বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Khuddakanikāye

खुद्दकनिकाय

Udānapāḷi

उदानपाळी

1. Bodhivaggo

१. बोधिवग्ग

1. Paṭhamabodhisuttaṃ

१. प्रथम बोधिसुत्त

1. Evaṃ [Pg.77] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho. Tena kho pana samayena bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī. Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomaṃ sādhukaṃ manasākāsi –

१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या काठी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी प्रथमच पूर्णपणे संबोधी प्राप्त करून (बुद्ध होऊन) विहार करत होते. त्या वेळी भगवान सात दिवस एकाच आसनावर विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत बसले होते. त्यानंतर भगवान त्या सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर त्या समाधीतून उठून रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात प्रतीत्यसमुत्पादाचे अनुलोम (सरळ) पद्धतीने चांगल्या प्रकारे मनन करते झाले –

‘‘Iti imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati, yadidaṃ – avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti.

“असे हे (कारण) असताना हे (कार्य) होते, याच्या उत्पत्तीमुळे हे उत्पन्न होते; जसे की – अविद्याप्रत्ययाने (अविद्येमुळे) संस्कार, संस्कारप्रत्ययाने विज्ञान, विज्ञानप्रत्ययाने नामरूप, नामरूपप्रत्ययाने षडायतन, षडायतनप्रत्ययाने स्पर्श, स्पर्शप्रत्ययाने वेदना, वेदनाप्रत्ययाने तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययाने उपादान, उपादानप्रत्ययाने भव, भवप्रत्ययाने जाती (जन्म), आणि जातीप्रत्ययाने जरा-मरण, शोक, परिदेव (आक्रंदन), दुःख, दौर्मनस्य (मानसिक क्लेश) आणि उपायास (हताशपणा) उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा उदय (उत्पत्ती) होतो.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yadā [Pg.78] have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato pajānāti sahetudhamma’’nti. paṭhamaṃ;

“जेव्हा प्रयत्नशील आणि ध्यानमग्न ब्राह्मणाला (अर्हताला) सत्य धर्म प्रकट होतात, तेव्हा त्याच्या सर्व शंका दूर होतात, कारण त्याला सहेतुक धर्म (कारणासहित सृष्टीचा नियम) समजतो.” (पहिले सुत्त समाप्त)

2. Dutiyabodhisuttaṃ

२. द्वितीय बोधिसुत्त

2. Evaṃ me sutaṃ – eka samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho. Tena kho pana samayena bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī. Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ paṭilomaṃ sādhukaṃ manasākāsi –

२. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या काठी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी प्रथमच पूर्णपणे संबोधी प्राप्त करून विहार करत होते. त्या वेळी भगवान सात दिवस एकाच आसनावर विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत बसले होते. त्यानंतर भगवान त्या सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर त्या समाधीतून उठून रात्रीच्या मध्यम प्रहरात प्रतीत्यसमुत्पादाचे प्रतिलोम (उलट) पद्धतीने चांगल्या प्रकारे मनन करते झाले –

‘‘Iti imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati, yadidaṃ – avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti.

“असे हे (कारण) नसताना हे (कार्य) होत नाही, याच्या निरोधाने (नाशाने) याचा निरोध होतो; जसे की – अविद्येच्या निरोधाने संस्काराचा निरोध होतो, संस्काराच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो, विज्ञानाच्या निरोधाने नामरूपाचा निरोध होतो, नामरूपाच्या निरोधाने षडायतनाचा निरोध होतो, षडायतनाच्या निरोधाने स्पर्शाचा निरोध होतो, स्पर्शाच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो, वेदनेच्या निरोधाने तृष्णेचा निरोध होतो, तृष्णेच्या निरोधाने उपादानाचा निरोध होतो, उपादानाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो, भवाच्या निरोधाने जातीचा निरोध होतो, आणि जातीच्या निरोधाने जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास निरुद्ध होतात (नष्ट होतात). अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा निरोध होतो.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti. dutiyaṃ;

“जेव्हा प्रयत्नशील आणि ध्यानमग्न ब्राह्मणाला (अर्हताला) सत्य धर्म प्रकट होतात, तेव्हा त्याच्या सर्व शंका दूर होतात, कारण त्याला प्रत्ययांचा (कारणांचा) क्षय (म्हणजेच निर्वाण) समजतो.” (दुसरे सुत्त समाप्त)

3. Tatiyabodhisuttaṃ

३. तृतीय बोधिसुत्त

3. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho. Tena kho pana samayena [Pg.79] bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī. Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ sādhukaṃ manasākāsi –

३. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान uruvelāyaṃ (उरुवेला) येथे नेरंजरा नदीच्या काठी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी प्रथमच पूर्णपणे संबोधी प्राप्त करून विहार करत होते. त्या वेळी भगवान सात दिवस एकाच आसनावर विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत बसले होते. त्यानंतर भगवान त्या सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर त्या समाधीतून उठून रात्रीच्या अंतिम (तिसऱ्या) प्रहरात प्रतीत्यसमुत्पादाचे अनुलोम-प्रतिलोम (सरळ आणि उलट) पद्धतीने चांगल्या प्रकारे मनन करते झाले –

‘‘Iti imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati, imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati; yadidaṃ – avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

“असे हे (कारण) असताना हे (कार्य) होते, याच्या उत्पत्तीमुळे हे उत्पन्न होते; हे नसताना हे होत नाही, याच्या निरोधाने याचा निरोध होतो; जसे की – अविद्याप्रत्ययाने संस्कार, संस्कारप्रत्ययाने विज्ञान, विज्ञानप्रत्ययाने नामरूप, नामरूपप्रत्ययाने षडायतन, षडायतनप्रत्ययाने स्पर्श, स्पर्शप्रत्ययाने वेदना, वेदनाप्रत्ययाने तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययाने उपादान, उपादानप्रत्ययाने भव, भवप्रत्ययाने जाती, आणि जातीप्रत्ययाने जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा उदय होतो.

‘‘Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti.

परंतु अविद्येच्याच संपूर्ण वैराग्य आणि निरोधाने संस्काराचा निरोध होतो, संस्काराच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो, विज्ञानाच्या निरोधाने नामरूपाचा निरोध होतो, नामरूपाच्या निरोधाने षडायतनाचा निरोध होतो, षडायतनाच्या निरोधाने स्पर्शाचा निरोध होतो, स्पर्शाच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो, वेदनेच्या निरोधाने तृष्णेचा निरोध होतो, तृष्णेच्या निरोधाने उपादानाचा निरोध होतो, उपादानाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो, भवाच्या निरोधाने जातीचा निरोध होतो, आणि जातीच्या निरोधाने जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास निरुद्ध होतात. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा निरोध होतो.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ,Sūriyova obhāsayamantalikkha’’nti. tatiyaṃ;

“जेव्हा प्रयत्नशील आणि ध्यानमग्न ब्राह्मणाला (अर्हताला) सत्य धर्म प्रकट होतात, तेव्हा तो मारसेनेचा विध्वंस करून तसाच उभा राहतो, जसा सूर्य आकाशाला प्रकाशित करत तळपतो.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

4. Huṃhuṅkasuttaṃ

४. हुंहुंक सुत्त

4. Evaṃ [Pg.80] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Tena kho pana samayena bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī. Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhāsi.

४. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या काठी अजपाल वडाच्या झाडाखाली प्रथमच पूर्णपणे संबोधी प्राप्त करून विहार करत होते. त्या वेळी भगवान सात दिवस एकाच आसनावर विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत बसले होते. त्यानंतर भगवान त्या सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर त्या समाधीतून उठले.

Atha kho aññataro huṃhuṅkajātiko brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho so brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, bho gotama, brāhmaṇo hoti, katame ca pana brāhmaṇakaraṇā dhammā’’ti?

त्यानंतर एक 'हुंहुं' असा आवाज करणारा (अहंकारी स्वभावाचा) ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे आला; जवळ येऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला तो ब्राह्मण भगवंतांना असे म्हणाला – “हे गौतम, माणूस किती प्रमाणात (कशाने) ब्राह्मण होतो? आणि ब्राह्मण बनवणारे धर्म (गुण) कोणते आहेत?”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yo brāhmaṇo bāhitapāpadhammo,Nihuṃhuṅko nikkasāvo yatatto;

Vedantagū vūsitabrahmacariyo,Dhammena so brahmavādaṃ vadeyya;

Yassussadā natthi kuhiñci loke’’ti. catutthaṃ;

जो ब्राह्मण (अर्हत) पापाचा त्याग केलेला, अहंकाररहित, क्लेशरहित, संयतचित्त, ज्ञानाच्या पार गेलेला (अर्हत्त्व प्राप्त) आणि ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला आहे; तोच खऱ्या अर्थाने स्वतःला 'ब्राह्मण' म्हणू शकतो. ज्याच्या मनात या जगात कोणत्याही गोष्टीविषयी क्लेशांची वृद्धी उरलेली नाही, तोच खऱ्या अर्थाने स्वतःला 'ब्राह्मण' म्हणण्यास पात्र आहे.

5. Brāhmaṇasuttaṃ

५. ब्राह्मणसुत्त

5. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahāmoggallāno āyasmā ca mahākassapo āyasmā ca mahākaccāno āyasmā ca mahākoṭṭhiko āyasmā ca mahākappino āyasmā ca mahācundo āyasmā ca anuruddho āyasmā ca revato āyasmā ca nando yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.

५. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारीपुत्त, आयुष्यमान महामोग्गल्लान, आयुष्यमान महाकस्सप, आयुष्यमान महाकच्चायन, आयुष्यमान महाकोट्ठिक, आयुष्यमान महाकप्पिन, आयुष्यमान महाचुन्द, आयुष्यमान अनुरुद्ध, आयुष्यमान रेवत आणि आयुष्यमान नंद जेथे भगवान होते तेथे गेले.

Addasā [Pg.81] kho bhagavā te āyasmante dūratova āgacchante; disvāna bhikkhū āmantesi – ‘‘ete, bhikkhave, brāhmaṇā āgacchanti; ete, bhikkhave, brāhmaṇā āgacchantī’’ti. Evaṃ vutte, aññataro brāhmaṇajātiko bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, brāhmaṇo hoti, katame ca pana brāhmaṇakaraṇā dhammā’’ti?

भगवंतांनी त्या आयुष्यमानांना दुरूनच येताना पाहिले; त्यांना पाहून भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो, हे ब्राह्मण येत आहेत; भिक्खूंनो, हे ब्राह्मण येत आहेत.' असे म्हटले असता, एका ब्राह्मण जातीच्या भिक्खूने भगवंतांना विचारले – 'भंते, मनुष्य कोणत्या गुणांमुळे ब्राह्मण होतो? आणि माणसाला ब्राह्मण बनवणारे धर्म (गुण) कोणते आहेत?'

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी या गोष्टीचा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Bāhitvā pāpake dhamme, ye caranti sadā satā;

Khīṇasaṃyojanā buddhā, te ve lokasmi brāhmaṇā’’ti. pañcamaṃ;

"जे पापाचा त्याग करून, सदैव जागरूक राहून आचरण करतात; ज्यांची संयोजने (बंधने) नष्ट झाली आहेत आणि ज्यांनी सत्य जाणले आहे (बुद्ध), तेच या जगात खरोखर 'ब्राह्मण' आहेत."

6. Mahākassapasuttaṃ

६. महाकस्सपसुत्त

6. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā mahākassapo pippaliguhāyaṃ viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā mahākassapo aparena samayena tamhā ābādhā vuṭṭhāsi. Atha kho āyasmato mahākassapassa tamhā ābādhā vuṭṭhitassa etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ rājagahaṃ piṇḍāya paviseyya’’nti.

६. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृहातील वेळुवनातील कलन्दकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान महाकस्सप पिप्पली गुहेत आजारी, दुःखी आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त होऊन राहत होते. त्यानंतर काही काळाने आयुष्यमान महाकस्सप त्या आजारातून बरे झाले. आजारातून बरे झाल्यावर आयुष्यमान महाकस्सपांच्या मनात असा विचार आला – 'मी राजगृहात पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) प्रवेश करावा का?'

Tena kho pana samayena pañcamattāni devatāsatāni ussukkaṃ āpannāni honti āyasmato mahākassapassa piṇḍapātapaṭilābhāya. Atha kho āyasmā mahākassapo tāni pañcamattāni devatāsatāni paṭikkhipitvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi – yena daliddavisikhā kapaṇavisikhā pesakāravisikhā. Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ mahākassapaṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ yena daliddavisikhā kapaṇavisikhā pesakāravisikhā.

त्या वेळी सुमारे पाचशे देवकन्या आयुष्यमान महाकस्सपांना पिंडपात (भिक्षा) मिळावा म्हणून उत्सुक झाल्या होत्या. परंतु आयुष्यमान महाकस्सपांनी त्या पाचशे देवकन्यांचे आमंत्रण नाकारले आणि सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन राजगृहात भिक्षेसाठी प्रवेश केला – जेथे गरिबांची वस्ती, अनाथांची वस्ती आणि विणकरांची वस्ती होती. भगवंतांनी आयुष्यमान महाकस्सपांना राजगृहात गरिबांच्या, अनाथांच्या आणि विणकरांच्या वस्तीत भिक्षेसाठी फिरताना पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी या गोष्टीचा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Anaññaposimaññātaṃ, dantaṃ sāre patiṭṭhitaṃ;

Khīṇāsavaṃ vantadosaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. chaṭṭhaṃ;

"जो इतरांवर अवलंबून नसलेला, स्वतःची प्रसिद्धी न इच्छिणारा, संयमित, अंतिम सत्यात प्रतिष्ठित, आसवरहित आणि दोषमुक्त आहे, त्यालाच मी 'ब्राह्मण' म्हणतो."

7. Ajakalāpakasuttaṃ

७. अजकलापकसुत्त

7. Evaṃ [Pg.82] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati ajakalāpake cetiye, ajakalāpakassa yakkhassa bhavane. Tena kho pana samayena bhagavā rattandhakāratimisāyaṃ abbhokāse nisinno hoti; devo ca ekamekaṃ phusāyati. Atha kho ajakalāpako yakkho bhagavato bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato avidūre tikkhattuṃ ‘‘akkulo pakkulo’’ti akkulapakkulikaṃ akāsi – ‘‘eso te, samaṇa, pisāco’’ti.

७. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान पावा येथे अजकलापक यक्षाच्या मंदिरात (अजकलापक चेतिय) विहार करत होते. त्या वेळी भगवान रात्रीच्या घनदाट अंधारात उघड्या जागेवर बसले होते आणि पावसाचे थेंब टपटप पडत होते. तेव्हा अजकलापक यक्षाने भगवंतांच्या मनात भीती, थरकाप आणि अंगावर काटा आणण्याची इच्छा धरून जेथे भगवान होते तेथे गेला. जवळ जाऊन भगवंतांच्या अगदी जवळ तीन वेळा 'अक्कुल-पक्कुल' असा भयानक आवाज केला आणि म्हणाला – 'हे श्रमणा, हा पिशाच तुला खाण्यासाठी आला आहे!'

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी या गोष्टीचा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yadā sakesu dhammesu, pāragū hoti brāhmaṇo;

Atha etaṃ pisācañca, pakkulañcātivattatī’’ti. sattamaṃ;

"जब एखादा ब्राह्मण (अर्हत) स्वतःच्या धर्मात (गुणांमध्ये) पारंगत होतो, तेव्हा तो अशा पिशाचाला आणि त्याच्या भयानक आवाजाला (अक्कुल-पक्कुल) पार करून जातो."

8. Saṅgāmajisuttaṃ

८. संगामाजिसुत्त

8. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā saṅgāmaji sāvatthiṃ anuppatto hoti bhagavantaṃ dassanāya. Assosi kho āyasmato saṅgāmajissa purāṇadutiyikā – ‘‘ayyo kira saṅgāmaji sāvatthiṃ anuppatto’’ti. Sā dārakaṃ ādāya jetavanaṃ agamāsi.

८. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान संगामाजि भगवंतांच्या दर्शनासाठी श्रावस्तीला आले होते. आयुष्यमान संगामाजि यांच्या पूर्वपत्नीने ऐकले की, 'आर्य संगामाजि श्रावस्तीला आले आहेत.' तेव्हा ती आपल्या लहान मुलाला घेऊन जेतवनात गेली.

Tena kho pana samayena āyasmā saṅgāmaji aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinno hoti. Atha kho āyasmato saṅgāmajissa purāṇadutiyikā yenāyasmā saṅgāmaji tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ saṅgāmajiṃ etadavoca – ‘‘khuddaputtañhi, samaṇa, posa ma’’nti. Evaṃ vutte, āyasmā saṅgāmaji tuṇhī ahosi.

त्या वेळी आयुष्यमान संगामाजि एका झाडाच्या खाली दिवसाच्या ध्यानासाठी बसले होते. तेव्हा आयुष्यमान संगामाजि यांची पूर्वपत्नी जेथे आयुष्यमान संगामाजि होते तेथे गेली आणि जवळ जाऊन आयुष्यमान संगामाजि यांना म्हणाली – 'हे श्रमणा, या लहान मुलासह माझे पालनपोषण करा.' असे म्हटले असता, आयुष्यमान संगामाजि शांत राहिले.

Dutiyampi kho āyasmato saṅgāmajissa purāṇadutiyikā āyasmantaṃ saṅgāmajiṃ etadavoca – ‘‘khuddaputtañhi, samaṇa, posa ma’’nti. Dutiyampi kho āyasmā saṅgāmaji tuṇhī ahosi.

दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान संगामाजि यांच्या पूर्वपत्नीने आयुष्यमान संगामाजि यांना म्हटले – 'हे श्रमणा, या लहान मुलासह माझे पालनपोषण करा.' दुसर्‍यांदाही आयुष्यमान संगामाजि शांत राहिले.

Tatiyampi [Pg.83] kho āyasmato saṅgāmajissa purāṇadutiyikā āyasmantaṃ saṅgāmajiṃ etadavoca – ‘‘khuddaputtañhi, samaṇa, posa ma’’nti. Tatiyampi kho āyasmā saṅgāmaji tuṇhī ahosi.

तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान संगामाजि यांच्या पूर्वपत्नीने आयुष्यमान संगामाजि यांना म्हटले – 'हे श्रमणा, या लहान मुलासह माझे पालनपोषण करा.' तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान संगामाजि शांत राहिले.

Atha kho āyasmato saṅgāmajissa purāṇadutiyikā taṃ dārakaṃ āyasmato saṅgāmajissa purato nikkhipitvā pakkāmi – ‘‘eso te, samaṇa, putto; posa na’’nti.

त्यानंतर आयुष्यमान संगामाजि यांच्या पूर्वपत्नीने त्या मुलाला आयुष्यमान संगामाजि यांच्या समोर टाकले आणि म्हणाली – 'हे श्रमणा, हा तुझा मुलगा आहे; याचे पालनपोषण कर' आणि ती निघून गेली.

Atha kho āyasmā saṅgāmaji taṃ dārakaṃ neva olokesi nāpi ālapi. Atha kho āyasmato saṅgāmajissa purāṇadutiyikā avidūraṃ gantvā apalokentī addasa āyasmantaṃ saṅgāmajiṃ taṃ dārakaṃ neva olokentaṃ nāpi ālapantaṃ, disvānassā etadahosi – ‘‘na cāyaṃ samaṇo puttenapi atthiko’’ti. Tato paṭinivattitvā dārakaṃ ādāya pakkāmi. Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena āyasmato saṅgāmajissa purāṇadutiyikāya evarūpaṃ vippakāraṃ.

परंतु आयुष्यमान संगामाजि यांनी त्या मुलाकडे पाहिलेही नाही आणि त्याच्याशी बोललेही नाही. तेव्हा आयुष्यमान संगामाजि यांच्या पूर्वपत्नीने थोड्या अंतरावर जाऊन मागे वळून पाहिले असता, आयुष्यमान संगामाजि त्या मुलाकडे पाहतही नाहीत आणि बोलतही नाहीत असे पाहिले. हे पाहून तिच्या मनात विचार आला – 'या श्रमणाला आपल्या मुलाचीही पर्वा नाही.' म्हणून ती परत फिरली, मुलाला घेतले आणि निघून गेली. भगवंतांनी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या आपल्या अत्यंत शुद्ध दिव्य चक्षूंनी आयुष्यमान संगामाजि यांच्या पूर्वपत्नीचे हे वर्तन पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी या गोष्टीचा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Āyantiṃ nābhinandati, pakkamantiṃ na socati;

Saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. aṭṭhamaṃ;

"जो (पत्नीच्या) येण्याने हर्षित होत नाही आणि तिच्या जाण्याने शोक करत नाही; सर्व प्रकारच्या आसक्तीतून मुक्त झालेल्या अशा संगामाजि यांना मी 'ब्राह्मण' म्हणतो."

9. Jaṭilasuttaṃ

९. जटिलसुत्त

9. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā gayāyaṃ viharati gayāsīse. Tena kho pana samayena sambahulā jaṭilā sītāsu hemantikāsu rattīsu antaraṭṭhake himapātasamaye gayāyaṃ ummujjantipi nimujjantipi, ummujjanimujjampi karonti osiñcantipi, aggimpi juhanti – ‘‘iminā suddhī’’ti.

९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान गया येथे गयासीस पर्वतावर विहरत होते. त्या वेळी, थंडीच्या दिवसांत, हिवाळ्याच्या रात्री, हिमवृष्टीच्या काळात दरम्यानच्या आठ रात्रींमध्ये, अनेक जटिला (जटाधारी तपस्वी) 'याने (या विधीने) शुद्धी होते' असे मानून गया घाटावर पाण्यात बुडी मारत होते आणि वर येत होते, वारंवार बुडी मारणे व वर येणे करत होते, अंगावर पाणी शिंपडत होते आणि अग्नीची पूजा करत होते.

Addasā kho bhagavā te sambahule jaṭile sītāsu hemantikāsu rattīsu antaraṭṭhake himapātasamaye gayāyaṃ ummujjantepi nimujjantepi ummujjanimujjampi karonte osiñcantepi aggimpi juhante – ‘‘iminā suddhī’’ti.

भगवानांनी त्या अनेक जटिलांना थंडीच्या दिवसांत, हिवाळ्याच्या रात्री, हिमवृष्टीच्या काळात दरम्यानच्या आठ रात्रींमध्ये, 'याने शुद्धी होते' असे मानून गया घाटावर पाण्यात बुडी मारताना आणि वर येताना, वारंवार बुडी मारणे व वर येणे करताना, अंगावर पाणी शिंपडताना आणि अग्नीची पूजा करताना पाहिले.

Atha [Pg.84] kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवानांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान (स्फूर्त उद्गार) उद्गारले –

‘‘Na udakena sucī hotī, bahvettha nhāyatī jano;

Yamhi saccañca dhammo ca, so sucī so ca brāhmaṇo’’ti. navamaṃ;

“केवळ पाण्याने माणूस शुद्ध होत नाही, जरी येथे अनेक लोक स्नान करत असले तरी. ज्याच्यामध्ये सत्य आणि धम्म आहे, तोच शुद्ध आहे आणि तोच खरा ब्राह्मण (अर्हत) आहे.” (नववे सूत्र समाप्त)

10. Bāhiyasuttaṃ

१०. बाहिय सुत्त

10. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bāhiyo dārucīriyo suppārake paṭivasati samuddatīre sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Atha kho bāhiyassa dārucīriyassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘ye kho keci loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā, ahaṃ tesaṃ aññataro’’ti.

१०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहरत होते. त्या वेळी, बाहिय दारुचीरिय (लाकडाची साल नेसणारा बाहिय) समुद्रकिनाऱ्यावरील सुप्पारक बंदरात राहत होता. तो लोकांकडून सत्कृत, गुरुत, मानित, पूजित आणि सन्मानित होता; तसेच त्याला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार इत्यादी प्रत्यय-परिकार मुबलक प्रमाणात मिळत असत. एकदा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या बाहिय दारुचीरियच्या मनात असा विचार आला – 'जगात जे कोणी अर्हत आहेत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले आहेत, मी त्यांच्यापैकीच एक आहे.'

Atha kho bāhiyassa dārucīriyassa purāṇasālohitā devatā anukampikā atthakāmā bāhiyassa dārucīriyassa cetasā cetoparivitakkamaññāya yena bāhiyo dārucīriyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bāhiyaṃ dārucīriyaṃ etadavoca – ‘‘neva kho tvaṃ, bāhiya, arahā, nāpi arahattamaggaṃ vā samāpanno. Sāpi te paṭipadā natthi yāya tvaṃ arahā vā assa arahattamaggaṃ vā samāpanno’’ti.

त्यानंतर, बाहिय दारुचीरियचा पूर्वजन्मीचा नातेवाईक असलेला एक देव, जो त्याच्याबद्दल अनुकंपा बाळगणारा आणि त्याचे हित इच्छिणारा होता, त्याने बाहिय दारुचीरियच्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून घेतला. तो बाहिय दारुचीरिय जिथे होता तिथे आला आणि आल्यावर बाहिय दारुचीरियला म्हणाला – 'बाहिय, तू अर्हत नाहीस आणि अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेलाही नाहीस. तुझ्याकडे ती प्रतिपदा (साधना मार्ग) देखील नाही, जिच्याद्वारे तू अर्हत होऊ शकशील किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त होऊ शकशील.'

‘‘Atha ke carahi sadevake loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpanno’’ti? ‘‘Atthi, bāhiya, uttaresu janapadesu sāvatthi nāma nagaraṃ. Tattha so bhagavā etarahi viharati arahaṃ sammāsambuddho. So hi, bāhiya, bhagavā arahā ceva arahattāya ca dhammaṃ desetī’’ti.

“तर मग या देवलोकासहित संपूर्ण जगात अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले कोण आहेत?” (बाहियने विचारले). “बाहिय, उत्तरेकडील जनपदांमध्ये श्रावस्ती नावाचे एक नगर आहे. तिथे सध्या ते भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध विहरत आहेत. बाहिय, ते भगवान स्वतः अर्हत आहेत आणि अर्हतपद प्राप्त करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतात.”

Atha kho bāhiyo dārucīriyo tāya devatāya saṃvejito tāvadeva suppārakamhā pakkāmi. Sabbattha ekarattiparivāsena yena sāvatthi jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena [Pg.85] sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti. Atha kho bāhiyo dārucīriyo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bhante, etarahi bhagavā viharati arahaṃ sammāsambuddho? Dassanakāmamhā mayaṃ taṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Antaragharaṃ paviṭṭho kho, bāhiya, bhagavā piṇḍāyā’’ti.

त्यानंतर, त्या देवाच्या सांगण्याने संवेगाला (तीव्र वैराग्य) प्राप्त झालेला बाहिय दारुचीरिय त्याच क्षणी सुप्पारक बंदराहून निघाला. वाटेत प्रत्येक ठिकाणी केवळ एकच रात्र मुक्काम करत तो श्रावस्ती येथील जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात पोहोचला. त्या वेळी अनेक भिक्खू उघड्या जागेत चंक्रमण (चालत ध्यान) करत होते. बाहिय दारुचीरिय त्या भिक्खूंकडे गेला आणि त्यांना म्हणाला – 'भंते, सध्या ते भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध कोठे विहरत आहेत? आम्हाला त्या भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे.' 'बाहिय, भगवान भिक्षेसाठी नगरात गेले आहेत,' असे भिक्खूंनी सांगितले.

Atha kho bāhiyo dārucīriyo taramānarūpo jetavanā nikkhamitvā sāvatthiṃ pavisitvā addasa bhagavantaṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya carantaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ santindriyaṃ santamānasaṃ uttamadamathasamathamanuppattaṃ dantaṃ guttaṃ yatindriyaṃ nāgaṃ. Disvāna yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato pāde sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘desetu me, bhante bhagavā, dhammaṃ; desetu, sugato, dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā bāhiyaṃ dārucīriyaṃ etadavoca – ‘‘akālo kho tāva, bāhiya, antaragharaṃ paviṭṭhamhā piṇḍāyā’’ti.

त्यानंतर, बाहिय दारुचीरिय घाईघाईने जेतवनातून बाहेर पडला आणि श्रावस्ती नगरात प्रवेश करून त्याने भगवानांना श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी फिरताना पाहिले. ते अत्यंत प्रसन्न, शांत इंद्रिये असलेले, शांत मनाचे, उत्तम दमथ व शमथ (इंद्रियनिग्रह व मानसिक शांतता) प्राप्त झालेले, संयमित, रक्षित इंद्रिये असलेले आणि श्रेष्ठ पुरुष वाटत होते. त्यांना पाहून तो भगवानांच्या जवळ गेला आणि भगवानांच्या चरणांवर डोके ठेवून म्हणाला – 'भंते, भगवान मला धम्माचा उपदेश करोत; सुगत मला धम्माचा उपदेश करोत, जो माझ्यासाठी दीर्घकाळ हितकारक आणि सुखकारक ठरेल.' असे म्हटले असता, भगवान बाहिय दारुचीरियला म्हणाले – 'बाहिय, ही वेळ योग्य नाही, आम्ही भिक्षेसाठी नगरात आलो आहोत.'

Dutiyampi kho bāhiyo dārucīriyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dujjānaṃ kho panetaṃ, bhante, bhagavato vā jīvitantarāyānaṃ, mayhaṃ vā jīvitantarāyānaṃ. Desetu me, bhante bhagavā, dhammaṃ; desetu, sugato, dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Dutiyampi kho bhagavā bāhiyaṃ dārucīriyaṃ etadavoca – ‘‘akālo kho tāva, bāhiya, antaragharaṃ paviṭṭhamhā piṇḍāyā’’ti.

दुसऱ्यांदाही बाहिय दारुचीरिय भगवानांना म्हणाला – 'भंते, भगवानांच्या किंवा माझ्या आयुष्यातील संकटांविषयी (मृत्यूविषयी) काही सांगता येत नाही. भंते, भगवान मला धम्माचा उपदेश करोत; सुगत मला धम्माचा उपदेश करोत, जो माझ्यासाठी दीर्घकाळ हितकारक आणि सुखकारक ठरेल.' दुसऱ्यांदाही भगवान बाहिय दारुचीरियला म्हणाले – 'बाहिय, ही वेळ योग्य नाही, आम्ही भिक्षेसाठी नगरात आलो आहोत.'

Tatiyampi kho bāhiyo dārucīriyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dujjānaṃ kho panetaṃ, bhante, bhagavato vā jīvitantarāyānaṃ, mayhaṃ vā jīvitantarāyānaṃ. Desetu me bhante bhagavā, dhammaṃ; desetu, sugato, dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

तिसऱ्यांदाही बाहिय दारुचीरिय भगवानांना म्हणाला – 'भंते, भगवानांच्या किंवा माझ्या आयुष्यातील संकटांविषयी काही सांगता येत नाही. भंते, भगवान मला धम्माचा उपदेश करोत; सुगत मला धम्माचा उपदेश करोत, जो माझ्यासाठी दीर्घकाळ हितकारक आणि सुखकारक ठरेल.'

‘‘Tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute sutamattaṃ bhavissati, mute mutamattaṃ bhavissati, viññāte viññātamattaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, bāhiya, sikkhitabbaṃ. Yato kho te, bāhiya, diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute sutamattaṃ bhavissati, mute mutamattaṃ bhavissati, viññāte viññātamattaṃ bhavissati, tato tvaṃ, bāhiya, na tena; yato tvaṃ, bāhiya, na tena tato tvaṃ, bāhiya, na tattha[Pg.86]; yato tvaṃ, bāhiya, na tattha, tato tvaṃ, bāhiya, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti.

“म्हणूनच, बाहिय, तू अशीच साधना केली पाहिजेस – 'पाहिलेल्या गोष्टीत केवळ पाहणेच असेल, ऐकलेल्या गोष्टीत केवळ ऐकणेच असेल, जाणवलेल्या गोष्टीत केवळ जाणवणेच असेल, समजलेल्या गोष्टीत केवळ समजणेच असेल.' बाहिय, तू अशीच साधना केली पाहिजेस. बाहिय, जेव्हा तुझ्यासाठी पाहिलेल्या गोष्टीत केवळ पाहणेच असेल, ऐकलेल्या गोष्टीत केवळ ऐकणेच असेल, जाणवलेल्या गोष्टीत केवळ जाणवणेच असेल, समजलेल्या गोष्टीत केवळ समजणेच असेल; तेव्हा, बाहिय, तू त्या (राग-द्वेष इत्यादींनी) युक्त असणार नाहीस. बाहिय, जेव्हा तू त्यायुक्त असणार नाहीस, तेव्हा तू त्यात (त्या विषयांमध्ये) अडकणार नाहीस. बाहिय, जेव्हा तू त्यात अडकणार नाहीस, तेव्हा तू या लोकात नसशील, परलोकात नसशील आणि या दोन्हीच्या मध्येही नसशील. हाच दुःखाचा अंत आहे.”

Atha kho bāhiyassa dārucīriyassa bhagavato imāya saṃkhittāya dhammadesanāya tāvadeva anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci.

त्यानंतर, भगवानांच्या या संक्षिप्त धम्मोपदेशामुळे बाहिय दारुचीरियचे चित्त त्याच क्षणी कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) आसवांतून (विकारांतून) मुक्त झाले.

Atha kho bhagavā bāhiyaṃ dārucīriyaṃ iminā saṃkhittena ovādena ovaditvā pakkāmi. Atha kho acirapakkantassa bhagavato bāhiyaṃ dārucīriyaṃ gāvī taruṇavacchā adhipatitvā jīvitā voropesi.

त्यानंतर, भगवान बाहिय दारुचीरियला हा संक्षिप्त उपदेश देऊन निघून गेले. भगवान निघून गेल्यावर काही वेळातच, एका लहान वासरू असलेल्या गायीने धडक मारून बाहिय दारुचीरियला जीवानिशी मारले.

Atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ nagaramhā nikkhamitvā addasa bāhiyaṃ dārucīriyaṃ kālaṅkataṃ ; disvāna bhikkhū āmantesi – ‘‘gaṇhatha, bhikkhave, bāhiyassa dārucīriyassa sarīrakaṃ; mañcakaṃ āropetvā nīharitvā jhāpetha; thūpañcassa karotha. Sabrahmacārī vo, bhikkhave, kālaṅkato’’ti.

त्यानंतर भगवान श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी हिंडून, भोजनोत्तर भिक्षाहून परतल्यावर अनेक भिक्षूंसह नगरातून बाहेर पडले. तेव्हा त्यांनी बाहिय दारुचीरिय याला मृत पावलेलं पाहिले. त्याला पाहून त्यांनी भिक्षूंना संबोधित केले – "भिक्षूंनो, बाहिय दारुचीरियचे शरीर घ्या; त्याला खाटेवर ठेवून बाहेर नेऊन त्याचे दहन करा आणि त्याच्यासाठी स्तूप बनवा. भिक्षूंनो, तुमचा सब्रह्मचारी (सहभिक्षू) काळाच्या पडद्याआड गेला आहे."

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paṭissutvā bāhiyassa dārucīriyassa sarīrakaṃ mañcakaṃ āropetvā nīharitvā jhāpetvā thūpañcassa katvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘daḍḍhaṃ, bhante, bāhiyassa dārucīriyassa sarīraṃ, thūpo cassa kato. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, bāhiyo dārucīriyo paccapādi dhammassānudhammaṃ; na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi. Parinibbuto, bhikkhave, bāhiyo dārucīriyo’’ti.

"होय, भन्ते," असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि बाहिय दारुचीरियचे शरीर खाटेवर ठेवून, बाहेर नेऊन त्याचे दहन केले आणि त्याच्यासाठी स्तूप बांधून ते जेथे भगवान होते तेथे आले. जवळ येऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्षूंनी भगवंतांना असे विचारले – "भन्ते, बाहिय दारुचीरियच्या शरीराचे दहन केले आहे आणि त्याचा स्तूपही बांधला आहे. त्याची गती काय आहे, त्याचा परलोक कोणता आहे?" "भिक्षूंनो, बाहिय दारुचीरिय हा पंडित होता. त्याने धम्मानुसारच आचरण केले; आणि धम्माच्या बाबतीत त्याने मला त्रास दिला नाही. भिक्षूंनो, बाहिय दारुचीरिय परिनिर्वाण पावला आहे."

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;

Na tattha sukkā jotanti, ādicco nappakāsati;

Na tattha candimā bhāti, tamo tattha na vijjati.

"जिथे जल, पृथ्वी, तेज आणि वायू यांना स्थान मिळत नाही; तिथे तारे चमकत नाहीत, सूर्य प्रकाशत नाही; तिथे चंद्र शोभत नाही आणि तिथे अंधकारही नसतो."

‘‘Yadā [Pg.87] ca attanāvedi, muni monena brāhmaṇo;

Atha rūpā arūpā ca, sukhadukkhā pamuccatī’’ti. dasamaṃ;

"आणि जेव्हा मुनी, ब्राह्मण स्वतःच्या ज्ञानाने हे स्वतः जाणून घेतो; तेव्हा तो रूप आणि अरूपापासून, तसेच सुख-दुःखापासून मुक्त होतो." (दहावे)

(Ayampi udāno vutto bhagavatā iti me sutanti.)

(हे उदानही भगवंतांनी सांगितले होते, असे मी ऐकले आहे.)

Bodhivaggo paṭhamo niṭṭhito.

पहिला बोधिवर्ग समाप्त झाला।

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) –

Tayo bodhi ca huṃhuṅko, brāhmaṇo kassapena ca;

Aja saṅgāma jaṭilā, bāhiyenāti te dasāti.

तीन बोधिसुत्ते, हुंहुंक, ब्राह्मण, कस्सप, अज, संगाम, जटिल आणि बाहिय – अशी ही दहा आहेत.

2. Mucalindavaggo

२. मुचलिन्दवर्ग

1. Mucalindasuttaṃ

१. मुचलिन्दसुत्त

11. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre mucalindamūle paṭhamābhisambuddho. Tena kho pana samayena bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī.

११. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या काठी, मुचलिन्द वृक्षाच्या मुळाशी, नुकतेच अभिसंबुद्ध (पूर्ण बुद्धत्व प्राप्त) झाले असताना विहार करत होते. त्या वेळी भगवान सात दिवस एकाच आसनावर बसून विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत होते।

Tena kho pana samayena mahā akālamegho udapādi sattāhavaddalikā sītavātaduddinī. Atha kho mucalindo nāgarājā sakabhavanā nikkhamitvā bhagavato kāyaṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ vihacca aṭṭhāsi – ‘‘mā bhagavantaṃ sītaṃ, mā bhagavantaṃ uṇhaṃ, mā bhagavantaṃ ḍaṃsamakasavātātapasarīsapa samphasso’’ti.

त्या वेळी अकाली मोठा मेघ दाटून आला आणि सात दिवस सतत थंड वारा व पावसाळी अंधार पसरला. तेव्हा मुचलिन्द नागराजाने आपल्या भवनातून बाहेर पडून, भगवंतांच्या शरीराला आपल्या वेटोळ्यांनी सात वेळा वेढले आणि त्यांच्या डोक्यावर आपला मोठा फणा पसरून तो उभा राहिला – "भगवंतांना थंडी वाजू नये, भगवंतांना उष्णता बाधू नये, भगवंतांना डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांचा स्पर्श होऊ नये" या विचाराने।

Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhāsi. Atha kho mucalindo nāgarājā viddhaṃ vigatavalāhakaṃ devaṃ viditvā bhagavato kāyā bhoge viniveṭhetvā sakavaṇṇaṃ paṭisaṃharitvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā bhagavato purato aṭṭhāsi pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno.

त्यानंतर त्या सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर भगवान त्या समाधीतून उठले. तेव्हा मुचलिन्द नागराजाने आकाश निरभ्र व ढग विरलेले पाहून, भगवंतांच्या शरीराभोवतीचे आपले वेटोळे सोडले, आपले मूळ रूप सोडून एका तरुणाचे रूप धारण केले आणि भगवंतांसमोर हात जोडून नमस्कार करत उभा राहिला।

Atha [Pg.88] kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sukho viveko tuṭṭhassa, sutadhammassa passato;

Abyāpajjaṃ sukhaṃ loke, pāṇabhūtesu saṃyamo.

"जो संतुष्ट आहे, ज्याने धम्म ऐकला आहे आणि जो सत्य पाहतो, अशा व्यक्तीसाठी एकांत (विवेक) सुखकारक आहे; जगात कोणाविषयीही द्वेष न बाळगणे (अव्यापज्ज) हे सुख आहे, आणि प्राणिमात्रांविषयी संयम बाळगणे हे सुख आहे."

‘‘Sukhā virāgatā loke, kāmānaṃ samatikkamo;

Asmimānassa yo vinayo, etaṃ ve paramaṃ sukha’’nti. paṭhamaṃ;

"जगात वैराग्य (विरागता) हे सुखकारक आहे, कामवासनांचे उल्लंघन करणे सुखकारक आहे; आणि 'मी' या अहंकाराचा (अस्मिमानाचा) नाश करणे, हेच खरोखर परम सुख आहे." (पहिले)

2. Rājasuttaṃ

२. राजसुत्त

12. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ upaṭṭhānasālāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘ko nu kho, āvuso, imesaṃ dvinnaṃ rājūnaṃ mahaddhanataro vā mahābhogataro vā mahākosataro vā mahāvijitataro vā mahāvāhanataro vā mahabbalataro vā mahiddhikataro vā mahānubhāvataro vā rājā vā māgadho seniyo bimbisāro, rājā vā pasenadi kosalo’’ti? Ayañcarahi tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā hoti vippakatā.

१२. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भोजनोत्तर भिक्षाहून परतलेले अनेक भिक्षू उपस्थानशाळेत (सभागृहात) एकत्र बसले असताना त्यांच्यात अशी चर्चा सुरू झाली – "मित्रांनो, या दोन राजांपैकी कोणाकडे अधिक धन, अधिक उपभोगसाधने, अधिक खजिना, अधिक विस्तीर्ण राज्य, अधिक वाहने, अधिक सैन्यबळ, अधिक ऋद्धी (प्रभाव) किंवा अधिक महानुभाव (प्रताप) आहे – मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार की कोसलचा राजा पसेनदी?" आणि त्या भिक्षूंची ही चर्चा अपूर्णच राहिली होती।

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā sannipatitā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti?

त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून उपस्थानशाळेकडे गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी भिक्षूंना विचारले – "भिक्षूंनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात, आणि तुमची कोणती चर्चा अपूर्ण राहिली आहे?"

‘‘Idha, bhante, amhākaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ upaṭṭhānasālāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘ko nu kho, āvuso, imesaṃ dvinnaṃ rājūnaṃ mahaddhanataro vā mahābhogataro vā mahākosataro vā mahāvijitataro vā mahāvāhanataro vā mahabbalataro vā mahiddhikataro vā mahānubhāvataro vā rājā vā māgadho seniyo bimbisāro, rājā vā pasenadi kosalo’ti? Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti.

"भन्ते, येथे आम्ही भोजनोत्तर भिक्षाहून परतल्यावर उपस्थानशाळेत एकत्र बसलो असताना आमच्यात अशी चर्चा सुरू झाली – 'मित्रांनो, या दोन राजांपैकी कोणाकडे अधिक धन, अधिक उपभोगसाधने, अधिक खजिना, अधिक विस्तीर्ण राज्य, अधिक वाहने, अधिक सैन्यबळ, अधिक ऋद्धी किंवा अधिक महानुभाव आहे – मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार की कोसलचा राजा पसेनदी?' भन्ते, आमची हीच चर्चा अपूर्ण राहिली होती, तेवढ्यात भगवंतांचे आगमन झाले."

‘‘Na [Pg.89] khvetaṃ, bhikkhave, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ yaṃ tumhe evarūpiṃ kathaṃ katheyyātha. Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti.

"भिक्षूंनो, श्रद्धेने घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालेल्या तुमच्यासारख्या कुलपुत्रांना अशी चर्चा करणे योग्य नाही. भिक्षूंनो, तुम्ही एकत्र आल्यावर दोनच गोष्टी केल्या पाहिजेत – एक तर धम्मचर्चा करणे किंवा आर्य मौन बाळगणे."

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yañca kāmasukhaṃ loke, yañcidaṃ diviyaṃ sukhaṃ;

Taṇhakkhayasukhassete, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti. dutiyaṃ;

"जगात जे काही कामसुख आहे आणि जे काही दिव्य सुख आहे – हे सर्व तृष्णेच्या क्षयापासून मिळणाऱ्या सुखाच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाही." (दुसरे)

3. Daṇḍasuttaṃ

३. दण्डसुत्त

13. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulā kumārakā antarā ca sāvatthiṃ antarā ca jetavanaṃ ahiṃ daṇḍena hananti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho bhagavā sambahule kumārake antarā ca sāvatthiṃ antarā ca jetavanaṃ ahiṃ daṇḍena hanante.

१३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी अनेक मुले श्रावस्ती आणि जेतवनाच्या दरम्यान एका सापाला काठीने मारत होती. तेव्हा भगवान सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. भगवंतांनी श्रावस्ती आणि जेतवनाच्या दरम्यान अनेक मुलांना सापाला काठीने मारताना पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

तेव्हा भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsati;

Attano sukhamesāno, pecca so na labhate sukhaṃ.

“जो स्वतःच्या सुखाची इच्छा करत, सुखाची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांना काठीने पीडा देतो, तो मृत्यूनंतर सुख मिळवू शकत नाही.

‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena na hiṃsati;

Attano sukhamesāno, pecca so labhate sukha’’nti. tatiyaṃ;

“जो स्वतःच्या सुखाची इच्छा करत, सुखाची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांना काठीने पीडा देत नाही, तो मृत्यूनंतर सुख प्राप्त करतो.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

4. Sakkārasuttaṃ

४. सत्कार सुत्त

14. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito, lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Bhikkhusaṅghopi sakkato hoti [Pg.90] garukato mānito pūjito apacito, lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Aññatitthiyā pana paribbājakā asakkatā honti agarukatā amānitā apūjitā anapacitā, na lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Atha kho te aññatitthiyā paribbājakā bhagavato sakkāraṃ asahamānā bhikkhusaṅghassa ca gāme ca araññe ca bhikkhū disvā asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosanti paribhāsanti rosenti vihesenti.

१४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवंतांचा आदर, सत्कार, मान, पूजा आणि सन्मान केला जात असे; त्यांना चीवर, पिंडपात (भिक्षा), शय्यासन (निवास) आणि आजारपणातील औषधोपचार व उपकरणे मुबलक मिळत असत. भिक्षुसंघाचाही आदर, सत्कार, मान, पूजा आणि सन्मान केला जात असे; त्यांनाही चीवर, पिंडपात, शय्यासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व उपकरणे मुबलक मिळत असत. परंतु, इतर पंथांचे परिव्राजक मात्र अनादरित, असत्कृत, अमानित, अपूजित आणि असन्मानित होते; त्यांना चीवर, पिंडपात, शय्यासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व उपकरणे मिळत नसत. तेव्हा ते इतर पंथांचे परिव्राजक भगवंतांचा आणि भिक्षुसंघाचा हा सत्कार सहन न झाल्यामुळे, गावात किंवा अरण्यात भिक्षूंना पाहून असभ्य व कठोर शब्दांत शिवीगाळ करत, निंदा करत, त्रास देत आणि छळत असत.

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘etarahi, bhante, bhagavā sakkato garukato mānito pūjito apacito, lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Bhikkhusaṅghopi sakkato garukato mānito pūjito apacito, lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Aññatitthiyā pana paribbājakā asakkatā agarukatā amānitā apūjitā anapacitā, na lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Atha kho te, bhante, aññatitthiyā paribbājakā bhagavato sakkāraṃ asahamānā bhikkhusaṅghassa ca gāme ca araññe ca bhikkhū disvā asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosanti paribhāsanti rosenti vihesantī’’ti.

तेव्हा अनेक भिक्षू जेथे भगवान होते तेथे गेले; जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले ते भिक्षू भगवंतांना असे म्हणाले – “भंते, सध्या भगवंतांचा आदर, सत्कार, मान, पूजा आणि सन्मान केला जात आहे; त्यांना चीवर, पिंडपात, शय्यासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व उपकरणे मुबलक मिळत आहेत. भिक्षुसंघाचाही आदर, सत्कार, मान, पूजा आणि सन्मान केला जात आहे; त्यांनाही चीवर, पिंडपात, शय्यासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व उपकरणे मुबलक मिळत आहेत. परंतु, इतर पंथांचे परिव्राजक मात्र अनादरित, असत्कृत, अमानित, अपूजित आणि असन्मानित आहेत; त्यांना चीवर, पिंडपात, शय्यासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व उपकरणे मिळत नाहीत. भंते, तेव्हा ते इतर पंथांचे परिव्राजक भगवंतांचा Nicca-सत्कार सहन न झाल्यामुळे, गावात किंवा अरण्यात भिक्षूंना पाहून असभ्य व कठोर शब्दांत शिवीगाळ करतात, निंदा करतात, त्रास देतात आणि छळतात.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

तेव्हा भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Gāme araññe sukhadukkhaphuṭṭho,Nevattato no parato dahetha;

Phusanti phassā upadhiṃ paṭicca,Nirūpadhiṃ kena phuseyyu phassā’’ti. catutthaṃ;

“गावात किंवा अरण्यात सुख-दुःखाचा स्पर्श झाला असता, तो स्वतःमुळे किंवा दुसऱ्यामुळे झाला आहे असे मानू नये. उपाधीला (पंचस्कंधांना) अनुसरूनच स्पर्शाचा स्पर्श होतो. जो उपाधिरहित (पंचस्कंधमुक्त) आहे, त्याला स्पर्श कशाने स्पर्श करणार?” (चौथे सुत्त समाप्त)

5. Upāsakasuttaṃ

५. उपासक सुत्त

15. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññataro icchānaṅgalako [Pg.91] upāsako sāvatthiṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena. Atha kho so upāsako sāvatthiyaṃ taṃ karaṇīyaṃ tīretvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ upāsakaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘cirassaṃ kho tvaṃ, upāsaka, imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāyā’’ti.

१५. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी इच्छानंगल येथील एक उपासक काही कामासाठी श्रावस्तीला आला होता. त्यानंतर तो उपासक श्रावस्तीमधील आपले काम पूर्ण करून जेथे भगवान होते तेथे गेला; जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या उपासकाला भगवान असे म्हणाले – “उपासका, तू बऱ्याच दिवसांनंतर येथे येण्याची वेळ काढलीस.”

‘‘Cirapaṭikāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo, api cāhaṃ kehici kehici kiccakaraṇīyehi byāvaṭo. Evāhaṃ nāsakkhiṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

“भंते, मी बऱ्याच काळापासून भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे येण्याची इच्छा करत होतो, परंतु मी काही ना काही कामांमध्ये व्यस्त होतो. यामुळेच मी भगवंतांच्या दर्शनासाठी येऊ शकलो नाही.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

तेव्हा भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sukhaṃ vata tassa na hoti kiñci,Saṅkhātadhammassa bahussutassa;

Sakiñcanaṃ passa vihaññamānaṃ,Jano janasmiṃ paṭibandharūpo’’ti. pañcamaṃ;

“ज्या बहुश्रुत आणि धर्माचे आकलन केलेल्या व्यक्तीला कोणतीही आसक्ती नसते, तो खरोखर सुखी असतो. आसक्ती असलेल्याला पीडित होताना पहा; मनुष्य मनुष्याशी बांधलेला असल्यामुळेच पीडित होतो.” (पाचवे सुत्त समाप्त)

6. Gabbhinīsuttaṃ

६. गभिणी सुत्त

16. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññatarassa paribbājakassa daharamāṇavikā pajāpati hoti gabbhinī upavijaññā. Atha kho sā paribbājikā taṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, telaṃ āhara, yaṃ me vijātāya bhavissatī’’ti.

१६. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी एका परिव्राजकाची तरुण पत्नी गरोदर होती आणि तिची प्रसूतीची वेळ जवळ आली होती. तेव्हा ती परिव्राजिका त्या परिव्राजकाला म्हणाली – “ब्राह्मणा, जा आणि तेल घेऊन ये, जे माझ्या प्रसूतीनंतर उपयोगी पडेल.”

Evaṃ vutte, so paribbājako taṃ paribbājikaṃ etadavoca – ‘‘kuto panāhaṃ, bhoti, telaṃ āharāmī’’ti? Dutiyampi kho sā paribbājikā taṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, telaṃ āhara, yaṃ me vijātāya bhavissatī’’ti. Dutiyampi kho so paribbājiko taṃ paribbājikaṃ etadavoca – ‘‘kuto panāhaṃ, bhoti, telaṃ āharāmī’’ti? Tatiyampi kho sā paribbājikā taṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, telaṃ āhara, yaṃ me vijātāya bhavissatī’’ti.

असे म्हटले असता, तो परिव्राजक त्या परिव्राजिकेला म्हणाला – “पण भद्रे, मी कुठून तेल आणू?” दुसऱ्यांदाही ती परिव्राजिका त्या परिव्राजकाला म्हणाली – “ब्राह्मणा, जा आणि तेल घेऊन ये, जे माझ्या प्रसूतीनंतर उपयोगी पडेल.” दुसऱ्यांदाही तो परिव्राजक त्या परिव्राजिकेला म्हणाला – “पण भद्रे, मी कुठून तेल आणू?” तिसऱ्यांदाही ती परिव्राजिका त्या परिव्राजकाला म्हणाली – “ब्राह्मणा, जा आणि तेल घेऊन ये, जे माझ्या प्रसूतीनंतर उपयोगी पडेल.”

Tena [Pg.92] kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa koṭṭhāgāre samaṇassa vā brāhmaṇassa vā sappissa vā telassa vā yāvadatthaṃ pātuṃ dīyati, no nīharituṃ.

त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्या कोठारातून श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला तूप किंवा तेल हवे तितके पिण्यासाठी दिले जात असे, पण घरी घेऊन जाण्यासाठी दिले जात नसे.

Atha kho tassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘rañño kho pana pasenadissa kosalassa koṭṭhāgāre samaṇassa vā brāhmaṇassa vā sappissa vā telassa vā yāvadatthaṃ pātuṃ dīyati, no nīharituṃ. Yaṃnūnāhaṃ rañño pasenadissa kosalassa koṭṭhāgāraṃ gantvā telassa yāvadatthaṃ pivitvā gharaṃ āgantvā ucchadditvāna dadeyyaṃ, yaṃ imissā vijātāya bhavissatī’’ti.

तेव्हा त्या परिव्राजकाच्या मनात असा विचार आला – “कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्या कोठारातून श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला तूप किंवा तेल हवे तितके पिण्यासाठी दिले जाते, पण घरी घेऊन जाण्यासाठी दिले जात नाही. मग मी कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्या कोठारात जाऊन हवे तितके तेल प्यावे आणि घरी येऊन ते ओकून (उलटी करून) द्यावे, जे या परिव्राजिकेच्या प्रसूतीनंतर उपयोगी पडेल.”

Atha kho so paribbājako rañño pasenadissa kosalassa koṭṭhāgāraṃ gantvā telassa yāvadatthaṃ pivitvā gharaṃ āgantvā neva sakkoti uddhaṃ kātuṃ, na pana adho. So dukkhāhi tibbāhi kharāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭho āvaṭṭati parivaṭṭati.

त्यानंतर तो परिव्राजक कोसलराज प्रसेनजीतच्या कोठारात (भांडारात) गेला आणि त्याने इच्छेनुसार (भरपूर) तेल प्यायले. घरी परत आल्यावर तो ते तेल न तर ओकून बाहेर काढू शकला, न तर खाली (शौचावाटे) सरकवू शकला. तो तीव्र, अत्यंत वेदनादायक, तीव्र आणि कटू वेदनांनी ग्रस्त होऊन इकडेतिकडे लोळू लागला.

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho bhagavā taṃ paribbājakaṃ dukkhāhi tibbāhi kharāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhaṃ āvaṭṭamānaṃ parivaṭṭamānaṃ.

त्यानंतर भगवान सकाळी (चीवर) परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाले. भगवंतांनी त्या परिव्राजकाला तीव्र, अत्यंत वेदनादायक, तीव्र आणि कटू वेदनांनी ग्रस्त होऊन इकडेतिकडे लोळताना पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sukhino vata ye akiñcanā,Vedaguno hi janā akiñcanā;

Sakiñcanaṃ passa vihaññamānaṃ,Jano janasmiṃ paṭibandhacitto’’ ti. chaṭṭhaṃ;

“जे अकिंचन (आसक्तीरहित) आहेत, ते खरोखरच सुखी आहेत. वेदगू (सत्य जाणणारे) लोक खरोखरच अकिंचन असतात. आसक्ती असलेल्या माणसाला पीडित होताना पहा; मनुष्य मनुष्यामध्ये आसक्तचित्त होऊन पीडित होतो.” (सहावे सूत्र समाप्त)

7. Ekaputtakasuttaṃ

७. एकपुत्तक सुत्त

17. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññatarassa upāsakassa ekaputtako piyo manāpo kālaṅkato hoti.

१७. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी एका उपासकाचा प्रिय आणि आवडता एकुलता एक मुलगा मरण पावला होता.

Atha [Pg.93] kho sambahulā upāsakā allavatthā allakesā divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te upāsake bhagavā etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho tumhe, upāsakā, allavatthā allakesā idhūpasaṅkamantā divā divassā’’ti?

त्यानंतर अनेक उपासक ओल्या कपड्यांनी आणि ओल्या केसांनी भरदुपारी जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यावर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या उपासकांना भगवान म्हणाले – “उपासकांनो, तुम्ही ओल्या कपड्यांनी आणि ओल्या केसांनी भरदुपारी येथे का आला आहात?”

Evaṃ vutte, so upāsako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bhante, ekaputtako piyo manāpo kālaṅkato. Tena mayaṃ allavatthā allakesā idhūpasaṅkamantā divā divassā’’ti.

असे म्हटल्यावर, तो उपासक भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, माझा प्रिय आणि आवडता एकुलता एक मुलगा मरण पावला आहे. म्हणूनच आम्ही ओल्या कपड्यांनी आणि ओल्या केसांनी भरदुपारी येथे आलो आहोत.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Piyarūpassādagadhitāse,Devakāyā puthu manussā ca;

Aghāvino parijunnā,Maccurājassa vasaṃ gacchanti.

“प्रिय रूपांच्या आस्वादात गुंतलेले देवगण आणि बहुसंख्य मनुष्य, दुःखी व क्षीण होऊन मृत्यूराजाच्या स्वाधीन होतात.

‘‘Ye ve divā ca ratto ca,Appamattā jahanti piyarūpaṃ;

Te ve khaṇanti aghamūlaṃ,Maccuno āmisaṃ durativatta’’nti. sattamaṃ;

“परंतु जे रात्री आणि दिवसा अप्रमत्त (जागरूक) राहून प्रिय रूपाचा त्याग करतात, ते मृत्यूचे आमिष असलेल्या आणि पार करण्यास कठीण अशा दुःखमुळालाच खणून काढून नष्ट करतात.” (सातवे सूत्र समाप्त)

8. Suppavāsāsuttaṃ

८. सुप्पवासा सुत्त

18. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kuṇḍikāyaṃ viharati kuṇḍadhānavane. Tena kho pana samayena suppavāsā koliyadhītā satta vassāni gabbhaṃ dhāreti. Sattāhaṃ mūḷhagabbhā sā dukkhāhi tibbāhi kharāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhā tīhi vitakkehi adhivāseti – ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṃ deseti; suppaṭipanno vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno; susukhaṃ vata taṃ nibbānaṃ yatthidaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ na saṃvijjatī’’ti.

१८. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान कुण्डिका येथील कुण्डधान वनात विहार करत होते. त्या वेळी कोलीय कन्या सुप्पवासा सात वर्षांपासून गर्भवती होती. सात दिवसांपासून तिचा गर्भ अडकला होता (प्रसूती वेदना होत होत्या). तीव्र, अत्यंत वेदनादायक, तीव्र आणि कटू वेदनांनी ग्रस्त असूनही ती तीन विचारांनी त्या वेदना सहन करत होती – “ते भगवान खरोखरच सम्यक्संबुद्ध आहेत, जे अशा प्रकारच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतात; त्या भगवंतांचा श्रावकसंघ खरोखरच सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गाने चालणारा) आहे, जो अशा प्रकारच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) आहे; ते निर्वाण खरोखरच अत्यंत सुखकारक आहे, जेथे अशा प्रकारचे दुःख अस्तित्वात नसते.”

Atha [Pg.94] kho suppavāsā koliyadhītā sāmikaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ayyaputta, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi; appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘suppavāsā, bhante, koliyadhītā bhagavato pāde sirasā vandati; appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘suppavāsā, bhante, koliyadhītā satta vassāni gabbhaṃ dhāreti. Sattāhaṃ mūḷhagabbhā sā dukkhāhi tibbāhi kharāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhā tīhi vitakkehi adhivāseti – sammāsambuddho vata so bhagavā yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṃ deseti; suppaṭipanno vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno; susukhaṃ vata taṃ nibbānaṃ yatthidaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ na saṃvijjatī’’’ti.

त्यानंतर कोलीय कन्या सुप्पवासाने आपल्या पतीला बोलावले आणि म्हटले – “स्वामी, तुम्ही या आणि जेथे भगवान आहेत तेथे जा. तेथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करा आणि त्यांच्या आरोग्याविषयी, निरोगीपणाविषयी, हलकेपणाविषयी, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचारपूस करा – ‘भन्ते, कोलीय कन्या सुप्पवासा भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या आरोग्याविषयी, निरोगीपणाविषयी, हलकेपणाविषयी, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे.’ आणि असेही सांगा – ‘भन्ते, कोलीय कन्या सुप्पवासा सात वर्षांपासून गर्भवती आहे. सात दिवसांपासून तिचा गर्भ अडकला आहे. तीव्र, अत्यंत वेदनादायक, तीव्र आणि कटू वेदनांनी ग्रस्त असूनही ती तीन विचारांनी त्या वेदना सहन करत आहे – ते भगवान खरोखरच सम्यक्संबुद्ध आहेत, जे अशा प्रकारच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतात; त्या भगवंतांचा श्रावकसंघ खरोखरच सुप्रतिपन्न आहे, जो अशा प्रकारच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी प्रतिपन्न आहे; ते निर्वाण खरोखरच अत्यंत सुखकारक आहे, जेथे अशा प्रकारचे दुःख अस्तित्वात नसते.’”

‘‘Parama’’nti kho so koliyaputto suppavāsāya koliyadhītāya paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho koliyaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘suppavāsā, bhante, koliyadhītā bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – ‘suppavāsā, bhante, koliyadhītā satta vassāni gabbhaṃ dhāreti. Sattāhaṃ mūḷhagabbhā sā dukkhāhi tibbāhi kharāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhā tīhi vitakkehi adhivāseti – sammāsambuddho vata so bhagavā yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṃ deseti; suppaṭipanno vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno; susukhaṃ vata nibbānaṃ yatthidaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ na saṃvijjatī’’’ti.

“खूप चांगले,” असे म्हणून त्या कोलीय पुत्राने कोलीय कन्या सुप्पवासाच्या शब्दांना होकार दिला आणि तो जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो कोलीय पुत्र भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, कोलीय कन्या सुप्पवासा भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या आरोग्याविषयी, निरोगीपणाविषयी, हलकेपणाविषयी, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे. आणि ती असे सांगत आहे – ‘भन्ते, कोलीय कन्या सुप्पवासा सात वर्षांपासून गर्भवती आहे. सात दिवसांपासून तिचा गर्भ अडकला आहे. तीव्र, अत्यंत वेदनादायक, तीव्र आणि कटू वेदनांनी ग्रस्त असूनही ती तीन विचारांनी त्या वेदना सहन करत आहे – ते भगवान खरोखरच सम्यक्संबुद्ध आहेत, जे अशा प्रकारच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतात; त्या भगवंतांचा श्रावकसंघ खरोखरच सुप्रतिपन्न आहे, जो अशा प्रकारच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी प्रतिपन्न आहे; ते निर्वाण खरोखरच अत्यंत सुखकारक आहे, जेथे अशा प्रकारचे दुःख अस्तित्वात नसते.’”

‘‘Sukhinī hotu suppavāsā koliyadhītā; arogā arogaṃ puttaṃ vijāyatū’’ti. Saha vacanā ca pana bhagavato suppavāsā koliyadhītā sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyi.

“कोलीय कन्या सुप्पवासा सुखी होवो; ती निरोगी राहून निरोगी पुत्राला जन्म देवो.” भगवंतांनी हे शब्द उच्चारताच कोलीय कन्या सुप्पवासा सुखी व निरोगी झाली आणि तिने एका निरोगी पुत्राला जन्म दिला.

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so koliyaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena sakaṃ gharaṃ tena paccāyāsi. Addasā kho so koliyaputto suppavāsaṃ koliyadhītaraṃ sukhiniṃ arogaṃ arogaṃ [Pg.95] puttaṃ vijātaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāmāyaṃ suppavāsā koliyadhītā saha vacanā ca pana bhagavato sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyissatī’’ti! Attamano pamudito pītisomanassajāto ahosi.

“तसेच असो, भन्ते,” असे म्हणून त्या कोलीय पुत्राने भगवंतांच्या वचनांचे अभिनंदन व अनुमोदन केले. तो आपल्या आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि आपल्या घराकडे परत गेला. त्या कोलीय पुत्राने कोलीय कन्या सुप्पवासाला सुखी, निरोगी आणि निरोगी पुत्राला जन्म दिलेले पाहिले. हे पाहून त्याच्या मनात विचार आला – “अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! तथागतांची ऋद्धी आणि महानुभावता किती अद्भूत आहे, की भगवंतांनी शब्द उच्चारताच ही कोलीय कन्या सुप्पवासा सुखी व निरोगी झाली आणि तिने निरोगी पुत्राला जन्म दिला!” तो अत्यंत प्रसन्न, हर्षित आणि प्रीती-प्रमोदाने युक्त झाला.

Atha kho suppavāsā koliyadhītā sāmikaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ayyaputta, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi – ‘suppavāsā, bhante, koliyadhītā bhagavato pāde sirasā vandatī’ti; evañca vadehi – ‘suppavāsā, bhante, koliyadhītā satta vassāni gabbhaṃ dhāreti. Sattāhaṃ mūḷhagabbhā sā etarahi sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijātā. Sā sattāhaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhattena nimanteti. Adhivāsetu kira, bhante, bhagavā suppavāsāya koliyadhītāya satta bhattāni saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’’ti.

त्यानंतर कोलियकन्या सुप्पवासा हिने आपल्या पतीला बोलावून म्हटले – "या, आर्यपुत्र! जेथे भगवान आहेत तेथे जा; आणि तेथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करा – 'भंते, कोलियकन्या सुप्पवासा भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे.' आणि असे म्हणा – 'भंते, कोलियकन्या सुप्पवासा हिने सात वर्षे गर्भ धारण केला आहे. सात दिवस ती प्रसूती वेदनेने व्याकुळ होती. आता ती सुखरूप व निरोगी असून तिने एका निरोगी पुत्राला जन्म दिला आहे. ती सात दिवस बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील भिक्खू संघाला भोजनासाठी आमंत्रित करत आहे. भंते, भगवंतांनी भिक्खू संघासह कोलियकन्या सुप्पवासाच्या सात दिवसांच्या भोजनाचा स्वीकार करावा.'"

‘‘Parama’’nti kho so koliyaputto suppavāsāya koliyadhītāya paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so koliyaputto bhagavantaṃ etadavoca –

"फार चांगले," असे म्हणून त्या कोलियपुत्राने कोलियकन्या सुप्पवासाच्या शब्दाचा स्वीकार केला आणि जेथे भगवान होते तेथे तो गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या कोलियपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Suppavāsā, bhante, koliyadhītā bhagavato pāde sirasā vandati; evañca vadeti – ‘suppavāsā, bhante, koliyadhītā satta vassāni gabbhaṃ dhāreti. Sattāhaṃ mūḷhagabbhā sā etarahi sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijātā. Sā sattāhaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhattena nimanteti. Adhivāsetu kira, bhante, bhagavā suppavāsāya koliyadhītāya satta bhattāni saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’’ti.

"भंते, कोलियकन्या सुप्पवासा भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे; आणि ती असे म्हणत आहे – 'भंते, कोलियकन्या सुप्पवासा हिने सात वर्षे गर्भ धारण केला आहे. सात दिवस ती प्रसूती वेदनेने व्याकुळ होती. आता ती सुखरूप व निरोगी असून तिने एका निरोगी पुत्राला जन्म दिला आहे. ती सात दिवस बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील भिक्खू संघाला भोजनासाठी आमंत्रित करत आहे. भंते, भगवंतांनी भिक्खू संघासह कोलियकन्या सुप्पवासाच्या सात दिवसांच्या भोजनाचा स्वीकार करावा.'"

Tena kho pana samayena aññatarena upāsakena buddhappamukho bhikkhusaṅgho svātanāya bhattena nimantito hoti. So ca upāsako āyasmato mahāmoggallānassa upaṭṭhāko hoti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, moggallāna, yena so upāsako tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā taṃ upāsakaṃ evaṃ vadehi – ‘suppavāsā, āvuso, koliyadhītā satta [Pg.96] vassāni gabbhaṃ dhāresi. Sattāhaṃ mūḷhagabbhā sā etarahi sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijātā. Sā sattāhaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhattena nimanteti. Karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni, pacchā tvaṃ karissasī’ti. Tuyheso upaṭṭhāko’’ti.

त्या वेळी एका उपासकाने दुसऱ्या दिवसाच्या भोजनासाठी बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील भिक्खू संघाला आमंत्रित केले होते. आणि तो उपासक आयुष्यमान महामोग्गल्लानांचा उपस्थायक (सेवक) होता. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना बोलावून म्हटले – "ये, मोग्गल्लाना! जेथे तो उपासक आहे तेथे जा; आणि तेथे जाऊन त्या उपासकाला असे सांग – 'आवुसो, कोलियकन्या सुप्पवासा हिने सात वर्षे गर्भ धारण केला होता. सात दिवस ती प्रसूती वेदनेने व्याकुळ होती. आता ती सुखरूप व निरोगी असून तिने एका निरोगी पुत्राला जन्म दिला आहे. ती सात दिवस बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील भिक्खू संघाला भोजनासाठी आमंत्रित करत आहे. कोलियकन्या सुप्पवासाला सात दिवस भोजन दान करू दे, तू नंतर भोजन दान कर.' तो तुझा उपस्थायक आहे."

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavato paṭissutvā yena so upāsako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ upāsakaṃ etadavoca – ‘‘suppavāsā, āvuso, koliyadhītā satta vassāni gabbhaṃ dhāreti. Sattāhaṃ mūḷhagabbhā sā etarahi sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijātā. Sā sattāhaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhattena nimanteti. Karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni, pacchā tvaṃ karissasī’’ti.

"तसेच असो, भंते," असे म्हणून आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि जेथे तो उपासक होता तेथे ते गेले. तेथे जाऊन त्यांनी त्या उपासकाला असे म्हटले – "आवुसो, कोलियकन्या सुप्पवासा हिने सात वर्षे गर्भ धारण केला होता. सात दिवस ती प्रसूती वेदनेने व्याकुळ होती. आता ती सुखरूप व निरोगी असून तिने एका निरोगी पुत्राला जन्म दिला आहे. ती सात दिवस बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील भिक्खू संघाला भोजनासाठी आमंत्रित करत आहे. कोलियकन्या सुप्पवासाला सात दिवस भोजन दान करू दे, तू नंतर भोजन दान कर."

‘‘Sace me, bhante, ayyo mahāmoggallāno tiṇṇaṃ dhammānaṃ pāṭibhogo – bhogānañca jīvitassa ca saddhāya ca, karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni, pacchāhaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Dvinnaṃ kho te ahaṃ, āvuso, dhammānaṃ pāṭibhogo – bhogānañca jīvitassa ca. Saddhāya pana tvaṃyeva pāṭibhogo’’ti.

"भंते, जर पूजनीय महामोग्गल्लानांनी माझ्या तीन गोष्टींची हमी घेतली – संपत्तीची, प्राणाची आणि श्रद्धेची, तर कोलियकन्या सुप्पवासाला सात दिवस भोजन दान करू द्या, मी नंतर भोजन दान करेन." "आवुसो, मी तुझ्या दोन गोष्टींची हमी घेऊ शकतो – संपत्तीची आणि प्राणाची. पण श्रद्धेची हमी तू स्वतःच घेतली पाहिजेस."

‘‘Sace me, bhante, ayyo mahāmoggallāno dvinnaṃ dhammānaṃ pāṭibhogo – bhogānañca jīvitassa ca, karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni, pacchāhaṃ karissāmī’’ti.

"भंते, जर पूजनीय महामोग्गल्लानांनी माझ्या दोन गोष्टींची हमी घेतली – संपत्तीची आणि प्राणाची, तर कोलियकन्या सुप्पवासाला सात दिवस भोजन दान करू द्या, मी नंतर भोजन दान करेन."

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ upāsakaṃ saññāpetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘saññatto, bhante, so upāsako mayā; karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni, pacchā so karissatī’’ti.

त्यानंतर आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या उपासकाला समजावून सांगितले आणि जेथे भगवान होते तेथे ते गेले. तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, मी त्या उपासकाला समजावले आहे. कोलियकन्या सुप्पवासाला सात दिवस भोजन दान करू द्या, तो उपासक नंतर भोजन दान करेल."

Atha kho suppavāsā koliyadhītā sattāhaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi, tañca dārakaṃ bhagavantaṃ vandāpesi sabbañca bhikkhusaṅghaṃ.

त्यानंतर कोलियकन्या सुप्पवासा हिने सात दिवस बुद्धांच्या प्रमुखतेखालील भिक्खू संघाला उत्तम प्रकारच्या खाद्यपदार्थांनी व भोजनाने स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. आणि तिने त्या बालकाला भगवंतांच्या आणि संपूर्ण भिक्खू संघाच्या चरणी वंदन करायला लावले.

Atha [Pg.97] kho āyasmā sāriputto taṃ dārakaṃ etadavoca – ‘‘kacci te, dāraka, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci na kiñci dukkha’’nti? ‘‘Kuto me, bhante sāriputta, khamanīyaṃ, kuto yāpanīyaṃ! Satta me vassāni lohitakumbhiyaṃ vuttānī’’ti.

तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांनी त्या बालकाला विचारले – "बाळा, तुला बरे वाटत आहे ना? तुझा वेळ सुखात जात आहे ना? तुला काही त्रास तर नाही ना?" "भंते सारिपुत्त, मला कसे बरे वाटणार, माझा वेळ कसा सुखात जाणार! मी सात वर्षे रक्ताच्या कुंडीत (गर्भाशयात) घालवली आहेत."

Atha kho suppavāsā koliyadhītā – ‘‘putto me dhammasenāpatinā saddhiṃ mantetī’’ti attamanā pamuditā pītisomanassajātā ahosi. Atha kho bhagavā (suppavāsaṃ kolīyadhītaraṃ attamanaṃ pamuditaṃ pītisomanassajātaṃ viditvā ) suppavāsaṃ koliyadhītaraṃ etadavoca – ‘‘iccheyyāsi tvaṃ, suppavāse, aññampi evarūpaṃ putta’’nti? ‘‘Iccheyyāmahaṃ, bhagavā, aññānipi evarūpāni satta puttānī’’ti.

तेव्हा "माझा मुलगा धम्मसेनापतींसोबत संभाषण करत आहे," हे पाहून कोलियकन्या सुप्पवासा अत्यंत आनंदित, प्रफुल्लित आणि प्रीती-सोमनस्ययुक्त झाली. तेव्हा भगवंतांनी कोलियकन्या सुप्पवासाला आनंदित, प्रफुल्लित आणि प्रीती-सोमनस्ययुक्त झालेले पाहून तिला विचारले – "सुप्पवासे, तुला अशाच प्रकारचा आणखी एखादा पुत्र हवा आहे का?" "भगवंत, मला अशाच प्रकारचे आणखी सात पुत्र हवे आहेत!" असे तिने उत्तर दिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी ही बाब जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Asātaṃ sātarūpena, piyarūpena appiyaṃ;

Dukkhaṃ sukhassa rūpena, pamattamativattatī’’ti. aṭṭhamaṃ;

"जे अप्रिय आहे ते प्रियरूपात, जे नावडते आहे ते आवडत्या रूपात, आणि जे दुःख आहे ते सुखाच्या रूपात येऊन गाफील मनुष्याला ग्रासून टाकते." आठवे सूत्र समाप्त.

9. Visākhāsuttaṃ

९. विशाखा सुत्त

19. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena visākhāya migāramātuyā kocideva attho raññe pasenadimhi kosale paṭibaddho hoti. Taṃ rājā pasenadi kosalo na yathādhippāyaṃ tīreti.

१९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील पूर्वाराम विहारामध्ये, मिगारमाता विशाखेच्या प्रासादात विहार करत होते. त्या वेळी मिगारमाता विशाखेचे काही काम कोसलचा राजा पसेनदी याच्याशी संबंधित होते. राजा पसेनदी कोसल तिच्या इच्छेनुसार ते काम पूर्ण करत नव्हता.

Atha kho visākhā migāramātā divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho visākhaṃ migāramātaraṃ bhagavā etadavoca – ‘‘handa kuto nu tvaṃ, visākhe, āgacchasi divā divassā’’ti? ‘‘Idha me, bhante, kocideva attho raññe pasenadimhi kosale paṭibaddho; taṃ rājā pasenadi kosalo na yathādhippāyaṃ tīretī’’ti.

त्यानंतर मिगारमाता विशाखा भरदिवसा जेथे भगवान होते तेथे गेली. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या मिगारमाता विशाखेला भगवान म्हणाले – "विशाखे, तू भरदिवसा कोठून येत आहेस?" "भंते, माझे कोसलचा राजा पसेनदी याच्याशी संबंधित काही काम आहे; राजा पसेनदी कोसल माझ्या इच्छेनुसार ते काम पूर्ण करत नाही."

Atha [Pg.98] kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी ही बाब जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sabbaṃ paravasaṃ dukkhaṃ, sabbaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Sādhāraṇe vihaññanti, yogā hi duratikkamā’’ti. navamaṃ;

“दुसऱ्यांच्या अधीन असणे हे सर्व दुःखकारक आहे, स्वतःचे प्रभुत्व असणे हे सर्व सुखकारक आहे. सामायिक (दुसऱ्यांशी संबंधित) गोष्टींमध्ये प्राणी त्रस्त होतात, कारण योगांवर (बंधनांवर) मात करणे कठीण आहे.” असे भगवंतांनी हे उदान उद्गारले. (नववे सूत्र)

10. Bhaddiyasuttaṃ

१०. भद्दिय सुत्त

20. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā anupiyāyaṃ viharati ambavane. Tena kho pana samayena āyasmā bhaddiyo kāḷīgodhāya putto araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti!

२०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान अनुपिया येथील आंबावनात (आम्रवनात) विहार करत होते. त्या वेळी काळीगोधा (शाक्य राजकुमारी) यांचा मुलगा आयुष्यमान भद्दिय अरण्यात गेलेला असताना, किंवा वृक्षाच्या मुळाशी (झाडाखाली) गेलेला असताना, किंवा शून्य घरात (एकांतात) गेलेला असताना, वारंवार असे उदान उद्गारत असे – “अहो सुख! अहो सुख!”

Assosuṃ kho sambahulā bhikkhū āyasmato bhaddiyassa kāḷīgodhāya puttassa araññagatassapi rukkhamūlagatassapi suññāgāragatassapi abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānentassa – ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti! Sutvāna nesaṃ etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho, āvuso, āyasmā bhaddiyo kāḷīgodhāya putto anabhirato brahmacariyaṃ carati, yaṃsa pubbe agāriyabhūtassa rajjasukhaṃ, so tamanussaramāno araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’’’nti!

अनेक भिक्खूंनी आयुष्यमान भद्दिय (काळीगोधाचा मुलगा) अरण्यात असताना, वृक्षाच्या मुळाशी असताना, किंवा शून्य घरात असताना वारंवार “अहो सुख! अहो सुख!” असे उदान उद्गारताना ऐकले. ते ऐकून त्यांच्या मनात असा विचार आला – “मित्रांनो, निःसंशयपणे आयुष्यमान भद्दिय (काळीगोधाचा मुलगा) हा नाखुशीने (अरती उत्पन्न झाल्यामुळे) ब्रह्मचर्य पाळत असावा. पूर्वी गृहस्थ असताना त्याला जे राजसुख मिळत होते, त्याचेच स्मरण करत तो अरण्यात असताना, वृक्षाच्या मुळाशी असताना, किंवा शून्य घरात असताना वारंवार ‘अहो सुख! अहो सुख!’ असे उदान उद्गारत असावा.”

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘āyasmā, bhante, bhaddiyo kāḷīgodhāya putto araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti! Nissaṃsayaṃ kho, bhante, āyasmā bhaddiyo kāḷīgodhāya putto anabhirato brahmacariyaṃ carati. Yaṃsa pubbe agāriyabhūtassa rajjasukhaṃ, so tamanussaramāno araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’’’nti!

त्यानंतर ते अनेक भिक्खू भगवंतांकडे गेले. तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, आयुष्यमान भद्दिय (काळीगोधाचा मुलगा) अरण्यात असताना, वृक्षाच्या मुळाशी असताना, किंवा शून्य घरात असताना वारंवार ‘अहो सुख! अहो सुख!’ असे उदान उद्गारतो. भन्ते, निःसंशयपणे आयुष्यमान भद्दिय हा नाखुशीने ब्रह्मचर्य पाळत असावा. पूर्वी गृहस्थ असताना त्याला जे राजसुख मिळत होते, त्याचेच स्मरण करत तो अरण्यात असताना, वृक्षाच्या मुळाशी असताना, किंवा शून्य घरात असताना वारंवार ‘अहो सुख! अहो सुख!’ असे उदान उद्गारत असावा.”

Atha [Pg.99] kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena bhaddiyaṃ bhikkhuṃ āmantehi – ‘satthā taṃ, āvuso bhaddiya, āmantetī’’’ti.

तेव्हा भगवंतांनी एका भिक्खूला बोलावले आणि म्हटले – “भिक्खू, जा आणि माझ्या वतीने भद्दिय भिक्खूला सांग की, ‘मित्र भद्दिय, शास्ता (गुरु) तुला बोलवत आहेत.’”

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā bhaddiyo kāḷīgodhāya putto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhaddiyaṃ kāḷīgodhāya puttaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso bhaddiya, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā bhaddiyo kāḷīgodhāya putto tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ bhaddiyaṃ kāḷīgodhāya puttaṃ bhagavā etadavoca –

“होय भन्ते,” असे म्हणून त्या भिक्खूने भगवंतांच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि तो आयुष्यमान भद्दिय (काळीगोधाचा मुलगा) याच्याकडे गेला. तिथे जाऊन त्याने आयुष्यमान भद्दियला म्हटले – “मित्र भद्दिय, शास्ता तुला बोलवत आहेत.” “होय मित्रा,” असे म्हणून आयुष्यमान भद्दियने त्या भिक्खूच्या शब्दाचा स्वीकार केला आणि तो भगवंतांकडे गेला. तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान भद्दियला भगवंत म्हणाले –

‘‘Saccaṃ kira tvaṃ, bhaddiya, araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’’’nti! ‘‘Evaṃ, bhante’’ti.

“भद्दिय, हे खरे आहे का की तू अरण्यात असताना, वृक्षाच्या मुळाशी असताना, किंवा शून्य घरात असताना वारंवार ‘अहो सुख! अहो सुख!’ असे उदान उद्गारतोस?” “होय भन्ते, हे खरे आहे.”

‘‘Kiṃ pana tvaṃ, bhaddiya, atthavasaṃ sampassamāno araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’’’nti! ‘‘Pubbe me, bhante, agāriyabhūtassa rajjaṃ kārentassa antopi antepure rakkhā susaṃvihitā ahosi, bahipi antepure rakkhā susaṃvihitā ahosi, antopi nagare rakkhā susaṃvihitā ahosi, bahipi nagare rakkhā susaṃvihitā ahosi, antopi janapade rakkhā susaṃvihitā ahosi, bahipi janapade rakkhā susaṃvihitā ahosi. So kho ahaṃ, bhante, evaṃ rakkhito gopito santo bhīto ubbiggo ussaṅkī utrāsī vihāsiṃ. Etarahi kho panāhaṃ, bhante, araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi eko abhīto anubbiggo anussaṅkī anutrāsī appossukko pannalomo paradattavutto, migabhūtena cetasā viharāmi. Imaṃ kho ahaṃ, bhante, atthavasaṃ sampassamāno araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’’’nti!

“पण भद्दिय, तू कोणत्या अर्थवशाने (फायद्याने किंवा कारणाने) प्रेरित होऊन अरण्यात असताना, वृक्षाच्या मुळाशी असताना, किंवा शून्य घरात असताना वारंवार ‘अहो सुख! अहो सुख!’ असे उदान उद्गारतोस?” “भन्ते, पूर्वी जेव्हा मी गृहस्थ होतो आणि राज्य चालवत होतो, तेव्हा माझ्या अंतःपुरात (राजवाड्यात) आत आणि बाहेर कडक सुरक्षा व्यवस्था केलेली होती. नगराच्या आत आणि बाहेर कडक सुरक्षा व्यवस्था केलेली होती. जनपदाच्या (राज्याच्या) आत आणि बाहेर कडक सुरक्षा व्यवस्था केलेली होती. भन्ते, अशा प्रकारे सुरक्षित आणि रक्षित असूनही मी भयभीत, उद्विग्न, साशंक आणि त्रस्त होऊन जगत होतो. परंतु आता, भन्ते, मी अरण्यात असताना, वृक्षाच्या मुळाशी असताना, किंवा शून्य घरात असताना एकटा, निर्भय, अनुद्विग्न, निःशंक, शांत, चिंतामुक्त, रोमांचित न होणारा (रोमहर्ष नसलेला), दुसऱ्यांनी दिलेल्या अन्नावर जगणारा आणि हरिणासारख्या मुक्त मनाने विहार करतो. भन्ते, या अर्थवशाचा (कल्याणाचा) अनुभव घेत असल्यामुळेच मी अरण्यात असताना, वृक्षाच्या मुळाशी असताना, किंवा शून्य घरात असताना वारंवार ‘अहो सुख! अहो सुख!’ असे उदान उद्गारतो.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी या गोष्टीचा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yassantarato [Pg.100] na santi kopā,Itibhavābhavatañca vītivatto;

Taṃ vigatabhayaṃ sukhiṃ asokaṃ,Devā nānubhavanti dassanāyā’’ti. dasamaṃ;

“ज्याच्या अंतरात क्रोध नाही, जो या अस्तित्वाच्या आणि अनस्तित्वाच्या (भव-विभवाच्या) चक्राच्या पलीकडे गेला आहे, त्या भयमुक्त, सुखी आणि शोकरहित पुरुषाला देवसुद्धा पाहू शकत नाहीत (त्याची गती जाणू शकत नाहीत).” (दहावे सूत्र)

Mucalindavaggo dutiyo niṭṭhito.

दुसरा मुचलिन्द वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Mucalindo rājā daṇḍena, sakkāro upāsakena ca;

Gabbhinī ekaputto ca, suppavāsā visākhā ca;

Kāḷīgodhāya bhaddiyoti.

मुचलिन्द, राजा, दण्ड, सत्कार, उपासक, गर्भिणी, एकपुत्त, सुप्पवासा, विशाखा आणि काळीगोधाचा मुलगा भद्दिय (ही दहा सुत्ते आहेत).

3. Nandavaggo

३. नन्द वर्ग

1. Kammavipākajasuttaṃ

१. कम्मविपाकज सुत्त

21. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya purāṇakammavipākajaṃ dukkhaṃ tibbaṃ kharaṃ kaṭukaṃ vedanaṃ adhivāsento sato sampajāno avihaññamāno.

२१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी एक भिक्खू भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, पूर्वकर्माच्या विपाकामुळे (फळामुळे) उत्पन्न झालेली तीव्र, तीव्रतर, कटू आणि दुःखद वेदना शांतपणे सहन करत, सजग (सतीमान) आणि जागरूक (संप्रजन्ययुक्त) राहून, विचलित न होता बसला होता.

Addasā kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya purāṇakammavipākajaṃ dukkhaṃ tibbaṃ kharaṃ kaṭukaṃ vedanaṃ adhivāsentaṃ sataṃ sampajānaṃ avihaññamānaṃ.

भगवंतांनी त्या भिक्खूला जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, पूर्वकर्माच्या विपाकामुळे उत्पन्न झालेली तीव्र, तीव्रतर, कटू आणि दुःखद वेदना शांतपणे सहन करत, सजग आणि जागरूक राहून, विचलित न होता बसलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी या गोष्टीचा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sabbakammajahassa bhikkhuno,Dhunamānassa pure kataṃ rajaṃ;

Amamassa ṭhitassa tādino,Attho natthi janaṃ lapetave’’ti. paṭhamaṃ;

“ज्या भिक्खूने सर्व कर्मांचा त्याग केला आहे, जो पूर्वी केलेल्या (रागादी) मळाला झटकून टाकत आहे, जो ममत्वरहित, स्थिर आणि तादिगुणाने (समभावाने) युक्त आहे, त्याला लोकांशी संभाषण करण्याची (किंवा स्वतःची स्तुती करण्याची) काहीही गरज नसते.” (पहिले सूत्र)

2. Nandasuttaṃ

२. नन्द सुत्त

22. Evaṃ [Pg.101] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā nando bhagavato bhātā mātucchāputto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamāroceti – ‘‘anabhirato ahaṃ, āvuso, brahmacariyaṃ carāmi; na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’ti.

२२. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवंतांचे सावत्र भाऊ, मावशीचे पुत्र आयुष्यमान नन्द यांनी अनेक भिक्खूंना असे सांगितले – “मित्रांनो, मी नाखुशीने ब्रह्मचर्य पाळत आहे. मी ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवण्यास असमर्थ आहे. मी शिक्षा (नियम) सोडून पुन्हा गृहस्थ जीवनात परत जाईन.”

Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā, bhante, nando bhagavato bhātā mātucchāputto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamāroceti – ‘anabhirato ahaṃ, āvuso, brahmacariyaṃ carāmi, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti.

तेव्हा एक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेला; गेल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, भगवंतांचे बंधू, मावशीचे पुत्र आयुष्यमान नंद अनेक भिक्खूंना असे सांगत आहेत – 'मित्रांनो, मी नाखुशीने ब्रह्मचर्य पाळत आहे, मी ब्रह्मचर्य पुढे चालू ठेवण्यास असमर्थ आहे. मी शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थ जीवनात परत जाईन.'"

Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena nandaṃ bhikkhuṃ āmantehi – ‘satthā taṃ, āvuso nanda, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā nando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nandaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso nanda, āmantetī’’ti.

तेव्हा भगवंतांनी एका भिक्खूला बोलावले – "भिक्खू, ये, माझ्या सांगण्यावरून नंद भिक्खूला सांग – 'मित्र नंदा, शास्ता तुला बोलावत आहेत.'" "होय, भन्ते," असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन करून जेथे आयुष्यमान नंद होते तेथे गेला; गेल्यावर आयुष्यमान नंदांना म्हणाला – "मित्र नंदा, शास्ता तुला बोलावत आहेत."

‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā nando tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ nandaṃ bhagavā etadavoca –

"तसेच असो, मित्रा," असे म्हणून आयुष्यमान नंदांनी त्या भिक्खूच्या शब्दांचा स्वीकार केला आणि जेथे भगवान होते तेथे ते गेले; गेल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान नंदांना भगवान म्हणाले –

‘‘Saccaṃ kira tvaṃ, nanda, sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamārocesi – ‘anabhirato ahaṃ, āvuso, brahmacariyaṃ carāmi, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti.

"नंदा, हे खरे आहे का की तू अनेक भिक्खूंना असे सांगितले आहेस – 'मित्रांनो, मी नाखुशीने ब्रह्मचर्य पाळत आहे, मी ब्रह्मचर्य पुढे चालू ठेवण्यास असमर्थ आहे. मी शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थ जीवनात परत जाईन'?" "होय, भन्ते, हे खरे आहे."

‘‘Kissa pana tvaṃ, nanda, anabhirato brahmacariyaṃ carasi, na sakkosi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissasī’’ti? ‘‘Sākiyānī maṃ, bhante, janapadakalyāṇī gharā nikkhamantassa upaḍḍhullikhitehi kesehi apaloketvā maṃ etadavoca – ‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’ti. So [Pg.102] kho ahaṃ, bhante, tamanussaramāno anabhirato brahmacariyaṃ carāmi, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’ti.

"पण नंदा, तू का नाखुशीने ब्रह्मचर्य पाळत आहेस, ब्रह्मचर्य पुढे चालू ठेवण्यास असमर्थ आहेस आणि शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थ जीवनात परत जाऊ इच्छितोस?" "भन्ते, मी घरातून निघत असताना, शाक्यकन्या जनपदकल्याणीने तिचे अर्धे विंचरलेले केस पाठीवर सोडून माझ्याकडे पाहिले आणि मला म्हणाली – 'आर्यपुत्र, लवकर परत या.' भन्ते, तिचे ते शब्द आठवून मी नाखुशीने ब्रह्मचर्य पाळत आहे, मी ब्रह्मचर्य पुढे चालू ठेवण्यास असमर्थ आहे आणि शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थ जीवनात परत जाऊ इच्छितो."

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ bāhāyaṃ gahetvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – jetavane antarahito devesu tāvatiṃsesu pāturahosi.

तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान नंदांचा हात धरला – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे जेतवनातून अंतर्धान पावून ते तावतिंस देवलोकात प्रकट झाले.

Tena kho pana samayena pañcamattāni accharāsatāni sakkassa devānamindassa upaṭṭhānaṃ āgatāni honti kakuṭapādāni. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ āmantesi – ‘‘passasi no tvaṃ, nanda, imāni pañca accharāsatāni kakuṭapādānī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti.

त्या वेळी देवांचा राजा शक्र याच्या सेवेसाठी कबुतराच्या पायांसारखे पाय असलेल्या सुमारे पाचशे अप्सरा आल्या होत्या. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान नंदांना विचारले – "नंदा, तू कबुतराच्या पायांसारखे पाय असलेल्या या पाचशे अप्सरांना पाहत आहेस का?" "होय, भन्ते."

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, nanda, katamā nu kho abhirūpatarā vā dassanīyatarā vā pāsādikatarā vā, sākiyānī vā janapadakalyāṇī, imāni vā pañca accharāsatāni kakuṭapādānī’’ti? ‘‘Seyyathāpi, bhante, paluṭṭhamakkaṭī kaṇṇanāsacchinnā, evameva kho, bhante, sākiyānī janapadakalyāṇī imesaṃ pañcannaṃ accharāsatānaṃ upanidhāya saṅkhyampi nopeti kalabhāgampi nopeti upanidhimpi nopeti. Atha kho imāni pañca accharāsatāni abhirūpatarāni ceva dassanīyatarāni ca pāsādikatarāni cā’’ti.

"नंदा, तुला काय वाटते? शाक्यकन्या जनपदकल्याणी आणि कबुतराच्या पायांसारखे पाय असलेल्या या पाचशे अप्सरा यांच्यात कोण अधिक रूपवान, अधिक दर्शनीय आणि अधिक मनमोहक आहे?" "भन्ते, ज्याप्रमाणे नाक आणि कान कापलेली एखादी जळालेली माकडीण असावी, त्याचप्रमाणे, भन्ते, या पाचशे अप्सरांच्या तुलनेत शाक्यकन्या जनपदकल्याणी तिच्या दशांशाची किंवा लक्षांशाचीही बरोबरी करू शकत नाही, ती तुलनेस पात्रच नाही. उलट, या पाचशे अप्सराच अधिक रूपवान, अधिक दर्शनीय आणि अधिक मनमोहक आहेत."

‘‘Abhirama, nanda, abhirama, nanda! Ahaṃ te pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti. ‘‘Sace me, bhante, bhagavā pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ, abhiramissāmahaṃ, bhante, bhagavati brahmacariye’’ti.

"रममाण हो, नंदा! रममाण हो, नंदा! कबुतराच्या पायांसारखे पाय असलेल्या या पाचशे अप्सरा तुला मिळवून देण्याची मी हमी घेतो." "भन्ते, जर भगवान कबुतराच्या पायांसारखे पाय असलेल्या या पाचशे अप्सरा मिळवून देण्याची माझी हमी घेत असतील, तर मी भगवंतांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रह्मचर्यात रममाण होईन."

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ bāhāyaṃ gahetvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – devesu tāvatiṃsesu antarahito jetavane pāturahosi.

तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान नंदांचा हात धरला – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे तावतिंस देवलोकातून अंतर्धान पावून ते जेतवनात प्रकट झाले.

Assosuṃ [Pg.103] kho bhikkhū – ‘‘āyasmā kira nando bhagavato bhātā mātucchāputto accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati; bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti.

भिक्खूंनी ऐकले – "भगवंतांचे बंधू, मावशीचे पुत्र आयुष्यमान नंद अप्सरांच्या प्राप्तीसाठी ब्रह्मचर्य पाळत आहेत म्हणे; आणि कबुतराच्या पायांसारखे पाय असलेल्या पाचशे अप्सरा मिळवून देण्याची भगवंतांनी त्यांची हमी घेतली आहे म्हणे."

Atha kho āyasmato nandassa sahāyakā bhikkhū āyasmantaṃ nandaṃ bhatakavādena ca upakkitakavādena ca samudācaranti – ‘‘bhatako kirāyasmā nando upakkitako kirāyasmā nando accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati; bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti.

तेव्हा आयुष्यमान नंदांचे सोबती भिक्खू त्यांना 'वेतनभोगी' आणि 'खरेदी केलेला गुलाम' असे म्हणून हिणवू लागले – "आयुष्यमान नंद हे वेतनभोगी आहेत म्हणे, आयुष्यमान नंद हे खरेदी केलेले गुलाम आहेत म्हणे, जे अप्सरांच्या प्राप्तीसाठी ब्रह्मचर्य पाळत आहेत; आणि कबुतराच्या पायांसारखे पाय असलेल्या पाचशे अप्सरा मिळवून देण्याची भगवंतांनी त्यांची हमी घेतली आहे म्हणे."

Atha kho āyasmā nando sahāyakānaṃ bhikkhūnaṃ bhatakavādena ca upakkitakavādena ca aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā nando arahataṃ ahosi.

तेव्हा आयुष्यमान नंद आपल्या सोबती भिक्खूंच्या 'वेतनभोगी' आणि 'खरेदी केलेला गुलाम' अशा बोलण्याने त्रस्त झाले, लज्जित झाले आणि कंटाळले. ते एकांतात गेले आणि अप्रमत्त, उद्योगी व दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. लवकरच, ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य रीतीने घराचा त्याग करून अनगारिक होतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येय त्यांनी याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात अनुभवले आणि प्राप्त केले. "जन्म संपुष्टात आला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही," हे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान नंद अर्हतांपैकी एक झाले.

Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā, bhante, nando bhagavato bhātā mātucchāputto āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādi – ‘‘nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti.

तेव्हा रात्रीच्या उत्तरप्रहरी, एका देवाने अत्यंत दैदिप्यमान रूपाने संपूर्ण जेतवन उजळून टाकले आणि जेथे भगवान होते तेथे तो गेला; गेल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला तो देव भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, भगवंतांचे बंधू, मावशीचे पुत्र आयुष्यमान नंद यांनी आसवांचा क्षय करून, आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात अनुभवली आहे आणि ते त्यात विहार करत आहेत." भगवंतांनाही हे ज्ञान प्राप्त झाले की – "नंदाने आसवांचा क्षय करून, आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात अनुभवली आहे आणि तो त्यात विहार करत आहे."

Atha kho āyasmā nando tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā nando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yaṃ me, bhante, bhagavā pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ, muñcāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ etasmā paṭissavā’’ti. ‘‘Mayāpi kho [Pg.104] tvaṃ, nanda, cetasā ceto paricca vidito – ‘nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Devatāpi me etamatthaṃ ārocesi – ‘āyasmā, bhante, nando bhagavato bhātā mātucchāputto āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Yadeva kho te, nanda, anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, athāhaṃ mutto etasmā paṭissavā’’ti.

त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर आयुष्यमान नंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान नंद भगवंतांना असे म्हणाले – "भन्ते, भगवंतांनी मला कबुतरासारखे पाय असलेल्या पाचशे अप्सरा मिळवून देण्याचे जे वचन दिले होते, त्या वचनातून मी भगवंतांना मुक्त करत आहे." "नंदा, मीसुद्धा माझ्या चित्ताने तुझ्या चित्ताचा वेध घेऊन हे जाणले आहे की – 'नंदाने आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून, साक्षात करून आणि त्यात प्रविष्ट होऊन विहरत आहे.' देवतांनीही मला हीच गोष्ट सांगितली आहे की – 'भन्ते, भगवंतांचे बंधू आणि मावशीचे पुत्र आयुष्यमान नंद आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून, साक्षात करून आणि त्यात प्रविष्ट होऊन विहरत आहेत.' नंदा, जेव्हा तुझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून मुक्त झाले, तेव्हाच मी त्या वचनातून मुक्तलो आहे."

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी ही गोष्ट जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yassa nittiṇṇo paṅko,Maddito kāmakaṇṭako;

Mohakkhayaṃ anuppatto,Sukhadukkhesu na vedhatī sa bhikkhū’’ti. dutiyaṃ;

"ज्याने चिखल पार केला आहे, कामाचा काटा चिरडला आहे, जो मोहाच्या क्षयाप्रत पोहोचला आहे, तो भिक्खू सुख-दुःखात डळमळीत होत नाही." (हे दुसरे सुत्त समाप्त झाले.)

3. Yasojasuttaṃ

३. यसोज सुत्त

23. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena yasojappamukhāni pañcamattāni bhikkhusatāni sāvatthiṃ anuppattāni honti bhagavantaṃ dassanāya. Tedha kho āgantukā bhikkhū nevāsikehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammodamānā senāsanāni paññāpayamānā pattacīvarāni paṭisāmayamānā uccāsaddā mahāsaddā ahesuṃ.

२३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहरत होते. त्या वेळी यसोज प्रमुख असलेले सुमारे पाचशे भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी श्रावस्तीला आले होते. तेथे आलेले ते पाहुणे भिक्खू तेथील स्थानिक भिक्खूंसोबत परस्परांशी आनंदात संभाषण करत, आपली आसने लावत आणि पात्र-चीवर आवरत असताना मोठा गोंगाट व मोठा आवाज करत होते.

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ke panete, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? ‘‘Etāni, bhante, yasojappamukhāni pañcamattāni bhikkhusatāni sāvatthiṃ anuppattāni bhagavantaṃ dassanāya. Tete āgantukā bhikkhū nevāsikehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammodamānā senāsanāni paññāpayamānā pattacīvarāni paṭisāmayamānā uccāsaddā mahāsaddā’’ti. ‘‘Tenahānanda, mama vacanena te bhikkhū āmantehi – ‘satthā āyasmante āmantetī’’’ti.

त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले – "आनंदा, मासे पकडताना कोळ्यांसारखा हा मोठा गोंगाट आणि मोठा आवाज करणारे हे कोण आहेत?" "भन्ते, यसोज प्रमुख असलेले सुमारे पाचशे भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी श्रावस्तीला आले आहेत. ते पाहुणे भिक्खू स्थानिक भिक्खूंसोबत परस्परांशी आनंदात संभाषण करत, आपली आसने लावत आणि पात्र-चीवर आवरत असताना हा मोठा गोंगाट व मोठा आवाज करत आहेत." "तसे असेल तर आनंदा, माझ्या सांगण्यावरून त्या भिक्खूंना बोलाव – 'शास्ता आपणा आयुष्यमानांना बोलवत आहेत.'"

‘‘Evaṃ[Pg.105], bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘satthā āyasmante āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā etadavoca –

"होय भन्ते," असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि ते त्या भिक्खूंकडे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी त्या भिक्खूंना सांगितले – "शास्ता आपणा आयुष्यमानांना बोलवत आहेत." "ठीक आहे, आवुसो," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदाच्या शब्दांचा स्वीकार केला आणि ते जेथे भगवान होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंना भगवान असे म्हणाले –

‘‘Kiṃ nu tumhe, bhikkhave, uccāsaddā mahāsaddā, kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? Evaṃ vutte, āyasmā yasojo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imāni, bhante, pañcamattāni bhikkhusatāni sāvatthiṃ anuppattāni bhagavantaṃ dassanāya. Teme āgantukā bhikkhū nevāsikehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammodamānā senāsanāni paññāpayamānā pattacīvarāni paṭisāmayamānā uccāsaddā mahāsaddā’’ti. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo ; na vo mama santike vatthabba’’nti.

"भिक्खूंनो, मासे पकडताना कोळ्यांसारखा तुमचा हा मोठा गोंगाट आणि मोठा आवाज कशासाठी आहे?" असे विचारल्यावर आयुष्यमान यसोज भगवंतांना म्हणाले – "भन्ते, हे सुमारे पाचशे भिक्खू भगवंतांच्या दर्शनासाठी श्रावस्तीला आले आहेत. ते पाहुणे भिक्खू स्थानिक भिक्खूंसोबत परस्परांशी आनंदात संभाषण करत, आपली आसने लावत आणि पात्र-चीवर आवरत असताना हा मोठा गोंगाट व मोठा आवाज करत आहेत." "भिक्खूंनो, निघून जा, मी तुम्हाला घालवून देत आहे. तुम्ही माझ्या जवळ राहू नये."

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena vajjī tena cārikaṃ pakkamiṃsu. Vajjīsu anupubbena cārikaṃ caramānā yena vaggumudā nadī tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā vaggumudāya nadiyā tīre paṇṇakuṭiyo karitvā vassaṃ upagacchiṃsu.

"होय भन्ते," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या आज्ञेचा स्वीकार केला. ते आपापल्या आसनांवरून उठले, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली, आपली आसने आवरली आणि पात्र-चीवर घेऊन वज्जी देशाच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. वज्जी देशात क्रमशः चारिका करत ते वग्गुमुदा नदीजवळ पोहोचले. तेथे पोहोचल्यावर त्यांनी वग्गुमुदा नदीच्या काठावर पर्णकुटी बांधल्या आणि वर्षावास घालवण्यास सुरुवात केली.

Atha kho āyasmā yasojo vassūpagato bhikkhū āmantesi – ‘‘bhagavatā mayaṃ, āvuso, paṇāmitā atthakāmena hitesinā, anukampakena anukampaṃ upādāya. Handa mayaṃ, āvuso, tathā vihāraṃ kappema yathā no viharataṃ bhagavā attamano assā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato yasojassa paccassosuṃ. Atha kho te bhikkhū vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā viharantā tenevantaravassena sabbeva tisso vijjā sacchākaṃsu.

त्यानंतर वर्षावासात असताना आयुष्यमान यसोज यांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "आवुसो, आपले कल्याण इच्छिणाऱ्या, हित शोधणाऱ्या आणि अनुकंपा करणाऱ्या भगवंतांनी अनुकंपेपोटीच आपल्याला येथून घालवून दिले आहे. चला तर आवुसो, आपण अशा प्रकारे विहरत राहू जेणेकरून आपल्या विहरण्याने भगवान संतुष्ट होतील." "ठीक आहे, आवुसो," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान यसोज यांच्या शब्दांचा स्वीकार केला. त्यानंतर ते भिक्खू एकांतात राहून, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, त्याच वर्षावासाच्या काळात त्या सर्वांनीच त्रिविद्या साक्षात केल्या.

Atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena vesālī tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena vesālī tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ.

त्यानंतर भगवान श्रावस्तीमध्ये इच्छेनुसार विहरून वैशालीच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. क्रमशः चारिका करत ते वैशालीला पोहोचले. तेथे भगवान वैशालीतील महावनातील कूटागारशाळेत विहरत होते.

Atha [Pg.106] kho bhagavā vaggumudātīriyānaṃ bhikkhūnaṃ cetasā ceto paricca manasi karitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ālokajātā viya me, ānanda, esā disā, obhāsajātā viya me, ānanda, esā disā; yassaṃ disāyaṃ vaggumudātīriyā bhikkhū viharanti. Gantuṃ appaṭikūlāsi me manasi kātuṃ. Pahiṇeyyāsi tvaṃ, ānanda, vaggumudātīriyānaṃ bhikkhūnaṃ santike dūtaṃ – ‘satthā āyasmante āmanteti, satthā āyasmantānaṃ dassanakāmo’’’ti.

त्यानंतर भगवंतांनी वग्गुमुदा नदीच्या काठावर राहणाऱ्या भिक्खूंच्या चित्ताचा आपल्या चित्ताने वेध घेऊन आणि मनात विचार करून आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले – "आनंदा, ज्या दिशेला वग्गुमुदा नदीच्या काठावर राहणारे भिक्खू विहरत आहेत, ती दिशा मला प्रकाशमान झाल्यासारखी दिसत आहे; आनंदा, ती दिशा मला तेजोमय झाल्यासारखी दिसत आहे. तेथे जाणे आणि त्याविषयी विचार करणे मला अत्यंत प्रिय वाटत आहे. आनंदा, तू वग्गुमुदा नदीच्या काठावर राहणाऱ्या भिक्खूंकडे एक दूत पाठव आणि सांग – 'शास्ता आपणा आयुष्यमानांना बोलवत आहेत, शास्त्यांची आपणा आयुष्यमानांना पाहण्याची इच्छा आहे.'"

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yena aññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ehi tvaṃ, āvuso, yena vaggumudātīriyā bhikkhū tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā vaggumudātīriye bhikkhū evaṃ vadehi – ‘satthā āyasmante āmanteti, satthā āyasmantānaṃ dassanakāmo’’’ti.

"होय भन्ते," असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि ते एका भिक्खूकडे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी त्या भिक्खूला सांगितले – "ये आवुसो, तू वग्गुमुदा नदीच्या काठावर राहणाऱ्या भिक्खूंकडे जा आणि तेथे जाऊन वग्गुमुदा नदीच्या काठावर राहणाऱ्या भिक्खूंना असे सांग – 'शास्ता आपणा आयुष्यमानांना बोलवत आहेत, शास्त्यांची आपणा आयुष्यमानांना पाहण्याची इच्छा आहे.'"

‘‘Evamāvuso’’ti kho so bhikkhu āyasmato ānandassa paṭissutvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ antarahito vaggumudāya nadiyā tīre tesaṃ bhikkhūnaṃ purato pāturahosi. Atha kho so bhikkhu vaggumudātīriye bhikkhū etadavoca – ‘‘satthā āyasmante āmanteti, satthā āyasmantānaṃ dassanakāmo’’ti.

“तसेच असो, बंधू,” असे म्हणून त्या भिक्खूने आयुष्यमान आनंदांचे म्हणणे मान्य केले. ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे तो महावनातील कूटागारशाळेतून अंतर्धान पावून वग्गुमुदा नदीच्या तीरावर त्या भिक्खूंच्या समोर प्रकट झाला. त्यानंतर त्या भिक्खूने वग्गुमुदा नदीच्या तीरावर राहणाऱ्या भिक्खूंना असे म्हटले, “शास्ते आपणा आयुष्यमानांना बोलवत आहेत, शास्त्यांना आपणा आयुष्यमानांचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे.”

‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū tassa bhikkhuno paṭissutvā senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – vaggumudāya nadiyā tīre antarahitā mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ bhagavato sammukhe pāturahesuṃ. Tena kho pana samayena bhagavā āneñjena samādhinā nisinno hoti. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘katamena nu kho bhagavā vihārena etarahi viharatī’’ti? Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘āneñjena kho bhagavā vihārena etarahi viharatī’’ti. Sabbeva āneñjasamādhinā nisīdiṃsu.

“तसेच असो, बंधू,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी त्या भिक्खूचे म्हणणे मान्य केले. त्यांनी आपली आसने आवरली, पात्र व चीवर घेतले आणि - ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे - वग्गुमुदा नदीच्या तीरावरून अंतर्धान पावून ते महावनातील कूटागारशाळेत भगवंतांच्या समोर प्रकट झाले. त्या वेळी भगवान आनेञ्ज समाधीमध्ये बसलेले होते. तेव्हा त्या भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला, “भगवान सध्या कोणत्या विहाराने विहार करत आहेत?” त्यानंतर त्या भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला, “भगवान सध्या आनेञ्ज विहाराने विहार करत आहेत.” आणि ते सर्व भिक्खू देखील आनेञ्ज समाधीमध्ये बसले.

Atha [Pg.107] kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante paṭhame yāme, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti; nikkhanto paṭhamo yāmo; ciranisinnā āgantukā bhikkhū; paṭisammodatu, bhante, bhagavā āgantukehi bhikkhūhī’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā tuṇhī ahosi.

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद रात्रीचा पहिला प्रहर उलटून गेल्यावर आपल्या आसनावरून उठले. त्यांनी आपले उत्तरासंग एका खांद्यावर केले आणि जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले, “भंते, रात्र उलटून चालली आहे; पहिला प्रहर संपला आहे; बाहेरून आलेले पाहुणे (आगंतुक) भिक्खू खूप वेळापासून बसले आहेत. भंते, भगवंतांनी या आगंतुक भिक्खूंशी संभाषण करावे.” असे म्हटले असता, भगवान शांत राहिले.

Dutiyampi kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante majjhime yāme, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti; nikkhanto majjhimo yāmo; ciranisinnā āgantukā bhikkhū; paṭisammodatu, bhante, bhagavā āgantukehi bhikkhūhī’’ti. Dutiyampi kho bhagavā tuṇhī ahosi.

दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंद रात्रीचा मध्यम प्रहर उलटून गेल्यावर आपल्या आसनावरून उठले. त्यांनी आपले उत्तरासंग एका खांद्यावर केले आणि जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले, “भंते, रात्र उलटून चालली आहे; मध्यम प्रहर संपला आहे; आगंतुक भिक्खू खूप वेळापासून बसले आहेत. भंते, भगवंतांनी या आगंतुक भिक्खूंशी संभाषण करावे.” दुसऱ्यांदाही भगवान शांत राहिले.

Tatiyampi kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante pacchime yāme, uddhaste aruṇe, nandimukhiyā rattiyā uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti; nikkhanto pacchimo yāmo; uddhasto aruṇo; nandimukhī ratti; ciranisinnā āgantukā bhikkhū; paṭisammodatu, bhante, bhagavā, āgantukehi bhikkhūhī’’ti.

तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंद रात्रीचा शेवटचा प्रहर उलटून गेल्यावर, अरुणोदय झाल्यावर आणि रात्र प्रसन्न झाल्यावर आपल्या आसनावरून उठले. त्यांनी आपले उत्तरासंग एका खांद्यावर केले आणि जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले, “भंते, रात्र उलटून गेली आहे; शेवटचा प्रहर संपला आहे; अरुणोदय झाला आहे; रात्र प्रसन्न झाली आहे; आगंतुक भिक्खू खूप वेळापासून बसले आहेत. भंते, भगवंतांनी या आगंतुक भिक्खूंशी संभाषण करावे.”

Atha kho bhagavā tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘sace kho tvaṃ, ānanda, jāneyyāsi ettakampi te nappaṭibhāseyya. Ahañca, ānanda, imāni ca pañca bhikkhusatāni sabbeva āneñjasamādhinā nisīdimhā’’ti.

त्यानंतर भगवान त्या समाधीतून उठले आणि आयुष्यमान आनंदांना म्हणाले, “आनंदा, जर तुला हे माहीत असते, तर तू इतकेही बोलला नसतास. आनंदा, मी आणि हे पाचशे भिक्खू, आम्ही सर्व जण आनेञ्ज समाधीमध्ये बसलो होतो.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yassa jito kāmakaṇṭako,Akkoso ca vadho ca bandhanañca;

Pabbatova so ṭhito anejo,Sukhadukkhesu na vedhatī sa bhikkhū’’ti. tatiyaṃ;

“ज्याने कामरूपी काटा जिंकला आहे, तसेच शिवीगाळ, वध आणि बंधन यांवर विजय मिळवला आहे; तो भिक्खू पर्वतासारखा अचल आणि अकंपित राहतो, आणि सुख-दुःखात डगमगत नाही.” (तिसरे सूत्र समाप्त)

4. Sāriputtasuttaṃ

४. सारिपुत्त सुत्त

24. Evaṃ [Pg.108] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

२४. असे मी ऐकले आहे - एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसले होते. भगवंतांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhatī’’ti. catutthaṃ;

“ज्याप्रमाणे खडकाळ पर्वत अचल आणि सुप्रतिष्ठित असतो, त्याचप्रमाणे मोहाचा क्षय झालेला भिक्खू पर्वतासारखा डगमगत नाही.” (चौथे सूत्र समाप्त)

5. Mahāmoggallānasuttaṃ

५. महामोग्गल्लान सुत्त

25. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā mahāmoggallāno bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya kāyagatāya satiyā ajjhattaṃ sūpaṭṭhitāya. Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya kāyagatāya satiyā ajjhattaṃ sūpaṭṭhitāya.

२५. असे मी ऐकले आहे - एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान महामोग्गल्लान भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि आपल्या अंतःकरणात कायगतासती सुप्रतिष्ठित करून बसले होते. भगवंतांनी आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि आपल्या अंतःकरणात कायगतासती सुप्रतिष्ठित करून बसलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sati kāyagatā upaṭṭhitā,Chasu phassāyatanesu saṃvuto;

Satataṃ bhikkhu samāhito,Jaññā nibbānamattano’’ti. pañcamaṃ;

“ज्या भिक्खूची कायगतासती प्रस्थापित झाली आहे, जो सहा स्पर्श-आयतनांमध्ये संयमित आहे, तो भिक्खू सतत समाधीयुक्त राहून स्वतःचे निर्वाण जाणू शकतो.” (पाचवे सूत्र समाप्त)

6. Pilindavacchasuttaṃ

६. पिलिन्दवच्छ सुत्त

26. Evaṃ [Pg.109] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā pilindavaccho bhikkhū vasalavādena samudācarati. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘āyasmā, bhante, pilindavaccho bhikkhū vasalavādena samudācaratī’’ti.

२६. असे मी ऐकले आहे - एका वेळी भगवान राजगृहामध्ये कलंदकनिवाप येथील वेळुवनात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान पिलिन्दवच्छ भिक्खूंना 'वसल' (हीन) शब्दाने संबोधित असत. तेव्हा अनेक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले, “भंते, आयुष्यमान पिलिन्दवच्छ भिक्खूंना 'वसल' शब्दाने संबोधित करतात.”

Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena pilindavacchaṃ bhikkhuṃ āmantehi – ‘satthā taṃ, āvuso pilindavaccha, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā pilindavaccho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ pilindavacchaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso pilindavaccha, āmantetī’’ti.

त्यानंतर भगवंतांनी एका भिक्खूला बोलावले, “भिक्खू, ये, तू माझ्या वचनाने भिक्खू पिलिन्दवच्छाला बोलाव - 'आयुष्यमान पिलिन्दवच्छ, शास्ते तुला बोलवत आहेत'.” “होय, भंते,” असे म्हणून त्या भिक्खूने भगवंतांचे म्हणणे मान्य केले आणि तो जेथे आयुष्यमान पिलिन्दवच्छ होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान पिलिन्दवच्छांना असे म्हटले, “आयुष्यमान पिलिन्दवच्छ, शास्ते तुला बोलवत आहेत.”

‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā pilindavaccho tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ pilindavacchaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, vaccha, bhikkhū vasalavādena samudācarasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti.

“तसेच असो, आवुसो,” असे म्हणून आयुष्यमान पिलिन्दवच्छ त्या भिक्खूचे म्हणणे स्वीकारून जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान पिलिन्दवच्छांना भगवान म्हणाले, “वच्छ, हे खरे आहे का की तू भिक्खूंना ‘वृषल’ (हीन) या शब्दाने संबोधतोस?” “होय, भन्ते,” (त्यांनी उत्तर दिले).

Atha kho bhagavā āyasmato pilindavacchassa pubbenivāsaṃ manasi karitvā bhikkhū āmantesi – ‘‘mā kho tumhe, bhikkhave, vacchassa bhikkhuno ujjhāyittha. Na, bhikkhave, vaccho dosantaro bhikkhū vasalavādena samudācarati. Vacchassa, bhikkhave, bhikkhuno pañca jātisatāni abbokiṇṇāni brāhmaṇakule paccājātāni. So tassa vasalavādo dīgharattaṃ samudāciṇṇo. Tenāyaṃ vaccho bhikkhū vasalavādena samudācaratī’’ti.

तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान पिलिन्दवच्छांच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करून भिक्खूंना संबोधित केले, “भिक्खूंनो, तुम्ही वच्छ भिक्खूवर दोषारोप करू नका. भिक्खूंनो, वच्छ द्वेषबुद्धीने भिक्खूंना ‘वृषल’ या शब्दाने संबोधित नाही. भिक्खूंनो, वच्छ भिक्खूचे सलग पाचशे जन्म ब्राह्मण कुळात झाले आहेत. त्याचा हा ‘वृषल’ असा संबोधण्याचा स्वभाव दीर्घकाळापासून अंगवळणी पडला आहे. म्हणूनच हा वच्छ भिक्खूंना ‘वृषल’ या शब्दाने संबोधितो.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान प्रकट केले –

‘‘Yamhī [Pg.110] na māyā vasatī na māno,Yo vītalobho amamo nirāso;

Panuṇṇakodho abhinibbutatto,So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’ti. chaṭṭhaṃ;

“ज्याच्यामध्ये माया (कपट) नाही आणि मान (अहंकार) नाही, जो लोभमुक्त, ममत्वरहित आणि आशारहित आहे; ज्याने क्रोधाचा त्याग केला आहे आणि ज्याचे चित्त शांत झाले आहे, तोच खरा ब्राह्मण, तोच श्रमण आणि तोच भिक्खू होय.” (सहावे सूत्र समाप्त)

7. Sakkudānasuttaṃ

७. सक्कुदानसुत्त

27. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā mahākassapo pippaliguhāyaṃ viharati, sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā. Atha kho āyasmā mahākassapo tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhāsi. Atha kho āyasmato mahākassapassa tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ rājagahaṃ piṇḍāya paviseyya’’nti.

२७. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलन्दकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान महाकस्सप पिप्पली गुहेमध्ये विहार करत होते, ते एकाच आसनात सात दिवस एका विशिष्ट समाधीमध्ये मग्न होऊन बसले होते. त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सप सात दिवसांनंतर त्या समाधीतून व्युत्थित झाले (बाहेर आले). समाधीतून बाहेर आलेल्या आयुष्यमान महाकस्सपांच्या मनात असा विचार आला – “मी राजगृहात पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) प्रवेश करावा.”

Tena kho pana samayena pañcamattāni devatāsatāni ussukkaṃ āpannāni honti āyasmato mahākassapassa piṇḍapātapaṭilābhāya. Atha kho āyasmā mahākassapo tāni pañcamattāni devatāsatāni paṭikkhipitvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi.

त्या वेळी सुमारे पाचशे देवकन्या आयुष्यमान महाकस्सपांना पिंडपात (भिक्षा) देण्यासाठी उत्सुक झाल्या होत्या. परंतु आयुष्यमान महाकस्सपांनी त्या पाचशे देवकन्यांना नकार दिला आणि सकाळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन राजगृहात पिंडपातासाठी प्रवेश केला.

Tena kho pana samayena sakko devānamindo āyasmato mahākassapassa piṇḍapātaṃ dātukāmo hoti. Pesakāravaṇṇaṃ abhinimminitvā tantaṃ vināti. Sujā asurakaññā tasaraṃ pūreti. Atha kho āyasmā mahākassapo rājagahe sapadānaṃ piṇḍāya caramāno yena sakkassa devānamindassa nivesanaṃ tenupasaṅkami. Addasā kho sakko devānamindo āyasmantaṃ mahākassapaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna gharā nikkhamitvā paccugantvā hatthato pattaṃ gahetvā gharaṃ pavisitvā ghaṭiyā odanaṃ uddharitvā pattaṃ pūretvā āyasmato mahākassapassa adāsi. So ahosi piṇḍapāto anekasūpo anekabyañjano anekarasabyañjano. Atha kho āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘‘ko nu kho ayaṃ satto yassāyaṃ evarūpo iddhānubhāvo’’ti[Pg.111]? Atha kho āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘‘sakko kho ayaṃ devānamindo’’ti. Iti viditvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘‘kataṃ kho te idaṃ, kosiya; mā punapi evarūpamakāsī’’ti. ‘‘Amhākampi, bhante kassapa, puññena attho; amhākampi puññena karaṇīya’’nti.

त्या वेळी देवांचा राजा शक्र आयुष्यमान महाकस्सपांना पिंडपात देण्यास उत्सुक होता. त्याने विणकराचे रूप धारण केले आणि तो कापड विणू लागला. सुजाता ही असुरकन्या सूत भरत होती. त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सप राजगृहात घरोघरी भिक्षेसाठी फिरत असताना जेथे devराज शक्राचे घर होते तेथे पोहोचले. देवराज शक्राने आयुष्यमान महाकस्सपांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून तो घरातून बाहेर पडला, सामोरा गेला, त्यांच्या हातातून पात्र घेतले, घरात प्रवेश करून भांड्यातून अन्न काढून पात्र भरले आणि आयुष्यमान महाकस्सपांना दिले. तो पिंडपात विविध प्रकारचे सूप (वरण/आमटी) आणि विविध व्यंजनांनी (भाज्या व पक्वान्ने) युक्त असा अत्यंत स्वादिष्ट होता. तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांच्या मनात विचार आला – “हा कोण प्राणी आहे, ज्याचा असा ऋद्धी-प्रभाव आहे?” त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सपांच्या मनात विचार आला – “हा तर देवांचा राजा शक्र आहे.” हे जाणून त्यांनी देवराज शक्राला म्हटले, “कोसिय, तू हे काय केलेस? पुन्हा कधीही असे करू नकोस.” “भन्ते कस्सप, आम्हालाही पुण्याची आवश्यकता आहे; आम्हालाही पुण्यकर्म करणे आवश्यक आहे,” (असे शक्राने उत्तर दिले).

Atha kho sakko devānamindo āyasmantaṃ mahākassapaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhitaṃ! Aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhitaṃ!! Aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhita’’nti!!! Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sakkassa devānamindassa vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe tikkhattuṃ udānaṃ udānentassa – ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhitaṃ! Aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhitaṃ!! Aho dānaṃ paramadānaṃ kassape suppatiṭṭhita’’nti!!!

त्यानंतर देवांचा राजा शक्र आयुष्यमान महाकस्सपांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून आकाशात उडाला आणि अंतराळात तीन वेळा हे उदान प्रकट करू लागला – “अहाहा! महाकस्सपांना दिलेले हे दान परमदान आहे, जे सुप्रतिष्ठित झाले आहे! अहाहा! महाकस्सपांना दिलेले हे दान परमदान आहे, जे सुप्रतिष्ठित झाले आहे!! अहाहा! महाकस्सपांना दिलेले हे दान परमदान आहे, जे सुप्रतिष्ठित झाले आहे!!!” भगवंतांनी मानवी कानांच्या पलीकडे असलेल्या आपल्या विशुद्ध दिव्य श्रवणेंद्रियाने (दिव्य सोतधातूने) देवराज शक्राचे आकाशात उडून अंतराळात तीन वेळा हे उदान प्रकट करणे ऐकले – “अहाहा! महाकस्सपांना दिलेले हे दान परमदान आहे, जे सुप्रतिष्ठित झाले आहे! अहाहा! महाकस्सपांना दिलेले हे दान परमदान आहे, जे सुप्रतिष्ठित झाले आहे!! अहाहा! महाकस्सपांना दिलेले हे दान परमदान आहे, जे सुप्रतिष्ठित झाले आहे!!!”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान प्रकट केले –

‘‘Piṇḍapātikassa bhikkhuno,Attabharassa anaññaposino;

Devā pihayanti tādino,Upasantassa sadā satīmato’’ti. sattamaṃ;

“जो भिक्खू पिंडपातिक (भिक्षेवर जगणारा) आहे, स्वतःचे पोषण करणारा आहे, इतरांवर अवलंबून नसणारा आहे, शांत, सदैव स्मृतिमान आणि तादी गुणांनी युक्त आहे, अशा भिक्खूची देवही प्रशंसा करतात (त्याच्यावर प्रेम करतात).” (सातवे सूत्र समाप्त)

8. Piṇḍapātikasuttaṃ

८. पिंडपातिकसुत्त

28. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi –

२८. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान सावत्थी येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भोजनोत्तर भिक्षेवरून परतलेले अनेक भिक्खू करेरी मंडळमाळात (मंडपात) एकत्र बसले असताना त्यांच्यात हा संवाद सुरू झाला –

‘‘Piṇḍapātiko, āvuso, bhikkhu piṇḍāya caranto labhati kālena kālaṃ manāpike cakkhunā rūpe passituṃ, labhati kālena kālaṃ manāpike sotena sadde sotuṃ, labhati kālena kālaṃ manāpike ghānena [Pg.112] gandhe ghāyituṃ, labhati kālena kālaṃ manāpike jivhāya rase sāyituṃ, labhati kālena kālaṃ manāpike kāyena phoṭṭhabbe phusituṃ. Piṇḍapātiko, āvuso, bhikkhu sakkato garukato mānito pūjito apacito piṇḍāya carati. Handāvuso, mayampi piṇḍapātikā homa. Mayampi lacchāma kālena kālaṃ manāpike cakkhunā rūpe passituṃ, mayampi lacchāma kālena kālaṃ manāpike sotena sadde sotuṃ, mayampi lacchāma kālena kālaṃ manāpike ghānena gandhe ghāyituṃ, mayampi lacchāma kālena kālaṃ manāpike jivhāya rase sāyituṃ, mayampi lacchāma kālena kālaṃ manāpike kāyena phoṭṭhabbe phusituṃ; mayampi sakkatā garukatā mānitā pūjitā apacitā piṇḍāya carissāmā’’ti. Ayañcarahi tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā hoti vippakatā.

“आवुसो (मित्रांनो), पिंडपातिक भिक्खू भिक्षेसाठी फिरत असताना वेळोवेळी डोळ्यांनी मनपसंत रूपे पाहू शकतो, कानांनी मनपसंत शब्द ऐकू शकतो, नाकाने मनपसंत गंध घेऊ शकतो, जिभेने मनपसंत चव चाखू शकतो आणि शरीराने मनपसंत स्पर्श अनुभवू शकतो. आवुसो, पिंडपातिक भिक्खूचा सत्कार, आदर, सन्मान, पूजा आणि गौरव केला जातो आणि तो भिक्षेसाठी फिरतो. चला तर मित्रांनो, आपणही पिंडपातिक बनू या. आपणही वेळोवेळी डोळ्यांनी मनपसंत रूपे पाहू शकू, कानांनी मनपसंत शब्द ऐकू शकू, नाकाने मनपसंत गंध घेऊ शकू, जिभेने मनपसंत चव चाखू शकू आणि शरीराने मनपसंत स्पर्श अनुभवू शकू; आपलाही सत्कार, आदर, सन्मान, पूजा आणि गौरव केला जाईल आणि आपण भिक्षेसाठी फिरू या.” त्या भिक्खूंचा हा संवाद अपूर्णच राहिला होता.

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti?

तेव्हा भगवान संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून (ध्यानसाधनेतून) उठून जेथे करेरी मंडळमाळ (मंडप) होता, तेथे गेले; तेथे जाऊन ते मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, तुम्ही सध्या कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती अपूर्ण चर्चा मध्येच थांबली आहे?"

‘‘Idha, bhante, amhākaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi –

"भंते, येथे आम्ही जेवणानंतर पिंडपातावरून (भिक्षेवरून) परत आल्यावर, करेरी मंडळमाळात एकत्र बसलो असताना आमच्यात ही चर्चा सुरू झाली –"

‘Piṇḍapātiko, āvuso, bhikkhu piṇḍāya caranto labhati kālena kālaṃ manāpike cakkhunā rūpe passituṃ, labhati kālena kālaṃ manāpike sotena sadde sotuṃ, labhati kālena kālaṃ manāpike ghānena gandhe ghāyituṃ, labhati kālena kālaṃ manāpike jivhāya rase sāyituṃ, labhati kālena kālaṃ manāpike kāyena phoṭṭhabbe phusituṃ. Piṇḍapātiko, āvuso, bhikkhu sakkato garukato mānito pūjito apacito piṇḍāya carati. Handāvuso, mayampi piṇḍapātikā homa. Mayampi lacchāma kālena kālaṃ manāpike cakkhunā rūpe passituṃ…pe… kāyena phoṭṭhabbe phusituṃ. Mayampi sakkatā garukatā mānitā pūjitā apacitā piṇḍāya carissāmā’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti.

'मित्रांनो, पिंडपातिक (भिक्षेचे व्रत घेणारा) भिक्खू जेव्हा भिक्षेसाठी फिरतो, तेव्हा त्याला वेळोवेळी डोळ्यांनी प्रिय रूपे पाहण्यास मिळतात, कानांनी प्रिय शब्द ऐकण्यास मिळतात, नाकाने प्रिय गंध घेण्यास मिळतात, जिभेने प्रिय रस चाखण्यास मिळतात, शरीराने प्रिय स्पर्श अनुभवण्यास मिळतात. मित्रांनो, पिंडपातिक भिक्खू आदर, सत्कार, मान, पूजा आणि सन्मान मिळवून भिक्षेसाठी फिरतो. चला मित्रांनो, आपणही पिंडपातिक बनू या. आपल्यालाही वेळोवेळी डोळ्यांनी प्रिय रूपे पाहण्यास मिळतील... (पेय्यालम)... शरीराने प्रिय स्पर्श अनुभवण्यास मिळतील. आपणही आदर, सत्कार, मान, पूजा आणि सन्मान मिळवून भिक्षेसाठी फिरू या.' भंते, आमची हीच चर्चा अपूर्ण राहिली होती, तेवढ्यात भगवंतांचे आगमन झाले."

‘‘Na [Pg.113] khvetaṃ, bhikkhave, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ yaṃ tumhe evarūpiṃ kathaṃ katheyyātha. Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti.

"भिक्खूंनो, श्रद्धेने घराबाहेर पडून बेघर होऊन प्रव्रजित झालेल्या तुम्हा कुलपुत्रांना अशी चर्चा करणे योग्य नाही. भिक्खूंनो, एकत्र जमल्यावर तुम्ही दोनच गोष्टी केल्या पाहिजेत – एक तर धम्मचर्चा किंवा आर्य मौन."

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी या गोष्टीचा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान (उद्गार) काढले –

‘‘Piṇḍapātikassa bhikkhuno,Attabharassa anaññaposino;

Devā pihayanti tādino,No ce saddasilokanissito’’ti. aṭṭhamaṃ;

"जो पिंडपातिक भिक्खू स्वतःचेच पोषण करतो, इतरांवर अवलंबून नसतो; अशा (तादि गुणांनी युक्त) भिक्खूची देवही प्रशंसा करतात, जर तो कीर्ती आणि प्रशंसेवर अवलंबून नसेल." (आठवे सूत्र समाप्त)

9. Sippasuttaṃ

९. सिप्पसुत्त (शिल्प/कला सूत्र)

29. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘ko nu kho, āvuso, sippaṃ jānāti? Ko kiṃ sippaṃ sikkhi? Kataraṃ sippaṃ sippānaṃ agga’’nti?

२९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी, जेवणानंतर पिंडपातावरून (भिक्षेवरून) परत आल्यावर, मंडळमाळात (मंडपात) एकत्र बसलेल्या अनेक भिक्खूंमध्ये ही चर्चा सुरू झाली – "मित्रांनो, कोण कोणती कला (शिल्प) जाणतो? कोणी कोणती कला शिकली आहे? सर्व कलांमध्ये कोणती कला सर्वश्रेष्ठ आहे?"

Tatthekacce evamāhaṃsu – ‘‘hatthisippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘assasippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘rathasippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘dhanusippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘tharusippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘muddāsippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘gaṇanāsippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘saṅkhānasippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘lekhāsippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘kāveyyasippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘lokāyatasippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘khattavijjāsippaṃ sippānaṃ agga’’nti. Ayañcarahi tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā hoti vippakatā.

त्यावर काही जण म्हणाले – "हत्ती हाताळण्याची कला ही सर्व कलांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "घोडेस्वारीची कला सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "रथ चालवण्याची कला सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "धनुर्विद्या सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "तलवारबाजीची कला सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "बोटांनी मोजण्याची कला (मुद्राशास्त्र) सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "गणित कला सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "हिशोब ठेवण्याची कला सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "लेखन कला सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "काव्यरचना कला सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "लोकायत (भौतिकवादी तत्त्वज्ञान) कला सर्वश्रेष्ठ आहे." काही म्हणाले – "क्षत्रियविद्या (राजकारण/नीतिशास्त्र) सर्वश्रेष्ठ आहे." अशा प्रकारे त्या भिक्खूंची ही चर्चा अपूर्ण राहिली होती.

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja [Pg.114] kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti?

तेव्हा भगवान संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून उठून जेथे मंडळमाळ (मंडप) होता, तेथे गेले; तेथे जाऊन ते मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, तुम्ही सध्या कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती अपूर्ण चर्चा मध्येच थांबली आहे?"

‘‘Idha, bhante, amhākaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘ko nu kho, āvuso, sippaṃ jānāti? Ko kiṃ sippaṃ sikkhi? Kataraṃ sippaṃ sippānaṃ agga’nti?

"भंते, येथे आम्ही जेवणानंतर पिंडपातावरून परत आल्यावर, मंडळमाळात एकत्र बसलो असताना आमच्यात ही चर्चा सुरू झाली – 'मित्रांनो, कोण कोणती कला जाणतो? कोणी कोणती कला शिकली आहे? सर्व कलांमध्ये कोणती कला सर्वश्रेष्ठ आहे?'"

‘‘Tatthekacce evamāhaṃsu – ‘hatthisippaṃ sippānaṃ agga’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘assasippaṃ sippānaṃ agga’nti; ekacce evamāhaṃsu – ‘rathasippaṃ sippānaṃ agga’nti; ekacce evamāhaṃsu – ‘dhanusippaṃ sippānaṃ agga’nti; ekacce evamāhaṃsu – ‘tharusippaṃ sippānaṃ agga’nti, ekacce evamāhaṃsu – ‘muddāsippaṃ sippānaṃ agga’nti ekacce evamāhaṃsu – ‘gaṇanāsippaṃ sippānaṃ agga’nti; ekacce evamāhaṃsu – ‘saṅkhānasippaṃ sippānaṃ agga’nti; ekacce evamāhaṃsu – ‘lekhāsippaṃ sippānaṃ agga’nti; ekacce evamāhaṃsu – ‘kāveyyasippaṃ sippānaṃ agga’nti; ekacce evamāhaṃsu – ‘lokāyatasippaṃ sippānaṃ agga’nti; ekacce evamāhaṃsu – ‘khattavijjāsippaṃ sippānaṃ agga’nti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā hoti vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti.

"त्यावर काही जण म्हणाले – 'हत्ती हाताळण्याची कला ही सर्व कलांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे.' काही म्हणाले – 'घोडेस्वारीची कला सर्वश्रेष्ठ आहे'; काही म्हणाले – 'रथ चालवण्याची कला सर्वश्रेष्ठ आहे'; काही म्हणाले – 'धनुर्विद्या सर्वश्रेष्ठ आहे'; काही म्हणाले – 'तलवारबाजीची कला सर्वश्रेष्ठ आहे', काही म्हणाले – 'बोटांनी मोजण्याची कला सर्वश्रेष्ठ आहे', काही म्हणाले – 'गणित कला सर्वश्रेष्ठ आहे'; काही म्हणाले – 'हिशोब ठेवण्याची कला सर्वश्रेष्ठ आहे'; काही म्हणाले – 'लेखन कला सर्वश्रेष्ठ आहे'; काही म्हणाले – 'काव्यरचना कला सर्वश्रेष्ठ आहे'; काही म्हणाले – 'लोकायत कला सर्वश्रेष्ठ आहे'; काही म्हणाले – 'क्षत्रियविद्या सर्वश्रेष्ठ आहे.' भंते, आमची हीच चर्चा अपूर्ण राहिली होती, तेवढ्यात भगवंतांचे आगमन झाले."

‘‘Na khvetaṃ, bhikkhave, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ yaṃ tumhe evarūpiṃ kathaṃ katheyyātha. Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti.

"भिक्खूंनो, श्रद्धेने घराबाहेर पडून बेघर होऊन प्रव्रजित झालेल्या तुम्हा कुलपुत्रांना अशी चर्चा करणे योग्य नाही. भिक्खूंनो, एकत्र जमल्यावर तुम्ही दोनच गोष्टी केल्या पाहिजेत – एक तर धम्मचर्चा किंवा आर्य मौन."

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी या गोष्टीचा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान काढले –

‘‘Asippajīvī lahu atthakāmo,Yatindriyo sabbadhi vippamutto;

Anokasārī amamo nirāso,Hitvā mānaṃ ekacaro sa bhikkhū’’ti. navamaṃ;

"जो कोणत्याही कलेवर (शिल्पावर) उपजीविका करत नाही, जो हलक्या साहित्याचा (अल्प गरजांचा) आहे, जो कल्याणाची इच्छा बाळगतो, ज्याची इंद्रिये संयमित आहेत, जो सर्व बंधनांतून मुक्त आहे; जो घर नसलेला (अनासक्त), ममत्वरहित आणि तृष्णारहित आहे, जो मान (अहंकार) सोडून एकटाच विहार करतो – तोच खरा भिक्खू होय." (नवे सूत्र समाप्त)

10. Lokasuttaṃ

१०. लोकसुत्त (लोक सूत्र)

30. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho. Tena kho pana samayena [Pg.115] bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno hoti vimuttisukhapaṭisaṃvedī.

३०. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान उरुवेला येथे निरंजना नदीच्या काठी, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी, नुकतेच परम संबोधी (बुद्धत्व) प्राप्त करून विहार करत होते. त्या वेळी भगवान सात दिवसांपर्यंत एकाच आसनावर मांडी घालून विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेत बसले होते।

Atha kho bhagavā tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā buddhacakkhunā lokaṃ volokesi. Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā volokento satte anekehi santāpehi santappamāne, anekehi ca pariḷāhehi pariḍayhamāne – rāgajehipi, dosajehipi, mohajehipi.

त्यानंतर भगवान त्या सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर त्या समाधीतून उठले आणि त्यांनी बुद्धचक्षूंनी लोकाकडे (जगाकडे) पाहिले. बुद्धचक्षूंनी पाहत असताना भगवंतांनी अनेक प्राण्यांना राग (लोभ), द्वेष आणि मोहापासून उत्पन्न झालेल्या अनेक संतापांनी (तापांनी) संतप्त झालेले आणि अनेक परिदाहांनी (दाहांनी) होरपळून निघत असलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Ayaṃ loko santāpajāto,Phassapareto rogaṃ vadati attato;

Yena yena hi maññati,Tato taṃ hoti aññathā.

“हा लोक (संसार) संतापाने (तापाने) ग्रस्त झाला आहे, स्पर्शाने (वेदनांनी) पीडित होऊन तो रोगालाच 'आत्मा' (स्वतःचे) म्हणतो. मनुष्य ज्या ज्या प्रकारे विचार करतो, ते त्यापेक्षा वेगळेच होते.

‘‘Aññathābhāvī bhavasatto loko,Bhavapareto bhavamevābhinandati;

Yadabhinandati taṃ bhayaṃ,Yassa bhāyati taṃ dukkhaṃ;

Bhavavippahānāya kho panidaṃ brahmacariyaṃ vussati’’.

बदलणारा स्वभाव असूनही हा लोक अस्तित्वात (भवात) आसक्त आहे. अस्तित्वाने पीडित असूनही तो अस्तित्वाचेच (भवाचेच) अभिनंदन करतो (त्यातच रमतो). ज्याचे तो अभिनंदन करतो तेच भय आहे, आणि ज्याची त्याला भीती वाटते तेच दुःख आहे. खरोखर, या अस्तित्वाचा (भवाचा) संपूर्ण त्याग करण्यासाठीच हे ब्रह्मचर्य पाळले जाते.”

‘‘‘Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu, sabbe te avippamuttā bhavasmā’ti vadāmi. ‘Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu, sabbe te anissaṭā bhavasmā’ti vadāmi.

“‘जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अस्तित्वाच्या (भवाच्या) माध्यमातूनच अस्तित्वातून (भवातून) मुक्ती मिळते असे म्हणतात, ते सर्व अस्तित्वातून मुक्त झालेले नाहीत’ असे मी सांगतो. ‘किंवा जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अन-अस्तित्वाच्या (विभवाच्या) माध्यमातून अस्तित्वातून सुटका होते असे म्हणतात, ते सर्व अस्तित्वातून सुटलेले नाहीत’ असे मी सांगतो.

‘‘Upadhiñhi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo. Lokamimaṃ passa; puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā aparimuttā; ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya sabbe te bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’ti.

“कारण उपाधीवर (आसक्तीच्या साधनांवर) अवलंबूनच हे दुःख उत्पन्न होते. सर्व उपादानांच्या (आसक्तीच्या) क्षयामुळे दुःखाची उत्पत्ती होत नाही. या लोकाकडे पहा; अविद्येने ग्रस्त झालेले अनेक प्राणी अस्तित्वात रममाण आहेत आणि ते मुक्त झालेले नाहीत. सर्व प्रकारे आणि सर्व ठिकाणी जे काही अस्तित्व (भव) आहे, ते सर्व अस्तित्व अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे.”

‘‘Evametaṃ [Pg.116] yathābhūtaṃ, sammappaññāya passato;

Bhavataṇhā pahīyati, vibhavaṃ nābhinandati.

“या गोष्टीला अशा प्रकारे यथार्थपणे (जसे आहे तसे) सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याची भव-तृष्णा नष्ट होते आणि तो विभव (अन-अस्तित्व) मध्येही रमत नाही.

‘‘Sabbaso taṇhānaṃ khayā,Asesavirāganirodho nibbānaṃ;

Tassa nibbutassa bhikkhuno,Anupādā punabbhavo na hoti;

Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo,Upaccagā sabbabhavāni tādī’’ti. dasamaṃ;

“सर्व प्रकारे तृष्णांचा क्षय झाल्यामुळे, संपूर्ण विराग आणि निरोध म्हणजेच निर्वाण होय. त्या शांत (मुक्त) झालेल्या भिक्खूला उपादान (आसक्ती) नसल्यामुळे पुनर्जन्म होत नाही. त्याने माराचा पराभव केला आहे, संग्राम जिंकला आहे; असा तादी (समतावान) अर्हत सर्व अस्तित्वांच्या पलीकडे गेला आहे.” दहावे सूत्र समाप्त.

Nandavaggo tatiyo niṭṭhito.

तिसरा नन्दवर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Kammaṃ nando yasojo ca, sāriputto ca kolito;

Pilindo kassapo piṇḍo, sippaṃ lokena te dasāti.

कम्म, नन्द, यसोजी, सारिपुत्त, कोलित, पिलिन्द, कस्सप, पिण्ड, सिप्प आणि लोक – हे दहा (सूत्रे) आहेत.

4. Meghiyavaggo

४. मेघियवर्ग

1. Meghiyasuttaṃ

१. मेघिय सुत्त

31. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā cālikāyaṃ viharati cālike pabbate. Tena kho pana samayena āyasmā meghiyo bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho āyasmā meghiyo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, jantugāmaṃ piṇḍāya pavisitu’’nti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, meghiya, kālaṃ maññasī’’ti.

३१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान चालिका येथील चालिक पर्वतावर विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान मेघिय भगवंतांचे उपस्थायक (सेवक) होते. तेव्हा आयुष्यमान मेघिय जेथे भगवान होते तेथे गेले; जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून आयुष्यमान मेघिय भगवंतांना म्हणाले – “भंते, माझी भिक्षेसाठी जन्तुगाममध्ये प्रवेश करण्याची इच्छा आहे.” “मेघिय, तुला ज्याची आता योग्य वेळ वाटते ते तू कर.”

Atha kho āyasmā meghiyo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya jantugāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Jantugāme piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena kimikāḷāya nadiyā tīraṃ tenupasaṅkami. Addasā [Pg.117] kho āyasmā meghiyo kimikāḷāya nadiyā tīre jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno ambavanaṃ pāsādikaṃ manuññaṃ ramaṇīyaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘pāsādikaṃ vatidaṃ ambavanaṃ manuññaṃ ramaṇīyaṃ. Alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāya. Sace maṃ bhagavā anujāneyya, āgaccheyyāhaṃ imaṃ ambavanaṃ padhānāyā’’ti.

त्यानंतर आयुष्यमान मेघिय सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन जन्तुगाममध्ये भिक्षेसाठी गेले. जन्तुगाममध्ये भिक्षेसाठी फिरून, भोजन झाल्यावर भिक्षाटनाहून परतताना ते किमिकाळा नदीच्या तीरावर गेले. किमिकाळा नदीच्या तीरावर पाय मोकळे करण्यासाठी इकडेतिकडे फिरत असताना आयुष्यमान मेघियांनी एक आम्रवन पाहिले, जे अत्यंत प्रसन्न, मनोहारी आणि रमणीय होते. ते पाहून त्यांच्या मनात असा विचार आला – “हे आम्रवन खरोखरच किती प्रसन्न, मनोहारी आणि रमणीय आहे! साधना करू इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रासाठी साधनेला हे अत्यंत योग्य आहे. जर भगवंतांनी मला परवानगी दिली, तर मी साधनेसाठी या आम्रवनात येईन.”

Atha kho āyasmā meghiyo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर आयुष्यमान मेघिय जेथे भगवान होते तेथे गेले; जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसून आयुष्यमान मेघिय भगवंतांना म्हणाले –

‘‘Idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya jantugāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Jantugāme piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena kimikāḷāya nadiyā tīraṃ tenupasaṅkamiṃ. Addasaṃ kho ahaṃ, bhante, kimikāḷāya nadiyā tīre jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno ambavanaṃ pāsādikaṃ manuññaṃ ramaṇīyaṃ. Disvāna me etadahosi – ‘pāsādikaṃ vatidaṃ ambavanaṃ manuññaṃ ramaṇīyaṃ. Alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāya. Sace maṃ bhagavā anujāneyya, āgaccheyyāhaṃ imaṃ ambavanaṃ padhānāyā’ti. Sace maṃ, bhante, bhagavā anujānāti, gaccheyyāhaṃ taṃ ambavanaṃ padhānāyā’’ti.

“भंते, मी आज सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन जन्तुगाममध्ये भिक्षेसाठी गेलो होतो. जन्तुगाममध्ये भिक्षेसाठी फिरून, भोजन झाल्यावर भिक्षाटनाहून परतताना मी किमिकाळा नदीच्या तीरावर गेलो. भंते, किमिकाळा नदीच्या तीरावर पाय मोकळे करण्यासाठी इकडेतिकडे फिरत असताना मी एक आम्रवन पाहिले, जे अत्यंत प्रसन्न, मनोहारी आणि रमणीय होते. ते पाहून माझ्या मनात विचार आला – ‘हे आम्रवन खरोखरच किती प्रसन्न, मनोहारी आणि रमणीय आहे! साधना करू इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रासाठी साधनेला हे अत्यंत योग्य आहे. जर भगवंतांनी मला परवानगी दिली, तर मी साधनेसाठी या आम्रवनात येईन.’ भंते, जर भगवंतांनी मला परवानगी दिली, तर मी साधनेसाठी त्या आम्रवनात जाईन.”

Evaṃ vutte, bhagavā āyasmantaṃ meghiyaṃ etadavoca – ‘‘āgamehi tāva, meghiya, ekakamhi tāva, yāva aññopi koci bhikkhu āgacchatī’’ti.

असे म्हटल्यावर, भगवान आयुष्यमान मेघियांना म्हणाले – “मेघिय, जरा थांब. जोपर्यंत दुसरा एखादा भिक्खू येत नाही, तोपर्यंत मी येथे एकटाच आहे.”

Dutiyampi kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhagavato, bhante, natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ, natthi katassa vā paticayo. Mayhaṃ kho pana, bhante, atthi uttari karaṇīyaṃ, atthi katassa paticayo. Sace maṃ bhagavā anujānāti, gaccheyyāhaṃ taṃ ambavanaṃ padhānāyā’’ti. Dutiyampi kho [Pg.118] bhagavā āyasmantaṃ meghiyaṃ etadavoca – ‘‘āgamehi tāva, meghiya, ekakamhi tāva, yāva aññopi koci bhikkhu āgacchatī’’ti.

दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान मेघिय भगवंतांना म्हणाले – “भंते, भगवंतांना आता पुढे काहीही करायचे उरलेले नाही, आणि केलेल्या कर्मात काही मिळवायचे नाही. परंतु भंते, मला अजून बरेच काही करायचे आहे आणि केलेल्या साधनेत वृद्धी करायची आहे. जर भगवंतांनी मला परवानगी दिली, तर मी साधनेसाठी त्या आम्रवनात जाईन.” दुसऱ्यांदाही भगवान आयुष्यमान मेघियांना म्हणाले – “मेघिय, जरा थांब. जोपर्यंत दुसरा एखादा भिक्खू येत नाही, तोपर्यंत मी येथे एकटाच आहे.”

Tatiyampi kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhagavato, bhante, natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ, natthi katassa vā paticayo. Mayhaṃ kho pana, bhante, atthi uttari karaṇīyaṃ, atthi katassa paticayo. Sace maṃ bhagavā anujānāti, gaccheyyāhaṃ taṃ ambavanaṃ padhānāyā’’ti. ‘‘Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāma? Yassadāni tvaṃ, meghiya, kālaṃ maññasī’’ti.

तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान मेघिय भगवंतांना म्हणाले – “भंते, भगवंतांना आता पुढे काहीही करायचे उरलेले नाही, आणि केलेल्या कर्मात काही मिळवायचे नाही. परंतु भंते, मला अजून बरेच काही करायचे आहे आणि केलेल्या साधनेत वृद्धी करायची आहे. जर भगवंतांनी मला परवानगी दिली, तर मी साधनेसाठी त्या आम्रवनात जाईन.” “मेघिय, जेव्हा तू ‘साधना’ असे म्हणत आहेस, तेव्हा आम्ही तुला काय बोलणार? मेघिय, तुला ज्याची आता योग्य वेळ वाटते ते तू कर.”

Atha kho āyasmā meghiyo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena taṃ ambavanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ ambavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho āyasmato meghiyassa tasmiṃ ambavane viharantassa yebhuyyena tayo pāpakā akusalā vitakkā samudācaranti, seyyathidaṃ – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko.

त्यानंतर आयुष्यमान मेघिय आपल्या आसनावरून उठले, त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि प्रदक्षिणा करून ते त्या आम्रवनाकडे गेले. त्या आम्रवनात प्रवेश करून ते एका झाडाच्या मुळाशी दिवसा ध्यानधारणा करण्यासाठी बसले. त्या आम्रवनात राहत असताना आयुष्यमान मेघियांच्या मनात बहुतांश करून तीन प्रकारचे पापी, अकुशल विचार (वितर्क) उत्पन्न होऊ लागले, ते म्हणजे – कामवितर्क (वासनायुक्त विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषयुक्त विचार) आणि विहिंसावितर्क (हिंसायुक्त विचार).

Atha kho āyasmato meghiyassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho! Saddhāya ca vatamhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Atha ca panimehi tīhi pāpakehi akusalehi vitakkehi anvāsattā, seyyathidaṃ – kāmavitakkena, byāpādavitakkena, vihiṃsāvitakkena’’.

त्यानंतर आयुष्यमान मेघिय यांच्या मनात असा विचार आला – 'मित्रांनो, किती आश्चर्यकारक आहे! मित्रांनो, किती अद्भुत आहे! मी श्रद्धेने गृहत्याग करून अनगारिक होऊन प्रव्रजितलो आहे. तरीही मी या तीन पापकारक, अकुशल वितर्कांनी वेढलेला आहे, ते म्हणजे – कामवितर्क, व्यापादवितर्क आणि विहिंसावितर्क.'

Atha kho āyasmā meghiyo sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, tasmiṃ ambavane viharantassa yebhuyyena tayo pāpakā akusalā vitakkā samudācaranti, seyyathidaṃ – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Saddhāya ca vatamhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Atha ca panimehi tīhi pāpakehi akusalehi [Pg.119] vitakkehi anvāsattā, seyyathidaṃ – kāmavitakkena, byāpādavitakkena, vihiṃsāvitakkena’’’.

त्यानंतर आयुष्यमान मेघिय संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून उठून जेथे भगवान होते तेथे गेले. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान मेघिय यांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, येथे त्या आम्रवनात विहार करत असताना माझ्या मनात बहुधा तीन पापकारक, अकुशल वितर्क उत्पन्न होतात, ते म्हणजे – कामवितर्क, व्यापादवितर्क आणि विहिंसावितर्क. भंते, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – "मित्रांनो, किती आश्चर्यकारक आहे! मित्रांनो, किती अद्भुत आहे! मी श्रद्धेने गृहत्याग करून अनगारिक होऊन प्रव्रजित झालो आहे. तरीही मी या तीन पापकारक, अकुशल वितर्कांनी वेढलेला आहे, ते म्हणजे – कामवितर्क, व्यापादवितर्क आणि विहिंसावितर्क."'

‘‘Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā pañca dhammā paripākāya saṃvattanti. Katame pañca?

'मेघिय, अपरिपक्व असलेल्या चेतोविमुक्तीला परिपक्व करण्यासाठी पाच धर्म कारणीभूत ठरतात. कोणते पाच?'

‘‘Idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ paṭhamo dhammo paripākāya saṃvattati.

'येथे, मेघिय, भिक्खू हा कल्याणमित्र असलेला, कल्याणसहायी असलेला आणि कल्याणाकडे प्रवृत्त करणारा असतो. मेघिय, अपरिपक्व असलेल्या चेतोविमुक्तीला परिपक्व करण्यासाठी हा पहिला धर्म कारणीभूत ठरतो.'

‘‘Puna caparaṃ, meghiya, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ dutiyo dhammo paripākāya saṃvattati.

'पुन्हा आणखी, मेघिय, भिक्खू हा शीलवान असतो, पातिमोक्ख संवराने संवरित होऊन विहार करतो, आचार आणि गोचराने संपन्न असतो, सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करतो. मेघिय, अपरिपक्व असलेल्या चेतोविमुक्तीला परिपक्व करण्यासाठी हा दुसरा धर्म कारणीभूत ठरतो.'

‘‘Puna caparaṃ, meghiya, bhikkhu yāyaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati, seyyathidaṃ – appicchakathā, santuṭṭhikathā, pavivekakathā, asaṃsaggakathā, vīriyārambhakathā, sīlakathā, samādhikathā, paññākathā, vimuttikathā, vimuttiñāṇadassanakathā; evarūpāya kathāya nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Aparipākāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ tatiyo dhammo paripākāya saṃvattati.

'पुन्हा आणखी, मेघिय, भिक्खू हा जी चर्चा अत्यंत क्लेश कमी करणारी, चित्त मोकळे करण्यास अनुकूल असणारी, पूर्णपणे वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरते; जसे की – अल्पेच्छतेविषयी चर्चा, संतुष्टीविषयी चर्चा, एकांताविषयी चर्चा, अलिप्ततेविषयी चर्चा, वीर्य आरंभाविषयी चर्चा, शीलाविषयी चर्चा, समाधीविषयी चर्चा, प्रज्ञेविषयी चर्चा, विमुक्तीविषयी चर्चा, विमुक्तीच्या ज्ञानदर्शनाविषयी चर्चा; अशा प्रकारची चर्चा सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास प्राप्त करतो. मेघिय, अपरिपक्व असलेल्या चेतोविमुक्तीला परिपक्व करण्यासाठी हा तिसरा धर्म कारणीभूत ठरतो.'

‘‘Puna caparaṃ, meghiya, bhikkhu āraddhavīriyo viharati, akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ catuttho dhammo paripākāya saṃvattati.

'पुन्हा आणखी, मेघिय, भिक्खू हा अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील राहून विहार करतो, तो सामर्थ्यवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत जबाबदारी न सोडणारा असतो. मेघिय, अपरिपक्व असलेल्या चेतोविमुक्तीला परिपक्व करण्यासाठी हा चौथा धर्म कारणीभूत ठरतो.'

‘‘Puna caparaṃ, meghiya, bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ pañcamo dhammo paripākāya saṃvattati. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ime pañca dhammā paripākāya saṃvattanti.

'पुन्हा आणखी, मेघिय, भिक्खू हा प्रज्ञावान असतो, उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो, जी प्रज्ञा आर्य, भेदक आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या मार्गाकडे नेणारी असते. मेघिय, अपरिपक्व असलेल्या चेतोविमुक्तीला परिपक्व करण्यासाठी हा पाचवा धर्म कारणीभूत ठरतो. मेघिय, अपरिपक्व असलेल्या चेतोविमुक्तीला परिपक्व करण्यासाठी हे पाच धर्म कारणीभूत ठरतात.'

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ[Pg.120], meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa yaṃ sīlavā bhavissati, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharissati, ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhissati sikkhāpadesu.

'मेघिय, ज्या भिक्खूचा कल्याणमित्र आहे, कल्याणसहायी आहे, कल्याणाकडे प्रवृत्त करणारा सोबती आहे, त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की तो शीलवान होईल, पातिमोक्ख संवराने संवरित होऊन विहार करेल, आचार आणि गोचराने संपन्न होईल, सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा होईल आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करेल.'

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa yaṃ yāyaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati, seyyathidaṃ – appicchakathā, santuṭṭhikathā, pavivekakathā, asaṃsaggakathā, vīriyārambhakathā, sīlakathā, samādhikathā, paññākathā, vimuttikathā, vimuttiñāṇadassanakathā; evarūpāya kathāya nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī.

'मेघिय, ज्या भिक्खूचा कल्याणमित्र आहे, कल्याणसहायी आहे, कल्याणाकडे प्रवृत्त करणारा सोबती आहे, त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की, जी चर्चा अत्यंत क्लेश कमी करणारी, चित्त मोकळे करण्यास अनुकूल असणारी, पूर्णपणे वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरते; जसे की – अल्पेच्छतेविषयी चर्चा, संतुष्टीविषयी चर्चा, एकांताविषयी चर्चा, अलिप्ततेविषयी चर्चा, वीर्य आरंभाविषयी चर्चा, शीलाविषयी चर्चा, समाधीविषयी चर्चा, प्रज्ञेविषयी चर्चा, विमुक्तीविषयी चर्चा, विमुक्तीच्या ज्ञानदर्शनाविषयी चर्चा; अशा प्रकारची चर्चा त्याला सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास प्राप्त होईल.'

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa yaṃ āraddhavīriyo viharissati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.

'मेघिय, ज्या भिक्खूचा कल्याणमित्र आहे, कल्याणसहायी आहे, कल्याणाकडे प्रवृत्त करणारा सोबती आहे, त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की तो अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील राहून विहार करेल, तो सामर्थ्यवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत जबाबदारी न सोडणारा होईल.'

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa yaṃ paññavā bhavissati, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā.

'मेघिय, ज्या भिक्खूचा कल्याणमित्र आहे, कल्याणसहायी आहे, कल्याणाकडे प्रवृत्त करणारा सोबती आहे, त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की तो प्रज्ञावान होईल, उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त होईल, जी प्रज्ञा आर्य, भेदक आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या मार्गाकडे नेणारी असेल.'

‘‘Tena ca pana, meghiya, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro dhammā uttari bhāvetabbā – asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāya, mettā bhāvetabbā byāpādassa pahānāya, ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāya, aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāya. Aniccasaññino hi, meghiya, anattasaññā saṇṭhāti, anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇāti diṭṭheva dhamme nibbāna’’nti.

'आणि शिवाय, मेघिय, त्या भिक्खूने या पाच धर्मांवर प्रतिष्ठित होऊन पुढे आणखी चार धर्मांची भावना केली पाहिजे – रागाचा त्याग करण्यासाठी अशुभाची भावना केली पाहिजे, व्यापादाचा त्याग करण्यासाठी मैत्रीची भावना केली पाहिजे, वितर्कांचा छेद करण्यासाठी आनापानसतीची भावना केली पाहिजे, आणि "मी आहे" या मानाचे समूळ उच्चाटन करण्यासाठी अनित्यसंज्ञेची भावना केली पाहिजे. कारण, मेघिय, जो अनित्यसंज्ञी असतो, त्याच्यामध्ये अनात्मसंज्ञा दृढ होते. अनात्मसंज्ञी पुरुष "मी आहे" या मानाच्या समूळ उच्चाटनाप्रत पोहोचतो आणि याच जन्मात निर्वाण प्राप्त करतो.'

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Khuddā [Pg.121] vitakkā sukhumā vitakkā,Anugatā manaso uppilāvā ;

Ete avidvā manaso vitakke,Hurā huraṃ dhāvati bhantacitto.

“क्षुद्र विचार आणि सूक्ष्म विचार, जे मनाच्या मागे लागतात आणि मनाला चंचल करतात; मनाच्या या विचारांना न जाणणारा मनुष्य, चंचल चित्त असलेला होऊन इकडेतिकडे धावतो.

‘‘Ete ca vidvā manaso vitakke,Ātāpiyo saṃvaratī satīmā;

Anugate manaso uppilāve,Asesamete pajahāsi buddho’’ti. paṭhamaṃ;

“परंतु, मनाच्या या विचारांना जाणणारा, उद्योगी आणि स्मृतिमान पुरुष, मनाच्या मागे लागणाऱ्या आणि मनाला चंचल करणाऱ्या या विचारांवर नियंत्रण ठेवतो; तो बुद्ध होऊन या सर्वांचा पूर्णपणे त्याग करतो.” पहिले;

2. Uddhatasuttaṃ

२. उद्धतसुत्त

32. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kusinārāyaṃ viharati upavattane mallānaṃ sālavane. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato avidūre araññakuṭikāyaṃ viharanti uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā muṭṭhassatino asampajānā asamāhitā vibbhantacittā pākatindriyā.

३२. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कुसिनारा येथे मल्लांच्या उपवत्तन नावाच्या शालवनात विहार करत होते. त्या वेळी, अनेक भिक्खू भगवंतांच्या जवळच एका अरण्यकुटीत विहार करत होते, जे उद्धत (चंचल मनाचे), गर्विष्ठ, चपळ, वाचाळ, असंयत बोलणारे, स्मृतिभ्रष्ट, असंप्रजन्य (विवेक नसलेले), असमाहित (एकाग्रता नसलेले), विचलित चित्त असलेले आणि इंद्रिये असंयत असलेले होते.

Addasā kho bhagavā te sambahule bhikkhū avidūre araññakuṭikāyaṃ viharante uddhate unnaḷe capale mukhare vikiṇṇavāce muṭṭhassatino asampajāne asamāhite vibbhantacitte pākatindriye.

भगवंतांनी त्या अनेक भिक्खूंना जवळच अरण्यकुटीत विहार करताना पाहिले, जे उद्धत, गर्विष्ठ, चपळ, वाचाळ, असंयत बोलणारे, स्मृतिभ्रष्ट, असंप्रजन्य, असमाहित, विचलित चित्त असलेले आणि इंद्रिये असंयत असलेले होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान (उद्गार) काढले –

‘‘Arakkhitena kāyena, micchādiṭṭhihatena ca;

Thinamiddhā bhibhūtena, vasaṃ mārassa gacchati.

“असुरक्षित कायेने (शरीराने), मिथ्या दृष्टीने ग्रस्त होऊन आणि स्त्यान-मिद्ध (आळस व डुलकी) द्वारे पराभूत होऊन मनुष्य माराच्या वशमध्ये जातो.

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;

Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ;

Thīnamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. dutiyaṃ;

त्यामुळे, सुरक्षित चित्त असलेला, सम्यक संकल्पाचा गोचर (विषय) असलेला, सम्यक दृष्टीला पुढे ठेवणारा, (संस्कारांचा) उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणारा आणि स्त्यान-मिद्धावर विजय मिळवणारा भिक्खू सर्व दुर्गतींचा त्याग करू शकतो.” (हे दुसरे सुत्त समाप्त झाले.)

3. Gopālakasuttaṃ

३. गोपालकसुत्त

33. Evaṃ [Pg.122] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.

३३. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसल देशात भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह चारिका (भ्रमण) करत होते. तेव्हा भगवान मार्गावरून बाजूला होऊन एका वृक्षाच्या मुळाशी गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले.

Atha kho aññataro gopālako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ gopālakaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi.

त्यानंतर एक गोपाळ भगवंतांकडे आला; आल्यानंतर त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या गोपाळाला भगवंतांनी धम्म उपदेशाने उपदेशित केले, समादपित केले (धम्मात प्रवृत्त केले), उत्तेजित केले आणि प्रहर्षित (आनंदित) केले.

Atha kho so gopālako bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho so gopālako bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

त्यानंतर भगवंतांच्या धम्म उपदेशाने उपदेशित, समादपित, उत्तेजित आणि प्रहर्षित झालेल्या त्या गोपाळाने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते! भगवंतांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या माझ्या भोजनाचा स्वीकार करावा.” भगवंतांनी मौन राहून त्याचा स्वीकार केला. त्यानंतर तो गोपाळ भगवंतांची संमती जाणून घेऊन आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि निघून गेला.

Atha kho so gopālako tassā rattiyā accayena sake nivesane pahūtaṃ appodakapāyasaṃ paṭiyādāpetvā navañca sappiṃ bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena tassa gopālakassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho so gopālako buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ appodakapāyasena navena ca sappinā sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho so gopālako bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ gopālakaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho acirapakkantassa bhagavato taṃ gopālakaṃ aññataro puriso sīmantarikāya jīvitā voropesi.

त्यानंतर ती रात्र सरल्यावर, त्या गोपाळाने आपल्या घरी भरपूर प्रमाणात घट्ट खीर (कमी पाणी असलेली खीर) आणि ताजे तूप तयार करून भगवंतांना वेळ झाल्याचे कळवले – “भन्ते! वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.” त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन भिक्खू संघासह त्या गोपाळाच्या घराकडे प्रस्थान केले; तिथे पोहोचून ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर त्या गोपाळाने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला घट्ट खीर आणि ताज्या तुपाने स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व आग्रहपूर्वक वाढले. त्यानंतर भगवंतांनी भोजन करून पात्रातून हात बाजूला केल्यावर, तो गोपाळ एक लहान आसन घेऊन एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या गोपाळाला भगवंतांनी धम्म उपदेशाने उपदेशित, समादपित, उत्तेजित आणि प्रहर्षित करून आसनावरून उठून प्रस्थान केले. भगवंतांनी प्रस्थान केल्यानंतर काही वेळातच, एका माणसाने त्या गोपाळाला गावाच्या सीमेवर जीवे मारले.

Atha [Pg.123] kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘yena, bhante, gopālakena ajja buddhappamukho bhikkhusaṅgho appodakapāyasena navena ca sappinā sahatthā santappito sampavārito so kira, bhante, gopālako aññatarena purisena sīmantarikāya jīvitā voropito’’ti.

त्यानंतर अनेक भिक्खू भगवंतांकडे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते! ज्या गोपाळाने आज बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला घट्ट खीर आणि ताज्या तुपाने स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व आग्रहपूर्वक वाढले होते, त्या गोपाळाला, भन्ते! एका माणसाने गावाच्या सीमेवर जीवे मारले आहे.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान काढले –

‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ;

Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti. tatiyaṃ;

“शत्रू शत्रूचे जे काही अहित करू शकतो, किंवा वैरी वैऱ्याचे जे काही नुकसान करू शकतो; चुकीच्या मार्गावर लावलेले (मिथ्या प्रणिहित) चित्त माणसाचे त्याहूनही अधिक वाईट करू शकते.” (हे तिसरे सुत्त समाप्त झाले.)

4. Yakkhapahārasuttaṃ

४. यक्खप्रहारसुत्त

34. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahāmoggallāno kapotakandarāyaṃ viharanti. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi abbhokāse nisinno hoti aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā.

३४. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगिह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी, आयुष्यमान सारिपुत्त आणि आयुष्यमान महामोग्गल्लान कपोतकंदरा येथे विहार करत होते. त्या वेळी, आयुष्यमान सारिपुत्त एका चांदण्या रात्री, नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने, उघड्या जागेत एका विशिष्ट समाधीमध्ये लीन होऊन बसले होते.

Tena kho pana samayena dve yakkhā sahāyakā uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchanti kenacideva karaṇīyena. Addasaṃsu kho te yakkhā āyasmantaṃ sāriputtaṃ juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi abbhokāse nisinnaṃ. Disvāna eko yakkho dutiyaṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, samma, imassa samaṇassa sīse pahāraṃ dātu’’nti. Evaṃ vutte, so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, samma, mā samaṇaṃ āsādesi. Uḷāro so, samma, samaṇo mahiddhiko mahānubhāvo’’ti.

त्या वेळी, दोन यक्ष मित्र काही कामानिमित्त उत्तर दिशेकडून दक्षिण दिशेकडे जात होते. त्या यक्षांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना चांदण्या रात्री, नुकतेच मुंडण केलेल्या डोक्याने, उघड्या जागेत बसलेले पाहिले. त्यांना पाहून एका यक्षाने दुसऱ्या यक्षाला म्हटले – “मित्रा! मला या श्रमणाच्या डोक्यावर प्रहार करावासा वाटतोय.” असे म्हटल्यावर, त्या दुसऱ्या यक्षाने त्या यक्षाला म्हटले – “नको मित्रा, श्रमणावर प्रहार करू नकोस. मित्रा! ते श्रमण थोर, महातपस्वी (मोठ्या ऋद्धीचे) आणि महान प्रभावशाली आहेत.”

Dutiyampi kho so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, samma, imassa samaṇassa sīse pahāraṃ dātu’’nti. Dutiyampi kho so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, samma, mā samaṇaṃ āsādesi. Uḷāro so, samma, samaṇo mahiddhiko mahānubhāvo’’ti. Tatiyampi kho so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, samma, imassa samaṇassa sīse pahāraṃ [Pg.124] dātu’’nti. Tatiyampi kho so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, samma, mā samaṇaṃ āsādesi. Uḷāro so, samma, samaṇo mahiddhiko mahānubhāvo’’ti.

दुसऱ्यांदाही त्या यक्षाने दुसऱ्या यक्षाला म्हटले – “मित्रा! मला या श्रमणाच्या डोक्यावर प्रहार करावासा वाटतोय.” दुसऱ्यांदाही त्या दुसऱ्या यक्षाने त्याला म्हटले – “नको मित्रा, श्रमणावर प्रहार करू नकोस. मित्रा! ते श्रमण थोर, महातपस्वी आणि महान प्रभावशाली आहेत.” तिसऱ्यांदाही त्या यक्षाने दुसऱ्या यक्षाला म्हटले – “मित्रा! मला या श्रमणाच्या डोक्यावर प्रहार करावासा वाटतोय.” तिसऱ्यांदाही त्या दुसऱ्या यक्षाने त्याला म्हटले – “नको मित्रा, श्रमणावर प्रहार करू नकोस. मित्रा! ते श्रमण थोर, महातपस्वी आणि महान प्रभावशाली आहेत.”

Atha kho so yakkho taṃ yakkhaṃ anādiyitvā āyasmato sāriputtattherassa sīse pahāraṃ adāsi. Tāva mahā pahāro ahosi, api tena pahārena sattaratanaṃ vā aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ vā nāgaṃ osādeyya, mahantaṃ vā pabbatakūṭaṃ padāleyya. Atha ca pana so yakkho ‘ḍayhāmi ḍayhāmī’ti vatvā tattheva mahānirayaṃ apatāsi.

त्यानंतर त्या यक्षाने दुसऱ्या यक्षाचे न ऐकता आयुष्यमान सारिपुत्त थेरांच्या डोक्यावर प्रहार केला. तो प्रहार इतका भयंकर होता की, त्या प्रहाराने सात किंवा साडेसात हात उंचीचा हत्ती देखील जमिनीवर कोसळला असता, किंवा एखादे मोठे पर्वतशिखरही दुभंगले असते. तरीही, तो यक्ष “मी जळत आहे, मी जळत आहे!” असे ओरडत तिथेच महानरकात कोसळला.

Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tena yakkhena āyasmato sāriputtattherassa sīse pahāraṃ dīyamānaṃ. Disvā yena āyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘kacci te, āvuso, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci na kiñci dukkha’’nti? ‘‘Khamanīyaṃ me, āvuso moggallāna, yāpanīyaṃ me, āvuso moggallāna; api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’’nti.

आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी मानवी दृष्टीच्या पलीकडच्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी त्या यक्षाला आयुष्यमान सारिपुत्त थेरांच्या डोक्यावर प्रहार करताना पाहिले. ते पाहून ते आयुष्यमान सारिपुत्तांकडे गेले; आणि जवळ जाऊन आयुष्यमान सारिपुत्तांना म्हणाले, "आवुसो, तुम्हाला सहन होत आहे ना? तुमची प्रकृती ठीक आहे ना? तुम्हाला काही त्रास तर होत नाही ना?" "आवुसो मोग्गल्लाना, मला सहन होत आहे, माझी प्रकृती ठीक आहे; परंतु माझ्या डोक्यात थोडे दुखत आहे."

‘‘Acchariyaṃ, āvuso sāriputta, abbhutaṃ, āvuso sāriputta! Yāva mahiddhiko āyasmā sāriputto mahānubhāvo! Idha te, āvuso sāriputta, aññataro yakkho sīse pahāraṃ adāsi. Tāva mahā pahāro ahosi, api tena pahārena sattaratanaṃ vā aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ vā nāgaṃ osādeyya, mahantaṃ vā pabbatakūṭaṃ padāleyya, atha ca panāyasmā sāriputto evamāha – ‘khamanīyaṃ me, āvuso moggallāna, yāpanīyaṃ me, āvuso moggallāna; api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’’’nti.

"आश्चर्य आहे, आवुसो सारिपुत्ता! अद्भुत आहे, आवुसो सारिपुत्ता! आयुष्यमान सारिपुत्त किती महाऋद्धीवान आणि महानुभाव आहेत! आवुसो सारिपुत्ता, येथे एका यक्षाने तुमच्या डोक्यावर प्रहार केला. तो प्रहार इतका भयंकर होता की, त्या प्रहाराने सात किंवा साडेआठ हात उंचीचा महाहत्ती देखील जमिनीवर कोसळला असता, किंवा एखादे मोठे पर्वतशिखरही छिन्नविच्छिन्न झाले असते. तरीही आयुष्यमान सारिपुत्त असे म्हणतात की, 'आवुसो मोग्गल्लाना, मला सहन होत आहे, माझी प्रकृती ठीक आहे; परंतु माझ्या डोक्यात थोडे दुखत आहे.'"

‘‘Acchariyaṃ, āvuso moggallāna, abbhutaṃ, āvuso moggallāna! Yāva mahiddhiko āyasmā mahāmoggallāno mahānubhāvo yatra hi nāma yakkhampi passissati! Mayaṃ panetarahi paṃsupisācakampi na passāmā’’ti.

"आश्चर्य आहे, आवुसो मोग्गल्लाना! अद्भुत आहे, आवुसो मोग्गल्लाना! आयुष्यमान महामोग्गल्लान किती महाऋद्धीवान आणि महानुभाव आहेत की ते यक्षाला देखील पाहू शकतात! आम्ही तर सध्या साध्या पांसुपिशाचाला देखील पाहू शकत नाही."

Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṃ ubhinnaṃ mahānāgānaṃ imaṃ evarūpaṃ kathāsallāpaṃ.

भगवंतांनी मानवी कानांच्या पलीकडच्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने त्या दोन्ही महानागांचे हे अशा प्रकारचे संभाषण ऐकले.

Atha [Pg.125] kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kopaneyye na kuppati;

Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessatī’’ti. catutthaṃ;

"ज्याचे चित्त पर्वतासारखे अचल असून डळमळीत होत नाही; जे आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये अनासक्त असते आणि क्रोध आणणाऱ्या गोष्टींवर क्रोधीत होत नाही; ज्याचे चित्त अशा प्रकारे भावित झाले आहे, त्याला दुःख कोठून होणार?" हे चौथे सुत्त समाप्त.

5. Nāgasuttaṃ

५. नागसुत्त

35. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena bhagavā ākiṇṇo viharati bhikkhūhi bhikkhūnīhi upāsakehi upāsikāhi rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi. Ākiṇṇo dukkhaṃ na phāsu viharati. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘ahaṃ kho etarahi ākiṇṇo viharāmi bhikkhūhi bhikkhūnīhi upāsakehi upāsikāhi rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi. Ākiṇṇo dukkhaṃ na phāsu viharāmi. Yaṃnūnāhaṃ eko gaṇasmā vūpakaṭṭho vihareyya’’nti.

३५. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कौशाम्बी येथील घोषिताराम विहारात राहत होते. त्या वेळी भगवान भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक, उपासिका, राजे, राजमहामात्र, तीर्थक आणि तीर्थक-श्रावकांनी वेढलेले राहत होते. अशा गर्दीत राहिल्यामुळे त्यांना त्रास होत असे आणि सुखाने राहता येत नव्हते. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – "मी सध्या भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक, उपासिका, राजे, राजमहामात्र, तीर्थक आणि तीर्थक-श्रावकांनी वेढलेला राहत आहे. गर्दीत राहिल्यामुळे मला त्रास होत आहे आणि सुखाने राहता येत नाही. मग मी समूहापासून दूर जाऊन एकांतात का राहू नये?"

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kosambiṃ piṇḍāya pāvisi. Kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhākaṃ anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo yena pālileyyakaṃ tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pālileyyake viharati rakkhitavanasaṇḍe bhaddasālamūle.

त्यानंतर भगवान सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र-चीवर घेऊन कौशाम्बीमध्ये पिंडपातासाठी प्रवेश करते झाले. कौशाम्बीमध्ये पिंडपात करून, भोजनोत्तर पिंडपाताहून परत आल्यावर, त्यांनी स्वतः आपले आसन आवरले, पात्र-चीवर घेतले आणि आपल्या उपस्थायकाला न बोलावता, भिक्खू संघाचा निरोप न घेता, कोणाच्याही सोबतीशिवाय एकटेच पालिलेय्यकच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. क्रमशः चारिका करत ते पालिलेय्यक येथे पोहोचले. तेथे भगवान पालिलेय्यक येथील रक्खित वनखंडातील एका सुंदर साल वृक्षाच्या मुळाशी राहू लागले.

Aññataropi kho hatthināgo ākiṇṇo viharati hatthīhi hatthinīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi. Chinnaggāni ceva tiṇāni khādati, obhaggobhaggañcassa sākhābhaṅgaṃ khādanti, āvilāni ca pānīyāni pivati, ogāhā cassa uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchanti. Ākiṇṇo dukkhaṃ na phāsu viharati. Atha kho tassa hatthināgassa etadahosi – ‘‘ahaṃ kho etarahi ākiṇṇo viharāmi hatthīhi hatthinīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi, chinnaggāni ceva tiṇāni khādāmi, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṃ khādanti, āvilāni ca pānīyāni pivāmi, ogāhā ca me uttiṇṇassa [Pg.126] hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchanti, ākiṇṇo dukkhaṃ na phāsu viharāmi. Yaṃnūnāhaṃ eko gaṇasmā vūpakaṭṭho vihareyya’’nti.

एक हत्तीराज देखील इतर हत्ती, हत्तिणी, तरुण हत्ती आणि लहान पिल्लांनी वेढलेला राहत होता. त्याला शेंडे तोडलेले गवत खावे लागत असे, त्याने तोडलेल्या झाडांच्या फांद्या व पाने इतर हत्ती खाऊन टाकत असत, त्याला गढूळ पाणी प्यावे लागत असे आणि पाण्यातून बाहेर आल्यावर हत्तिणी त्याच्या शरीराला घासून जात असत. अशा गर्दीत राहिल्यामुळे त्याला त्रास होत असे आणि सुखाने राहता येत नव्हते. तेव्हा त्या हत्तीराजाच्या मनात असा विचार आला – "मी सध्या हत्ती, हत्तिणी, तरुण हत्ती आणि लहान पिल्लांनी वेढलेला राहत आहे. मला शेंडे तोडलेले गवत खावे लागत आहे, मी तोडलेल्या झाडांच्या फांद्या व पाने इतर हत्ती खाऊन टाकत आहेत, मला गढूळ पाणी प्यावे लागत आहे आणि पाण्यातून बाहेर आल्यावर हत्तिणी माझ्या शरीराला घासून जात आहेत. गर्दीत राहिल्यामुळे मला त्रास होत आहे आणि सुखाने राहता येत नाही. मग मी या समूहातून दूर जाऊन एकांतात का राहू नये?"

Atha kho so hatthināgo yūthā apakkamma yena pālileyyakaṃ rakkhitavanasaṇḍo bhaddasālamūlaṃ yena bhagavā tenupasaṅkami. Tatra sudaṃ so hatthināgo yasmiṃ padese bhagavā viharati taṃ padesaṃ appaharitaṃ karoti, soṇḍāya ca bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpeti.

त्यानंतर तो हत्तीराज आपल्या कळपातून बाहेर पडला आणि जेथे पालिलेय्यक येथील रक्खित वनखंड, तो सुंदर साल वृक्ष आणि जेथे भगवान होते, तेथे गेला. तेथे तो हत्तीराज भगवान ज्या ठिकाणी राहत होते, ती जागा स्वच्छ करत असे आणि आपल्या सोंडेने भगवंतांसाठी पिण्याचे व वापराचे पाणी आणून ठेवत असे.

Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘ahaṃ kho pubbe ākiṇṇo vihāsiṃ bhikkhūhi bhikkhūnīhi upāsakehi upāsikāhi rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi, ākiṇṇo dukkhaṃ na phāsu vihāsiṃ. Somhi etarahi anākiṇṇo viharāmi bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi, anākiṇṇo sukhaṃ phāsu viharāmī’’ti.

त्यानंतर एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – "पूर्वी मी भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक, उपासिका, राजे, राजमहामात्र, तीर्थक आणि तीर्थक-श्रावकांनी वेढलेला राहत होतो. गर्दीत राहिल्यामुळे मला त्रास होत होता आणि सुखाने राहता येत नव्हते. आता मी भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक, उपासिका, राजे, राजमहामात्र, तीर्थक आणि तीर्थक-श्रावकांनी वेढलेला नसून एकांतात राहत आहे, त्यामुळे मी सुखाने आणि आरामात राहत आहे."

Tassapi kho hatthināgassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘ahaṃ kho pubbe ākiṇṇo vihāsiṃ hatthīhi hatthinīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi, chinnaggāni ceva tiṇāni khādiṃ, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṃ khādiṃsu, āvilāni ca pānīyāni apāyiṃ, ogāhā ca me uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo agamaṃsu, ākiṇṇo dukkhaṃ na phāsu vihāsiṃ. Somhi etarahi anākiṇṇo viharāmi hatthīhi hatthinīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi, acchinnaggāni ceva tiṇāni khādāmi, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṃ na khādanti, anāvilāni ca pānīyāni pivāmi, ogāhā ca me uttiṇṇassa hatthiniyo na kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchanti, anākiṇṇo sukhaṃ phāsu viharāmī’’ti.

त्या हत्तीराजाच्या मनातही असा विचार आला – "पूर्वी मी इतर हत्ती, हत्तिणी, तरुण हत्ती आणि लहान पिल्लांनी वेढलेला राहत होतो. मला शेंडे तोडलेले गवत खावे लागत होते, मी तोडलेल्या झाडांच्या फांद्या व पाने इतर हत्ती खाऊन टाकत असत, मला गढूळ पाणी प्यावे लागत होते आणि पाण्यातून बाहेर आल्यावर हत्तिणी माझ्या शरीराला घासून जात असत. गर्दीत राहिल्यामुळे मला त्रास होत होता आणि सुखाने राहता येत नव्हते. आता मी हत्ती, हत्तिणी, तरुण हत्ती आणि लहान पिल्लांनी वेढलेला नसून एकांतात राहत आहे. मी न तुटलेले गवत खात आहे, मी तोडलेल्या झाडांच्या फांद्या व पाने इतर हत्ती खात नाहीत, मी स्वच्छ पाणी पीत आहे आणि पाण्यातून बाहेर आल्यावर हत्तिणी माझ्या शरीराला घासून जात नाहीत. गर्दी नसलेल्या स्थितीत मी सुखाने व आरामात राहत आहे."

Atha kho bhagavā attano ca pavivekaṃ viditvā tassa ca hatthināgassa cetasā cetoparivitakkamaññāya tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी स्वतःचा एकांतवास जाणून आणि त्या हत्तीराजाच्या मनातील विचार आपल्या मनाने ओळखून, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Etaṃ [Pg.127] nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino;

Sameti cittaṃ cittena, yadeko ramatī mano’’ti. pañcamaṃ;

“ज्याप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्ती अरण्यात एकटाच रममाण होतो, त्याप्रमाणेच या वाकड्या सुळ्यांच्या श्रेष्ठ हत्तीचे मन त्या बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीच्या मनाशी जुळते, कारण दोघेही एकटेच अरण्यात रमतात.” हे पाचवे (सुत्त समाप्त).

6. Piṇḍolasuttaṃ

६. पिण्डोल सुत्त

36. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā piṇḍolabhāradvājo bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya āraññiko piṇḍapātiko paṃsukūliko tecīvariko appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo dhutavādo adhicittamanuyutto.

३६. असे मी ऐकले आहे - एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान पिण्डोल भारद्वाज भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून बसले होते. ते आरण्यक (अरण्यात राहणारे), पिंडपातिक (भिक्षेवर जगणारे), पांसुकूलिक (फेकून दिलेल्या चिंध्यांचे वस्त्र नेसणारे), तेचीवरिक (तीनच वस्त्रे बाळगणारे), अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणारे), संतुष्ट, प्रविविक्त (एकांतात राहणारे), असंसृष्ट (लोकांपासून अलिप्त राहणारे), आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील), धुतवादी (धुतांगांचे पालन करणारे व त्याविषयी बोलणारे) आणि अधिचित्ताच्या (उच्च समाधीच्या) अभ्यासात मग्न होते.

Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ piṇḍolabhāradvājaṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya āraññikaṃ piṇḍapātikaṃ paṃsukūlikaṃ tecīvarikaṃ appicchaṃ santuṭṭhaṃ pavivittaṃ asaṃsaṭṭhaṃ āraddhavīriyaṃ dhutavādaṃ adhicittamanuyuttaṃ.

भगवंतांनी आयुष्यमान पिण्डोल भारद्वाजांना जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून बसलेले पाहिले; जे आरण्यक, पिंडपातिक, पांसुकूलिक, तेचीवरिक, अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य, धुतवादी आणि अधिचित्ताच्या अभ्यासात मग्न होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhe ca saṃvaro;

Mattaññutā ca bhattasmiṃ, pantañca sayanāsanaṃ;

Adhicitte ca āyogo, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. chaṭṭhaṃ;

“कोणाचीही निंदा न करणे, कोणालाही इजा न करणे, प्रातिमोक्षाच्या (शील नियमांच्या) बंधनात संयम राखणे, भोजनात मर्यादेचे ज्ञान असणे, एकांत स्थळी शयन व आसन (निवास) करणे आणि अधिचित्तामध्ये (उच्च मनाच्या साधनेत) मग्न असणे; हेच बुद्धांचे शासन (शिकवण) आहे.” सहावे (सुत्त समाप्त).

7. Sāriputtasuttaṃ

७. सारिपुत्त सुत्त

37. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo adhicittamanuyutto.

३७. असे मी ऐकले आहे - एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून बसले होते. ते अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य आणि अधिचित्ताच्या अभ्यासात मग्न होते.

Addasā [Pg.128] kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya appicchaṃ santuṭṭhaṃ pavivittaṃ asaṃsaṭṭhaṃ āraddhavīriyaṃ adhicittamanuyuttaṃ.

भगवंतांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून बसलेले पाहिले; जे अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य आणि अधिचित्ताच्या अभ्यासात मग्न होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Adhicetaso appamajjato,Munino monapathesu sikkhato;

Sokā na bhavanti tādino,Upasantassa sadā satīmato’’ti. sattamaṃ;

“जो अधिचित्त (उच्च मन) असलेला, अप्रमादी (जागरूक), मौनपथात (अर्हतत्वाच्या मार्गावर) शिकणारा, शांत, सदैव स्मृतिमान आणि तादी (समता बाळगणारा) मुनी आहे, त्याला कधीही शोक होत नाही.” सातवे (सुत्त समाप्त).

8. Sundarīsuttaṃ

८. सुन्दरी सुत्त

38. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Bhikkhusaṅghopi sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Aññatitthiyā pana paribbājakā asakkatā honti agarukatā amānitā apūjitā anapacitā na lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ.

३८. असे मी ऐकले आहे - एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवंतांचा अत्यंत सत्कार, आदर, सन्मान, पूजा आणि गौरव केला जात असे; आणि त्यांना चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू (परिकार) मुबलक मिळत असत. भिक्खू संघाचाही सत्कार, आदर, सन्मान, पूजा आणि गौरव केला जात असे; आणि त्यांनाही चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू मुबलक मिळत असत. परंतु, इतर पंथांचे (अन्यतीर्थीय) परिव्राजक मात्र असत्कृत, अनादरित, असन्मानित, अपूजित आणि उपेक्षित होते; त्यांना चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू मिळत नसत.

Atha kho te aññatitthiyā paribbājakā bhagavato sakkāraṃ asahamānā bhikkhusaṅghassa ca yena sundarī paribbājikā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sundariṃ paribbājikaṃ etadavocuṃ – ‘‘ussahasi tvaṃ, bhagini, ñātīnaṃ atthaṃ kātu’’nti? ‘‘Kyāhaṃ, ayyā, karomi? Kiṃ mayā na sakkā kātuṃ? Jīvitampi me pariccattaṃ ñātīnaṃ atthāyā’’ti.

त्यानंतर ते अन्यतीर्थीय परिव्राजक भगवंतांचा आणि भिक्खू संघाचा सत्कार सहन न झाल्यामुळे, जेथे सुन्दरी नावाची परिव्राजिका होती तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी सुन्दरी परिव्राजिकेला असे म्हटले – “भगिनी, तू तुझ्या नातेवाईकांच्या (पंथियांच्या) कल्याणासाठी काही करू इच्छितेस का?” तिने विचारले, “आर्यांनो, मी काय करू? माझ्याकडून काय करणे शक्य नाही? माझ्या नातेवाईकांच्या कल्याणासाठी मी माझा जीवही अर्पण करायला तयार आहे.”

‘‘Tena hi, bhagini, abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ gacchāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, ayyā’’ti kho sundarī paribbājikā tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ paṭissutvā abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ agamāsi.

“तर मग भगिनी, तू वारंवार जेतवनात जात जा.” सुन्दरी परिव्राजिकेने “तसेच होईल, आर्यांनो” असे म्हणून त्या अन्यतीर्थीय परिव्राजकांचे ऐकले आणि ती वारंवार जेतवनात जाऊ लागली.

Yadā [Pg.129] te aññiṃsu aññatitthiyā paribbājakā – ‘‘vodiṭṭhā kho sundarī paribbājikā bahujanena abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ gacchatī’’ti. Atha naṃ jīvitā voropetvā tattheva jetavanassa parikhākūpe nikkhipitvā yena rājā pasenadi kosalo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavocuṃ – ‘‘yā sā, mahārāja, sundarī paribbājikā; sā no na dissatī’’ti. ‘‘Kattha pana tumhe āsaṅkathā’’ti? ‘‘Jetavane, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi jetavanaṃ vicinathā’’ti.

जेव्हा त्या अन्यतीर्थीय परिव्राजकांना समजले की, “अनेक लोकांनी सुन्दरी परिव्राजिकेला वारंवार जेतवनात जाताना पाहिले आहे,” तेव्हा त्यांनी तिची हत्या केली आणि तिचा मृतदेह जेतवनाच्या जवळील एका खंदकात फेकून दिला. त्यानंतर ते कोसलचा राजा प्रसेनजित याच्याकडे गेले आणि राजा प्रसेनजितला म्हणाले – “महाराज, ती जी सुन्दरी परिव्राजिका होती, ती आम्हाला दिसत नाहीये (लापत्ता झाली आहे).” राजाने विचारले, “तुम्हाला कोठे संशय आहे?” त्यांनी उत्तर दिले, “महाराज, जेतवनात.” राजा म्हणाला, “तर मग जेतवनात शोध घ्या.”

Atha kho te aññatitthiyā paribbājakā jetavanaṃ vicinitvā yathānikkhittaṃ parikhākūpā uddharitvā mañcakaṃ āropetvā sāvatthiṃ pavesetvā rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā manusse ujjhāpesuṃ –

त्यानंतर त्या अन्यतीर्थीय परिव्राजकांनी जेतवनात शोध घेऊन, जेथे मृतदेह टाकला होता त्या खंदकातून तो बाहेर काढला. तो एका खाटेवर ठेवून त्यांनी श्रावस्ती शहरात आणला आणि गल्लीगल्लीतून व चौकाचौकातून फिरवत लोकांमध्ये (भिक्खूंच्या विरुद्ध) संताप निर्माण करू लागले –

‘‘Passathāyyā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kammaṃ! Alajjino ime samaṇā sakyaputtiyā dussīlā pāpadhammā musāvādino abrahmacārino. Ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissanti! Natthi imesaṃ sāmaññaṃ, natthi imesaṃ brahmaññaṃ. Naṭṭhaṃ imesaṃ sāmaññaṃ, naṭṭhaṃ imesaṃ brahmaññaṃ. Kuto imesaṃ sāmaññaṃ, kuto imesaṃ brahmaññaṃ? Apagatā ime sāmaññā, apagatā ime brahmaññā. Kathañhi nāma puriso purisakiccaṃ karitvā itthiṃ jīvitā voropessatī’’ti!

“आर्यांनो, शाक्यपुत्रीय श्रमणांचे हे कृत्य पहा! हे शाक्यपुत्रीय श्रमण निर्लज्ज, दुःशील, पापी, खोटे बोलणारे आणि अब्रह्मचारी आहेत. तरीही हे स्वतःला धर्मचारी, समचारी, ब्रह्मचारी, सत्यवादी, शीलवान आणि कल्याणधर्मी म्हणवून घेतात! यांच्यात श्रमणत्व नाही, यांच्यात ब्राह्मणत्व (श्रेष्ठत्व) नाही. यांचे श्रमणत्व नष्ट झाले आहे, यांचे ब्राह्मणत्व नष्ट झाले आहे. यांच्यात श्रमणत्व कोठून असणार? यांच्यात ब्राह्मणत्व कोठून असणार? हे श्रमणत्वापासून भ्रष्ट झाले आहेत, हे ब्राह्मणत्वापासून भ्रष्ट झाले आहेत. एखादा पुरुष पुरुषाचे कृत्य (भोग) करून एखाद्या स्त्रीची हत्या कशी काय करू शकतो?”

Tena kho pana samayena sāvatthiyaṃ manussā bhikkhū disvā asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosanti paribhāsanti rosanti vihesanti –

त्या वेळी श्रावस्तीमधील लोक भिक्खूंना पाहून असभ्य आणि कठोर शब्दांत त्यांची निंदा करू लागले, त्यांना शिवीगाळ करू लागले, त्रास देऊ लागले आणि छळू लागले –

‘‘Alajjino ime samaṇā sakyaputtiyā dussīlā pāpadhammā musāvādino abrahmacārino. Ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissanti! Natthi imesaṃ sāmaññaṃ, natthi imesaṃ brahmaññaṃ. Naṭṭhaṃ imesaṃ sāmaññaṃ, naṭṭhaṃ imesaṃ brahmaññaṃ. Kuto imesaṃ sāmaññaṃ, kuto imesaṃ brahmaññaṃ? Apagatā ime sāmaññā, apagatā ime brahmaññā. Kathañhi nāma puriso purisakiccaṃ karitvā itthiṃ jīvitā voropessatī’’ti!

“हे शाक्यपुत्रीय श्रमण निर्लज्ज, duःशील, पापी, खोटे बोलणारे आणि अब्रह्मचारी आहेत. तरीही हे स्वतःला धर्मचारी, समचारी, ब्रह्मचारी, सत्यवादी, शीलवान आणि कल्याणधर्मी म्हणवून घेतात! यांच्यात श्रमणत्व नाही, यांच्यात ब्राह्मणत्व नाही. यांचे श्रमणत्व नष्ट झाले आहे, यांचे ब्राह्मणत्व नष्ट झाले आहे. यांच्यात श्रमणत्व कोठून असणार? यांच्यात ब्राह्मणत्व कोठून असणार? हे श्रमणत्वापासून भ्रष्ट झाले आहेत, हे ब्राह्मणत्वापासून भ्रष्ट झाले आहेत. एखादा पुरुष पुरुषाचे कृत्य करून एखाद्या स्त्रीची हत्या कशी काय करू शकतो?”

Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā [Pg.130] yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रवेश करते झाले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी फिरून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर जेथे भगवान होते, तेथे ते गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले ते भिक्खू भगवंतांना असे म्हणाले –

‘‘Etarahi, bhante, sāvatthiyaṃ manussā bhikkhū disvā asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosanti paribhāsanti rosanti vihesanti – ‘alajjino ime samaṇā sakyaputtiyā dussīlā pāpadhammā musāvādino abrahmacārino. Ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissanti. Natthi imesaṃ sāmaññaṃ, natthi imesaṃ brahmaññaṃ. Naṭṭhaṃ imesaṃ sāmaññaṃ, naṭṭhaṃ imesaṃ brahmaññaṃ. Kuto imesaṃ sāmaññaṃ, kuto imesaṃ brahmaññaṃ? Apagatā ime sāmaññā, apagatā ime brahmaññā. Kathañhi nāma puriso purisakiccaṃ karitvā itthiṃ jīvitā voropessatī’’’ti!

“भंते, सध्या श्रावस्तीमध्ये लोक भिक्खूंना पाहून असभ्य व कठोर शब्दांत शिवीगाळ करतात, निंदा करतात, त्रास देतात आणि छळतात – ‘हे शाक्यपुत्रीय श्रमण निर्लज्ज, दुःशील, पापी, खोटे बोलणारे आणि अब्रह्मचारी आहेत. तरीही हे स्वतःला धर्मचारी, समचारी, ब्रह्मचारी, सत्यवादी, शीलवान आणि कल्याणधर्मी म्हणवून घेतात. यांच्यात श्रमणत्व नाही, यांच्यात श्रेष्ठत्व (ब्रह्मण्य) नाही. यांचे श्रमणत्व नष्ट झाले आहे, यांचे श्रेष्ठत्व नष्ट झाले आहे. यांच्यात श्रमणत्व कोठून असणार? यांच्यात श्रेष्ठत्व कोठून असणार? हे श्रमणत्वापासून भ्रष्ट झाले आहेत, हे श्रेष्ठत्वापासून भ्रष्ट झाले आहेत. एखादा पुरुष पुरुषाचे कृत्य (मैथुन) करून स्त्रीचा जीव कसा काय घेऊ शकतो?’”

‘‘Neso, bhikkhave, saddo ciraṃ bhavissati sattāhameva bhavissati. Sattāhassa accayena antaradhāyissati. Tena hi, bhikkhave, ye manussā bhikkhū disvā asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosanti paribhāsanti rosanti vihesanti, te tumhe imāya gāthāya paṭicodetha –

“भिक्खूंनो, हा आवाज (अपवाद) फार काळ टिकणार नाही, तो केवळ सात दिवसच राहील. सात दिवसांनंतर तो नाहीसा होईल. म्हणूनच, भिक्खूंनो, जे लोक भिक्खूंना पाहून असभ्य व कठोर शब्दांत शिवीगाळ करतात, निंदा करतात, त्रास देतात आणि छळतात, त्यांना तुम्ही या गाथेने प्रत्युत्तर द्या –”

‘‘‘Abhūtavādī nirayaṃ upeti,Yo vāpi katvā na karomi cāha;

Ubhopi te pecca samā bhavanti,Nihīnakammā manujā paratthā’’’ti.

“‘जो असत्य बोलतो तो नरकात जातो, आणि जो कृत्य करूनही “मी ते केले नाही” असे म्हणतो तोही नरकात जातो; ते दोन्ही नीच कृत्य करणारे मनुष्य मृत्यूनंतर परलोकात समान गती प्राप्त करतात.’”

Atha kho te bhikkhū bhagavato santike imaṃ gāthaṃ pariyāpuṇitvā ye manussā bhikkhū disvā asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosanti paribhāsanti rosanti vihesanti te imāya gāthāya paṭicodenti –

त्यानंतर त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा चांगल्या प्रकारे शिकून घेतली आणि जे लोक भिक्खूंना पाहून असभ्य व कठोर शब्दांत शिवीगाळ करत, निंदा करत, त्रास देत आणि छळत, त्यांना ते या गाथेने प्रत्युत्तर देऊ लागले –

‘‘Abhūtavādī nirayaṃ upeti,Yo vāpi katvā na karomicāha;

Ubhopi te pecca samā bhavanti,Nihīnakammā manujā paratthā’’ti.

“‘जो असत्य बोलतो तो नरकात जातो, आणि जो कृत्य करूनही “मी ते केले नाही” असे म्हणतो तोही नरकात जातो; ते दोन्ही नीच कृत्य करणारे मनुष्य मृत्यूनंतर परलोकात समान गती प्राप्त करतात.’”

Manussānaṃ [Pg.131] etadahosi – ‘‘akārakā ime samaṇā sakyaputtiyā. Nayimehi kataṃ. Sapantime samaṇā sakyaputtiyā’’ti. Neva so saddo ciraṃ ahosi. Sattāhameva ahosi. Sattāhassa accayena antaradhāyi.

(तेव्हा) लोकांना असे वाटले – “हे शाक्यपुत्रीय श्रमण निरपराध आहेत. त्यांनी हे कृत्य केलेले नाही. हे शाक्यपुत्रीय श्रमण तर शपथ घेत आहेत (सत्य बोलत आहेत).” तो आवाज (अपवाद) फार काळ टिकला नाही. तो केवळ सात दिवसच राहिला. सात दिवसांनंतर तो नाहीसा झाला.

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavato etadavocuṃ –

त्यानंतर अनेक भिक्खू जेथे भगवान होते, तेथे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले ते भिक्खू भगवंतांना असे म्हणाले –

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ bhante bhagavatā – ‘neso, bhikkhave, saddo ciraṃ bhavissati. Sattāhameva bhavissati. Sattāhassa accayena antaradhāyissatī’ti. Antarahito so, bhante, saddo’’ti.

“आश्चर्य आहे भंते! अद्भुत आहे भंते! भगवंतांनी किती सुभाषित (योग्य) म्हटले होते – ‘भिक्खूंनो, हा आवाज फार काळ टिकणार नाही. तो केवळ सात दिवसच राहील. सात दिवसांनंतर तो नाहीसा होईल.’ भंते, तो आवाज आता नाहीसा झाला आहे.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Tudanti vācāya janā asaññatā,Sarehi saṅgāmagataṃva kuñjaraṃ;

Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ,Adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacitto’’ti. aṭṭhamaṃ;

“ज्याप्रमाणे युद्धभूमीवर गेलेल्या हत्तीला बाणांनी टोचले जाते, त्याचप्रमाणे असंयमी लोक इतरांना शब्दांनी टोचतात (दुखावतात). इतरांनी उच्चारलेले कठोर शब्द ऐकूनही भिक्खूने द्वेषरहित चित्ताने ते सहन करावे.” (आठवे सूत्र समाप्त)

9. Upasenasuttaṃ

९. उपसेन सूत्र

39. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmato upasenassa vaṅgantaputtassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, satthā ca me bhagavā arahaṃ sammāsambuddho; svākkhāte camhi dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajito; sabrahmacārino ca me sīlavanto kalyāṇadhammā; sīlesu camhi paripūrakārī; susamāhito camhi ekaggacitto; arahā camhi khīṇāsavo; mahiddhiko camhi mahānubhāvo. Bhaddakaṃ me jīvitaṃ, bhaddakaṃ maraṇa’’nti.

३९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या वंगंतपुत्र आयुष्यमान उपसेनांच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला – “माझे भाग्य थोर आहे, मला उत्तम लाभ झाला आहे की, माझे शास्ता भगवान अर्हत, सम्यक संबुद्ध आहेत; मी सुविख्यात अशा धर्म-विनयात घरदाराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालो आहे; माझे सब्रह्मचारी शीलवान व कल्याणधर्मी आहेत; मी शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा आहे; मी समाहित व एकाग्रचित्त आहे; मी अर्हत व क्षीणासव (आसवरहित) आहे; मी महाऋद्धीवान व महानुभाव आहे. माझे जीवनही कल्याणकारी आहे आणि माझा मृत्यूही कल्याणकारी आहे.”

Atha kho bhagavā āyasmato upasenassa vaṅgantaputtassa cetasā cetoparivitakkamaññāya tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी वंगंतपुत्र आयुष्यमान उपसेनांच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yaṃ [Pg.132] jīvitaṃ na tapati, maraṇante na socati;

Sa ve diṭṭhapado dhīro, sokamajjhe na socati.

“ज्याला चालू जीवन पीडित करत नाही आणि जो मृत्यूसमयी शोक करत नाही; तो निर्वाणपद पाहिलेला धीर पुरुष शोकाकुल लोकांच्या मध्यभागी असूनही शोक करत नाही.

‘‘Ucchinnabhavataṇhassa, santacittassa bhikkhuno;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi tassa punabbhavo’’ti. navamaṃ;

“ज्याची भवतृष्णा नष्ट झाली आहे आणि ज्याचे चित्त शांत आहे, अशा भिक्खूचा जन्म-संसार संपला आहे; त्याला पुन्हा पुनर्जन्म नाही.” (नववे सूत्र समाप्त)

10. Sāriputtaupasamasuttaṃ

१०. सारिपुत्त उपशम सूत्र

40. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya attano upasamaṃ paccavekkhamāno.

४०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर ताठ ठेवून, स्वतःच्या चित्ताच्या उपशमाचे (शांततेचे) पुनरावलोकन करत बसले होते.

Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya attano upasamaṃ paccavekkhamānaṃ.

भगवंतांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना जवळच मांडी घालून, शरीर ताठ ठेवून, स्वतःच्या चित्ताच्या उपशमाचे पुनरावलोकन करत बसलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Upasantasantacittassa, netticchinnassa bhikkhuno;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, mutto so mārabandhanā’’ti. dasamaṃ;

“ज्याचे चित्त शांत व उपशमित झाले आहे आणि ज्याची तृष्णारूपी दोरी तुटली आहे, अशा भिक्खूचा जन्म-संसार संपला आहे; तो मारबंधनातून मुक्त झाला आहे.” (दहावे सूत्र समाप्त)

Meghiyavaggo catuttho niṭṭhito.

चौथा मेघिय वर्ग समाप्त झाला।

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Meghiyo uddhatā gopālo, yakkho nāgena pañcamaṃ;

Piṇḍolo sāriputto ca, sundarī bhavati aṭṭhamaṃ;

Upaseno vaṅgantaputto, sāriputto ca te dasāti.

मेघिय, उद्धत (गोपाल), यक्ष, नाग हा पाचवा; पिंडोल, सारिपुत्त, सुंदरी हा आठवा; वंगंतपुत्र उपसेन आणि सारिपुत्त, हे दहा (सूत्र) आहेत।

5. Soṇavaggo

५. सोण वर्ग

1. Piyatarasuttaṃ

१. पियतर सूत्र (अधिक प्रिय सूत्र)

41. Evaṃ [Pg.133] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo mallikāya deviyā saddhiṃ uparipāsādavaragato hoti. Atha kho rājā pasenadi kosalo mallikaṃ deviṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho te, mallike, kocañño attanā piyataro’’ti?

४१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित राणी मल्लिका हिच्यासह प्रासादाच्या (राजवाड्याच्या) वरच्या मजल्यावर गेला होता. तेव्हा राजा प्रसेनजितने राणी मल्लिकाला विचारले – “मल्लिका, तुला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असणारा दुसरा कोणी आहे का?”

‘‘Natthi kho me, mahārāja, kocañño attanā piyataro. Tuyhaṃ pana, mahārāja, atthañño koci attanā piyataro’’ti? ‘‘Mayhampi kho, mallike, natthañño koci attanā piyataro’’ti.

“महाराज, मला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असणारा दुसरा कोणीही नाही. पण महाराज, आपल्याला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असणारा दुसरा कोणी आहे का?” “मल्लिका, मलाही स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असणारा दुसरा कोणीही नाही.”

Atha kho rājā pasenadi kosalo pāsādā orohitvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर राजा प्रसेनजित कोसल प्रासादावरून खाली उतरले आणि जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या राजा प्रसेनजित कोसल यांनी भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Idhāhaṃ, bhante, mallikāya deviyā saddhiṃ uparipāsādavaragato mallikaṃ deviṃ etadavocaṃ – ‘atthi nu kho te, mallike, kocañño attanā piyataro’ti? Evaṃ vutte, mallikā devī maṃ etadavoca – ‘natthi kho me, mahārāja, kocañño attanā piyataro. Tuyhaṃ pana, mahārāja, atthañño koci attanā piyataro’ti? Evaṃ vutte, ahaṃ, bhante, mallikaṃ deviṃ etadavocaṃ – ‘mayhampi kho, mallike, natthañño koci attanā piyataro’’’ti.

“भंते, आज मी राणी मल्लिका हिच्यासोबत प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर गेलो असताना राणी मल्लिकाला असे विचारले – ‘मल्लिका, तुला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असा दुसरा कोणी आहे का?’ असे विचारल्यावर राणी मल्लिका मला म्हणाली – ‘महाराज, मला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असे दुसरे कोणीही नाही. पण महाराज, तुम्हाला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असे दुसरे कोणी आहे का?’ असे विचारल्यावर, भंते, मी राणी मल्लिकाला म्हणालो – ‘मल्लिका, माझ्यासाठी सुद्धा स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असे दुसरे कोणीही नाही.’”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sabbā disā anuparigamma cetasā,Nevajjhagā piyataramattanā kvaci;

Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ,Tasmā na hiṃse paramattakāmo’’ti. paṭhamaṃ;

“मनाने सर्व दिशा शोधल्या तरी, स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असे कुठेही कोणी आढळत नाही. याचप्रमाणे इतरांनाही स्वतःचा आत्मा (स्वतःचे अस्तित्व) प्रिय असतो, म्हणून स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने दुसऱ्याची हिंसा करू नये.” पहिले (सुत्त समाप्त);

2. Appāyukasuttaṃ

२. अप्पायुकसुत्त (अल्पायुष्य सुत्त)

42. Evaṃ [Pg.134] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā ānando sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva appāyukā hi, bhante, bhagavato mātā ahosi, sattāhajāte bhagavati bhagavato mātā kālamakāsi, tusitaṃ kāyaṃ upapajjī’’ti.

४२. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून (एकांतातून) उठून जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान आनंद भगवंतांना असे म्हणाले – “आश्चर्य आहे भंते, अद्भुत आहे भंते! भगवंतांची माता किती अल्पायुषी होती! भगवंतांच्या जन्मानंतर सातव्या दिवशी भगवंतांच्या मातेचे निधन झाले आणि त्या तुषित स्वर्गात उत्पन्न झाल्या.”

‘‘Evametaṃ, ānanda, appāyukā hi, ānanda, bodhisattamātaro honti. Sattāhajātesu bodhisattesu bodhisattamātaro kālaṃ karonti, tusitaṃ kāyaṃ upapajjantī’’ti.

“आनंदा, हे असेच आहे. आनंदा, बोधिसत्त्वांच्या माता अल्पायुषीच असतात. बोधिसत्त्वांच्या जन्मानंतर सातव्या दिवशी बोधिसत्त्वांच्या माता कालवश होतात (मृत्यू पावतात) आणि तुषित स्वर्गात उत्पन्न होतात.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi,Sabbe gamissanti pahāya dehaṃ;

Taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvā,Ātāpiyo brahmacariyaṃ careyyā’’ti. dutiyaṃ;

“जे कोणी प्राणी उत्पन्न झाले आहेत किंवा जे पुढे उत्पन्न होतील, ते सर्व जण हा देह सोडून निघून जातील. हा सर्वनाश जाणून घेऊन, कुशल (बुद्धिमान) मनुष्याने उद्योगी (प्रयत्नशील) होऊन ब्रह्मचर्याचे आचरण करावे.” दुसरे (सुत्त समाप्त);

3. Suppabuddhakuṭṭhisuttaṃ

३. सुप्पबुद्धकुठ्ठीसुत्त (कुष्ठरोगी सुप्पबुद्ध सुत्त)

43. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena rājagahe suppabuddho nāma kuṭṭhī ahosi – manussadaliddo, manussakapaṇo, manussavarāko. Tena kho pana samayena bhagavā mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ desento nisinno hoti.

४३. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृहातील वेणूवनात (वेळुवनात) कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी राजगृहात सुप्पबुद्ध नावाचा एक कुष्ठरोगी राहत होता – जो अत्यंत दरिद्री, अनाथ आणि दीनदुबळा मनुष्य होता. त्या वेळी भगवान एका मोठ्या जनसमुदायाने वेढलेले असून धम्मदेशना देत बसले होते.

Addasā kho suppabuddho kuṭṭhī taṃ mahājanakāyaṃ dūratova sannipatitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho ettha kiñci khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā bhājīyati. Yaṃnūnāhaṃ yena so mahājanakāyo tenupasaṅkameyyaṃ. Appeva nāmettha kiñci khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā labheyya’’nti.

कुष्ठरोगी सुप्पबुद्ध याने त्या मोठ्या जनसमुदायाला दुरूनच एकत्र जमलेले पाहिले. ते पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला – “नक्कीच येथे काहीतरी खाण्याचे किंवा भोजनाचे पदार्थ वाटले जात आहेत. मग मीही त्या जनसमुदायाकडे का जाऊ नये? कदाचित मलाही येथे काहीतरी खाण्यास किंवा भोजन मिळेल.”

Atha [Pg.135] kho suppabuddho kuṭṭhī yena so mahājanakāyo tenupasaṅkami. Addasā kho suppabuddho kuṭṭhī bhagavantaṃ mahatiyā parisāya parivutaṃ dhammaṃ desentaṃ nisinnaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘na kho ettha kiñci khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā bhājīyati. Samaṇo ayaṃ gotamo parisati dhammaṃ deseti. Yaṃnūnāhampi dhammaṃ suṇeyya’’nti. Tattheva ekamantaṃ nisīdi – ‘‘ahampi dhammaṃ sossāmī’’ti.

त्यानंतर कुष्ठरोगी सुप्पबुद्ध त्या जनसमुदायाकडे गेला. त्याने भगवंतांना मोठ्या जनसमुदायाने वेढलेले आणि धम्मदेशना देत बसलेले पाहिले. ते पाहून त्याच्या मनात विचार आला – “येथे काही खाण्याचे किंवा भोजनाचे पदार्थ वाटले जात नाहीत. हे श्रमण गौतम सभेत धम्मदेशना देत आहेत. मग मीही धम्म का ऐकू नये?” तो “मीही धम्म ऐकेन” असा विचार करून तेथेच एका बाजूला बसला.

Atha kho bhagavā sabbāvantaṃ parisaṃ cetasā ceto paricca manasākāsi ‘‘ko nu kho idha bhabbo dhammaṃ viññātu’’nti? Addasā kho bhagavā suppabuddhaṃ kuṭṭhiṃ tassaṃ parisāyaṃ nisinnaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho idha bhabbo dhammaṃ viññātu’’nti. Suppabuddhaṃ kuṭṭhiṃ ārabbha ānupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṅkilesaṃ; nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi suppabuddhaṃ kuṭṭhiṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā taṃ pakāsesi – dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva suppabuddhassa kuṭṭhissa tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.

त्यानंतर भगवंतांनी आपल्या मनाने संपूर्ण सभेच्या मनाचा वेध घेत विचार केला – “येथे धम्म समजून घेण्यास कोण पात्र आहे?” भगवंतांनी त्या सभेत बसलेल्या कुष्ठरोगी सुप्पबुद्धाला पाहिले. त्याला पाहून त्यांच्या मनात विचार आला – “हाच येथे धम्म समजून घेण्यास पात्र आहे.” त्यांनी सुप्पबुद्ध कुष्ठरोग्याला उद्देशून अनुक्रमिक प्रवचन (अनुपुब्बी कथा) दिले, जसे की – दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; कामभोगांचे दुष्परिणाम, हीनता व संक्लेश (मळकटपणा) आणि नैष्क्रम्याचे (त्यागाचे) फायदे स्पष्ट केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की सुप्पबुद्ध कुष्ठरोग्याचे मन अनुकूल, मृदू, नीवरणांपासून (अडथळ्यांपासून) मुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची जी स्वतःची मुख्य धम्मदेशना आहे ती प्रकट केली – दुःख, दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग). ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे सुप्पबुद्ध कुष्ठरोग्याला त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज (धुळीशिवायचे) आणि विमल (मळरहित) धम्मचक्षू प्राप्त झाले – “जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे.”

Atha kho suppabuddho kuṭṭhī diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthu sāsane uṭṭhāyāsanā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho suppabuddho kuṭṭhī bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर कुष्ठरोगी सुप्पबुद्ध, ज्याने धम्म पाहिला होता, धम्म प्राप्त केला होता, धम्म जाणला होता, धम्मामध्ये प्रवेश केला होता, ज्याची शंका दूर झाली होती, जो संभ्रमरहित झाला होता, ज्याने आत्मविश्वास मिळवला होता आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनात जो परावलंबी राहिला नव्हता, आपल्या आसनावरून उठला आणि जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कुष्ठरोगी सुप्पबुद्धाने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkataṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

“अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! ज्याप्रमाणे, भंते, उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भंते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

Atha [Pg.136] kho suppabuddho kuṭṭhī bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho acirapakkantaṃ suppabuddhaṃ kuṭṭhiṃ gāvī taruṇavacchā adhipatitvā jīvitā voropesi.

त्यानंतर कुष्ठरोगी सुप्पबुद्ध, भगवंतांच्या धम्मचर्चेने (धम्मकथेने) उपदेशित, प्रेरित, उत्साहित आणि प्रफुल्लित होऊन, भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व कौतुक करून, आसनावरून उठला आणि भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून निघून गेला. त्यानंतर, तो निघून गेल्यावर फार वेळ झाला नव्हता, तोच एका लहान वासरू असलेल्या गायीने धडक देऊन कुष्ठरोगी सुप्पबुद्धाला जीवानिशी मारले.

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, bhante, suppabuddho nāma kuṭṭhī bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito, so kālaṅkato. Tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti?

तेव्हा अनेक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे आले; आणि आल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे विचारले – "भंते, तो सुप्पबुद्ध नावाचा कुष्ठरोगी, ज्याला भगवंतांनी धम्मकथेने सन्दर्शित (मार्गदर्शन), समादपित (उत्साहित), समुत्तेजित (प्रेरित) आणि संप्रहंसित (आनंदित) केले होते, तो मृत पावला आहे. त्याची गती काय आहे, त्याचा परलोक कोणता आहे?"

‘‘Paṇḍito, bhikkhave, suppabuddho kuṭṭhī; paccapādi dhammassānudhammaṃ; na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi. Suppabuddho, bhikkhave, kuṭṭhī tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti.

"भिक्खूंनो, सुप्पबुद्ध कुष्ठरोगी पंडित होता; त्याने धम्मानुसार आचरण केले; आणि धम्माच्या बाबतीत मला त्रास दिला नाही. भिक्खूंनो, सुप्पबुद्ध कुष्ठरोगी तीन संयोजनांच्या (बंधनांच्या) क्षयामुळे सोतापन्न झाला आहे, तो अपायगतीला न जाणारा (अविनिपातधर्मी), नियत (निश्चित) आणि संबोधीकडे जाणारा (संबोधिपरायण) झाला आहे."

Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena suppabuddho kuṭṭhī ahosi – manussadaliddo, manussakapaṇo, manussavarāko’’ti?

असे म्हटले असता, एका भिक्खूने भगवंतांना विचारले – "भंते, असे कोणते कारण आणि कोणता प्रत्यय होता, ज्यामुळे सुप्पबुद्ध कुष्ठरोगी झाला – मानवांमध्ये अत्यंत दरिद्री, अत्यंत दीन आणि अत्यंत लाचार झाला?"

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, suppabuddho kuṭṭhī imasmiṃyeva rājagahe seṭṭhiputto ahosi. So uyyānabhūmiṃ niyyanto addasa tagarasikhiṃ paccekabuddhaṃ nagaraṃ piṇḍāya pavisantaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘kvāyaṃ kuṭṭhī kuṭṭhicīvarena vicaratī’ti? Niṭṭhubhitvā apasabyato karitvā pakkāmi. So tassa kammassa vipākena bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni niraye paccittha. Tasseva kammassa vipākāvasesena imasmiṃyeva rājagahe kuṭṭhī ahosi manussadaliddo, manussakapaṇo, manussavarāko. So tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma saddhaṃ samādiyi sīlaṃ samādiyi sutaṃ samādiyi cāgaṃ samādiyi paññaṃ samādiyi. So tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma saddhaṃ samādiyitvā sīlaṃ samādiyitvā sutaṃ samādiyitvā cāgaṃ samādiyitvā paññaṃ samādiyitvā kāyassa [Pg.137] bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. So tattha aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā cā’’ti.

"भिक्खूंनो, भूतकाळात सुप्पबुद्ध कुष्ठरोगी याच राजगृहात एका श्रेष्ठीचा मुलगा होता. तो उद्यानाकडे जात असताना, त्याने तगरशिखी नावाच्या प्रत्येकबुद्धांना भिक्षेसाठी शहरात प्रवेश करताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला – 'हा कुष्ठरोगी कुष्ठरोग्यासारखे वस्त्र परिधान करून का फिरत आहे?' त्याने थुंकून आणि त्यांचा अनादर करून तेथून निघून गेला. त्या कर्माच्या विपाकामुळे तो अनेक शतके, अनेक सहस्र वर्षे आणि अनेक लक्ष वर्षे नरकात जळत राहिला. त्याच कर्माच्या उर्वरित विपाकामुळे तो याच राजगृहात कुष्ठरोगी, मानवांमध्ये दरिद्री, दीन आणि लाचार झाला. त्याने तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन श्रद्धा ग्रहण केली, शील ग्रहण केले, श्रुत ग्रहण केले, त्याग ग्रहण केला आणि प्रज्ञा ग्रहण केली. तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञा ग्रहण केल्यामुळे, काया भेदून मृत्यूनंतर तो सुगतीला, स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाला. तेथे तो इतर देवांपेक्षा वर्ण आणि यशाने अधिक शोभून दिसतो."

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

तेव्हा भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Cakkhumā visamānīva, vijjamāne parakkame;

Paṇḍito jīvalokasmiṃ, pāpāni parivajjaye’’ti. tatiyaṃ;

"ज्याप्रमाणे डोळस माणूस प्रयत्नपूर्वक खडतर मार्ग टाळतो, त्याचप्रमाणे या जीवलोकात पंडिताने पापांचा त्याग करावा."

4. Kumārakasuttaṃ

४. कुमारकसुत्त

44. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulā kumārakā antarā ca sāvatthiṃ antarā ca jetavanaṃ macchake bādhenti.

४४. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी अनेक मुले श्रावस्ती आणि जेतवनाच्या दरम्यान मासे मारत होती.

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho bhagavā te sambahule kumārake antarā ca sāvatthiṃ antarā ca jetavanaṃ macchake bādhente. Disvāna yena te kumārakā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te kumārake etadavoca – ‘‘bhāyatha vo, tumhe kumārakā, dukkhassa, appiyaṃ vo dukkha’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante, bhāyāma mayaṃ, bhante, dukkhassa, appiyaṃ no dukkha’’nti.

तेव्हा भगवान पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी प्रवेश करते झाले. भगवंतांनी त्या अनेक मुलांना श्रावस्ती आणि जेतवनाच्या दरम्यान मासे मारताना पाहिले. त्यांना पाहून भगवान त्या मुलांजवळ गेले; आणि गेल्यावर त्या मुलांना असे म्हणाले – "मुलांनो, तुम्ही दुःखाला भिता का? दुःख तुम्हाला अप्रिय आहे का?" "होय, भंते, आम्ही दुःखाला भितो; दुःख आम्हाला अप्रिय आहे."

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

तेव्हा भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;

Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho.

"जर तुम्ही दुःखाला भित असाल, जर दुःख तुम्हाला अप्रिय असेल, तर उघडपणे किंवा गुप्तपणे कोणतेही पापकृत्य करू नका."

‘‘Sace ca pāpakaṃ kammaṃ, karissatha karotha vā;

Na vo dukkhā pamutyatthi, upeccapi palāyata’’nti. catutthaṃ;

"आणि जर तुम्ही पापकृत्य केले असेल किंवा करत असाल, तर पळून जाऊनही तुमची दुःखातून सुटका होणार नाही."

5. Uposathasuttaṃ

५. उपोसाथसुत्त

45. Evaṃ [Pg.138] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe bhikkhusaṅghaparivuto nisinno hoti.

४५. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये पूर्वाराम येथील मृगारमातेच्या प्रासादात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान उपोसाथाच्या दिवशी भिक्खू संघासह वेढलेले बसले होते.

Atha kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante paṭhame yāme, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti; nikkhanto paṭhamo yāmo; ciranisinno bhikkhusaṅgho; uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti. Evaṃ vutte, bhagavā tuṇhī ahosi.

तेव्हा आयुष्यमान आनंद, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर आणि पहिला प्रहर संपल्यावर, आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग करून जेथे भगवान होते तेथे हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले – "भंते, रात्र बरीच उलटली आहे; पहिला प्रहर संपला आहे; भिक्खू संघ बऱ्याच वेळापासून बसला आहे; भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा." असे म्हटले असता, भगवान शांत राहिले.

Dutiyampi kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante majjhime yāme, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti; nikkhanto majjhimo yāmo; ciranisinno bhikkhusaṅgho; uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti. Dutiyampi kho bhagavā tuṇhī ahosi.

दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंद, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर आणि मध्यम प्रहर संपल्यावर, आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग करून जेथे भगवान होते तेथे हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले – "भंते, रात्र बरीच उलटली आहे; मध्यम प्रहर संपला आहे; भिक्खू संघ बऱ्याच वेळापासून बसला आहे; भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा." दुसऱ्यांदाही भगवान शांत राहिले.

Tatiyampi kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante pacchime yāme, uddhaste aruṇe, nandimukhiyā rattiyā uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti; nikkhanto pacchimo yāmo; uddhasto aruṇo; nandimukhī ratti; ciranisinno bhikkhusaṅgho; uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti. ‘‘Aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti.

तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंद, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अंतिम प्रहर संपल्यावर, अरुणोदय झाल्यावर आणि रात्र प्रसन्न मुखासारखी झाल्यावर, आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग करून जेथे भगवान होते तेथे हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले – "भंते, रात्र बरीच उलटली आहे; अंतिम प्रहर संपला आहे; अरुणोदय झाला आहे; रात्र प्रसन्न झाली आहे; भिक्खू संघ बऱ्याच वेळापासून बसला आहे; भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा." "आनंदा, ही परिषद अपवित्र आहे."

Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘‘kaṃ nu kho bhagavā puggalaṃ sandhāya evamāha – ‘aparisuddhā, ānanda, parisā’ti? Atha kho āyasmā mahāmoggallāno sabbāvantaṃ bhikkhusaṅghaṃ cetasā ceto paricca manasākāsi. Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ dussīlaṃ pāpadhammaṃ asuciṃ saṅkassarasamācāraṃ paṭicchannakammantaṃ asamaṇaṃ samaṇapaṭiññaṃ abrahmacāriṃ brahmacāripaṭiññaṃ antopūtiṃ avassutaṃ kasambujātaṃ majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnaṃ. Disvāna uṭṭhāyāsanā yena so puggalo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ puggalaṃ etadavoca [Pg.139] – ‘‘uṭṭhehi, āvuso, diṭṭhosi bhagavatā; natthi te bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāso’’ti. Evaṃ vutte, so puggalo tuṇhī ahosi.

तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांच्या मनात असा विचार आला – "भगवंतांनी नेमके कोणत्या व्यक्तीला उद्देशून असे म्हटले आहे की, 'आनंदा, ही परिषद अपवित्र (अशुद्ध) आहे'?" त्यानंतर आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी आपल्या चित्ताने संपूर्ण भिक्खू संघाच्या चित्ताचे परीक्षण करून मनन केले. आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना भिक्खू संघाच्या मध्यभागी बसलेली ती व्यक्ती दिसली, जी दुःशील (चरित्रहीन), पापी प्रवृत्तीची, अपवित्र, संशयास्पद आचरण करणारी, आपले वाईट कृत्य लपवणारी, भिक्खू नसतानाही स्वतःला भिक्खू म्हणवून घेणारी, ब्रह्मचर्य पाळत नसतानाही ब्रह्मचारी असल्याचा दावा करणारी, आतून सडलेली, वासनांनी माखलेली आणि कचऱ्यासारखी घाणेरडी होती. तिला पाहून ते आपल्या आसनावरून उठले आणि ज्या ठिकाणी ती व्यक्ती होती, तिथे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी त्या व्यक्तीला असे म्हटले – "आयुष्यमाना, उठ! भगवंतांनी तुला पाहिले आहे. आता तुझा भिक्खूंसोबत एकत्र राहण्याचा अधिकार नाही (सहवास उरलेला नाही)." असे म्हटले असता, ती व्यक्ती शांत राहिली.

Dutiyampi kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ etadavoca – ‘‘uṭṭhehi, āvuso, diṭṭhosi bhagavatā; natthi te bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāso’’ti. Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosi.

दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या व्यक्तीला असे म्हटले – "आयुष्यमाना, उठ! भगवंतांनी तुला पाहिले आहे. आता तुझा भिक्खूंसोबत एकत्र राहण्याचा अधिकार नाही." दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही ती व्यक्ती शांतच राहिली.

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ bāhāyaṃ gahetvā bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā sūcighaṭikaṃ datvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhāmito, bhante, so puggalo mayā. Parisuddhā parisā. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti. ‘‘Acchariyaṃ, moggallāna, abbhutaṃ, moggallāna! Yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatī’’ti!

तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या व्यक्तीचा हात धरला, त्याला दरवाजाच्या बाहेर काढले, कडी लावून दरवाजा बंद केला आणि जिथे भगवंत होते तिथे ते गेले. तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, मी त्या व्यक्तीला बाहेर काढले आहे. आता परिषद शुद्ध झाली आहे. भंते, भगवंतांनी भिक्खूंसाठी पातिमोक्खाचे (प्रातिमोक्षाचे) वाचन करावे." भगवंत म्हणाले, "मोग्गल्लाना, हे आश्चर्यकारक आहे! मोग्गल्लाना, हे अपूर्व आहे! तो मूर्ख माणूस हात धरून बाहेर काढेपर्यंत तिथेच थांबून राहिला!"

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘na dānāhaṃ, bhikkhave, ito paraṃ uposathaṃ karissāmi, pātimokkhaṃ uddisissāmi. Tumheva dāni, bhikkhave, ito paraṃ uposathaṃ kareyyātha, pātimokkhaṃ uddiseyyātha. Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya.

त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, आता यापुढे मी उपोसथ करणार नाही आणि पातिमोक्खाचे वाचनही करणार नाही. भिक्खूंनो, आता यापुढे तुम्हीच उपोसथ करावा आणि तुम्हीच पातिमोक्खाचे वाचन करावे. भिक्खूंनो, हे अशक्य आहे, अशी कोणतीही संधी नाही की तथागतांनी अपवित्र (अशुद्ध) परिषदेमध्ये उपोसथ करावा किंवा पातिमोक्खाचे वाचन करावे."

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti. Katame aṭṭha?

"भिक्खूंनो, महासागरामध्ये हे आठ आश्चर्यकारक आणि अपूर्व गुण (वैशिष्ट्ये) आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात. ते आठ कोणते?"

‘‘Mahāsamuddo, bhikkhave, anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto. Yampi, bhikkhave, mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro na āyatakeneva papāto; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

"भिक्खूंनो, महासागर हा हळूहळू खोल होत जाणारा, हळूहळू उतार असणारा आणि हळूहळू उतार तीव्र होत जाणारा आहे; तो सुरुवातीलाच एखाद्या कड्यासारखा सरळ खोल दरीसारखा नाही. भिक्खूंनो, महासागर जो हळूहळू खोल होत जाणारा, हळूहळू उतार असणारा आणि हळूहळू उतार तीव्र होत जाणारा आहे, सुरुवातीलाच सरळ खोल दरीसारखा नाही; भिक्खूंनो, महासागरातील हा पहिला आश्चर्यकारक आणि अपूर्व गुण आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात."

‘‘Puna [Pg.140] caparaṃ, bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati. Yampi, bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde dutiyo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

"भिक्खूंनो, आणखी असे की, महासागर हा आपल्या मर्यादेत राहणारा आहे, तो आपल्या किनाऱ्याचे उल्लंघन करत नाही. भिक्खूंनो, महासागर जो आपल्या मर्यादेत राहणारा आहे आणि आपल्या किनाऱ्याचे उल्लंघन करत नाही; भिक्खूंनो, महासागरातील हा दुसरा आश्चर्यकारक आणि अपूर्व गुण आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mahāsamuddo na matena kuṇapena saṃvasati. Yaṃ hoti mahāsamudde mataṃ kuṇapaṃ taṃ khippameva tīraṃ vāheti, thalaṃ ussāreti. Yampi, bhikkhave, mahāsamuddo na matena kuṇapena saṃvasati, yaṃ hoti mahāsamudde mataṃ kuṇapaṃ taṃ khippameva tīraṃ vāheti thalaṃ ussāreti; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde tatiyo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

"भिक्खूंनो, आणखी असे की, महासागर मृत शरीराचा (शवाचा) स्वीकार करत नाही, त्याच्याशी सहवास करत नाही. महासागरात जे काही मृत शरीर असते, त्याला तो त्वरित किनाऱ्यावर वाहून आणतो आणि जमिनीवर फेकून देतो. भिक्खूंनो, महासागर जो मृत शरीराचा स्वीकार करत नाही आणि महासागरात जे काही मृत शरीर असते, त्याला तो त्वरित किनाऱ्यावर वाहून आणतो व जमिनीवर फेकून देतो; भिक्खूंनो, महासागरातील हा तिसरा आश्चर्यकारक आणि अपूर्व गुण आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yā kāci mahānadiyo, seyyathidaṃ – gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahī, tā mahāsamuddaṃ patvā jahanti purimāni nāmagottāni; ‘mahāsamuddo’tveva saṅkhaṃ gacchanti. Yampi, bhikkhave, yā kāci mahānadiyo, seyyathidaṃ – gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahī tā mahāsamuddaṃ patvā jahanti purimāni nāmagottāni, ‘mahāsamuddo’tveva saṅkhaṃ gacchanti; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde catuttho acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

"भिक्खूंनो, आणखी असे की, ज्या काही मोठ्या नद्या आहेत, जसे की – गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही; त्या महासागराला मिळाल्यानंतर आपली जुनी नावे आणि कुळ सोडून देतात आणि केवळ 'महासागर' याच नावाने ओळखल्या जातात. भिक्खूंनो, ज्या काही मोठ्या नद्या आहेत, जसे की – गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही; त्या महासागराला मिळाल्यानंतर आपली जुनी नावे आणि कुळ सोडून देतात आणि केवळ 'महासागर' याच नावाने ओळखल्या जातात; भिक्खूंनो, महासागरातील हा चौथा आश्चर्यकारक आणि अपूर्व गुण आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yā ca loke savantiyo mahāsamuddaṃ appenti, yā ca antalikkhā dhārā papatanti, na tena mahāsamuddassa ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati. Yampi, bhikkhave, yā ca loke savantiyo mahāsamuddaṃ appenti, yā ca antalikkhā dhārā papatanti, na tena mahāsammuddassa ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde pañcamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

"भिक्खूंनो, आणखी असे की, जगातील सर्व नद्या महासागराला येऊन मिळतात आणि आकाशातून पावसाच्या धारा कोसळतात, तरीही त्यामुळे महासागराची घट (कमी होणे) किंवा वाढ (भरून वाहणे) दिसून येत नाही. भिक्खूंनो, जगातील सर्व नद्या महासागराला येऊन मिळतात आणि आकाशातून पावसाच्या धारा कोसळतात, तरीही त्यामुळे महासागराची घट किंवा वाढ दिसून येत नाही; भिक्खूंनो, महासागरातील हा पाचवा आश्चर्यकारक आणि अपूर्व गुण आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mahāsamuddo ekaraso loṇaraso. Yampi, bhikkhave, mahāsamuddo ekaraso loṇaraso; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde chaṭṭho acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

"भिक्खूंनो, आणखी असे की, महासागराला एकच चव असते, ती म्हणजे खारट चव. भिक्खूंनो, महासागर ज्याला एकच खारट चव असते; भिक्खूंनो, महासागरातील हा सहावा आश्चर्यकारक आणि अपूर्व गुण आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mahāsamuddo bahuratano anekaratano. Tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ [Pg.141] rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅgo masāragallaṃ. Yampi, bhikkhave, mahāsamuddo bahuratano anekaratano, tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅgo masāragallaṃ; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde sattamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

"भिक्खूंनो, आणखी असे की, महासागर हा अनेक प्रकारच्या मौल्यवान रत्नांचे भांडार आहे. त्यातील रत्ने ही आहेत, जसे की – मोती, मणी, वैडूर्य (लसण्या), शंख, स्फटिक, प्रवाळ (पोवळे), चांदी, सोने, लाल मणी (माणिक) आणि मसारगल्ल (एक प्रकारचा मौल्यवान दगड). भिक्खूंनो, महासागर जो अनेक प्रकारच्या मौल्यवान रत्नांचे भांडार आहे आणि ज्यामध्ये ही रत्ने आहेत, जसे की – मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, स्फटिक, प्रवाळ, चांदी, सोने, लाल मणी आणि मसारगल्ल; भिक्खूंनो, महासागरातील हा सातवा आश्चर्यकारक आणि अपूर्व गुण आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso. Tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timitimiṅgalo asurā nāgā gandhabbā. Santi mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā, dviyojanasatikāpi attabhāvā, tiyojanasatikāpi attabhāvā, catuyojanasatikāpi attabhāvā, pañcayojanasatikāpi attabhāvā. Yampi, bhikkhave, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso, tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timitimiṅgalo asurā nāgā gandhabbā, santi mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā dviyojanasatikāpi attabhāvā…pe… pañcayojanasatikāpi attabhāvā; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde aṭṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha mahāsamudde acchariyā abbhutā dhammā ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! महासागर हा विशाल प्राण्यांचे (महाभूतांचे) निवासस्थान आहे. तिथे हे प्राणी राहतात - तिमी, तिमिंगल, तिमितिमिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व. महासागरात शंभर योजन आकाराचे प्राणी आहेत, दोनशे योजन आकाराचे प्राणी आहेत, तीनशे योजन आकाराचे प्राणी आहेत, चारशे योजन आकाराचे प्राणी आहेत आणि पाचशे योजन आकाराचेही प्राणी आहेत. भिक्खूहो, महासागर हा जो विशाल प्राण्यांचे निवासस्थान आहे, तिथे हे प्राणी - तिमी, तिमिंगल, तिमितिमिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व राहतात; आणि महासागरात शंभर योजन आकाराचे, दोनशे योजन आकाराचे... पे... पाचशे योजन आकाराचेही प्राणी आहेत; हा, भिक्खूहो! महासागरातील आठवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म (वैशिष्ट्य) आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात. भिक्खूहो, महासागरातील हेच ते आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.”

‘‘Evameva kho, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti. Katame aṭṭha?

“त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो! या धम्म-विनयामध्ये आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात. ते आठ कोणते?”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto; evameva kho, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho. Yampi, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो! महासागर हा हळूहळू खोल होत जाणारा, हळूहळू उतार असणारा आणि हळूहळू उतार वाढत जाणारा आहे, तो एकदम सरळ कड्यासारखा खोल नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो! या धम्म-विनयात अनुक्रमिक शिक्षण (अनुपुब्बसिक्खा), अनुक्रमिक क्रिया (अनुपुब्बकिरिया) आणि अनुक्रमिक प्रतिपदा (अनुपुब्बपटिपदा) आहे, एकदमच अंतिम ज्ञानाचा (अहंतफलाचा) साक्षात्कार होत नाही. भिक्खूहो, या धम्म-विनयात जे अनुक्रमिक शिक्षण, अनुक्रमिक क्रिया आणि अनुक्रमिक प्रतिपदा आहे, एकदमच अंतिम ज्ञानाचा साक्षात्कार होत नाही; हा, भिक्खूहो! या धम्म-विनयातील पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात.”

‘‘Seyyathāpi[Pg.142], bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati; evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamanti. Yampi, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamanti; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye dutiyo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो! महासागर हा आपल्या मर्यादेत राहणारा आहे, तो आपल्या किनाऱ्याचे उल्लंघन करत नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो! माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी जे शिक्षापद (नियम) प्रज्ञप्त केले गेले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणांतिक संकट आले तरीही उल्लंघन करत नाहीत. भिक्खूहो, माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी जे शिक्षापद प्रज्ञप्त केले गेले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणांतिक संकट आले तरीही उल्लंघन करत नाहीत; हा, भिक्खूहो! या धम्म-विनयातील दुसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo na matena kuṇapena saṃvasati; yaṃ hoti mahāsamudde mataṃ kuṇapaṃ taṃ khippameva tīraṃ vāheti, thalaṃ ussāreti; evameva kho, bhikkhave, yo so puggalo dussīlo pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto, na tena saṅgho saṃvasati; atha kho naṃ khippameva sannipatitvā ukkhipati. Kiñcāpi so hoti majjhe bhikkhusaṅghassa nisinno, atha kho so ārakāva saṅghamhā, saṅgho ca tena. Yampi, bhikkhave, yo so puggalo dussīlo pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto, na tena saṅgho saṃvasati; khippameva naṃ sannipatitvā ukkhipati. Kiñcāpi so hoti majjhe bhikkhusaṅghassa nisinno, atha kho so ārakāva saṅghamhā, saṅgho ca tena; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye tatiyo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो! महासागर हा मृत शरीरासोबत (शवासोबत) राहत नाही; महासागरात जे काही मृत शरीर असते, त्याला तो लवकरच किनाऱ्यावर वाहून आणतो आणि जमिनीवर फेकून देतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो! जो कोणी व्यक्ती दुःशील, पापी स्वभावाचा, अपवित्र, संशयास्पद आचरण करणारा, आपली दुष्कर्मे लपवणारा, श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण म्हणवणारा, ब्रह्मचारी नसतानाही स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारा, आतून सडलेला, वासनांनी माखलेला आणि कचऱ्यासारखा झालेला असतो, अशा व्यक्तीसोबत संघ एकत्र राहत नाही; तर संघ एकत्र येऊन त्याला त्वरित बाहेर काढून टाकतो. जरी तो भिक्खू संघाच्या मध्यभागी बसलेला असला, तरीही तो संघापासून दूरच असतो आणि संघही त्याच्यापासून दूरच असतो. भिक्खूहो, जो कोणी व्यक्ती दुःशील, पापी स्वभावाचा, अपवित्र, संशयास्पद आचरण करणारा, आपली दुष्कर्मे लपवणारा, श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण म्हणवणारा, ब्रह्मचारी नसतानाही स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारा, आतून सडलेला, वासनांनी माखलेला आणि कचऱ्यासारखा झालेला असतो, अशा व्यक्तीसोबत संघ एकत्र राहत नाही; संघ एकत्र येऊन त्याला त्वरित बाहेर काढून टाकतो. जरी तो भिक्खू संघाच्या मध्यभागी बसलेला असला, तरीही तो संघापासून दूरच असतो आणि संघही त्याच्यापासून दूरच असतो; हा, भिक्खूहो! या धम्म-विनयातील तिसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yā kāci mahānadiyo, seyyathidaṃ – gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahī tā mahāsamuddaṃ patvā jahanti purimāni nāmagottāni, ‘mahāsamuddo’tveva saṅkhaṃ gacchanti; evameva kho, bhikkhave, cattāro vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā te tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā jahanti purimāni nāmagottāni, ‘samaṇā sakyaputtiyā’tveva saṅkhaṃ gacchanti. Yampi, bhikkhave, cattāro vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā te tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā jahanti purimāni nāmagottāni[Pg.143], ‘samaṇā sakyaputtiyā’tveva saṅkhaṃ gacchanti; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye catuttho acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो! ज्या काही मोठ्या नद्या आहेत, जसे की - गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही; त्या महासागराला मिळाल्यानंतर आपली जुनी नावे व गोत्रे सोडून देतात आणि केवळ 'महासागर' याच नावाने ओळखल्या जातात; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो! क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र हे चारही वर्ण जेव्हा तथागतांनी प्रज्ञप्त केलेल्या धम्म-विनयात घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या ग्रहण करतात, तेव्हा ते आपली जुनी नावे व गोत्रे सोडून देतात आणि केवळ 'शाक्यपुत्रीय श्रमण' याच नावाने ओळखले जातात. भिक्खूहो, क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र हे चारही वर्ण जेव्हा तथागतांनी प्रज्ञप्त केलेल्या धम्म-विनयात घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतात, तेव्हा ते आपली जुनी नावे व गोत्रे सोडून देतात आणि केवळ 'शाक्यपुत्रीय श्रमण' याच नावाने ओळखले जातात; हा, भिक्खूहो! या धम्म-विनयातील चौथा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yā ca loke savantiyo mahāsamuddaṃ appenti, yā ca antalikkhā dhārā papatanti, na tena mahāsamuddassa ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati; evameva kho, bhikkhave, bahū cepi bhikkhū anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyanti, na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati. Yampi, bhikkhave, bahū cepi bhikkhū anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyanti, na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye pañcamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो! जगातील सर्व नद्या महासागराला येऊन मिळतात आणि आकाशातून पावसाच्या धारा कोसळतात, तरीही त्यामुळे महासागराची घट (कमीपणा) किंवा वाढ (भरती) दिसून येत नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो! जरी अनेक भिक्खू अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले, तरीही त्यामुळे निर्वाणधातूची घट किंवा वाढ दिसून येत नाही. भिक्खूहो, जरी अनेक भिक्खू अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले, तरीही त्यामुळे निर्वाणधातूची घट किंवा वाढ दिसून येत नाही; हा, भिक्खूहो! या धम्म-विनयातील पाचवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo ekaraso loṇaraso; evameva kho, bhikkhave, ayaṃ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso. Yampi, bhikkhave, ayaṃ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye chaṭṭho acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो! महासागराला एकच चव असते - ती म्हणजे मिठाची (खारट) चव; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो! या धम्म-विनयाला एकच रस आहे - तो म्हणजे विमुक्तीचा रस (विमुत्तिरसो). भिक्खूहो, या धम्म-विनयाला जो एकच विमुक्तीचा रस आहे; हा, भिक्खूहो! या धम्म-विनयातील सहावा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo bahuratano anekaratano, tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅgo masāragallaṃ; evameva kho, bhikkhave, ayaṃ dhammavinayo bahuratano anekaratano; tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Yampi, bhikkhave, ayaṃ dhammavinayo bahuratano anekaratano, tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye sattamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे महासागरात अनेक प्रकारची रत्ने आहेत, जसे की - मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, स्फटिक, प्रवाळ, चांदी, सोने, लाल मणी आणि गोमेद; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, हा धम्मविनय सुद्धा अनेक रत्नांनी समृद्ध आहे, ज्यात ही रत्ने आहेत, जसे की - चार सतीपट्ठान, चार सम्मप्पधान, चार इद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग. भिक्खूहो, हा धम्मविनय जो अनेक रत्नांनी समृद्ध आहे, ज्यात ही रत्ने आहेत, जसे की - चार सतीपट्ठान, चार सम्मप्पधान, चार इद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग; भिक्खूहो, हा या धम्मविनयातील सातवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्मविनयात अत्यंत रममाण होतात.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso, tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timitimiṅgalo asurā nāgā gandhabbā, santi [Pg.144] mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā dviyojanasatikāpi attabhāvā tiyojanasatikāpi attabhāvā catuyojanasatikāpi attabhāvā pañcayojanasatikāpi attabhāvā; evameva kho, bhikkhave, ayaṃ dhammavinayo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso; tatrime bhūtā – sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno, sakadāgāmi, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, anāgāmī, anāgāmīphalasacchikiriyāya paṭipanno, arahā, arahattāya paṭipanno. Yampi, bhikkhave, ayaṃ dhammavinayo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso, tatrime bhūtā – sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno, sakadāgāmī, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, anāgāmī, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, arahā, arahattāya paṭipanno; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti. Ime kho, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramantī’’ti.

भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे महासागर हा विशाल प्राण्यांचे निवासस्थान आहे, आणि तिथे हे प्राणी राहतात - तिमी, तिमिंगल, तिमितिमिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व; महासागरात शंभर योजने, दोनशे योजने, तीनशे योजने, चारशे योजने आणि पाचशे योजने आकाराचे शरीर असणारे प्राणी देखील आहेत; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, हा धम्मविनय थोर पुरुषांचे निवासस्थान आहे; आणि यात हे थोर पुरुष आहेत - सोतापन्न, सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न, सकदागामी, सकदागामिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न, अनागामी, अनागामिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न, अरहंत आणि अरहंतफलासाठी प्रतिपन्न. भिक्खूहो, हा धम्मविनय जो थोर पुरुषांचे निवासस्थान आहे, ज्यात हे थोर पुरुष आहेत - सोतापन्न, सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न, सकदागामी, सकदागामिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न, अनागामी, अनागामिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न, अरहंत आणि अरहंतफलासाठी प्रतिपन्न; भिक्खूहो, हा या धम्मविनयातील आठवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्मविनयात अत्यंत रममाण होतात. भिक्खूहो, हेच ते या धम्मविनयातील आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून भिक्खू या धम्मविनयात अत्यंत रममाण होतात.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Channamativassati, vivaṭaṃ nātivassati;

Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’’ti. pañcamaṃ;

“झाकलेल्या गोष्टीवर पाऊस पडतो, उघड्या केलेल्या गोष्टीवर पाऊस पडत नाही. म्हणून जे झाकलेले आहे ते उघडे करा, म्हणजे त्यावर पाऊस पडणार नाही.” (पाचवे सूत्र समाप्त)

6. Soṇasuttaṃ

६. सोण सुत्त

46. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare pavatte pabbate. Tena kho pana samayena soṇo upāsako kuṭikaṇṇo āyasmato mahākaccānassa upaṭṭhāko hoti.

४६. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान महाकात्यायन अवंती देशात कुररघर येथील पवत्त पर्वतावर विहार करत होते. त्या वेळी कोटी किमतीचे कर्णभूषणे घालणारा सोण नावाचा उपासक आयुष्यमान महाकात्यायनांचा सेवक होता.

Atha kho soṇassa upāsakassa kuṭikaṇṇassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘yathā yathā kho ayyo mahākaccāno dhammaṃ deseti nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ [Pg.145] kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti.

त्यानंतर एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या सोण कुटिकण्ण उपासकाच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला – ‘ज्या ज्या प्रकारे पूज्य महाकात्यायन धम्माचा उपदेश करतात, त्यावरून गृहस्थाश्रमात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मग मी आपले केश व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) का होऊ नये?’

Atha kho soṇo upāsako kuṭikaṇṇo yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho soṇo upāsako kuṭikaṇṇo āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca –

त्यानंतर सोण कुटिकण्ण उपासक जेथे आयुष्यमान महाकात्यायन होते तेथे गेला; तिथे जाऊन आयुष्यमान महाकात्यायनांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सोण कुटिकण्ण उपासकाने आयुष्यमान महाकात्यायनांना असे म्हटले –

‘‘Idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘yathā yathā kho ayyo mahākaccāno dhammaṃ deseti nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. Pabbājetu maṃ, bhante, ayyo mahākaccāno’’ti.

“भंते, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला – ‘ज्या ज्या प्रकारे पूज्य महाकात्यायन धम्माचा उपदेश करतात, त्यावरून गृहस्थाश्रमात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मग मी आपले केश व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) का होऊ नये?’ भंते, पूज्य महाकात्यायनांनी मला प्रव्रज्या द्यावी.”

Evaṃ vutte, āyasmā mahākaccāno soṇaṃ upāsakaṃ kuṭikaṇṇaṃ etadavoca – ‘‘dukkaraṃ kho, soṇa, yāvajīvaṃ ekabhattaṃ ekaseyyaṃ brahmacariyaṃ. Iṅgha tvaṃ, soṇa, tattheva āgārikabhūto samāno buddhānaṃ sāsanaṃ anuyuñja kālayuttaṃ ekabhattaṃ ekaseyyaṃ brahmacariya’’nti. Atha kho soṇassa upāsakassa kuṭikaṇṇassa yo ahosi pabbajjābhisaṅkhāro so paṭipassambhi.

असे म्हटले असता, आयुष्यमान महाकात्यायनांनी सोण कुटिकण्ण उपासकाला असे म्हटले – “सोण, आयुष्यभर दिवसातून एकदाच भोजन करणे आणि एकट्यानेच झोपणे असे ब्रह्मचर्य पाळणे अत्यंत कठीण आहे. म्हणून सोण, तू तिथेच गृहस्थ म्हणून राहून, योग्य वेळी दिवसातून एकदाच भोजन करणे आणि एकट्यानेच झोपणे या स्वरूपात बुद्धांच्या शासनाचे पालन कर.” त्यानंतर सोण कुटिकण्ण उपासकाची प्रव्रजित होण्याची जी तीव्र इच्छा होती, ती शांत झाली.

Dutiyampi kho…pe… dutiyampi kho āyasmā mahākaccāno soṇaṃ upāsakaṃ kuṭikaṇṇaṃ etadavoca – ‘‘dukkaraṃ kho, soṇa, yāvajīvaṃ ekabhattaṃ ekaseyyaṃ brahmacariyaṃ. Iṅgha tvaṃ, soṇa, tattheva āgārikabhūto samāno buddhānaṃ sāsanaṃ anuyuñja kālayuttaṃ ekabhattaṃ ekaseyyaṃ brahmacariya’’nti. Dutiyampi kho soṇassa upāsakassa kuṭikaṇṇassa yo ahosi pabbajjābhisaṅkhāro so paṭipassambhi.

दुसऱ्यांदाही... दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान महाकात्यायनांनी सोण कुटिकण्ण उपासकाला असे म्हटले – “सोण, आयुष्यभर दिवसातून एकदाच भोजन करणे आणि एकट्यानेच झोपणे असे ब्रह्मचर्य पाळणे अत्यंत कठीण आहे. म्हणून सोण, तू तिथेच गृहस्थ म्हणून राहून, योग्य वेळी दिवसातून एकदाच भोजन करणे आणि एकट्यानेच झोपणे या स्वरूपात बुद्धांच्या शासनाचे पालन कर.” दुसऱ्यांदाही सोण कुटिकण्ण उपासकाची प्रव्रजित होण्याची जी तीव्र इच्छा होती, ती शांत झाली.

Tatiyampi kho soṇassa upāsakassa kuṭikaṇṇassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘yathā yathā kho ayyo mahākaccāno dhammaṃ deseti nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti. Tatiyampi kho soṇo upāsako kuṭikaṇṇo [Pg.146] yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho soṇo upāsako kuṭikaṇṇo āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca –

तिसऱ्यांदाही, एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या कोटिकर्ण सोण उपासकाच्या मनात असा विचार आला – 'ज्या ज्या प्रकारे पूजनीय महाकच्चायन धम्माचा उपदेश करतात, त्यावरून गृहस्थाश्रमात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मग मी आपले केसवदाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या का घेऊ नये?' तिसऱ्यांदाही कोटिकर्ण सोण उपासक जेथे पूजनीय महाकच्चायन होते तेथे गेला; आणि त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोटिकर्ण सोण उपासकाने पूजनीय महाकच्चायन यांना असे म्हटले –

‘‘Idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘yathā yathā kho ayyo mahākaccāno dhammaṃ deseti nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. Pabbājetu maṃ, bhante, ayyo mahākaccāno’’ti.

'भंते, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – ज्या ज्या प्रकारे पूजनीय महाकच्चायन धम्माचा उपदेश करतात, त्यावरून गृहस्थाश्रमात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मग मी आपले केसवदाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या का घेऊ नये? भंते, पूजनीय महाकच्चायन यांनी मला प्रव्रज्या द्यावी.'

Atha kho āyasmā mahākaccāno soṇaṃ upāsakaṃ kuṭikaṇṇaṃ pabbājesi. Tena kho pana samayena avantidakkhiṇāpatho appabhikkhuko hoti. Atha kho āyasmā mahākaccāno tiṇṇaṃ vassānaṃ accayena kicchena kasirena tato tato dasavaggaṃ bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā āyasmantaṃ soṇaṃ upasampādesi.

त्यानंतर पूजनीय महाकच्चायन यांनी कोटिकर्ण सोण उपासकाला प्रव्रज्या दिली. त्या काळी अवंती आणि दक्खिणापथ (दक्षिण प्रदेश) येथे भिक्खूंची संख्या फार कमी होती. त्यानंतर पूजनीय महाकच्चायन यांनी तीन वर्षांनंतर मोठ्या कष्टाने व प्रयासाने ठिकठिकाणहून दहा भिक्खूंचा संघ एकत्र केला आणि पूजनीय सोण यांना उपसंपदा दिली.

Atha kho āyasmato soṇassa vassaṃvuṭṭhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘na kho me so bhagavā sammukhā diṭṭho, api ca sutoyeva me so bhagavā – ‘īdiso ca īdiso cā’ti. Sace maṃ upajjhāyo anujāneyya, gaccheyyāhaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddha’’nti.

त्यानंतर वर्षावास पूर्ण झाल्यावर, एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या पूजनीय सोण यांच्या मनात असा विचार आला – 'मी त्या भगवंतांना प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही, मी केवळ त्यांच्याविषयी ऐकले आहे की, ते असे आहेत, तसे आहेत. जर माझ्या उपाध्यायांनी मला परवानगी दिली, तर मी त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाईन.'

Atha kho āyasmā soṇo sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā soṇo āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca –

त्यानंतर पूजनीय सोण संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून जेथे पूजनीय महाकच्चायन होते तेथे गेले; आणि त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या पूजनीय सोण यांनी पूजनीय महाकच्चायन यांना असे म्हटले –

‘‘Idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘na kho me so bhagavā sammukhā diṭṭho, api ca sutoyeva me so bhagavā – īdiso ca īdiso cā’ti. Sace maṃ upajjhāyo [Pg.147] anujāneyya, gaccheyyāhaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddha’’nti ( ).

'भंते, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – मी त्या भगवंतांना प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही, मी केवळ त्यांच्याविषयी ऐकले आहे की, ते असे आहेत, तसे आहेत. जर माझ्या उपाध्यायांनी मला परवानगी दिली, तर मी त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाईन.'

‘‘Sādhu sādhu, soṇa; gaccha tvaṃ, soṇa, taṃ bhagavantaṃ dassanāya arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Dakkhissasi tvaṃ, soṇa, taṃ bhagavantaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ santindriyaṃ santamānasaṃ uttamadamathasamathamanuppattaṃ dantaṃ guttaṃ yatindriyaṃ nāgaṃ. Disvāna mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘upajjhāyo me, bhante, āyasmā mahākaccāno bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’’ti.

'साधू, साधू, सोण! सोण, तू त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी जा. सोण, तू त्या भगवंतांना पाहशील जे अत्यंत प्रसन्न, चित्तवेधक, शांत इंद्रिये असलेले, शांत मनाचे, उत्तम दमन व शम प्राप्त झालेले, संयमित, रक्षित, इंद्रियांवर नियंत्रण असलेले आणि श्रेष्ठ हत्तीप्रमाणे (नागाप्रमाणे) स्थिर आहेत. त्यांना पाहून माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणी डोके टेकवून वंदन कर आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आरोग्याबद्दल, सहज उठण्या-बसण्याबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचार – भंते, माझे उपाध्याय पूजनीय महाकच्चायन भगवंतांच्या चरणी डोके टेकवून वंदन करत आहेत आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आरोग्याबद्दल, सहज उठण्या-बसण्याबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारत आहेत.'

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā soṇo āyasmato mahākaccānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sāvatthi jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā soṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘upajjhāyo me, bhante, āyasmā mahākaccāno bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti.

'तसेच असो, भंते,' असे म्हणून पूजनीय सोण यांनी पूजनीय महाकच्चायन यांच्या बोलण्याचे अभिनंदन व स्वागत केले. ते आपल्या आसनावरून उठले, पूजनीय महाकच्चायन यांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली, आपले बिछाने व निवासस्थान व्यवस्थित आवरले आणि पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीच्या दिशेने चारिकेसाठी (प्रवासासाठी) निघाले. क्रमशः प्रवास करत ते श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांचा आराम असलेल्या जेतवनात, जेथे भगवान होते, तेथे पोहोचले. तेथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या पूजनीय सोण यांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, माझे उपाध्याय पूजनीय महाकच्चायन भगवंतांच्या चरणी डोके टेकवून वंदन करत आहेत आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आरोग्याबद्दल, सहज उठण्या-बसण्याबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखावह विहाराबद्दल विचारत आहेत.'

‘‘Kacci, bhikkhu, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kaccisi appakilamathena addhānaṃ āgato, na ca piṇḍakena kilantosī’’ti? ‘‘Khamanīyaṃ bhagavā, yāpanīyaṃ bhagavā, appakilamathena cāhaṃ, bhante, addhānaṃ āgato, na piṇḍakena kilantomhī’’ti.

'भिक्खू, सर्व काही ठीक आहे ना? तुझा निर्वाह सुकर होत आहे ना? प्रवासात तुला फार त्रास तर झाला नाही ना? आणि भिक्षेसाठी (पिंडपातासाठी) तुला कष्ट तर करावे लागले नाहीत ना?' 'भगवान, सर्व काही ठीक आहे. भगवान, माझा निर्वाह सुकर होत आहे. भंते, मी फार त्रास न होता प्रवास करून आलो आहे आणि भिक्षेसाठीही मला कष्ट करावे लागले नाहीत.'

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘imassānanda, āgantukassa bhikkhuno senāsanaṃ paññāpehī’’ti. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘yassa kho maṃ bhagavā āṇāpeti [Pg.148] – ‘imassānanda, āgantukassa bhikkhuno senāsanaṃ paññāpehī’ti, icchati bhagavā tena bhikkhunā saddhiṃ ekavihāre vatthuṃ, icchati bhagavā āyasmatā soṇena saddhiṃ ekavihāre vatthu’’nti. Yasmiṃ vihāre bhagavā viharati, tasmiṃ vihāre āyasmato soṇassa senāsanaṃ paññāpesi.

त्यानंतर भगवंतांनी पूजनीय आनंदांना बोलावले – 'आनंदा, या आगंतुक भिक्खूसाठी बिछाने (शयनस्थान) तयार कर.' तेव्हा पूजनीय आनंदांच्या मनात असा विचार आला – 'ज्या भिक्खूसाठी भगवान मला आज्ञा करत आहेत की, 'आनंदा, या आगंतुक भिक्खूसाठी बिछाने तयार कर', त्या भिक्खूसोबत भगवान एकाच विहारात राहू इच्छितात. भगवान पूजनीय सोण यांच्यासोबत एकाच विहारात राहू इच्छितात.' म्हणून ज्या विहारात भगवान राहत होते, त्याच विहारात त्यांनी पूजनीय सोण यांच्यासाठी बिछाने तयार केले.

Atha kho bhagavā bahudeva rattiṃ abbhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisi. Āyasmāpi kho soṇo bahudeva rattiṃ abbhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisi. Atha kho bhagavā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya āyasmantaṃ soṇaṃ ajjhesi – ‘‘paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitu’’nti.

त्यानंतर भगवंतांनी रात्रीचा बराच वेळ उघड्या जागेत बसून घालवला, आपले पाय धुवून ते विहारात गेले. पूजनीय सोण यांनीही रात्रीचा बराच वेळ उघड्या जागेत बसून घालवला, आपले पाय धुवून ते विहारात गेले. त्यानंतर भगवंतांनी पहाटेच्या वेळी उठून पूजनीय सोण यांना प्रेरित केले – 'भिक्खू, तुला धम्माचे प्रवचन देण्याची स्फूर्ती होवो (तू धम्म प्रवचन दे).'

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā soṇo bhagavato paṭissutvā soḷasa aṭṭhakavaggikāni sabbāneva sarena abhaṇi. Atha kho bhagavā āyasmato soṇassa sarabhaññapariyosāne abbhanumodi – ‘‘sādhu sādhu, bhikkhu, suggahitāni te, bhikkhu, soḷasa aṭṭhakavaggikāni sumanasikatāni sūpadhāritāni, kalyāṇiyāsi vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā. Kati vassosi tvaṃ, bhikkhū’’ti? ‘‘Ekavasso ahaṃ bhagavā’’ti. ‘‘Kissa pana tvaṃ, bhikkhu, evaṃ ciraṃ akāsī’’ti? ‘‘Ciraṃ diṭṭho me, bhante, kāmesu ādīnavo; api ca sambādho gharāvāso bahukicco bahukaraṇīyo’’ti.

"तसेच असो, भंते!" असे म्हणून आयुष्यमान सोणांनी भगवंतांचे म्हणणे मान्य केले आणि अठ्ठकवर्गातील सर्व सोळाही सूत्ते सस्वर पठण केली. त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान सोणांच्या सस्वर पठणाच्या समाप्तीनंतर त्याचे कौतुक केले (अनुमोदन केले) – "साधू, साधू, भिक्खू! तू अठ्ठकवर्गातील सोळाही सूत्ते चांगल्या प्रकारे ग्रहण केली आहेस, चांगल्या प्रकारे मनात रुजवली आहेस आणि चांगल्या प्रकारे धारण केली आहेस. तू कल्याणकारी, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या वाणीने युक्त आहेस. भिक्खू, तुला किती वर्षांची दीक्षा (वर्षावास) झाली आहे?" "भगवंता, मला एक वर्षाची दीक्षा झाली आहे." "पण भिक्खू, तू प्रवज्जेसाठी एवढा उशीर का केलास?" "भंते, मला कामभोगांमधील दोष खूप आधीच दिसले होते; परंतु गृहस्थाश्रम हा संकुचित (अडचणींचा), अनेक कामांचा आणि अनेक जबाबदाऱ्यांचा असतो."

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Disvā ādīnavaṃ loke, ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ;

Ariyo na ramatī pāpe, pāpe na ramatī sucī’’ti. chaṭṭhaṃ;

"जगातील दोष पाहून आणि उपाधिरहित (निर्वाण) धर्माला जाणून घेऊन, आर्य पापांमध्ये रमत नाही; पवित्र पुरुष पापांमध्ये रमत नाही." हे सहावे सूत्त समाप्त.

7. Kaṅkhārevatasuttaṃ

७. कंखारेवतसुत्त

47. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā kaṅkhārevato bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya attano kaṅkhāvitaraṇavisuddhiṃ paccavekkhamāno.

४७. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान कंखारेवत भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, स्वतःच्या संशय-निवारण-विशुद्धीचे (कंखवितरणविशुद्धीचे) चिंतन करत बसले होते.

Addasā [Pg.149] kho bhagavā āyasmantaṃ kaṅkhārevataṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya attano kaṅkhāvitaraṇavisuddhiṃ paccavekkhamānaṃ.

भगवंतांनी आयुष्यमान कंखारेवतांना जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, स्वतःच्या संशय-निवारण-विशुद्धीचे चिंतन करत बसलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yā kāci kaṅkhā idha vā huraṃ vā,Sakavediyā vā paravediyā vā;

Ye jhāyino tā pajahanti sabbā,Ātāpino brahmacariyaṃ carantā’’ti. sattamaṃ;

"या लोकात किंवा परलोकात, स्वतःच्या अनुभवाविषयी किंवा इतरांच्या अनुभवाविषयी जे काही संशय आहेत; ते सर्व संशय ध्यान करणारे, उद्योगी (तपस्वी) आणि ब्रह्मचर्य पाळणारे लोक नष्ट करतात." हे सातवे सूत्त समाप्त.

8. Saṅghabhedasuttaṃ

८. संघभेदसुत्त

48. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā ānando tadahuposathe pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi.

४८. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृहात कलंदकनिवाप येथील वेळुवनात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान आनंद उपोसथाच्या दिवशी सकाळी चिवर परिधान करून, भिक्षापात्र व चिवर घेऊन राजगृहात भिक्षेसाठी शिरले.

Addasā kho devadatto āyasmantaṃ ānandaṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ. Disvāna yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘ajjatagge dānāhaṃ, āvuso ānanda, aññatreva bhagavatā aññatra bhikkhusaṅghā uposathaṃ karissāmi saṅghakammāni cā’’ti.

देवदत्ताने आयुष्यमान आनंदांना राजगृहात भिक्षेसाठी फिरताना पाहिले. पाहून जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे तो गेला; आणि जवळ जाऊन आयुष्यमान आनंदांना असे म्हणाला – "आता आजपासून, आवुसो आनंद, मी भगवंतांशिवाय आणि भिक्खू संघाशिवाय स्वतंत्रपणे उपोसथ आणि संघकर्मे करीन."

Atha kho āyasmā ānando rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद राजगृहात भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परतल्यावर जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho maṃ, bhante, devadatto rājagahe piṇḍāya carantaṃ. Disvāna yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ etadavoca – ‘ajjatagge dānāhaṃ, āvuso ānanda, aññatreva bhagavatā aññatra bhikkhusaṅghā uposathaṃ karissāmi saṅghakammāni cā’ti. Ajja, bhante, devadatto saṅghaṃ bhindissati, uposathañca karissati saṅghakammāni cā’’ti.

"भंते, आज सकाळी मी चिवर परिधान करून, भिक्षापात्र व चिवर घेऊन राजगृहात भिक्षेसाठी गेलो होतो. भंते, देवदत्ताने मला राजगृहात भिक्षेसाठी फिरताना पाहिले. पाहून जेथे मी होतो तेथे तो आला; आणि जवळ येऊन मला असे म्हणाला – 'आता आजपासून, आवुसो आनंद, मी भगवंतांशिवाय आणि भिक्खू संघाशिवाय स्वतंत्रपणे उपोसथ आणि संघकर्मे करीन.' भंते, आज देवदत्त संघात फूट पाडणार आहे आणि स्वतंत्रपणे उपोसथ व संघकर्मे करणार आहे."

Atha [Pg.150] kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Sukaraṃ sādhunā sādhu, sādhu pāpena dukkaraṃ ;

Pāpaṃ pāpena sukaraṃ, pāpamariyehi dukkara’’nti. aṭṭhamaṃ;

"सज्जनाला चांगले कृत्य करणे सोपे असते, दुर्जनाला चांगले कृत्य करणे कठीण असते; दुर्जनाला पाप करणे सोपे असते, आर्यांना पाप करणे कठीण असते." हे आठवे सूत्त समाप्त.

9. Sadhāyamānasuttaṃ

९. सधायमानसुत्त

49. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Tena kho pana samayena sambahulā māṇavakā bhagavato avidūre sadhāyamānarūpā atikkamanti. Addasā kho bhagavā sambahule māṇavake avidūre sadhāyamānarūpe atikkante.

४९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान मोठ्या भिक्खू संघासह कोसल देशात चारिका करत होते. त्या वेळी अनेक तरुण भगवंतांच्या जवळून थट्टा-मस्करी करत जात होते. भगवंतांनी त्या अनेक तरुणांना जवळून थट्टा-मस्करी करत जाताना पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Parimuṭṭhā paṇḍitābhāsā, vācāgocarabhāṇino;

Yāvicchanti mukhāyāmaṃ, yena nītā na taṃ vidū’’ti. navamaṃ;

"स्मृती गमावलेले, स्वतःला शहाणे समजणारे आणि केवळ बडबड करणारे लोक तोंड उघडून हवे ते बोलतात; परंतु ज्या मोहाने ते वाहून जात आहेत, ते त्यांना समजत नाही." हे नववे सूत्त समाप्त.

10. Cūḷapanthakasuttaṃ

१०. चूळपंथकसुत्त

50. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā cūḷapanthako bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

५०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान चूळपंथक भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती जागृत ठेवून बसले होते.

Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ cūḷapanthakaṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

भगवंतांनी आयुष्यमान चूळपंथकांना जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती जागृत ठेवून बसलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Ṭhitena [Pg.151] kāyena ṭhitena cetasā,Tiṭṭhaṃ nisinno uda vā sayāno;

Etaṃ satiṃ bhikkhu adhiṭṭhahāno,Labhetha pubbāpariyaṃ visesaṃ;

Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ,Adassanaṃ maccurājassa gacche’’ti. dasamaṃ;

"स्थिर शरीराने आणि स्थिर चित्ताने, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना; जो भिक्खू या स्मृतीला दृढ करतो, तो उत्तरोत्तर विशेष ज्ञान प्राप्त करतो. उत्तरोत्तर विशेष ज्ञान प्राप्त करून तो मृत्यूराजाच्या दृष्टीआड (निर्वाणाला) जातो." हे दहावे सूत्त समाप्त.

Soṇavaggo pañcamo niṭṭhito.

पाचवा सोणवर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका खालीलप्रमाणे आहे –

Piyo appāyukā kuṭṭhī, kumārakā uposatho;

Soṇo ca revato bhedo, sadhāya panthakena cāti.

पिय, अप्पायुका, कुट्ठी, कुमारक, उपोसथ, सोण, रेवत, संघभेद, सधाय आणि पंथक अशी दहा सूत्ते आहेत.

6. Jaccandhavaggo

६. जच्चंधवर्ग

1. Āyusaṅkhārossajjanasuttaṃ

१. आयुसंखारोस्सज्जनसुत्त

51. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, ānanda, nisīdanaṃ. Yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti.

५१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वैशालीमध्ये महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्यानंतर भगवान सकाळी चिवर परिधान करून, भिक्षापात्र व चिवर घेऊन वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. वैशालीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परतल्यावर त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना बोलावले – "आनंदा, आसन घे. आपण दुपारच्या विश्रांतीसाठी चापाल चैत्याकडे जाऊ या."

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho bhagavā yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –

"तसेच असो, भन्ते!" असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि आसन घेऊन ते भगवंतांच्या मागोमाग चालू लागले. त्यानंतर भगवान जेथे चापाल चैत्य होते, तेथे गेले; आणि तेथे जाऊन मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले –

‘‘Ramaṇīyā, ānanda, vesālī; ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda[Pg.152], cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno ( ) kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti.

"आनंदा, वैशाली रमणीय आहे; उदेन चैत्य रमणीय आहे; गोतमक चैत्य रमणीय आहे; सत्तम्ब चैत्य रमणीय आहे; बहुपुत्त चैत्य रमणीय आहे; सारंदद चैत्य रमणीय आहे; चापाल चैत्य रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणाकडून चार इद्धिपाद विकसित केले गेले आहेत, वारंवार अभ्यासले गेले आहेत, वाहनासारखे बनवले गेले आहेत, अधिष्ठानासारखे बनवले गेले आहेत, दृढ केले गेले आहेत, परिचित केले गेले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले गेले आहेत, तो मनुष्य जर इच्छित असेल तर संपूर्ण कल्पभर किंवा कल्पापेक्षा काही काळ अधिक काळ जिवंत राहू शकतो. आनंदा, तथागतांनी चार इद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, वाहनासारखे बनवले आहेत, अधिष्ठानासारखे बनवले आहेत, दृढ केले आहेत, परिचित केले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले आहेत. आनंदा, जर तथागतांची इच्छा असेल, तर तथागत कल्पभर किंवा कल्पापेक्षा काही काळ अधिक काळ जिवंत राहू शकतात."

Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne, oḷārike obhāse kayiramāne, nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ; tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto. Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –

भगवंतांनी असा स्पष्ट संकेत दिला असता, स्पष्ट प्रकाश दाखवला असताही, आयुष्यमान आनंद ते समजून घेण्यास असमर्थ ठरले; त्यांनी भगवंतांना अशी याचना केली नाही – "भन्ते, भगवान कल्पभर राहावेत; सुगत कल्पभर राहावेत, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी." कारण त्यांचे चित्त माराने ग्रासले होते. दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले –

‘‘Ramaṇīyā, ānanda, vesālī; ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti.

"आनंदा, वैशाली रमणीय आहे; उदेन चैत्य रमणीय आहे; गोतमक चैत्य रमणीय आहे; सत्तम्ब चैत्य रमणीय आहे; बहुपुत्त चैत्य रमणीय आहे; सारंदद चैत्य रमणीय आहे; चापाल चैत्य रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणाकडून चार इद्धिपाद विकसित केले गेले आहेत, वारंवार अभ्यासले गेले आहेत, वाहनासारखे बनवले गेले आहेत, अधिष्ठानासारखे बनवले गेले आहेत, दृढ केले गेले आहेत, परिचित केले गेले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले गेले आहेत, तो मनुष्य जर इच्छित असेल तर संपूर्ण कल्पभर किंवा कल्पापेक्षा काही काळ अधिक काळ जिवंत राहू शकतो. आनंदा, तथागतांनी चार इद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, वाहनासारखे बनवले आहेत, अधिष्ठानासारखे बनवले आहेत, दृढ केले आहेत, परिचित केले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले आहेत. आनंदा, जर तथागतांची इच्छा असेल, तर तथागत कल्पभर किंवा कल्पापेक्षा काही काळ अधिक काळ जिवंत राहू शकतात."

Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne, oḷārike obhāse kayiramāne, nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ; tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto.

भगवंतांनी असा स्पष्ट संकेत दिला असता, स्पष्ट प्रकाश दाखवला असताही, आयुष्यमान आनंद ते समजून घेण्यास असमर्थ ठरले; त्यांनी भगवंतांना अशी याचना केली नाही – "भन्ते, भगवान कल्पभर राहावेत; सुगत कल्पभर राहावेत, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी." कारण त्यांचे चित्त माराने ग्रासले होते.

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato [Pg.153] paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi.

त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले – "आनंदा, तू जा, आता तुला जाण्याची जी वेळ योग्य वाटेल ती कर." "तसेच असो, भन्ते!" असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि आसनावरून उठून, भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून, ते जवळच एका झाडाच्या मुळाशी जाऊन बसले.

Atha kho māro pāpimā, acirapakkante āyasmante ānande, yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho māro pāpimā bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद निघून गेल्यावर काही वेळातच पापी मार जेथे भगवान होते तेथे आला; आणि जवळ येऊन एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून पापी माराने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato; parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato; parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.

"भन्ते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे; सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भन्ते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. भन्ते, भगवंतांनी पूर्वी असे वचन दिले होते – 'हे पापी मारा, जोपर्यंत माझे भिक्खू शिष्य चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न, अनुधम्मचारी होणार नाहीत; आणि जोपर्यंत ते आपल्या आचार्यांच्या शिकवणीचे ग्रहण करून ते सांगणार नाहीत, उपदेश करणार नाहीत, प्रज्ञापित करणार नाहीत, प्रस्थापित करणार नाहीत, उघड करणार नाहीत, विभागून स्पष्ट करणार नाहीत, सुबोध करणार नाहीत; आणि उद्भवलेल्या परवादाचे धम्मानुसार चांगल्या प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करणार नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.' परंतु भन्ते, आता भगवंतांचे भिक्खू शिष्य चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न, अनुधम्मचारी झाले आहेत. ते आपल्या आचार्यांच्या शिकवणीचे ग्रहण करून ते सांगत आहेत, उपदेश करत आहेत, प्रज्ञापित करत आहेत, प्रस्थापित करत आहेत, उघड करत आहेत, विभागून स्पष्ट करत आहेत, सुबोध करत आहेत; आणि उद्भवलेल्या परवादाचे धम्मानुसार चांगल्या प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करत आहेत. भन्ते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे; सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भन्ते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे."

‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, bhikkhuniyo bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā [Pg.154] anudhammacāriniyo sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato; parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.

"भन्ते, भगवंतांनी पूर्वी असे वचन दिले होते – 'हे पापी मारा, जोपर्यंत माझ्या भिक्खुणी शिष्या चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न, अनुधम्मचारिणी होणार नाहीत; आणि जोपर्यंत त्या आपल्या आचार्यांच्या शिकवणीचे ग्रहण करून ते सांगणार नाहीत, उपदेश करणार नाहीत, प्रज्ञापित करणार नाहीत, प्रस्थापित करणार नाहीत, उघड करणार नाहीत, विभागून स्पष्ट करणार नाहीत, सुबोध करणार नाहीत; आणि उद्भवलेल्या परवादाचे धम्मानुसार चांगल्या प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करणार नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.' परंतु भन्ते, आता भगवंतांच्या भिक्खुणी शिष्या चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न, अनुधम्मचारिणी झाल्या आहेत. त्या आपल्या आचार्यांच्या शिकवणीचे ग्रहण करून ते सांगत आहेत, उपदेश करत आहेत, प्रज्ञापित करत आहेत, प्रस्थापित करत आहेत, उघड करत आहेत, विभागून स्पष्ट करत आहेत, सुबोध करत आहेत; आणि उद्भवलेल्या परवादाचे धम्मानुसार चांगल्या प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करत आहेत. भन्ते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे; सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भन्ते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे."

‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, upāsakā bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato; parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.

“भंते! भगवंतांनी हे वचन म्हटले होते—‘हे पापिष्ठ मारा! जोपर्यंत माझे उपासक श्रावक चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारी होत नाहीत; जोपर्यंत ते आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगू, उपदेशू, प्रज्ञापित करू, प्रस्थापित करू, उघडून दाखवू, विभाजित करू आणि स्पष्ट करू शकत नाहीत; आणि जोपर्यंत ते उद्भवलेल्या परवादाचे (इतर मतांचे) धम्माच्या आधारे उत्तम प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करू शकत नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ परंतु भंते! आता भगवंतांचे उपासक श्रावक चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारी झाले आहेत. ते आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगतात, उपदेशतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघडून दाखवतात, विभाजित करतात आणि स्पष्ट करतात; तसेच उद्भवलेल्या परवादाचे धम्माच्या आधारे उत्तम प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करतात. म्हणून भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे; सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे.”

‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato; parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.

“भंते! भगवंतांनी हे वचन म्हटले होते—‘हे पापिष्ठ मारा! जोपर्यंत माझ्या उपासिका श्राविका चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारिणी होत नाहीत; जोपर्यंत त्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगू, उपदेशू, प्रज्ञापित करू, प्रस्थापित करू, उघडून दाखवू, विभाजित करू आणि स्पष्ट करू शकत नाहीत; आणि जोपर्यंत त्या उद्भवलेल्या परवादाचे धम्माच्या आधारे उत्तम प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करू शकत नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ परंतु भंते! आता भगवंतांच्या उपासिका श्राविका चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारिणी झाल्या आहेत. त्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगतात, उपदेशतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघडून दाखवतात, विभाजित करतात आणि स्पष्ट करतात; तसेच उद्भवलेल्या परवादाचे धम्माच्या आधारे उत्तम प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करतात. म्हणून भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे; सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे.”

‘‘Bhāsitā [Pg.155] kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’nti. Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato; parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato’’ti.

“भंते! भगवंतांनी हे वचन म्हटले होते—‘हे पापिष्ठ मारा! जोपर्यंत माझे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, सर्वत्र पसरलेले आणि देव-मनुष्यांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रकाशित होत नाही, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ परंतु भंते! आता भगवंतांचे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, सर्वत्र पसरलेले आणि देव-मनुष्यांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रकाशित झाले आहे. म्हणून भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे; सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे.”

Evaṃ vutte, bhagavā māraṃ pāpimantaṃ etadavoca – ‘‘appossukko tvaṃ, pāpima, hohi. Na ciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’’ti.

असे म्हटले असता, भगवंतांनी पापिष्ठ माराला असे म्हटले—“हे पापिष्ठ मारा! तू निश्चिंत राहा. लवकरच तथागतांचे परिनिर्वाण होईल. आजपासून तीन महिन्यांनंतर तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करतील.”

Atha kho bhagavā cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajji. Ossaṭṭhe ca bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako lomahaṃso, devadundubhiyo ca phaliṃsu.

त्यानंतर भगवंतांनी चापाल चैत्यामध्ये स्मृतिमान आणि जागरूक (सतो संप्रजानो) राहून आयुष्य-संस्काराचा (जगण्याच्या इच्छेचा) त्याग केला. भगवंतांनी आयुष्य-संस्काराचा त्याग केला असता, अंगावर काटा आणणारा भयंकर मोठा भूकंप झाला आणि देवदुंदुभी कडाडल्या.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान उद्गारले—

‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ,Bhavasaṅkhāramavassaji muni;

Ajjhattarato samāhito,Abhindi kavacamivattasambhava’’nti. paṭhamaṃ;

“मुनींनी मोजता येण्याजोग्या आणि अमोज अशा दोन्ही अवस्थांची तुलना करून, भव निर्माण करणाऱ्या संस्कारांचा (आयुष्य-संस्काराचा) त्याग केला. अध्यात्मात रममाण आणि समाधीस्थ राहून त्यांनी स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचे जाळे कवचाप्रमाणे भेदून टाकले.” (पहिले सूत्र समाप्त)

2. Sattajaṭilasuttaṃ

२. सत्तजटिल सुत्त

52. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito bahidvārakoṭṭhake nisinno hoti. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.

५२. असे मी ऐकले आहे—एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये पूर्वाराम येथील मृगारमाता (विशाखा) हिच्या प्रासादात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यान-एकांतातून उठून प्रासादाच्या बाहेरील प्रवेशद्वाराजवळ बसले होते. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला.

Tena [Pg.156] kho pana samayena satta ca jaṭilā, satta ca nigaṇṭhā, satta ca acelakā, satta ca ekasāṭakā, satta ca paribbājakā, parūḷhakacchanakhalomā khārivividhamādāya bhagavato avidūre atikkamanti.

त्या वेळी सात जटाधारी (जटिल), सात निग्रंथ, सात अचेलक (नग्न), सात एकशाटक (एक वस्त्र नेसणारे) आणि सात परिव्राजक, ज्यांच्या काखेतील केस, नखे आणि अंगावरील केस वाढलेले होते, ते विविध प्रकारच्या कावडी घेऊन भगवंतांच्या जवळून जात होते.

Addasā kho rājā pasenadi kosalo te satta ca jaṭile, satta ca nigaṇṭhe, satta ca acelake, satta ca ekasāṭake, satta ca paribbājake, parūḷhakacchanakhalome khārivividhamādāya bhagavato avidūre atikkamante. Disvāna uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ nihantvā yena te satta ca jaṭilā, satta ca nigaṇṭhā, satta ca acelakā, satta ca ekasāṭakā, satta ca paribbājakā, tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ nāmaṃ sāvesi – ‘‘rājāhaṃ, bhante, pasenadi kosalo; rājāhaṃ, bhante, pasenadi kosalo; rājāhaṃ, bhante, pasenadi kosalo’’ti.

कोसलचा राजा प्रसेनजितने त्या सात जटाधारी, सात निग्रंथ, सात अचेलक, सात एकशाटक आणि सात परिव्राजकांना, ज्यांचे केस, नखे व अंगावरील केस वाढलेले होते, विविध कावडी घेऊन भगवंतांच्या जवळून जाताना पाहिले. त्यांना पाहून तो आपल्या आसनावरून उठला, आपले उपरणे (उत्तरासंग) एका खांद्यावर केले, आपला उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवला आणि जेथे ते सात जटाधारी, सात निग्रंथ, सात अचेलक, सात एकशाटक व सात परिव्राजक होते, त्या दिशेने हात जोडून तीन वेळा आपले नाव सांगितले— “भंते! मी कोसलचा राजा प्रसेनजित आहे; भंते! मी कोसलचा राजा प्रसेनजित आहे; भंते! मी कोसलचा राजा प्रसेनजित आहे.”

Atha kho rājā pasenadi kosalo acirapakkantesu tesu sattasu ca jaṭilesu, sattasu ca nigaṇṭhesu, sattasu ca acelakesu, sattasu ca ekasāṭakesu, sattasu ca paribbājakesu, yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ye kho bhante, loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā ete tesaṃ aññatare’’ti.

त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित, ते सात जटाधारी, सात निग्रंथ, सात अचेलक, सात एकशाटक आणि सात परिव्राजक निघून गेल्यावर काही वेळाने जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोसलच्या राजा प्रसेनजितने भगवंतांना असे विचारले— “भंते! या जगात जे कोणी अर्हत आहेत किंवा अर्हत्त्वाच्या मार्गावर आरूढ आहेत, हे लोक त्यांच्यापैकीच काही आहेत का?”

‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ, mahārāja, tayā gihinā kāmabhoginā puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantena kāsikacandanaṃ paccanubhontena mālāgandhavilepanaṃ dhārayantena jātarūparajataṃ sādiyantena – ime vā arahanto, ime vā arahattamaggaṃ samāpannāti.

“महाराज! तुम्ही गृहस्थ आहात, कामभोगांचा उपभोग घेणारे आहात, मुलेबाळे आणि पत्नी यांच्या गर्दीत राहणारे आहात, काशीचे चंदन वापरणारे आहात, पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये आणि विलेपन धारण करणारे आहात, सोने-चांदीचा स्वीकार करणारे आहात. अशा तुमच्यासाठी ‘हे अर्हत आहेत’ किंवा ‘हे अर्हत्त्वाच्या मार्गावर आरूढ आहेत’ हे ओळखणे अत्यंत कठीण आहे.”

‘‘Saṃvāsena kho, mahārāja, sīlaṃ veditabbaṃ. Tañca kho dīghena addhunā na ittaraṃ, manasikarotā no amanasikarotā, paññavatā no duppaññena. Saṃvohārena kho, mahārāja, soceyyaṃ veditabbaṃ. Tañca kho dīghena addhunā [Pg.157] na ittaraṃ, manasikarotā no amanasikarotā, paññavatā no duppaññena. Āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabbo. So ca kho dīghena addhunā na ittaraṃ, manasikarotā no amanasikarotā, paññavatā no duppaññena. Sākacchāya kho, mahārāja, paññā veditabbā. Sā ca kho dīghena addhunā na ittaraṃ, manasikarotā no amanasikarotā, paññavatā no duppaññenā’’ti.

“महाराज! एकत्र राहण्यानेच (सहवासानेच) शील जाणता येते. आणि तेसुद्धा दीर्घ काळाच्या सहवासानेच जाणता येते, थोड्या काळाने नाही; मनन (लक्षपूर्वक विचार) करणाऱ्यालाच ते जाणता येते, मनन न करणाऱ्याला नाही; प्रज्ञावंतालाच ते जाणता येते, प्रज्ञाहीनाला नाही. महाराज! संभाषणानेच (व्यवहारानेच) शुद्धता जाणता येते. आणि तीसुद्धा दीर्घ काळानेच जाणता येते, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्यालाच ती जाणता येते, मनन न करणाऱ्याला नाही; प्रज्ञावंतालाच ती जाणता येते, प्रज्ञाहीनाला नाही. महाराज! संकटाच्या वेळीच धैर्य (सामर्थ्य) जाणता येते. आणि तेसुद्धा दीर्घ काळानेच जाणता येते, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्यालाच ते जाणता येते, मनन न करणाऱ्याला नाही; प्रज्ञावंतालाच ते जाणता येते, प्रज्ञाहीनाला नाही. महाराज! चर्चेनेच प्रज्ञा जाणता येते. आणि तीसुद्धा दीर्घ काळानेच जाणता येते, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्यालाच ती जाणता येते, मनन न करणाऱ्याला नाही; प्रज्ञावंतालाच ती जाणता येते, प्रज्ञाहीनाला नाही.”

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘dujjānaṃ kho etaṃ, mahārāja, tayā gihinā puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantena kāsikacandanaṃ paccanubhontena mālāgandhavilepanaṃ dhārayantena jātarūparajataṃ sādiyantena – ime vā arahanto, ime vā arahattamaggaṃ samāpannāti. Saṃvāsena kho, mahārāja, sīlaṃ veditabbaṃ…pe… sākacchāya kho, mahārāja, paññā veditabbā. Sā ca kho dīghena addhunā na ittaraṃ, manasikarotā no amanasikarotā, paññavatā no duppaññenā’’’ti.

“आश्चर्य आहे भंते! अद्भुत आहे भंते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित (सुंदर रीतीने) सांगितले आहे – ‘महाराज! गृहस्थ असलेल्या, मुलाबाळांनी गजबजलेल्या घरात राहणाऱ्या, काशीच्या चंदनाचा उपभोग घेणाऱ्या, पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये व विलेपन धारण करणाऱ्या, सोने-चांदीचा स्वीकार करणाऱ्या तुमच्यासारख्या व्यक्तीला हे जाणणे कठीणच आहे की – हे अर्हत आहेत किंवा हे अर्हतमार्गाला प्राप्त झाले आहेत. महाराज! एकत्र राहण्यानेच शील जाणता येते... (तसेच)... महाराज! चर्चेनेच प्रज्ञा जाणता येते. आणि तीसुद्धा दीर्घ काळानेच जाणता येते, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्यालाच ती जाणता येते, मनन न करणाऱ्याला नाही; प्रज्ञावंतालाच ती जाणता येते, प्रज्ञाहीनाला नाही.’”

‘‘Ete, bhante, mama purisā corā ocarakā janapadaṃ ocaritvā gacchanti. Tehi paṭhamaṃ ociṇṇaṃ ahaṃ pacchā osārissāmi. Idāni te, bhante, taṃ rajojallaṃ pavāhetvā sunhātā suvilittā kappitakesamassū odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgibhūtā paricāressantī’’ ti.

“भंते! हे माझे गुप्तहेर (हेरगिरी करणारे पुरुष) आहेत, जे जनपदाचा शोध घेऊन (माहिती काढून) परत आले आहेत. त्यांनी आधी शोध घेतलेल्या गोष्टींवर मी नंतर कारवाई करतो. भंते! आता ते धुळीचा मळ धुवून, स्वच्छ स्नान करून, सुगंधी द्रव्यांचे विलेपन करून, केस व दाढी व्यवस्थित कापून, पांढरे वस्त्र परिधान करून, पाच कामगुणांनी युक्त व तृप्त होऊन विलास करतील.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Na vāyameyya sabbattha, nāññassa puriso siyā;

Nāññaṃ nissāya jīveyya, dhammena na vaṇiṃ care’’ti. dutiyaṃ;

“सर्वच ठिकाणी (अकुशल कर्मात) प्रयत्न करू नये, दुसऱ्याचा गुलाम (चाकर) होऊ नये; दुसऱ्यावर अवलंबून जगू नये, आणि धर्माच्या विरुद्ध व्यापार करू नये.” (दुसरे सुत्त समाप्त)

3. Paccavekkhaṇasuttaṃ

३. पच्चवेक्खण सुत्त (प्रत्यावेक्षण सुत्त)

53. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā attano aneke [Pg.158] pāpake akusale dhamme pahīne paccavekkhamāno nisinno hoti, aneke ca kusale dhamme bhāvanāpāripūriṃ gate.

५३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान स्वतःच्या नष्ट झालेल्या अनेक पापी अकुशल धर्मांचे (विचारांचे) आणि भावनेने परिपूर्णतेस पोहोचलेल्या अनेक कुशल धर्मांचे चिंतन करत बसले होते.

Atha kho bhagavā attano aneke pāpake akusale dhamme pahīne viditvā aneke ca kusale dhamme bhāvanāpāripūriṃ gate tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी स्वतःच्या नष्ट झालेल्या अनेक पापी अकुशल धर्मांना आणि भावनेने परिपूर्णतेस पोहोचलेल्या अनेक कुशल धर्मांना जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Ahu pubbe tadā nāhu, nāhu pubbe tadā ahu;

Na cāhu na ca bhavissati, na cetarahi vijjatī’’ti. tatiyaṃ;

“जे पूर्वी होते, ते तेव्हा (अर्हत झाल्यावर) नव्हते; जे पूर्वी नव्हते, ते तेव्हा झाले. जे पूर्वी नव्हते, ते भविष्यातही असणार नाही, आणि ते आताही अस्तित्वात नाही.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

4. Paṭhamanānātitthiyasuttaṃ

४. प्रथम नानातिथ्य सुत्त (पहिले नानातिथ्य सुत्त)

54. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulā nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā sāvatthiyaṃ paṭivasanti nānādiṭṭhikā nānākhantikā nānārucikā nānādiṭṭhinissayanissitā.

५४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी अनेक विविध मतांचे (दृष्टींचे), विविध आवडींचे, विविध रुचींचे आणि विविध मतांच्या आश्रयाला गेलेले अनेक नाना पंथांचे श्रमण, ब्राह्मण आणि परिव्राजक श्रावस्तीमध्ये राहत होते.

Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘antavā loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘anantavā loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke [Pg.159] samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti.

काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “लोक (विश्व) शाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” तर काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “लोक सान्त (मर्यादित) आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” तर काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “लोक अनंत (अमर्याद) आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “जो जीव आहे तेच शरीर आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” तर काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” तर काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाहीत, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतातही आणि राहत नाहीतही, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.” तर काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे होते – “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत (म्हणजेच दोन्ही नाही), हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे.”

Te bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’ti.

ते आपापसात भांडण करत, कलह करत, वादात पडत आणि एकमेकांवर शब्दांचे बाण (वाग्बाण) चालवत राहत असत – “धर्म असा आहे, तसा नाही; धर्म तसा नाही, असा आहे.”

Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) शिरले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेवरून परत आल्यावर ते जेथे भगवान होते तेथे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Idha, bhante, sambahulā nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā sāvatthiyaṃ paṭivasanti nānādiṭṭhikā nānākhantikā nānārucikā nānādiṭṭhinissayanissitā.

“भंते! येथे श्रावस्तीमध्ये अनेक विविध मतांचे, विविध आवडींचे, विविध रुचींचे आणि विविध मतांच्या आश्रयाला गेलेले अनेक नाना पंथांचे श्रमण, ब्राह्मण आणि परिव्राजक राहत आहेत.

‘‘Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti…pe… te bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’’ ti.

“त्यातील काही श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा मताचे आहेत – ‘लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे’... (तसेच)... ते आपापसात भांडण करत, कलह करत, वादात पडत आणि एकमेकांवर शब्दांचे बाण चालवत राहत आहेत – ‘धर्म असा आहे, तसा नाही; धर्म तसा नाही, असा आहे.’”

‘‘Aññatitthiyā, bhikkhave, paribbājakā andhā acakkhukā; atthaṃ na jānanti, anatthaṃ na jānanti, dhammaṃ na jānanti, adhammaṃ na jānanti. Te atthaṃ ajānantā anatthaṃ ajānantā dhammaṃ ajānantā adhammaṃ ajānantā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’’ti.

“भिक्खूंनो, इतर पंथांचे (अन्यतीर्थीय) परिव्राजक हे आंधळे आणि प्रज्ञाचक्षू नसलेले आहेत; ते हित (अर्थ) जाणत नाहीत, अहित (अनर्थ) जाणत नाहीत, धम्म जाणत नाहीत, अधम्म जाणत नाहीत. ते हित न जाणणारे, अहित न जाणणारे, धम्म न जाणणारे, अधम्म न जाणणारे भांडण करणारे, कलह करणारे, वादात पडलेले आणि एकमेकांवर वाक्-बाणांनी प्रहार करत विहरतात की – ‘धम्म असा आहे, धम्म तसा नाही; धम्म तसा नाही, धम्म असा आहे.’”

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, imissāyeva sāvatthiyā aññataro rājā ahosi. Atha kho, bhikkhave, so rājā aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yāvatakā sāvatthiyā jaccandhā te sabbe ekajjhaṃ sannipātehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso tassa rañño paṭissutvā yāvatakā sāvatthiyā jaccandhā te sabbe gahetvā yena so rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ rājānaṃ etadavoca – ‘sannipātitā kho te, deva, yāvatakā sāvatthiyā jaccandhā’ti[Pg.160]. ‘Tena hi, bhaṇe, jaccandhānaṃ hatthiṃ dassehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso tassa rañño paṭissutvā jaccandhānaṃ hatthiṃ dassesi.

“भिक्खूंनो, पूर्वी या श्रावस्तीमध्येच एक राजा होऊन गेला. भिक्खूंनो, तेव्हा त्या राजाने एका माणसाला बोलावले – ‘हे माणसा, ये, श्रावस्तीमध्ये जेवढे जन्मांध लोक आहेत, त्या सर्वांना एका ठिकाणी एकत्र कर.’ भिक्खूंनो, ‘तसेच महाराज,’ असे म्हणून त्या माणसाने राजाच्या आज्ञेचे पालन केले आणि श्रावस्तीमधील सर्व जन्मांधांना एकत्र करून तो राजाकडे गेला. तिथे पोहोचून त्याने राजाला म्हटले – ‘महाराज, श्रावस्तीमधील सर्व जन्मांधांना एकत्र केले आहे.’ ‘तर मग, हे भद्र पुरुषा, त्या जन्मांधांना हत्ती दाखव.’ भिक्खूंनो, ‘तसेच महाराज,’ असे म्हणून त्या माणसाने राजाच्या आज्ञेचे पालन केले आणि जन्मांधांना हत्ती दाखवला.”

‘‘Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa sīsaṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’ti. Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa kaṇṇaṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’ti. Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa dantaṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’ti. Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa soṇḍaṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’ti. Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa kāyaṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’ti. Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa pādaṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’ti. Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa satthiṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’ti. Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa naṅguṭṭhaṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’ti. Ekaccānaṃ jaccandhānaṃ hatthissa vāladhiṃ dassesi – ‘ediso, jaccandhā, hatthī’’’ti.

“त्याने काही जन्मांधांना हत्तीचे डोके स्पर्श करायला दिले आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’ काही जन्मांधांना हत्तीचा कान स्पर्श करायला दिला आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’ काही जन्मांधांना हत्तीचा सुळा स्पर्श करायला दिला आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’ काही जन्मांधांना हत्तीची सोंड स्पर्श करायला दिली आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’ काही जन्मांधांना हत्तीचे शरीर स्पर्श करायला दिले आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’ काही जन्मांधांना हत्तीचा पाय स्पर्श करायला दिला आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’ काही जन्मांधांना हत्तीची मांडी स्पर्श करायला दिली आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’ काही जन्मांधांना हत्तीच्या शेपटीचे मूळ स्पर्श करायला दिले आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’ काही जन्मांधांना हत्तीच्या शेपटीचे केस स्पर्श करायला दिले आणि म्हणाला – ‘जन्मांधांनो, हत्ती असा असतो.’”

‘‘Atha kho, bhikkhave, so puriso jaccandhānaṃ hatthiṃ dassetvā yena so rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ rājānaṃ etadavoca – ‘diṭṭho kho tehi, deva, jaccandhehi hatthī; yassa dāni kālaṃ maññasī’ti.

“भिक्खूंनो, त्यानंतर त्या माणसाने जन्मांधांना हत्ती दाखवून जेथे राजा होता तेथे तो गेला. तिथे पोहोचून त्याने राजाला म्हटले – ‘महाराज, त्या जन्मांधांनी हत्ती पाहिला आहे. आता आपल्याला योग्य वाटेल ते करावे.’”

‘‘Atha kho, bhikkhave, so rājā yena te jaccandhā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te jaccandhe etadavoca – ‘diṭṭho vo, jaccandhā, hatthī’ti? ‘Evaṃ, deva, diṭṭho no hatthī’ti. ‘Vadetha, jaccandhā, kīdiso hatthī’ti?

“भिक्खूंनो, त्यानंतर तो राजा जेथे ते जन्मांध होते तेथे गेला. तिथे पोहोचून त्याने त्या जन्मांधांना विचारले – ‘जन्मांधांनो, तुम्ही हत्ती पाहिला का?’ ‘होय, महाराज, आम्ही हत्ती पाहिला.’ ‘जन्मांधांनो, सांगा बरं, हत्ती कसा आहे?’”

‘‘Yehi, bhikkhave, jaccandhehi hatthissa sīsaṃ diṭṭhaṃ ahosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi kumbho’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या डोक्याला स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा घागरीसारखा (कुंभासारखा) असतो.’”

‘‘Yehi, bhikkhave, jaccandhehi hatthissa kaṇṇo diṭṭho ahosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi suppo’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या कानाला स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा सुपासारखा असतो.’”

‘‘Yehi, bhikkhave, jaccandhehi hatthissa danto diṭṭho ahosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi khīlo’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या सुळ्याला स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा खुंट्यासारखा असतो.’”

‘‘Yehi, bhikkhave, jaccandhehi hatthissa soṇḍo diṭṭho ahosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi naṅgalīsā’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या सोंडेला स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा नांगराच्या दांड्यासारखा असतो.’”

‘‘Yehi, bhikkhave, jaccandhehi hatthissa kāyo diṭṭho ahosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi koṭṭho’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या शरीराला स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा कोठारासारखा असतो.’”

‘‘Yehi[Pg.161], bhikkhave, jaccandhehi hatthissa pādo diṭṭho ahosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi thūṇo’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या पायाला स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा खांबासारखा असतो.’”

‘‘Yehi, bhikkhave, jaccandhehi hatthissa satthi diṭṭho hosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi udukkhalo’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या मांडीला स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा उखळासारखा असतो.’”

‘‘Yehi, bhikkhave, jaccandhehi hatthissa naṅguṭṭhaṃ diṭṭhaṃ ahosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi musalo’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या शेपटीच्या मुळाला स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा मुसळासारखा असतो.’”

‘‘Yehi, bhikkhave, jaccandhehi hatthissa vāladhi diṭṭho ahosi, te evamāhaṃsu – ‘ediso, deva, hatthī seyyathāpi sammajjanī’ti.

“भिक्खूंनो, ज्या जन्मांधांनी हत्तीच्या शेपटीच्या केसांना स्पर्श केला होता, ते म्हणाले – ‘महाराज, हत्ती हा झाडूसारखा असतो.’”

‘‘Te ‘ediso hatthī, nediso hatthī; nediso hatthī, ediso hatthī’’’ti aññamaññaṃ muṭṭhīhi saṃsumbhiṃsu. Tena ca pana, bhikkhave, so rājā attamano ahosi.

“ते ‘हत्ती असा आहे, तसा नाही; हत्ती तसा नाही, असा आहे’ असे म्हणत एकमेकांना मुठींनी मारू लागले. आणि भिक्खूंनो, यामुळे तो राजा अत्यंत आनंदित झाला.”

‘‘Evameva kho, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā andhā acakkhukā. Te atthaṃ na jānanti anatthaṃ na jānanti, dhammaṃ na jānanti adhammaṃ na jānanti. Te atthaṃ ajānantā anatthaṃ ajānantā, dhammaṃ ajānantā adhammaṃ ajānantā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’’ti.

“भिक्खूंनो, याचप्रमाणे इतर पंथांचे (अन्यतीर्थीय) परिव्राजक हे आंधळे आणि प्रज्ञाचक्षू नसलेले आहेत. ते हित जाणत नाहीत, अहित जाणत नाहीत, धम्म जाणत नाहीत, अधम्म जाणत नाहीत. ते हित न जाणणारे, अहित न जाणणारे, धम्म न जाणणारे, अधम्म न जाणणारे भांडण करणारे, कलह करणारे, वादात पडलेले आणि एकमेकांवर वाक्-बाणांनी प्रहार करत विहरतात की – ‘धम्म असा आहे, धम्म तसा नाही; धम्म तसा नाही, धम्म असा आहे.’”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

“त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –”

‘‘Imesu kira sajjanti, eke samaṇabrāhmaṇā;

Viggayha naṃ vivadanti, janā ekaṅgadassino’’ti. catutthaṃ;

“‘काही श्रमण आणि ब्राह्मण या (मिथ्या) दृष्टींमध्येच अडकून पडतात; एकाच अंगाचे दर्शन घेणारे (अपूर्ण ज्ञान असणारे) लोक आपापसात भांडत राहतात आणि वाद घालतात.’”

5. Dutiyanānātitthiyasuttaṃ

५. “दुसरे नानातीर्थीय सुत्त”

55. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulā nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā sāvatthiyaṃ paṭivasanti nānādiṭṭhikā nānākhantikā nānārucikā nānādiṭṭhinissayanissitā.

५५. “असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहरत होते. त्या वेळी विविध दृष्टी (मते), विविध आकांक्षा, विविध आवडीनिवडी असणारे आणि विविध दृष्टींच्या आश्रयाने राहणारे अनेक नानातीर्थीय श्रमण, ब्राह्मण आणि परिव्राजक श्रावस्तीमध्ये राहत होते.”

Santeke [Pg.162] samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassato ca asassato ca attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘neva sassato nāsassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sayaṃkato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘paraṃkato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sayaṃkato ca paraṃkato ca attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asayaṃkāro aparaṃkāro adhiccasamuppanno attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asassataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassatañca asassatañca sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘neva sassataṃ nāsassataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evadiṭṭhino – ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhaṃ attā ca loko [Pg.163] ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asayaṃkāraṃ aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti.

काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तसेच काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक अशाश्वत आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक शाश्वतही आहेत आणि अशाश्वतही आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तसेच काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक ना शाश्वत आहेत ना अशाश्वत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक स्वतः निर्माण केलेले आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तसेच काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक दुसऱ्याने निर्माण केलेले आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक स्वतःही निर्माण केलेले आहेत आणि दुसऱ्यानेही निर्माण केलेले आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तसेच काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक स्वतः निर्माण केलेले नाहीत, दुसऱ्यानेही निर्माण केलेले नाहीत, तर ते कोणत्याही कारणाशिवाय उत्पन्न झाले आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'सुख-दुःख, आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तसेच काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'सुख-दुःख, आत्मा आणि लोक अशाश्वत आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'सुख-दुःख, आत्मा आणि लोक शाश्वतही आहेत आणि अशाश्वतही आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तसेच काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'सुख-दुःख, आत्मा आणि लोक ना शाश्वत आहेत ना अशाश्वत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'सुख-दुःख, आत्मा आणि लोक स्वतः निर्माण केलेले आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तसेच काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'सुख-दुःख, आत्मा आणि लोक दुसऱ्याने निर्माण केलेले आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'सुख-दुःख, आत्मा आणि लोक स्वतःही निर्माण केलेले आहेत आणि दुसऱ्यानेही निर्माण केलेले आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तसेच काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'सुख-दुःख, आत्मा आणि लोक स्वतः निर्माण केलेले नाहीत, दुसऱ्यानेही निर्माण केलेले नाहीत, तर ते कोणत्याही कारणाशिवाय उत्पन्न झाले आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.'

Te bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’ti.

ते भांडण व कलह करणारे आणि वादात पडलेले लोक, एकमेकांवर मुखरूपी शस्त्रांनी प्रहार करत राहतात की— 'धम्म असा आहे, धम्म असा नाही; धम्म असा नाही, धम्म असा आहे.'

Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी फिरून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परत आल्यावर ते भगवंतांकडे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले—

‘‘Idha, bhante, sambahulā nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā sāvatthiyaṃ paṭivasanti nānādiṭṭhikā nānākhantikā nānārucikā nānādiṭṭhinissayanissitā.

“भंते, येथे श्रावस्तीमध्ये विविध मतांचे, विविध आवडींचे, विविध रुचींचे आणि विविध मतांच्या आश्रयाला राहिलेले अनेक परधर्मीय श्रमण, ब्राह्मण आणि परिव्राजक राहतात.

‘‘Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti…pe… te bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’’ti.

“त्यांच्यापैकी काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे बोलणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत; हेच केवळ सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे'... पे... ते भांडण व कलह करणारे आणि वादात पडलेले लोक, एकमेकांवर मुखरूपी शस्त्रांनी प्रहार करत राहतात की— 'धम्म असा आहे, धम्म असा नाही; धम्म असा नाही, धम्म असा आहे.' ”

‘‘Aññatitthiyā, bhikkhave, paribbājakā andhā acakkhukā; atthaṃ na jānanti anatthaṃ na jānanti, dhammaṃ na jānanti adhammaṃ na jānanti. Te atthaṃ ajānantā anatthaṃ ajānantā, dhammaṃ ajānantā adhammaṃ ajānantā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’’ti.

“भिक्खूंनो, इतर पंथांचे परिव्राजक हे आंधळे व ज्ञानचक्षू नसलेले आहेत; ते अर्थाला (कल्याणाला) जाणत नाहीत आणि अनर्थाला (अकल्याणाला) जाणत नाहीत, ते धम्माला जाणत नाहीत आणि अधम्माला जाणत नाहीत. ते अर्थ न जाणणारे, अनर्थ न जाणणारे, धम्म न जाणणारे आणि अधम्म न जाणणारे असल्याने, भांडण व कलह करणारे आणि वादात पडलेले होऊन, एकमेकांवर मुखरूपी शस्त्रांनी प्रहार करत राहतात की— 'धम्म असा आहे, धम्म असा नाही; धम्म असा नाही, धम्म असा आहे.' ”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान (उद्गार) काढले—

‘‘Imesu kira sajjanti, eke samaṇabrāhmaṇā;

Antarāva visīdanti, appatvāva tamogadha’’nti. pañcamaṃ;

“काही श्रमण आणि ब्राह्मण या (मिथ्या) मतांमध्येच अडकून पडतात; ते परम आश्रयाला (निर्वाणाला) न पोहोचता, मध्येच बुडून जातात.” (पाचवे सूत्र समाप्त)

6. Tatiyanānātitthiyasuttaṃ

६. तिसरे नानातिथिय सुत्त

56. Evaṃ [Pg.164] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulā nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā sāvatthiyaṃ paṭivasanti nānādiṭṭhikā nānākhantikā nānārucikā nānādiṭṭhinissayanissitā.

५६. असे मी ऐकले आहे— एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी विविध मतांचे, विविध आवडींचे, विविध रुचींचे आणि विविध मतांच्या आश्रयाला राहिलेले अनेक परधर्मीय श्रमण, ब्राह्मण आणि परिव्राजक श्रावस्तीमध्ये राहत होते.

Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassato ca asassato ca attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘neva sassato nāsassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sayaṃkato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘paraṃkato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sayaṃkato ca paraṃkato ca attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asayaṃkāro aparaṃkāro adhiccasamuppanno attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asassataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sassatañca asassatañca sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘neva sassataṃ nāsassataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti[Pg.165]. Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Santi paneke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘asayaṃkāraṃ aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’’nti.

काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक नित्य आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तर काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक अनित्य आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक नित्यही आहेत आणि अनित्यही आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तर काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक न नित्य आहेत न अनित्य आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक स्वतः निर्माण केलेले आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तर काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक दुसऱ्याने निर्माण केलेले आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक स्वतःही निर्माण केलेले आहेत आणि दुसऱ्यानेही निर्माण केलेले आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तर काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक स्वतः निर्माण केलेले नाहीत, दुसऱ्यानेही निर्माण केलेले नाहीत, तर ते अहेतुकपणे उत्पन्न झाले आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक यांचे सुख-दुःख नित्य आहे, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तर काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक यांचे सुख-दुःख अनित्य आहे, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक यांचे सुख-दुःख नित्यही आहे आणि अनित्यही आहे, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तर काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक यांचे सुख-दुःख न नित्य आहे न अनित्य आहे, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक यांचे सुख-दुःख स्वतः निर्माण केलेले आहे, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तर काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक यांचे सुख-दुःख दुसऱ्याने निर्माण केलेले आहे, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक यांचे सुख-दुःख स्वतःही निर्माण केलेले आहे आणि दुसऱ्यानेही निर्माण केलेले आहे, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.' तर काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक यांचे सुख-दुःख स्वतः निर्माण केलेले नाही, दुसऱ्यानेही निर्माण केलेले नाही, तर ते अहेतुकपणे उत्पन्न झाले आहे, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.'

Te bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’ti.

ते भांडण करणारे, कलह करणारे, वादात पडलेले आणि एकमेकांवर वाक्-बाणांनी प्रहार करत राहतात की— 'धम्म असा आहे, धम्म असा नाही; धम्म असा नाही, धम्म असा आहे.'

Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी शिरले. श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी फिरून, भोजनोत्तर पिंडपाताहून परतल्यावर ते जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले—

‘‘Idha, bhante, sambahulā nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā sāvatthiyaṃ paṭivasanti nānādiṭṭhikā nānākhantikā nānārucikā nānādiṭṭhinissayanissitā.

“भंते, येथे श्रावस्तीमध्ये विविध मतांचे, विविध आवडींचे, विविध रुचींचे आणि विविध मतांच्या आश्रयाला राहिलेले अनेक अन्यधर्मीय श्रमण, ब्राह्मण आणि परिव्राजक राहतात.

‘‘Santeke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti …pe… te bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’’ti.

“त्यांच्यापैकी काही श्रमण व ब्राह्मण असे बोलणारे आणि असे मत बाळगणारे आहेत की— 'आत्मा आणि लोक नित्य आहेत, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे'... पे... ते भांडण करणारे, कलह करणारे, वादात पडलेले आणि एकमेकांवर वाक्-बाणांनी प्रहार करत राहतात की— 'धम्म असा आहे, धम्म असा नाही; धम्म असा नाही, धम्म असा आहे.'"

‘‘Aññatitthiyā, bhikkhave, paribbājakā andhā acakkhukā. Te atthaṃ na jānanti anatthaṃ na jānanti, dhammaṃ na jānanti adhammaṃ na jānanti. Te atthaṃ ajānantā anatthaṃ ajānantā, dhammaṃ ajānantā adhammaṃ ajānantā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘ediso dhammo, nediso dhammo; nediso dhammo, ediso dhammo’’’ti.

“भिक्खूंनो, अन्यधर्मीय परिव्राजक हे आंधळे आणि ज्ञानचक्षू नसलेले आहेत. ते अर्थ (हित) जाणत नाहीत आणि अनर्थ (अहित) जाणत नाहीत; ते धम्म जाणत नाहीत आणि अधम्म जाणत नाहीत. ते अर्थ न जाणणारे, अनर्थ न जाणणारे, धम्म न जाणणारे आणि अधम्म न जाणणारे असल्याने भांडण करणारे, कलह करणारे, वादात पडलेले आणि एकमेकांवर वाक्-बाणांनी प्रहार करत राहतात की— 'धम्म असा आहे, धम्म असा नाही; धम्म असा नाही, धम्म असा आहे.'"

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले—

‘‘Ahaṅkārapasutāyaṃ [Pg.166] pajā, paraṃkārūpasaṃhitā;

Etadeke nābbhaññaṃsu, na naṃ sallanti addasuṃ.

“ही प्रजा अहंकाराने (मी केले या भावनेने) ग्रस्त आहे आणि दुसऱ्याने केले (परकृत) या कल्पनेशी जोडलेली आहे. काही लोक हे सत्य स्वीकारत नाहीत आणि ते याला शल्य (काटा) म्हणून पाहत नाहीत.

‘‘Etañca sallaṃ paṭikacca passato;

Ahaṃ karomīti na tassa hoti;

Paro karotīti na tassa hoti.

“परंतु या शल्याला आधीच पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात 'मी करतो' असा विचार येत नाही, किंवा 'दुसरा करतो' असाही विचार येत नाही.

‘‘Mānupetā ayaṃ pajā, mānaganthā mānavinibaddhā ;

Diṭṭhīsu sārambhakathā, saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. chaṭṭhaṃ;

“ही प्रजा मानाने (अहंकाराने) युक्त आहे, मानाने बांधलेली आहे, मानाने जखडलेली आहे. विविध मतांमध्ये (दृष्टींमध्ये) वादविवाद करणारी ही प्रजा संसाराला ओलांडून जाऊ शकत नाही.” (सहावे सुत्त समाप्त)

7. Subhūtisuttaṃ

७. सुभूति सुत्त

57. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā subhūti bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya avitakkaṃ samādhiṃ samāpajjitvā.

५७. असे मी ऐकले आहे— एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सुभूति भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, विचाररहित (अवितर्क) समाधीमध्ये मग्न होऊन बसले होते.

Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ subhūtiṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya avitakkaṃ samādhiṃ samāpannaṃ.

भगवंतांनी आयुष्यमान सुभूति यांना जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, विचाररहित समाधीमध्ये मग्न होऊन बसलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले—

‘‘Yassa vitakkā vidhūpitā,Ajjhattaṃ suvikappitā asesā;

Taṃ saṅgamaticca arūpasaññī,Catuyogātigato na jātu metī’’ti. sattamaṃ;

“ज्याचे (मनातील) सर्व वितर्क नष्ट झाले आहेत, ज्याचे अंतर्गत सर्व विकल्प पूर्णपणे कापून टाकले गेले आहेत; तो आसक्ती ओलांडून गेलेला, अरूप-संज्ञा असलेला आणि चार योगांच्या पलीकडे गेलेला पुरुष पुन्हा कधीही जन्माला येत नाही.” (सातवे सुत्त समाप्त)

8. Gaṇikāsuttaṃ

८. गणिका सुत्त

58. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena rājagahe dve pūgā aññatarissā gaṇikāya sārattā honti paṭibaddhacittā; bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti[Pg.167], daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ.

५८. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृहात वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी राजगृहात दोन गट एका गणिकेवर अत्यंत आसक्त झाले होते, त्यांचे चित्त तिच्यात अडकले होते. त्यांच्यात भांडण, कलह आणि वाद निर्माण झाले आणि ते एकमेकांवर हातांनी, दगडांनी, काठ्यांनी आणि शस्त्रांनी हल्ला करू लागले. त्यामुळे तेथे काही जण मृत्यू पावले तर काही जण मरणासन्न दुःखाला प्राप्त झाले.

Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisiṃsu. Rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन राजगृहात भिक्षेसाठी शिरले. राजगृहात भिक्षेसाठी फिरून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परत आल्यावर ते जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Idha, bhante, rājagahe dve pūgā aññatarissā gaṇikāya sārattā paṭibaddhacittā; bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkha’’nti.

“भंते, येथे राजगृहात दोन गट एका गणिकेवर अत्यंत आसक्त झाले आहेत, त्यांचे चित्त तिच्यात अडकले आहे. त्यांच्यात भांडण, कलह आणि वाद निर्माण झाले आहेत आणि ते एकमेकांवर हातांनी, दगडांनी, काठ्यांनी आणि शस्त्रांनी हल्ला करत आहेत. त्यामुळे तेथे काही जण मृत्यू पावत आहेत तर काही जण मरणासन्न दुःखाला प्राप्त होत आहेत.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yañca pattaṃ yañca pattabbaṃ, ubhayametaṃ rajānukiṇṇaṃ, āturassānusikkhato. Ye ca sikkhāsārā sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasārā, ayameko anto. Ye ca evaṃvādino – ‘natthi kāmesu doso’ti, ayaṃ dutiyo anto. Iccete ubho antā kaṭasivaḍḍhanā, kaṭasiyo diṭṭhiṃ vaḍḍhenti. Etete ubho ante anabhiññāya olīyanti eke, atidhāvanti eke. Ye ca kho te abhiññāya tatra ca nāhesuṃ, tena ca nāmaññiṃsu, vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“जे प्राप्त झाले आहे आणि जे प्राप्त करायचे आहे, हे दोन्ही (कामभोग) क्लेशांनी पीडित असलेल्या आणि (त्यांच्या मागे) धावणाऱ्या व्यक्तीसाठी रागाने (मळाने) माखलेले आहेत. जे लोक केवळ शील, व्रत, जीवन, ब्रह्मचर्य आणि सेवेलाच (मुक्तीचे) सार मानतात, हा एक टोकाचा मार्ग (अंत) आहे. आणि जे असे म्हणतात की – ‘कामभोगांमध्ये काही दोष नाही’, हा दुसरा टोकाचा मार्ग आहे. हे दोन्ही टोकाचे मार्ग संसार वाढवणारे आहेत, आणि हा संसार चुकीच्या दृष्टीला (मिथ्या दृष्टीला) वाढवतो. या दोन्ही टोकांना न जाणल्यामुळे काही जण मागे राहतात (अधोगतीला जातात), तर काही जण अति धावतात (अतिरेक करतात). परंतु जे या दोन्ही टोकांना विशेष ज्ञानाने जाणून त्यात अडकत नाहीत, आणि त्याद्वारे स्वतःला श्रेष्ठ मानत नाहीत, त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र अस्तित्वात राहत नाही.” आठवे.

9. Upātidhāvantisuttaṃ

९. उपातिधावन्ति सुत्त

59. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā rattandhakāratimisāyaṃ abbhokāse nisinno hoti telappadīpesu jhāyamānesu.

५९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान सावत्थी येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी रात्रीच्या घनदाट अंधारात, तेलाचे दिवे जळत असताना भगवान उघड्या जागेवर बसले होते.

Tena kho pana samayena sambahulā adhipātakā tesu telappadīpesu āpātaparipātaṃ anayaṃ āpajjanti, byasanaṃ āpajjanti, anayabyasanaṃ āpajjanti [Pg.168]. Addasā kho bhagavā te sambahule adhipātake tesu telappadīpesu āpātaparipātaṃ anayaṃ āpajjante, byasanaṃ āpajjante, anayabyasanaṃ āpajjante.

त्या वेळी अनेक पतंग (कीटक) त्या तेलाच्या दिव्यांवर झेप घेऊन पडत होते आणि विनाशाला, संकटाला व अत्यंत दुःखाला प्राप्त होत होते. भगवंतांनी त्या अनेक पतंगांना तेलाच्या दिव्यांवर झेप घेऊन पडताना आणि विनाशाला, संकटाला व अत्यंत दुःखाला प्राप्त होताना पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Upātidhāvanti na sāramenti,Navaṃ navaṃ bandhanaṃ brūhayanti;

Patanti pajjotamivādhipātakā,Diṭṭhe sute itiheke niviṭṭhā’’ti. navamaṃ;

“ते अति धावतात पण साराप्रत (सत्याप्रत) पोहोचत नाहीत, ते नवीन नवीन बंधने वाढवत राहतात. ज्याप्रमाणे पतंग दिव्याच्या ज्योतीवर येऊन पडतात, त्याचप्रमाणे पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या गोष्टींवर चुकीच्या पद्धतीने विश्वास ठेवून काही जण संसारात पडतात.” नववे.

10. Uppajjantisuttaṃ

१०. उप्पज्जन्ति सुत्त

60. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

६०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान सावत्थी येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Yāvakīvañca, bhante, tathāgatā loke nuppajjanti arahanto sammāsambuddhā tāva aññatitthiyā paribbājakā sakkatā honti garukatā mānitā pūjitā apacitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Yato ca kho, bhante, tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā atha aññatitthiyā paribbājakā asakkatā honti agarukatā amānitā apūjitā anapacitā na lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Bhagavā yeva dāni, bhante, sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, bhikkhusaṅgho cā’’ti.

“भंते, जोपर्यंत जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असे तथागत उत्पन्न होत नाहीत, तोपर्यंत इतर पंथांचे परिव्राजक आदृत, सन्मानित, पूजित, आदरणीय असतात आणि त्यांना चिवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणासाठी औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू (परिकार) मिळत राहतात. परंतु, भंते, जेव्हा जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असे तथागत उत्पन्न होतात, तेव्हा इतर पंथांचे परिव्राजक अनादृत, असन्मानित, अपूजित आणि अनादरणीय होतात आणि त्यांना चिवर, पिंडपात, शयनासन आणि औषधोपचार मिळत नाहीत. भंते, आता केवळ भगवंतांचाच आदर, सन्मान, पूजा आणि सत्कार होतो आणि त्यांना चिवर, पिंडपात, शयनासन व औषधोपचार मिळतात, तसेच भिक्खू संघाचाही सत्कार होतो.”

‘‘Evametaṃ[Pg.169], ānanda, yāvakīvañca, ānanda, tathāgatā loke nuppajjanti arahanto sammāsambuddhā tāva aññatitthiyā paribbājakā sakkatā honti garukatā mānitā pūjitā apacitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Yato ca kho, ānanda, tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā atha aññatitthiyā paribbājakā asakkatā honti agarukatā amānitā apūjitā anapacitā na lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Tathāgatova dāni sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, bhikkhusaṅgho cā’’ti.

“आनंदा, हे असेच आहे. जोपर्यंत जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असे तथागत उत्पन्न होत नाहीत, तोपर्यंत इतर पंथांचे परिव्राजक आदृत, सन्मानित, पूजित, आदरणीय असतात आणि त्यांना चिवर, पिंडपात, शयनासन आणि औषधोपचार मिळतात. परंतु, आनंदा, जेव्हा जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असे तथागत उत्पन्न होतात, तेव्हा इतर पंथांचे परिव्राजक अनादृत, असन्मानित, अपूजित आणि अनादरणीय होतात आणि त्यांना चिवर, पिंडपात, शयनासन व औषधोपचार मिळत नाहीत. आता केवळ तथागतांचाच आदर, सन्मान, पूजा आणि सत्कार होतो आणि त्यांना चिवर, पिंडपात, शयनासन व औषधोपचार मिळतात, तसेच भिक्खू संघाचाही सत्कार होतो.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Obhāsati tāva so kimi,Yāva na unnamate pabhaṅkaro;

(Sa) verocanamhi uggate,Hatappabho hoti na cāpi bhāsati.

“तो काजवा तोपर्यंतच चमकतो, जोपर्यंत प्रकाश देणारा सूर्य उगवत नाही. परंतु जेव्हा सूर्य उगवतो, तेव्हा काजव्याचा प्रकाश नाहीसा होतो आणि तो चमकत नाही.

‘‘Evaṃ obhāsitameva takkikānaṃ,Yāva sammāsambuddhā loke nuppajjanti;

Na takkikā sujjhanti na cāpi sāvakā,Duddiṭṭhī na dukkhā pamuccare’’ti. dasamaṃ;

त्याचप्रमाणे, जोपर्यंत जगात सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, तोपर्यंतच केवळ तर्क करणाऱ्यांचे (तार्किकांचे) तेज चमकते. परंतु बुद्ध उत्पन्न झाल्यावर तार्किक किंवा त्यांचे श्रावक चमकत नाहीत. चुकीची दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) असलेले हे लोक दुःखातून मुक्त होऊ शकत नाहीत.” दहावे.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Āyujaṭilavekkhaṇā, tayo titthiyā subhūti;

Gaṇikā upāti navamo, uppajjanti ca te dasāti.

आयु सुत्त, जटिला सुत्त, वेक्खण सुत्त, तीन तित्थिय सुत्ते, सुभूति सुत्त, गणिका सुत्त, नववे उपाति सुत्त आणि उप्पज्जन्ति सुत्त – अशी ही दहा सुत्ते आहेत.

Jaccandhavaggo chaṭṭho niṭṭhito.

सहावा जच्चंधवग्गो समाप्त.

7. Cūḷavaggo

७. चूळवग्गो

1. Paṭhamalakuṇḍakabhaddiyasuttaṃ

१. प्रथम लकुंडकभद्दिय सुत्त

61. Evaṃ [Pg.170] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ anekapariyāyena dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti.

६१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान सावत्थी येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त आयुष्यमान लकुंडकभद्दिय यांना अनेक प्रकारे धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करत होते, धम्मात प्रवृत्त करत होते, उत्साहित करत होते आणि आनंदित करत होते.

Atha kho āyasmato lakuṇḍakabhaddiyassa āyasmatā sāriputtena anekapariyāyena dhammiyā kathāya sandassiyamānassa samādapiyamānassa samuttejiyamānassa sampahaṃsiyamānassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci.

तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांनी अनेक पर्यायांनी (विविध मार्गांनी) धम्मचर्चेद्वारे योग्य प्रकारे उपदेश केला, समादृत केले, उत्साहित केले आणि हर्षित केले असता, आयुष्यमान लकुण्डकभद्दिय यांचे चित्त कोणत्याही गोष्टीचे उपादान न करता आसवांपासून मुक्त झाले.

Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ āyasmatā sāriputtena anekapariyāyena dhammiyā kathāya sandassiyamānaṃ samādapiyamānaṃ samuttejiyamānaṃ sampahaṃsiyamānaṃ anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ.

भगवंतांनी पाहिले की, आयुष्यमान सारिपुत्तांनी अनेक पर्यायांनी धम्मकथेने योग्य प्रकारे उपदेश केल्यामुळे, समादृत केल्यामुळे, उत्साहित केल्यामुळे आणि हर्षित केल्यामुळे आयुष्यमान लकुण्डकभद्दिय यांचे चित्त कोणत्याही गोष्टीचे उपादान न करता आसवांपासून मुक्त झाले आहे.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान (उद्गार) काढले –

‘‘Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto, ayaṃhamasmīti anānupassī;

Evaṃ vimutto udatāri oghaṃ, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyā’’ti. paṭhamaṃ;

“जो वर (रूप व अरूप धातूंमध्ये), खाली (कामधातूमध्ये) आणि सर्वत्र (सर्व संस्कारांमध्ये) पूर्णपणे मुक्त झाला आहे, जो 'मी असा आहे' असे पाहत नाही; असा मुक्त झालेला पुरुष पुनर्जन्म न होण्यासाठी, पूर्वी कधीही पार न केलेला (संसाररूपी) ओघ पार करून गेला आहे.” (पहिले सुत्त समाप्त)

2. Dutiyalakuṇḍakabhaddiyasuttaṃ

२. दुसरे लकुण्डकभद्दिय सुत्त

62. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ sekhaṃ maññamāno bhiyyosomattāya anekapariyāyena dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti.

६२. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त आयुष्यमान लकुण्डकभद्दिय यांना 'सेख' (अद्याप अर्हत न झालेले साधक) समजून, प्रमाणापेक्षा अधिक, अनेक पर्यायांनी धम्मकथेने उपदेश करत होते, समादृत करत होते, उत्साहित करत होते आणि हर्षित करत होते.

Addasā [Pg.171] kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ sekhaṃ maññamānaṃ bhiyyosomattāya anekapariyāyena dhammiyā kathāya sandassentaṃ samādapentaṃ samuttejentaṃ sampahaṃsentaṃ.

भगवंतांनी पाहिले की, आयुष्यमान सारिपुत्त हे आयुष्यमान लकुण्डकभद्दिय यांना 'सेख' समजून, प्रमाणापेक्षा अधिक, अनेक पर्यायांनी धम्मकथेने उपदेश करत आहेत, समादृत करत आहेत, उत्साहित करत आहेत आणि हर्षित करत आहेत.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान काढले –

‘‘Acchecchi vaṭṭaṃ byagā nirāsaṃ, visukkhā saritā na sandati;

Chinnaṃ vaṭṭaṃ na vattati, esevanto dukkhassā’’ti. dutiyaṃ;

“(ज्यांच्यासाठी) संसारचक्र तुटले आहे, ज्यांनी तृष्णारहित (निर्वाण) अवस्था प्राप्त केली आहे; ती तृष्णारूपी नदी सुकली असून आता वाहत नाही. छिन्न झालेले संसारचक्र आता फिरत नाही, हाच दुःखाचा अंत आहे.” (दुसरे सुत्त समाप्त)

3. Paṭhamasattasuttaṃ

३. पहिले सत्त सुत्त (प्राणी सुत्त)

63. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sāvatthiyā manussā yebhuyyena kāmesu ativelaṃ sattā ( ) rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā sammattakajātā kāmesu viharanti.

६३. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामाat विहार करत होते. त्या वेळी श्रावस्तीमधील लोक बहुतांश करून कामभोगांमध्ये अत्यंत आसक्त, रत्त (रंगलेले), लुब्ध, बद्ध, मोहित, गढून गेलेले आणि कामभोगांमुळे अत्यंत मदांध होऊन राहत होते.

Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya pāvisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, sāvatthiyā manussā yebhuyyena kāmesu ativelaṃ sattā rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā sammattakajātā kāmesu viharantī’’ti.

तेव्हा अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी प्रवेश करते झाले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी फिरून, भोजनोत्तर भिक्षेवरून परत आल्यावर ते भगवंतांकडे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले ते भिक्खू भगवंतांना असे म्हणाले – “भंते, येथे श्रावस्तीमधील लोक बहुतांश करून कामभोगांमध्ये अत्यंत आसक्त, रत्त, लुब्ध, बद्ध, मोहित, गढून गेलेले आणि कामभोगांमुळे अत्यंत मदांध होऊन राहत आहेत.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान काढले –

‘‘Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā,Saṃyojane vajjamapassamānā;

Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā,Oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahanta’’nti. tatiyaṃ;

“कामभोगांमध्ये आसक्त असलेले, कामभोगांच्या बंधनात अडकलेले, संयोजनांमधील (बंधनांमधील) दोष न पाहणारे आणि संयोजनांच्या आसक्तीने बांधलेले प्राणी या विस्तीर्ण व अथांग (संसाररूपी) ओघाला कधीही पार करू शकत नाहीत.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

4. Dutiyasattasuttaṃ

४. दुसरे सत्त सुत्त

64. Evaṃ [Pg.172] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sāvatthiyā manussā yebhuyyena kāmesu sattā ( ) rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā andhīkatā sammattakajātā kāmesu viharanti.

६४. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी श्रावस्तीमधील लोक बहुतांश करून कामभोगांमध्ये आसक्त, रत्त, लुब्ध, बद्ध, मोहित, गढून गेलेले, अंध झालेले आणि कामभोगांमुळे अत्यंत मदांध होऊन राहत होते.

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho bhagavā sāvatthiyā te manusse yebhuyyena kāmesu satte ratte giddhe gadhite mucchite ajjhopanne andhīkate sammattakajāte kāmesu viharante.

तेव्हा भगवान सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी प्रवेश करते झाले. भगवंतांनी श्रावस्तीमधील त्या लोकांना पाहिले, जे बहुतांश करून कामभोगांमध्ये आसक्त, रत्त, लुब्ध, बद्ध, मोहित, गढून गेलेले, अंध झालेले आणि कामभोगांमुळे अत्यंत मदांध होऊन राहत होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान काढले –

‘‘Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;

Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe;

Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātara’’nti. catutthaṃ;

“कामभोगाने आंधळे झालेले, (तृष्णारूपी) जाळ्याने वेढलेले, तृष्णेच्या छताने झाकलेले, आणि प्रमादरूपी बंधनाने (मारबंधनाने) बांधलेले प्राणी, जसे मासे माशांच्या जाळ्यात अडकून मृत्यूला प्राप्त होतात, किंवा जसे दुधपिते वासरू आपल्या आईच्या मागे जाते, तसेच जरामृत्यूच्या मागे धावत राहतात.” (चौथे सुत्त समाप्त)

5. Aparalakuṇḍakabhaddiyasuttaṃ

५. अपर लकुण्डकभद्दिय सुत्त

65. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā lakuṇḍakabhaddiyo sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ piṭṭhito piṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami.

६५. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान लकुण्डकभद्दिय अनेक भिक्खूंच्या मागे मागे चालत भगवंतांकडे आले.

Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ dūratova sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ piṭṭhito piṭṭhito āgacchantaṃ dubbaṇṇaṃ duddasikaṃ okoṭimakaṃ yebhuyyena bhikkhūnaṃ paribhūtarūpaṃ. Disvāna bhikkhū āmantesi –

भगवंतांनी दूरूनच आयुष्यमान लकुण्डकभद्दिय यांना अनेक भिक्खूंच्या मागे मागे येत असताना पाहिले; जे दिसायला कुरूप, अप्रिय दर्शन असलेले, बुटके आणि बहुतांश भिक्खूंकडून दुर्लक्षित (तुच्छ मानले गेलेले) होते. त्यांना पाहून भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले –

‘‘Passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ bhikkhuṃ dūratova sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ piṭṭhito piṭṭhito āgacchantaṃ dubbaṇṇaṃ duddasikaṃ okoṭimakaṃ yebhuyyena bhikkhūnaṃ paribhūtarūpa’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti.

“भिक्खूंनो, तुम्ही त्या भिक्खूला दूरूनच अनेक भिक्खूंच्या मागे मागे येत असताना पाहता का, जो दिसायला कुरूप, अप्रिय दर्शन असलेला, बुटका आणि बहुतांश भिक्खूंकडून तुच्छ मानला गेलेला आहे?” “होय, भंते,” त्यांनी उत्तर दिले.

‘‘Eso[Pg.173], bhikkhave, bhikkhu mahiddhiko mahānubhāvo. Na ca sā samāpatti sulabharūpā yā tena bhikkhunā asamāpannapubbā. Yassa catthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti.

“भिक्खूंनो, हा भिक्खू महा-ऋद्धिवान आणि महा-अनुभावी आहे. अशी कोणतीही समापत्ती (ध्यान-अवस्था) नाही, जी या भिक्खूने पूर्वी प्राप्त केली नसेल. आणि ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा ग्रहण करतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय (अर्हतपद) त्याने याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने जाणून, साक्षात करून, प्राप्त करून घेतले आहे आणि तो त्यात विहार करत आहे.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान काढले –

‘‘Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;

Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhana’’nti. pañcamaṃ;

“दोषरहित (नेळंगो), पांढरे छत्र असलेला आणि एकच चाक असलेला हा रथ चालत आहे. त्या निष्पाप (दुःखरहित), तृष्णेचा प्रवाह तोडलेल्या आणि बंधनांमधून मुक्त झालेल्या, मागे येणाऱ्या (लकुण्डकभद्दिय रूपी) रथाला पहा.” (पाचवे सुत्त समाप्त)

6. Taṇhāsaṅkhayasuttaṃ

६. तण्हासंखय सुत्त (तृष्णाक्षय सुत्त)

66. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā aññāsikoṇḍañño bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ paccavekkhamāno.

६६. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान अञ्ञासिकोण्डञ्ञ भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, तृष्णाक्षय विमुक्तीच्या सुखाचे चिंतन करत बसले होते.

Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ aññāsikoṇḍaññaṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ paccavekkhamānaṃ.

भगवंतांनी जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, तृष्णाक्षय विमुक्तीच्या सुखाचे चिंतन करत बसलेल्या आयुष्यमान अञ्ञासिकोण्डञ्ञ यांना पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yassa mūlaṃ chamā natthi, paṇṇā natthi kuto latā;

Taṃ dhīraṃ bandhanā muttaṃ, ko taṃ ninditumarahati;

Devāpi naṃ pasaṃsanti, brahmunāpi pasaṃsito’’ti. chaṭṭhaṃ;

“ज्याला (अविद्या व तृष्णेचे) मूळ मातीत नाही, पाने नाहीत, तर मग वेल कुठून असणार? बंधनातून मुक्त झालेल्या त्या धीर पुरुषाची कोण बरं निंदा करू शकेल? देवही त्याची प्रशंसा करतात आणि ब्रह्माकडूनही तो प्रशंसित आहे.” (सहावे सूत्र)

7. Papañcakhayasuttaṃ

७. प्रपंचक्षय सुत्त

67. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā attano papañcasaññāsaṅkhāpahānaṃ paccavekkhamāno nisinno hoti.

६७. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान स्वतःच्या प्रपंच-संज्ञा-संस्कारांच्या (मानसिक प्रपंचाच्या कल्पनेच्या) प्रहाणाचे (त्यागाचे) प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करत बसले होते.

Atha [Pg.174] kho bhagavā attano papañcasaññāsaṅkhāpahānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी स्वतःच्या प्रपंच-संज्ञा-संस्कारांच्या प्रहाणाला जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yassa papañcā ṭhiti ca natthi,Sandānaṃ palighañca vītivatto;

Taṃ nittaṇhaṃ muniṃ carantaṃ,Nāvajānāti sadevakopi loko’’ti. sattamaṃ;

“ज्याला प्रपंचाची स्थिती (उर्वरित कर्माची पकड) उरलेली नाही, ज्याने तृष्णेचे बंधन आणि अविद्येचा अडसर पार केला आहे; अशा तृष्णारहित होऊन विचरण करणाऱ्या मुनीचा देवलोकासहित सर्व लोक कधीही अनादर करत नाही.” (सातवे सूत्र)

8. Kaccānasuttaṃ

८. कच्चायन सुत्त

68. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā mahākaccāno bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya kāyagatāya satiyā ajjhattaṃ parimukhaṃ sūpaṭṭhitāya.

६८. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान महाकच्चायन भगवंतांच्या जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, शरीराविषयीच्या स्मृतीला (कायागता सतीला) स्वतःमध्ये सन्मुख ठेवून उत्तम प्रकारे प्रस्थापित करून बसले होते.

Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ avidūre nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya kāyagatāya satiyā ajjhattaṃ parimukhaṃ sūpaṭṭhitāya.

भगवंतांनी आयुष्यमान महाकच्चायन यांना जवळच मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, शरीराविषयीच्या स्मृतीला स्वतःमध्ये सन्मुख ठेवून उत्तम प्रकारे प्रस्थापित करून बसलेले पाहिले.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Yassa siyā sabbadā sati,Satataṃ kāyagatā upaṭṭhitā;

No cassa no ca me siyā,Na bhavissati na ca me bhavissati;

Anupubbavihāri tattha so,Kāleneva tare visattika’’nti. aṭṭhamaṃ;

“ज्याला सदैव स्मृती असते, शरीराविषयीची स्मृती सतत प्रस्थापित असते; 'जर (माझे क्लेशकर्म) भूतकाळात नसते, तर माझे हे अस्तित्व (अत्ताभाव) नसले असते; जर (माझे क्लेशकर्म) भविष्यात नसणार, तर माझे पुनर्जन्माचे दुःखही नसणार' – अशा प्रकारे अनुक्रमाने विहरणारा तो साधक योग्य वेळीच तृष्णेला (विसत्तिकेला) पार करतो.” (आठवे सूत्र)

9. Udapānasuttaṃ

९. उदपान सुत्त

69. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā mallesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena thūṇaṃ nāma mallānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito mallesu cārikaṃ caramāno [Pg.175] mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ thūṇaṃ anuppatto’’ti.( ) Udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresuṃ – ‘‘mā te muṇḍakā samaṇakā pānīyaṃ apaṃsū’’ti.

६९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह मल्ल देशामध्ये चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना, 'थूण' नावाच्या मल्लांच्या ब्राह्मण गावात पोहोचले. थूण गावातील ब्राह्मण गृहस्थांनी ऐकले – 'शाक्य कुळातून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह मल्ल देशामध्ये चारिका करत थूण गावात आले आहेत.' त्यांनी विहीर गवताने आणि भुशाने काठोकाठ भरून टाकली, जेणेकरून 'त्या मुंडक (डोके मुंडण केलेल्या) श्रमणांना पिण्याचे पाणी मिळू नये.'

Atha kho bhagavā maggā okkamma yena rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, etamhā udapānā pānīyaṃ āharā’’ti.

त्यानंतर भगवान रस्त्यावरून बाजूला होऊन एका वृक्षाच्या मुळाशी गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – 'आनंदा, जा, माझ्यासाठी त्या विहिरीतून पिण्याचे पाणी घेऊन ये.'

Evaṃ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idāni so, bhante, udapāno thūṇeyyakehi brāhmaṇagahapatikehi tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūrito – ‘mā te muṇḍakā samaṇakā pānīyaṃ apaṃsū’’’ti.

असे म्हटले असता, आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना म्हटले – 'भंते, आताच थूण गावातील ब्राह्मण गृहस्थांनी ती विहीर गवताने आणि भुशाने काठोकाठ भरून टाकली आहे, जेणेकरून त्या मुंडक श्रमणांना पिण्याचे पाणी मिळू नये.'

Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, etamhā udapānā pānīyaṃ āharā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā pattaṃ gahetvā yena so udapāno tenupasaṅkami. Atha kho so udapāno āyasmante ānande upasaṅkamante sabbaṃ taṃ tiṇañca bhusañca mukhato ovamitvā acchassa udakassa anāvilassa vippasannassa yāva mukhato pūrito vissandanto maññe aṭṭhāsi.

दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – 'आनंदा, जा, माझ्यासाठी त्या विहिरीतून पिण्याचे पाणी घेऊन ये.' 'होय, भंते,' असे म्हणून आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन केले, पात्र (भिक्षापात्र) घेतले आणि ते त्या विहिरीकडे गेले. त्यानंतर, आयुष्यमान आनंद जवळ पोहोचत असतानाच, त्या विहिरीने सर्व गवत आणि भुसा आपल्या मुखातून बाहेर फेकून दिला आणि ती विहीर स्वच्छ, गढूळ नसलेल्या, अत्यंत निर्मळ पाण्याने काठोकाठ भरून जणू ओसंडून वाहू लागली.

Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā! Ayañhi so udapāno mayi upasaṅkamante sabbaṃ taṃ tiṇañca bhusañca mukhato ovamitvā acchassa udakassa anāvilassa vippasannassa yāva mukhato pūrito vissandanto maññe ṭhito’’ti!! Pattena pānīyaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā! Ayañhi so, bhante, udapāno mayi upasaṅkamante sabbaṃ taṃ tiṇañca bhusañca mukhato ovamitvā acchassa udakassa anāvilassa vippasannassa yāva mukhato pūrito vissandanto maññe aṭṭhāsi!! Pivatu bhagavā pānīyaṃ, pivatu sugato pānīya’’nti.

त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! तथागतांचे महासामर्थ्य आणि महान प्रभाव! कारण मी जवळ जात असतानाच, या विहिरीने सर्व गवत आणि भुसा आपल्या मुखातून बाहेर फेकून दिला आणि ती विहीर स्वच्छ, गढूळ नसलेल्या, अत्यंत निर्मळ पाण्याने काठोकाठ भरून जणू ओसंडून वाहू लागली!' पात्रात पाणी घेऊन ते भगवंतांकडे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना म्हटले – 'भंते, आश्चर्य आहे! भंते, अद्भुत आहे तथागतांचे महासामर्थ्य आणि महान प्रभाव! कारण भंते, मी जवळ जात असतानाच, या विहिरीने सर्व गवत आणि भुसा आपल्या मुखातून बाहेर फेकून दिला आणि ती विहीर स्वच्छ, गढूळ नसलेल्या, अत्यंत निर्मळ पाण्याने काठोकाठ भरून जणू ओसंडून वाहू लागली! भगवंतांनी पाणी प्यावे, सुगतांनी पाणी प्यावे.'

Atha [Pg.176] kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Kiṃ kayirā udapānena,Āpā ce sabbadā siyuṃ;

Taṇhāya mūlato chetvā,Kissa pariyesanaṃ care’’ti. navamaṃ;

“जर सर्वत्र पाणीच पाणी उपलब्ध असेल, तर विहिरीचे काय काम? तृष्णेला मुळापासून कापून टाकल्यावर, माझ्यासारख्या बुद्धाने कशाचा शोध घ्यावा?” (नवे सूत्र)

10. Utenasuttaṃ

१०. उतेन सुत्त

70. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena rañño utenassa uyyānagatassa antepuraṃ daḍḍhaṃ hoti, pañca ca itthisatāni kālaṅkatāni honti sāmāvatīpamukhāni.

७०. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान कौशाम्बीमध्ये घोषिताराम विहारात विहार करत होते. त्या वेळी राजा उतेन उद्यानात (बागेत) गेला असताना, त्याच्या अंतःपुराला (राजवाड्याला) आग लागली आणि सामावती प्रमुख असलेल्या पाचशे स्त्रिया मृत्यू पावल्या.

Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kosambiṃ piṇḍāya pāvisiṃsu. Kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, rañño utenassa uyyānagatassa antepuraṃ daḍḍhaṃ, pañca ca itthisatāni kālaṅkatāni sāmāvatīpamukhāni. Tāsaṃ, bhante, upāsikānaṃ kā gati ko abhisamparāyo’’ti?

त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन कौशाम्बीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. कौशाम्बीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेवरून परतल्यावर ते भगवंतांकडे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना विचारले – 'भंते, येथे राजा उतेन उद्यानात गेला असताना त्याच्या अंतःपुराला आग लागली आणि सामावती प्रमुख असलेल्या पाचशे स्त्रिया मृत्यू पावल्या. भंते, त्या उपासिकांची गती काय झाली? त्यांचा परलोक कोणता आहे?'

‘‘Santettha, bhikkhave, upāsikāyo sotāpannā, santi sakadāgāminiyo, santi anāgāminiyo. Sabbā tā, bhikkhave, upāsikāyo anipphalā kālaṅkatā’’ti.

“भिक्खूंनो, त्या उपासिकांमध्ये काही स्त्रोतापन्न आहेत, काही सकृदागामी आहेत, तर काही अनागामी आहेत. भिक्खूंनो, त्या सर्व उपासिका निष्फळ (अधोगतीला न जाता, आध्यात्मिक फळ मिळवूनच) मृत्यू पावल्या आहेत.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून घेऊन, त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissati;

Upadhibandhano bālo, tamasā parivārito;

Sassatoriva khāyati, passato natthi kiñcana’’nti. dasamaṃ;

“हा लोक मोहाने बांधलेला आहे, तरीही तो मुक्त होण्यास योग्य असल्यासारखा दिसतो. अज्ञानाने वेढलेला मूर्ख माणूस उपाधींनी (आसक्तींनी) बांधलेला असतो. त्याला हे सर्व नित्य (शाश्वत) असल्यासारखे वाटते, परंतु सत्य पाहणाऱ्यासाठी येथे आसक्ती ठेवण्यासारखे काहीही नाही.” (दहावे सूत्र)

Tassuddānaṃ –

त्या वर्गाची अनुक्रमणिका –

Dve [Pg.177] bhaddiyā dve ca sattā, lakuṇḍako taṇhākhayo;

Papañcakhayo ca kaccāno, udapānañca utenoti.

दोन भद्दिय सुत्ते, दोन सत्त सुत्ते, लकुण्डक, तण्हाक्खय, पपञ्चखय, कच्चान, उदपान आणि उतेन सुत्त.

Cūḷavaggo sattamo niṭṭhito.

सातवा चुळवग्ग समाप्त झाला.

8. Pāṭaligāmiyavaggo

८. पाटलिगामियवग्ग

1. Paṭhamanibbānapaṭisaṃyuttasuttaṃ

१. प्रथम निब्बानपटिसंयुत्त सुत्त

71. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Tedha bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti.

७१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान भिक्खूंना निब्बानाशी संबंधित धम्मचर्चेने उपदेश करत होते, प्रोत्साहित करत होते, उत्तेजित करत होते आणि आनंदित करत होते. ते भिक्खू आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, कान देऊन धम्म ऐकत होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī, na āpo, na tejo, na vāyo, na ākāsānañcāyatanaṃ, na viññāṇañcāyatanaṃ, na ākiñcaññāyatanaṃ, na nevasaññānāsaññāyatanaṃ, nāyaṃ loko, na paraloko, na ubho candimasūriyā. Tatrāpāhaṃ, bhikkhave, neva āgatiṃ vadāmi, na gatiṃ, na ṭhitiṃ, na cutiṃ, na upapattiṃ; appatiṭṭhaṃ, appavattaṃ, anārammaṇamevetaṃ. Esevanto dukkhassā’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूंनो, असे एक आयतन (अवस्था) आहे, जेथे पृथ्वी नाही, आप (पाणी) नाही, तेज (अग्नी) नाही, वायू नाही; आकाशानंचायतन नाही, विञ्ञाणंचायतन नाही, आकिंचञ्ञायतन नाही, नेवसञ्ञानासञ्ञायतन नाही; हा लोक नाही, परलोक नाही आणि चंद्र-सूर्य हे दोन्हीही नाहीत. भिक्खूंनो, तेथे मी येणे म्हणत नाही, जाणे म्हणत नाही, राहणे म्हणत नाही, च्युती (मृत्यू) म्हणत नाही आणि उत्पत्ती (जन्म) म्हणत नाही. ते अप्रतिष्ठित (आधाराशिवाय), अप्रवृत्त (प्रवृत्तीशिवाय) आणि अनालंबन (आलंबन नसलेले) आहे. हाच दुःखाचा अंत आहे.” पहिले सुत्त.

2. Dutiyanibbānapaṭisaṃyuttasuttaṃ

२. द्वितीय निब्बानपटिसंयुत्त सुत्त

72. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṃyuttāya [Pg.178] dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Tedha bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti.

७२. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान भिक्खूंना निब्बानाशी संबंधित धम्मचर्चेने उपदेश करत होते, प्रोत्साहित करत होते, उत्तेजित करत होते आणि आनंदित करत होते. ते भिक्खू आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, कान देऊन धम्म ऐकत होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Duddasaṃ anataṃ nāma, na hi saccaṃ sudassanaṃ;

Paṭividdhā taṇhā jānato, passato natthi kiñcana’’nti. dutiyaṃ;

“ज्याला 'अनत' (तृष्णारहित) म्हटले जाते, ते पाहणे कठीण आहे; कारण सत्य सहज दिसत नाही. ज्याने तृष्णा भेदून टाकली आहे, अशा जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या व्यक्तीसाठी कोणतीही आसक्ती (अडथळा) उरत नाही.” दुसरे सुत्त.

3. Tatiyanibbānapaṭisaṃyuttasuttaṃ

३. तृतीय निब्बानपटिसंयुत्त सुत्त

73. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Tedha bhikkhū aṭṭhiṃ katvā, manasi katvā, sabbaṃ cetaso samannāharitvā, ohitasotā dhammaṃ suṇanti.

७३. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान भिक्खूंना निब्बानाशी संबंधित धम्मचर्चेने उपदेश करत होते, प्रोत्साहित करत होते, उत्तेजित करत होते आणि आनंदित करत होते. ते भिक्खू आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, कान देऊन धम्म ऐकत होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ. No cetaṃ, bhikkhave, abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, nayidha jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyetha. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatī’’ti. Tatiyaṃ.

“भिक्खूंनो, जे अजन्म (उत्पन्न न झालेले), अभूत (अस्तित्वात न आलेले), अकृत (न बनवलेले) आणि असंस्कृत (संस्काररहित) आहे, ते अस्तित्वात आहे. भिक्खूंनो, जर हे अजन्म, अभूत, अकृत आणि असंस्कृत अस्तित्वात नसले असते, तर येथे जन्मलेल्या, अस्तित्वात आलेल्या, बनवलेल्या आणि संस्कृत (संखत) झालेल्या गोष्टींमधून सुटका (मुक्तता) दिसून आली नसती. परंतु, भिक्खूंनो, जे अजन्म, अभूत, अकृत आणि असंस्कृत आहे, ते अस्तित्वात आहे; म्हणूनच जन्मलेल्या, अस्तित्वात आलेल्या, बनवलेल्या आणि संस्कृत झालेल्या गोष्टींमधून सुटका दिसून येते.” तिसरे सुत्त.

4. Catutthanibbānapaṭisaṃyuttasuttaṃ

४. चतुर्थ निब्बानपटिसंयुत्त सुत्त

74. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Tedha bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti.

७४. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान भिक्खूंना निब्बानाशी संबंधित धम्मचर्चेने उपदेश करत होते, प्रोत्साहित करत होते, उत्तेजित करत होते आणि आनंदित करत होते. ते भिक्खू आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, कान देऊन धम्म ऐकत होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Nissitassa [Pg.179] calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthi. Calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti. Natiyā asati āgatigati na hoti. Āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti. Cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti. Catutthaṃ.

“आश्रित (तृष्णा आणि दृष्टीवर अवलंबून असणाऱ्या) व्यक्तीमध्ये चंचलता असते; अनाश्रित व्यक्तीमध्ये चंचलता नसते. चंचलता नसताना शांतता (प्रस्रब्धी) असते. शांतता असताना कल (झुकाव) नसतो. कल नसताना येणे-जाणे (आगति-गति) नसते. येणे-जाणे नसताना च्युती आणि उत्पत्ती (मृत्यू आणि जन्म) नसते. च्युती आणि उत्पत्ती नसताना, येथेही नाही, परलोकातही नाही आणि दोन्हीच्या मध्येही काही नसते. हाच दुःखाचा अंत आहे.” कुठेही नाही. चौथे सुत्त.

5. Cundasuttaṃ

५. चुन्द सुत्त

75. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā mallesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāvā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane.

७५. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान मल्लांच्या देशात मोठ्या भिक्खू संघासोबत चारिका (धम्मयात्रा) करत पावा नगरात पोहोचले. तेथे भगवान पावा नगरात सुवर्णकारपुत्र चुन्द याच्या आंबराईत विहार करत होते.

Assosi kho cundo kammāraputto – ‘‘bhagavā kira mallesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pāvaṃ anuppatto pāvāyaṃ viharati mayhaṃ ambavane’’ti. Atha kho cundo kammāraputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cundaṃ kammāraputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho cundo kammāraputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

सुवर्णकारपुत्र चुन्द याने ऐकले की, “भगवान मल्लांच्या देशात मोठ्या भिक्खू संघासोबत चारिका करत पावा नगरात आले आहेत आणि माझ्या आंबराईत विहार करत आहेत.” तेव्हा सुवर्णकारपुत्र चुन्द भगवंतांकडे गेला; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सुवर्णकारपुत्र चुन्दला भगवंतांनी धम्मचर्चेने उपदेश केला, धम्मात प्रस्थापित केले, उत्साहित केले आणि आनंदित केले. भगवंतांच्या धम्मचर्चेने उपदेशित, प्रस्थापित, उत्साहित आणि आनंदित झालेल्या सुवर्णकारपुत्र चुन्दने भगवंतांना विनंती केली – “भंते, भगवंतांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी माझे आमंत्रण स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन बाळगून आमंत्रण स्वीकारले.

Atha kho cundo kammāraputto bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho cundo kammāraputto tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā pahūtañca sūkaramaddavaṃ bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

त्यानंतर सुवर्णकारपुत्र चुन्द भगवंतांची संमती जाणून आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन व प्रदक्षिणा करून निघून गेला. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर, सुवर्णकारपुत्र चुन्दने आपल्या घरी उत्तम खाद्यपदार्थ व भोज्यपदार्थ आणि भरपूर प्रमाणात 'सूकरमद्दव' तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – “भंते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.”

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena cundassa kammāraputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ te, cunda, sūkaramaddavaṃ paṭiyattaṃ tena maṃ parivisa, yaṃ panaññaṃ khādanīyaṃ [Pg.180] bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ tena bhikkhusaṅghaṃ parivisā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṃ ahosi sūkaramaddavaṃ paṭiyattaṃ tena bhagavantaṃ parivisi; yaṃ panaññaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ tena bhikkhusaṅghaṃ parivisi.

त्यानंतर भगवान सकाळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन भिक्खू संघासह सुवर्णकार-पुत्र चुंदाच्या घराकडे गेले; तिथे पोहोचल्यावर ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवान सुवर्णकार-पुत्र चुंदाला म्हणाले – "चुंदा, तू जे 'सूकरमद्दव' (मऊ डुकराचे मांस किंवा एक प्रकारची वनस्पती) तयार केले आहेस, त्याने मला वाढ, आणि इतर जे काही खाद्यान्न व भोज्य पदार्थ तयार केले आहेत, त्यांनी भिक्खू संघाला वाढ." सुवर्णकार-पुत्र चुंदाने भगवंतांना "तसेच असो, भंते" असे उत्तर दिले आणि जे सूकरमद्दव तयार केले होते, त्याने भगवंतांना भोजन दिले; आणि इतर जे काही खाद्यान्न व भोज्य पदार्थ तयार केले होते, त्यांनी भिक्खू संघाला भोजन दिले.

Atha kho bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ te, cunda, sūkaramaddavaṃ avasiṭṭhaṃ taṃ sobbhe nikhaṇāhi. Nāhaṃ taṃ, cunda, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yassa taṃ paribhuttaṃ sammā pariṇāmaṃ gaccheyya aññatra tathāgatassā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṃ ahosi sūkaramaddavaṃ avasiṭṭhaṃ taṃ sobbhe nikhaṇitvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cundaṃ kammāraputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

त्यानंतर भगवान सुवर्णकार-पुत्र चुंदाला म्हणाले – "चुंदा, तुझे जे काही सूकरमद्दव शिल्लक राहिले आहे, ते खड्ड्यात पुरून टाक. चुंदा, देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, राजे आणि मानवांसहित या सृष्टीमध्ये तथागताशिवाय मला असा कोणीही दिसत नाही, ज्याला हे अन्न खाल्ल्यावर त्याचे नीट पचन होईल." सुवर्णकार-पुत्र चुंदाने भगवंतांना "तसेच असो, भंते" असे उत्तर दिले आणि जे सूकरमद्दव शिल्लक राहिले होते, ते खड्ड्यात पुरून तो भगवंतांकडे गेला; तिथे पोहोचून भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सुवर्णकार-पुत्र चुंदाला भगवंतांनी धम्म उपदेशाद्वारे मार्गदर्शन केले, प्रोत्साहित केले, उत्साहित केले आणि आनंदित केले; त्यानंतर ते आसनावरून उठून निघून गेले.

Atha kho bhagavato cundassa kammāraputtassa bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajji. Lohitapakkhandikā pabāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Tatra sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena kusinārā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

त्यानंतर सुवर्णकार-पुत्र चुंदाचे भोजन ग्रहण केल्यानंतर भगवंतांना तीव्र आजार जडला. रक्तातिसार होऊन अत्यंत वेदनादायक व प्राणघातक वेदना सुरू झाल्या. तिथे भगवंतांनी सजग आणि सचेत राहून, विचलित न होता त्या वेदना सहन केल्या. त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला बोलावून म्हटले – "चल आनंदा, आपण कुसिनारा येथे जाऊ या." आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना "तसेच असो, भंते" असे उत्तर दिले.

‘‘Cundassa bhattaṃ bhuñjitvā, kammārassāti me sutaṃ;

Ābādhaṃ samphusī dhīro, pabāḷhaṃ māraṇantikaṃ.

"सुवर्णकार चुंदाचे भोजन ग्रहण केल्यानंतर, धीर भगवंतांना तीव्र आणि प्राणघातक आजार जडला, असे मी ऐकले आहे."

‘‘Bhuttassa ca sūkaramaddavena, byādhippabāḷho udapādi satthuno;

Viriccamāno bhagavā avoca, ‘gacchāmahaṃ kusināraṃ nagara’’’nti.

"सूकरमद्दव ग्रहण केल्यानंतर शास्त्यांना तीव्र आजार उद्भवला; अतिसार होत असतानाही भगवान म्हणाले, 'मी कुसिनारा नगराला जात आहे.'"

Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpehi; kilantosmi, ānanda, nisīdissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ [Pg.181] paññāpesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara; pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti.

त्यानंतर भगवान रस्त्यावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या बुंध्यापाशी गेले; तिथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान आनंदाला सांगितले – "आनंदा, माझ्यासाठी संघात (चार पदरी चीवर) पसरव; आनंदा, मी थकलो आहे, मी बसेन." आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना "तसेच असो, भंते" असे उत्तर देऊन चार पदरी संघात पसरवला. भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला सांगितले – "आनंदा, माझ्यासाठी पिण्याचे पाणी घेऊन ये; आनंदा, मला तहान लागली आहे, मी पाणी पिईन."

Evaṃ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni. Taṃ cakkacchinnaṃ udakaṃ parittaṃ luḷitaṃ āvilaṃ sandati. Ayaṃ, bhante, kukuṭṭhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā supatitthā ramaṇīyā. Ettha bhagavā pānīyañca pivissati gattāni ca sītīkarissatī’’ti.

असे म्हटल्यावर आयुष्यमान आनंद भगवंतांना म्हणाला – "भंते, नुकत्याच येथून सुमारे पाचशे बैलगाड्या गेल्या आहेत. चाकांनी ढवळले गेल्यामुळे ते थोडेसे पाणी गढूळ व अस्वच्छ होऊन वाहत आहे. भंते, येथून जवळच ककुत्था नदी आहे, जिचे पाणी स्वच्छ, गोड, थंड, निर्मळ, सुंदर घाट असलेली आणि रमणीय आहे. तिथे भगवान पाणीही पिऊ शकतील आणि आपले शरीरही थंड करू शकतील."

Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara; pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā pattaṃ gahetvā yena sā nadī tenupasaṅkami. Atha kho sā nadī cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā āyasmante ānande upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandati.

दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला सांगितले – "आनंदा, माझ्यासाठी पिण्याचे पाणी घेऊन ये; आनंदा, मला तहान लागली आहे, मी पाणी पिईन." आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना "तसेच असो, भंते" असे उत्तर दिले आणि पात्र घेऊन तो त्या नदीकडे गेला. त्यानंतर ती नदी, जी चाकांमुळे ढवळलेली, थोडीशी, गढूळ आणि अस्वच्छ होऊन वाहत होती, आयुष्यमान आनंद जवळ पोहोचताच स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळता नसलेली होऊन वाहू लागली.

Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā! Ayañhi sā nadī cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandatī’’ti!! Pattena pānīyaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā! Ayañhi sā, bhante, nadī cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandati!! Pivatu bhagavā pānīyaṃ, pivatu sugato pānīya’’nti.

तेव्हा आयुष्यमान आनंदाच्या मनात विचार आला – "किती आश्चर्यकारक! किती अद्भुत आहे तथागतांची महान ऋद्धी आणि महान प्रभाव! कारण ही नदी, जी चाकांमुळे ढवळलेली, थोडीशी, गढूळ आणि अस्वच्छ होऊन वाहत होती, माझ्या जवळ जाताच स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळता नसलेली होऊन वाहू लागली!" पात्रात पाणी घेऊन तो भगवंतांकडे गेला; तिथे पोहोचून तो भगवंतांना म्हणाला – "भंते, किती आश्चर्यकारक! भंते, किती अद्भुत आहे तथागतांची महान ऋद्धी आणि महान प्रभाव! कारण ही नदी, भंते, जी चाकांमुळे ढवळलेली, थोडीशी, गढूळ आणि अस्वच्छ होऊन वाहत होती, माझ्या जवळ जाताच स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळता नसलेली होऊन वाहू लागली! भगवान पाणी पिऊ देत, सुगत पाणी पिऊ देत!"

Atha kho bhagavā pānīyaṃ apāyi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena kukuṭṭhā nadī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kukuṭṭhaṃ nadiṃ ajjhogāhetvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena ambavanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ cundakaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, cundaka, catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpehi; kilantosmi, cundaka, nipajjissāmī’’ti[Pg.182]. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā cundako bhagavato paṭissutvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpesi. Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. Āyasmā pana cundako tattheva bhagavato purato nisīdi.

त्यानंतर भगवंतांनी पाणी प्यायले. मग भगवान मोठ्या भिक्खू संघासह ककुत्था नदीकडे गेले; तिथे पोहोचून ककुत्था नदीत उतरून, स्नान करून व पाणी पिऊन, नदीतून बाहेर पडले आणि आम्रवनाकडे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान चुंदकाला सांगितले – "चुंदका, माझ्यासाठी संघात चार पदरी करून पसरव; चुंदका, मी थकलो आहे, मी विश्रांती घेईन." आयुष्यमान चुंदकाने भगवंतांना "तसेच असो, भंते" असे उत्तर देऊन चार पदरी संघात पसरवला. त्यानंतर भगवंतांनी उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, सजग व सचेत राहून, उठण्याची वेळ मनात निश्चित करून सिंहशयन केले. आणि आयुष्यमान चुंदक तिथेच भगवंतांच्या समोर बसला.

‘‘Gantvāna buddho nadikaṃ kukuṭṭhaṃ,Acchodakaṃ sātudakaṃ vippasannaṃ;

Ogāhi satthā sukilantarūpo,Tathāgato appaṭimodha loke.

"स्वच्छ, गोड आणि निर्मळ पाणी असलेल्या ककुत्था नदीवर जाऊन, अत्यंत थकलेले शास्ते नदीत उतरले — ते तथागत, जे या जगात अद्वितीय आहेत."

‘‘Nhatvā ca pivitvā cudatāri satthā,Purakkhato bhikkhugaṇassa majjhe;

Satthā pavattā bhagavā idha dhamme,Upāgami ambavanaṃ mahesi;

Āmantayi cundakaṃ nāma bhikkhuṃ,Catugguṇaṃ santhara me nipajjaṃ.

"स्नान करून आणि पाणी पिऊन शास्ते नदीतून बाहेर पडले, भिक्खू संघाच्या मध्यभागी ते शोभून दिसत होते. या जगात धम्माचे प्रवर्तन करणारे शास्ते, भगवान महर्षी आम्रवनात आले; त्यांनी चुंदक नावाच्या भिक्खूला सांगितले, 'माझ्या झोपण्यासाठी चार पदरी आसन पसरव.'"

‘‘So codito bhāvitattena cundo,Catugguṇaṃ santhari khippameva;

Nipajji satthā sukilantarūpo,Cundopi tattha pamukhe nisīdī’’ti.

विकसित चित्त असलेल्या भगवंतांनी प्रेरित केले असता, त्या चुंदाने त्वरितच चार पदरी (संघाटी) अंथरली. अत्यंत थकलेले दिसत असलेले शास्ता तेथे निजले आणि चुंदही त्यांच्या समोरच बसला.

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘siyā kho, panānanda, cundassa kammāraputtassa koci vippaṭisāraṃ upadaheyya – ‘tassa te, āvuso cunda, alābhā, tassa te dulladdhaṃ yassa te tathāgato pacchimaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā parinibbuto’ti. Cundassānanda, kammāraputtassa evaṃ vippaṭisāro paṭivinodetabbo –

त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्मान आनंदाला संबोधित केले – 'आनंदा, कदाचित कोणीतरी सुवर्णकारपुत्र चुंदाच्या मनात पश्चात्ताप निर्माण करील की – "हे आवुसो चुंद, तुला लाभ झाला नाही, हे तुझे दुर्दैव आहे की, ज्याच्या हातचे शेवटचे भोजन ग्रहण करून तथागत परिनिर्वाण पावले." आनंदा, सुवर्णकारपुत्र चुंदाचा हा पश्चात्ताप या प्रकारे दूर केला पाहिजे –

‘‘‘Tassa te, āvuso cunda, lābhā, tassa te suladdhaṃ yassa te tathāgato pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā parinibbuto. Sammukhā metaṃ, āvuso cunda, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – dveme piṇḍapātā samasamaphalā [Pg.183] samasamavipākā ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā ca. Katame dve? Yañca piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Ime dve piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā ca.

"हे आवुसो चुंद, तुला लाभ झाला आहे, हे तुझे सद्भाग्य आहे की, ज्याच्या हातचे शेवटचे भोजन ग्रहण करून तथागत परिनिर्वाण पावले. हे आवुसो चुंद, मी स्वतः भगवंतांच्या प्रत्यक्ष मुखातून हे ऐकले आहे आणि त्यांच्याकडूनच हे ग्रहण केले आहे – 'हे दोन पिंडपात समसमान फळ देणारे आणि समसमान विपाक देणारे आहेत, जे इतर सर्व पिंडपातांपेक्षा अत्यंत महाफलदायी आणि महा-अनुशंसदायी आहेत. कोणते दोन? ज्या पिंडपाताचे ग्रहण करून तथागत अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त करतात, आणि ज्या पिंडपाताचे ग्रहण करून तथागत अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावतात. हे दोन पिंडपात समसमान फळ देणारे आणि समसमान विपाक देणारे आहेत, जे इतर सर्व पिंडपातांपेक्षा अत्यंत महाफलदायी आणि महा-अनुशंसदायी आहेत.'"

‘‘‘Āyusaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, vaṇṇasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, sukhasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, saggasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, yasasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, ādhipateyyasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacita’nti. Cundassānanda, kammāraputtassa evaṃ vippaṭisāro paṭivinodetabbo’’ti.

"आयुष्मान सुवर्णकारपुत्र चुंदाने आयुष्य वाढवणारे कर्म संचित केले आहे, आयुष्मान सुवर्णकारपुत्र चुंदाने वर्ण वाढवणारे कर्म संचित केले आहे, आयुष्मान सुवर्णकारपुत्र चुंदाने सुख वाढवणारे कर्म संचित केले आहे, आयुष्मान सुवर्णकारपुत्र चुंदाने स्वर्ग देणारे कर्म संचित केले आहे, आयुष्मान सुवर्णकारपुत्र चुंदाने यश वाढवणारे कर्म संचित केले आहे, आयुष्मान सुवर्णकारपुत्र चुंदाने आधिपत्य वाढवणारे कर्म संचित केले आहे." आनंदा, सुवर्णकारपुत्र चुंदाचा पश्चात्ताप या प्रकारे दूर केला पाहिजे.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान काढले –

‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati,Saṃyamato veraṃ na cīyati;

Kusalo ca jahāti pāpakaṃ,Rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti. pañcamaṃ;

"दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर वाढत नाही; कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो, आणि राग, द्वेष व मोहाचा क्षय झाल्याने तो पूर्णपणे शांत (निर्वाण प्राप्त) होतो."

6. Pāṭaligāmiyasuttaṃ

६. पाटलिगामिय सुत्त

76. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāṭaligāmo tadavasari. Assosuṃ kho pāṭaligāmiyā upāsakā – ‘‘bhagavā kira magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pāṭaligāmaṃ anuppatto’’ti. Atha kho pāṭaligāmiyā upāsakā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho pāṭaligāmiyā upāsakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no, bhante, bhagavā āvasathāgāra’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

७६. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत मगध देशामध्ये चारिका करत करत मोठ्या भिक्खू संघासह पाटलिगाम येथे पोहोचले. पाटलिगामच्या उपासकांनी ऐकले की – 'भगवंत मगध देशामध्ये चारिका करत करत मोठ्या भिक्खू संघासह पाटलिगाम येथे आले आहेत.' तेव्हा पाटलिगामचे उपासक जेथे भगवंत होते तेथे गेले; तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या पाटलिगामच्या उपासकांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते! भगवंतांनी आमच्या धर्मशाळेचा स्वीकार करावा.' भगवंतांनी मौन राहून संमती दिली.

Atha [Pg.184] kho pāṭaligāmiyā upāsakā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvā āsanāni paññāpetvā udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā telappadīpaṃ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho pāṭaligāmiyā upāsakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sabbasantharisanthataṃ, bhante, āvasathāgāraṃ; āsanāni paññattāni; udakamaṇiko patiṭṭhāpito telappadīpo āropito. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti.

त्यानंतर पाटलिगामच्या उपासकांनी भगवंतांची संमती जाणून, आपापल्या आसनांवरून उठून, भगवंतांना अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून जेथे धर्मशाळा होती तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी संपूर्ण धर्मशाळेत अंथरूण अंथरले, आसने मांडली, पाण्याचा घडा ठेवला आणि तेलाचा दिवा लावला. त्यानंतर ते पुन्हा जेथे भगवंत होते तेथे गेले; तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहिलेल्या पाटलिगामच्या उपासकांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते! धर्मशाळेत सर्वत्र अंथरूण अंथरले आहे, आसने मांडली आहेत, पाण्याचा घडा ठेवला आहे आणि तेलाचा दिवा लावला आहे. भंते! आता भगवंतांना जसा योग्य वेळ वाटेल तसे करावे.'

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā pacchimaṃ bhittiṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantaṃyeva purakkhatvā. Pāṭaligāmiyāpi kho upāsakā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā puratthimaṃ bhittiṃ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṃsu bhagavantaṃyeva purakkhatvā. Atha kho bhagavā pāṭaligāmiye upāsake āmantesi –

त्यानंतर भगवंतांनी अंतर्वासक परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे धर्मशाळा होती तेथे प्रस्थान केले. तेथे जाऊन, पाय धुवून धर्मशाळेत प्रवेश केला आणि मधल्या खांबाचा आधार घेऊन पूर्वेकडे तोंड करून ते बसले. भिक्खू संघानेही पाय धुवून धर्मशाळेत प्रवेश केला आणि पश्चिमेकडील भिंतीचा आधार घेऊन पूर्वेकडे तोंड करून भगवंतांनाच समोर ठेवून ते बसले. पाटलिगामच्या उपासकांनीही पाय धुवून धर्मशाळेत प्रवेश केला आणि पूर्वेकडील भिंतीचा आधार घेऊन पश्चिमेकडे तोंड करून भगवंतांनाच समोर ठेवून ते बसले. त्यानंतर भगवंतांनी पाटलिगामच्या उपासकांना संबोधित केले –

‘‘Pañcime, gahapatayo, ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Katame pañca? Idha, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṃ mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Ayaṃ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

"गृहपतींनो, शीलहीन व्यक्तीच्या शीलभ्रष्टतेचे हे पाच दुष्परिणाम आहेत. कोणते पाच? गृहपतींनो, या जगात शीलहीन व शीलभ्रष्ट व्यक्ती प्रमादामुळे मोठ्या प्रमाणावर संपत्तीच्या नाशाला प्राप्त होते. शीलहीन व्यक्तीच्या शीलभ्रष्टतेचा हा पहिला दुष्परिणाम आहे."

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

"पुन्हा आणखी, गृहपतींनो, शीलहीन व शीलभ्रष्ट व्यक्तीची अपकीर्ती सर्वत्र पसरते. शीलहीन व्यक्तीच्या शीलभ्रष्टतेचा हा दुसरा दुष्परिणाम आहे."

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ, yadi brāhmaṇaparisaṃ, yadi gahapatiparisaṃ, yadi samaṇaparisaṃ – avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto. Ayaṃ tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

"पुन्हा आणखी, गृहपतींनो, शीलहीन व शीलभ्रष्ट व्यक्ती ज्या ज्या परिषदेत जाते – मग ती क्षत्रिय परिषद असो, ब्राह्मण परिषद असो, गृहपती परिषद असो किंवा श्रमण परिषद असो – ती आत्मविश्वासाशिवाय आणि खजील होऊन तेथे जाते. शीलहीन व्यक्तीच्या शीलभ्रष्टतेचा हा तिसरा दुष्परिणाम आहे."

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṃ karoti. Ayaṃ catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

"पुन्हा आणखी, गृहपतींनो, शीलहीन व शीलभ्रष्ट व्यक्ती संभ्रमात मृत्यू पावते. शीलहीन व्यक्तीच्या शीलभ्रष्टतेचा हा चौथा दुष्परिणाम आहे."

‘‘Puna [Pg.185] caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ayaṃ pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Ime kho, gahapatayo, pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā.

"पुन्हा आणखी, गृहपतींनो, शीलहीन व शीलभ्रष्ट व्यक्ती शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होते. शीलहीन व्यक्तीच्या शीलभ्रष्टतेचा हा पाचवा दुष्परिणाम आहे. गृहपतींनो, हेच ते शीलहीन व्यक्तीच्या शीलभ्रष्टतेचे पाच दुष्परिणाम आहेत."

‘‘Pañcime, gahapatayo, ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāya. Katame pañca? Idha, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati. Ayaṃ paṭhamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

"गृहपतींनो, शीलवान व्यक्तीच्या शीलसंपदेचे हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? गृहपतींनो, या जगात शीलवान व शीलसंपन्न व्यक्ती अप्रमादामुळे मोठ्या प्रमाणावर संपत्ती प्राप्त करते. शीलवान व्यक्तीच्या शीलसंपदेचा हा पहिला फायदा आहे."

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ dutiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

“पुन्हा आणखी असे की, गृहपतींनो, शीलवान व शीलसंपन्न व्यक्तीची उत्तम कीर्ती सर्वत्र पसरते. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा दुसरा लाभ (आनिसंस) आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ, yadi brāhmaṇaparisaṃ, yadi gahapatiparisaṃ, yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Ayaṃ tatiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

“पुन्हा आणखी असे की, गृहपतींनो, शीलवान व शीलसंपन्न व्यक्ती ज्या कोणत्याही परिषदेत जाते – मग ती क्षत्रिय परिषद असो, ब्राह्मण परिषद असो, गृहपती परिषद असो वा श्रमण परिषद असो – ती निर्भयपणे आणि आत्मविश्वासाने (न डगमगता) प्रवेश करते. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा तिसरा लाभ (आनिसंस) आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṅkaroti. Ayaṃ catuttho ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

“पुन्हा आणखी असे की, गृहपतींनो, शीलवान व शीलसंपन्न व्यक्ती असंमूळ्ह होऊन (गोंधळून न जाता/जागृत अवस्थेत) मृत्यूला सामोरी जाते. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा चौथा लाभ (आनिसंस) आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ayaṃ pañcamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Ime kho, gahapatayo, pañca ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti.

“पुन्हा आणखी असे की, गृहपतींनो, शीलवान व शीलसंपन्न व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होते. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा पाचवा लाभ (आनिसंस) आहे. गृहपतींनो, शीलवानाच्या शीलसंपदेचे हे पाच लाभ (आनिसंस) आहेत.”

Atha kho bhagavā pāṭaligāmiye upāsake bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samutejetvā sampahaṃsetvā uyyojesi – ‘‘abhikkantā kho, gahapatayo, ratti; yassadāni tumhe kālaṃ maññathā’’ti. Atha kho pāṭaligāmiyā upāsakā bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Atha kho bhagavā acirapakkantesu pāṭaligāmiyesu upāsakesu suññāgāraṃ pāvisi.

त्यानंतर भगवंतांनी पाटलिगामच्या उपासकांना रात्रीच्या बऱ्याच वेळेपर्यंत धम्मचर्चेने उपदेशित केले, धम्मात प्रस्थापित केले, उत्साहित केले आणि आनंदित केले. मग त्यांना निरोप देताना म्हणाले, 'गृहपतींनो, रात्र बरीच उलटून गेली आहे; आता तुम्हाला योग्य वाटेल ते तुम्ही करू शकता.' त्यानंतर पाटलिगामच्या उपासकांनी भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन केले, आपापल्या आसनांवरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते निघून गेले. त्यानंतर पाटलिगामचे उपासक निघून गेल्यावर लगेचच भगवंत एका निर्जन खोलीत (शून्यागारात) प्रविष्ट झाले.

Tena [Pg.186] kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāya. Tena kho pana samayena sambahulā devatāyo sahassasahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhanti. Yasmiṃ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ.

त्या वेळी मगध देशाचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार हे वज्जींना रोखण्यासाठी पाटलिगाम येथे एका नगराची उभारणी करत होते. त्याच वेळी हजारो देवता पाटलिगाममध्ये आपापल्या निवासस्थानांची निवड करत होत्या. ज्या भागात उच्च दर्जाच्या (महान प्रभाव असलेल्या) देवता जागा निवडत होत्या, त्या भागात घरे बांधण्यासाठी उच्च दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन वळत होते. ज्या भागात मध्यम दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, त्या भागात घरे बांधण्यासाठी मध्यम दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन वळत होते. आणि ज्या भागात कनिष्ठ दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, त्या भागात घरे बांधण्यासाठी कनिष्ठ दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन वळत होते.

Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahassasahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Yasmiṃ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Atha kho bhagavā tassā rattiyā paccūsasamaye paccuṭṭhāya āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –

भगवंतांनी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या आपल्या अत्यंत शुद्ध दिव्य चक्षूंनी त्या हजारो देवतांना पाटलिगाममध्ये जागांची निवड करताना पाहिले. ज्या भागात उच्च दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, तिथे उच्च दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन घरे बांधण्यासाठी वळत होते. ज्या भागात मध्यम दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, तिथे मध्यम दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन घरे बांधण्यासाठी वळत होते. ज्या भागात कनिष्ठ दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, तिथे कनिष्ठ दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन घरे बांधण्यासाठी वळत होते. त्यानंतर भगवंत त्या रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी उठले आणि त्यांनी आयुष्यमान आनंदाला बोलावून विचारले –

‘‘Ke nu kho ānanda pāṭaligāme nagaraṃ māpentī’’ti. ‘‘Sunidhavassakārā, bhante, magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāyā’’ti. ‘‘Seyyathāpi, ānanda, devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā; evameva kho, ānanda, sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāya. Idhāhaṃ, ānanda, addasaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sambahulā devatāyo sahassasahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Yasmiṃ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ [Pg.187] padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yāvatā, ānanda, ariyaṃ āyatanaṃ yāvatā vaṇippatho idaṃ agganagaraṃ bhavissati pāṭaliputtaṃ puṭabhedanaṃ. Pāṭaliputtassa kho, ānanda, tayo antarāyā bhavissanti – aggito vā udakato vā mithubhedato vā’’ti.

“‘आनंदा, पाटलिगाममध्ये नगर कोण वसवित आहे?’ ‘भंते, मगध देशाचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार हे वज्जींना रोखण्यासाठी पाटलिगाममध्ये नगर वसवित आहेत.’ ‘आनंदा, जणू काही तावतिंस स्वर्गातील देवतांशी सल्लामसलत करूनच नगर वसवले जात आहे; अगदी त्याचप्रमाणे, आनंदा, मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार वज्जींना रोखण्यासाठी पाटलिगाममध्ये नगर वसवित आहेत. आनंदा, मी येथे मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या आपल्या अत्यंत शुद्ध दिव्य चक्षूंनी हजारो देवतांना पाटलिगाममध्ये जागांची निवड करताना पाहिले. ज्या भागात उच्च दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, तिथे उच्च दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन घरे बांधण्यासाठी वळत होते. ज्या भागात मध्यम दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, तिथे मध्यम दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन घरे बांधण्यासाठी वळत होते. ज्या भागात कनिष्ठ दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, तिथे कनिष्ठ दर्जाच्या राजांचे आणि महामात्यांचे मन घरे बांधण्यासाठी वळत होते. आनंदा, जोपर्यंत आर्यांचे हे निवासस्थान राहील आणि जोपर्यंत व्यापारी मार्ग चालू राहील, तोपर्यंत हे पाटलिपुत्र नावाचे अग्रगण्य नगर आणि व्यापाराचे मुख्य केंद्र (पुठभेदन) बनेल. परंतु, आनंदा, पाटलिपुत्राला तीन धोके असतील – अग्नीपासून, पाण्यापासून किंवा आपापसातील फुटीमुळे.’”

Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sārāṇiyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no bhavaṃ gotamo ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

त्यानंतर मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार जेथे भगवंत होते तेथे आले. आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार भगवंतांना म्हणाले – 'आदरणीय गौतम यांनी आजच्या भोजनासाठी भिक्खू संघासह आमचे आमंत्रण यावेळसाठी स्वीकारावे.' भगवंतांनी मौन बाळगून आपली संमती दर्शवली.

Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā yena sako āvasatho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sake āvasathe paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocesuṃ – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

त्यानंतर मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार यांनी भगवंतांची संमती जाणून घेऊन आपापल्या निवासस्थानी प्रस्थान केले. तेथे पोहोचल्यावर त्यांनी आपल्या निवासस्थानी उत्तम दर्जाचे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले आणि भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – 'हे गौतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.'

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena sunidhavassakārānaṃ magadhamahāmattānaṃ āvasatho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesuṃ sampavāresuṃ.

त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन भिक्खू संघासह मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार यांच्या निवासस्थानी प्रस्थान केले. तेथे पोहोचल्यावर ते तयार केलेल्या आसनांवर बसले. त्यानंतर मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार यांनी बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला उत्तम दर्जाचे खाद्य व भोज्य पदार्थ स्वतःच्या हाताने वाढून तृप्त केले व संतुष्ट केले.

Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho sunidhavassakāre magadhamahāmatte bhagavā imāhi gāthāhi anumodi –

त्यानंतर मगध देशाचे महाअमात्य सुनिध आणि वस्सकार यांनी, भगवान बुद्ध भोजन करून पात्रातून हात बाजूला केल्यावर, एक कमी उंचीचे आसन घेतले आणि ते एका बाजूला बसले. मगध देशाचे महाअमात्य सुनिध आणि वस्सकार एका बाजूला बसले असता, भगवंतांनी त्यांना या गाथांद्वारे अनुमोदना दिली –

‘‘Yasmiṃ padese kappeti, vāsaṃ paṇḍitajātiyo;

Sīlavantettha bhojetvā, saññate brahmacārayo.

बुद्धिमान मनुष्य ज्या प्रदेशात आपले निवासस्थान बनवतो, त्या ठिकाणी त्याने शीलवान, संयमी आणि ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्यांना भोजन देऊन,

‘‘Yā [Pg.188] tattha devatā āsuṃ, tāsaṃ dakkhiṇamādise;

Tā pūjitā pūjayanti, mānitā mānayanti naṃ.

तेथील स्थानिक देवतांना आपल्या दानाचा भाग समर्पित करावा. अशा प्रकारे पूजित झालेल्या त्या देवता त्या मनुष्याचा आदर करतात आणि सन्मानित केल्यावर त्याचा सन्मान करतात.

‘‘Tato naṃ anukampanti, mātā puttaṃva orasaṃ;

Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti.

त्यामुळे, माता जशी आपल्या पोटच्या पुत्राचे रक्षण करते, तशा त्या देवता त्याचे रक्षण करतात. देवतांद्वारे रक्षित असलेला मनुष्य नेहमी कल्याणच पाहतो.

Atha kho bhagavā sunidhavassakārānaṃ magadhamahāmattānaṃ imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

त्यानंतर भगवंतांनी मगध देशाचे महाअमात्य सुनिध आणि वस्सकार यांना या गाथांद्वारे अनुमोदना देऊन, आसनावरून उठून तेथून प्रस्थान केले.

Tena kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti – ‘‘yenajja samaṇo gotamo dvārena nikkhamissati taṃ ‘gotamadvāraṃ’ nāma bhavissati. Yena titthena gaṅgaṃ nadiṃ tarissati taṃ ‘gotamatitthaṃ’ nāma bhavissatī’’ti.

त्या वेळी मगध देशाचे महाअमात्य सुनिध आणि वस्सकार भगवंतांच्या मागे मागे चालू लागले, (त्यांच्या मनात असा विचार होता की) – 'आज श्रमण गौतम ज्या दारातून बाहेर पडतील, त्याला 'गौतम द्वार' असे नाव दिले जाईल. आणि ज्या घाटावरून ते गंगा नदी पार करतील, त्याला 'गौतम घाट' असे नाव दिले जाईल.'

Atha kho bhagavā yena dvārena nikkhami taṃ ‘gotamadvāraṃ’ nāma ahosi. Atha kho bhagavā yena gaṅgā nadī tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena gaṅgā nadī pūrā hoti samatittikā kākapeyyā. Appekacce manussā nāvaṃ pariyesanti, appekacce uḷumpaṃ pariyesanti, appekacce kullaṃ bandhanti apārā pāraṃ gantukāmā. Atha kho bhagavā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – gaṅgāya nadiyā orimatīre antarahito pārimatīre paccuṭṭhāsi saddhiṃ bhikkhusaṅghena.

त्यानंतर भगवंत ज्या दारातून बाहेर पडले, त्याचे नाव 'गौतम द्वार' झाले. त्यानंतर भगवंत गंगा नदीपाशी गेले. त्या वेळी गंगा नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली होती, इतकी की कावळाही काठावर उभा राहून सहज पाणी पिऊ शकत होता. या काठावरून पलीकडच्या काठावर जाण्याची इच्छा असणारे काही लोक नाव शोधत होते, काही जण लाकडी तराफा शोधत होते, तर काही जण बांबूचा तराफा बांधत होते. तेव्हा भगवंतांनी—ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, अगदी त्याचप्रमाणे—गंगा नदीच्या या काठावरून अंतर्धान पावून भिक्खू संघासह पलीकडच्या काठावर प्रकट झाले.

Addasā kho bhagavā te manusse appekacce nāvaṃ pariyesante, appekacce uḷumpaṃ pariyesante, appekacce kullaṃ bandhante apārā pāraṃ gantukāme.

भगवंतांनी त्या लोकांना पाहिले, जे या काठावरून पलीकडे जाण्याच्या इच्छेने काही जण नाव शोधत होते, काही जण लाकडी तराफा शोधत होते, तर काही जण बांबूचा तराफा बांधत होते.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान व्यक्त केले –

‘‘Ye taranti aṇṇavaṃ saraṃ,Setuṃ katvāna visajja pallalāni;

Kullañhi jano pabandhati,Tiṇṇā medhāvino janā’’ti. chaṭṭhaṃ;

जे खोल जलाशय पार करतात, ते पूल बांधून आणि चिखलाचे डबके मागे सोडून पार जातात; सामान्य लोक अजून तराफाच बांधत आहेत, तर बुद्धिमान लोक आधीच पार गेले आहेत. (सहावे सुत्त समाप्त)

7. Dvidhāpathasuttaṃ

७. द्विधापथ सुत्त

77. Evaṃ [Pg.189] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu addhānamaggapaṭipanno hoti āyasmatā nāgasamālena pacchāsamaṇena. Addasā kho āyasmā nāgasamālo antarāmagge dvidhāpathaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, bhagavā pantho; iminā gacchāmā’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā āyasmantaṃ nāgasamālaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, nāgasamāla, pantho; iminā gacchāmā’’ti.

७७. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान बुद्ध कोसल देशात आयुष्मान नागसमाल यांना आपले अनुचर भिक्खू बनवून लांबच्या प्रवासाला निघाले होते. प्रवासादरम्यान आयुष्मान नागसमाल यांना दोन रस्ते दिसले. ते पाहून त्यांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते! हा रस्ता चांगला आहे, आपण या रस्त्याने जाऊ या.' असे म्हटल्यावर भगवंतांनी आयुष्मान नागसमाल यांना म्हटले – 'नागसमाल! हा रस्ता आहे, आपण या रस्त्याने जाऊ या.'

Dutiyampi…pe… tatiyampi kho āyasmā nāgasamālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, bhagavā pantho; iminā gacchāmā’’ti. Tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ nāgasamālaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, nāgasamāla, pantho; iminā gacchāmā’’ti. Atha kho āyasmā nāgasamālo bhagavato pattacīvaraṃ tattheva chamāyaṃ nikkhipitvā pakkāmi – ‘‘idaṃ, bhante, bhagavato pattacīvara’’nti.

दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही आयुष्मान नागसमाल भगवंतांना म्हणाले – 'भंते! हा रस्ता चांगला आहे, आपण या रस्त्याने जाऊ या.' तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी आयुष्मान नागसमाल यांना म्हटले – 'नागसमाल! हा रस्ता आहे, आपण या रस्त्याने जाऊ या.' तेव्हा आयुष्मान नागसमाल यांनी भगवंतांचे पात्र आणि चीवर तेथेच जमिनीवर ठेवून दिले आणि 'भंते! हे भगवंतांचे पात्र आणि चीवर आहे,' असे म्हणून ते निघून गेले.

Atha kho āyasmato nāgasamālassa tena panthena gacchantassa antarāmagge corā nikkhamitvā hatthehi ca pādehi ca ākoṭesuṃ pattañca bhindiṃsu saṅghāṭiñca vipphālesuṃ. Atha kho āyasmā nāgasamālo bhinnena pattena vipphālitāya saṅghāṭiyā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā nāgasamālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, tena panthena gacchantassa antarāmagge corā nikkhamitvā hatthehi ca pādehi ca ākoṭesuṃ, pattañca bhindiṃsu, saṅghāṭiñca vipphālesu’’nti.

त्यानंतर, आयुष्मान नागसमाल त्या रस्त्याने जात असताना, वाटेत चोरांनी बाहेर येऊन त्यांना हातापायांनी मारहाण केली, त्यांचे पात्र फोडले आणि त्यांचे संघात फाडून टाकले. मग आयुष्मान नागसमाल फुटलेले पात्र आणि फाटलेले चीवर घेऊन जेथे भगवंत होते तेथे आले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर आयुष्मान नागसमाल भगवंतांना म्हणाले – 'भंते! मी त्या रस्त्याने जात असताना, वाटेत चोरांनी बाहेर येऊन मला हातापायांनी मारहाण केली, माझे पात्र फोडले आणि माझे चीवर फाडून टाकले.'

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान व्यक्त केले –

‘‘Saddhiṃ caramekato vasaṃ,Misso aññajanena vedagū;

Vidvā pajahāti pāpakaṃ,Koñco khīrapakova ninnaga’’nti. sattamaṃ;

अज्ञानी लोकांसोबत चालताना, एकत्र राहताना किंवा त्यांच्यात मिसळतानाही, सत्य जाणणारा ज्ञानी मनुष्य पापाचा त्याग करतो; ज्याप्रमाणे हंस पाण्यातून केवळ दूधच ग्रहण करतो आणि पाणी सोडून देतो. (सातवे सुत्त समाप्त)

8. Visākhāsuttaṃ

८. विशाखा सुत्त

78. Evaṃ [Pg.190] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena visākhāya migāramātuyā nattā kālaṅkatā hoti piyā manāpā. Atha kho visākhā migāramātā allavatthā allakesā divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho visākhaṃ migāramātaraṃ bhagavā etadavoca –

७८. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान बुद्ध सावत्थी येथील पुब्बाराम मधील मिगारमाता विशाखाच्या प्रासादात विहार करत होते. त्या वेळी मिगारमाता विशाखाची अत्यंत प्रिय आणि आवडती नात मरण पावली होती. तेव्हा मिगारमाता विशाखा ओल्या कपड्यांनी आणि ओल्या केसांनी भरदुपारी जेथे भगवंत होते तेथे आली; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या मिगारमाता विशाखाला भगवंत म्हणाले –

‘‘Handa kuto nu tvaṃ, visākhe, āgacchasi allavatthā allakesā idhūpasaṅkantā divā divassā’’ti? ‘‘Nattā me, bhante, piyā manāpā kālaṅkatā. Tenāhaṃ allavatthā allakesā idhūpasaṅkantā divā divassā’’ti. ‘‘Iccheyyāsi tvaṃ, visākhe, yāvatikā sāvatthiyā manussā tāvatike putte ca nattāro cā’’ti? ‘‘Iccheyyāhaṃ, bhagavā yāvatikā sāvatthiyā manussā tāvatike putte ca nattāro cā’’ti.

'विशाखे! तू ओल्या कपड्यांनी आणि ओल्या केसांनी भरदुपारी कोठून येत आहेस?' 'भंते! माझी अत्यंत प्रिय आणि आवडती नात मरण पावली आहे. म्हणूनच मी ओल्या कपड्यांनी आणि ओल्या केसांनी भरदुपारी येथे आले आहे.' 'विशाखे! सावत्थीमध्ये जेवढे लोक आहेत, तेवढे पुत्र आणि नातवंडे तुला असावेत असे तुला वाटते का?' 'होय भगवंत! सावत्थीमध्ये जेवढे लोक आहेत, तेवढे पुत्र आणि नातवंडे मला असावेत अशी माझी इच्छा आहे.'

‘‘Kīvabahukā pana, visākhe, sāvatthiyā manussā devasikaṃ kālaṃ karontī’’ti? ‘‘Dasapi, bhante, sāvatthiyā manussā devasikaṃ kālaṃ karonti; navapi, bhante… aṭṭhapi, bhante… sattapi, bhante… chapi, bhante… pañcapi, bhante… cattāropi, bhante… tīṇipi, bhante… dvepi, bhante, sāvatthiyā manussā devasikaṃ kālaṃ karonti. Ekopi, bhante, sāvatthiyā manusso devasikaṃ kālaṃ karoti. Avivittā, bhante, sāvatthi manussehi kālaṃ karontehī’’ti.

'पण विशाखे! सावत्थीमध्ये दररोज किती लोक मरण पावतात?' 'भंते! सावत्थीमध्ये दररोज दहा लोक मरण पावतात; नऊ लोकही... आठ लोकही... सात लोकही... सहा लोकही... पाच लोकही... चार लोकही... तीन लोकही... दोन लोकही दररोज मरण पावतात. भंते! दररोज सावत्थीमधील किमान एक माणूस तरी मरण पावतोच. सावत्थी शहर मरण पावणाऱ्या लोकांपासून कधीही मुक्त नसते.'

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, visākhe, api nu tvaṃ kadāci karahaci anallavatthā vā bhaveyyāsi anallakesā vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Alaṃ me, bhante, tāva bahukehi puttehi ca nattārehi cā’’ti.

'तुला काय वाटते विशाखे, मग तुझे कपडे आणि केस कधीतरी कोरडे राहू शकतील का?' 'नाही भंते, असे कधीच होणार नाही. भंते! मला एवढ्या मोठ्या संख्येने पुत्र आणि नातवंडे नकोत, हे पुरे झाले!'

‘‘Yesaṃ kho, visākhe, sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhāni; yesaṃ navuti piyāni, navuti tesaṃ dukkhāni; yesaṃ asīti piyāni, asīti tesaṃ dukkhāni; yesaṃ sattati piyāni, sattati tesaṃ dukkhāni; yesaṃ saṭṭhi piyāni, saṭṭhi tesaṃ dukkhāni; yesaṃ paññāsaṃ piyāni, paññāsaṃ tesaṃ dukkhāni; yesaṃ cattārīsaṃ piyāni, cattārīsaṃ tesaṃ dukkhāni, yesaṃ tiṃsaṃ piyāni, tiṃsaṃ tesaṃ dukkhāni; yesaṃ vīsati piyāni, vīsati tesaṃ dukkhāni, yesaṃ dasa [Pg.191] piyāni, dasa tesaṃ dukkhāni; yesaṃ nava piyāni, nava tesaṃ dukkhāni; yesaṃ aṭṭha piyāni, aṭṭha tesaṃ dukkhāni; yesaṃ satta piyāni, satta tesaṃ dukkhāni; yesaṃ cha piyāni, cha tesaṃ dukkhāni; yesaṃ pañca piyāni, pañca tesaṃ dukkhāni; yesaṃ cattāri piyāni, cattāri tesaṃ dukkhāni; yesaṃ tīṇi piyāni, tīṇi tesaṃ dukkhāni; yesaṃ dve piyāni, dve tesaṃ dukkhāni; yesaṃ ekaṃ piyaṃ, ekaṃ tesaṃ dukkhaṃ; yesaṃ natthi piyaṃ, natthi tesaṃ dukkhaṃ, asokā te virajā anupāyāsāti vadāmī’’ti.

“हे विशाखे! ज्यांना शंभर प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना शंभर दुःख असतात; ज्यांना नव्वद प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना नव्वद दुःख असतात; ज्यांना ऐंशी प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना ऐंशी दुःख असतात; ज्यांना सत्तर प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना सत्तर दुःख असतात; ज्यांना साठ प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना साठ दुःख असतात; ज्यांना पन्नास प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना पन्नास दुःख असतात; ज्यांना चाळीस प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना चाळीस दुःख असतात; ज्यांना तीस प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना तीस दुःख असतात; ज्यांना वीस प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना वीस दुःख असतात; ज्यांना दहा प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना दहा दुःख असतात; ज्यांना नऊ प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना नऊ दुःख असतात; ज्यांना आठ प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना आठ दुःख असतात; ज्यांना सात प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना सात दुःख असतात; ज्यांना सहा प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना सहा दुःख असतात; ज्यांना पाच प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना पाच दुःख असतात; ज्यांना चार प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना चार दुःख असतात; ज्यांना तीन प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना तीन दुःख असतात; ज्यांना दोन प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना दोन दुःख असतात; ज्यांना एक प्रिय गोष्ट आहे, त्यांना एक दुःख असते; ज्यांना काहीही प्रिय नाही, त्यांना कोणतेही दुःख नसते. ते शोकरहित, मलरहित आणि उपायासरहित (चिंतामुक्त) असतात, असे मी म्हणतो.”

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Ye keci sokā paridevitā vā,Dukkhā ca lokasmimanekarūpā;

Piyaṃ paṭiccappabhavanti ete,Piye asante na bhavanti ete.

“जगामध्ये जे काही अनेक प्रकारचे शोक, विलाप आणि दुःख दिसून येतात, ते सर्व प्रिय गोष्टींवर अवलंबून उत्पन्न होतात. प्रिय गोष्टी नसतील, तर हे उत्पन्न होत नाहीत.”

‘‘Tasmā hi te sukhino vītasokā,Yesaṃ piyaṃ natthi kuhiñci loke;

Tasmā asokaṃ virajaṃ patthayāno,Piyaṃ na kayirātha kuhiñci loke’’ti. aṭṭhamaṃ;

“म्हणूनच, या जगात ज्यांना काहीही प्रिय नाही, ते सुखी आणि शोकरहित असतात. म्हणून, शोकरहित आणि मलरहित (निर्वाण) पदाची इच्छा करणाऱ्याने या जगात कुठेही कशावरही प्रेम करू नये.” (आठवे सूत्र समाप्त)

9. Paṭhamadabbasuttaṃ

९. प्रथम दब्ब सूत्र

79. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā dabbo mallaputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā dabbo mallaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘parinibbānakālo me dāni, sugatā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, dabba, kālaṃ maññasī’’ti.

७९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा मल्लपुत्र आयुष्यमान दब्ब जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान मल्लपुत्र दब्बांनी भगवंतांना असे म्हटले – “हे सुगत! आता माझ्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे.” (भगवान म्हणाले) “हे दब्ब! ज्याची तू आता योग्य वेळ समजतोस (ते कर).”

Atha kho āyasmā dabbo mallaputto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā vuṭṭhahitvā parinibbāyi.

त्यानंतर आयुष्यमान मल्लपुत्र दब्ब आपल्या आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन करून प्रदक्षिणा घातली आणि आकाशात उंच उडून अंतराळात पद्मासन घालून बसले. त्यांनी तेजोधातूचे ध्यान (तेजोधातू समापत्ती) ग्रहण केले आणि त्यातून उठून ते परिनिर्वाण पावले.

Atha [Pg.192] kho āyasmato dabbassa mallaputtassa vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā vuṭṭhahitvā parinibbutassa sarīrassa jhāyamānassa ḍayhamānassa neva chārikā paññāyittha na masi. Seyyathāpi nāma sappissa vā telassa vā jhāyamānassa ḍayhamānassa neva chārikā paññāyati na masi; evameva āyasmato dabbassa mallaputtassa vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā vuṭṭhahitvā parinibbutassa sarīrassa jhāyamānassa ḍayhamānassa neva chārikā paññāyittha na masīti.

त्यानंतर, आकाशात उंच उडून अंतराळात पद्मासन घालून बसून, तेजोधातूचे ध्यान करून व त्यातून उठून परिनिर्वाण पावलेल्या आयुष्यमान मल्लपुत्र दब्बांच्या जळणाऱ्या शरीराची ना राख उरली, ना काजळी (कोळसा) दिसली. ज्याप्रमाणे तूप किंवा तेल जळल्यानंतर त्याची ना राख उरते, ना काजळी दिसते; त्याचप्रमाणे आकाशात उंच उडून अंतराळात पद्मासन घालून बसून, तेजोधातूचे ध्यान करून व त्यातून उठून परिनिर्वाण पावलेल्या आयुष्यमान मल्लपुत्र दब्बांच्या जळणाऱ्या शरीराची ना राख उरली, ना काजळी दिसली.

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Abhedi kāyo nirodhi saññā,Vedanā sītibhaviṃsu sabbā;

Vūpasamiṃsu saṅkhārā,Viññāṇaṃ atthamāgamā’’ti. navamaṃ;

“शरीर नष्ट झाले, संज्ञा निरुद्ध झाली, सर्व वेदना शांत (शीतळ) झाल्या, संस्कार शांत झाले आणि विज्ञान मावळले (अस्त पावले).” (नवे सूत्र समाप्त)

10. Dutiyadabbasuttaṃ

१०. द्वितीय दब्ब सूत्र

80. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

८०. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “हे भिक्खूंनो!” “भंते!” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान असे म्हणाले –

‘‘Dabbassa, bhikkhave, mallaputtassa vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā vuṭṭhahitvā parinibbutassa sarīrassa jhāyamānassa ḍayhamānassa neva chārikā paññāyittha na masi. Seyyathāpi nāma sappissa vā telassa vā jhāyamānassa ḍayhamānassa neva chārikā paññāyati na masi; evameva kho, bhikkhave, dabbassa mallaputtassa vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā vuṭṭhahitvā parinibbutassa sarīrassa jhāyamānassa ḍayhamānassa neva chārikā paññāyittha na masī’’ti.

“हे भिक्खूंनो! आकाशात उंच उडून अंतराळात पद्मासन घालून बसून, तेजोधातूचे ध्यान करून व त्यातून उठून परिनिर्वाण पावलेल्या मल्लपुत्र दब्बांच्या जळणाऱ्या शरीराची ना राख उरली, ना काजळी दिसली. ज्याप्रमाणे तूप किंवा तेल जळल्यानंतर त्याची ना राख उरते, ना काजळी दिसते; त्याचप्रमाणे, हे भिक्खूंनो! आकाशात उंच उडून अंतराळात पद्मासन घालून बसून, तेजोधातूचे ध्यान करून व त्यातून उठून परिनिर्वाण पावलेल्या मल्लपुत्र दब्बांच्या जळणाऱ्या शरीराची ना राख उरली, ना काजळी दिसली.”

Atha [Pg.193] kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले –

‘‘Ayoghanahatasseva, jalato jātavedaso ;

Anupubbūpasantassa, yathā na ñāyate gati.

“ज्याप्रमाणे लोखंडी हातोड्याने ठोकलेल्या आणि जळणाऱ्या अग्नीची, तो क्रमशः शांत झाल्यावर, गती (कुठे गेला ते) समजत नाही;”

Evaṃ sammāvimuttānaṃ, kāmabandhoghatārinaṃ;

Paññāpetuṃ gati natthi, pattānaṃ acalaṃ sukha’’nti. dasamaṃ;

“त्याचप्रमाणे, कामबंधनांच्या ओघाला पार करून गेलेल्या, सम्यक रीतीने विमुक्त झालेल्या आणि अचल सुखाला (निर्वाणाला) प्राप्त झालेल्या अर्हंतांची गती सांगता येत नाही.” (दहावे सूत्र समाप्त)

Pāṭaligāmiyavaggo aṭṭhamo.

पाटलिगामिय वर्ग आठवा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उदान) –

Nibbānā caturo vuttā, cundo pāṭaligāmiyā;

Dvidhāpatho visākhā ca, dabbena saha te dasāti.

चार निर्वाण सूत्रे, चुन्द सूत्र, पाटलिगामिय सूत्र, द्विधापथ सूत्र, विशाखा सूत्र आणि दब्ब सूत्रांसह हे एकूण दहा सूत्रे आहेत.

Udāne vaggānamuddānaṃ –

उदानातील वर्गांची अनुक्रमणिका –

Vaggamidaṃ paṭhamaṃ varabodhi, vaggamidaṃ dutiyaṃ mucalindo;

Nandakavaggavaro tatiyo tu, meghiyavaggavaro ca catuttho.

पहिला वर्ग श्रेष्ठ 'बोधिवर्ग' आहे, दुसरा वर्ग 'मुचलिंदवर्ग' आहे, तिसरा श्रेष्ठ 'नंदवर्ग' आहे आणि चौथा श्रेष्ठ 'मेघियवर्ग' आहे.

Pañcamavaggavarantidha soṇo, chaṭṭhamavaggavaranti jaccandho ;

Sattamavaggavaranti ca cūḷo, pāṭaligāmiyamaṭṭhamavaggo.

पाचवा श्रेष्ठ वर्ग 'सोणवर्ग' आहे, सहावा श्रेष्ठ वर्ग 'जच्चंधवर्ग' आहे, सातवा श्रेष्ठ वर्ग 'चुल्लवर्ग' आहे आणि आठवा वर्ग 'पाटलिगामियवर्ग' आहे.

Asītimanūnakasuttavaraṃ, vaggamidaṭṭhakaṃ suvibhattaṃ;

Dassitaṃ cakkhumatā vimalena, addhā hi taṃ udānamitīdamāhu.

मलरहित आणि दिव्य चक्षू असलेल्या भगवंतांनी ऐंशीपेक्षा कमी नसलेली (म्हणजेच बरोबर ऐंशी) श्रेष्ठ सूत्रे आणि आठ वर्ग चांगल्या प्रकारे विभागून दाखवले आहेत. खरोखरच याला 'उदान' असे म्हणतात.

Udānapāḷi niṭṭhitā.

उदानपाळी समाप्त.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi