයි. මෙසේ මේ අධිකරණ සතර ඒ ඒ ආකාරයෙන් මෙම ශමථ සතෙන් සංසිඳෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී - 'හටගත් හටගත් අධිකරණ සංසිඳුවීම පිණිස සම්මුඛාවිනය දිය යුතුය...පෙ... තිණවත්ථාරකය' යනාදී වශයෙනි. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලිය. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. අධිකරණසමථ සූත්ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. Vinayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. විනය වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී. Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි, Sattakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā. සත්තක නිපාත වර්ණනාවෙහි අපැහැදිලි අර්ථ පැහැදිලි කර දීම අවසන් විය. | |||
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |