Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Khuddakanikāye

ขุททกนิกาย

Buddhavaṃsapāḷi

พุทธวงศ์บาลี

1. Ratanacaṅkamanakaṇḍaṃ

๑. รัตนจังกมนกัณฑ์

1.

๑.

Brahmā [Pg.299] ca lokādhipatī sahampatī, katañjalī anadhivaraṃ ayācatha;

‘‘Santīdha sattāpparajakkhajātikā, desehi dhammaṃ anukampimaṃ pajaṃ’’.

ท้าวสหัมบดีพรหมผู้เป็นอธิบดีแห่งโลก ประคองอัญชลีทูลอาราธนาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสูงสุดว่า “ในโลกนี้มีเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมอนุเคราะห์แก่หมู่สัตว์นี้เถิด”

2.

๒.

Sampannavijjācaraṇassa tādino, jutindharassantimadehadhārino;

Tathāgatassappaṭipuggalassa, uppajji kāruññatā sabbasatte.

พระกรุณาได้บังเกิดแก่พระตถาคต ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ผู้คงที่ ผู้ทรงไว้ซึ่งรัศมี ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ผู้หาบุคคลเปรียบมิได้ ในสรรพสัตว์ทั้งปวง

3.

๓.

‘‘Na hete jānanti sadevamānusā, buddho ayaṃ kīdisako naruttamo;

Iddhibalaṃ paññābalañca kīdisaṃ, buddhabalaṃ lokahitassa kīdisaṃ.

“หมู่เทพพร้อมทั้งมนุษย์เหล่านี้ย่อมไม่รู้ว่า ‘พระพุทธเจ้าผู้เป็นนรชนสูงสุดพระองค์นี้เป็นเช่นไร ฤทธิพลและปัญญาพลของพระองค์ผู้ทรงเกื้อกูลแก่โลกเป็นเช่นไร พุทธพลเป็นเช่นไร’

4.

๔.

‘‘Na hete jānanti sadevamānusā, buddho ayaṃ edisako naruttamo;

Iddhibalaṃ paññābalañca edisaṃ, buddhabalaṃ lokahitassa edisaṃ.

“หมู่เทพพร้อมทั้งมนุษย์เหล่านี้ย่อมไม่รู้ว่า ‘พระพุทธเจ้าผู้เป็นนรชนสูงสุดพระองค์นี้เป็นเช่นนี้ ฤทธิพลและปัญญาพลของพระองค์ผู้ทรงเกื้อกูลแก่โลกเป็นเช่นนี้ พุทธพลเป็นเช่นนี้’

5.

๕.

‘‘Handāhaṃ [Pg.300] dassayissāmi, buddhabalamanuttaraṃ;

Caṅkamaṃ māpayissāmi, nabhe ratanamaṇḍitaṃ’’.

“เอาล่ะ เราจักแสดงพุทธพลอันยอดเยี่ยม จักเนรมิตที่จงกรมอันประดับด้วยรัตนะในนภากาศ”

6.

๖.

Bhummā mahārājikā tāvatiṃsā, yāmā ca devā tusitā ca nimmitā;

Paranimmitā yepi ca brahmakāyikā, ānanditā vipulamakaṃsu ghosaṃ.

เหล่าภุมมเทวดา มหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวัตดี และเหล่าพรหมกายิกา ต่างเบิกบานใจ ได้เปล่งเสียงกึกก้อง

7.

๗.

Obhāsitā ca pathavī sadevakā, puthū ca lokantarikā asaṃvutā;

Tamo ca tibbo vihato tadā ahu, disvāna accherakaṃ pāṭihīraṃ.

แผ่นดินพร้อมทั้งเทวโลก และโลกกันตริกนรกอันกว้างใหญ่ไร้สิ่งปกปิด ได้สว่างไสวขึ้น ความมืดมิดอันหนาทึบได้ถูกกำจัดไปในกาลนั้น (หมู่สัตว์) ได้เห็นปาฏิหาริย์อันน่าอัศจรรย์

8.

๘.

Sadevagandhabbamanussarakkhase, ābhā uḷārā vipulā ajāyatha;

Imasmiṃ loke parasmiñcobhayasmiṃ, adho ca uddhaṃ tiriyañca vitthataṃ.

รัศมีอันโอฬารไพบูลย์ได้บังเกิดแก่โลกพร้อมทั้งเทวดา คนธรรพ์ มนุษย์ และรากษส ทั้งในโลกนี้และโลกอื่น ทั้งเบื้องล่าง เบื้องบน และแนวขวาง แผ่ไพศาลไป

9.

๙.

Sattuttamo anadhivaro vināyako, satthā ahū devamanussapūjito;

Mahānubhāvo satapuññalakkhaṇo, dassesi accherakaṃ pāṭihīraṃ.

พระศาสดาผู้สูงสุดกว่าสัตว์ ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่า เป็นผู้นำ ได้รับการบูชาจากเทวดาและมนุษย์ ทรงมีอานุภาพมาก มีพระลักษณะแห่งบุญนับร้อย ได้ทรงแสดงปาฏิหาริย์อันน่าอัศจรรย์

10.

๑๐.

So yācito devavarena cakkhumā, atthaṃ samekkhitvā tadā naruttamo;

Caṅkamaṃ māpayi lokanāyako, suniṭṭhitaṃ sabbaratananimmitaṃ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นนรชนสูงสุด ผู้นำโลก ทรงมีพระจักษุ อันท้าวเทวราชทูลอาราธนาแล้ว ทรงพิจารณาถึงประโยชน์ จึงได้ทรงเนรมิตที่จงกรมอันสำเร็จด้วยดี ซึ่งสร้างจากรัตนะทั้งปวง

11.

๑๑.

Iddhī ca ādesanānusāsanī, tipāṭihīre bhagavā vasī ahu;

Caṅkamaṃ māpayi lokanāyako, suniṭṭhitaṃ sabbaratananimmitaṃ.

พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ชำนาญในปาฏิหาริย์ ๓ ประการ คือ อิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ พระผู้นำโลกได้ทรงเนรมิตที่จงกรมอันสำเร็จด้วยดี ซึ่งสร้างจากรัตนะทั้งปวง

12.

๑๒.

Dasasahassīlokadhātuyā, sinerupabbatuttame;

Thambheva dassesi paṭipāṭiyā, caṅkame ratanāmaye.

พระองค์ทรงแสดงปาฏิหาริย์ ณ ที่จงกรมอันแล้วไปด้วยรัตนะในหมื่นโลกธาตุ โดยทรงทำยอดเขาพระสุเมรุให้เป็นเสาตามลำดับ

13.

๑๓.

Dasasahassī atikkamma, caṅkamaṃ māpayī jino;

Sabbasoṇṇamayā passe, caṅkame ratanāmaye.

พระชินเจ้าทรงเนรมิตที่จงกรมให้เกินกว่าหมื่นโลกธาตุ ที่ข้างทั้งสองของที่จงกรมอันแล้วไปด้วยรัตนะ ล้วนสำเร็จด้วยทองคำ

14.

๑๔.

Tulāsaṅghāṭānuvaggā[Pg.301], sovaṇṇaphalakatthatā;

Vedikā sabbasovaṇṇā, dubhato passesu nimmitā.

ขื่อและจันทันที่รับกันดี ปูลาดด้วยแผ่นทองคำ ราวบันไดล้วนสำเร็จด้วยทองคำ ถูกเนรมิตขึ้นที่ข้างทั้งสอง

15.

๑๕.

Maṇimuttāvālukākiṇṇā, nimmito ratanāmayo;

Obhāseti disā sabbā, sataraṃsīva uggato.

ที่จงกรมอันแล้วไปด้วยรัตนะที่ทรงเนรมิตขึ้น เกลื่อนกล่นด้วยทรายแก้วมณีและมุกดา ย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดังพระอาทิตย์แรกอุทัย

16.

๑๖.

Tasmiṃ caṅkamane dhīro, dvattiṃsavaralakkhaṇo;

Virocamāno sambuddho, caṅkame caṅkamī jino.

พระชินสัมพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระปรีชา ผู้ทรงประกอบด้วยพระลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ทรงรุ่งเรืองยิ่ง เสด็จจงกรมอยู่ ณ ที่จงกรมนั้น

17.

๑๗.

Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;

Caṅkamane okiranti, sabbe devā samāgatā.

ทวยเทพทั้งปวงที่ประชุมกัน โปรยปรายดอกมณฑารพทิพย์ ดอกปทุม และดอกปาริฉัตร ลงบนที่จงกรม

18.

๑๘.

Passanti taṃ devasaṅghā, dasasahassī pamoditā;

Namassamānā nipatanti, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā.

หมู่เทพในหมื่นโลกธาตุต่างเบิกบานใจ ได้เห็นพระองค์ ต่างมีใจยินดีร่าเริงเบิกบาน พากันนอบน้อมหมอบกราบ

19.

๑๙.

Tāvatiṃsā ca yāmā ca, tusitā cāpi devatā;

Nimmānaratino devā, ye devā vasavattino;

เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์และยามา ทั้งเหล่าเทพชั้นดุสิต เหล่าเทพชั้นนิมมานรดี และเหล่าเทพผู้เป็นวสวัตตี

Udaggacittā sumanā, passanti lokanāyakaṃ.

ต่างมีจิตเบิกบาน มีใจโสมนัส ได้เห็นพระผู้นำโลก

20.

๒๐.

Sadevagandhabbamanussarakkhasā, nāgā supaṇṇā atha vāpi kinnarā;

Passanti taṃ lokahitānukampakaṃ, nabheva accuggatacandamaṇḍalaṃ.

เทวดา คนธรรพ์ มนุษย์ รากษส นาค ครุฑ หรือแม้กินนร ต่างได้เห็นพระองค์ผู้ทรงอนุเคราะห์เกื้อกูลแก่โลก ดุจดังดวงจันทร์เพ็ญที่ลอยเด่นอยู่ในนภากาศ

21.

๒๑.

Ābhassarā subhakiṇhā, vehapphalā akaniṭṭhā ca devatā;

Susuddhasukkavatthavasanā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.

เหล่าเทพชั้นอาภัสสรา สุภกิณหา เวหัปผลา และอกนิฏฐา ผู้นุ่งห่มผ้าขาวอันบริสุทธิ์ยิ่ง ประคองอัญชลียืนอยู่

22.

๒๒.

Muñcanti pupphaṃ pana pañcavaṇṇikaṃ, mandāravaṃ candanacuṇṇamissitaṃ;

Bhamenti celāni ca ambare tadā, ‘‘aho jino lokahitānukampako.

ทวยเทพโปรยปรายดอกมณฑารพ ๕ สี อันผสมด้วยจุณจันทน์ และในกาลนั้น ก็โบกสะบัดผ้าในอากาศ พลางกล่าวว่า “โอ พระชินเจ้าผู้ทรงอนุเคราะห์เกื้อกูลแก่โลก”

23.

๒๓.

‘‘Tuvaṃ satthā ca ketū ca, dhajo yūpo ca pāṇinaṃ;

Parāyano patiṭṭhā ca, dīpo ca dvipaduttamo.

“พระองค์ทรงเป็นศาสดา เป็นธงชัย เป็นธวัช และเป็นเสาหลักของเหล่าสัตว์ ทรงเป็นที่พึ่งพิง เป็นที่ตั้งอาศัย เป็นประทีป และเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์สองเท้า”

24.

๒๔.

‘‘Dasasahassīlokadhātuyā, devatāyo mahiddhikā;

Parivāretvā namassanti, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā.

“เหล่าเทวดาผู้มีฤทธิ์มากในหมื่นโลกธาตุ แวดล้อมแล้วนอบน้อมอยู่ ต่างมีใจยินดีร่าเริงเบิกบาน”

25.

๒๕.

‘‘Devatā devakaññā ca, pasannā tuṭṭhamānasā;

Pañcavaṇṇikapupphehi, pūjayanti narāsabhaṃ.

“เหล่าเทวดาและเทพกัญญา มีจิตเลื่อมใสโสมนัส บูชาพระนราสภะด้วยดอกไม้นานาพรรณ”

26.

๒๖.

‘‘Passanti [Pg.302] taṃ devasaṅghā, pasannā tuṭṭhamānasā;

Pañcavaṇṇikapupphehi, pūjayanti narāsabhaṃ.

หมู่เทพผู้มีใจเลื่อมใสยินดี ย่อมเห็นพระนราสภะนั้น และบูชาด้วยดอกไม้ ๕ สี

27.

๒๗.

‘‘Aho acchariyaṃ loke, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;

Na medisaṃ bhūtapubbaṃ, accheraṃ lomahaṃsanaṃ’’.

โอ อัศจรรย์ในโลก ไม่เคยมีมา น่าขนลุกพองสยองเกล้า ความอัศจรรย์น่าขนลุกพองสยองเกล้าเช่นนี้ ไม่เคยมีแก่เรามาก่อนเลย

28.

๒๘.

Sakasakamhi bhavane, nisīditvāna devatā;

Hasanti tā mahāhasitaṃ, disvānaccherakaṃ nabhe.

ทวยเทพเหล่านั้น นั่งอยู่ในวิมานของตนๆ เห็นความอัศจรรย์ในนภากาศแล้ว ก็บันลือเสียงหัวเราะอย่างกึกก้อง

29.

๒๙.

Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, tiṇapanthanivāsino;

Katañjalī namassanti, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā.

เหล่าเทวดาผู้อยู่ในอากาศและบนภาคพื้นดิน และผู้สถิตอยู่ที่พงหญ้าและทางเดิน ต่างร่าเริงยินดีเบิกบานใจ ประคองอัญชลีนมัสการ

30.

๓๐.

Yepi dīghāyukā nāgā, puññavanto mahiddhikā;

Pamoditā namassanti, pūjayanti naruttamaṃ.

แม้เหล่านาคผู้มีอายุยืน มีบุญ มีฤทธิ์มาก ก็พากันเบิกบานใจ นมัสการบูชาพระนรุตตมะ

31.

๓๑.

Saṅgītiyo pavattenti, ambare anilañjase;

Cammanaddhāni vādenti, disvānaccherakaṃ nabhe.

เมื่อเห็นความอัศจรรย์ในนภากาศแล้ว เหล่าคนธรรพ์ก็ขับร้องประโคมดนตรีในอัมพรซึ่งเป็นทางของลม และประโคมกลองหนัง

32.

๓๒.

Saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi ḍiṇḍimā bahū;

Antalikkhasmiṃ vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe.

เมื่อเห็นความอัศจรรย์ในนภากาศแล้ว สังข์ บัณเฑาะว์ และกลองดีณติมะจำนวนมาก ก็ดังกึกก้องขึ้นในอากาศ

33.

๓๓.

Abbhuto vata no ajja, uppajji lomahaṃsano;

Dhuvamatthasiddhiṃ labhāma, khaṇo no paṭipādito.

วันนี้ ความอัศจรรย์ไม่เคยมีมา น่าขนลุกพองสยองเกล้า เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ เราจะได้รับความสำเร็จประโยชน์อย่างแน่นอน ขณะอันประเสริฐบังเกิดแก่เราแล้ว

34.

๓๔.

Buddhoti tesaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;

Buddho buddhoti kathayantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.

ปีติเกิดขึ้นแก่ทวยเทพเหล่านั้นในขณะนั้นเอง เพราะได้สดับเสียงว่า ‘พุทโธ’ ทวยเทพเหล่านั้นกล่าวว่า ‘พุทโธ พุทโธ’ ประคองอัญชลียืนอยู่

35.

๓๕.

Hiṅkārā sādhukārā ca, ukkuṭṭhi sampahaṃsanaṃ ;

Pajā ca vividhā gagane, vattenti pañjalīkatā.

หมู่ประชาสัตว์หลากหลายในอากาศ ประคองอัญชลี เปล่งเสียงหึมการ สาธุการ เสียงโห่ร้อง และเสียงบันลือร่าเริง

36.

๓๖.

Gāyanti seḷenti ca vādayanti ca, bhujāni pothenti ca naccayanti ca;

Muñcanti pupphaṃ pana pañcavaṇṇikaṃ, mandāravaṃ candanacuṇṇamissitaṃ.

ทวยเทพย่อมขับร้อง ดีดสีตีเป่า ตบพระพาหา และฟ้อนรำ ทั้งโปรยปรายดอกมณฑารพ ๕ สี ที่เคล้าด้วยจุณจันทน์

37.

๓๗.

‘‘Yathā tuyhaṃ mahāvīra, pādesu cakkalakkhaṇaṃ;

Dhajavajirapaṭākā, vaḍḍhamānaṅkusācitaṃ.

ข้าแต่พระมหาวีระ ที่ฝ่าพระบาทของพระองค์มีจักรลักษณะ อันประกอบด้วยรูปธง วชิระ ปฏากะ ศรีวัตสะ และขอ ฉันใด

38.

๓๘.

‘‘Rūpe [Pg.303] sīle samādhimhi, paññāya ca asādiso;

Vimuttiyā asamasamo, dhammacakkappavattane.

พระองค์ไม่มีผู้เสมอเหมือนในด้านรูป ศีล สมาธิ และปัญญา ไม่มีผู้ใดเทียมเท่าในด้านวิมุตติ และการประกาศธรรมจักร

39.

๓๙.

‘‘Dasanāgabalaṃ kāye, tuyhaṃ pākatikaṃ balaṃ;

Iddhibalena asamo, dhammacakkappavattane.

พระกำลังตามปกติในพระวรกายของพระองค์เท่ากับกำลังช้าง ๑๐ เชือก พระองค์ไม่มีผู้เสมอเหมือนด้วยกำลังฤทธิ์ และการประกาศธรรมจักร

40.

๔๐.

‘‘Evaṃ sabbaguṇūpetaṃ, sabbaṅgasamupāgataṃ;

Mahāmuniṃ kāruṇikaṃ, lokanāthaṃ namassatha.

ท่านทั้งหลายจงนมัสการพระโลกนาถ ผู้ทรงเป็นมหามุนี เปี่ยมด้วยพระกรุณา เพียบพร้อมด้วยพระคุณทั้งปวง และถึงพร้อมด้วยองค์คุณทั้งปวงอย่างนี้เถิด

41.

๔๑.

‘‘Abhivādanaṃ thomanañca, vandanañca pasaṃsanaṃ;

Namassanañca pūjañca, sabbaṃ arahasī tuvaṃ.

พระองค์ทรงสมควรรับการกราบไหว้ การสรรเสริญ การไหว้ การชมเชย การนอบน้อม และการบูชาทั้งหมด

42.

๔๒.

‘‘Ye keci loke vandaneyyā, vandanaṃ arahanti ye;

Sabbaseṭṭho mahāvīra, sadiso te na vijjati.

บรรดาผู้ที่ควรแก่การไหว้ในโลก ผู้ที่สมควรรับการไหว้มีอยู่เพียงใด ข้าแต่พระมหาวีระ พระองค์ทรงประเสริฐที่สุดกว่าทั้งหมด ไม่มีใครเสมอเหมือนพระองค์

43.

๔๓.

‘‘Sāriputto mahāpañño, samādhijjhānakovido;

Gijjhakūṭe ṭhitoyeva, passati lokanāyakaṃ.

พระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก ฉลาดในสมาธิและฌาน ยืนอยู่บนภูเขาคิชฌกูฏนั่นเอง ได้เห็นพระโลกนายก

44.

๔๔.

‘‘Suphullaṃ sālarājaṃva, candaṃva gagane yathā;

Majjhanhikeva sūriyaṃ, olokesi narāsabhaṃ.

พระเถระได้แลดูพระนราสภะ ดุจพญาสาลพฤกษ์ที่ดอกบานสะพรั่ง ดุจพระจันทร์ในท้องฟ้า และดุจพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวัน

45.

๔๕.

‘‘Jalantaṃ dīparukkhaṃva, taruṇasūriyaṃva uggataṃ;

Byāmappabhānurañjitaṃ, dhīraṃ passati lokanāyakaṃ.

พระเถระได้เห็นพระโลกนายก ผู้ทรงมั่นคง งามด้วยพระรัศมีวาหนึ่ง ดุจประทีปที่ลุกโพลง และดุจดวงอาทิตย์อุทัย

46.

๔๖.

‘‘Pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ, katakiccāna tādinaṃ;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, khaṇena sannipātayi.

พระเถระได้เรียกประชุมภิกษุ ๕๐๐ รูป ผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว คงที่ สิ้นอาสวะ และปราศจากมลทิน มาในชั่วขณะหนึ่ง

47.

๔๗.

‘‘Lokappasādanaṃ nāma, pāṭihīraṃ nidassayi;

Amhepi tattha gantvāna, vandissāma mayaṃ jinaṃ.

พระชินเจ้าทรงแสดงปาฏิหาริย์ชื่อว่าโลกัปปสาทนะ แม้เราทั้งหลายก็จะไปในที่นั้น แล้วจักถวายบังคมพระชินเจ้า

48.

๔๘.

‘‘Etha sabbe gamissāma, pucchissāma mayaṃ jinaṃ;

Kaṅkhaṃ vinodayissāma, passitvā lokanāyakaṃ’’.

ท่านทั้งหลายจงมาเถิด เราทั้งหมดจักไปกัน เราจักทูลถามพระชินเจ้า เราได้เห็นพระโลกนายกแล้ว จักบรรเทาความสงสัยได้

49.

๔๙.

Sādhūti te paṭissutvā, nipakā saṃvutindriyā;

Pattacīvaramādāya, taramānā upāgamuṃ.

ภิกษุเหล่านั้นผู้มีปัญญารักษาตน สำรวมอินทรีย์ รับคำว่า ‘สาธุ’ แล้ว ถือบาตรและจีวรรีบเข้าไปหา

50.

๕๐.

Khīṇāsavehi vimalehi, dantehi uttame dame;

Sāriputto mahāpañño, iddhiyā upasaṅkami.

พระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก เข้าไปเฝ้าโดยทางฤทธิ์ พร้อมกับพระขีณาสพทั้งหลายผู้ปราศจากมลทิน ผู้ฝึกฝนตนแล้วในทมะอันอุดม

51.

๕๑.

Tehi [Pg.304] bhikkhūhi parivuto, sāriputto mahāgaṇī;

Laḷanto devova gagane, iddhiyā upasaṅkami.

พระสารีบุตรผู้มีคณะใหญ่ อันภิกษุเหล่านั้นแวดล้อม งดงามอยู่ในอากาศดุจเทพบุตร เข้าไปเฝ้าโดยทางฤทธิ์

52.

๕๒.

Ukkāsitañca khipitaṃ, ajjhupekkhiya subbatā;

Sagāravā sappatissā, sambuddhaṃ upasaṅkamuṃ.

ภิกษุทั้งหลายผู้มีวัตรดีงาม ไม่กระแอมไอ ไม่จาม มีความเคารพยำเกรง เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

53.

๕๓.

Upasaṅkamitvā passanti, sayambhuṃ lokanāyakaṃ;

Nabhe accuggataṃ dhīraṃ, candaṃva gagane yathā.

ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ภิกษุทั้งหลายได้เห็นพระโลกนายกผู้เป็นสยัมภู ผู้ทรงมั่นคง เสด็จขึ้นไปสูงในอากาศ ดุจพระจันทร์ในท้องฟ้า

54.

๕๔.

Jalantaṃ dīparukkhaṃva, vijjuṃva gagane yathā;

Majjhanhikeva sūriyaṃ, passanti lokanāyakaṃ.

ภิกษุทั้งหลายได้เห็นพระโลกนายก ดุจประทีปที่ลุกโพลง ดุจสายฟ้าในอากาศ และดุจพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวัน

55.

๕๕.

Pañcabhikkhusatā sabbe, passanti lokanāyakaṃ;

Rahadamiva vippasannaṃ, suphullaṃ padumaṃ yathā.

ภิกษุ ๕๐๐ รูปทั้งหมด ได้เห็นพระโลกนายก ดุจห้วงน้ำที่ใสสะอาด และดุจดอกปทุมที่บานสะพรั่ง

56.

๕๖.

Añjaliṃ paggahetvāna, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā;

Namassamānā nipatanti, satthuno cakkalakkhaṇe.

ภิกษุทั้งหลายประคองอัญชลี มีใจยินดีร่าเริงเบิกบาน นอบน้อมหมอบลง ณ ที่ใกล้พระยุคลบาทอันมีลักษณะจักรของพระศาสดา

57.

๕๗.

Sāriputto mahāpañño, koraṇḍasamasādiso;

Samādhijjhānakusalo, vandate lokanāyakaṃ.

พระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก มีผิวพรรณเสมอด้วยดอกกรรณิการ์ ผู้ฉลาดในสมาธิและฌาน ถวายบังคมพระโลกนายก

58.

๕๘.

Gajjitā kālameghova, nīluppalasamasādiso;

Iddhibalena asamo, moggallāno mahiddhiko.

พระโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มาก หาผู้เสมอมิได้ด้วยกำลังฤทธิ์ ดุจเมฆดำคำรนอยู่ มีผิวพรรณเสมอด้วยดอกอุบลเขียว (ถวายบังคมพระโลกนายก)

59.

๕๙.

Mahākassapopi ca thero, uttattakanakasannibho;

Dhutaguṇe agganikkhitto, thomito satthuvaṇṇito.

แม้พระมหากัสสปเถระ ผู้มีวรรณะดังทองชมพูนุทที่หลอมแล้ว ผู้ที่พระศาสดาทรงยกย่อง สรรเสริญ และเทวดามนุษย์ก็สดุดีแล้ว ว่าเป็นผู้เลิศในคุณแห่งธุดงค์ (ก็ถวายบังคมพระโลกนายก)

60.

๖๐.

Dibbacakkhūnaṃ yo aggo, anuruddho mahāgaṇī;

Ñātiseṭṭho bhagavato, avidūreva tiṭṭhati.

พระอนุรุทธะใด เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้มีทิพยจักษุ เป็นผู้มีคณะใหญ่ เป็นพระประยูรญาติผู้ประเสริฐของพระผู้มีพระภาค พระอนุรุทธะนั้น ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลนั่นเทียว

61.

๖๑.

Āpattianāpattiyā, satekicchāya kovido;

Vinaye agganikkhitto, upāli satthuvaṇṇito.

พระอุบาลี ผู้ฉลาดในอาบัติและอนาบัติ และในกรรมที่มีการเยียวยา ผู้ที่พระศาสดาทรงยกย่องว่าเป็นเลิศในทางพระวินัย (ก็ถวายบังคมพระโลกนายก)

62.

๖๒.

Sukhumanipuṇatthapaṭividdho, kathikānaṃ pavaro gaṇī;

Isi mantāniyā putto, puṇṇo nāmāti vissuto.

พระฤาษี ผู้เป็นบุตรของนางมันตานีพราหมณี ปรากฏนามว่าปุณณะ ผู้แทงตลอดอรรถอันสุขุมละเอียด เป็นผู้ประเสริฐกว่าธรรมกถึกทั้งหลาย เป็นเจ้าหมู่ (ก็ถวายบังคมพระโลกนายก)

63.

๖๓.

Etesaṃ cittamaññāya, opammakusalo muni;

Kaṅkhacchedo mahāvīro, kathesi attano guṇaṃ.

พระมุนีผู้ทรงมีความเพียรใหญ่ ผู้ฉลาดในอุปมา ผู้ตัดความสงสัย ทรงทราบจิตของพระขีณาสพเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสถึงคุณของพระองค์

64.

๖๔.

‘‘Cattāro [Pg.305] te asaṅkheyyā, koṭi yesaṃ na nāyati;

Sattakāyo ca ākāso, cakkavāḷā canantakā;

Buddhañāṇaṃ appameyyaṃ, na sakkā ete vijānituṃ.

อสงไขย ๔ อย่างเหล่านี้ คือ หมู่สัตว์ ๑ อากาศ ๑ จักรวาลอันหาที่สุดมิได้ ๑ พุทธญาณอันประมาณมิได้ ๑ ใครๆ ไม่สามารถจะรู้ที่สุดของอสงไขย ๔ อย่างเหล่านี้ได้

65.

๖๕.

‘‘Kimetaṃ acchariyaṃ loke, yaṃ me iddhivikubbanaṃ;

Aññe bahū acchariyā, abbhutā lomahaṃsanā.

การแสดงฤทธิ์ของเรานี้ อะไรจะน่าอัศจรรย์ในโลก ยังมีกรรมอันน่าอัศจรรย์อย่างอื่นอีกมาก ที่ไม่เคยมีมาและทำให้ขนพองสยองเกล้า

66.

๖๖.

‘‘Yadāhaṃ tusite kāye, santusito nāmahaṃ tadā;

Dasasahassī samāgamma, yācanti pañjalī mamaṃ.

ในกาลใด เราเป็นเทพบุตรนามว่าสันดุสิตอยู่ในหมู่เทพดุสิต ในกาลนั้น ทวยเทพในหมื่นโลกธาตุประชุมกันแล้ว ประคองอัญชลีอ้อนวอนเรา

67.

๖๗.

‘‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;

Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ padaṃ’.

ข้าแต่พระมหาวีระ บัดนี้เป็นกาลสมควรของพระองค์แล้ว ขอพระองค์โปรดอุบัติในพระครรภ์พระมารดา ทรงช่วยชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้น แล้วตรัสรู้บทอันไม่ตายเถิด

68.

๖๘.

‘‘Tusitā kāyā cavitvāna, yadā okkami kucchiyaṃ;

Dasasahassīlokadhātu, kampittha dharaṇī tadā.

ในกาลใด เราจุติจากหมู่เทพดุสิตแล้ว ก้าวลงสู่พระครรภ์ ในกาลนั้น แผ่นดินในหมื่นโลกธาตุก็หวั่นไหว

69.

๖๙.

‘‘Yadāhaṃ mātukucchito, sampajānova nikkhamiṃ;

Sādhukāraṃ pavattenti, dasasahassī pakampatha.

ในกาลใด เรามีสัมปชัญญะ คลอดจากพระครรภ์พระมารดา ในกาลนั้น หมื่นโลกธาตุก็หวั่นไหว พร้อมทั้งเปล่งเสียงสาธุการ

70.

๗๐.

‘‘Okkantiṃ me samo natthi, jātito abhinikkhame;

Sambodhiyaṃ ahaṃ seṭṭho, dhammacakkappavattane.

ไม่มีใครเสมอเราในการก้าวลงสู่ครรภ์ ในการประสูติ และการเสด็จออก เราเป็นผู้ประเสริฐในการตรัสรู้ และในการประกาศธรรมจักร

71.

๗๑.

‘‘Aho acchariyaṃ loke, buddhānaṃ guṇamahantatā;

Dasasahassīlokadhātu, chappakāraṃ pakampatha;

Obhāso ca mahā āsi, accheraṃ lomahaṃsanaṃ’’.

โอ น่าอัศจรรย์ในโลก ความที่แห่งคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นคุณอันยิ่งใหญ่ หมื่นโลกธาตุก็หวั่นไหว ๖ ประการ และได้มีแสงสว่างใหญ่ น่าอัศจรรย์ น่าขนพองสยองเกล้า

72.

๗๒.

Bhagavā tamhi samaye, lokajeṭṭho narāsabho;

Sadevakaṃ dassayanto, iddhiyā caṅkamī jino.

ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นเชษฐ์ของโลก ผู้ประเสริฐกว่านรชน ทรงเป็นผู้ชนะ ทรงแสดงแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก เสด็จจงกรมด้วยฤทธิ์

73.

๗๓.

Caṅkame caṅkamantova, kathesi lokanāyako;

Antarā na nivatteti, catuhatthe caṅkame yathā.

พระโลกนายกเสด็จจงกรมอยู่ในที่จงกรมนั้นพลาง ทรงแสดงธรรมพลาง ไม่ได้เสด็จกลับในระหว่าง เหมือนคนเดินอยู่ในที่จงกรมประมาณ ๔ ศอก

74.

๗๔.

Sāriputto mahāpañño, samādhijjhānakovido;

Paññāya pāramippatto, pucchati lokanāyakaṃ.

พระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก ผู้ฉลาดในสมาธิและฌาน ผู้ถึงความเลิศด้วยปัญญา ทูลถามพระโลกนายก

75.

๗๕.

‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttama;

Kamhi kāle tayā dhīra, patthitā bodhimuttamā.

ข้าแต่พระมหาวีระ ผู้ประเสริฐกว่านรชน อภินิหารของพระองค์เป็นเช่นไร ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงปรีชา ในกาลไหน พระองค์ทรงปรารถนาพระโพธิญาณอันสูงสุด

76.

๗๖.

‘‘Dānaṃ [Pg.306] sīlañca nekkhammaṃ, paññāvīriyañca kīdisaṃ;

Khantisaccamadhiṭṭhānaṃ, mettupekkhā ca kīdisā.

ทาน ศีล เนกขัมมะ ปัญญา และวิริยะของพระองค์เป็นเช่นไร ขันติ สัจจะ อธิษฐาน เมตตา และอุเบกขาของพระองค์เป็นเช่นไร

77.

๗๗.

‘‘Dasa pāramī tayā dhīra, kīdisī lokanāyaka;

Kathaṃ upapāramī puṇṇā, paramatthapāramī kathaṃ’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงปรีชา ผู้นำของโลก บารมี ๑๐ ทัศของพระองค์เป็นเช่นไร อุปบารมีของพระองค์บริบูรณ์ได้อย่างไร ปรมัตถบารมี (บริบูรณ์) ได้อย่างไร

78.

๗๘.

Tassa puṭṭho viyākāsi, karavīkamadhuragiro;

Nibbāpayanto hadayaṃ, hāsayanto sadevakaṃ.

พระผู้มีพระภาคผู้มีพระสุรเสียงไพเราะดุจนกการเวก อันพระสารีบุตรทูลถามแล้ว ทรงยังหทัยให้เยือกเย็น ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ร่าเริง ได้ตรัสตอบแก่ท่าน

79.

๗๙.

Atītabuddhānaṃ jinānaṃ desitaṃ, nikīlitaṃ buddhaparamparāgataṃ;

Pubbenivāsānugatāya buddhiyā, pakāsayī lokahitaṃ sadevake.

พระองค์ทรงประกาศธรรมที่พระพุทธเจ้าผู้ชนะทั้งหลายในอดีตทรงแสดงไว้แล้ว และพุทธจริยาอันปราศจากมลทินที่สืบเนื่องมาโดยลำดับของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ซึ่งเป็นประโยชน์แก่โลกในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ด้วยพระปัญญาที่หยั่งรู้อดีตชาติ

80.

๘๐.

‘‘Pītipāmojjajananaṃ, sokasallavinodanaṃ;

Sabbasampattipaṭilābhaṃ, cittīkatvā suṇātha me.

ท่านทั้งหลายจงทำในใจแล้วฟัง (พุทธวงศ์) ของเรา ซึ่งก่อให้เกิดปีติและปราโมทย์ บรรเทาลูกศรคือความโศก เป็นเหตุให้ได้สรรพสมบัติ

81.

๘๑.

‘‘Madanimmadanaṃ sokanudaṃ, saṃsāraparimocanaṃ;

Sabbadukkhakkhayaṃ maggaṃ, sakkaccaṃ paṭipajjathā’’ti.

ท่านทั้งหลายจงปฏิบัติตามโดยเคารพ ซึ่งหนทางอันเป็นที่ย่ำยีความมัวเมา บรรเทาความโศกเศร้า เป็นเครื่องเปลื้องจากสงสาร และเป็นที่สิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวง ดังนี้เถิด

Ratanacaṅkamanakaṇḍo niṭṭhito.

รัตนจังกมนกัณฑ์ จบ

2. Sumedhapatthanākathā

๒. สุเมธปัตถนากถา

1.

๑.

Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;

Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ.

ในสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ได้มีนครหนึ่งชื่อว่าอมรวดี เป็นที่น่าทัศนา รื่นรมย์ใจ

2.

๒.

Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ;

Hatthisaddaṃ assasaddaṃ, bherisaṅkharathāni ca;

Khādatha pivatha ceva, annapānena ghositaṃ.

นครนั้นสมบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำ ไม่เงียบจากเสียง ๑๐ อย่าง คือ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงกลอง เสียงสังข์ เสียงรถ และเสียงประกาศด้วยข้าวและน้ำว่า "เชิญเคี้ยว เชิญดื่ม"

3.

๓.

Nagaraṃ sabbaṅgasampannaṃ, sabbakammamupāgataṃ;

Sattaratanasampannaṃ, nānājanasamākulaṃ;

Samiddhaṃ devanagaraṃva, āvāsaṃ puññakamminaṃ.

เมืองนั้นสมบูรณ์ด้วยองค์ประกอบทั้งปวง เพียบพร้อมด้วยการงานทุกอย่าง สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ คลาคล่ำด้วยนานาชน เป็นเมืองที่มั่งคั่งดุจเมืองสวรรค์ เป็นที่อาศัยของผู้มีบุญ

4.

๔.

Nagare amaravatiyā, sumedho nāma brāhmaṇo;

Anekakoṭisannicayo, pahūtadhanadhaññavā.

ในเมืองอมรวดีนั้น มีพราหมณ์ชื่อสุเมธ ผู้สั่งสมทรัพย์ไว้หลายโกฏิ มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย

5.

๕.

Ajjhāyako [Pg.307] mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;

Lakkhaṇe itihāse ca, sadhamme pāramiṃ gato.

เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงมนต์ ถึงฝั่งแห่งไตรเพท ถึงความสำเร็จในคัมภีร์ลักษณะ คัมภีร์อิติหาส และในสัทธรรมของตน

6.

๖.

Rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

‘‘Dukkho punabbhavo nāma, sarīrassa ca bhedanaṃ.

ในกาลนั้น เราไปสู่ที่สงัดแล้วนั่งคิดอย่างนี้ว่า ‘ชื่อว่าภพใหม่เป็นทุกข์หนอ และความแตกทำลายแห่งสรีระก็เป็นทุกข์’

7.

๗.

‘‘Jātidhammo jarādhammo, byādhidhammo sahaṃ tadā;

Ajaraṃ amataṃ khemaṃ, pariyesissāmi nibbutiṃ.

ในกาลนั้น เราผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา มีความแก่เป็นธรรมดา มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา จักแสวงหานิพพานอันไม่แก่ ไม่ตาย และเกษม

8.

๘.

‘‘Yaṃnūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko.

ไฉนหนอ เราพึงสละกายเน่านี้ อันเต็มไปด้วยซากศพต่างๆ ไม่เยื่อใย ไม่ต้องการ แล้วพึงไปเสีย

9.

๙.

‘‘Atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye;

Pariyesissāmi taṃ maggaṃ, bhavato parimuttiyā.

หนทางนั้นจักต้องมี หนทางนั้นจะไม่มีไม่ได้ เราจักแสวงหาหนทางนั้น เพื่อความหลุดพ้นจากภพ

10.

๑๐.

‘‘Yathāpi dukkhe vijjante, sukhaṃ nāmapi vijjati;

Evaṃ bhave vijjamāne, vibhavopi icchitabbako.

เปรียบเหมือนเมื่อทุกข์มีอยู่ สุขก็มีอยู่ฉันใด เมื่อภพมีอยู่ ความสิ้นภพก็พึงปรารถนาฉันนั้น

11.

๑๑.

‘‘Yathāpi uṇhe vijjante, aparaṃ vijjati sītalaṃ;

Evaṃ tividhaggi vijjante, nibbānaṃ icchitabbakaṃ.

เปรียบเหมือนเมื่อความร้อนมีอยู่ ความเย็นอื่นก็มีอยู่ฉันใด เมื่อไฟ ๓ กองมีอยู่ นิพพานก็พึงปรารถนาฉันนั้น

12.

๑๒.

‘‘Yathāpi pāpe vijjante, kalyāṇamapi vijjati;

Evameva jāti vijjante, ajātipicchitabbakaṃ.

เปรียบเหมือนเมื่อบาปมีอยู่ แม้ความดีก็มีอยู่ฉันใด เมื่อชาติมีอยู่ แม้ความไม่เกิดก็พึงปรารถนาฉันนั้น

13.

๑๓.

‘‘Yathā gūthagato puriso, taḷākaṃ disvāna pūritaṃ;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso taḷākassa so.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้เปื้อนคูถ เห็นสระน้ำเต็มเปี่ยมแล้ว ไม่แสวงหาสระน้ำนั้น นั่นไม่ใช่ความผิดของสระน้ำ

14.

๑๔.

‘‘Evaṃ kilesamaladhova, vijjante amatantaḷe;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso amatantaḷe.

ฉันนั้น เมื่อสระอมฤตเป็นที่ชำระมลทินคือกิเลสมีอยู่ แต่ไม่แสวงหาสระนั้น นั่นไม่ใช่ความผิดของสระอมฤต

15.

๑๕.

‘‘Yathā arīhi pariruddho, vijjante gamanampathe;

Na palāyati so puriso, na doso añjasassa so.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกหมู่ศัตรูล้อมไว้ เมื่อหนทางที่จะไปมีอยู่ แต่ไม่หนีไป นั่นไม่ใช่ความผิดของหนทาง

16.

๑๖.

‘‘Evaṃ kilesapariruddho, vijjamāne sive pathe;

Na gavesati taṃ maggaṃ, na doso sivamañjase.

ฉันนั้น ผู้ถูกกิเลสล้อมไว้ เมื่อทางอันเกษมมีอยู่ แต่ไม่แสวงหาหนทางนั้น นั่นไม่ใช่ความผิดของทางอันเกษม

17.

๑๗.

‘‘Yathāpi byādhito puriso, vijjamāne tikicchake;

Na tikicchāpeti taṃ byādhiṃ, na doso so tikicchake.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ป่วยไข้ เมื่อแพทย์มีอยู่ แต่ไม่เยียวยาโรคนั้น นั่นไม่ใช่ความผิดของแพทย์

18.

๑๘.

‘‘Evaṃ [Pg.308] kilesabyādhīhi, dukkhito paripīḷito;

Na gavesati taṃ ācariyaṃ, na doso so vināyake.

ฉันนั้น ผู้ถูกเบียดเบียน เป็นทุกข์เพราะโรคคือกิเลส แต่ไม่แสวงหาอาจารย์นั้น นั่นไม่ใช่ความผิดของผู้แนะนำ

19.

๑๙.

‘‘Yathāpi kuṇapaṃ puriso, kaṇṭhe bandhaṃ jigucchiya;

Mocayitvāna gaccheyya, sukhī serī sayaṃvasī.

เปรียบเหมือนบุรุษรังเกียจซากศพที่ผูกติดอยู่ที่คอ พึงแก้แล้วไปเป็นผู้มีสุข เป็นอิสระ เป็นตัวของตัวเอง

20.

๒๐.

‘‘Tathevimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapasañcayaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko.

ฉันนั้นนั่นเทียว เราพึงสละกายเน่านี้ อันเป็นที่ประชุมแห่งซากศพต่างๆ ไม่เยื่อใย ไม่ต้องการ แล้วพึงไปเสีย

21.

๒๑.

‘‘Yathā uccāraṭṭhānamhi, karīsaṃ naranāriyo;

Chaḍḍayitvāna gacchanti, anapekkhā anatthikā.

เปรียบเหมือนนรชนชายหญิงถ่ายอุจจาระในที่ถ่ายแล้ว ย่อมไปโดยไม่เยื่อใย ไม่ต้องการฉันใด

22.

๒๒.

‘‘Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, vaccaṃ katvā yathā kuṭiṃ.

ฉันนั้นนั่นเทียว เราจักสละกายนี้อันเต็มไปด้วยซากศพต่างๆ แล้วไป เหมือนบุคคลถ่ายอุจจาระแล้วทิ้งส้วมไปฉะนั้น

23.

๒๓.

‘‘Yathāpi jajjaraṃ nāvaṃ, paluggaṃ udagāhiniṃ ;

Sāmī chaḍḍetvā gacchanti, anapekkhā anatthikā.

เปรียบเหมือนเจ้าของทั้งหลายสละเรือที่คร่ำคร่า ผุพัง และน้ำรั่วเข้าได้ แล้วไปโดยไม่เยื่อใย ไม่ต้องการฉันใด

24.

๒๔.

‘‘Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, navacchiddaṃ dhuvassavaṃ;

Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, jiṇṇanāvaṃva sāmikā.

ฉันนั้นนั่นเทียว เราจักสละกายนี้ซึ่งมีช่อง ๙ ช่อง มีของไม่สะอาดไหลออกเป็นนิตย์ แล้วไป เหมือนเจ้าของทิ้งเรือเก่าไปฉะนั้น

25.

๒๕.

‘‘Yathāpi puriso corehi, gacchanto bhaṇḍamādiya;

Bhaṇḍacchedabhayaṃ disvā, chaḍḍayitvāna gacchati.

เปรียบเหมือนบุรุษถือเอาสิ่งของไปกับพวกโจร เห็นภัยคือการถูกทำลายสิ่งของ จึงละทิ้ง (พวกโจร) แล้วหลีกไป

26.

๒๖.

‘‘Evameva ayaṃ kāyo, mahācorasamo viya;

Pahāyimaṃ gamissāmi, kusalacchedanā bhayā’’.

ฉันนั้นนั่นเทียว กายนี้เปรียบดังมหาโจร เราจักละทิ้งกายนี้ไป เพราะกลัวต่อการถูกตัดรอนกุศล

27.

๒๗.

Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ;

Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgamiṃ.

เราครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงให้ทรัพย์หลายร้อยโกฏิแก่คนมีที่พึ่งและไม่มีที่พึ่ง แล้วเข้าไปสู่ป่าหิมพานต์

28.

๒๘.

Himavantassāvidūre, dhammiko nāma pabbato;

Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā.

ในที่ไม่ไกลจากป่าหิมพานต์ มีภูเขาชื่อธัมมิกะ อาศรมของเราสร้างไว้อย่างดี บรรณศาลาเราก็เนรมิตไว้อย่างดีในที่นั้น

29.

๒๙.

Caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjitaṃ;

Aṭṭhaguṇasamūpetaṃ, abhiññābalamāhariṃ.

ในที่นั้น เราได้สร้างที่จงกรมอันปราศจากโทษ ๕ ประการ และได้บรรลุอภิญญาพละอันประกอบด้วยคุณ ๘ ประการ

30.

๓๐.

Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgataṃ;

Vākacīraṃ nivāsesiṃ, dvādasaguṇamupāgataṃ.

ในที่นั้น เราได้ละผ้าสาฎกอันประกอบด้วยโทษ ๙ ประการ ได้นุ่งผ้าเปลือกไม้อันประกอบด้วยคุณ ๑๒ ประการ

31.

๓๑.

Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ[Pg.309], pajahiṃ paṇṇasālakaṃ;

Upāgamiṃ rukkhamūlaṃ, guṇe dasahupāgataṃ.

เราละบรรณศาลาอันเกลื่อนกล่นด้วยโทษ ๘ ประการ เข้าถึงโคนไม้ซึ่งประกอบด้วยคุณ ๑๐ ประการ

32.

๓๒.

Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato;

Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyiṃ.

เราละธัญชาติที่เขาหว่านและปลูกโดยสิ้นเชิง ได้บริโภคผลไม้ที่หล่นเองซึ่งสมบูรณ์ด้วยคุณนานัปการ

33.

๓๓.

Tatthappadhānaṃ padahiṃ, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābalapāpuṇiṃ.

ในอาศรมนั้น เราบำเพ็ญเพียรในที่นั่ง ที่ยืน และที่จงกรม ภายใน ๗ วัน เราก็ได้บรรลุอภิญญาพละ

34.

๓๔.

Evaṃ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane;

Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako.

เมื่อเราบรรลุความสำเร็จ มีความชำนาญในศาสนา (ของฤาษี) อย่างนี้แล้ว พระชินเจ้าพระนามว่าทีปังกร ผู้เป็นโลกนายก ได้เสด็จอุบัติขึ้น

35.

๓๕.

Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane;

Caturo nimitte nāddasaṃ, jhānaratisamappito.

เราผู้เพียบพร้อมด้วยความยินดีในฌาน จึงไม่เห็นนิมิต ๔ ประการ ในกาลที่พระพุทธเจ้าทรงปฏิสนธิ ประสูติ ตรัสรู้ และทรงแสดงธรรม

36.

๓๖.

Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ;

Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā.

ในปัจจันตชนบท ชนทั้งหลายได้นิมนต์พระตถาคตเจ้าแล้ว มีใจยินดี ช่วยกันตกแต่งหนทางเสด็จมาของพระองค์

37.

๓๗.

Ahaṃ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā;

Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.

ในสมัยนั้น เราออกจากอาศรมของตน สลัดผ้าเปลือกไม้แล้วเหาะไปในอากาศ

38.

๓๘.

Vedajātaṃ janaṃ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamoditaṃ;

Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade.

เราเห็นหมู่ชนผู้เกิดความยินดี มีใจเบิกบานร่าเริง จึงลงจากอากาศแล้วได้ถามพวกมนุษย์ในขณะนั้น

39.

๓๙.

‘‘Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, vedajāto mahājano;

Kassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’’.

มหาชนนี้มีใจเบิกบานร่าเริง เกิดความยินดี กำลังตกแต่งทางสัญจรคือหนทางใหญ่โตเพื่อใครกัน

40.

๔๐.

Te me puṭṭhā viyākaṃsu, ‘‘buddho loke anuttaro;

Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako;

Tassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’’.

ชนเหล่านั้นถูกเราถามแล้ว ได้ตอบว่า พระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า ทรงพระนามว่าทีปังกร ผู้เป็นพระชินเจ้า เป็นผู้นำของโลก ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว ทางสัญจรคือหนทางใหญ่โตนี้ เขากำลังตกแต่งเพื่อพระองค์

41.

๔๑.

Buddhotivacanaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;

Buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayiṃ.

พอได้ฟังคำว่า 'พุทโธ' ปีติก็เกิดขึ้นแก่เราในขณะนั้น เราเปล่งคำว่า 'พุทโธ พุทโธ' ได้รับความสุขใจ

42.

๔๒.

Tattha ṭhatvā vicintesiṃ, tuṭṭho saṃviggamānaso;

‘‘Idha bījāni ropissaṃ, khaṇo ve mā upaccagā.

เรามีใจยินดีและสังเวช ยืนอยู่ในที่นั้นคิดว่า เราจะหว่านพืชในที่นี้ โอกาสดีอย่าได้ล่วงเลยเราไปเสียเลย

43.

๔๓.

‘‘Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṃ dadātha me;

Ahampi sodhayissāmi, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’’.

ถ้าท่านทั้งหลายจะตกแต่งทางเพื่อพระพุทธเจ้า ขอจงให้โอกาสแก่เราสักแห่งหนึ่งเถิด แม้เราก็จักตกแต่งทางสัญจรคือหนทางใหญ่โตนี้ด้วย

44.

๔๔.

Adaṃsu [Pg.310] te mamokāsaṃ, sodhetuṃ añjasaṃ tadā;

Buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā.

ครั้งนั้น เขาทั้งหลายได้ให้โอกาสแก่เราเพื่อตกแต่งทางสัญจร ขณะนั้น เราคิดถึงแต่ 'พุทโธ พุทโธ' ไปด้วย ตกแต่งทางไปด้วย

45.

๔๕.

Aniṭṭhite mamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni;

Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi;

Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṃ jino.

เมื่อส่วนของเรายังทำไม่เสร็จ พระทีปังกรมหามุนีผู้ทรงเป็นพระชินเจ้า พร้อมด้วยพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีคุณสมบัติคงที่ ทรงอภิญญา ๖ จำนวนสี่แสนองค์ ได้เสด็จดำเนินมาตามทางนั้น

46.

๔๖.

Paccuggamanā vattanti, vajjanti bheriyo bahū;

Āmoditā naramarū, sādhukāraṃ pavattayuṃ.

ขบวนรับเสด็จเคลื่อนไป กลองใหญ่จำนวนมากประโคมขึ้น นรชนและเทวดาต่างเบิกบานใจ เปล่งเสียงสาธุการ

47.

๔๗.

Devā manusse passanti, manussāpi ca devatā;

Ubhopi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṃ.

ทวยเทพต่างมองเห็นมนุษย์ แม้มนุษย์ก็มองเห็นทวยเทพ ทั้งสองพวกนั้นต่างประนมอัญชลีตามเสด็จพระตถาคตเจ้าไป

48.

๔๘.

Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca ;

Ubhopi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṃ.

ทวยเทพบรรเลงทิพยดุริยางค์ มนุษย์ก็บรรเลงดุริยางค์ของมนุษย์ ทั้งสองพวกนั้นต่างบรรเลงตามเสด็จพระตถาคตเจ้าไป

49.

๔๙.

Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;

Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

เหล่าเทวดาผู้อยู่ในอากาศ โปรยปรายดอกมณฑารพ ดอกปทุม และดอกปาริฉัตร อันเป็นของทิพย์ไปในทิศานุทิศ

50.

๕๐.

Dibbaṃ candanacuṇṇañca, varagandhañca kevalaṃ;

Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

เหล่าเทวดาผู้อยู่ในอากาศ โปรยปรายจุณจันทน์อันเป็นของทิพย์ และของหอมอย่างประณีตนานาชนิดไปในทิศานุทิศ

51.

๕๑.

Campakaṃ saralaṃ nīpaṃ, nāgapunnāgaketakaṃ;

Disodisaṃ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā.

ส่วนคนทั้งหลายที่อยู่บนพื้นดิน ก็โยนดอกจำปา ดอกสน ดอกกระทุ่ม ดอกบุนนาค และดอกการะเกดขึ้นไปในทิศานุทิศ

52.

๕๒.

Kese muñcitvāhaṃ tattha, vākacīrañca cammakaṃ;

Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṃ.

ในที่นั้น เราสยายผมออกแล้วปูลาดผ้าเปลือกไม้และหนังเสือลงบนเปือกตม นอนคว่ำหน้าลง

53.

๕๓.

‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissati’’.

ขอพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยสาวกทั้งหลาย จงทรงเหยียบเราไปเถิด อย่าได้ทรงเหยียบเปือกตมเลย การกระทำเช่นนี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เรา

54.

๕๔.

Pathaviyaṃ nipannassa, evaṃ me āsi cetaso;

‘‘Icchamāno ahaṃ ajja, kilese jhāpaye mama.

เมื่อเรานอนอยู่บนพื้นดิน ได้เกิดความคิดในใจอย่างนี้ว่า ถ้าเราปรารถนา วันนี้เราก็จะพึงเผากิเลสของเราได้

55.

๕๕.

‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake.

จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา ด้วยการที่เราจะทำธรรมให้แจ้งในศาสนานี้ในลักษณะของคนที่ไม่มีใครรู้จัก เราจักบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้วเป็นพระพุทธเจ้าในโลกพร้อมทั้งเทวโลก

56.

๕๖.

‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.

จะมีประโยชน์อะไรแก่เราผู้เป็นบุรุษผู้เห็นกำลังของตน ด้วยการข้ามพ้นไปแต่ผู้เดียว เราจักบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้วนำโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นไปด้วย

57.

๕๗.

‘‘Iminā [Pg.311] me adhikārena, katena purisuttame;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.

ด้วยอธิการที่เราทำไว้ในพระบุรุษผู้สูงสุดนี้ เราจักบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้วนำมหาชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้นไป

58.

๕๘.

‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;

Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevakaṃ’’.

เราจักตัดกระแสแห่งสงสาร ทำลายภพทั้งสามให้ย่อยยับ แล้วขึ้นสู่ธรรมนาวา นำโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นไป

59.

๕๙.

Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhati.

ความเป็นมนุษย์ ความถึงพร้อมแห่งเพศ เหตุคือการมีอุปนิสัยแห่งพระอรหัต การได้พบพระศาสดา ความเป็นบรรพชิต ความถึงพร้อมแห่งคุณคือสมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ อธิการคือการยอมสละชีวิต และความมีฉันทะ เมื่อธรรม ๘ ประการนี้ประชุมพร้อมกัน คำอธิษฐานเพื่อเป็นพระพุทธเจ้าย่อมสำเร็จ

60.

๖๐.

Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravi.

พระทีปังกรพุทธเจ้า ผู้ทรงรู้แจ้งโลก ผู้ทรงควรรับของที่เขานำมาบูชา ได้ประทับยืน ณ เบื้องศีรษะของเรา แล้วตรัสพระดำรัสนี้

61.

๖๑.

‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;

Aparimeyyito kappe, buddho loke bhavissati.

ท่านทั้งหลายจงดูดาบสผู้มีชฎา บำเพ็ญตบะอย่างยิ่งยวดผู้นี้ ในกัปที่นับประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้าในโลก

62.

๖๒.

‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;

Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.

พระตถาคตจักเสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์อันน่ารื่นรมย์ ทรงบำเพ็ญเพียรแล้ว ทำทุกรกิริยา

63.

๖๓.

‘‘Ajapālarukkhamūlasmiṃ, nisīditvā tathāgato;

Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.

พระตถาคตเจ้าประทับนั่ง ณ ควงไม้ไทรที่คนเลี้ยงแพะอาศัยแล้ว ทรงรับข้าวมธุปายาส ณ ที่นั้นแล้ว จักเสด็จไปยังแม่น้ำเนรัญชรา

64.

๖๔.

‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;

Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.

พระชินเจ้าพระองค์นั้นเสวยข้าวมธุปายาสที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชราแล้ว จักเสด็จดำเนินไปตามหนทางอันประเสริฐที่เทวดาตกแต่งไว้ แล้วจักเสด็จเข้าไปยังควงไม้โพธิ์

65.

๖๕.

‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro ;

Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso.

ลำดับนั้น พระผู้ทรงมียศใหญ่ผู้ยอดเยี่ยม จักทรงกระทำประทักษิณโพธิมณฑลแล้ว จักตรัสรู้ ณ ควงไม้อัสสัตถพฤกษ์

66.

๖๖.

‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;

Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.

พระชนนีผู้ให้กำเนิดของพระองค์ จักมีพระนามว่ามายา พระชนกจักมีพระนามว่าสุทโธทนะ พระองค์จักมีพระนามว่าโคตมะ

67.

๖๗.

‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;

Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.

พระโกลิตะและพระอุปติสสะ ผู้ไม่มีอาสวะ ปราศจากราคะ มีจิตสงบ มีใจมั่นคง จักเป็นอัครสาวก พระอานนท์นามว่าพุทธอุปัฏฐาก จักอุปัฏฐากพระชินเจ้าพระองค์นี้

68.

๖๘.

‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;

Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati.

พระเขมาและพระอุบลวรรณา ผู้ไม่มีอาสวะ ปราศจากราคะ มีจิตสงบ มีใจมั่นคง จักเป็นอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เรียกว่าต้นอัสสัตถะ

69.

๖๙.

‘‘Citto [Pg.312] ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā;

Uttarā nandamātā ca, aggā hessantupaṭṭhikā’’.

จิตตคฤหบดีและหัตถกอาฬวกอุบาสก จักเป็นอัครอุปัฏฐาก นางอุุตตราและนางนันทมาดา จักเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

70.

๗๐.

Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;

Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.

นรและเทพทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระมหาสีผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนแล้ว ก็พากันบันเทิงใจว่า ท่านผู้นี้เป็นหน่อพุทธางกูรแน่แท้

71.

๗๑.

Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;

Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.

สรรพสัตว์ในหมื่นโลกธาตุพร้อมทั้งเทวดา พากันเปล่งเสียงโห่ร้อง ดีดนิ้วมือ และร่าเริงบันเทิงใจ ประคองอัญชลีนมัสการ

72.

๗๒.

‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

ถ้าหากพวกเราจะพึงคลาดจากศาสนาของพระโลกนาถพระองค์นี้ ในอนาคตกาล ขอให้พวกเราพึงได้อยู่เฉพาะหน้าท่านผู้นี้เถิด

73.

๗๓.

‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;

Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.

เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายเมื่อข้ามแม่น้ำ พลาดจากท่าตรงหน้า ก็จำต้องถือเอาท่าข้างล่างข้ามแม่น้ำใหญ่ไป ฉันใด

74.

๗๔.

‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ’’.

ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าพวกเราทั้งหมดพลาดจากพระชินเจ้าพระองค์นี้ ในอนาคตกาล ขอให้พวกเราพึงได้อยู่เฉพาะหน้าท่านผู้นี้เถิด

75.

๗๕.

Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari.

พระทีปังกรพุทธเจ้าผู้ทรงรู้แจ้งโลก ผู้ทรงสมควรรับของคำนับ ทรงประกาศกรรมของข้าพเจ้าแล้ว ทรงยกพระบาทเบื้องขวาขึ้น

76.

๗๖.

Ye tatthāsuṃ jinaputtā, padakkhiṇamakaṃsu maṃ;

Devā manussā asurā ca, abhivādetvāna pakkamuṃ.

เหล่าพระชินบุตรที่อยู่ในที่นั้น ได้กระทำประทักษิณข้าพเจ้า แม้เทวดา มนุษย์ และอสูรทั้งหลาย ก็ได้อภิวาทแล้วหลีกไป

77.

๗๗.

Dassanaṃ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake;

Sayanā vuṭṭhahitvāna, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.

เมื่อพระโลกนายกพร้อมด้วยพระสงฆ์ เสด็จคล้อยจากคลองจักษุของข้าพเจ้าไปแล้ว ครั้งนั้น ข้าพเจ้าลุกขึ้นจากที่นอนแล้วนั่งขัดสมาธิ

78.

๗๘.

Sukhena sukhito homi, pāmojjena pamodito;

Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.

ข้าพเจ้าเป็นผู้มีความสุขด้วยสุขโสมนัส เป็นผู้บันเทิงใจด้วยความปราโมทย์ และเป็นผู้อิ่มเอิบด้วยปีติ นั่งขัดสมาธิในครั้งนั้น

79.

๗๙.

Pallaṅkena nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

‘‘Vasībhūto ahaṃ jhāne, abhiññāsu pāramiṃgato.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้านั่งขัดสมาธิแล้วได้คิดอย่างนี้ว่า เราเป็นผู้มีวสีในฌาน ถึงความเป็นผู้ยอดเยี่ยมในอภิญญาทั้งหลาย

80.

๘๐.

‘‘Sahassiyamhi lokamhi, isayo natthi me samā;

Asamo iddhidhammesu, alabhiṃ īdisaṃ sukhaṃ.

ในโลกธาตุที่นับได้พันหนึ่ง ไม่มีฤาษีตนใดเสมอเรา เราไม่มีใครเสมอเหมือนในธรรมคือฤทธิ์ เราได้บรรลุสุขเช่นนี้แล้ว

81.

๘๑.

‘‘Pallaṅkābhujane mayhaṃ, dasasahassādhivāsino;

Mahānādaṃ pavattesuṃ, ‘dhuvaṃ buddho bhavissasi.

เมื่อเรานั่งขัดสมาธิอยู่ เหล่าทวยเทพผู้อาศัยอยู่ในหมื่นโลกธาตุ ได้เปล่งเสียงกึกก้องว่า ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

82.

๘๒.

‘‘‘Yā [Pg.313] pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;

Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare.

นิมิตเหล่าใดเคยปรากฏในกาลก่อน แก่พระโพธิสัตว์ทั้งหลาย ขณะประทับนั่งขัดสมาธิอันประเสริฐ นิมิตเหล่านั้นปรากฏแล้วในวันนี้

83.

๘๓.

‘‘‘Sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammati;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ความหนาวหายไป ความร้อนก็ระงับ นิมิตเหล่านั้นปรากฏแล้วในวันนี้ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

84.

๘๔.

‘‘‘Dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

หมื่นโลกธาตุเงียบสงบปราศจากความวุ่นวาย นิมิตเหล่านั้นปรากฏแล้วในวันนี้ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

85.

๘๕.

‘‘‘Mahāvātā na vāyanti, na sandanti savantiyo;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ลมที่พัดแรงก็หยุดพัด แม่น้ำทั้งหลายก็หยุดไหล นิมิตเหล่านั้นปรากฏแล้วในวันนี้ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

86.

๘๖.

‘‘‘Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade;

Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น ดอกไม้บกและดอกไม้น้ำทั้งหมดก็บานสะพรั่ง แม้วันนี้ ดอกไม้ทั้งหมดนั้นก็บานแล้ว ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

87.

๘๗.

‘‘‘Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade;

Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น เครือเถาหรือต้นไม้ล้วนมีผลดก แม้วันนี้ ต้นไม้ทั้งหมดนั้นก็มีผลแล้ว ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

88.

๘๘.

‘‘‘Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade;

Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น รัตนะทั้งที่อยู่ในอากาศและที่อยู่ในแผ่นดินก็ส่องสว่าง แม้วันนี้ รัตนะเหล่านั้นก็ส่องสว่างอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

89.

๘๙.

‘‘‘Mānussakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade;

Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น ดนตรีของมนุษย์และดนตรีทิพย์ก็บรรลือลั่น แม้วันนี้ ดนตรีทั้งสองนั้นก็บรรลือลั่นอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

90.

๙๐.

‘‘‘Vicitrapupphā gaganā, abhivassanti tāvade;

Tepi ajja pavassanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น ดอกไม้อันวิจิตรตกลงมาจากท้องฟ้า แม้วันนี้ ดอกไม้เหล่านั้นก็ยังตกลงมาอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

91.

๙๑.

‘‘‘Mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampati;

Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

มหาสมุทรก็คะนอง หมื่นโลกธาตุก็หวั่นไหว แม้วันนี้ ทั้งสองอย่างนั้นก็ยังบันลือลั่นอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

92.

๙๒.

‘‘‘Nirayepi dasasahasse, aggī nibbanti tāvade;

Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น แม้ไฟในนรกทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุก็ดับ แม้วันนี้ ไฟเหล่านั้นก็ยังดับอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน

93.

๙๓.

‘‘‘Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā;

Tepi ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ดวงอาทิตย์ปราศจากมลทิน หมู่ดาวทั้งปวงปรากฏแล้ว แม้ในวันนี้ หมู่ดาวเหล่านั้นก็ปรากฏอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

94.

๙๔.

‘‘‘Anovaṭṭhena udakaṃ, mahiyā ubbhijji tāvade;

Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น เมื่อฝนไม่ตก น้ำได้ผุดขึ้นจากแผ่นดิน แม้น้ำนั้นในวันนี้ก็ยังผุดขึ้นจากแผ่นดินอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

95.

๙๕.

‘‘‘Tārāgaṇā [Pg.314] virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;

Visākhā candimā yuttā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

หมู่ดาวและนักษัตรทั้งหลายย่อมรุ่งเรืองในท้องฟ้า ดาวนักษัตรวิสาขะประกอบด้วยพระจันทร์ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

96.

๙๖.

‘‘‘Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā;

Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

สัตว์ที่อาศัยอยู่ในรูและในซอกเขา พากันออกจากที่อยู่ของตน แม้ในวันนี้ สัตว์เหล่านั้นก็พากันออกจากที่อยู่ของตน ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

97.

๙๗.

‘‘‘Na honti aratī sattānaṃ, santuṭṭhā honti tāvade;

Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น ความไม่ยินดีของสัตว์ทั้งหลายไม่มี สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้สันโดษ แม้ในวันนี้ สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นผู้สันโดษ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

98.

๙๘.

‘‘‘Rogā tadupasammanti, jighacchā ca vinassati;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น โรคทั้งหลายย่อมสงบระงับ และความหิวย่อมพินาศไป นิมิตเหล่านั้นปรากฏในวันนี้ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

99.

๙๙.

‘‘‘Rāgo tadā tanu hoti, doso moho vinassati;

Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น ราคะย่อมเบาบาง โทสะและโมหะย่อมพินาศไป แม้ในวันนี้ กิเลสเหล่านั้นทั้งหมดก็ปราศไปแล้ว ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

100.

๑๐๐.

‘‘‘Bhayaṃ tadā na bhavati, ajjapetaṃ padissati;

Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น ภัยย่อมไม่มี แม้ในวันนี้ ความไม่มีภัยนั้นก็ปรากฏอยู่ พวกข้าพเจ้ารู้ได้ด้วยนิมิตนั้นว่า ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

101.

๑๐๑.

‘‘‘Rajonuddhaṃsati uddhaṃ, ajjapetaṃ padissati;

Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ธุลีไม่ฟุ้งขึ้นไปเบื้องบน แม้ในวันนี้ ความไม่ฟุ้งขึ้นแห่งธุลีนั้นก็ปรากฏอยู่ พวกข้าพเจ้ารู้ได้ด้วยนิมิตนั้นว่า ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

102.

๑๐๒.

‘‘‘Aniṭṭhagandho pakkamati, dibbagandho pavāyati;

Sopajja vāyati gandho, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

กลิ่นที่ไม่น่าปรารถนาย่อมหลีกไป กลิ่นทิพย์ย่อมหอมฟุ้งไป แม้ในวันนี้ กลิ่นทิพย์นั้นก็ยังหอมฟุ้งอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

103.

๑๐๓.

‘‘‘Sabbe devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino;

Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ทวยเทพทั้งปวงย่อมปรากฏ เว้นแต่อรูปพรหมทั้งหลาย แม้ในวันนี้ ทวยเทพเหล่านั้นทั้งหมดก็ปรากฏอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

104.

๑๐๔.

‘‘‘Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade;

Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น นรกทั้งปวงเท่าที่มีอยู่ย่อมปรากฏ แม้ในวันนี้ นรกเหล่านั้นทั้งหมดก็ปรากฏอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

105.

๑๐๕.

‘‘‘Kuṭṭā kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā;

Ākāsabhūtā tepajja, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในกาลนั้น ฝาเรือน บานประตู และภูเขาหิน ไม่เป็นเครื่องกั้น แม้ในวันนี้ สิ่งเหล่านั้นก็กลายเป็นช่องว่าง ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

106.

๑๐๖.

‘‘‘Cutī ca upapatti ca, khaṇe tasmiṃ na vijjati;

Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

ในขณะนั้น จุติและอุบัติย่อมไม่มี แม้ในวันนี้ นิมิตเหล่านั้นก็ปรากฏอยู่ ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

107.

๑๐๗.

‘‘‘Daḷhaṃ paggaṇha vīriyaṃ, mā nivatta abhikkama;

Mayampetaṃ vijānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi’’’.

ท่านจงประคองความเพียรให้มั่นคง อย่าถอยกลับ จงก้าวไปข้างหน้า แม้พวกข้าพเจ้าก็รู้นิมิตนี้ว่า ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

108.

๑๐๘.

Buddhassa [Pg.315] vacanaṃ sutvā, dasasahassīnacūbhayaṃ;

Tuṭṭhahaṭṭho pamodito, evaṃ cintesahaṃ tadā.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้ฟังพระดำรัสของพระพุทธเจ้าและของพรหมในหมื่นโลกธาตุทั้งสองฝ่ายแล้ว มีใจยินดีร่าเริงบันเทิงใจ ได้คิดอย่างนี้ว่า

109.

๑๐๙.

‘‘Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระดำรัสไม่เป็นสอง พระชินเจ้าทั้งหลายมีพระดำรัสไม่ว่างเปล่า คำพูดที่ผิดพลาดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี เราจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

110.

๑๑๐.

‘‘Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

ก้อนดินที่บุคคลขว้างไปในอากาศ ย่อมตกถึงพื้นดินแน่นอนฉันใด พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทั้งหลายก็แน่นอนและยั่งยืนฉันนั้น คำพูดที่ผิดพลาดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี เราจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

111.

๑๑๑.

‘‘Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

ความตายของสัตว์ทั้งปวงเป็นของแน่นอนและยั่งยืนฉันใด พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทั้งหลายก็แน่นอนและยั่งยืนฉันนั้น คำพูดที่ผิดพลาดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี เราจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

112.

๑๑๒.

‘‘Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว พระอาทิตย์ขึ้นเป็นของแน่นอนฉันใด พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทั้งหลายก็แน่นอนและยั่งยืนฉันนั้น คำพูดที่ผิดพลาดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี เราจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

113.

๑๑๓.

‘‘Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

ราชสีห์ออกจากถ้ำที่นอนแล้วบันลือเสียงเป็นของแน่นอนฉันใด พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทั้งหลายก็แน่นอนและยั่งยืนฉันนั้น คำพูดที่ผิดพลาดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี เราจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

114.

๑๑๔.

‘‘Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

การปลงภาระ (การคลอดบุตร) ของหญิงมีครรภ์เป็นของแน่นอนฉันใด พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทั้งหลายก็แน่นอนและยั่งยืนฉันนั้น คำพูดที่ผิดพลาดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี เราจักเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน

115.

๑๑๕.

‘‘Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;

Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā’’.

เอาล่ะ เราจะค้นหาพุทธการกธรรมทั้งหลายในที่นี้และที่นั้น ในเบื้องบน เบื้องต่ำ และทิศทั้งสิบ ตลอดถึงธรรมธาตุ

116.

๑๑๖.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ.

เมื่อข้าพเจ้าค้นหาอยู่ในกาลนั้น ได้เห็นทานบารมีเป็นอันดับแรก ซึ่งเป็นทางใหญ่ที่พระมเหสีแต่ก่อนเคยประพฤติมาแล้ว

117.

๑๑๗.

‘‘Imaṃ tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

ถ้าท่านปรารถนาจะบรรลุพระโพธิญาณ ท่านจงสมาทานทานบารมีนี้เป็นอันดับแรก ทำให้มั่นคง แล้วจงบำเพ็ญให้บริบูรณ์เถิด

118.

๑๑๘.

‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adho kato;

Vamate vudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati.

หม้อที่เต็มเปี่ยมด้วยน้ำ เมื่อใครๆ คว่ำปากลง ย่อมคายน้ำออกจนหมดสิ้น ไม่มีความอาลัยในน้ำนั้นฉันใด

119.

๑๑๙.

‘‘Tatheva [Pg.316] yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime;

Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adho kato.

ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านเห็นยาจกทั้งชั้นต่ำ ชั้นสูง และชั้นกลางแล้ว จงให้ทานจนหมดสิ้น เหมือนหม้อที่ถูกคว่ำปากลง

120.

๑๒๐.

‘‘Nahete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

พุทธธรรมทั้งหลายคงไม่มีเพียงเท่านี้แน่ เราจักค้นหาธรรมะอื่นๆ ที่เป็นเครื่องบ่มพระโพธิญาณให้สุกงอมต่อไป

121.

๑๒๑.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อข้าพเจ้าค้นหาอยู่ในกาลนั้น ได้เห็นศีลบารมีเป็นอันดับที่สอง ซึ่งพระมเหสีแต่ก่อนได้เสพและเสพทั่วแล้ว

122.

๑๒๒.

‘‘Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

ถ้าท่านปรารถนาจะบรรลุพระโพธิญาณ ท่านจงสมาทานศีลบารมีนี้เป็นอันดับที่สอง ทำให้มั่นคง แล้วจงบำเพ็ญให้บริบูรณ์เถิด

123.

๑๒๓.

‘‘Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ;

Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ.

เปรียบเหมือนนางจามรี เมื่อขนหางไปติดอยู่ในที่แห่งใดแห่งหนึ่ง ยอมตายในที่นั้น ไม่ยอมให้พวงขนหางเสียไป ฉันใด

124.

๑๒๔.

‘‘Tatheva tvaṃ catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya;

Parirakkha sabbadā sīlaṃ, camarī viya vāladhiṃ.

ท่านจงบำเพ็ญศีลในภูมิทั้ง ๔ ให้บริบูรณ์ จงรักษาศีลไว้ทุกเมื่อ เหมือนนางจามรีรักษาพวงขนหาง ฉันนั้นเถิด

125.

๑๒๕.

‘‘Nahete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าจักไม่มีเพียงเท่านี้แน่ ธรรมเหล่าอื่นที่ทำให้โพธิญาณแก่กล้ายังมีอยู่ เราจักค้นหาธรรมเหล่านั้นต่อไป

126.

๑๒๖.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อเราค้นหาอยู่ในกาลนั้น ได้เห็นเนกขัมมบารมีที่ ๓ อันพระมหาสัตว์แต่ก่อนเสพพร้อมแล้ว เสพทั่วแล้ว

127.

๑๒๗.

‘‘Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

ถ้าท่านปรารถนาจะบรรลุพระโพธิญาณไซร้ จงสมาทานเนกขัมมบารมีที่ ๓ นี้ กระทำให้มั่นคงแล้วบำเพ็ญให้บริบูรณ์ก่อนเถิด

128.

๑๒๘.

‘‘Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito;

Na tattha rāgaṃ janesi, muttiṃyeva gavesati.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องอยู่ในเรือนจำเป็นเวลานาน ถูกทุกข์บีบคั้น ไม่ก่อความยินดีในเรือนจำนั้น ย่อมแสวงหาแต่ความพ้นไปถ่ายเดียว ฉันใด

129.

๑๒๙.

‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andughare viya;

Nekkhammābhimukho hohi, bhavato parimuttiyā.

ท่านจงเห็นภพทั้งปวงเหมือนเรือนจำ จงเป็นผู้มุ่งหน้าต่อเนกขัมมะ เพื่อความพ้นจากภพ ฉันนั้นเถิด

130.

๑๓๐.

‘‘Nahete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าจักไม่มีเพียงเท่านี้แน่ ธรรมเหล่าอื่นที่ทำให้โพธิญาณแก่กล้ายังมีอยู่ เราจักค้นหาธรรมเหล่านั้นต่อไป

131.

๑๓๑.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อเราค้นหาอยู่ในกาลนั้น ได้เห็นปัญญาบารมีที่ ๔ อันพระมหาสัตว์แต่ก่อนเสพพร้อมแล้ว เสพทั่วแล้ว

132.

๑๓๒.

‘‘Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

ถ้าท่านปรารถนาจะบรรลุพระโพธิญาณไซร้ จงสมาทานปัญญาบารมีที่ ๔ นี้ กระทำให้มั่นคงแล้วบำเพ็ญให้บริบูรณ์ก่อนเถิด

133.

๑๓๓.

‘‘Yathāpi [Pg.317] bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime;

Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ.

เปรียบเหมือนภิกษุเที่ยวบิณฑบาต ไม่เว้นสกุลทั้งที่เลว ประณีต และปานกลาง ย่อมได้อาหารเครื่องยังชีพ ฉันใด

134.

๑๓๔.

‘‘Tatheva tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ;

Paññāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงสอบถามบัณฑิตชนทุกเมื่อ บำเพ็ญปัญญาบารมีให้บริบูรณ์แล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ ฉันนั้นเถิด

135.

๑๓๕.

‘‘Nahete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าจักไม่มีเพียงเท่านี้แน่ ธรรมเหล่าอื่นที่ทำให้โพธิญาณแก่กล้ายังมีอยู่ เราจักค้นหาธรรมเหล่านั้นต่อไป

136.

๑๓๖.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อเราค้นหาอยู่ในกาลนั้น ได้เห็นวิริยบารมีที่ ๕ อันพระมหาสัตว์แต่ก่อนเสพพร้อมแล้ว เสพทั่วแล้ว

137.

๑๓๗.

‘‘Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

ถ้าท่านปรารถนาจะบรรลุพระโพธิญาณไซร้ จงสมาทานวิริยบารมีที่ ๕ นี้ กระทำให้มั่นคงแล้วบำเพ็ญให้บริบูรณ์ก่อนเถิด

138.

๑๓๘.

‘‘Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.

เปรียบเหมือนพญาราชสีห์ ไม่ว่าในอิริยาบถนั่ง ยืน หรือเดินจงกรม มีความเพียรไม่ท้อถอย มีใจเด็ดเดี่ยวเป็นนิตย์ ฉันใด

139.

๑๓๙.

‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ;

Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงประคองความเพียรให้มั่นคงในภพทั้งปวง บำเพ็ญวิริยบารมีให้บริบูรณ์แล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ ฉันนั้นเถิด

140.

๑๔๐.

‘‘Nahete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าจักไม่มีเพียงเท่านี้แน่ ธรรมเหล่าอื่นที่ทำให้โพธิญาณแก่กล้ายังมีอยู่ เราจักค้นหาธรรมเหล่านั้นต่อไป

141.

๑๔๑.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อเราค้นหาอยู่ในกาลนั้น ได้เห็นขันติบารมีที่ ๖ อันพระมหาสัตว์แต่ก่อนเสพพร้อมแล้ว เสพทั่วแล้ว

142.

๑๔๒.

‘‘Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงสมาทานขันติบารมีที่ ๖ นี้ กระทำให้มั่นคงก่อนเถิด มีใจไม่สองแง่ในขันติบารมีนั้นแล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ

143.

๑๔๓.

‘‘Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca;

Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā.

เปรียบเหมือนแผ่นดิน ย่อมทนทานต่อสิ่งที่เขาทิ้งลงทุกอย่าง ทั้งของสะอาดและไม่สะอาด ไม่แสดงความขัดเคืองเพราะการกระทำนั้น ฉันใด

144.

๑๔๔.

‘‘Tatheva tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo;

Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

แม้ท่านก็จงอดทนต่อการเคารพและการดูหมิ่นของคนทั้งปวง บำเพ็ญขันติบารมีให้บริบูรณ์แล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ ฉันนั้นเถิด

145.

๑๔๕.

‘‘Nahete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าจักไม่มีเพียงเท่านี้แน่ ธรรมเหล่าอื่นที่ทำให้โพธิญาณแก่กล้ายังมีอยู่ เราจักค้นหาธรรมเหล่านั้นต่อไป

146.

๑๔๖.

Vicinanto [Pg.318] tadā dakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อเราค้นหาอยู่ในกาลนั้น ได้เห็นสัจจบารมีที่ ๗ อันพระมหาสัตว์แต่ก่อนเสพพร้อมแล้ว เสพทั่วแล้ว

147.

๑๔๗.

‘‘Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงสมาทานสัจจบารมีที่ ๗ นี้ กระทำให้มั่นคงก่อนเถิด มีวาจาไม่เป็นสองในสัจจบารมีนั้นแล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ

148.

๑๔๘.

‘‘Yathāpi osadhī nāma, tulābhūtā sadevake;

Samaye utuvasse vā, na vokkamati vīthito.

เปรียบเหมือนดาวประกายพรึก ผู้เป็นดุจตราชั่งในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ย่อมไม่โคจรผิดวิถี ไม่ว่าในฤดูฝนหรือฤดูอื่น ฉันใด

149.

๑๔๙.

‘‘Tatheva tvampi saccesu, mā vokkama hi vīthito;

Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

แม้ท่านก็อย่าได้ก้าวล่วงวิถีทางในสัจจะทั้งหลายเลย บำเพ็ญสัจจบารมีให้บริบูรณ์แล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ ฉันนั้นเถิด

150.

๑๕๐.

‘‘Nahete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าจักไม่มีเพียงเท่านี้แน่ ธรรมเหล่าอื่นที่ทำให้โพธิญาณแก่กล้ายังมีอยู่ เราจักค้นหาธรรมเหล่านั้นต่อไป

151.

๑๕๑.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อเราค้นหาอยู่ในกาลนั้น ได้เห็นอธิษฐานบารมีที่ ๘ อันพระมหาสัตว์แต่ก่อนเสพพร้อมแล้ว เสพทั่วแล้ว

152.

๑๕๒.

‘‘Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงสมาทานอธิษฐานบารมีที่ ๘ นี้ กระทำให้มั่นคงก่อนเถิด เป็นผู้ไม่หวั่นไหวในอธิษฐานบารมีนั้นแล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ

153.

๑๕๓.

‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.

ภูเขาหินล้วน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ย่อมไม่สั่นสะเทือนเพราะลมแรง ตั้งอยู่ในที่ของตนเท่านั้น ฉันใด

154.

๑๕๔.

‘‘Tatheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava;

Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงเป็นผู้ไม่หวั่นไหวในอธิษฐานบารมีทุกเมื่อ ฉันนั้นเหมือนกัน บำเพ็ญอธิษฐานบารมีแล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ

155.

๑๕๕.

‘‘Nahete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

พุทธธรรมเหล่านี้ คงไม่มีเพียงเท่านี้แน่ เราจักค้นหาธรรมแม้เหล่าอื่นอีก ที่เป็นเครื่องบ่มพระโพธิญาณ

156.

๑๕๖.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อเราค้นหาอยู่ในครั้งนั้น ได้เห็นเมตตาบารมีที่ ๙ ซึ่งพระมหาสีทั้งหลายในปางก่อนเสพเสวยแล้ว

157.

๑๕๗.

‘‘Imaṃ tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Mettāya asamo hohi, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

ถ้าท่านปรารถนาจะบรรลุพระโพธิญาณ ก็จงสมาทานเมตตาบารมีที่ ๙ นี้ ทำให้มั่นคง แล้วจงเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนด้วยเมตตาเถิด

158.

๑๕๘.

‘‘Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane;

Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ.

น้ำย่อมแผ่ความเย็นไปเสมอกัน ทั้งในคนดีและคนชั่ว และย่อมชะล้างธุลีและมลทินไป ฉันใด

159.

๑๕๙.

‘‘Tatheva tvaṃ hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya;

Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงเจริญเมตตาให้สม่ำเสมอในผู้ที่เกื้อกูลและไม่เกื้อกูล ฉันนั้นเหมือนกัน บำเพ็ญเมตตาบารมีแล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ

160.

๑๖๐.

‘‘Nahete [Pg.319] ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā’’.

พุทธธรรมเหล่านี้ คงไม่มีเพียงเท่านี้แน่ เราจักค้นหาธรรมแม้เหล่าอื่นอีก ที่เป็นเครื่องบ่มพระโพธิญาณ

161.

๑๖๑.

Vicinanto tadā dakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

เมื่อเราค้นหาอยู่ในครั้งนั้น ได้เห็นอุเบกขาบารมีที่ ๑๐ ซึ่งพระมหาสีทั้งหลายในปางก่อนเสพเสวยแล้ว

162.

๑๖๒.

‘‘Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงสมาทานอุเบกขาบารมีที่ ๑๐ นี้ ทำให้มั่นคง เป็นผู้มั่นคงดุจตราชูแล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ

163.

๑๖๓.

‘‘Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ;

Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.

แผ่นดินย่อมวางเฉยต่อของไม่สะอาดและของสะอาดที่เขาทิ้งลงทั้ง ๒ อย่างนั้น เป็นผู้เว้นจากความโกรธและความรัก ฉันใด

164.

๑๖๔.

‘‘Tatheva tvaṃ sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava;

Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

ท่านจงเป็นผู้ดุจตราชูในสุขและทุกข์ทุกเมื่อ ฉันนั้นเหมือนกัน บำเพ็ญอุเบกขาบารมีแล้ว จักบรรลุพระสัมโพธิญาณ

165.

๑๖๕.

‘‘Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā;

Tatuddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha’’.

ธรรมที่เป็นเครื่องบ่มพระโพธิญาณในโลกนี้มีเพียงเท่านี้ นอกจากนี้ ยิ่งขึ้นไปไม่มี ท่านจงตั้งมั่นอยู่ในบารมีธรรมเหล่านั้นเถิด

166.

๑๖๖.

Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.

เมื่อสุเมธดาบสพิจารณาธรรมเหล่านี้ โดยสภาวะ รส และลักษณะ ปฐพีในหมื่นโลกธาตุก็หวั่นไหวด้วยเดชแห่งธรรม

167.

๑๖๗.

Calatī ravatī pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ;

Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medanī.

แผ่นดินสั่นสะเทือน ส่งเสียงกึกก้อง เหมือนหีบอ้อยที่กำลังถูกบีบ แผ่นดินไหวสะท้าน เหมือนจักรในเครื่องยนต์หีบน้ำมัน ฉะนั้น

168.

๑๖๘.

Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane;

Pavedhamānā sā tattha, mucchitā seti bhūmiyaṃ.

บริษัทมีประมาณเท่าใด อยู่ในที่บำรุงของพระพุทธเจ้า บริษัทนั้นสั่นสะท้าน สลบไสล ล้มลงนอนบนแผ่นดินในที่นั้น

169.

๑๖๙.

Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū;

Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā.

หม้อหลายพันใบ และหม้อใหญ่อีกหลายร้อยใบในที่นั้น กระทบกระทั่งกันและกัน แตกละเอียดเป็นจุณวิจุณ

170.

๑๗๐.

Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byāthitamānasā;

Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ.

มหาชนตกใจ หวาดสะดุ้ง กลัว มีใจหมุน มีใจป่วยไข้ ประชุมกันแล้ว เข้าไปเฝ้าพระทีปังกรพุทธเจ้า

171.

๑๗๑.

‘‘Kiṃ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ;

Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma’’.

อะไรจักมีแก่โลก ความดีหรือความชั่ว โลกทั้งหมดถูกภัยคุกคามแล้ว ข้าแต่พระผู้มีจักษุ ขอพระองค์จงทรงบรรเทาภัยนั้นเถิด

172.

๑๗๒.

Tesaṃ tadā saññapesi, dīpaṅkaro mahāmuni;

‘‘Visaṭṭhā hotha mā bhetha, imasmiṃ pathavikampane.

ครั้งนั้น พระทีปังกรมหามุนี ได้ทรงยังชนเหล่านั้นให้ทราบว่า ท่านทั้งหลายจงเบาใจ อย่ากลัวในการที่แผ่นดินไหวนี้เลย

173.

๑๗๓.

‘‘Yamahaṃ [Pg.320] ajja byākāsiṃ, buddho loke bhavissati;

Eso sammasati dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ.

เราได้พยากรณ์ผู้ใดในวันนี้ว่า จักเป็นพระพุทธเจ้าในโลก ผู้นั้นกำลังพิจารณาธรรมเก่าที่พระชินเจ้าทั้งหลายทรงเสพแล้ว

174.

๑๗๔.

‘‘Tassa sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato;

Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake’’.

เพราะการพิจารณาธรรมที่เป็นภูมิของพระพุทธเจ้าโดยสิ้นเชิงของดาบสนั้น แผ่นดินนี้พร้อมทั้งเทวโลกในหมื่นโลกธาตุจึงหวั่นไหว

175.

๑๗๕.

Buddhassa vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade;

Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi abhivandisuṃ.

มหาชนได้ฟังพระดำรัสของพระพุทธเจ้าแล้ว มีใจสงบระงับในขณะนั้นทีเดียว ชนทั้งปวงเข้ามาหาเราแล้ว ได้ไหว้เราอีก

176.

๑๗๖.

Samādiyitvā buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ;

Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā.

ครั้งนั้น เราสมาทานพุทธคุณ ทำใจให้มั่นคง ถวายบังคมพระทีปังกรพุทธเจ้าแล้ว ลุกขึ้นจากอาสนะ

177.

๑๗๗.

Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho;

Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.

ทั้งเทวดาและมนุษย์ทั้งสองพวก โปรยปรายดอกไม้ทิพย์และดอกไม้ของมนุษย์ บูชาเราผู้ลุกขึ้นจากอาสนะ

178.

๑๗๘.

Vedayanti ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho;

‘‘Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ.

ทั้งเทวดาและมนุษย์ทั้งสองพวกนั้น กล่าวประกาศความสวัสดีว่า ความปรารถนาอันยิ่งใหญ่ที่ท่านตั้งไว้แล้ว ขอจงได้สมดังที่ปรารถนาเถิด

179.

๑๗๙.

‘‘Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu;

Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ.

ขออุปัทวะทั้งปวงจงบำราศไป ความโศกและโรคจงพินาศไป อันตรายอย่าได้มีแก่ท่าน ขอท่านจงสัมผัสพระโพธิญาณอันสูงสุดโดยพลัน

180.

๑๘๐.

‘‘Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇena pupphasi.

หมู่ไม้ที่ออกดอก เมื่อถึงเวลาก็ย่อมผลิดอก ฉันใด ข้าแต่พระมหาวีระ ขอท่านจงเบ่งบานด้วยพุทธญาณ ฉันนั้นเถิด

181.

๑๘๑.

‘‘Yathā ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasa pāramī;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūraya dasa pāramī.

พระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดก็ตาม ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ ฉันใด ข้าแต่พระมหาวีระ ขอท่านจงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ ฉันนั้นเถิด

182.

๑๘๒.

‘‘Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ.

พระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดก็ตาม ตรัสรู้ที่โพธิมณฑล ฉันใด ข้าแต่พระมหาวีระ ขอท่านจงตรัสรู้ที่ต้นพระศรีมหาโพธิ์ของพระชินเจ้า ฉันนั้นเถิด

183.

๑๘๓.

‘‘Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya.

พระสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดก็ตาม ทรงประกาศธรรมจักรแล้วฉันใด ข้าแต่พระมหาวีระ แม้พระองค์ก็จงทรงประกาศธรรมจักรฉันนั้นเถิด

184.

๑๘๔.

‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;

Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.

พระจันทร์บริสุทธิ์ผ่องใสในวันเพ็ญ ย่อมรุ่งเรืองฉันใด แม้ท่านก็จงมีใจเต็มเปี่ยม รุ่งเรืองในหมื่นโลกธาตุฉันนั้นเถิด

185.

๑๘๕.

‘‘Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati;

Tatheva lokā muñcitvā, viroca siriyā tuvaṃ.

พระอาทิตย์พ้นจากราหูแล้ว ย่อมรุ่งเรืองยิ่งด้วยรัศมีฉันใด แม้ท่านก็จงพ้นจากโลกแล้ว รุ่งเรืองด้วยสิริฉันนั้นเถิด

186.

๑๘๖.

‘‘Yathā [Pg.321] yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ;

Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike’’.

แม่น้ำเหล่าใดก็ตาม ย่อมไหลไปสู่มหาสมุทรฉันใด โลกพร้อมทั้งเทวดา ก็จงไหลไปสู่สำนักของท่านฉันนั้นเถิด

187.

๑๘๗.

Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya;

Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadāti.

สุเมธดาบสนั้น อันเทวดาและมนุษย์เหล่านั้นสรรเสริญเยินยอแล้ว สมาทานธรรม ๑๐ ประการ เมื่อจะบำเพ็ญธรรมเหล่านั้นให้บริบูรณ์ จึงได้เข้าไปสู่ป่าในกาลนั้น

Sumedhapatthanākathā niṭṭhitā.

สุเมธปัตถนากถา จบแล้ว

3. Dīpaṅkarabuddhavaṃso

๓. ทีปังกรพุทธวงศ์

1.

๑.

Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.

ในกาลนั้น ชนเหล่านั้นได้ถวายภัตตาหารแด่พระโลกนายกพร้อมทั้งพระสงฆ์แล้ว ได้ถึงพระศาสดาพระนามว่าทีปังกรพระองค์นั้นเป็นสรณะ

2.

๒.

Saraṇāgamane kañci, nivesesi tathāgato;

Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.

พระตถาคตทรงให้บุคคลบางพวกตั้งอยู่ในสรณคมน์ บางพวกในศีล ๕ บางพวกในศีล ๑๐ ประการ

3.

๓.

Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;

Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.

พระองค์ทรงประทานสามัญผล ๔ และอุดมผล ๔ แก่บางคน ทรงประทานปฏิสัมภิทาธรรมอันไม่มีธรรมอื่นเปรียบแก่บางคน

4.

๔.

Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;

Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.

พระนราสภะทรงประทานวรสมาบัติ ๘ แก่บางคน ทรงประทานวิชชา ๓ และอภิญญา ๖ แก่บางคน

5.

๕.

Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;

Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.

พระมหามุนีทรงสั่งสอนหมู่ชนด้วยอุบายนั้น เพราะเหตุนั้น พระศาสนาของพระโลกนาถจึงแผ่ไพศาลไป

6.

๖.

Mahāhanusabhakkhandho, dīpaṅkarassa nāmako;

Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.

พระผู้มีพระภาคพระนามว่าทีปังกร ทรงมีพระหนุใหญ่ มีพระอังสาดุจโคอุสภะ ทรงให้ชนเป็นอันมากข้ามพ้น (จากสงสาร) ทรงให้พ้นจากทุคติ

7.

๗.

Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;

Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmuni.

พระมหามุนีทอดพระเนตรเห็นเวไนยชน แม้ในที่ไกลแสนโยชน์ ก็เสด็จไปในชั่วขณะ แล้วทรงให้ชนนั้นตรัสรู้

8.

๘.

Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;

Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.

ในการตรัสรู้ครั้งแรก พระพุทธองค์ทรงให้สัตว์ร้อยโกฏิตรัสรู้ ในการตรัสรู้ครั้งที่สอง พระโลกนาถทรงให้สัตว์เก้าสิบโกฏิตรัสรู้

9.

๙.

Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi;

Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

และในกาลใดที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมในเทวโลก ในกาลนั้น การตรัสรู้ครั้งที่สามได้มีแก่เทวดาเก้าหมื่นโกฏิ

10.

๑๐.

Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

การประชุมสาวกของพระศาสดาพระนามว่าทีปังกร ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมครั้งแรกมีพระอรหันต์แสนโกฏิ

11.

๑๑.

Puna [Pg.322] nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;

Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo.

อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระชินเจ้าเสด็จไปสู่ที่สงัด ณ ยอดเขานารทกูฏ พระขีณาสพผู้ปราศจากมลทินร้อยโกฏิได้ประชุมกัน

12.

๑๒.

Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;

Navakoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.

ในกาลใด พระมหาวีระประทับอยู่ ณ ภูเขาสุทัสสนะ ในกาลนั้น พระมหามุนีทรงปวารณาพร้อมด้วยพระอรหันต์เก้าหมื่นโกฏิ

13.

๑๓.

Dasavīsasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu;

Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā.

การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์หนึ่งหมื่น สองหมื่น การตรัสรู้ของสัตว์หนึ่งคน สองคน นับไม่ได้โดยการคำนวณ

14.

๑๔.

Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā;

Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsanaṃ suvisodhitaṃ.

ในกาลนั้น พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคทีปังกรอันบริสุทธิ์ดีแล้ว ได้แผ่ไพศาล เป็นที่รู้จักของมหาชน สำเร็จรุ่งเรืองเฟื่องฟู

15.

๑๕.

Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;

Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā.

พระอรหันต์สี่แสนองค์ ผู้ได้อภิญญา ๖ มีฤทธิ์มาก ย่อมห้อมล้อมพระทีปังกรโลกวิทูอยู่ทุกเมื่อ

16.

๑๖.

Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;

Apattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.

ในสมัยนั้น ชนเหล่าใดก็ตามละภพมนุษย์ไป เป็นพระเสขะยังไม่บรรลุอรหัตผล ชนเหล่านั้นย่อมถูกติเตียน

17.

๑๗.

Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādihi;

Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā.

พระสัตถุสาสน์อันเบิกบานดีแล้ว ย่อมงดงามในกาลทุกเมื่อ ด้วยพระอรหันต์ขีณาสพผู้คงที่ ผู้ปราศจากมลทิน

18.

๑๘.

Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;

Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.

พระนครของพระศาสดาพระนามว่าทีปังกร ชื่อว่ารัมมวดี พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์ทรงพระนามว่าสุเทวะ พระมารดาทรงพระนามว่าสุเมธา

19.

๑๙.

Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi ;

Haṃsā koñcā mayūrā ca, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่หนึ่งหมื่นปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลังคือ หังสา โกญจา และมยุรา

20.

๒๐.

Tīṇisatasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Padumā nāma sā nārī, usabhakkhandho atrajo.

มีนางสนมที่ประดับตกแต่งอย่างดีสามแสนนาง พระชายาพระนามว่าปทุมา พระโอรสพระนามว่าอุสภขันธะ

21.

๒๑.

Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;

Anūnadasamāsāni, padhāne padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยช้างทรง ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๑๐ เดือนเต็ม

22.

๒๒.

Padhānacāraṃ caritvāna, abujjhi mānasaṃ muni;

Brahmunā yācito santo, dīpaṅkaro mahāmuni.

พระมุนีทรงบำเพ็ญเพียรแล้ว ได้ตรัสรู้พระมนัส (อรหัตผล) พระมหามุนีทีปังกรผู้สงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว

23.

๒๓.

Vatti cakkaṃ mahāvīro, nandārāme sirīghare ;

Nisinno sirīsamūlamhi, akā titthiyamaddanaṃ.

พระมหาวีระได้ทรงประกาศพระธรรมจักร ณ สิริฆระ ในนันทาราม ประทับนั่ง ณ โคนต้นเลียบ ทรงกระทำการย่ำยีพวกเดียรถีย์

24.

๒๔.

Sumaṅgalo [Pg.323] ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.

พระสุมังคละและพระติสสะเป็นอัครสาวก พระสาคตะเป็นพุทธอุปัฏฐากของพระศาสดาทีปังกร

25.

๒๕.

Nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.

พระนันทาเถรีและพระสุนันทาเถรีเป็นอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นปิปผลิ

26.

๒๖.

Tapussabhallikā nāma, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Sirimā koṇā upaṭṭhikā, dīpaṅkarassa satthuno.

ตปุสสะและภัลลิกะเป็นอัครอุปัฏฐาก สิริมาและโสณาเป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระศาสดาทีปังกร

27.

๒๗.

Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

พระมุนีทีปังกรสูง ๘๐ ศอก ทรงงดงามดุจประทีปต้นไม้ และเหมือนพญาสาละที่ดอกบานสะพรั่ง

28.

๒๘.

Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

พระมเหสีพระองค์นั้นมีพระชนมายุหนึ่งแสนปี พระองค์ดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงช่วยปวงชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้นวัฏสงสาร

29.

๒๙.

Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;

Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงยังพระสัทธรรมให้รุ่งเรือง ทรงช่วยมหาชนให้ข้ามพ้นแล้ว ดุจกองไฟลุกโชติช่วงแล้วดับไป เสด็จนิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

30.

๓๐.

Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระฤทธิ์นั้น พระยศนั้น และจักรแก้วทั้งหลายที่พระบาทนั้น ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่ามิใช่หรือ

31.

๓๑.

Dīpaṅkaro jino satthā, nandārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa jinathūpo, chattiṃsubbedhayojanoti.

พระชินศาสดาพระนามว่าทีปังกร เสด็จนิพพานที่นันทาราม พระชินสถูปของพระองค์ที่นั่นเองสูง ๓๖ โยชน์

Dīpaṅkarassa bhagavato vaṃso paṭhamo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคทีปังกรที่ ๑ จบ

4. Koṇḍaññabuddhavaṃso

๔. โกณฑัญญพุทธวงศ์

1.

๑.

Dīpaṅkarassa aparena, koṇḍañño nāma nāyako;

Anantatejo amitayaso, appameyyo durāsado.

ในกาลต่อมาถัดจากพระทีปังกรพุทธเจ้า พระนายกพระนามว่าโกณฑัญญะ ผู้มีเดชไม่มีสิ้นสุด มีพระยศหาประมาณมิได้ ใครๆ ไม่อาจเทียบเทียมได้ และยากที่ใครจะเข้าใกล้ ได้เสด็จอุบัติขึ้น

2.

๒.

Dharaṇūpamo khamanena, sīlena sāgarūpamo;

Samādhinā merūpamo, ñāṇena gaganūpamo.

พระองค์ทรงมีความอดทนเสมอด้วยแผ่นดิน ทรงมีศีลเสมอด้วยสาคร ทรงมีสมาธิเสมอด้วยภูเขาเมรุ ทรงมีพระญาณเสมอด้วยท้องฟ้า

3.

๓.

Indriyabalabojjhaṅga-maggasaccappakāsanaṃ;

Pakāsesi sadā buddho, hitāya sabbapāṇinaṃ.

พระพุทธเจ้าทรงประกาศธรรมที่แสดงอินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรค และสัจจะ เพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวงตลอดกาล

4.

๔.

Dhammacakkaṃ [Pg.324] pavattente, koṇḍaññe lokanāyake;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

เมื่อพระโลกนายกพระนามว่าโกณฑัญญะทรงประกาศธรรมจักร การตรัสรู้ครั้งแรกได้มีแก่สัตว์หนึ่งแสนโกฏิ

5.

๕.

Tato parampi desente, naramarūnaṃ samāgame;

Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

ในกาลต่อมาอีก เมื่อทรงแสดงธรรมในที่ประชุมของเทวดาและมนุษย์ การตรัสรู้ครั้งที่สองได้มีแก่สัตว์เก้าหมื่นโกฏิ

6.

๖.

Titthiye abhimaddanto, yadā dhammamadesayi;

Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

ในกาลใดที่ทรงแสดงธรรมข่มขี่พวกเดียรถีย์ ในกาลนั้น การตรัสรู้ครั้งที่สามได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นโกฏิ

7.

๗.

Sannipātā tayo āsuṃ, koṇḍaññassa mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

การประชุมของพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ และคงที่ ได้มี ๓ ครั้ง แด่พระมเหสีโกณฑัญญะ

8.

๘.

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;

Dutiyo koṭisahassānaṃ, tatiyo navutikoṭinaṃ.

การประชุมครั้งแรกมีพระขีณาสพหนึ่งแสนโกฏิ ครั้งที่สองมีหนึ่งพันโกฏิ ครั้งที่สามมีเก้าสิบโกฏิ

9.

๙.

Ahaṃ tena samayena, vijitāvī nāma khattiyo;

Samuddaṃ antamantena, issariyaṃ vattayāmahaṃ.

ในสมัยนั้น เราเป็นกษัตริย์พระนามว่าวิชิตาวี เราได้แผ่ความเป็นใหญ่ไปโดยมีสมุทรเป็นที่สุดเขตแดน

10.

๑๐.

Koṭisatasahassānaṃ, vimalānaṃ mahesinaṃ;

Saha lokagganāthena, paramannena tappayiṃ.

เราได้ทำให้พระมเหสีผู้ปราศจากมลทินหนึ่งแสนโกฏิ พร้อมด้วยพระโลกคณนาถ พอใจด้วยข้าวมธุปายาสอย่างดี

11.

๑๑.

Sopi maṃ buddho byākāsi, koṇḍañño lokanāyako;

‘‘Aparimeyyito kappe, buddho loke bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะผู้เป็นพระโลกนายกพระองค์นั้น ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ในกัปที่นับประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้าในโลก

12.

๑๒.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ;

Assatthamūle sambuddho, bujjhissati mahāyaso.

ท่านผู้นี้จักเป็นพระสัมพุทธเจ้าผู้มียศใหญ่ บำเพ็ญเพียรและกระทำทุกรกิริยาแล้ว จักตรัสรู้ที่โคนต้นอัสสัตถะ

13.

๑๓.

‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;

Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.

พระชนนีผู้ให้กำเนิดของท่านผู้นี้ จักมีพระนามว่ามายา พระชนกจักมีพระนามว่าสุทโธทนะ ท่านผู้นี้จักเป็นพระโคดม

14.

๑๔.

‘‘Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;

Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.

โกลิตะและอุปติสสะจักเป็นอัครสาวก พุทธอุปัฏฐากชื่อว่าอานนท์ จักอุปัฏฐากพระชินเจ้าพระองค์นี้

15.

๑๕.

‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati.

เขมาและอุบลวรรณาจักเป็นอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นอัสสัตถะ

16.

๑๖.

‘‘Citto ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā;

Nandamātā ca uttarā, aggā hessantupaṭṭhikā;

Āyu vassasataṃ tassa, gotamassa yasassino’’.

จิตตคฤหบดีและหัตถกะอาฬวกะจักเป็นอัครอุปัฏฐาก นันทมาดาและนางอุตตราจักเป็นอัครอุปัฏฐายิกา พระชนมายุของพระโคดมผู้มียศนั้นจักมี ๑๐๐ ปี

17.

๑๗.

Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;

Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.

เทวดาและมนุษย์ได้ฟังพระดำรัสนี้ของพระมเหสีผู้หาผู้เสมอมิได้แล้ว ก็พากันชื่นชมยินดีว่า ท่านผู้นี้เป็นหน่อพุทธางกูรแน่แท้

18.

๑๘.

Ukkuṭṭhisaddā [Pg.325] vattanti, apphoṭenti hasanti ca;

Katañjalī namassanti, dasasahassidevatā.

เทวดาในหมื่นโลกธาตุเปล่งเสียงโห่ร้อง ตบมือและร่าเริง ประคองอัญชลีนมัสการ

19.

๑๙.

‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

หากพวกเราจักพลาดศาสนาของพระโลกนาถพระองค์นี้ ในอนาคตกาล พวกเราจักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์ของท่านผู้นี้

20.

๒๐.

‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;

Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.

เหมือนคนข้ามแม่น้ำ เมื่อพลาดท่าตรงหน้า ก็ยึดเอาท่าที่อยู่ต่ำกว่าข้ามแม่น้ำใหญ่ไปฉะนั้น

21.

๒๑.

‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ’’.

พวกข้าพระองค์ทั้งหมดก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าพลาดจากพระชินเจ้าพระองค์นี้แล้วไซร้ ในอนาคตกาล ก็จักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์พระชินเจ้าพระองค์นี้

22.

๒๒.

Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Tameva atthaṃ sādhento, mahārajjaṃ jine adaṃ;

Mahārajjaṃ daditvāna, pabbajiṃ tassa santike.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ได้ทำจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก เมื่อบำเพ็ญประโยชน์นั้นให้สำเร็จอยู่ จึงได้ถวายราชสมบัติแด่พระชินเจ้า ครั้นถวายราชสมบัติแล้ว ได้บวชในสำนักของพระองค์

23.

๒๓.

Suttantaṃ vinayañcāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;

Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.

เราเล่าเรียนพระสุตตันตะและพระวินัยทั้งหมด คือสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ ประการแล้ว ได้ยังพระชินศาสนาให้งดงาม

24.

๒๔.

Tatthappamatto viharanto, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchahaṃ.

เราเป็นผู้ไม่ประมาท อยู่ในพระศาสนานั้น ในการนั่ง การยืน และการจงกรม ได้บรรลุอภิญญาบารมีแล้ว ได้ไปสู่พรหมโลก

25.

๒๕.

Nagaraṃ rammavatī nāma, sunando nāma khattiyo;

Sujātā nāma janikā, koṇḍaññassa mahesino.

พระนครของพระมหามุนีพระนามว่าโกณฑัญญะ ชื่อว่ารัมมวดี พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์ทรงพระนามว่าสุนันทะ พระมารดาทรงพระนามว่าสุชาดา

26.

๒๖.

Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi ;

Suci suruci subho ca, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๑๐,๐๐๐ ปี ปราสาทอันอุดม ๓ หลังคือ สุจิปราสาท สุรุจิปราสาท และสุภปราสาท

27.

๒๗.

Tīṇisatasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Rucidevī nāma nārī, vijitaseno atrajo.

มีนางสนม ๓๐๐,๐๐๐ นาง ประดับประดาสวยงาม พระมเหสีพระนามว่ารุจิเทวี พระโอรสพระนามว่าวิชิตเสนะ

28.

๒๘.

Nimitte caturo disvā, rathayānena nikkhami;

Anūnadasamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยราชรถ ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๑๐ เดือนเต็ม

29.

๒๙.

Brahmunā yācito santo, koṇḍañño dvipaduttamo;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, devānaṃ nagaruttame.

พระโกณฑัญญะผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ผู้สงบระงับ อันท้าวพรหมทูลอาราธนาแล้ว พระมหาวีระได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในเมืองอันอุดมของทวยเทพ

30.

๓๐.

Bhaddo ceva subhaddo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Anuruddho nāmupaṭṭhāko, koṇḍaññassa mahesino.

พระภัททะและพระสุภัททะ ได้เป็นพระอัครสาวกของพระมหามุนีพระนามว่าโกณฑัญญะ พุทธอุปัฏฐากชื่อว่าอนุรุทธะ

31.

๓๑.

Tissā [Pg.326] ca upatissā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Sālakalyāṇiko bodhi, koṇḍaññassa mahesino.

พระติสสาและพระอุปติสสา ได้เป็นพระอัครสาวิกาของพระมหามุนีพระนามว่าโกณฑัญญะ ไม้โพธิพฤกษ์ของพระองค์คือไม้สาละกัลยาณี

32.

๓๒.

Soṇo ca upasoṇo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Nandā ceva sirīmā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

โสณะและอุปโสณะ ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก นันทาและสิริมา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

33.

๓๓.

So aṭṭhāsīti hatthāni, accuggato mahāmuni;

Sobhate uḷurājāva sūriyo majjhanhike yathā.

พระมหามุนีพระองค์นั้น สูง ๘๘ ศอก งดงามดุจพระจันทร์ และเหมือนพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยง

34.

๓๔.

Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในครั้งนั้น มีอายุประมาณ ๑๐๐,๐๐๐ ปี พระองค์ดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลประมาณเท่านั้น ได้ยังหมู่ชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้น

35.

๓๕.

Khīṇāsavehi vimalehi, vicittā āsi medanī;

Yathā gaganamuḷūhi, evaṃ so upasobhatha.

แผ่นดินวิจิตรไปด้วยพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน พระองค์ทรงงดงามด้วยพระขีณาสพเหล่านั้น เหมือนท้องฟ้าที่งดงามด้วยดวงดาวฉะนั้น

36.

๓๖.

Tepi nāgā appameyyā, asaṅkhobhā durāsadā;

Vijjupātaṃva dassetvā, nibbutā te mahāyasā.

พระขีณาสพผู้มีคุณหาประมาณมิได้ ไม่หวั่นไหว ใครๆ ข่มได้ยาก เหล่านั้น แสดงอานุภาพเปรียบดังสายฟ้าแล้ว ดับขันธปรินิพพานไป

37.

๓๗.

Sā ca atuliyā jinassa iddhi, ñāṇaparibhāvito ca samādhi;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระฤทธิ์ที่หาที่เปรียบมิได้ของพระชินเจ้า และสมาธิที่อบรมด้วยพระญาณนั้น ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่าหนอ

38.

๓๘.

Koṇḍañño pavaro buddho, candārāmamhi nibbuto;

Tattheva cetiyo citto, satta yojanamussitoti.

พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐพระนามว่าโกณฑัญญะ เสด็จปรินิพพาน ณ จันทาราม พระเจดีย์อันวิจิตรในจันทารามนั้น สูง ๗ โยชน์

Koṇḍaññassa bhagavato vaṃso dutiyo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะ องค์ที่ ๒ จบ

5. Maṅgalabuddhavaṃso

๕. มังคลพุทธวงศ์

1.

๑.

Koṇḍaññassa aparena, maṅgalo nāma nāyako;

Tamaṃ loke nihantvāna, dhammokkamabhidhārayi.

ในลำดับต่อจากพระโกณฑัญญะพุทธเจ้า พระนายกพระนามว่ามังคละ ทรงกำจัดความมืดในโลกแล้ว ทรงชูประทีปคือพระธรรมขึ้น

2.

๒.

Atulāsi pabhā tassa, jinehaññehi uttariṃ;

Candasūriyapabhaṃ hantvā, dasasahassī virocati.

พระประภาของพระองค์หาที่เปรียบมิได้ ยิ่งกว่าพระชินเจ้าเหล่าอื่น กำจัดรัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์เสีย รุ่งโรจน์ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ

3.

๓.

Sopi buddho pakāsesi, caturo saccavaruttame;

Te te saccarasaṃ pītvā, vinodenti mahātamaṃ.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ก็ทรงประกาศสัจจะ ๔ อันประเสริฐสูงสุด เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น ได้ดื่มรสแห่งสัจจะแล้ว บรรเทาความมืดมนอันยิ่งใหญ่เสียได้

4.

๔.

Patvāna bodhimatulaṃ, paṭhame dhammadesane;

Koṭisatasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu.

พระองค์ทรงบรรลุพระโพธิญาณอันหาที่เปรียบมิได้แล้ว ในปฐมเทศนา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ

5.

๕.

Surindadevabhavane[Pg.327], buddho dhammamadesayi;

Tadā koṭisahassānaṃ, dutiyo samayo ahu.

พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมในเทวภพของท้าวสุรินทร์ ในครั้งนั้น ธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๒ ได้มีแก่สัตว์ ๑,๐๐๐ โกฏิ

6.

๖.

Yadā sunando cakkavattī, sambuddhaṃ upasaṅkami;

Tadā āhani sambuddho, dhammabheriṃ varuttamaṃ.

ในกาลใด พระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าสุนันทะ เสด็จเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ในกาลนั้น พระสัมพุทธเจ้าทรงประโคมเภรีคือพระธรรมอันประเสริฐสูงสุด

7.

๗.

Sunandassānucarā janatā, tadāsuṃ navutikoṭiyo;

Sabbepi te niravasesā, ahesuṃ ehi bhikkhukā.

ในครั้งนั้น ชนผู้เป็นบริวารของพระเจ้าสุนันทะมี ๙๐ โกฏิ ชนเหล่านั้นทั้งหมดไม่มีเหลือ ได้เป็นเอหิภิกขุ

8.

๘.

Sannipātā tayo āsuṃ, maṅgalassa mahesino;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

การประชุมสาวกของพระมหามุนีพระนามว่ามังคละ ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมครั้งที่ ๑ ได้มีพระขีณาสพ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ

9.

๙.

Dutiyo koṭisatasahassānaṃ, tatiyo navutikoṭinaṃ;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, tadā āsi samāgamo.

การประชุมครั้งที่ ๒ ได้มีพระขีณาสพ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ การประชุมครั้งที่ ๓ ในครั้งนั้น ได้มีพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน ๙๐ โกฏิ

10.

๑๐.

Ahaṃ tena samayena, surucī nāma brāhmaṇo;

Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.

ในสมัยนั้น เราเป็นพราหมณ์ชื่อว่าสุรุจิ เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงไว้ซึ่งมนตร์ ถึงฝั่งแห่งไตรเพท

11.

๑๑.

Tamahaṃ upasaṅkamma, saraṇaṃ gantvāna satthuno;

Sambuddhappamukhaṃ saṅghaṃ, gandhamālena pūjayiṃ;

Pūjetvā gandhamālena, gavapānena tappayiṃ.

ข้าพเจ้าเข้าไปเฝ้าพระศาสดานั้นถึงเป็นที่พึ่งแล้ว ได้บูชาหมู่สงฆ์มีพระสัมพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้ บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้แล้ว ได้ให้ท่านอิ่มหนำด้วยข้าวน้ำนมโค

12.

๑๒.

Sopi maṃ buddho byākāsi, maṅgalo dvipaduttamo;

‘‘Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระนามว่ามังคละ ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าพระองค์นั้น ก็ได้ทรงพยากรณ์ข้าพเจ้าว่า ‘ในกัปอันประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

13.

๑๓.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘บำเพ็ญเพียรแล้ว... (เป)... จักอยู่เฉพาะพระพักตร์พระพุทธเจ้านี้’

14.

๑๔.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasa pāramipūriyā.

แม้ข้าพเจ้าได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวด เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

15.

๑๕.

Tadā pītimanubrūhanto, sambodhivarapattiyā;

Buddhe datvāna maṃ gehaṃ, pabbajiṃ tassa santike.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าเพิ่มพูนปีติให้ทวียิ่งขึ้น เพื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณอันประเสริฐ ได้ถวายเรือนของตนแด่พระพุทธเจ้าแล้วบวชในสำนักของพระองค์

16.

๑๖.

Suttantaṃ vinayañcāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;

Sabbaṃ pariyāpuṇitvā, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.

ข้าพเจ้าเล่าเรียนพระสุตตันตะและพระวินัยทั้งหมด คือ นวังคสัตถุศาสน์แล้ว ได้ยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้งดงาม

17.

๑๗.

Tatthappamatto viharanto, brahmaṃ bhāvetva bhāvanaṃ;

Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagacchahaṃ.

ข้าพเจ้าไม่ประมาท อยู่ในศาสนานั้น เจริญพรหมภาวนา ถึงความเป็นผู้เลิศในอภิญญาแล้ว ได้ไปสู่พรหมโลก

18.

๑๘.

Uttaraṃ [Pg.328] nāma nagaraṃ, uttaro nāma khattiyo;

Uttarā nāma janikā, maṅgalassa mahesino.

พระนครของพระมังคละพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ชื่อว่าอุตตระ พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์พระนามว่าอุตตระ พระมารดาพระนามว่าอุตตรา

19.

๑๙.

Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Yasavā sucimā sirīmā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่เก้าพันปี ปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลังคือ ยสวา สุจิมา และสิริมา

20.

๒๐.

Samatiṃsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Yasavatī nāma nārī, sīvalo nāma atrajo.

มีนารีที่ประดับตกแต่งแล้วสามหมื่นนาง พระมเหสีพระนามว่ายสวดี พระโอรสพระนามว่าสีวล

21.

๒๑.

Nimitte caturo disvā, assayānena nikkhami;

Anūnaaṭṭhamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยอัศวราชยาน ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๘ เดือนเต็ม

22.

๒๒.

Brahmunā yācito santo, maṅgalo nāma nāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, vane sirīvaruttame.

พระนายกพระนามว่ามังคละ ผู้สงบระงับ มีความเพียรใหญ่ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงประกาศพระธรรมจักรในป่าสิรีวรอุดม

23.

๒๓.

Sudevo dhammaseno ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Pālito nāmupaṭṭhāko, maṅgalassa mahesino.

พระอัครสาวกของพระมังคละพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ คือ พระสุเทวะและพระธรรมเสนะ พระอุปัฏฐากชื่อว่าปาลิตะ

24.

๒๔.

Sīvalā ca asokā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, nāgarukkhoti vuccati.

พระอัครสาวิกาคือ พระนางสีวลาและพระนางอโสกา ไม้โพธิพฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเรียกว่า ต้นกากะทิง

25.

๒๕.

Nando ceva visākho ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Anulā ceva sutanā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

อัครอุปัฏฐากคือ นันทะและวิสาขอุบาสก อัครอุปัฏฐายิกาคือ อนุลาและสุตนาอุบาสิกา

26.

๒๖.

Aṭṭhāsīti ratanāni, accuggato mahāmuni;

Tato niddhāvatī raṃsī, anekasatasahassiyo.

พระมหามุนีมีพระวรกายสูง ๘๘ ศอก พระรัศมีหลายแสนสายแผ่ออกจากพระวรกายนั้น

27.

๒๗.

Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในครั้งนั้น มีอายุขัยเก้าหมื่นปี พระองค์ดำรงพระชนม์อยู่ตราบเท่านี้ ได้ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้นวัฏสงสาร

28.

๒๘.

Yathāpi sāgare ūmī, na sakkā tā gaṇetuye;

Tatheva sāvakā tassa, na sakkā te gaṇetuye.

คลื่นในมหาสมุทรไม่อาจจะนับได้ฉันใด พระสาวกของพระองค์ก็ไม่อาจจะนับได้ฉันนั้น

29.

๒๙.

Yāva aṭṭhāsi sambuddho, maṅgalo lokanāyako;

Na tassa sāsane atthi, sakilesamaraṇaṃ tadā.

พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่ามังคละผู้เป็นพระโลกนายก ประทับอยู่ตราบใด ในศาสนาของพระองค์ในครั้งนั้น ก็ไม่มีผู้ตายด้วยกิเลส

30.

๓๐.

Dhammokkaṃ dhārayitvāna, santāretvā mahājanaṃ;

Jalitvā dhūmaketūva, nibbuto so mahāyaso.

พระองค์ผู้มียศใหญ่ ทรงชูประทีปคือพระธรรม ยังมหาชนให้ข้ามพ้นแล้ว รุ่งเรืองดุจกองไฟแล้วเสด็จดับขันธปรินิพพาน

31.

๓๑.

Saṅkhārānaṃ [Pg.329] sabhāvatthaṃ, dassayitvā sadevake;

Jalitvā aggikkhandhova, sūriyo atthaṅgato yathā.

ทรงแสดงสภาวะแห่งสังขารในโลกพร้อมทั้งเทวโลกแล้ว รุ่งเรืองดุจกองไฟ เหมือนพระอาทิตย์อัสดงฉะนั้น

32.

๓๒.

Uyyāne vassare nāma, buddho nibbāyi maṅgalo;

Tatthevassa jinathūpo, tiṃsayojanamuggatoti.

พระพุทธเจ้าพระนามว่ามังคละ เสด็จดับขันธปรินิพพานในพระอุทยานชื่อว่า วัสสระ พระชินสถูปของพระองค์สูง ๓๐ โยชน์ ก็อยู่ในพระอุทยานนั้นเหมือนกัน

Maṅgalassa bhagavato vaṃso tatiyo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ามังคละ ที่ ๓ จบ

6. Sumanabuddhavaṃso

๖. สุมนพุทธวงศ์

1.

๑.

Maṅgalassa aparena, sumano nāma nāyako;

Sabbadhammehi asamo, sabbasattānamuttamo.

ในลำดับต่อจากพระมังคละพุทธเจ้า มีพระนายกพระนามว่าสุมนะ ไม่มีผู้เสมอเหมือนด้วยธรรมทั้งปวง เป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง

2.

๒.

Tadā amatabheriṃ so, āhanī mekhale pure;

Dhammasaṅkhasamāyuttaṃ, navaṅgaṃ jinasāsanaṃ.

ครั้งนั้น พระองค์ได้ทรงประโคมกลองอมฤต คือ พระศาสนาของพระชินเจ้ามีองค์ ๙ อันประกอบด้วยสังข์คือพระธรรม ในเมขลนคร

3.

๓.

Nijjinitvā kilese so, patvā sambodhimuttamaṃ;

Māpesi nagaraṃ satthā, saddhammapuravaruttamaṃ.

พระศาสดาพระองค์นั้น ทรงชนะกิเลสแล้ว บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด ได้ทรงเนรมิตนครคือพระสัทธรรมบุรีอันประเสริฐสูงสุด

4.

๔.

Nirantaraṃ akuṭilaṃ, ujuṃ vipulavitthataṃ;

Māpesi so mahāvīthiṃ, satipaṭṭhānavaruttamaṃ.

พระองค์ได้ทรงเนรมิตถนนใหญ่ คือ สติปัฏฐานอันประเสริฐสูงสุด ซึ่งเป็นถนนไม่มีระหว่าง ไม่คด ไม่งอ ตรง กว้างขวางและแผ่ไพศาล

5.

๕.

Phale cattāri sāmaññe, catasso paṭisambhidā;

Chaḷabhiññāṭṭhasamāpattī, pasāresi tattha vīthiyaṃ.

พระองค์ได้ทรงลาดปูผลสามัญ ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ และสมาบัติ ๘ ไว้บนถนนนั้น

6.

๖.

Ye appamattā akhilā, hirivīriyehupāgatā;

Te te ime guṇavare, ādiyanti yathā sukhaṃ.

ชนเหล่าใดไม่ประมาท ไม่มีกิเลสดุจตะปูในใจ ประกอบด้วยหิริและวิริยะ ชนเหล่านั้นย่อมถือเอาคุณอันประเสริฐเหล่านี้ได้ตามความสบาย

7.

๗.

Evametena yogena, uddharanto mahājanaṃ;

Bodhesi paṭhamaṃ satthā, koṭisatasahassiyo.

พระศาสดาได้ทรงใช้วิธีการนี้ขนหมู่มหาชนขึ้น (จากสังสารวัฏ) ได้ทรงทำให้สัตว์หนึ่งแสนโกฏิได้ตรัสรู้ในครั้งแรก

8.

๘.

Yamhi kāle mahāvīro, ovadī titthiye gaṇe;

Koṭisahassābhisamiṃsu, dutiye dhammadesane.

ในกาลใด พระมหาวีระทรงสั่งสอนหมู่เดียรถีย์ ในกาลนั้น สัตว์หนึ่งพันโกฏิได้บรรลุธรรม ในการแสดงธรรมครั้งที่ ๒

9.

๙.

Yadā devā manussā ca, samaggā ekamānasā;

Nirodhapañhaṃ pucchiṃsu, saṃsayañcāpi mānasaṃ.

ในกาลใด เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายสมัครสมาน มีใจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ได้ทูลถามปัญหาเรื่องนิโรธและความสงสัยในใจ

10.

๑๐.

Tadāpi [Pg.330] dhammadesane, nirodhaparidīpane;

Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

แม้ในกาลนั้น ในการแสดงธรรมประกาศเรื่องนิโรธ สัตว์เก้าหมื่นโกฏิได้บรรลุธรรมเป็นครั้งที่ ๓

11.

๑๑.

Sannipātā tayo āsuṃ, sumanassa mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

พระมหามุนีสุமனพุทธเจ้า ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ได้มีการประชุม ๓ ครั้ง แห่งพระขีณาสพทั้งหลายผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่

12.

๑๒.

Vassaṃvutthassa bhagavato, abhighuṭṭhe pavāraṇe;

Koṭisatasahassehi, pavāresi tathāgato.

เมื่อมีเสียงประกาศปวารณาของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงอยู่จำพรรษาแล้ว พระตถาคตได้ทรงปวารณาพร้อมกับพระอรหันต์หนึ่งแสนโกฏิ

13.

๑๓.

Tatoparaṃ sannipāte, vimale kañcanapabbate;

Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

ต่อจากนั้น ในการประชุม ณ ภูเขาทองอันบริสุทธิ์ ได้มีการประชุมครั้งที่ ๒ แห่งพระอรหันต์เก้าหมื่นโกฏิ

14.

๑๔.

Yadā sakko devarājā, buddhadassanupāgami;

Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo.

ในกาลใด ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้า ในกาลนั้น ได้มีการประชุมครั้งที่ ๓ แห่งพระอรหันต์แปดหมื่นโกฏิ

15.

๑๕.

Ahaṃ tena samayena, nāgarājā mahiddhiko;

Atulo nāma nāmena, ussannakusalasañcayo.

ในสมัยนั้น เราเป็นพญานาคผู้มีฤทธิ์มาก มีนามว่า อตุละ เป็นผู้สั่งสมกุศลไว้มาก

16.

๑๖.

Tadāhaṃ nāgabhāvanā, nikkhamitvā sañātibhi;

Nāgānaṃ dibbaturiyehi, sasaṅghaṃ jinamupaṭṭhahiṃ.

ในกาลนั้น เราพร้อมด้วยหมู่ญาติออกจากนาคพิภพ ได้บำรุงพระชินเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ ด้วยทิพยดุริยางค์ของนาคทั้งหลาย

17.

๑๗.

Koṭisatasahassānaṃ, annapānena tappayiṃ;

Paccekadussayugaṃ datvā, saraṇaṃ tamupāgamiṃ.

เราได้ทำให้พระอรหันต์หนึ่งแสนโกฏิอิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ ถวายผ้าคู่หนึ่งแก่แต่ละองค์แล้ว ได้ถึงพระรัตนตรัยนั้นเป็นสรณะ

18.

๑๘.

Sopi maṃ buddho byākāsi, sumano lokanāyako;

‘‘Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระสุமனพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นผู้นำของโลก ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ในกัปอันประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

19.

๑๙.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘ท่านผู้นี้จักบำเพ็ญเพียร...ฯลฯ... พวกเราจักอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์’

20.

๒๐.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวดขึ้นไปเพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

21.

๒๑.

Nagaraṃ mekhalaṃ nāma, sudatto nāma khattiyo;

Sirimā nāma janikā, sumanassa mahesino.

พระนครของพระมหามุนีสุமனพุทธเจ้าชื่อว่าเมขละ พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์ทรงพระนามว่าสุทัตตะ พระชนนีทรงพระนามว่าสิริมา

22.

๒๒.

Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Cando sucando vaṭaṃso ca, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่เก้าพันปี ปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลังคือ จันทะ สุจันทะ และวฏังสะ

23.

๒๓.

Tesaṭṭhisatasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Vaṭaṃsikā nāma nārī, anūpamo nāma atrajo.

มีนางสนมที่ประดับประดาอย่างดีหกสิบสามแสนคน พระชายานามว่าวฏังสิกา พระโอรสนามว่าอนูปมะ

24.

๒๔.

Nimitte [Pg.331] caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;

Anūnadasamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยยานช้าง ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๑๐ เดือนเต็ม

25.

๒๕.

Brahmunā yācito santo, sumano lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, mekhale puramuttame.

พระสุமனพุทธเจ้าผู้สงบระงับ ผู้นำของโลก พระมหาวีระ ทรงได้รับการอาราธนาจากท้าวมหาพรหมแล้ว ได้ทรงหมุนวงล้อคือพระธรรม ณ กรุงเมขละอันเป็นเมืองอุดม

26.

๒๖.

Saraṇo bhāvitatto ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Udeno nāmupaṭṭhāko, sumanassa mahesino.

พระสรณะและพระภาวิตัตตะเป็นพระอัครสาวก พระอุปัฏฐากของพระมหามุนีสุமனพุทธเจ้าชื่อว่าอุเทนะ

27.

๒๗.

Soṇā ca upasoṇā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Sopi buddho amitayaso, nāgamūle abujjhatha.

พระโสณาและพระอุปโสณาเป็นพระอัครสาวิกา แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้มียศหาประมาณมิได้ ก็ได้ตรัสรู้ที่โคนต้นกากะทิง

28.

๒๘.

Varuṇo ceva saraṇo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Cālā ca upacālā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

วรุณอุบาสกและสรณอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก จาลาอุบาสิกาและอุปจาลาอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

29.

๒๙.

Uccattanena so buddho, navutihatthamuggato;

Kañcanagghiyasaṅkāso, dasasahassī virocati.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงสูง ๙๐ ศอก ทรงงดงามในหมื่นโลกธาตุ ดุจเสาแก้วมณีทอง

30.

๓๐.

Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลนั้น มีอายุขัยเก้าหมื่นปี พระองค์ทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้นไปได้

31.

๓๑.

Tāraṇīye tārayitvā, bodhanīye ca bodhayi;

Parinibbāyi sambuddho, uḷurājāva atthami.

พระสัมพุทธเจ้าทรงยังหมู่สัตว์ที่ควรให้ข้ามได้ข้ามพ้นไปแล้ว ทรงยังหมู่สัตว์ที่พึงให้ตรัสรู้ได้ตรัสรู้แล้ว ได้เสด็จดับขันธปรินิพพาน ดุจพระจันทร์จอมดวงดาวอัสดงคต

32.

๓๒.

Te ca khīṇāsavā bhikkhū, so ca buddho asādiso;

Atulappabhaṃ dassayitvā, nibbutā ye mahāyasā.

พระภิกษุขีณาสพเหล่านั้น และพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเปรียบปานนั้น ซึ่งล้วนแต่เป็นผู้มียศใหญ่ ได้แสดงพระรัศมีที่หาที่เปรียบมิได้แล้ว ดับขันธปรินิพพานไป

33.

๓๓.

Tañca ñāṇaṃ atuliyaṃ, tāni ca atulāni ratanāni;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระญาณที่หาที่เปรียบมิได้นั้นก็ดี รัตนะทั้งหลายที่หาที่เปรียบมิได้เหล่านั้นก็ดี ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่าหนอ

34.

๓๔.

Sumano yasadharo buddho, aṅgārāmamhi nibbuto;

Tattheva tassa jinathūpo, catuyojanamuggatoti.

พระสุமனพุทธเจ้าผู้ทรงยศ เสด็จดับขันธปรินิพพานที่อังคาราม พระสถูปของพระชินเจ้าที่อังคารามนั้นเอง สูง ๔ โยชน์

Sumanassa bhagavato vaṃso catuttho.

สุமனพุทธวงศ์ที่ ๔ จบ

7. Revatabuddhavaṃso

๗. เรวตพุทธวงศ์

1.

๑.

Sumanassa aparena, revato nāma nāyako;

Anūpamo asadiso, atulo uttamo jino.

ในกาลต่อมาจากพระสุมนพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำทรงพระนามว่าเรวตะ ผู้ไม่มีใครเปรียบ ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ผู้ไม่มีใครเทียมเท่า ผู้สูงสุด ผู้ทรงเป็นพระชินเจ้า ได้อุบัติขึ้นแล้ว

2.

๒.

Sopi dhammaṃ [Pg.332] pakāsesi, brahmunā abhiyācito;

Khandhadhātuvavatthānaṃ, appavattaṃ bhavābhave.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงประกาศพระธรรม คือการกำหนดรู้ขันธ์และธาตุ อันไม่เป็นไปในภพน้อยภพใหญ่

3.

๓.

Tassābhisamayā tīṇi, ahesuṃ dhammadesane;

Gaṇanāya na vattabbo, paṭhamābhisamayo ahu.

การบรรลุธรรมของเทวดาและมนุษย์ ในเวลาที่พระองค์ทรงแสดงธรรม ได้มี ๓ ครั้ง การบรรลุธรรมครั้งที่ ๑ ไม่อาจที่จะนับได้

4.

๔.

Yadā arindamaṃ rājaṃ, vinesi revato muni;

Tadā koṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

ในกาลใด พระมุนีพระนามว่าเรวตะ ทรงแนะนำพระเจ้าอรินทมะ ในกาลนั้น การบรรลุธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่เทวดาและมนุษย์ ๑,๐๐๐ โกฏิ

5.

๕.

Sattāhaṃ paṭisallānā, vuṭṭhahitvā narāsabho;

Koṭisataṃ naramarūnaṃ, vinesi uttame phale.

พระนราสภะเสด็จออกจากที่หลีกเร้นตลอด ๗ วันแล้ว ทรงแนะนำเทวดาและมนุษย์ ๑๐๐ โกฏิ ให้ตั้งอยู่ในผลอันสูงสุด

6.

๖.

Sannipātā tayo āsuṃ, revatassa mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, suvimuttāna tādinaṃ.

การประชุมแห่งพระขีณาสพทั้งหลาย ผู้ปราศจากมลทิน ผู้หลุดพ้นดีแล้ว ผู้คงที่ ของพระมหาสีพระนามว่าเรวตะ ได้มี ๓ ครั้ง

7.

๗.

Atikkantā gaṇanapathaṃ, paṭhamaṃ ye samāgatā;

Koṭisatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

พระขีณาสพเหล่าใดที่มาประชุมกันครั้งแรกมีจำนวนเกินกว่าจะนับได้ การประชุมครั้งที่ ๒ ได้มีแด่พระขีณาสพ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ

8.

๘.

Yopi paññāya asamo, tassa cakkānuvattako;

So tadā byādhito āsi, patto jīvitasaṃsayaṃ.

พระอัครสาวกของพระองค์ ผู้ไม่มีใครเสมอด้วยปัญญา ผู้ยังธรรมจักรให้เป็นไปตาม ก็ได้ป่วยในครั้งนั้น ถึงความสงสัยในชีวิต

9.

๙.

Tassa gilānapucchāya, ye tadā upagatā munī;

Koṭisahassā arahanto, tatiyo āsi samāgamo.

ครั้งนั้น พระมุนีทั้งหลายเหล่าใดเข้าไปเพื่อเยี่ยมไข้ท่าน การประชุมครั้งที่ ๓ ได้มีแด่พระอรหันต์ ๑,๐๐๐ โกฏิ

10.

๑๐.

Ahaṃ tena samayena, atidevo nāma brāhmaṇo;

Upagantvā revataṃ buddhaṃ, saraṇaṃ tassa gañchahaṃ.

ในสมัยนั้น เราเป็นพราหมณ์ชื่ออติเทวะ เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าพระนามว่าเรวตะ แล้วถึงพระองค์เป็นสรณะ

11.

๑๑.

Tassa sīlaṃ samādhiñca, paññāguṇamanuttamaṃ;

Thomayitvā yathāthāmaṃ, uttarīyamadāsahaṃ.

เราได้สรรเสริญศีล สมาธิ และคุณแห่งปัญญาอันยอดเยี่ยมของพระองค์ตามกำลังแล้ว ได้ถวายผ้าห่ม

12.

๑๒.

Sopi maṃ buddho byākāsi, revato lokanāyako;

‘‘Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระนามว่าเรวตะ ผู้ทรงเป็นผู้นำของโลกพระองค์นั้น ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ในกัปอันประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป พราหมณ์ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

13.

๑๓.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘(พวกเรา) จักบำเพ็ญเพียร...ฯลฯ...จักอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์’

14.

๑๔.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งขึ้นไปเพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

15.

๑๕.

Tadāpi taṃ buddhadhammaṃ, saritvā anubrūhayiṃ;

Āharissāmi taṃ dhammaṃ, yaṃ mayhaṃ abhipatthitaṃ.

แม้ในกาลนั้น เราก็ระลึกถึงพุทธธรรมนั้นแล้ว ทำให้เจริญขึ้น เราจักนำธรรมที่เราปรารถนายิ่งแล้วนั้นมาให้ได้

16.

๑๖.

Nagaraṃ [Pg.333] sudhaññavatī nāma, vipulo nāma khattiyo;

Vipulā nāma janikā, revatassa mahesino.

พระนครของพระมหาสีพระนามว่าเรวตะ ชื่อว่าสุธัญญวดี พระบิดาทรงเป็นกษัตริย์พระนามว่าวิปุละ พระมารดาทรงพระนามว่าวิปุลา

17.

๑๗.

Cha ca vassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Sudassano ratanagghi, āveḷo ca vibhūsito;

Puññakammābhinibbattā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๖,๐๐๐ ปี ปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลัง อันเกิดแต่บุญกรรม คือ สุทัสสนะ รตนัคฆิ และอาเวฬะ อันวิจิตรตระการตา

18.

๑๘.

Tettiṃsa ca sahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Sudassanā nāma nārī, varuṇo nāma atrajo.

มีนารี ๓๓,๐๐๐ นาง ประดับประดาอย่างสวยงาม พระมเหสีทรงพระนามว่าสุทัสสนา พระโอรสทรงพระนามว่าวรุณะ

19.

๑๙.

Nimitte caturo disvā, rathayānena nikkhami;

Anūnasattamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยราชรถ ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๗ เดือนเต็ม

20.

๒๐.

Brahmunā yācito santo, revato lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, varuṇārāme sirīghare.

พระเรวตะผู้ทรงเป็นผู้นำของโลก ผู้ทรงสงบระงับ ผู้อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ทรงมีความเพียรใหญ่ ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในสิริฆระ ณ วรุณาราม

21.

๒๑.

Varuṇo brahmadevo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sambhavo nāmupaṭṭhāko, revatassa mahesino.

พระวรุณะและพระพรหมเทวะเป็นพระอัครสาวก พระอุปัฏฐากของพระมหาสีพระนามว่าเรวตะ ชื่อว่าสัมภวะ

22.

๒๒.

Bhaddā ceva subhaddā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Sopi buddho asamasamo, nāgamūle abujjhatha.

พระภัททาและพระสุภัททาเป็นพระอัครสาวิกา แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ทรงตรัสรู้ ณ ควงไม้กากะทิง

23.

๒๓.

Padumo kuñjaro ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhikā;

Sirīmā ceva yasavatī, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

ปทุมอุบาสกและกุญชรอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก สิริมาอุบาสิกาและยสวดีอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

24.

๒๔.

Uccattanena so buddho, asītihatthamuggato;

Obhāseti disā sabbā, indaketuva uggato.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงสูง ๘๐ ศอก ทรงรุ่งเรืองดุจธงชัยของพระอินทร์ที่ยกขึ้นแล้ว ทรงยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว

25.

๒๕.

Tassa sarīre nibbattā, pabhāmālā anuttarā;

Divā vā yadi vā rattiṃ, samantā pharati yojanaṃ.

พวงแห่งพระรัศมีอันยอดเยี่ยมที่เกิดในพระสรีระของพระองค์ แผ่ไปโดยรอบ ๑ โยชน์ ทั้งในเวลากลางวันและกลางคืน

26.

๒๖.

Saṭṭhivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลนั้น มีอายุประมาณ ๖๐,๐๐๐ ปี พระองค์ทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลประมาณเท่านั้น ได้ทรงยังชนจำนวนมากให้ข้ามพ้น (จากสังสารวัฏ)

27.

๒๗.

Dassayitvā buddhabalaṃ, amataṃ loke pakāsayaṃ;

Nibbāyi anupādāno, yathaggupādānasaṅkhayā.

พระองค์ทรงแสดงพุทธานุภาพ ทรงประกาศอมตธรรมในโลกแล้ว ไม่มีอุปาทาน ปรินิพพานแล้ว ดุจไฟที่ดับไปเพราะสิ้นเชื้อ

28.

๒๘.

So ca kāyo ratananibho, so ca dhammo asādiso;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระสรีระนั้นซึ่งเปรียบด้วยรัตนะ และพระธรรมนั้นซึ่งไม่มีใครเสมอเหมือน ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่ามิใช่หรือ

29.

๒๙.

Revato [Pg.334] yasadharo buddho, nibbuto so mahāpure;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesatoti.

พระพุทธเจ้าพระนามว่าเรวตะ ผู้ทรงไว้ซึ่งยศ เสด็จปรินิพพานแล้วในมหานคร พระธาตุของพระองค์ได้แผ่ไปในประเทศนั้นๆ

Revatassa bhagavato vaṃso pañcamo.

วงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าเรวตะ ที่ ๕ (จบ)

8. Sobhitabuddhavaṃso

๘. โสภิตพุทธวงศ์

1.

๑.

Revatassa aparena, sobhito nāma nāyako;

Samāhito santacitto, asamo appaṭipuggalo.

ในกาลต่อมาจากพระเรวตพุทธเจ้า ได้มีพระพุทธเจ้าพระนามว่าโสภิตะ ผู้เป็นนายก มีพระสมาธิตั้งมั่น มีพระทัยสงบระงับ ไม่มีใครเสมอเหมือน ไม่มีบุคคลเปรียบเทียบ

2.

๒.

So jino sakagehamhi, mānasaṃ vinivattayi;

Patvāna kevalaṃ bodhiṃ, dhammacakkaṃ pavattayi.

พระชินเจ้าพระองค์นั้น ทรงยังพระทัยให้กลับในพระราชวังของพระองค์ บรรลุพระสัมโพธิญาณโดยสิ้นเชิงแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักรให้เป็นไป

3.

๓.

Yāva heṭṭhā avīcito, bhavaggā cāpi uddhato;

Etthantare ekaparisā, ahosi dhammadesane.

ในกาลที่ทรงแสดงธรรม บริษัทได้มีเป็นหนึ่งเดียว ในระหว่างภวัคคพรหมเบื้องบนจนถึงอเวจีนรกเบื้องล่าง

4.

๔.

Tāya parisāya sambuddho, dhammacakkaṃ pavattayi;

Gaṇanāya na vattabbo, paṭhamābhisamayo ahu.

พระสัมพุทธเจ้าทรงประกาศพระธรรมจักรในบริษัทนั้น การบรรลุธรรมครั้งแรกไม่อาจที่จะนับได้

5.

๕.

Tato parampi desente, marūnañca samāgame;

Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

ต่อจากนั้น ในคราวที่ทรงแสดงธรรมในที่ประชุมของเหล่าเทพ การบรรลุธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่เทพเก้าหมื่นโกฏิ

6.

๖.

Punāparaṃ rājaputto, jayaseno nāma khattiyo;

Ārāmaṃ ropayitvāna, buddhe niyyādayī tadā.

ในกาลอื่นอีก พระราชโอรสผู้เป็นกษัตริย์พระนามว่าชยเสนะ ทรงปลูกสร้างอารามแล้ว ได้ถวายแด่พระพุทธเจ้าในกาลนั้น

7.

๗.

Tassa yāgaṃ pakittento, dhammaṃ desesi cakkhumā;

Tadā koṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

พระผู้มีพระจักษุ ทรงสรรเสริญทานของพระราชโอรสนั้นแล้ว ทรงแสดงธรรม ในกาลนั้น การบรรลุธรรมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์หนึ่งพันโกฏิ

8.

๘.

Sannipātā tayo āsuṃ, sobhitassa mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

การประชุมสาวกของพระโสภิตพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ขีณาสพ ไม่มีมลทิน มีจิตสงบระงับ ผู้คงที่ ได้มี ๓ ครั้ง

9.

๙.

Uggato nāma so rājā, dānaṃ deti naruttame;

Tamhi dāne samāgañchuṃ, arahantā satakoṭiyo.

พระราชาพระนามว่าอุคคตะ ได้ถวายทานแด่พระนโรดม ในทานนั้น พระอรหันต์หนึ่งร้อยโกฏิได้มาประชุมกัน

10.

๑๐.

Punāparaṃ puragaṇo, deti dānaṃ naruttame;

Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

ในกาลอื่นอีก คณะชาวเมืองได้ถวายทานแด่พระนโรดม ในกาลนั้น การประชุมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่พระอรหันต์เก้าสิบโกฏิ

11.

๑๑.

Devaloke [Pg.335] vasitvāna, yadā orohatī jino;

Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyo āsi samāgamo.

ในกาลใด พระชินเจ้าประทับอยู่ในเทวโลกแล้วเสด็จลงมา ในกาลนั้น การประชุมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่พระอรหันต์แปดสิบโกฏิ

12.

๑๒.

Ahaṃ tena samayena, sujāto nāma brāhmaṇo;

Tadā sasāvakaṃ buddhaṃ, annapānena tappayiṃ.

ในสมัยนั้น เราเป็นพราหมณ์ชื่อว่าสุชาตะ ในกาลนั้น เราได้บำรุงพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกด้วยข้าวและน้ำ

13.

๑๓.

Sopi maṃ buddho byākāsi, sobhito lokanāyako;

‘‘Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระโสภิตพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นโลกนายก ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า “ในกัปอันประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป พราหมณ์ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

14.

๑๔.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

“บำเพ็ญเพียรแล้ว...ฯลฯ... พวกเราจักอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์”

15.

๑๕.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, haṭṭho saṃviggamānaso;

Tamevatthamanuppattiyā, uggaṃ dhitimakāsahaṃ.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็มีใจยินดีและสังเวช ได้กระทำความเพียรอย่างแรงกล้า เพื่อบรรลุถึงประโยชน์นั้นนั่นเทียว

16.

๑๖.

Sudhammaṃ nāma nagaraṃ, sudhammo nāma khattiyo;

Sudhammā nāma janikā, sobhitassa mahesino.

เมืองของพระโสภิตพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ชื่อว่าสุธัมมะ พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์พระนามว่าสุธัมมะ พระมารดาพระนามว่าสุธัมมา

17.

๑๗.

Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Kumudo nāḷino padumo, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่เก้าพันปี ปราสาทอันอุดม ๓ หลังคือ กุมุทปราสาท นฬินปราสาท และปทุมปราสาท

18.

๑๘.

Sattatiṃsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Maṇilā nāma sā nārī, sīho nāmāsi atrajo.

มีนารีที่ประดับประดาสามหมื่นเจ็ดพันนาง พระมเหสีของพระองค์พระนามว่ามณิลา พระโอรสพระนามว่าสีหะ

19.

๑๙.

Nimitte caturo disvā, pāsādenābhinikkhami;

Sattāhaṃ padhānacāraṃ, caritvā purisuttamo.

พระบุรุษสูงสุด ทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ แล้ว เสด็จออกผนวชด้วยปราสาท ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๗ วัน

20.

๒๐.

Brahmunā yācito santo, sobhito lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, sudhammuyyānamuttame.

พระโสภิตพุทธเจ้าผู้สงบระงับ ผู้เป็นโลกนายก ผู้มีความเพียรใหญ่ อันท้าวพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงประกาศพระธรรมจักรในสุธัมมอุทยานอันอุดม

21.

๒๑.

Asamo ca sunetto ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Anomo nāmupaṭṭhāko, sobhitassa mahesino.

พระอสมะและพระสุเนตตะเป็นพระอัครสาวก พระอุปัฏฐากของพระโสภิตพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ชื่อว่าอโนมะ

22.

๒๒.

Nakulā ca sujātā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bujjhamāno ca so buddho, nāgamūle abujjhatha.

พระนกุลาเถรีและพระสุชาดาเถรีเป็นพระอัครสาวิกา พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น เมื่อจะตรัสรู้ ก็ได้ตรัสรู้ที่โคนต้นกากะทิง

23.

๒๓.

Rammo ceva sudatto ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Nakulā ceva cittā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

รัมมอุบาสกและสุทัตตอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก นกุลาอุบาสิกาและจิตตาอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

24.

๒๔.

Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, accuggato mahāmuni;

Obhāseti disā sabbā, sataraṃsīva uggato.

พระมหามุนีมีพระวรกายสูง ๕๘ ศอก ทรงยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจพระอาทิตย์อุทัย

25.

๒๕.

Yathā [Pg.336] suphullaṃ pavanaṃ, nānāgandhehi dhūpitaṃ;

Tatheva tassa pāvacanaṃ, sīlagandhehi dhūpitaṃ.

ป่าที่ดอกไม้บานสะพรั่งอบอวลด้วยกลิ่นต่างๆ ฉันใด พระสัตถุศาสน์ของพระองค์ก็อบอวลด้วยกลิ่นศีล ฉันนั้น

26.

๒๖.

Yathāpi sāgaro nāma, dassanena atappiyo;

Tatheva tassa pāvacanaṃ, savaṇena atappiyaṃ.

แม้สาครชื่อใดอันใครๆ ดูไม่อิ่ม ฉันใด พระสัตถุศาสน์ของพระองค์ก็เป็นเช่นนั้น ใครๆ ฟังไม่อิ่ม

27.

๒๗.

Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลนั้น มีอายุอยู่เก้าหมื่นปี พระองค์ทรงดำรงอยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังหมู่ชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้น

28.

๒๘.

Ovādaṃ anusiṭṭhiñca, datvāna sesake jane;

Hutāsanova tāpetvā, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ประทานโอวาทและพระอนุศาสนีแก่ชนที่เหลือ ดุจเปลวไฟลุกโชนแล้วก็ดับไป พร้อมด้วยพระสาวก ฉะนั้น

29.

๒๙.

So ca buddho asamasamo, tepi sāvakā balappattā;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้เสมอด้วยพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเสมอ และพระสาวกเหล่านั้นผู้บรรลุถึงกำลัง ทั้งหมดนั้นหายไปสิ้นแล้ว สังขารทั้งปวงเป็นของว่างเปล่าหนอ

30.

๓๐.

Sobhito varasambuddho, sīhārāmamhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesatoti.

พระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐพระนามว่าโสภิตะ เสด็จดับขันธปรินิพพาน ณ สีหาราม พระธาตุของพระองค์แผ่กระจายไปในประเทศนั้นๆ แล

Sobhitassa bhagavato vaṃso chaṭṭho.

พงศาวดารของพระผู้มีพระภาคเจ้าโสภิตะ ลำดับที่ ๖ จบแล้ว

9. Anomadassībuddhavaṃso

๙. พุทธวงศ์ของพระอโนมทัสสีพุทธเจ้า

1.

๑.

Sobhitassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Anomadassī amitayaso, tejassī duratikkamo.

ในกาลภายหลังต่อจากพระโสภิตพุทธเจ้า พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ผู้มียศหาประมาณมิได้ มีเดชมาก ใครๆ ข่มได้ยาก ได้อุบัติขึ้นแล้ว

2.

๒.

So chetvā bandhanaṃ sabbaṃ, viddhaṃsetvā tayo bhave;

Anivattigamanaṃ maggaṃ, desesi devamānuse.

พระองค์ทรงตัดเครื่องผูกทั้งปวง ทรงทำลายภพทั้งสามแล้ว ทรงแสดงมรรคอันเป็นทางไม่กลับมาแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

3.

๓.

Sāgarova asaṅkhobho, pabbatova durāsado;

Ākāsova ananto so, sālarājāva phullito.

พระองค์ไม่หวั่นไหวเหมือนสาคร เข้าไปใกล้ยากเหมือนภูเขา ไม่มีที่สิ้นสุดเหมือนอากาศ งดงามเหมือนพญาสาละที่ดอกบานสะพรั่ง

4.

๔.

Dassanenapi taṃ buddhaṃ, tositā honti pāṇino;

Byāharantaṃ giraṃ sutvā, amataṃ pāpuṇanti te.

เหล่าสัตว์พอใจแม้ด้วยการได้เห็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น สัตว์เหล่านั้นได้ฟังพระวาจาที่ทรงแสดงอยู่ ย่อมบรรลุอมตธรรม

5.

๕.

Dhammābhisamayo tassa, iddho phīto tadā ahu;

Koṭisatāni abhisamiṃsu, paṭhame dhammadesane.

ในกาลนั้น การตรัสรู้ธรรมของพระองค์นั้นเจริญรุ่งเรืองแล้ว ในการแสดงธรรมครั้งแรก สัตว์ร้อยโกฏิได้ตรัสรู้แล้ว

6.

๖.

Tato paraṃ abhisamaye, vassante dhammavuṭṭhiyo;

Asītikoṭiyobhisamiṃsu, dutiye dhammadesane.

ต่อจากนั้น ในการตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๒ เมื่อฝนคือธรรมตกลง สัตว์แปดสิบโกฏิได้ตรัสรู้แล้ว

7.

๗.

Tatoparañhi [Pg.337] vassante, tappayante ca pāṇinaṃ;

Aṭṭhasattatikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

ต่อจากนั้นอีก เมื่อฝนคือธรรมยังสัตว์ให้ยินดีตกลง การตรัสรู้ครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์เจ็ดสิบแปดโกฏิ

8.

๘.

Sannipātā tayo āsuṃ, tassāpi ca mahesino;

Abhiññābalappattānaṃ, pupphitānaṃ vimuttiyā.

การประชุมของพระขีณาสพผู้ถึงกำลังคืออภิญญา ผู้เบิกบานแล้วด้วยวิมุตติ ได้มี ๓ ครั้ง แม้แด่พระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระองค์นั้น

9.

๙.

Aṭṭhasatasahassānaṃ, sannipāto tadā ahu;

Pahīnamadamohānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

ในกาลนั้น การประชุมของพระขีณาสพแปดแสน ผู้ละความเมาและความหลงได้แล้ว ผู้มีจิตสงบ ผู้คงที่ ได้มีขึ้นเป็นครั้งแรก

10.

๑๐.

Sattasatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo;

Anaṅgaṇānaṃ virajānaṃ, upasantāna tādinaṃ.

การประชุมครั้งที่ ๒ ของพระขีณาสพเจ็ดแสน ผู้ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากธุลี สงบระงับ คงที่ ได้มีแล้ว

11.

๑๑.

Channaṃ satasahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;

Abhiññābalappattānaṃ, nibbutānaṃ tapassinaṃ.

การประชุมครั้งที่ ๓ ของพระขีณาสพหกแสน ผู้ถึงกำลังคืออภิญญา ผู้ดับเย็นแล้ว มีความเพียรเผากิเลส ได้มีแล้ว

12.

๑๒.

Ahaṃ tena samayena, yakkho āsiṃ mahiddhiko;

Nekānaṃ yakkhakoṭīnaṃ, vasavattimhi issaro.

ในสมัยนั้น เราเป็นยักษ์มีฤทธิ์มาก เป็นใหญ่ เป็นผู้ยังยักษ์หลายโกฏิให้เป็นไปในอำนาจ

13.

๑๓.

Tadāpi taṃ buddhavaraṃ, upagantvā mahesinaṃ;

Annapānena tappesiṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ.

แม้ในกาลนั้น เราเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระองค์นั้นแล้ว ได้ให้พระโลกนายกพร้อมทั้งพระสงฆ์อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ

14.

๑๔.

Sopi maṃ tadā byākāsi, visuddhanayano muni;

‘‘Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระมุนีพระองค์นั้นผู้มีพระจักษุบริสุทธิ์ ก็ได้ทรงพยากรณ์เราในกาลนั้นว่า “ในกัปอันประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

15.

๑๕.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

(สัตว์ทั้งหลายปรารถนาว่า) “บำเพ็ญเพียรแล้ว...จักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์”

16.

๑๖.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, haṭṭho saṃviggamānaso;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์นั้นแล้ว ก็ร่าเริง มีใจสังเวช ได้อธิษฐานวัตรยิ่งขึ้นไป เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ให้เต็ม

17.

๑๗.

Nagaraṃ candavatī nāma, yasavā nāma khattiyo;

Mātā yasodharā nāma, anomadassissa satthuno.

พระนครของพระศาสดาอโนมทัสสี ชื่อว่าจันทวดี พระบิดาเป็นกษัตริย์พระนามว่ายสวา พระมารดาพระนามว่ายโสธรา

18.

๑๘.

Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Sirī upasirī vaḍḍho, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่หนึ่งหมื่นปี มีปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลัง คือ สิรี อุปสิรี และวัฑฒะ

19.

๑๙.

Tevīsatisahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Sirimā nāma sā nārī, upavāṇo nāma atrajo.

มีนางสนมสองหมื่นสามพันนางที่ประดับตกแต่งแล้ว พระมเหสีพระนามว่าสิริมา พระโอรสพระนามว่าอุปวาณะ

20.

๒๐.

Nimitte caturo disvā, sivikāyābhinikkhami;

Anūnadasamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ แล้ว เสด็จออกบรรพชาด้วยวอ ทรงบำเพ็ญเพียรตลอด ๑๐ เดือนไม่หย่อน

21.

๒๑.

Brahmunā [Pg.338] yācito santo, anomadassī mahāmuni;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, uyyāne so sudassane.

พระมหามุนีอโนมทัสสีผู้สงบ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว พระมหาวีระพระองค์นั้นทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในสวนชื่อสุทัสสนะ

22.

๒๒.

Nisabho ca anomo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Varuṇo nāmupaṭṭhāko, anomadassissa satthuno.

พระนิสภะและพระอโนมะเป็นอัครสาวกของพระศาสดาอโนมทัสสี พุทธอุปัฏฐากชื่อว่าวรุณะ

23.

๒๓.

Sundarī ca sumanā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, ajjunoti pavuccati.

พระสุนทรีและพระสุมนาเป็นอัครสาวิกา ไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเรียกว่า ไม้รกฟ้า

24.

๒๔.

Nandivaḍḍho sirivaḍḍho, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Uppalā ceva padumā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

นันทิวัฑฒอุบาสกและสิริวัฑฒอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก อุบลอุบาสิกาและปทุมาอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

25.

๒๕.

Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, accuggato mahāmuni;

Pabhā niddhāvatī tassa, sataraṃsīva uggato.

พระมหามุนีสูง ๕๘ ศอก พระรัศมีของพระองค์ซ่านออกไปดุจพระอาทิตย์อุทัย

26.

๒๖.

Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลนั้น มีพระชนมายุหนึ่งแสนปี พระองค์ดำรงอยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ทรงยังชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้น

27.

๒๗.

Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādihi;

Vītarāgehi vimalehi, sobhittha jinasāsanaṃ.

พระปาพจน์เบ่งบานดีแล้วด้วยพระอรหันต์ทั้งหลายผู้คงที่ ปราศจากราคะ ปราศจากมลทิน พระศาสนาของพระชินเจ้างดงามแล้ว

28.

๒๘.

So ca satthā amitayaso, yugāni tāni atuliyāni;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระศาสดาพระองค์นั้นผู้มีพระยศหาประมาณมิได้ก็ดี พระอัครสาวกทั้งสององค์ผู้หาที่เปรียบมิได้ก็ดี ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่าหนอ

29.

๒๙.

Anomadassī jino satthā, dhammārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa jinathūpo, ubbedho pañcavīsatīti.

พระชินศาสดาพระนามว่าอโนมทัสสี เสด็จปรินิพพาน ณ ธัมมาราม พระชินสถูปของพระองค์ก็ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นั้น สูง ๒๕ โยชน์

Anomadassissa bhagavato vaṃso sattamo.

พระพุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี ที่ ๗ จบ

10. Padumabuddhavaṃso

๑๐. ปทุมพุทธวงศ์ที่ ๑๐

1.

๑.

Anomadassissa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Padumo nāma nāmena, asamo appaṭipuggalo.

ในกาลต่อมาจากพระพุทธเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี พระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ทรงพระนามว่าปทุมะ ผู้ไม่มีใครเหมือน หาบุคคลเปรียบมิได้ ได้เสด็จอุบัติขึ้น

2.

๒.

Tassāpi asamaṃ sīlaṃ, samādhipi anantako;

Asaṅkheyyaṃ ñāṇavaraṃ, vimuttipi anūpamā.

แม้ศีลของพระองค์ก็หาผู้ใดเสมอมิได้ แม้สมาธิก็หาที่สุดมิได้ พระญาณอันประเสริฐก็นับมิได้ แม้วิมุตติก็หาที่เปรียบมิได้

3.

๓.

Tassāpi [Pg.339] atulatejassa, dhammacakkappavattane;

Abhisamayā tayo āsuṃ, mahātamapavāhanā.

เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระเดชหาที่เปรียบมิได้พระองค์นั้น ทรงประกาศพระธรรมจักร ธรรมาภิสมัย ๓ ครั้ง ได้มีแล้ว (แก่เวไนยสัตว์) ผู้นำความมืดมนอนธการใหญ่ออกไปได้

4.

๔.

Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;

Dutiyābhisamaye dhīro, navutikoṭimabodhayi.

ในธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๑ พระพุทธเจ้าทรงทำให้สัตว์ ๑๐๐ โกฏิได้ตรัสรู้ ในธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๒ พระธีรเจ้าทรงทำให้สัตว์ ๙๐ โกฏิได้ตรัสรู้

5.

๕.

Yadā ca padumo buddho, ovadī sakamatrajaṃ;

Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

และเมื่อใด พระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมะ ทรงสั่งสอนพระโอรสของพระองค์ เมื่อนั้น ธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์ ๘๐ โกฏิ

6.

๖.

Sannipātā tayo āsuṃ, padumassa mahesino;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

การประชุมสาวกของพระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระนามว่าปทุมะ ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมครั้งที่ ๑ ได้มีขึ้นแห่งพระขีณาสพ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ

7.

๗.

Kathinatthārasamaye, uppanne kathinacīvare;

Dhammasenāpatitthāya, bhikkhū sibbiṃsu cīvaraṃ.

ในสมัยที่กรานกฐิน เมื่อผ้ากฐินเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลายได้เย็บจีวรเพื่อพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม

8.

๘.

Tadā te vimalā bhikkhū, chaḷabhiññā mahiddhikā;

Tīṇi satasahassāni, samiṃsu aparājitā.

ในครั้งนั้น ภิกษุ ๓๐๐,๐๐๐ รูป ผู้ปราศจากมลทิน ได้อภิญญา ๖ มีฤทธิ์มาก ใครๆ ชนะไม่ได้ ได้มาประชุมกัน

9.

๙.

Punāparaṃ so narāsabho, pavane vāsaṃ upāgami;

Tadā samāgamo āsi, dvinnaṃ satasahassinaṃ.

อีกครั้งหนึ่ง พระนราสภพระองค์นั้นได้เสด็จเข้าจำพรรษาในป่า ในครั้งนั้น ได้มีการประชุมแห่งพระขีณาสพ ๒๐๐,๐๐๐ รูป

10.

๑๐.

Ahaṃ tena samayena, sīho āsiṃ migādhibhū;

Vivekamanubrūhantaṃ, pavane addasaṃ jinaṃ.

ในสมัยนั้น เราเป็นพญาราชสีห์เจ้าแห่งหมู่เนื้อ ได้เห็นพระชินเจ้าผู้ทรงเจริญวิเวกอยู่ในป่า

11.

๑๑.

Vanditvā sirasā pāde, katvāna taṃ padakkhiṇaṃ;

Tikkhattuṃ abhināditvā, sattāhaṃ jinamupaṭṭhahaṃ.

เราถวายบังคมพระบาทด้วยเศียรเกล้า กระทำประทักษิณพระชินเจ้าพระองค์นั้น บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วได้อุปัฏฐากพระชินเจ้าอยู่ตลอด ๗ วัน

12.

๑๒.

Sattāhaṃ varasamāpattiyā, vuṭṭhahitvā tathāgato;

Manasā cintayitvāna, koṭibhikkhū samānayi.

พระตถาคตเสด็จออกจากสมาบัติอันประเสริฐตลอด ๗ วัน ทรงดำริในพระทัยแล้ว ได้ทรงเรียกประชุมภิกษุ ๑ โกฏิ

13.

๑๓.

Tadāpi so mahāvīro, tesaṃ majjhe viyākari;

‘‘Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้ในครั้งนั้น พระมหาวีรเจ้าพระองค์นั้นได้ทรงพยากรณ์ในท่ามกลางภิกษุเหล่านั้นว่า “ในกัปอันประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป ราชสีห์นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

14.

๑๔.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

“ข้าพระองค์ทั้งหลายบำเพ็ญเพียรแล้ว...จักอยู่เฉพาะพระพักตร์พระพุทธเจ้านี้”

15.

๑๕.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ได้ทำจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งขึ้นไปเพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ให้บริบูรณ์

16.

๑๖.

Campakaṃ nāma nagaraṃ, asamo nāma khattiyo;

Asamā nāma janikā, padumassa mahesino.

พระนครของพระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระนามว่าปทุมะ ชื่อว่าจัมปกะ พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์ทรงพระนามว่าอสมะ พระมารดาทรงพระนามว่าอสมา

17.

๑๗.

Dasavassasahassāni[Pg.340], agāraṃ ajjha so vasi;

Nandāvasuyasuttarā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๑๐,๐๐๐ ปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลัง ชื่อว่า นันทา วสุ และยสุตตรา

18.

๑๘.

Tettiṃsa ca sahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Uttarā nāma sā nārī, rammo nāmāsi atrajo.

มีพระสนมนารี ๓๓,๐๐๐ นาง ประดับประดาสวยงาม พระอัครมเหสีพระนามว่าอุตตรา พระโอรสพระนามว่ารัมมะ

19.

๑๙.

Nimitte caturo disvā, rathayānena nikkhami;

Anūnaaṭṭhamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยราชรถ ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๘ เดือนเต็ม

20.

๒๐.

Brahmunā yācito santo, padumo lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, dhanañcuyyānamuttame.

พระมหาวีรเจ้าพระนามว่าปทุมะ ผู้เป็นพระโลกนายก ผู้อันพรหมทูลอาราธนาแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักร ณ ธนัญชยอุทยานอันอุดม

21.

๒๑.

Sālo ca upasālo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Varuṇo nāmupaṭṭhāko, padumassa mahesino.

พระสาละและพระอุปสาละเป็นพระอัครสาวก พระพุทธอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระนามว่าปทุมะ ชื่อว่าวรุณะ

22.

๒๒.

Rādhā ceva surādhā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, mahāsoṇoti vuccati.

พระราธาและพระสุราธาเป็นพระอัครสาวิกา ต้นไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นมหาโสณะ (แคฝอยใหญ่)

23.

๒๓.

Bhiyyo ceva asamo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Rucī ca nandarāmā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

ภิยยะอุบาสกและอสมอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก รุจิอุบาสิกาและนันทรามาอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

24.

๒๔.

Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, accuggato mahāmuni;

Pabhā niddhāvatī tassa, asamā sabbaso disā.

พระมหามุนีมีพระวรกายสูง ๕๘ ศอก พระรัศมีของพระองค์หาที่เปรียบมิได้ แล่นไปทั่วทุกทิศ

25.

๒๕.

Candappabhā sūriyappabhā, ratanaggimaṇippabhā;

Sabbāpi tā hatā honti, patvā jinapabhuttamaṃ.

รัศมีพระจันทร์ รัศมีพระอาทิตย์ รัศมีแก้วมณีและรัศมีไฟ รัศมีเหล่านั้นทั้งหมดเมื่อต้องพระรัศมีอันอุดมของพระชินเจ้าแล้วก็อับแสงไป

26.

๒๖.

Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในครั้งนั้น มีอายุประมาณ ๑๐๐,๐๐๐ ปี พระองค์ทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้น (โอฆสงสาร)

27.

๒๗.

Paripakkamānase satte, bodhayitvā asesato;

Sesake anusāsitvā, nibbuto so sasāvako.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงยังสัตว์ทั้งหลายผู้มีอินทรีย์แก่กล้าให้ตรัสรู้โดยสิ้นเชิง ทรงสั่งสอนสัตว์ที่เหลือแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

28.

๒๘.

Uragova tacaṃ jiṇṇaṃ, vaddhapattaṃva pādapo;

Jahitvā sabbasaṅkhāre, nibbuto so yathā sikhī.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงละสังขารทั้งปวง ดุจงูละคราบเก่า และดุจต้นไม้สลัดใบร่วงหล่น แล้วเสด็จดับขันธปรินิพพาน เหมือนไฟสิ้นเชื้อ

29.

๒๙.

Padumo jinavaro satthā, dhammārāmamhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesatoti.

พระปทุมชินวรศาสดา เสด็จดับขันธปรินิพพานในธัมมาราม พระธาตุของพระองค์แผ่กระจายไปในประเทศนั้นๆ

Padumassa bhagavato vaṃso aṭṭhamo.

พระพุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมะ ที่ ๘ จบ

11. Nāradabuddhavaṃso

๑๑. นารทพุทธวงศ์

1.

๑.

Padumassa [Pg.341] aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Nārado nāma nāmena, asamo appaṭipuggalo.

ในกาลต่อมาแห่งพระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมะ พระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ทรงพระนามว่านารทะ ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน หาบุคคลเปรียบมิได้ ได้บังเกิดขึ้นแล้ว

2.

๒.

So buddho cakkavattissa, jeṭṭho dayitaoraso;

Āmukkamālābharaṇo, uyyānaṃ upasaṅkami.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ผู้เป็นที่รักของพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงประดับมาลาและเครื่องอาภรณ์ เสด็จเข้าไปยังพระอุทยาน

3.

๓.

Tatthāsi rukkho yasavipulo, abhirūpo brahā suci;

Tamajjhapatvā upanisīdi, mahāsoṇassa heṭṭhato.

ในพระอุทยานนั้น มีต้นไม้ชื่อมหาโสณะ มีชื่อเสียงแผ่ไพศาล รูปงาม ใหญ่โต และสะอาด พระองค์เสด็จเข้าไปถึงต้นไม้นั้นแล้ว ประทับนั่ง ณ เบื้องล่างแห่งต้นมหาโสณะนั้น

4.

๔.

Tattha ñāṇavaruppajji, anantaṃ vajirūpamaṃ;

Tena vicini saṅkhāre, ukkujjamavakujjakaṃ.

ณ ที่นั้น พระญาณอันประเสริฐ ไม่มีที่สุด เปรียบด้วยเพชร ได้เกิดขึ้นแล้ว พระองค์ทรงพิจารณาสังขารทั้งหลาย ทั้งที่เป็นไปตามลำดับและย้อนลำดับ ด้วยพระญาณนั้น

5.

๕.

Tattha sabbakilesāni, asesamabhivāhayi;

Pāpuṇī kevalaṃ bodhiṃ, buddhañāṇe ca cuddasa.

ณ ที่นั้น พระองค์ทรงกำจัดกิเลสทั้งปวงโดยสิ้นเชิง บรรลุพระโพธิญาณโดยส่วนเดียว และพุทธญาณ ๑๔ ประการ

6.

๖.

Pāpuṇitvāna sambodhiṃ, dhammacakkaṃ pavattayi;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

พระองค์ครั้นทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณแล้ว ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไป การตรัสรู้ครั้งแรก ได้มีแก่สัตว์หนึ่งแสนโกฏิ

7.

๗.

Mahādoṇaṃ nāgarājaṃ, vinayanto mahāmuni;

Pāṭiheraṃ tadākāsi, dassayanto sadevake.

พระมหามุนี เมื่อทรงแนะนำมหาโทณนาคราช ได้ทรงกระทำปาฏิหาริย์ในกาลนั้น เพื่อทรงแสดงแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก

8.

๘.

Tadā devamanussānaṃ, tamhi dhammappakāsane;

Navutikoṭisahassāni, tariṃsu sabbasaṃsayaṃ.

ในกาลนั้น เมื่อทรงประกาศธรรม เทวดาและมนุษย์เก้าหมื่นโกฏิ ได้ข้ามพ้นความสงสัยทั้งปวง

9.

๙.

Yamhi kāle mahāvīro, ovadī sakamatrajaṃ;

Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

ในกาลใด พระมหาวีระทรงสั่งสอนพระโอรสของพระองค์ ในกาลนั้น การตรัสรู้ครั้งที่สาม ได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นโกฏิ

10.

๑๐.

Sannipātā tayo āsuṃ, nāradassa mahesino;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

การประชุมสาวกของพระนารทมหาสี มี ๓ ครั้ง การประชุมครั้งแรก เป็นการประชุมพระอรหันต์หนึ่งแสนโกฏิ

11.

๑๑.

Yadā buddho buddhaguṇaṃ, sanidānaṃ pakāsayi;

Navutikoṭisahassāni, samiṃsu vimalā tadā.

ในกาลใด พระพุทธเจ้าทรงประกาศพุทธคุณพร้อมทั้งนิทาน ในกาลนั้น พระอรหันต์ผู้ปราศจากมลทินเก้าหมื่นโกฏิ ได้ประชุมกัน

12.

๑๒.

Yadā verocano nāgo, dānaṃ dadāti satthuno;

Tadā samiṃsu jinaputtā, asītisatasahassiyo.

ในกาลใด เวโรจนนาคราชถวายทานแด่พระศาสดา ในกาลนั้น พระชินบุตรแปดล้านได้ประชุมกัน

13.

๑๓.

Ahaṃ [Pg.342] tena samayena, jaṭilo uggatāpano;

Antalikkhacaro āsiṃ, pañcābhiññāsu pāragū.

ในสมัยนั้น เราเป็นชฎิล บำเพ็ญตบะอย่างยิ่ง เหาะไปในอากาศได้ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งอภิญญา ๕

14.

๑๔.

Tadāpāhaṃ asamasamaṃ, sasaṅghaṃ saparijjanaṃ;

Annapānena tappetvā, candanenābhipūjayiṃ.

แม้ในกาลนั้น เราได้ทำให้พระพุทธเจ้าผู้ทรงเสมอด้วยพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเสมอ พร้อมทั้งพระสงฆ์และบริษัท บริบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำแล้ว ได้บูชาด้วยไม้จันทน์

15.

๑๕.

Sopi maṃ tadā byākāsi, nārado lokanāyako;

‘‘Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระนารทโลกนายกพระองค์นั้น ก็ได้ทรงพยากรณ์เราในกาลนั้นว่า ในกัปอันประมาณมิได้แต่กัปนี้ไป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า

16.

๑๖.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

ผู้นี้บำเพ็ญเพียรแล้ว...ฯลฯ...จักได้อยู่ต่อหน้าพระพักตร์ของพระองค์

17.

๑๗.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo hāsetva mānasaṃ;

Adhiṭṭhahiṃ vataṃ uggaṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ยังจิตให้ร่าเริงยิ่งขึ้น ได้อธิษฐานวัตรอันยิ่งยวด เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

18.

๑๘.

Nagaraṃ dhaññavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;

Anomā nāma janikā, nāradassa mahesino.

พระนครของพระนารทมหาสี ชื่อว่าธัญญวดี พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์ทรงพระนามว่าสุเทวะ พระมารดาทรงพระนามว่าอโนมา

19.

๑๙.

Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Jito vijitābhirāmo, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่เก้าพันปี ปราสาทที่ประเสริฐมี ๓ หลัง คือ ชิตะ วิชิตะ และอภิรามะ

20.

๒๐.

Ticattārīsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Vijitasenā nāma nārī, nanduttaro nāma atrajo.

มีนางสนมสี่หมื่นสามพันนางประดับประดาสวยงาม พระมเหสีทรงพระนามว่าวิชิตเสนา พระโอรสทรงพระนามว่านันทุตตระ

21.

๒๑.

Nimitte caturo disvā, padasā gamanena nikkhami;

Sattāhaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

พระบุรุษสูงสุด ทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยพระบาทเปล่า ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๗ วัน

22.

๒๒.

Brahmunā yācito santo, nārado lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, dhanañcuyyānamuttame.

พระมหาวีระนารทโลกนายก ผู้อันพรหมทูลอาราธนาแล้ว ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไป ในพระอุทยานชื่อธนัญชัยอันอุดม

23.

๒๓.

Bhaddasālo jitamitto, ahesuṃ aggasāvakā;

Vāseṭṭho nāmupaṭṭhāko, nāradassa mahesino.

พระภัททสาละและพระชิตมิตร เป็นพระอัครสาวกของพระนารทมหาสี พุทธอุปัฏฐากชื่อว่าวาเสฏฐะ

24.

๒๔.

Uttarā phaggunī ceva, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, mahāsoṇoti vuccati.

พระอุตตราและพระผัคคุณี เป็นพระอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น เรียกว่า ต้นมหาโสณะ

25.

๒๕.

Uggarindo vasabho ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Indāvarī ca vaṇḍī ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

อุคครินทะและวสภะ เป็นอัครอุปัฏฐาก อินทวรีและวัณที เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

26.

๒๖.

Aṭṭhāsītiratanāni[Pg.343], accuggato mahāmuni;

Kañcanagghiyasaṅkāso, dasasahassī virocati.

พระมหามุนี (พระนารทะ) มีพระวรกายสูง ๘๘ ศอก เปรียบดังเสาทองคำอันวิจิตร ย่อมรุ่งเรืองในหมื่นโลกธาตุ

27.

๒๗.

Tassa byāmappabhā kāyā, niddhāvati disodisaṃ;

Nirantaraṃ divārattiṃ, yojanaṃ pharate sadā.

พระรัศมีประมาณ ๑ วา แล่นออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นไปสู่ทิศานุทิศ แผ่ไปตลอด ๑ โยชน์ ทั้งกลางวันกลางคืน ไม่มีระหว่าง ทุกเมื่อ

28.

๒๘.

Na keci tena samayena, samantā yojane janā;

Ukkāpadīpe ujjālenti, buddharaṃsīhi otthaṭā.

ในสมัยนั้น ชนทั้งหลายในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ ถูกพระพุทธรัศมีแผ่ไปทั่วแล้ว จึงไม่จุดคบเพลิงและประทีป

29.

๒๙.

Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลนั้น มีอายุขัย ๙๐,๐๐๐ ปี พระองค์ดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้น (จากสังสารวัฏ)

30.

๓๐.

Yathā uḷūhi gaganaṃ, vicittaṃ upasobhati;

Tatheva sāsanaṃ tassa, arahantehi sobhati.

ท้องฟ้าวิจิตรด้วยหมู่ดาว ย่อมงดงามฉันใด ศาสนาของพระองค์ก็งดงามด้วยพระอรหันต์ทั้งหลาย ฉันนั้น

31.

๓๑.

Saṃsārasotaṃ taraṇāya, sesake paṭipannake;

Dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā, nibbuto so narāsabho.

พระนราสภะพระองค์นั้น ทรงสร้างสะพานคือธรรมอันมั่นคง เพื่อให้พระเสขะและปุถุชนผู้ปฏิบัติที่เหลือข้ามกระแสแห่งสงสาร แล้วเสด็จดับขันธปรินิพพาน

32.

๓๒.

Sopi buddho asamasamo, tepi khīṇāsavā atulatejā;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

แม้พระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนพระองค์นั้น และพระขีณาสพผู้มีเดชหาที่เปรียบมิได้เหล่านั้น ทั้งหมดนั้นก็อันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่ามิใช่หรือ

33.

๓๓.

Nārado jinavasabho, nibbuto sudassane pure;

Tatthevassa thūpavaro, catuyojanamuggatoti.

พระชินวสภะพระนามว่านารทะ ปรินิพพานแล้วในสุทัสสนนคร พระสถูปอันประเสริฐของพระองค์สูง ๔ โยชน์ ก็อยู่ในนครนั้นนั่นเทียว

Nāradassa bhagavato vaṃso navamo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้านารทะ ที่ ๙ จบ

12. Padumuttarabuddhavaṃso

๑๒. พุทธวงศ์ของพระปทุมุตตระ

1.

๑.

Nāradassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Padumuttaro nāma jino, akkhobho sāgarūpamo.

ในกาลภายหลังแห่งพระนารทพุทธเจ้า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ผู้ชนะมาร ผู้ไม่หวั่นไหว เปรียบดังสาคร ได้อุบัติขึ้นแล้ว

2.

๒.

Maṇḍakappova so āsi, yamhi buddho ajāyatha;

Ussannakusalā janatā, tamhi kappe ajāyatha.

พระพุทธเจ้าบังเกิดในกัปใด กัปนั้นเป็นเหมือนมัณฑกัป ในกัปนั้น หมู่ชนผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้มากได้บังเกิดแล้ว

3.

๓.

Padumuttarassa bhagavato, paṭhame dhammadesane;

Koṭisatasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu.

ในการแสดงธรรมครั้งแรกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระ การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่เทวดาและมนุษย์หนึ่งแสนโกฏิ

4.

๔.

Tato parampi vassante, tappayante ca pāṇine;

Sattatiṃsasatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

ในกาลอื่นต่อจากนั้น เมื่อทรงยังสัตว์ให้ยินดี ทรงยังฝนคือธรรมให้ตกลง การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่เทวดาและมนุษย์สามล้านเจ็ดแสน

5.

๕.

Yamhi [Pg.344] kāle mahāvīro, ānandaṃ upasaṅkami;

Pitusantikaṃ upagantvā, āhanī amatadundubhiṃ.

ในกาลใด พระมหาวีระเสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าอานันทะผู้เป็นพระบิดา ครั้นเสด็จเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ทรงประโคมกลองคืออมตธรรม

6.

๖.

Āhate amatabherimhi, vassante dhammavuṭṭhiyā;

Paññāsasatasahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

เมื่อกลองคืออมตธรรมอันพระองค์ทรงประโคมแล้ว เมื่อฝนคือธรรมตกลงอยู่ การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่เทวดาและมนุษย์ห้าล้าน

7.

๗.

Ovādako viññāpako, tārako sabbapāṇinaṃ;

Desanākusalo buddho, tāresi janataṃ bahuṃ.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงสั่งสอน ทรงให้รู้แจ้ง ทรงให้ข้ามพ้นแก่สัตว์ทั้งปวง ผู้ฉลาดในเทศนา ได้ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้นแล้ว

8.

๘.

Sannipātā tayo āsuṃ, padumuttarassa satthuno;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

การประชุมพระสาวกของพระศาสดาปทุมุตตระได้มี ๓ ครั้ง การประชุมครั้งแรกเป็นการประชุมพระขีณาสพหนึ่งแสนโกฏิ

9.

๙.

Yadā buddho asamasamo, vasi vebhārapabbate;

Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

ในกาลใด พระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนประทับอยู่ที่ภูเขาเวภาระ ในกาลนั้น การประชุมครั้งที่ ๒ เป็นการประชุมพระขีณาสพเก้าหมื่นโกฏิ

10.

๑๐.

Puna cārikaṃ pakkante, gāmanigamaraṭṭhato;

Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo.

อีกครั้งหนึ่ง เมื่อเสด็จจาริกไปจากบ้าน นิคม และแว่นแคว้น การประชุมครั้งที่ ๓ เป็นการประชุมพระขีณาสพแปดหมื่นโกฏิ

11.

๑๑.

Ahaṃ tena samayena, jaṭilo nāma raṭṭhiko;

Sambuddhappamukhaṃ saṅghaṃ, sabhattaṃ dussamadāsahaṃ.

ในสมัยนั้น เราเป็นชาวชนบทชื่อว่าชฎิล ได้ถวายผ้าพร้อมทั้งภัตตาหารแก่พระสงฆ์มีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นประมุข

12.

๑๒.

Sopi maṃ buddho byākāsi, saṅghamajjhe nisīdiya;

‘‘Satasahassito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับนั่งในท่ามกลางสงฆ์ ได้ทรงพยากรณ์เราว่า “ในอีกหนึ่งแสนกัปนับแต่กัปนี้ไป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

13.

๑๓.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

“ (พวกเรา) บำเพ็ญเพียรแล้ว...จักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์”

14.

๑๔.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, uttariṃ vatamadhiṭṭhahiṃ;

Akāsiṃ uggadaḷhaṃ dhitiṃ, dasapāramipūriyā.

เราครั้นได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ได้อธิษฐานวัตรอันยิ่งขึ้นไป ได้ทำความเพียรอันกล้าแข็งมั่นคง เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ให้บริบูรณ์

15.

๑๕.

Byāhatā titthiyā sabbe, vimanā dummanā tadā;

Na tesaṃ keci paricaranti, raṭṭhato nicchubhanti te.

ในกาลนั้น เดียรถีย์ทั้งปวงมีใจฟุ้งซ่านเสียใจ ถูกกำจัดแล้ว ไม่มีใครบำรุงพวกเขา พวกเขาถูกขับไล่ออกจากแว่นแคว้น

16.

๑๖.

Sabbe tattha samāgantvā, upagacchuṃ buddhasantike;

Tuvaṃ nātho mahāvīra, saraṇaṃ hohi cakkhuma.

เดียรถีย์ทั้งหมดประชุมกันในที่นั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า (กราบทูลว่า) “ข้าแต่พระมหาวีระ พระองค์ทรงเป็นที่พึ่ง ข้าแต่พระผู้มีจักษุ ขอพระองค์จงเป็นที่ระลึก (ของข้าพระองค์ทั้งหลาย)”

17.

๑๗.

Anukampako kāruṇiko, hitesī sabbapāṇinaṃ;

Sampatte titthiye sabbe, pañcasīle patiṭṭhapi.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอนุเคราะห์ ทรงพระกรุณา แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ทรงให้เดียรถีย์ทั้งหมดผู้มาถึงแล้ว ตั้งอยู่ในศีล ๕

18.

๑๘.

Evaṃ nirākulaṃ āsi, suññataṃ titthiyehi taṃ;

Vicittaṃ arahantehi, vasībhūtehi tādihi.

ด้วยประการฉะนี้ ศาสนานั้นจึงว่างจากพวกเดียรถีย์ ไม่สับสนวุ่นวาย วิจิตรด้วยพระอรหันต์ผู้ถึงความเป็นผู้ชำนาญ ผู้คงที่

19.

๑๙.

Nagaraṃ [Pg.345] haṃsavatī nāma, ānando nāma khattiyo;

Sujātā nāma janikā, padumuttarassa satthuno.

เมืองของพระศาสดาปทุมุตตระชื่อว่าหงสวดี พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์พระนามว่าอานันทะ พระมารดาพระนามว่าสุชาดา

20.

๒๐.

Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Naravāhano yaso vasavattī, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๑๐,๐๐๐ ปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลัง คือ นรวาหนะ ยสะ และวสวัตตี

21.

๒๑.

Ticattārīsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Vasudattā nāma nārī, uttamo nāma atrajo.

มีหญิงสาวสี่หมื่นสามพันนางที่ประดับประดาอย่างงดงาม พระมเหสีทรงพระนามว่าวสุทัตตา พระราชโอรสทรงพระนามว่าอุตตมะ

22.

๒๒.

Nimitte caturo disvā, pāsādenābhinikkhami;

Sattāhaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

บุรุษผู้สูงสุด ทรงทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการ จึงเสด็จออกจากปราสาท ทรงบำเพ็ญเพียรอย่างยิ่งตลอด ๗ วัน

23.

๒๓.

Brahmunā yācito santo, padumuttaro vināyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, mithiluyyānamuttame.

พระปทุมุตตรพุทธเจ้าผู้ทรงนำทาง ผู้มีความเพียรยิ่งใหญ่ ผู้สงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงหมุนธรรมจักร ณ มิถิลุยยานอุทยานอันอุดม

24.

๒๔.

Devalo ca sujāto ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sumano nāmupaṭṭhāko, padumuttarassa mahesino.

พระเทวละและพระสุชาตะ ได้เป็นอัครสาวกของพระปทุมุตตรพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ พุทธอุปัฏฐากนามว่าสุมนะ

25.

๒๕.

Amitā ca asamā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, salaloti pavuccati.

พระอมิตาและพระอสมา ได้เป็นอัครสาวิกา ต้นไม้เป็นที่ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เรียกว่า ต้นสน

26.

๒๖.

Vitiṇṇo ceva tisso ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Haṭṭhā ceva vicittā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

วิติณณอุบาสกและติสสอุบาสก ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก หัฏฐาอุบาสิกาและวิจิตตาอุบาสิกา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

27.

๒๗.

Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, accuggato mahāmuni;

Kañcanagghiyasaṅkāso, dvattiṃsavaralakkhaṇo.

พระมหามุนีทรงมีพระวรกายสูง ๕๘ ศอก ทรงประกอบด้วยพระมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ เปรียบดังซุ้มประตูทอง

28.

๒๘.

Kuṭṭā kavāṭā bhittī ca, rukkhā nagasiluccayā;

Na tassāvaraṇaṃ atthi, samantā dvādasayojane.

ฝาเรือน บานประตู กำแพง ต้นไม้ ภูเขาและศิลา ไม่เป็นเครื่องกำบังพระองค์ได้โดยรอบ ๑๒ โยชน์

29.

๒๙.

Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลนั้น มีอายุหนึ่งแสนปี พระองค์ทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้น (จากสังสารวัฏ)

30.

๓๐.

Santāretvā bahujanaṃ, chinditvā sabbasaṃsayaṃ;

Jalitvā aggikkhandhova nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้นแล้ว ทรงตัดความสงสัยทั้งปวงแล้ว รุ่งโรจน์ดุจกองไฟ แล้วเสด็จดับขันธปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

31.

๓๑.

Padumuttaro jino buddho, nandārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa thūpavaro, dvādasubbedhayojanoti.

พระปทุมุตตรพุทธเจ้าผู้ทรงชนะมาร ปรินิพพานแล้วที่นันทาราม พระสถูปอันประเสริฐของพระองค์สูง ๑๒ โยชน์ ก็ได้มี ณ ที่นั้นนั่นเอง

Padumuttarassa bhagavato vaṃso dasamo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ องค์ที่ ๑๐ จบ

13. Sumedhabuddhavaṃso

๑๓. สุเมธพุทธวงศ์

1.

๑.

Padumuttarassa [Pg.346] aparena, sumedho nāma nāyako;

Durāsado uggatejo, sabbalokuttamo muni.

ในกาลต่อมาแห่งพระปทุมุตตรพุทธเจ้า พระมุนีทรงพระนามว่าสุเมธะ ผู้ทรงเป็นผู้นำ ใครๆ เข้าไปเบียดเบียนได้ยาก มีเดชสูงส่ง และสูงสุดในโลกทั้งปวง

2.

๒.

Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;

Hitesī sabbasattānaṃ, bahū mocesi bandhanā.

พระองค์มีพระเนตรแจ่มใส มีพระพักตร์งดงาม มีพระวรกายใหญ่โตและตรง มีเดชานุภาพ ทรงแสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ ทรงปลดเปลื้องสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก

3.

๓.

Yadā buddho pāpuṇitvā, kevalaṃ bodhimuttamaṃ;

Sudassanamhi nagare, dhammacakkaṃ pavattayi.

ในกาลใด พระพุทธเจ้าทรงบรรลุพระโพธิญาณอันอุดมโดยสิ้นเชิงแล้ว ในกาลนั้น พระองค์ทรงประกาศธรรมจักรในพระนครสุทัสสนะ

4.

๔.

Tassāpi abhisamayā tīṇi, ahesuṃ dhammadesane;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

การตรัสรู้ธรรมของพระสุเมธพุทธเจ้านั้น ได้มี ๓ ครั้ง ในการแสดงธรรมครั้งแรก ธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๑ ได้มีแก่สัตว์หนึ่งแสนโกฏิ

5.

๕.

Punāparaṃ kumbhakaṇṇaṃ, yakkhaṃ so damayī jino;

Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

ในกาลอื่นอีก พระชินเจ้าพระองค์นั้นทรงทรมานกุมภกัณณยักษ์ ธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๒ ได้มีแก่สัตว์เก้าหมื่นโกฏิ

6.

๖.

Punāparaṃ amitayaso, catusaccaṃ pakāsayi;

Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

ในกาลอื่นอีก พระพุทธเจ้าผู้มียศหาประมาณมิได้ ทรงประกาศจตุราริยสัจ ธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นโกฏิ

7.

๗.

Sannipātā tayo āsuṃ, sumedhassa mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

การประชุมแห่งพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่ ของพระสุเมธพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ได้มี ๓ ครั้ง

8.

๘.

Sudassanaṃ nāma nagaraṃ, upagañchi jino yadā;

Tadā khīṇāsavā bhikkhū, samiṃsu satakoṭiyo.

ในกาลใด พระชินเจ้าเสด็จเข้าไปยังพระนครชื่อสุทัสสนะ ในกาลนั้น ภิกษุขีณาสพหนึ่งร้อยโกฏิได้ประชุมกัน

9.

๙.

Punāparaṃ devakūṭe, bhikkhūnaṃ kathinatthate;

Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

ในกาลอื่นอีก ณ ภูเขาเทวกูฏ ในคราวที่ภิกษุทั้งหลายกรานกฐิน การประชุมครั้งที่ ๒ ของพระอรหันต์เก้าสิบโกฏิได้มีขึ้น

10.

๑๐.

Punāparaṃ dasabalo, yadā carati cārikaṃ;

Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyo āsi samāgamo.

ในกาลอื่นอีก เมื่อพระทศพลเสด็จจาริกไป การประชุมครั้งที่ ๓ ของพระอรหันต์แปดสิบโกฏิได้มีขึ้น

11.

๑๑.

Ahaṃ tena samayena, uttaro nāma māṇavo;

Asītikoṭiyo mayhaṃ, ghare sannicitaṃ dhanaṃ.

ในกาลนั้น เราเป็นมาณพชื่อว่าอุตตระ ทรัพย์ที่สั่งสมไว้ในเรือนของเรามีแปดสิบโกฏิ

12.

๑๒.

Kevalaṃ sabbaṃ datvāna, sasaṅghe lokanāyake;

Saraṇaṃ tassupagañchiṃ, pabbajjañcābhirocayiṃ.

เราได้ถวายทรัพย์ทั้งหมดสิ้นเชิงแด่พระโลกนายกพร้อมทั้งพระสงฆ์แล้ว ได้ถึงพระองค์เป็นสรณะ และได้พอใจยิ่งในการบวช

13.

๑๓.

Sopi maṃ buddho byākāsi, karonto anumodanaṃ;

‘‘Tiṃsakappasahassamhi, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น เมื่อทรงกระทำอนุโมทนา ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า “ในอีกสามหมื่นกัปป์ ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

14.

๑๔.

‘‘Padhānaṃ [Pg.347] padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

“เขาบำเพ็ญเพียรแล้ว...ฯลฯ...เราทั้งหลายจักอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์”

15.

๑๕.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งขึ้นไปเพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

16.

๑๖.

Suttantaṃ vinayañcāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;

Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.

เราเล่าเรียนพระสุตตันตะและพระวินัยทั้งหมด คือ นวังคสัตถุศาสน์ แล้วได้ยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้งดงาม

17.

๑๗.

Tatthappamatto viharanto, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Abhiññāsu pāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchahaṃ.

ในศาสนานั้น เราเป็นผู้ไม่ประมาท อยู่ในอิริยาบถนั่ง ยืน และเดินจงกรม ได้ถึงความสำเร็จในอภิญญาทั้งหลายแล้ว จึงได้ไปสู่พรหมโลก

18.

๑๘.

Sudassanaṃ nāma nagaraṃ, sudatto nāma khattiyo;

Sudattā nāma janikā, sumedhassa mahesino.

พระนครของพระสุเมธพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ มีชื่อว่าสุทัสสนะ, พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์ทรงพระนามว่าสุทัตตะ, พระมารดาทรงพระนามว่าสุทัตตา

19.

๑๙.

Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Sucandakañcanasirivaḍḍhā, tayo pāsādamuttamā.

พระสุเมธโพธิสัตว์นั้นทรงครองเรือนอยู่ตลอด ๙,๐๐๐ ปี, มีปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลัง คือ สุจันทปราสาท กัญจนปราสาท และสิริวัฑฒปราสาท

20.

๒๐.

Tisoḷasasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Sumanā nāma sā nārī, punabbasu nāma atrajo.

มีนางนารีที่ประดับตกแต่งดีแล้ว ๔๘,๐๐๐ นาง, พระมเหสีของพระองค์ทรงพระนามว่าสุมนา, พระโอรสทรงพระนามว่าปุนัพพสุ

21.

๒๑.

Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;

Anūnakaṃ aḍḍhamāsaṃ, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว จึงเสด็จออก (บรรพชา) ด้วยพระยานช้าง, ทรงบำเพ็ญเพียรไม่หย่อนเลยตลอดกึ่งเดือน

22.

๒๒.

Brahmunā yācito santo, sumedho lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, sudassanuyyānamuttame.

พระสุเมธโลกนายกผู้มีความเพียรยิ่งใหญ่ ผู้สงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงประกาศพระธรรมจักรในสุทัสสนอุทยานอันประเสริฐ

23.

๒๓.

Saraṇo sabbakāmo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sāgaro nāmupaṭṭhāko, sumedhassa mahesino.

พระสรณะและพระสัพพกามะ ได้เป็นอัครสาวก, พุทธอุปัฏฐากของพระสุเมธพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ชื่อว่าสาคระ

24.

๒๔.

Rāmā ceva surāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, mahānīpoti vuccati.

พระรามาเถรีและพระสุรามาเถรี ได้เป็นอัครสาวิกา, ไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเรียกว่า ต้นสะเดาใหญ่

25.

๒๕.

Uruvelā yasavā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Yasodharā sirimā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

อุรุเวละและยสวะ ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก, ยโสธราและสิริมา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

26.

๒๖.

Aṭṭhāsītiratanāni, accuggato mahāmuni;

Obhāseti disā sabbā, cando tāragaṇe yathā.

พระมหามุนีทรงสูง ๘๘ ศอก, ทรงยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจพระจันทร์ในท่ามกลางหมู่ดาวฉะนั้น

27.

๒๗.

Cakkavattimaṇī nāma, yathā tapati yojanaṃ;

Tatheva tassa ratanaṃ, samantā pharati yojanaṃ.

แก้วมณีของพระเจ้าจักรพรรดิส่องสว่างไปได้ ๑ โยชน์ฉันใด, พระรัศมีของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นก็แผ่ไปโดยรอบ ๑ โยชน์ฉันนั้นเหมือนกัน

28.

๒๘.

Navutivassasahassāni[Pg.348], āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลนั้น มีอายุขัย ๙๐,๐๐๐ ปี, พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้น (จากสังสารวัฏ)

29.

๒๙.

Tevijjachaḷabhiññehi, balappattehi tādihi;

Samākulamidaṃ āsi, arahantehi sādhuhi.

พระศาสนานี้เกลื่อนกล่นไปด้วยพระอรหันต์ผู้ประเสริฐ ผู้ได้วิชชา ๓ อภิญญา ๖ ถึงแล้วซึ่งกำลัง และผู้คงที่

30.

๓๐.

Tepi sabbe amitayasā, vippamuttā nirūpadhī;

Ñāṇālokaṃ dassayitvā, nibbutā te mahāyasā.

พระอรหันต์ทั้งหมดเหล่านั้น ผู้มียศหาประมาณมิได้ หลุดพ้นวิเศษแล้ว ไม่มีอุปธิ, ท่านผู้มียศใหญ่เหล่านั้นได้แสดงแสงสว่างคือพระญาณแล้ว จึงดับขันธปรินิพพานแล้ว

31.

๓๑.

Sumedho jinavaro buddho, medhārāmamhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesatoti.

พระสุเมธชินวรพุทธเจ้า ปรินิพพานแล้วในเมธาราม, พระธาตุของพระองค์ได้แผ่ไปในประเทศนั้นๆ

Sumedhassa bhagavato vaṃso ekādasamo.

สุเมธพุทธวงศ์ ที่ ๑๑ (จบ)

14. Sujātabuddhavaṃso

๑๔. สุชาตพุทธวงศ์

1.

๑.

Tattheva maṇḍakappamhi, sujāto nāma nāyako;

Sīhahanusabhakkhandho, appameyyo durāsado.

ในมัณฑกัปนั้นนั่นเทียว พระศาสดาพระนามว่าสุชาตะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว, พระองค์มีพระหนุดุจคางราชสีห์ มีพระอังสะดุจโคอุสภะ มีคุณประมาณมิได้ และใครๆ ข่มได้โดยยาก

2.

๒.

Candova vimalo suddho, sataraṃsīva patāpavā;

Evaṃ sobhati sambuddho, jalanto siriyā sadā.

พระสัมพุทธเจ้าทรงปราศจากมลทิน บริสุทธิ์ดุจพระจันทร์, ทรงมีพระประตาปะดุจพระอาทิตย์, ทรงรุ่งเรืองด้วยพระสิริ งดงามอยู่ทุกเมื่อ ฉันนั้น

3.

๓.

Pāpuṇitvāna sambuddho, kevalaṃ bodhimuttamaṃ;

Sumaṅgalamhi nagare, dhammacakkaṃ pavattayi.

พระสัมพุทธเจ้า ครั้นบรรลุพระโพธิญาณอันสูงสุดทั้งสิ้นแล้ว ได้ทรงประกาศพระธรรมจักรในสุมังคลนคร

4.

๔.

Desente pavaraṃ dhammaṃ, sujāte lokanāyake ;

Asītikoṭī abhisamiṃsu, paṭhame dhammadesane.

เมื่อพระสุชาตโลกนายกทรงแสดงธรรมอันประเสริฐ ในการแสดงธรรมครั้งแรก สัตว์ ๘๐ โกฏิได้บรรลุธรรม

5.

๕.

Yadā sujāto amitayaso, deve vassaṃ upāgami;

Sattatiṃsasatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

ในกาลใด พระสุชาตะผู้มียศหาประมาณมิได้ เสด็จจำพรรษาในเทวโลก, ในกาลนั้น การบรรลุธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่เทวดา ๓,๗๐๐,๐๐๐ องค์

6.

๖.

Yadā sujāto asamasamo, upagacchi pitusantikaṃ;

Saṭṭhisatasahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

ในกาลใด พระสุชาตะผู้เสมอด้วยพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเสมอ เสด็จไปยังสำนักพระบิดา, ในกาลนั้น การบรรลุธรรมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์ ๖,๐๐๐,๐๐๐

7.

๗.

Sannipātā tayo āsuṃ, sujātassa mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

การประชุมของพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ คงที่ ของพระสุชาตพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ได้มี ๓ ครั้ง

8.

๘.

Abhiññābalappattānaṃ[Pg.349], appattānaṃ bhavābhave;

Saṭṭhisatasahassāni, paṭhamaṃ sannipatiṃsu te.

พระขีณาสพ ๖,๐๐๐,๐๐๐ เหล่านั้น ผู้ถึงแล้วซึ่งกำลังคืออภิญญา ผู้จะไม่เกิดในภพน้อยภพใหญ่อีก ได้ประชุมกันเป็นครั้งแรก

9.

๙.

Punāparaṃ sannipāte, tidivorohaṇe jine;

Paññāsasatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

อีกครั้งหนึ่ง ในคราวที่พระชินเจ้าเสด็จลงจากเทวโลก การประชุมครั้งที่ ๒ ของพระขีณาสพ ๕,๐๐๐,๐๐๐ ได้มีแล้ว

10.

๑๐.

Upasaṅkamanto narāsabhaṃ, tassa yo aggasāvako;

Catūhi satasahassehi, sambuddhaṃ upasaṅkami.

อัครสาวกของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น เมื่อเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านรชน ได้เข้าไปเฝ้าพร้อมด้วยภิกษุ ๔๐๐,๐๐๐ รูป

11.

๑๑.

Ahaṃ tena samayena, catudīpamhi issaro;

Antalikkhacaro āsiṃ, cakkavattī mahabbalo.

ในสมัยนั้น เราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นใหญ่ในทวีปทั้งสี่ มีกำลังมาก เหาะไปในอากาศได้

12.

๑๒.

Loke acchariyaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;

Upagantvāna vandiṃ so, sujātaṃ lokanāyakaṃ.

เรานั้นเห็นพระสุชาตโลกนายก ผู้เป็นอัศจรรย์ ไม่เคยมีมาก่อน น่าขนพองสยองเกล้าในโลกแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าถวายบังคมแล้ว

13.

๑๓.

Catudīpe mahārajjaṃ, ratane satta uttame;

Buddhe niyyādayitvāna, pabbajiṃ tassa santike.

เราถวายราชสมบัติใหญ่ในทวีปทั้งสี่ และรัตนะ ๗ ประการอันประเสริฐแด่พระพุทธเจ้าแล้ว ได้บวชในสำนักของพระองค์

14.

๑๔.

Ārāmikā janapade, uṭṭhānaṃ paṭipiṇḍiya;

Upanenti bhikkhusaṅghassa, paccayaṃ sayanāsanaṃ.

อารามิกชนในชนบท รวบรวมผลผลิตแล้ว ย่อมน้อมนำปัจจัยและเสนาสนะเข้าไปถวายแก่ภิกษุสงฆ์

15.

๑๕.

Sopi maṃ buddho byākāsi, dasasahassimhi issaro;

‘‘Tiṃsakappasahassamhi, ayaṃ buddho bhavissati.

พระพุทธเจ้าสุชาตะพระองค์นั้น ผู้ทรงเป็นใหญ่ในหมื่นโลกธาตุ ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ในอีกสามหมื่นกัป จักรพรรดิองค์นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

16.

๑๖.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘ครั้นบำเพ็ญเพียรแล้ว...ฯลฯ... พวกเราจักอยู่เฉพาะพระพักตร์พระพุทธเจ้าพระองค์นี้’

17.

๑๗.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo hāsaṃ janesahaṃ;

Adhiṭṭhahiṃ vataṃ uggaṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังความยินดีให้เกิดยิ่งขึ้น ได้สมาทานวัตรอันยิ่งยวด เพื่อบำเพ็ญทศบารมีให้บริบูรณ์

18.

๑๘.

Suttantaṃ vinayañcāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;

Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.

เราเล่าเรียนพระสุตตันตะและพระวินัยทั้งหมด คือ นวังคสัตถุศาสน์แล้ว ได้ยังพระชินศาสนาให้งดงาม

19.

๑๙.

Tatthappamatto viharanto, brahmaṃ bhāvetva bhāvanaṃ;

Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchahaṃ.

ในศาสนานั้น เราเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ เจริญพรหมภาวนาแล้ว ถึงซึ่งฝั่งแห่งอภิญญา ได้ไปสู่พรหมโลก

20.

๒๐.

Sumaṅgalaṃ nāma nagaraṃ, uggato nāma khattiyo;

Mātā pabhāvatī nāma, sujātassa mahesino.

พระนครของพระสุชาตมหามุนี ชื่อว่าสุมังคละ พระบิดาทรงพระนามว่าอุคคตะ พระมารดาทรงพระนามว่าปภาวดี

21.

๒๑.

Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Sirī upasirī nando, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่เก้าพันปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลัง ชื่อว่าสิรี อุปสิรี และนันทะ

22.

๒๒.

Tevīsatisahassāni[Pg.350], nāriyo samalaṅkatā;

Sirinandā nāma nārī, upaseno nāma atrajo.

มีพระสนมสองหมื่นสามพันนางที่ประดับประดาอย่างดี พระมเหสีทรงพระนามว่าสิรินันทา พระโอรสทรงพระนามว่าอุปเสนะ

23.

๒๓.

Nimitte caturo disvā, assayānena nikkhami;

Anūnanavamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยอัสสยาน ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๙ เดือนเต็ม

24.

๒๔.

Brahmunā yācito santo, sujāto lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, sumaṅgaluyyānamuttame.

พระสุชาตโลกนายก ผู้ทรงสงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว พระมหาวีระได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไป ในสุมังคลอุทยานอันอุดม

25.

๒๕.

Sudassano sudevo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Nārado nāmupaṭṭhāko, sujātassa mahesino.

พระสุทัสสนะและพระสุเทวะ ได้เป็นพระอัครสาวกของพระสุชาตมหามุนี พระอุปัฏฐากชื่อว่านารทะ

26.

๒๖.

Nāgā ca nāgasamālā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, mahāveḷūti vuccati.

พระนาคาและพระนาคสมาลา ได้เป็นพระอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เรียกว่า ต้นไผ่ใหญ่

27.

๒๗.

So ca rukkho ghanakkhandho, acchiddo hoti pattiko;

Uju vaṃso brahā hoti, dassanīyo manoramo.

ต้นไม้นั้นมีลำต้นหนาทึบ ไม่มีโพรง มีใบดก ลำต้นตรง สูงใหญ่ น่าดูน่าชม และน่ารื่นรมย์ใจ

28.

๒๘.

Ekakkhandho pavaḍḍhitvā, tato sākhā pabhijjati;

Yathā subaddho morahattho, evaṃ sobhati so dumo.

มีลำต้นเดียวเจริญขึ้นไปแล้วแตกกิ่งก้านสาขาออกไป ต้นไม้นั้นงดงามประดุจกำหางนกยูงที่มัดไว้ดีแล้ว

29.

๒๙.

Na tassa kaṇṭakā honti, nāpi chiddaṃ mahā ahu;

Vitthiṇṇasākho aviralo, sandacchāyo manoramo.

ต้นไผ่นั้นไม่มีหนาม ทั้งไม่มีโพรงใหญ่ มีกิ่งก้านแผ่ไพศาล มีใบหนาแน่น มีเงาทึบ น่ารื่นรมย์ใจ

30.

๓๐.

Sudatto ceva citto ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Subhaddā ca padumā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

สุทัตตะและจิตตะ ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก สุภัททาและปทุมา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

31.

๓๑.

Paññāsaratano āsi, uccattanena so jino;

Sabbākāravarūpeto, sabbaguṇamupāgato.

พระชินเจ้าพระองค์นั้น ทรงสูง ๕๐ ศอกโดยส่วนสูง ทรงถึงพร้อมด้วยอาการอันประเสริฐทุกอย่าง ทรงเข้าถึงคุณธรรมทั้งปวง

32.

๓๒.

Tassa pabhā asamasamā, niddhāvati samantato;

Appamāṇo atuliyo, opammehi anūpamo.

พระรัศมีของพระองค์เสมอด้วยพระรัศมีของผู้ที่ไม่มีใครเสมอ แผ่ซ่านออกไปโดยรอบ พระองค์ทรงเป็นผู้ประมาณมิได้ หาผู้เปรียบมิได้ และไม่มีผู้ใดจะเปรียบด้วยอุปมาได้

33.

๓๓.

Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในครั้งนั้น มีอายุขัยเก้าหมื่นปี พระองค์ทรงดำรงอยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังหมู่ชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้น

34.

๓๔.

Yathāpi sāgare ūmī, gagane tārakā yathā;

Evaṃ tadā pāvacanaṃ, arahantehi cittitaṃ.

คลื่นในสาครมีประการใด หมู่ดาวในท้องฟ้ามีประการใด ฉันใดก็ฉันนั้น ในครั้งนั้น พระปาพจน์ก็วิจิตรตระการตาด้วยพระอรหันต์ทั้งหลาย

35.

๓๕.

So [Pg.351] ca buddho asamasamo, guṇāni ca tāni atuliyāni;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้ไม่มีใครเสมอ และพระคุณเหล่านั้นที่หาที่เปรียบมิได้ ทั้งหมดนั้นได้อันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่ามิใช่หรือหนอ

36.

๓๖.

Sujāto jinavaro buddho, silārāmamhi nibbuto;

Tattheva tassa cetiyo, tīṇigāvutamuggatoti.

พระสุชาตชินวรพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานที่สีลาราม พระเจดีย์ของพระองค์ที่อารามนั้นเอง สูงสามคาวุต

Sujātassa bhagavato vaṃso dvādasamo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคสุชาตะที่ ๑๒

15. Piyadassībuddhavaṃso

๑๕. ปิยทัสสีพุทธวงศ์

1.

๑.

Sujātassa aparena, sayambhū lokanāyako;

Durāsado asamasamo, piyadassī mahāyaso.

ในลำดับต่อจากพระสุชาตพุทธเจ้า พระปิยทัสสีผู้ทรงเป็นสยมภู เป็นโลกนายก ใครๆ ข่มได้ยาก ไม่มีใครเสมอเหมือน ทรงมียศใหญ่ ได้อุบัติขึ้นแล้ว

2.

๒.

Sopi buddho amitayaso, ādiccova virocati;

Sabbaṃ tamaṃ nihantvāna, dhammacakkaṃ pavattayi.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงมียศประมาณมิได้ ก็ทรงรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์ ทรงกำจัดความมืดทั้งปวงแล้ว ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไป

3.

๓.

Tassāpi atulatejassa, ahesuṃ abhisamayā tayo;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

แม้พระพุทธเจ้าผู้ทรงมีเดชหาที่เปรียบมิได้พระองค์นั้น ก็ได้มีการตรัสรู้ ๓ ครั้ง การตรัสรู้ครั้งแรกได้มีแก่เทวดาและมนุษย์หนึ่งแสนโกฏิ

4.

๔.

Sudassano devarājā, micchādiṭṭhimarocayi;

Tassa diṭṭhiṃ vinodento, satthā dhammamadesayi.

ท้าวเทวราชพระนามว่าสุทัสสนะ ทรงพอพระทัยในมิจฉาทิฏฐิ พระศาสดาเมื่อจะทรงบรรเทาทิฏฐิของท้าวเธอ จึงทรงแสดงธรรม

5.

๕.

Janasannipāto atulo, mahāsannipatī tadā;

Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

ในครั้งนั้น การประชุมของหมู่ชนหาที่เปรียบมิได้ เป็นการประชุมใหญ่ การตรัสรู้ครั้งที่สองได้มีแก่เทวดาและมนุษย์เก้าหมื่นโกฏิ

6.

๖.

Yadā doṇamukhaṃ hatthiṃ, vinesi narasārathi;

Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

ในกาลใด พระนรสารถีทรงแนะนำพญาช้างชื่อโฑณมุขะ ในกาลนั้น การตรัสรู้ครั้งที่สามได้มีแก่เทวดาและมนุษย์แปดหมื่นโกฏิ

7.

๗.

Sannipātā tayo āsuṃ, tassāpi piyadassino;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

พระปิยทัสสีพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงมีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุมครั้งที่ ๑ มีพระขีณาสพ ๑ แสนโกฏิ

8.

๘.

Tato paraṃ navutikoṭī, samiṃsu ekato munī;

Tatiye sannipātamhi, asītikoṭiyo ahū.

ต่อมา พระมุนี ๙๐ โกฏิได้ประชุมพร้อมกันครั้งหนึ่ง ในการประชุมครั้งที่ ๓ มีพระมุนี ๘๐ โกฏิ

9.

๙.

Ahaṃ tena samayena, kassapo nāma brāhmaṇo ;

Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.

ในสมัยนั้น เราเป็นพราหมณ์ชื่อกัสสปะ เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนตร์ จบไตรเพท

10.

๑๐.

Tassa [Pg.352] dhammaṃ suṇitvāna, pasādaṃ janayiṃ ahaṃ;

Koṭisatasahassehi, saṅghārāmaṃ amāpayiṃ.

เราได้ฟังธรรมของพระองค์แล้ว ได้ยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น ได้ใช้ทรัพย์ ๑ แสนโกฏิสร้างสังฆาราม

11.

๑๑.

Tassa datvāna ārāmaṃ, haṭṭho saṃviggamānaso;

Saraṇe pañca sīle ca, daḷhaṃ katvā samādiyiṃ.

เราได้ถวายอารามแด่พระองค์แล้ว มีใจเบิกบานสังเวช ได้สมาทานสรณะและศีล ๕ อย่างมั่นคง

12.

๑๒.

Sopi maṃ buddho byākāsi, saṅghamajjhe nisīdiya;

‘‘Aṭṭhārase kappasate, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับนั่งในท่ามกลางสงฆ์ ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ใน ๑,๘๐๐ กัป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

13.

๑๓.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘บำเพ็ญเพียรแล้ว...ฯลฯ...จักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์พระพุทธเจ้านี้’

14.

๑๔.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวดขึ้นไป เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ให้บริบูรณ์

15.

๑๕.

Sudhaññaṃ nāma nagaraṃ, sudatto nāma khattiyo;

Candā nāmāsi janikā, piyadassissa satthuno.

พระศาสดาพระนามว่าปิยทัสสี มีพระนครชื่อสุธัญญะ พระบิดาทรงพระนามว่าสุทัตตะ เป็นกษัตริย์ พระมารดาทรงพระนามว่าจันทา

16.

๑๖.

Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Sunimmalavimalagiriguhā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๙,๐๐๐ ปี มีปราสาทอุดม ๓ หลัง ชื่อสุนิมมละ วิมละ และคิริคุหา

17.

๑๗.

Tettiṃsasahassāni ca, nāriyo samalaṅkatā;

Vimalā nāma nārī ca, kañcanāveḷo nāma atrajo.

มีนางสนม ๓๓,๐๐๐ นาง ล้วนประดับประดาสวยงาม พระมเหสีพระนามว่าวิมลา พระโอรสพระนามว่ากัญจนเวฬะ

18.

๑๘.

Nimitte caturo disvā, rathayānena nikkhami;

Chamāsaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

พระบุรุษอุดมทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ แล้ว เสด็จออกผนวชด้วยราชรถ ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๖ เดือน

19.

๑๙.

Brahmunā yācito santo, piyadassī mahāmuni;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, usabhuyyāne manorame.

พระมหามุนีปิยทัสสี ผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้อันพรหมทูลอาราธนาแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักร ณ อุสภอุทยานอันน่ารื่นรมย์

20.

๒๐.

Pālito sabbadassī ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sobhito nāmupaṭṭhāko, piyadassissa satthuno.

พระปาลิตะและพระสัพพทัสสีเป็นพระอัครสาวกของพระศาสดาปิยทัสสี พุทธอุปัฏฐากชื่อว่าโสภิตะ

21.

๒๑.

Sujātā dhammadinnā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, kakudhoti pavuccati.

พระสุชาดาและพระธรรมทินนาเป็นพระอัครสาวิกา โพธิพฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นกุ่ม

22.

๒๒.

Sandhako dhammako ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Visākhā dhammadinnā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

สันธกอุบาสกและธัมมกอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก วิสาขาอุบาสิกาและธรรมทินนาอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

23.

๒๓.

Sopi [Pg.353] buddho amitayaso, dvattiṃsavaralakkhaṇo;

Asītihatthamubbedho, sālarājāva dissati.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นมีพระยศหาประมาณมิได้ ทรงสมบูรณ์ด้วยพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ มีพระวรกายสูง ๘๐ ศอก ปรากฏดุจพญาสาละ

24.

๒๔.

Aggicandasūriyānaṃ, natthi tādisikā pabhā;

Yathā ahu pabhā tassa, asamassa mahesino.

รัศมีของไฟ ดวงจันทร์ และดวงอาทิตย์ ไม่เป็นเช่นกับรัศมีของพระมหามุนีผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนพระองค์นั้น

25.

๒๕.

Tassāpi devadevassa, āyu tāvatakaṃ ahu;

Navutivassasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.

พระชนมายุของพระเทวเทพพระองค์นั้นก็มีประมาณเท่านั้น พระผู้มีจักษุประทับอยู่ในโลก ๙๐,๐๐๐ ปี

26.

๒๖.

Sopi buddho asamasamo, yugānipi tāni atuliyāni;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

แม้พระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนพระองค์นั้น และพระสาวกคู่หาที่เปรียบมิได้นั้น ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่ามิใช่หรือ

27.

๒๗.

Piyadassī munivaro, assatthārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa jinathūpo, tīṇiyojanamuggatoti.

พระมุนีผู้ประเสริฐพระนามว่าปิยทัสสี เสด็จปรินิพพาน ณ อัสสัตถาราม พระชินสถูปของพระองค์ในอารามนั้น สูง ๓ โยชน์

Piyadassissa bhagavato vaṃso terasamo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าปิยทัสสี ที่ ๑๓ จบ

16. Atthadassībuddhavaṃso

๑๖. อัตถทัสสีพุทธวงศ์

1.

๑.

Tattheva maṇḍakappamhi, atthadassī mahāyaso;

Mahātamaṃ nihantvāna, patto sambodhimuttamaṃ.

ในมัณฑกัปนั้นเอง พระพุทธเจ้าพระนามว่าอัตถทัสสี ผู้มีพระยศใหญ่ ทรงกำจัดความมืดมนอนธการใหญ่หลวง บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด

2.

๒.

Brahmunā yācito santo, dhammacakkaṃ pavattayi;

Amatena tappayī lokaṃ, dasasahassisadevakaṃ.

พระองค์ผู้อันพรหมทูลอาราธนาแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักร ยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกในหมื่นโลกธาตุให้ยินดีด้วยอมตธรรม

3.

๓.

Tassāpi lokanāthassa, ahesuṃ abhisamayā tayo;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

การตรัสรู้ธรรมของพระโลกนาถพระองค์นั้นได้มี ๓ ครั้ง การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๑ ได้มีแก่สัตว์ ๑ แสนโกฏิ

4.

๔.

Yadā buddho atthadassī, carate devacārikaṃ;

Koṭisatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

เมื่อพระพุทธเจ้าอัตถทัสสีเสด็จจาริกไปในเทวโลก การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่เทวดาและพรหม ๑ แสนโกฏิ

5.

๕.

Punāparaṃ yadā buddho, desesi pitusantike;

Koṭisatasahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมในสำนักของพระบิดา การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์ ๑ แสนโกฏิ

6.

๖.

Sannipātā tayo āsuṃ, tassāpi ca mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

พระมหามุนีพระองค์นั้น ทรงมีการประชุม ๓ ครั้ง ของเหล่าพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ คงที่

7.

๗.

Aṭṭhanavutisahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;

Aṭṭhāsītisahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

การประชุมครั้งที่ ๑ มีพระขีณาสพ ๙๘,๐๐๐ องค์ การประชุมครั้งที่ ๒ มีพระขีณาสพ ๘๘,๐๐๐ องค์

8.

๘.

Aṭṭhasattatisatasahassānaṃ[Pg.354], tatiyo āsi samāgamo;

Anupādā vimuttānaṃ, vimalānaṃ mahesinaṃ.

การประชุมครั้งที่ ๓ ได้มีแล้ว แห่งพระขีณาสพ ๗,๘๐๐,๐๐๐ องค์ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากมลทิน ผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่มีอุปาทาน

9.

๙.

Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;

Susīmo nāma nāmena, mahiyā seṭṭhasammato.

ในสมัยนั้น เราเป็นชฎิล มีตบะกล้าแข็ง นามว่าสุสิมะ อันชาวโลกสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐในแผ่นดิน

10.

๑๐.

Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;

Devalokāharitvāna, sambuddhamabhipūjayiṃ.

เราได้นำเอาดอกมณฑารพ ดอกปทุม และดอกปาริฉัตตก์อันเป็นทิพย์ มาจากเทวโลก บูชาพระสัมพุทธเจ้าแล้ว

11.

๑๑.

Sopi maṃ buddho byākāsi, atthadassī mahāmuni;

‘‘Aṭṭhārase kappasate, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระนามว่าอัตถทัสสี ผู้เป็นพระมหามุนีพระองค์นั้น ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า “ใน ๑,๘๐๐ กัป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

12.

๑๒.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

“จักบำเพ็ญเพียร...ฯลฯ...จักอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าพระองค์นี้”

13.

๑๓.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, haṭṭho saṃviggamānaso;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็มีใจร่าเริงสังเวช ได้อธิษฐานวัตรยิ่งขึ้นไป เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

14.

๑๔.

Sobhaṇaṃ nāma nagaraṃ, sāgaro nāma khattiyo;

Sudassanā nāma janikā, atthadassissa satthuno.

พระนครของพระศาสดาพระนามว่าอัตถทัสสี ชื่อว่าโสภณะ พระบิดาทรงเป็นกษัตริย์พระนามว่าสาคระ พระมารดาพระนามว่าสุทัสสนา

15.

๑๕.

Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Amaragiri sugiri vāhanā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๑๐,๐๐๐ ปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลัง ชื่ออมรคิรี สุคิรี และวาหนะ

16.

๑๖.

Tettiṃsañca sahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Visākhā nāma nārī ca, selo nāmāsi atrajo.

มีนางสนมที่ประดับประดาอย่างสวยงาม ๓๓,๐๐๐ นาง พระมเหสีพระนามว่าวิสาขา พระโอรสพระนามว่าเสละ

17.

๑๗.

Nimitte caturo disvā, assayānena nikkhami;

Anūnaaṭṭhamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยอัสสยาน ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๘ เดือนไม่หย่อน

18.

๑๘.

Brahmunā yācito santo, atthadassī mahāyaso;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, anomuyyāne narāsabho.

พระพุทธเจ้าพระนามว่าอัตถทัสสี ผู้ทรงมีพระยศใหญ่ ผู้ทรงสงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ทรงเป็นพระมหาวีระผู้ประเสริฐกว่านรชน ได้ทรงประกาศพระธรรมจักร ณ อโนมอุทยาน

19.

๑๙.

Santo ca upasanto ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Abhayo nāmupaṭṭhāko, atthadassissa satthuno.

พระสันตะและพระอุปสันตะ ได้เป็นพระอัครสาวกของพระศาสดาพระนามว่าอัตถทัสสี พระอุปัฏฐากชื่อว่าอภัย

20.

๒๐.

Dhammā ceva sudhammā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, campakoti pavuccati.

พระธัมมาและพระสุธัมมา ได้เป็นพระอัครสาวิกา ต้นไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เรียกว่า ต้นจำปา

21.

๒๑.

Nakulo ca nisabho ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Makilā ca sunandā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

นกุละและนิสภะ ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก มกิลาและสุนันทา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

22.

๒๒.

Sopi [Pg.355] buddho asamasamo, asītihatthamuggato;

Sobhate sālarājāva, uḷurājāva pūrito.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงเสมอกับพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ทรงสูง ๘๐ ศอก ทรงงดงามดุจพญาสาละ และดุจพระจันทร์วันเพ็ญ

23.

๒๓.

Tassa pākatikā raṃsī, anekasatakoṭiyo;

Uddhaṃ adho dasa disā, pharanti yojanaṃ sadā.

พระรัศมีปกติของพระองค์หลายร้อยหลายโกฏิ แผ่ไปตลอดโยชน์หนึ่งในเบื้องบน เบื้องต่ำ และทิศทั้ง ๑๐ ตลอดกาล

24.

๒๔.

Sopi buddho narāsabho, sabbasattuttamo muni;

Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ประเสริฐกว่านรชน ผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ ผู้เป็นพระมุนี ผู้มีพระจักษุ ได้ประทับอยู่ในโลก ๑๐๐,๐๐๐ ปี

25.

๒๕.

Atulaṃ dassetvā obhāsaṃ, virocetvā sadevake ;

Sopi aniccataṃ patto, yathaggupādānasaṅkhayā.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงแสดงโอภาสหาประมาณมิได้ ทรงทำโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างแล้ว ก็เสด็จถึงความไม่เที่ยง ดุจไฟสิ้นเชื้อ

26.

๒๖.

Atthadassī jinavaro, anomārāmamhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesatoti.

พระชินวรเจ้าพระนามว่าอัตถทัสสี เสด็จปรินิพพาน ณ อโนมาราม พระธาตุของพระองค์ได้แผ่กระจายไปในประเทศนั้นๆ แล

Atthadassissa bhagavato vaṃso cuddasamo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าอัตถทัสสี ที่ ๑๔

17. Dhammadassībuddhavaṃso

๑๗. ธรรมทัสสีพุทธวงศ์

1.

๑.

Tattheva maṇḍakappamhi, dhammadassī mahāyaso;

Tamandhakāraṃ vidhamitvā, atirocati sadevake.

ในมัณฑกัปนั้นนั่นเอง พระพุทธเจ้าพระนามว่าธรรมทัสสี ผู้ทรงมีพระยศใหญ่ ทรงกำจัดความมืดคือโมหะแล้ว ทรงรุ่งเรืองยิ่งในโลกพร้อมทั้งเทวโลก

2.

๒.

Tassāpi atulatejassa, dhammacakkappavattane;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงมีพระเดชหาประมาณมิได้ ในคราวทรงประกาศพระธรรมจักร การตรัสรู้ครั้งแรกได้มีแก่สัตว์ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ

3.

๓.

Yadā buddho dhammadassī, vinesi sañjayaṃ isiṃ;

Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

เมื่อใด พระพุทธเจ้าพระนามว่าธรรมทัสสี ทรงแนะนำสัญชัยดาบส เมื่อนั้น การตรัสรู้ครั้งที่ ๒ ได้มีแก่สัตว์ ๙๐ โกฏิ

4.

๔.

Yadā sakko upāgañchi, sapariso vināyakaṃ;

Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

เมื่อใด ท้าวสักกะพร้อมด้วยบริษัทเข้าไปเฝ้าพระวินายก เมื่อนั้น การตรัสรู้ครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์ ๘๐ โกฏิ

5.

๕.

Tassāpi devadevassa, sannipātā tayo ahuṃ ;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพ ก็ได้มีการประชุม ๓ ครั้ง แห่งพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่

6.

๖.

Yadā buddho dhammadassī, saraṇe vassaṃ upāgami;

Tadā koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

เมื่อใด พระพุทธเจ้าพระนามว่าธรรมทัสสี เสด็จเข้าจำพรรษา ณ กรุงสรณะ เมื่อนั้น การประชุมครั้งแรกได้มีขึ้น แห่งพระขีณาสพ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ

7.

๗.

Punāparaṃ yadā buddho, devato eti mānusaṃ;

Tadāpi satakoṭīnaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

อนึ่ง ในกาลอื่น เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จจากเทวโลกสู่มนุสสโลก แม้ในครั้งนั้น การประชุมครั้งที่ ๒ ได้มีขึ้น แห่งพระขีณาสพ ๑๐๐ โกฏิ

8.

๘.

Punāparaṃ [Pg.356] yadā buddho, pakāsesi dhute guṇe;

Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyo āsi samāgamo.

อนึ่ง ในกาลอื่น เมื่อพระพุทธเจ้าทรงประกาศธุดงคคุณ เมื่อนั้น การประชุมครั้งที่ ๓ ได้มีขึ้น แห่งพระขีณาสพ ๘๐ โกฏิ

9.

๙.

Ahaṃ tena samayena, sakko āsiṃ purindado;

Dibbena gandhamālena, turiyenābhipūjayiṃ.

ในสมัยนั้น เราเป็นท้าวสักกะผู้ให้ทานในกาลก่อน ได้บูชาพระพุทธเจ้าด้วยเครื่องหอมและพวงมาลาอันเป็นทิพย์ และด้วยดนตรี

10.

๑๐.

Sopi maṃ buddho byākāsi, devamajjhe nisīdiya;

‘‘Aṭṭhārase kappasate, ayaṃ buddho bhavissati.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่เทพ ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ในอีกหนึ่งพันแปดร้อยกัป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

11.

๑๑.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘(ชนทั้งหลายปรารถนาว่า) พระโคดมนี้ทรงบำเพ็ญเพียรแล้ว...ฯลฯ... พวกเราจักอยู่เฉพาะพระพักตร์พระพุทธเจ้าพระองค์นี้’

12.

๑๒.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวดขึ้นไป เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

13.

๑๓.

Saraṇaṃ nāma nagaraṃ, saraṇo nāma khattiyo;

Sunandā nāma janikā, dhammadassissa satthuno.

พระนครของพระศาสดาพระนามว่าธัมมทัสสี ชื่อว่าสรณะ พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์พระนามว่าสรณะ พระมารดาพระนามว่าสุนันทา

14.

๑๔.

Aṭṭhavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Arajo virajo sudassano, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๘,๐๐๐ ปี มีปราสาทที่อุดม ๓ หลัง ชื่อว่า อรชะ วิรชะ และสุทัสสนะ

15.

๑๕.

Ticattārīsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Vicikoḷi nāma nārī, atrajo puññavaḍḍhano.

มีพระสนมที่ประดับตกแต่งแล้ว ๔๓,๐๐๐ นาง พระมเหสีพระนามว่าวิจิโกฬิ พระโอรสพระนามว่าปุญญวัฑฒนะ

16.

๑๖.

Nimitte caturo disvā, pāsādenābhinikkhami;

Sattāhaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

บุรุษผู้สูงสุด ทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยปราสาท ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๗ วัน

17.

๑๗.

Brahmunā yācito santo, dhammadassī narāsabho;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, migadāye naruttamo.

พระธัมมทัสสีนราสภ ผู้คงที่ ผู้อุดมกว่านรชน ผู้มีความเพียรใหญ่ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในป่ามิคทายวัน

18.

๑๘.

Padumo phussadevo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sunetto nāmupaṭṭhāko, dhammadassissa satthuno.

พระปทุมะและพระปุสสเทวะเป็นพระอัครสาวก พระสุนัตตะเป็นพุทธอุปัฏฐากของพระศาสดาพระนามว่าธัมมทัสสี

19.

๑๙.

Khemā ca saccanāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, bimbijāloti vuccati.

พระเถรีชื่อเขมาและสัจจนามาเป็นพระอัครสาวิกา ต้นไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นรัตติ

20.

๒๐.

Subhaddo kaṭissaho ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Sāḷiyā ca kaḷiyā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

สุภัททอุบาสกและกฏิสสหอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก สาฬิยาอุบาสิกาและกฬิยาอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

21.

๒๑.

Sopi [Pg.357] buddho asamasamo, asītihatthamuggato;

Atirocati tejena, dasasahassimhi dhātuyā.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงเสมอกับพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน มีพระวรกายสูง ๘๐ ศอก ทรงรุ่งเรืองยิ่งด้วยพระเดชในหมื่นโลกธาตุ

22.

๒๒.

Suphullo sālarājāva, vijjūva gagane yathā;

Majjhanhikeva sūriyo, evaṃ so upasobhatha.

พระองค์ทรงงดงาม ดุจพญาสาละที่ดอกบานสะพรั่ง ดุจสายฟ้าในท้องฟ้า และดุจพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวัน ฉะนั้น

23.

๒๓.

Tassāpi atulatejassa, samakaṃ āsi jīvitaṃ;

Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.

พระชนมายุของพระพุทธเจ้าผู้มีพระเดชหาที่เปรียบมิได้พระองค์นั้น ก็สมกับอายุของคนในยุคนั้น พระองค์ผู้มีจักษุประทับอยู่ในโลก ๑๐๐,๐๐๐ ปี

24.

๒๔.

Obhāsaṃ dassayitvāna, vimalaṃ katvāna sāsanaṃ;

Cavi candova gagane, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงแสดงธรรมให้สว่างไสว ทรงทำพระศาสนาให้หมดจดแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก ดุจพระจันทร์ที่เคลื่อนไปในท้องฟ้า ฉะนั้น

25.

๒๕.

Dhammadassī mahāvīro, sālārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa thūpavaro, tīṇiyojanamuggatoti.

พระธัมมทัสสีผู้มีความเพียรใหญ่ เสด็จดับขันธปรินิพพานที่สาลาราม พระสถูปอันประเสริฐของพระองค์สูง ๓ โยชน์ ก็อยู่ในสาลารามนั้นเอง

Dhammadassissa bhagavato vaṃso pannarasamo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าธัมมทัสสี ที่ ๑๕ จบ

18. Siddhatthabuddhavaṃso

๑๘. สิทธัตถพุทธวงศ์

1.

๑.

Dhammadassissa aparena, siddhattho nāma nāyako;

Nihanitvā tamaṃ sabbaṃ, sūriyo abbhuggato yathā.

ในกาลภายหลังพระพุทธเจ้าพระนามว่าธัมมทัสสี พระนายกพระนามว่าสิทธัตถะ ทรงกำจัดความมืดทั้งหมดแล้ว ดุจพระอาทิตย์อุทัย

2.

๒.

Sopi patvāna sambodhiṃ, santārento sadevakaṃ;

Abhivassi dhammameghena, nibbāpento sadevakaṃ.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นก็ทรงบรรลุสัมโพธิญาณแล้ว ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้น ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้เย็นด้วยเมฆคือธรรม แล้วให้ฝนคือธรรมตกลงมา

3.

๓.

Tassāpi atulatejassa, ahesuṃ abhisamayā tayo;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

การตรัสรู้ธรรมของพระพุทธเจ้าผู้มีพระเดชหาที่เปรียบมิได้ แม้พระองค์นั้น ได้มี ๓ ครั้ง การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๑ ได้มีแก่สัตว์ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ

4.

๔.

Punāparaṃ bhīmarathe, yadā āhani dundubhiṃ;

Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระองค์ทรงตีกลองคือธรรม ที่ภีมรัฐนคร การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่สัตว์ ๙๐ โกฏิ

5.

๕.

Yadā buddho dhammaṃ desesi, vebhāre so puruttame;

Tadā navutikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

เมื่อพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงแสดงธรรม ที่เวภารนครอันอุดม การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์ ๙๐ โกฏิ

6.

๖.

Sannipātā tayo āsuṃ, tasmimpi dvipaduttame;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

ในสมัยของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าทวิบาทพระองค์นั้น ได้มีการประชุม ๓ ครั้ง ของพระขีณาสพทั้งหลายผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่

7.

๗.

Koṭisatānaṃ [Pg.358] navutīnaṃ, asītiyāpi ca koṭinaṃ;

Ete āsuṃ tayo ṭhānā, vimalānaṃ samāgame.

ในการประชุมของพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทินนั้น มี ๓ วาระ คือ (ประชุม) พระขีณาสพ ๑๐๐ โกฏิ ๙๐ โกฏิ และ ๘๐ โกฏิ

8.

๘.

Ahaṃ tena samayena, maṅgalo nāma tāpaso;

Uggatejo duppasaho, abhiññābalasamāhito.

ในสมัยนั้น เราเป็นดาบสชื่อว่ามังคละ มีเดชกล้า ใครๆ ข่มได้ยาก สมบูรณ์ด้วยกำลังแห่งอภิญญา

9.

๙.

Jambuto phalamānetvā siddhatthassa adāsahaṃ;

Paṭiggahetvā sambuddho, idaṃ vacanamabravi.

เรานำผลไม้จากต้นหว้ามาถวายแด่พระพุทธเจ้าสิทธัตถะ พระสัมพุทธเจ้าทรงรับแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

10.

๑๐.

‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;

Catunnavutito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

‘ท่านทั้งหลายจงดูดาบสผู้มีผมเกล้าเป็นชฎา บำเพ็ญตบะอย่างยิ่งนี้ ดาบสนี้จักเป็นพระพุทธเจ้าในอีก ๙๔ กัป’

11.

๑๑.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘(ชนทั้งหลายปรารถนาว่า) พระโคดมนี้ทรงบำเพ็ญเพียรแล้ว...ฯลฯ... พวกเราจักอยู่เฉพาะพระพักตร์พระพุทธเจ้าพระองค์นี้’

12.

๑๒.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวดขึ้นไป เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

13.

๑๓.

Vebhāraṃ nāma nagaraṃ, udeno nāma khattiyo;

Suphassā nāma janikā, siddhatthassa mahesino.

พระนครของพระมหามุนีสิทธัตถะ มีชื่อว่าเวภาระ พระบิดาทรงเป็นกษัตริย์พระนามว่าอุเทนะ พระมารดามีพระนามว่าสุผัสสา

14.

๑๔.

Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Kokāsuppalakokanadā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครอบครองเรือนอยู่ ๑๐,๐๐๐ ปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลัง คือ โกกะ สุปปละ และโกกนุท

15.

๑๕.

Tisoḷasasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Somanassā nāma sā nārī, anupamo nāma atrajo.

มีนางสนม ๔๘,๐๐๐ นาง ล้วนประดับประดาสวยงาม พระชายามีพระนามว่าโสมนัสสา พระโอรสมีพระนามว่าอนูปมะ

16.

๑๖.

Nimitte caturo disvā, sivikāyābhinikkhami;

Anūnadasamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยวอทรง พระองค์ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๑๐ เดือนเต็ม

17.

๑๗.

Brahmunā yācito santo, siddhattho lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, migadāye naruttamo.

พระสิทธัตถะผู้ทรงเป็นพระโลกนายก ผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้ประเสริฐกว่านรชน ผู้อันพรหมทูลอาราธนาแล้ว ทรงประกาศธรรมจักร ณ ป่ามิคทายวัน

18.

๑๘.

Sambalo ca sumitto ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Revato nāmupaṭṭhāko, siddhatthassa mahesino.

พระสัมพลเถระและพระสุมิตตเถระ ได้เป็นพระอัครสาวกของพระมหามุนีสิทธัตถะ พระอุปัฏฐากชื่อว่าพระเรวตะ

19.

๑๙.

Sīvalā ca surāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, kaṇikāroti vuccati.

พระสีวลาเถรีและพระสุรามาเถรี ได้เป็นพระอัครสาวิกา ไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเรียกว่า ไม้กรรณิการ์

20.

๒๐.

Suppiyo ca samuddo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Rammā ceva surammā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

สุปปิยอุบาสกและสมุททอุบาสก ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก รัมมาอุบาสิกาและสุรัมมาอุบาสิกา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

21.

๒๑.

So [Pg.359] buddho saṭṭhiratanaṃ, ahosi nabhamuggato;

Kañcanagghiyasaṅkāso, dasasahassī virocati.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นสูง ๖๐ ศอก ทรงรุ่งเรืองอยู่ในหมื่นโลกธาตุ ดุจเสาทอง

22.

๒๒.

Sopi buddho asamasamo, atulo appaṭipuggalo;

Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงมีพระจักษุ ผู้ไม่มีใครเหมือน ไม่มีใครเท่าเทียม ไม่มีบุคคลเปรียบ ได้ประทับอยู่ในโลก ๑๐๐,๐๐๐ ปี

23.

๒๓.

Vipulaṃ pabhaṃ dassayitvā, pupphāpetvāna sāvake;

Vilāsetvā samāpatyā, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงแสดงพระรัศมีอันไพบูลย์ ยังพระสาวกให้เบิกบานแล้ว ทรงเพลิดเพลินด้วยสมาบัติ พร้อมด้วยพระสาวกเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว

24.

๒๔.

Siddhattho munivaro buddho, anomārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa thūpavaro, catuyojanamuggatoti.

พระพุทธเจ้าสิทธัตถะผู้ประเสริฐกว่าพระมุนี ปรินิพพานแล้วที่อโนมาราม พระสถูปอันประเสริฐของพระองค์ สูง ๔ โยชน์ ก็อยู่ในอารามนั้นนั่นเอง

Siddhatthassa bhagavato vaṃso soḷasamo.

พระพุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิทธัตถะที่ ๑๖ จบ

19. Tissabuddhavaṃso

๑๙. พระพุทธวงศ์ของพระติสสพุทธเจ้า

1.

๑.

Siddhatthassa aparena, asamo appaṭipuggalo;

Anantatejo amitayaso, tisso lokagganāyako.

ในลำดับต่อจากพระสิทธัตถพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าพระนามว่าติสสะ ผู้ไม่มีใครเหมือน ไม่มีบุคคลเปรียบ มีเดชไม่มีสิ้นสุด มียศนับไม่ได้ ทรงเป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก ได้อุบัติขึ้นแล้ว

2.

๒.

Tamandhakāraṃ vidhamitvā, obhāsetvā sadevakaṃ;

Anukampako mahāvīro, loke uppajji cakkhumā.

พระองค์ผู้ทรงอนุเคราะห์ มีความเพียรใหญ่ มีพระจักษุ ทรงกำจัดความมืดมนธ์ คือ อวิชชา ยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างแล้ว อุบัติขึ้นในโลก

3.

๓.

Tassāpi atulā iddhi, atulaṃ sīlaṃ samādhi ca;

Sabbattha pāramiṃ gantvā, dhammacakkaṃ pavattayi.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ก็มีพระฤทธิ์หาที่เปรียบมิได้ มีศีลและสมาธิหาที่เปรียบมิได้ ทรงถึงความเป็นผู้ยอดเยี่ยมในธรรมทั้งปวงแล้ว ทรงประกาศธรรมจักร

4.

๔.

So buddho dasasahassimhi, viññāpesi giraṃ suciṃ;

Koṭisatāni abhisamiṃsu, paṭhame dhammadesane.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงประกาศพระวาจาอันบริสุทธิ์ในหมื่นโลกธาตุ ในการแสดงธรรมครั้งแรก สัตว์ ๑๐๐ โกฏิ ได้บรรลุธรรม

5.

๕.

Dutiyo navutikoṭīnaṃ, tatiyo saṭṭhikoṭiyo;

Bandhanāto pamocesi, satte naramarū tadā.

ครั้งที่ ๒ สัตว์ ๙๐ โกฏิ ได้บรรลุธรรม ครั้งที่ ๓ สัตว์ ๖๐ โกฏิ ได้บรรลุธรรม ในครั้งนั้น พระองค์ทรงปลดเปลื้องเหล่าสัตว์ คือ มนุษย์และเทวดาจากเครื่องผูก

6.

๖.

Sannipātā tayo āsuṃ, tisse lokagganāyake;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

ในศาสนาของพระติสสพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก ได้มีการประชุม ๓ ครั้ง ของพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่

7.

๗.

Khīṇāsavasatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;

Navutisatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

การประชุมครั้งแรกมีพระขีณาสพ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมครั้งที่ ๒ มีพระขีณาสพ ๙,๐๐๐,๐๐๐ รูป

8.

๘.

Asītisatasahassānaṃ[Pg.360], tatiyo āsi samāgamo;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, pupphitānaṃ vimuttiyā.

การประชุมครั้งที่ ๓ มีพระขีณาสพ ๘,๐๐๐,๐๐๐ รูป ผู้ปราศจากมลทิน เบิกบานแล้วด้วยวิมุตติ

9.

๙.

Ahaṃ tena samayena, sujāto nāma khattiyo;

Mahābhogaṃ chaḍḍayitvā, pabbajiṃ isipabbajaṃ.

ในสมัยนั้น เราเป็นกษัตริย์พระนามว่าสุชาตะ ละทิ้งโภคสมบัติมากมาย ออกบวชเป็นฤๅษี

10.

๑๐.

Mayi pabbajite sante, uppajji lokanāyako;

Buddhoti saddaṃ sutvāna, pīti me upapajjatha.

เมื่อเราบวชแล้ว พระโลกนายกได้อุบัติขึ้น พอได้ยินเสียงว่า “พุทโธ” ปีติก็เกิดแก่เรา

11.

๑๑.

Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;

Ubho hatthehi paggayha, dhunamāno upāgamiṃ.

เราประคองดอกมณฑารพ ดอกปทุม และดอกปาริฉัตรอันเป็นทิพย์ด้วยมือทั้งสอง สะบัดผ้าเปลือกไม้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า

12.

๑๒.

Catuvaṇṇaparivutaṃ, tissaṃ lokagganāyakaṃ;

Tamahaṃ pupphaṃ gahetvā, matthake dhārayiṃ jinaṃ.

เราได้ถือดอกไม้นั้นไปบูชาไว้บนพระเศียรของพระชินเจ้าติสสะ ผู้เป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก ผู้อันหมู่ชน ๔ วรรณะแวดล้อมแล้ว

13.

๑๓.

Sopi maṃ buddho byākāsi, janamajjhe nisīdiya;

‘‘Dvenavute ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่ชน ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า “ในอีก ๙๒ กัปนับแต่กัปนี้ ฤๅษีตนนี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

14.

๑๔.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

“ฤๅษีนี้จักบำเพ็ญเพียร...ฯลฯ... จักได้อยู่ต่อหน้าพระพักตร์ของพระองค์”

15.

๑๕.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้สมาทานวัตรยิ่งยวดขึ้นไป เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

16.

๑๖.

Khemakaṃ nāma nagaraṃ, janasandho nāma khattiyo;

Padumā nāma janikā, tissassa ca mahesino.

พระนครของพระมหามุนีติสสะ มีชื่อว่าเขมกะ พระบิดาทรงเป็นกษัตริย์พระนามว่าชนสันธะ พระมารดามีพระนามว่าปทุมา

17.

๑๗.

Sattavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Guhāsela nārisaya nisabhā, tayo pāsādamuttamā.

พระโพธิสัตว์พระองค์นั้นทรงครองเรือนอยู่ ๗,๐๐๐ ปี มีปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลัง คือ คูหเสละ นาริสยะ และนิสภะ

18.

๑๘.

Samatiṃsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Subhaddānāmikā nārī, ānando nāma atrajo.

มีนางสนมที่ประดับตกแต่งอย่างดี ๓๐,๐๐๐ นาง พระมเหสีพระนามว่าสุภัททา พระโอรสพระนามว่าอานนท์

19.

๑๙.

Nimitte caturo disvā, assayānena nikkhami;

Anūnaaṭṭhamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยอัสสยาน (ยานเทียมม้า) ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ตลอด ๘ เดือนเต็ม

20.

๒๐.

Brahmunā yācito santo, tisso lokagganāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, yasavatiyamuttame.

พระติสสพุทธเจ้าผู้มีความเพียรยิ่งใหญ่ ผู้ทรงเป็นผู้นำชั้นเอกของโลก ผู้งามสงบ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงหมุนธรรมจักร ณ ยสวดีวันอันประเสริฐ

21.

๒๑.

Brahmadevo udayo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Samaṅgo nāmupaṭṭhāko, tissassa ca mahesino.

พระพรหมเทวะและพระอุเทนะเป็นพระอัครสาวก พระสมังคะเป็นพุทธอุปัฏฐากของพระติสสมเหสี

22.

๒๒.

Phussā [Pg.361] ceva sudattā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, asanoti pavuccati.

พระเถรีนามว่าผุสสาและสุทัตตาเป็นพระอัครสาวิกา ต้นไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเรียกว่า ต้นประดู่

23.

๒๓.

Sambalo ca sirimā ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Kisāgotamī upasenā, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

สัมพลอุบาสกและสิริมะอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก กีสาโคตมีอุบาสิกาและอุปเสนาอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

24.

๒๔.

So buddho saṭṭhiratano, ahu uccattane jino;

Anūpamo asadiso, himavā viya dissati.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระชินเจ้าพระองค์นั้น สูง ๖๐ ศอก ทรงเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีใครเหมือน ปรากฏดุจภูเขาหิมพานต์

25.

๒๕.

Tassāpi atulatejassa, āyu āsi anuttaro;

Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.

พระพุทธเจ้าผู้มีพระเดชหาที่เปรียบมิได้พระองค์นั้น มีพระชนมายุยอดเยี่ยม พระองค์ผู้มีจักษุ ทรงดำรงอยู่ในโลก ๑๐๐,๐๐๐ ปี

26.

๒๖.

Uttamaṃ pavaraṃ seṭṭhaṃ, anubhotvā mahāyasaṃ;

Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงเสวยยศใหญ่ อันสูงสุด ประเสริฐสุด และดีเยี่ยมแล้ว ทรงรุ่งโรจน์ดุจกองไฟ แล้วเสด็จดับขันธปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

27.

๒๗.

Valāhakova anilena, sūriyena viya ussavo;

Andhakārova padīpena, nibbuto so sasāvako.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นพร้อมด้วยพระสาวกเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว เหมือนก้อนเมฆหายไปเพราะลม เหมือนน้ำค้างหายไปเพราะดวงอาทิตย์ และเหมือนความมืดหายไปเพราะประทีป

28.

๒๘.

Tisso jinavaro buddho, nandārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa jinathūpo, tīṇiyojanamuggatoti.

พระติสสชินวรพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานที่นันทาราม พระชินสถูปของพระองค์สูง ๓ โยชน์ ก็ตั้งอยู่ที่นั่นเอง

Tissassa bhagavato vaṃso sattarasamo.

วงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าติสสะ ที่ ๑๗ (จบ)

20. Phussabuddhavaṃso

๒๐. พระพุทธวงศ์ของพระผุสสพุทธเจ้า

1.

๑.

Tattheva maṇḍakappamhi, ahu satthā anuttaro;

Anupamo asamasamo, phusso lokagganāyako.

ในมัณฑกัปนั้นเอง ได้มีพระศาสดาผู้ยอดเยี่ยม ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีใครเท่าเทียม ทรงเป็นผู้นำชั้นเอกของโลก พระนามว่าผุสสะ

2.

๒.

Sopi sabbaṃ tamaṃ hantvā, vijaṭetvā mahājaṭaṃ;

Sadevakaṃ tappayanto, abhivassi amatambunā.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงกำจัดความมืดทั้งปวง ทรงสะสางรกชัฏใหญ่คือตัณหาแล้ว ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ยินดี โปรยปรายฝนคืออมตธรรม

3.

๓.

Dhammacakkaṃ pavattente, phusse nakkhattamaṅgale;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

เมื่อพระผุสสพุทธเจ้าผู้เป็นมงคลดุจนักษัตร ทรงประกาศธรรมจักร การตรัสรู้ธรรมครั้งแรกได้มีแก่สัตว์หนึ่งแสนโกฏิ

4.

๔.

Navutisatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu;

Asītisatasahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่สัตว์ ๙ ล้าน การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์ ๘ ล้าน

5.

๕.

Sannipātā tayo āsuṃ, phussassāpi mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

การประชุมของพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่ ได้มี ๓ ครั้ง แด่พระผุสสมเหสี

6.

๖.

Saṭṭhisatasahassānaṃ[Pg.362], paṭhamo āsi samāgamo;

Paññāsasatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

การประชุมครั้งแรกมีพระขีณาสพ ๖ ล้านรูป การประชุมครั้งที่ ๒ มีพระขีณาสพ ๕ ล้านรูป

7.

๗.

Cattārīsasatasahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;

Anupādā vimuttānaṃ, vocchinnapaṭisandhinaṃ.

การประชุมครั้งที่ ๓ มีพระขีณาสพ ๔ ล้านรูป ผู้ไม่ถือมั่น หลุดพ้นแล้ว ตัดปฏิสนธิได้แล้ว

8.

๘.

Ahaṃ tena samayena, vijitāvī nāma khattiyo;

Chaḍḍayitvā mahārajjaṃ, pabbajiṃ tassa santike.

ในสมัยนั้น เราเป็นกษัตริย์พระนามว่าวิชิตาวี สละราชสมบัติใหญ่แล้ว บวชในสำนักของพระองค์

9.

๙.

Sopi maṃ buddho byākāsi, phusso lokagganāyako;

‘‘Dvenavute ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระผุสสพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำชั้นเอกของโลกพระองค์นั้น ก็ทรงพยากรณ์เราว่า “ในกัปที่ ๙๒ นับแต่กัปนี้ไป ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

10.

๑๐.

‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

“ท่านผู้นี้จักบำเพ็ญเพียร...ฯลฯ... (พวกเรา) จักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์”

11.

๑๑.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรอันยิ่งยวด เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

12.

๑๒.

Suttantaṃ vinayañcāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;

Sabbaṃ pariyāpuṇitvā, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.

เราเรียนพระสุตตันตะ พระวินัย และนวังคสัตถุศาสน์ทั้งหมดแล้ว ได้ยังพระชินศาสนาให้งดงาม

13.

๑๓.

Tatthappamatto viharanto, brahmaṃ bhāvetva bhāvanaṃ;

Abhiññāsu pāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchahaṃ.

เราอยู่ในศาสนานั้นไม่ประมาท เจริญพรหมภาวนาแล้ว บรรลุถึงความสำเร็จในอภิญญาทั้งหลาย ได้ไปสู่พรหมโลก

14.

๑๔.

Kāsikaṃ nāma nagaraṃ, jayaseno nāma khattiyo;

Sirimā nāma janikā, phussassāpi mahesino.

เมืองของพระผุสสมเหสีนามว่ากาสิกะ พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์พระนามว่าชยเสนะ พระมารดาพระนามว่าสิริมา

15.

๑๕.

Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Garuḷapakkha haṃsa suvaṇṇabhārā, tayo pāsādamuttamā.

พระโพธิสัตว์พระองค์นั้นทรงครองเรือนอยู่ ๙,๐๐๐ ปี มีปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลัง คือ ครุฬปักขะ หังสะ และสุวัณณภาระ

16.

๑๖.

Tiṃsaitthisahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Kisāgotamī nāma nārī, anūpamo nāma atrajo.

มีนางสนมที่ประดับตกแต่งอย่างดี ๓๐,๐๐๐ นาง พระมเหสีพระนามว่ากีสาโคตมี พระโอรสพระนามว่าอนูปมะ

17.

๑๗.

Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;

Chamāsaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

พระบุรุษสูงสุด ทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยคชยาน ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ตลอด ๖ เดือน

18.

๑๘.

Brahmunā yācito santo, phusso lokagganāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, migadāye naruttamo.

พระพุทธเจ้าพระนามว่าผุสสะ ผู้มีความเพียรยิ่งใหญ่ ผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้นำโลกผู้สงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงหมุนธรรมจักร ณ ป่ามิคทายวัน

19.

๑๙.

Surakkhito dhammaseno, ahesuṃ aggasāvakā;

Sabhiyo nāmupaṭṭhāko, phussassāpi mahesino.

พระสุรักขิตะและพระธรรมเสนะ ได้เป็นอัครสาวกของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระนามว่าผุสสะ พุทธอุปัฏฐากชื่อว่าสภิยะ

20.

๒๐.

Cālā [Pg.363] ca upacālā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, āmaṇḍoti pavuccati.

พระจาลาและพระอุปจาลา ได้เป็นอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เรียกว่า ต้นมะขามป้อม

21.

๒๑.

Dhanañcayo visākho ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Padumā ceva nāgā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

ธนัญชัยอุบาสกและวิสาขอุบาสก ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก ปทุมาอุบาสิกาและนาคาอุบาสิกา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

22.

๒๒.

Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, sopi accuggato muni;

Sobhate sataraṃsīva, uḷurājāva pūrito.

พระมุนีพระองค์นั้น มีพระวรกายสูง ๕๘ ศอก ทรงงดงามดุจพระอาทิตย์มีรัศมี และดุจพระจันทร์เพ็ญ

23.

๒๓.

Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในครั้งนั้น มีอายุขัย ๙๐,๐๐๐ ปี พระองค์ทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงช่วยปวงชนจำนวนมากให้ข้ามพ้น

24.

๒๔.

Ovaditvā bahū satte, santāretvā bahū jane;

Sopi satthā atulayaso, nibbuto so sasāvako.

พระศาสดาพระองค์นั้น ผู้มีพระยศหาที่เปรียบมิได้ ทรงสั่งสอนสัตว์จำนวนมาก ทรงช่วยปวงชนจำนวนมากให้ข้ามพ้นดีแล้ว ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

25.

๒๕.

Phusso jinavaro satthā, senārāmamhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesatoti.

พระศาสดาผู้ประเสริฐทรงพระนามว่าผุสสะ เสด็จดับขันธปรินิพพานในเสนาราม พระธาตุของพระองค์ได้แผ่กระจายไปในประเทศนั้นๆ

Phussassa bhagavato vaṃso aṭṭhārasamo.

วงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าผุสสะ ที่ ๑๘ จบ

21. Vipassībuddhavaṃso

๒๑. วงศ์ของพระวิปัสสีพุทธเจ้า

1.

๑.

Phussassa ca aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Vipassī nāma nāmena, loke uppajji cakkhumā.

ในกาลต่อมาจากพระพุทธเจ้าพระนามว่าผุสสะ พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงมีจักษุ ๕ ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ทรงพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก

2.

๒.

Avijjaṃ sabbaṃ padāletvā, patto sambodhimuttamaṃ;

Dhammacakkaṃ pavattetuṃ, pakkāmi bandhumatīpuraṃ.

พระองค์ทรงทำลายอวิชชาทั้งปวงแล้ว บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด เสด็จไปยังกรุงพันธุมดีเพื่อทรงหมุนธรรมจักร

3.

๓.

Dhammacakkaṃ pavattetvā, ubho bodhesi nāyako;

Gaṇanāya na vattabbo, paṭhamābhisamayo ahu.

พระผู้นำทรงหมุนธรรมจักรแล้ว ได้ทรงทำให้คนทั้งสองได้ตรัสรู้ การบรรลุธรรมครั้งแรกได้มีแล้ว (แก่หมู่สัตว์) ซึ่งไม่อาจจะนับได้

4.

๔.

Punāparaṃ amitayaso, tattha saccaṃ pakāsayi;

Caturāsītisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

อีกครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระยศหาประมาณมิได้ ได้ทรงประกาศสัจจะในที่นั้น การบรรลุธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐

5.

๕.

Caturāsītisahassāni, sambuddhaṃ anupabbajuṃ;

Tesamārāmapattānaṃ, dhammaṃ desesi cakkhumā.

ชน ๘๔,๐๐๐ ได้บวชตามพระสัมพุทธเจ้า พระผู้มีจักษุได้ทรงแสดงธรรมแก่พวกเขาผู้มาถึงอารามแล้ว

6.

๖.

Sabbākārena [Pg.364] bhāsato, sutvā upanisādino ;

Tepi dhammavaraṃ gantvā, tatiyābhisamayo ahu.

การบรรลุธรรมครั้งที่ ๓ ได้มีขึ้นแก่ชนเหล่านั้น ผู้ได้เข้าไปเฝ้าสดับธรรมอันประเสริฐ จากพระองค์ผู้ตรัสสอนโดยทุกประการ

7.

๗.

Sannipātā tayo āsuṃ, vipassissa mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

การประชุมของพระขีณาสพทั้งหลายผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่ ได้มี ๓ ครั้ง แด่พระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระนามว่าวิปัสสี

8.

๘.

Aṭṭhasaṭṭhisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;

Bhikkhusatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

การประชุมครั้งที่ ๑ ได้มีขึ้น (แห่งภิกษุ) ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมครั้งที่ ๒ ได้มีขึ้น (แห่งภิกษุ) ๑๐๐,๐๐๐ รูป

9.

๙.

Asītibhikkhusahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;

Tattha bhikkhugaṇamajjhe, sambuddho atirocati.

การประชุมครั้งที่ ๓ ได้มีขึ้น (แห่งภิกษุ) ๘๐,๐๐๐ รูป พระสัมพุทธเจ้าทรงรุ่งเรืองยิ่งนักในท่ามกลางหมู่ภิกษุนั้น

10.

๑๐.

Ahaṃ tena samayena, nāgarājā mahiddhiko;

Atulo nāma nāmena, puññavanto jutindharo.

ในสมัยนั้น เราเป็นพญานาคชื่อว่า อตุละ มีฤทธิ์มาก มีบุญ มีรัศมีรุ่งเรือง

11.

๑๑.

Nekānaṃ nāgakoṭīnaṃ, parivāretvānahaṃ tadā;

Vajjanto dibbaturiyehi, lokajeṭṭhaṃ upāgamiṃ.

ในครั้งนั้น เราอันนาคหลายโกฏิแวดล้อมแล้ว บรรเลงทิพยดุริยางค์ เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุดในโลก

12.

๑๒.

Upasaṅkamitvā sambuddhaṃ, vipassiṃ lokanāyakaṃ;

Maṇimuttaratanakhacitaṃ, sabbābharaṇavibhūsitaṃ;

เราเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ผู้นำของโลกแล้ว (ได้ถวายบัลลังก์ทอง) อันประดับด้วยแก้วมณี แก้วมุกดา และรัตนะ ตกแต่งด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง

Nimantetvā dhammarājassa, suvaṇṇapīṭhamadāsahaṃ.

เราได้นิมนต์พระธรรมราชาแล้ว ได้ถวายบัลลังก์ทอง

13.

๑๓.

Sopi maṃ buddho byākāsi, saṅghamajjhe nisīdiya;

‘‘Ekanavutito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับนั่งในท่ามกลางสงฆ์แล้ว ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

14.

๑๔.

‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;

Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.

พระตถาคตจักเสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์อันน่ารื่นรมย์ ทรงบำเพ็ญเพียร กระทำทุกรกิริยา

15.

๑๕.

‘‘Ajapālarukkhamūlasmiṃ, nisīditvā tathāgato;

Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.

พระตถาคตจักประทับนั่งที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ทรงรับข้าวมธุปายาสในที่นั้นแล้ว จักเสด็จไปยังแม่น้ำเนรัญชรา

16.

๑๖.

‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;

Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.

พระชินเจ้าพระองค์นั้น จักเสวยข้าวมธุปายาสที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา แล้วจักเสด็จไปยังโคนต้นโพธิ์โดยทางอันประเสริฐที่เทวดาจัดเตรียมไว้

17.

๑๗.

‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;

Assatthamūle sambodhiṃ, bujjhissati mahāyaso.

ลำดับนั้น พระองค์ผู้ยอดเยี่ยม ผู้มีพระยศใหญ่ จักทรงกระทำประทักษิณโพธิมณฑลแล้ว ตรัสรู้พระสัมโพธิญาณที่โคนต้นอัสสัตถะ

18.

๑๘.

‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;

Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.

พระชนนีผู้ให้กำเนิดของพระองค์ จักมีพระนามว่ามายา พระชนกจักมีพระนามว่าสุทโธทนะ พระองค์จักเป็นพระโคดม

19.

๑๙.

‘‘Anāsavā [Pg.365] vītarāgā, santacittā samāhitā;

Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;

Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.

พระโกลิตะและพระอุปติสสะ ผู้ไม่มีอาสวะ ปราศจากราคะ มีจิตสงบ มีใจมั่นคง จักเป็นอัครสาวก พระอานนท์นามว่าอุปัฏฐาก จักอุปัฏฐากพระชินเจ้าพระองค์นี้

20.

๒๐.

‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;

Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati.

พระเขมาและพระอุบลวรรณาเถรี ผู้ไม่มีอาสวะ ปราศจากราคะ มีจิตสงบ มีใจมั่นคง จักเป็นอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เรียกว่าต้นอัสสัตถพฤกษ์

21.

๒๑.

‘‘Citto ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā;

Nandamātā ca uttarā, aggā hessantupaṭṭhikā;

Āyu vassasataṃ tassa, gotamassa yasassino.

จิตตคฤหบดีและหัตถกอุบาสกชาวเมืองอาฬวี จักเป็นอัครอุปัฏฐาก นางนันทมาดาและนางอุตตราอุบาสิกา จักเป็นอัครอุปัฏฐายิกา พระโคตมผู้มียศพระองค์นั้น จักมีพระชนมายุ ๑๐๐ ปี

22.

๒๒.

‘‘Idaṃ sutvāna vacanaṃ…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

เราได้ฟังพระดำรัสนี้แล้ว...จักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์พระชินเจ้าพระองค์นี้

23.

๒๓.

Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ได้ทำจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวด เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

24.

๒๔.

Nagaraṃ bandhumatī nāma, bandhumā nāma khattiyo;

Mātā bandhumatī nāma, vipassissa mahesino.

พระนครของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระนามว่าวิปัสสี ชื่อว่าพันธุมดี พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์พระนามว่าพันธุมา พระมารดาพระนามว่าพันธุมดี

25.

๒๕.

Aṭṭhavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Nando sunando sirimā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๘,๐๐๐ ปี ปราสาท ๓ หลังอันอุดมของพระองค์คือ นันทะ สุนันทะ และสิริมา

26.

๒๖.

Ticattārīsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Sudassanā nāma sā nārī, samavattakkhandho nāma atrajo.

มีพระสนมที่ประดับตกแต่งแล้ว ๔๓,๐๐๐ นาง พระมเหสีของพระองค์พระนามว่าสุทัสสนา พระโอรสพระนามว่าสมวัตตขันธะ

27.

๒๗.

Nimitte caturo disvā, rathayānena nikkhami;

Anūnaaṭṭhamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยราชรถ ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๘ เดือนเต็ม

28.

๒๘.

Brahmunā yācito santo, vipassī lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, migadāye naruttamo.

พระวิปัสสีผู้เป็นโลกนายก ผู้สงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว พระองค์ผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้นำสูงสุดในนรชน ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน

29.

๒๙.

Khaṇḍo ca tissanāmo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Asoko nāmupaṭṭhāko, vipassissa mahesino.

พระขัณฑะและพระติสสะ เป็นอัครสาวกของพระวิปัสสีผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ พระอุปัฏฐากชื่อว่าอโสกะ

30.

๓๐.

Candā ca candamittā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, pāṭalīti pavuccati.

พระจันทาและพระจันทมิตตาเถรี เป็นอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นแคฝอย

31.

๓๑.

Punabbasumitto nāgo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Sirimā uttarā ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

ปุนัพพสุมิตตอุบาสกและนาคอุบาสก เป็นอัครอุปัฏฐาก สิริมาอุบาสิกาและอุตตราอุบาสิกา เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

32.

๓๒.

Asītihatthamubbedho[Pg.366], vipassī lokanāyako;

Pabhā niddhāvati tassa, samantā sattayojane.

พระวิปัสสีพุทธเจ้าผู้เป็นโลกนายก สูง ๘๐ ศอก พระรัศมีของพระองค์แผ่ไปโดยรอบ ๗ โยชน์

33.

๓๓.

Asītivassasahassāni, āyu buddhassa tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลนั้น พระพุทธเจ้ามีพระชนมายุ ๘๐,๐๐๐ ปี พระองค์ดำรงพระชนม์อยู่ตราบเท่านี้ ได้ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้นวัฏสงสาร

34.

๓๔.

Bahudevamanussānaṃ, bandhanā parimocayi;

Maggāmaggañca ācikkhi, avasesaputhujjane.

พระองค์ทรงเปลื้องเทวดาและมนุษย์จำนวนมากให้พ้นจากเครื่องผูกพัน ทรงชี้แจงทางและมิใช่ทางแก่ปุถุชนที่เหลืออยู่

35.

๓๕.

Ālokaṃ dassayitvāna, desetvā amataṃ padaṃ;

Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงแสดงแสงสว่าง ทรงประกาศอมตบทแล้ว รุ่งโรจน์ดุจกองเพลิงใหญ่ เสด็จดับขันธปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

36.

๓๖.

Iddhivaraṃ puññavaraṃ, lakkhaṇañca kusumitaṃ;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

อิทธิฤทธิ์อันประเสริฐ บุญอันประเสริฐ และพระลักษณะอันงดงามดังดอกไม้บาน ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงเป็นของว่างเปล่ามิใช่หรือ

37.

๓๗.

Vipassī jinavaro buddho, sumittārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa thūpavaro, sattayojanamussitoti.

พระวิปัสสีชินวรพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานในสุมิตตาราม พระสถูปอันประเสริฐของพระองค์สูง ๗ โยชน์ ก็ตั้งอยู่ที่นั่น

Vipassissa bhagavato vaṃso ekūnavīsatimo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เป็นที่ ๑๙ จบ

22. Sikhībuddhavaṃso

๒๒. สิขีพุทธวงศ์

1.

๑.

Vipassissa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Sikhivhayo āsi jino, asamo appaṭipuggalo.

ในกาลต่อมาจากพระวิปัสสีพุทธเจ้า พระสัมพุทธเจ้าผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า พระนามว่าสิขี ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน หาบุคคลเปรียบมิได้ ได้ทรงอุบัติขึ้นแล้ว

2.

๒.

Mārasenaṃ pamadditvā, patto sambodhimuttamaṃ;

Dhammacakkaṃ pavattesi, anukampāya pāṇinaṃ.

พระองค์ทรงย่ำยีเสนาแห่งมาร บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว ทรงอาศัยความอนุเคราะห์แก่สัตว์ทั้งหลาย จึงทรงประกาศธรรมจักรให้เป็นไป

3.

๓.

Dhammacakkaṃ pavattente, sikhimhi jinapuṅgave ;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

เมื่อพระสิขีพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าพระชินะทั้งหลาย ทรงประกาศธรรมจักรให้เป็นไป การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๑ ได้มีแก่สัตว์ ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิ

4.

๔.

Aparampi dhammaṃ desente, gaṇaseṭṭhe naruttame;

Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระองค์ผู้ประเสริฐสุดในหมู่คณะ ผู้สูงสุดแห่งนรชน ทรงแสดงธรรม การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่สัตว์ ๙๐,๐๐๐ โกฏิ

5.

๕.

Yamakapāṭihāriyañca, dassayante sadevake;

Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

เมื่อพระองค์ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก การตรัสรู้ธรรมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่สัตว์ ๘๐,๐๐๐ โกฏิ

6.

๖.

Sannipātā [Pg.367] tayo āsuṃ, sikhissāpi mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

พระสิขีพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ก็ได้มีการประชุม ๓ ครั้ง ของพระขีณาสพทั้งหลายผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่

7.

๗.

Bhikkhusatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;

Asītibhikkhusahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

การประชุมครั้งที่ ๑ ได้มีแก่พระภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมครั้งที่ ๒ ได้มีแก่พระภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป

8.

๘.

Sattatibhikkhusahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;

Anupalitto padumaṃva, toyamhi sampavaḍḍhitaṃ.

การประชุมครั้งที่ ๓ ได้มีแก่พระภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป ท่านเหล่านั้นไม่ติดในโลก เหมือนดอกบัวที่เจริญงอกงามในน้ำ (ไม่ติดน้ำ)

9.

๙.

Ahaṃ tena samayena, arindamo nāma khattiyo;

Sambuddhappamukhaṃ saṅghaṃ, annapānena tappayiṃ.

ในกาลนั้น เราเป็นกษัตริย์พระนามว่าอรินทมะ ได้ยังหมู่สงฆ์มีพระสัมพุทธเจ้าเป็นประมุข ให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ

10.

๑๐.

Bahuṃ dussavaraṃ datvā, dussakoṭiṃ anappakaṃ;

Alaṅkataṃ hatthiyānaṃ, sambuddhassa adāsahaṃ.

เราได้ถวายผ้าเนื้อดีมากมายนับได้หลายโกฏิ และได้ถวายช้างทรงที่ประดับประดาแล้วแด่พระสัมพุทธเจ้า

11.

๑๑.

Hatthiyānaṃ nimminitvā, kappiyaṃ upanāmayiṃ;

Pūrayiṃ mānasaṃ mayhaṃ, niccaṃ daḷhamupaṭṭhitaṃ.

เราได้เนรมิตช้างทรงถวาย และได้น้อมกัปปิยภัณฑ์เข้าไปถวายแล้ว ได้ยังใจของเราให้เต็มเปี่ยมด้วยจิตที่มั่นคงเป็นนิตย์

12.

๑๒.

Sopi maṃ buddho byākāsi, sikhī lokagganāyako;

‘‘Ekatiṃse ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ผู้เป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ในกัปที่ ๓๑ นับจากกัปนี้ไป ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

13.

๑๓.

‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘ท่านผู้นี้จักออกจากกรุงกบิลพัสดุ์อันน่ารื่นรมย์ ...ฯลฯ... พวกเราจักอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์’

14.

๑๔.

Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ได้ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวดขึ้นไป เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

15.

๑๕.

Nagaraṃ aruṇavatī nāma, aruṇo nāma khattiyo;

Pabhāvatī nāma janikā, sikhissāpi mahesino.

พระนครของพระมหามุนีสิขีพุทธเจ้าชื่อว่าอรุณวดี พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์ทรงพระนามว่าอรุณะ พระมารดาทรงพระนามว่าปภาวดี

16.

๑๖.

Sattavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Sucandako giri vasabho, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๗,๐๐๐ ปี มีปราสาทอุดม ๓ หลัง คือ สุจันทกะ คิริ และวาสภะ

17.

๑๗.

Catuvīsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Sabbakāmā nāma nārī, atulo nāma atrajo.

มีพระสนมที่ประดับประดาแล้ว ๒๔,๐๐๐ นาง พระมเหสีทรงพระนามว่าสัพพกามา พระโอรสทรงพระนามว่าอตุละ

18.

๑๘.

Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;

Aṭṭhamāsaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

พระบุรุษสูงสุดได้ทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการ จึงเสด็จออกผนวชด้วยช้างทรง บำเพ็ญเพียรอยู่ ๘ เดือน

19.

๑๙.

Brahmunā [Pg.368] yācito santo, sikhī lokagganāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, migadāye naruttamo.

พระพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ผู้ทรงสงบระงับ เป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก ผู้มีความเพียรยิ่งใหญ่ เป็นบุรุษสูงสุด ผู้อันพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงหมุนธรรมจักร ณ ป่ามิคทายวัน

20.

๒๐.

Abhibhū sambhavo ceva, ahesuṃ aggasāvakā;

Khemaṅkaro nāmupaṭṭhāko, sikhissāpi mahesino.

พระอภิภูและพระสัมภวะเป็นพระอัครสาวก พระพุทธอุปัฏฐากของพระมหามุนีสิขีพุทธเจ้าชื่อว่าเขมังกร

21.

๒๑.

Sakhilā ca padumā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, puṇḍarīkoti vuccati.

พระสขิลาและพระปทุมาเป็นพระอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นกุ่ม

22.

๒๒.

Sirivaḍḍho ca nando ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Cittā ceva suguttā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

สิริวัฑฒอุบาสกและนันทอุบาสกเป็นอัครอุปัฏฐาก จิตตาอุบาสิกาและสุคุตตาอุบาสิกาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

23.

๒๓.

Uccattanena so buddho, sattatihatthamuggato;

Kañcanagghiyasaṅkāso, dvattiṃsavaralakkhaṇo.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงมีพระวรกายสูง ๗๐ ศอก ทรงประกอบด้วยพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ทรงงดงามดุจซุ้มประตูทอง

24.

๒๔.

Tassāpi byāmappabhā kāyā, divārattiṃ nirantaraṃ;

Disodisaṃ niccharanti, tīṇiyojanaso pabhā.

พระรัศมีมีประมาณ ๑ วาแผ่ออกจากพระวรกายของพระองค์ ตลอดวันตลอดคืนมิได้ขาดสาย พระรัศมีนั้นแผ่ไปในทิศานุทิศตลอด ๓ โยชน์

25.

๒๕.

Sattativassasahassāni, āyu tassa mahesino;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

พระชนมายุของพระมหามุนีพระองค์นั้นยืน ๗๐,๐๐๐ ปี พระองค์ทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงช่วยปวงชนไว้เป็นอันมาก

26.

๒๖.

Dhammameghaṃ pavassetvā, temayitvā sadevake;

Khemantaṃ pāpayitvāna, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงยังเมฆคือธรรมให้ตกลงมา ทำให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกชุ่มชื่นแล้ว ทรงยังปวงชนให้ถึงแดนเกษมแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

27.

๒๗.

Anubyañjanasampannaṃ, dvattiṃsavaralakkhaṇaṃ;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระวรกายที่สมบูรณ์ด้วยพระอนุพยัญชนะและพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ทั้งหมดนั้นได้อันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงเป็นของว่างเปล่ามิใช่หรือ

28.

๒๘.

Sikhī munivaro buddho, assārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa thūpavaro, tīṇiyojanamuggatoti.

พระพุทธมุนีผู้ประเสริฐพระนามว่าสิขี เสด็จดับขันธปรินิพพาน ณ อัสสาราม พระสถูปเจดีย์อันประเสริฐของพระองค์สูง ๓ โยชน์ ก็ตั้งอยู่ที่อารามนั้นเอง

Sikhissa bhagavato vaṃso vīsatimo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขีพุทธเจ้า ที่ ๒๐ จบ

23. Vessabhūbuddhavaṃso

๒๓. เวสสภูพุทธวงศ์

1.

๑.

Tattheva maṇḍakappamhi, asamo appaṭipuggalo;

Vessabhū nāma nāmena, loke uppajji nāyako.

ในมัณฑกัปนั้นนั่นเอง พระนายกผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน หาบุคคลเปรียบมิได้ ทรงพระนามว่าเวสสภู ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก

2.

๒.

Ādittaṃ [Pg.369] vata rāgaggi, taṇhānaṃ vijitaṃ tadā;

Nāgova bandhanaṃ chetvā, patto sambodhimuttamaṃ.

พระองค์ทรงตัดเครื่องผูก ดุจพญาช้างตัดเครื่องผูกแล้ว ทรงตัดอาณาจักรแห่งตัณหาอันลุกโพลงด้วยไฟคือราคะ บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด

3.

๓.

Dhammacakkaṃ pavattente, vessabhūlokanāyake;

Asītikoṭisahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

เมื่อพระเวสสภูโลกนายกทรงประกาศธรรมจักร ธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๑ ได้มีแก่สัตว์ ๘๐,๐๐๐ โกฏิ

4.

๔.

Pakkante cārikaṃ raṭṭhe, lokajeṭṭhe narāsabhe;

Sattatikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

เมื่อพระองค์ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้ทรงเป็นบุรุษอาชาไนย เสด็จจาริกไปในแว่นแคว้น ธรรมาภิสมัยครั้งที่ ๒ ได้มีแก่สัตว์ ๗๐,๐๐๐ โกฏิ

5.

๕.

Mahādiṭṭhiṃ vinodento, pāṭiheraṃ karoti so;

Samāgatā naramarū, dasasahassī sadevake.

พระองค์ทรงบรรเทามิจฉาทิฏฐิอันใหญ่หลวง ทรงกระทำปาฏิหาริย์ ครั้งนั้น มนุษย์และเทวดาในหมื่นโลกธาตุพร้อมทั้งเทวโลกได้มาประชุมกัน

6.

๖.

Mahāacchariyaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;

Devā ceva manussā ca, bujjhare saṭṭhikoṭiyo.

เทวดาและมนุษย์ ๖๐ โกฏิ ได้เห็นปาฏิหาริย์ที่น่าอัศจรรย์อย่างยิ่ง ไม่เคยปรากฏ และน่าขนพองสยองเกล้า แล้วได้ตรัสรู้ธรรม

7.

๗.

Sannipātā tayo āsuṃ, vessabhussa mahesino;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

พระมหามุนีเวสสภูพุทธเจ้าได้มีการประชุม ๓ ครั้ง ของพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ และคงที่

8.

๘.

Asītibhikkhusahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;

Sattatibhikkhusahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.

การประชุมครั้งที่ ๑ ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป การประชุมครั้งที่ ๒ ได้มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป

9.

๙.

Saṭṭhibhikkhusahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;

Jarādibhayabhītānaṃ, orasānaṃ mahesino.

การประชุมครั้งที่ ๓ ได้มีภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป ผู้เป็นอุรสของพระมหามุนี ผู้หวาดกลัวต่อภัยคือชรา เป็นต้น

10.

๑๐.

Ahaṃ tena samayena, sudassano nāma khattiyo;

Nimantetvā mahāvīraṃ, dānaṃ datvā mahārahaṃ;

Annapānena vatthena, sasaṅghaṃ jina pūjayiṃ.

ในกาลนั้น เราเป็นกษัตริย์พระนามว่าสุทัสสนะ ได้นิมนต์พระมหาวีระแล้วถวายทานอันมีค่ามาก ได้บูชาพระชินเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ ด้วยข้าวน้ำและผ้า

11.

๑๑.

Tassa buddhassa asamassa, cakkaṃ vattitamuttamaṃ;

Sutvāna paṇitaṃ dhammaṃ, pabbajjamabhirocayiṃ.

เราได้ฟังธรรมจักรอันประเสริฐ ที่พระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเปรียบพระองค์นั้นให้เป็นไปแล้ว และได้ฟังธรรมอันประณีตแล้ว จึงพอใจยิ่งซึ่งการบวช

12.

๑๒.

Mahādānaṃ pavattetvā, rattindivamatandito;

Pabbajjaṃ guṇasampannaṃ, pabbajiṃ jinasantike.

เราไม่เกียจคร้าน ให้มหาทานเป็นไปแล้วทั้งกลางคืนกลางวัน ได้บวชในสำนักของพระชินเจ้า ซึ่งเป็นการบวชที่สมบูรณ์ด้วยคุณ

13.

๑๓.

Ācāraguṇasampanno, vattasīlasamāhito;

Sabbaññutaṃ gavesanto, ramāmi jinasāsane.

เราเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอาจารคุณ สมาทานมั่นในวัตรและศีล แสวงหาพระสัพพัญญุตญาณ ย่อมยินดีในพระศาสนาของพระชินเจ้า

14.

๑๔.

Saddhāpītiṃ upagantvā, buddhaṃ vandāmi sattharaṃ;

Pīti uppajjati mayhaṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.

เราเข้าถึงศรัทธาและปีติแล้ว ถวายบังคมพระศาสดาพุทธเจ้า ปีติย่อมเกิดขึ้นแก่เรา ก็เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณนั่นเทียว

15.

๑๕.

Anivattamānasaṃ [Pg.370] ñatvā, sambuddho etadabravi;

‘‘Ekatiṃse ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

พระสัมพุทธเจ้าทรงทราบว่าเรามีใจไม่ท้อถอย จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า ในกัปที่ ๓๑ นับจากกัปนี้ไป’

16.

๑๖.

‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘พระองค์จักเสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์อันน่ารื่นรมย์...ฯลฯ... พวกเราจักอยู่เฉพาะพระพักตร์พระองค์’

17.

๑๗.

Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ได้ทำจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวด เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ให้บริบูรณ์

18.

๑๘.

Anomaṃ nāma nagaraṃ, suppatīto nāma khattiyo;

Mātā yasavatī nāma, vessabhussa mahesino.

พระนครของพระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระนามว่าเวสสภู ชื่อว่าอโนมะ พระบิดาผู้เป็นกษัตริย์พระนามว่าสุปปตีตะ พระมารดาพระนามว่ายสวดี

19.

๑๙.

Cha ca vassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Ruci suruci rativaḍḍhano, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๖,๐๐๐ ปี ปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลังคือ รุจิปราสาท สุรุจิปราสาท และรติวัฑฒนปราสาท

20.

๒๐.

Anūnatiṃsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Sucittā nāma sā nārī, suppabuddho nāma atrajo.

มีนางสนมที่ประดับประดาแล้ว ๓๐,๐๐๐ คนโดยไม่หย่อนไม่ยิ่ง พระชายาของพระองค์พระนามว่าสุจิตตา พระโอรสพระนามว่าสุปปพุทธะ

21.

๒๑.

Nimitte caturo disvā, sivikāyābhinikkhami;

Chamāsaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

พระบุรุษสูงสุดทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ แล้ว เสด็จออกผนวชด้วยวอ ทรงบำเพ็ญปธานจริยาอยู่ ๖ เดือน

22.

๒๒.

Brahmunā yācito santo, vessabhūlokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, aruṇārāme naruttamo.

พระเวสสภูผู้เป็นโลกนายก ผู้สงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว พระมหาวีระผู้เป็นนรชนสูงสุด ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในอรุณาราม

23.

๒๓.

Soṇo ca uttaro ceva, ahesuṃ aggasāvakā;

Upasanto nāmupaṭṭhāko, vessabhussa mahesino.

พระโสณะและพระอุตตระ ได้เป็นอัครสาวกของพระพุทธเจ้าเวสสภูผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ พระอุปัฏฐากชื่อว่าอุปสันตะ

24.

๒๔.

Rāmā ceva samālā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, mahāsāloti vuccati.

พระรามาและพระสมาลา ได้เป็นอัครสาวิกา ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเรียกว่า ต้นมหาสาละ

25.

๒๕.

Sotthiko ceva rambho ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Gotamī sirimā ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

โสตถิกะและรัมภะ ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก โคตมีและสิริมา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

26.

๒๖.

Saṭṭhiratanamubbedho, hemayūpasamūpamo;

Kāyā niccharati rasmi, rattiṃva pabbate sikhī.

พระองค์สูง ๖๐ ศอก เปรียบดังเสาทอง รัศมีออกจากพระวรกาย ดุจเปลวไฟบนภูเขาในเวลากลางคืน

27.

๒๗.

Saṭṭhivassasahassāni, āyu tassa mahesino;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

พระชนมายุของพระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระองค์นั้น มี ๖๐,๐๐๐ ปี พระองค์ดำรงอยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังมหาชนให้ข้ามพ้น

28.

๒๘.

Dhammaṃ [Pg.371] vitthārikaṃ katvā, vibhajitvā mahājanaṃ;

Dhammanāvaṃ ṭhapetvāna, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงกระทำธรรมให้แพร่หลาย ทรงจำแนกมหาชน ทรงตั้งธรรมนาวาไว้แล้ว เสด็จนิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

29.

๒๙.

Dassaneyyaṃ sabbajanaṃ, vihāraṃ iriyāpathaṃ;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

หมู่ชนทั้งปวงผู้น่าทัศนา วิหารและอิริยาบถ ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่าหนอ

30.

๓๐.

Vessabhū jinavaro satthā, khemārāmamhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesatoti.

พระศาสดาพระชินเจ้าผู้ประเสริฐพระนามว่าเวสสภู เสด็จนิพพานในเขมาราม พระธาตุของพระองค์ได้แพร่หลายไปในประเทศนั้นๆ

Vessabhussa bhagavato vaṃso ekavīsatimo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าเวสสภู องค์ที่ ๒๑

24. Kakusandhabuddhavaṃso

๒๔. กกุสันธพุทธวงศ์

1.

๑.

Vessabhussa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Kakusandho nāma nāmena, appameyyo durāsado.

ในลำดับต่อจากพระเวสสภูพุทธเจ้า พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า ผู้ใครๆ ประมาณมิได้ ใครๆ เข้าไปใกล้มิได้ ได้อุบัติขึ้นแล้ว

2.

๒.

Ugghāṭetvā sabbabhavaṃ, cariyāya pāramiṃ gato;

Sīhova pañjaraṃ bhetvā, patto sambodhimuttamaṃ.

พระองค์ทรงรื้อภพทั้งปวงขึ้นแล้ว ทรงถึงฝั่งแห่งจริยา ดุจราชสีห์ทำลายกรงแล้วบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด

3.

๓.

Dhammacakkaṃ pavattente, kakusandhe lokanāyake;

Cattārīsakoṭisahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu.

เมื่อพระกกุสันธพุทธเจ้าผู้เป็นโลกนายก ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไป การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์ ๔๐,๐๐๐ โกฏิ

4.

๔.

Antalikkhamhi ākāse, yamakaṃ katvā vikubbanaṃ;

Tiṃsakoṭisahassānaṃ, bodhesi devamānuse.

พระองค์ทรงทำยมกปาฏิหาริย์คือการนิรมิตต่างๆ ในอากาศกลางหาว ทรงยังเทวดาและมนุษย์ ๓๐,๐๐๐ โกฏิให้ตรัสรู้

5.

๕.

Naradevassa yakkhassa, catusaccappakāsane;

Dhammābhisamayo tassa, gaṇanāto asaṅkhiyo.

ในการประกาศจตุราริยสัจแก่ยักษ์ชื่อนรเทวะ การตรัสรู้ธรรม (ของหมู่สัตว์) นับไม่ถ้วน

6.

๖.

Kakusandhassa bhagavato, eko āsi samāgamo;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

การประชุมของพระขีณาสพทั้งหลายผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่ ได้มีครั้งเดียวแด่พระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะ

7.

๗.

Cattālīsasahassānaṃ, tadā āsi samāgamo;

Dantabhūmimanuppattānaṃ, āsavārigaṇakkhayā.

ในกาลนั้น ได้มีการประชุมของพระอรหันต์ ๔๐,๐๐๐ องค์ ผู้ถึงภูมิอันฝึกแล้ว เพราะสิ้นหมู่ข้าศึกคืออาสวะ

8.

๘.

Ahaṃ tena samayena, khemo nāmāsi khattiyo;

Tathāgate jinaputte, dānaṃ datvā anappakaṃ.

ในสมัยนั้น เราเป็นกษัตริย์พระนามว่าเขมะ ได้ถวายทานมากมายแด่พระตถาคตและพระชินบุตรทั้งหลาย

9.

๙.

Pattañca cīvaraṃ datvā, añjanaṃ madhulaṭṭhikaṃ;

Imetaṃ patthitaṃ sabbaṃ, paṭiyādemi varaṃ varaṃ.

เราได้ถวายบาตร จีวร ยาหยอดตา และขนมน้ำผึ้ง และได้จัดแจงถวายวัตถุอันประเสริฐที่ท่านปรารถนาทั้งหมดนี้

10.

๑๐.

Sopi [Pg.372] maṃ buddho byākāsi, kakusandho vināyako;

‘‘Imamhi bhaddake kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น คือ พระกกุสันธพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำ ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ในภัทรกัปนี้ ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

11.

๑๑.

‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

‘ท่านผู้นี้จักเสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์อันน่ารื่นรมย์ ...ฯลฯ... พวกเราจักอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์’

12.

๑๒.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งยวดขึ้นไปเพื่อบำเพ็ญทศบารมีให้บริบูรณ์

13.

๑๓.

Nagaraṃ khemāvatī nāma, khemo nāmāsahaṃ tadā;

Sabbaññutaṃ gavesanto, pabbajiṃ tassa santike.

พระนครชื่อว่าเขมาวดี ในครั้งนั้น เราชื่อว่าเขมะ แสวงหาพระสัพพัญญุตญาณ จึงได้บวชในสำนักของพระองค์

14.

๑๔.

Brāhmaṇo aggidatto ca, āsi buddhassa so pitā;

Visākhā nāma janikā, kakusandhassa satthuno.

อัคคิทัตตพราหมณ์เป็นพระบิดาของพระกกุสันธพุทธเจ้าผู้เป็นพระศาสดา พระมารดาทรงพระนามว่าวิสาขา

15.

๑๕.

Vasate tattha kheme pure, sambuddhassa mahākulaṃ;

Narānaṃ pavaraṃ seṭṭhaṃ, jātimantaṃ mahāyasaṃ.

พระประยูรญาติอันยิ่งใหญ่ของพระสัมพุทธเจ้า ซึ่งประเสริฐกว่านรชน เป็นที่สรรเสริญ มีชาติกำเนิดสูง และมียศใหญ่ ได้ประทับอยู่ในเขมนครนั้น

16.

๑๖.

Catuvassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Kāma -kāmavaṇṇa-kāmasuddhināmā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๔,๐๐๐ ปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลัง ชื่อว่า กามะ กามวัณณะ และกามสุทธิ

17.

๑๗.

Samatiṃsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Rocinī nāma sā nārī, uttaro nāma atrajo.

มีสตรีที่ประดับประดาอย่างดี ๓๐,๐๐๐ นาง พระชายาพระนามว่าโรจินี พระโอรสพระนามว่าอุตตระ

18.

๑๘.

Nimitte caturo disvā, rathayānena nikkhami;

Anūnaaṭṭhamāsāni, padhānaṃ padahī jino.

พระชินเจ้าทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยราชรถ ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๘ เดือนเต็ม

19.

๑๙.

Brahmunā yācito santo, kakusandho vināyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, migadāye naruttamo.

พระกกุสันธพุทธเจ้าผู้ทรงสงบ ผู้ทรงเป็นผู้นำ ผู้ทรงมีความเพียรยิ่งใหญ่ ผู้ประเสริฐกว่านรชน ผู้อันพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงหมุนธรรมจักร ณ ป่ามิคทายวัน

20.

๒๐.

Vidhuro ca sañjīvo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Buddhijo nāmupaṭṭhāko, kakusandhassa satthuno.

พระวิธุระและพระสัญชีวะเป็นอัครสาวกของพระกกุสันธพุทธเจ้าผู้เป็นพระศาสดา พุทธิชะเป็นพุทธอุปัฏฐาก

21.

๒๑.

Sāmā ca campānāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, sirīsoti pavuccati.

พระสามาและพระจัมปาเป็นอัครสาวิกา ต้นไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นซึก

22.

๒๒.

Accuto ca sumano ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

อัจจุตะและสุมนะเป็นอัครอุปัฏฐาก นันทาและสุนันทาเป็นอัครอุปัฏฐายิกา

23.

๒๓.

Cattālīsaratanāni[Pg.373], accuggato mahāmuni;

Kanakappabhā niccharati, samantā dasayojanaṃ.

พระมหามุนีมีพระวรกายสูง ๔๐ ศอก พระรัศมีมีพรรณดังทองแผ่ไปโดยรอบ ๑๐ โยชน์

24.

๒๔.

Cattālīsavassasahassāni, āyu tassa mahesino;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

พระมหามุนีพระองค์นั้นมีพระชนมายุ ๔๐,๐๐๐ ปี พระองค์ดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังหมู่ชนจำนวนมากให้ข้ามพ้น

25.

๒๕.

Dhammāpaṇaṃ pasāretvā, naranārīnaṃ sadevake;

Naditvā sīhanādaṃva, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงเปิดร้านค้าคือพระธรรมเพื่อประโยชน์แก่นรชนและนารีในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ทรงบันลือสีหนาทแล้วเสด็จดับขันธปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

26.

๒๖.

Aṭṭhaṅgavacanasampanno, acchiddāni nirantaraṃ;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยพระสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ และพระสาวกผู้มีศีลไม่ขาด ไม่ด่างพร้อยเป็นนิตย์ ทั้งหมดนั้นได้อันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่ามิใช่หรือ

27.

๒๗.

Kakusandho jinavaro, khemārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa thūpavaro, gāvutaṃ nabhamuggatoti.

พระชินวรเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ เสด็จดับขันธปรินิพพาน ณ เขมาราม พระสถูปอันประเสริฐของพระองค์ที่อารามนั้นเอง สูงขึ้นไปในอากาศ ๑ คาวุต

Kakusandhassa bhagavato vaṃso dvāvīsatimo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคกกุสันธพุทธเจ้าที่ ๒๒ จบ

25. Koṇāgamanabuddhavaṃso

๒๕. โกนาคมนพุทธวงศ์

1.

๑.

Kakusandhassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Koṇāgamano nāma jino, lokajeṭṭho narāsabho.

ต่อจากพระกกุสันธพุทธเจ้า พระชินเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า ผู้เป็นใหญ่ในโลก ผู้องอาจกว่านรชน ได้อุบัติขึ้น

2.

๒.

Dasadhamme pūrayitvāna, kantāraṃ samatikkami;

Pavāhiya malaṃ sabbaṃ, patto sambodhimuttamaṃ.

พระองค์ทรงบำเพ็ญธรรม ๑๐ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ทรงข้ามพ้นกันดาร ทรงลอยมลทินทั้งปวงแล้ว บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด

3.

๓.

Dhammacakkaṃ pavattente, koṇāgamananāyake;

Tiṃsakoṭisahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

เมื่อพระโกนาคมนพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำทรงประกาศธรรมจักร การตรัสรู้ครั้งแรกได้มีแก่สัตว์ ๓๐,๐๐๐ โกฏิ

4.

๔.

Pāṭihīraṃ karonte ca, paravādappamaddane;

Vīsatikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

เมื่อทรงกระทำปาฏิหาริย์และทรงย่ำยีปรวาท การตรัสรู้ครั้งที่สองได้มีแก่สัตว์ ๒๐,๐๐๐ โกฏิ

5.

๕.

Tato vikubbanaṃ katvā, jino devapuraṃ gato;

Vasate tattha sambuddho, silāya paṇḍukambale.

ลำดับนั้น พระชินเจ้าทรงแสดงอิทธิฤทธิ์แล้วเสด็จไปยังเทวโลก พระสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ในเทวโลกนั้น

6.

๖.

Pakaraṇe satta desento, vassaṃ vasati so muni;

Dasakoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

พระมุนีพระองค์นั้นทรงแสดงปกรณ์ ๗ คัมภีร์ ประทับอยู่ตลอดพรรษา การตรัสรู้ครั้งที่สามได้มีแก่สัตว์ ๑๐,๐๐๐ โกฏิ

7.

๗.

Tassāpi devadevassa, eko āsi samāgamo;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

แม้พระผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพพระองค์นั้น ก็ได้มีการประชุมพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่ เพียงครั้งเดียว

8.

๘.

Tiṃsabhikkhusahassānaṃ[Pg.374], tadā āsi samāgamo;

Oghānamatikkantānaṃ, bhijjitānañca maccuyā.

ในครั้งนั้น ได้มีการประชุมภิกษุ ๓๐,๐๐๐ รูป ผู้ข้ามพ้นโอฆะและผู้ทำลายมัจจุได้แล้ว

9.

๙.

Ahaṃ tena samayena, pabbato nāma khattiyo;

Mittāmaccehi sampanno, anantabalavāhano.

ในสมัยนั้น เราเป็นกษัตริย์พระนามว่าปัพพตะ สมบูรณ์ด้วยมิตรและอำมาตย์ มีพลพาหนะหาที่สุดมิได้

10.

๑๐.

Sambuddhadassanaṃ gantvā, sutvā dhammamanuttaraṃ;

Nimantetvā sajinasaṅghaṃ, dānaṃ datvā yadicchakaṃ.

เราไปเพื่อเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ได้ฟังพระธรรมอันยอดเยี่ยมแล้ว จึงนิมนต์พระพุทธเจ้าพร้อมทั้งพระสงฆ์ ถวายทานตามความปรารถนา

11.

๑๑.

Paṭṭuṇṇaṃ cīnapaṭṭañca, koseyyaṃ kambalampi ca;

Sovaṇṇapādukañceva, adāsiṃ satthusāvake.

เราได้ถวายผ้าปัฏฏุณณะ ผ้าจีน ผ้าไหม ผ้ากัมพล และฉลองพระบาททองคำแด่พระศาสดาและพระสาวกทั้งหลาย

12.

๑๒.

Sopi maṃ buddho byākāsi, saṅghamajjhe nisīdiya;

‘‘Imamhi bhaddake kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับนั่งในท่ามกลางสงฆ์ ก็ได้ทรงพยากรณ์เราว่า ‘ในภัทรกัปนี้ ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

13.

๑๓.

‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.

(ชนทั้งหลายได้ฟังพุทธพยากรณ์นั้นแล้ว ปรารถนาว่า) ‘พระตถาคตเสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์อันน่ารื่นรมย์ ... (บำเพ็ญเพียรแล้วจักตรัสรู้) ... พวกเราจักเป็นผู้ได้อยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระองค์’

14.

๑๔.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรยิ่งขึ้นไปเพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

15.

๑๕.

Sabbaññutaṃ gavesanto, dānaṃ datvā naruttame;

Ohāyāhaṃ mahārajjaṃ, pabbajiṃ jinasantike.

เราเมื่อแสวงหาพระสัพพัญญุตญาณ ได้ถวายทานแด่พระนรุตตมะ (ผู้สูงสุดในนรชน) แล้วสละราชสมบัติใหญ่ บวชในสำนักของพระชินเจ้า

16.

๑๖.

Nagaraṃ sobhavatī nāma, sobho nāmāsi khattiyo;

Vasate tattha nagare, sambuddhassa mahākulaṃ.

พระนครของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นชื่อว่าโสภวดี กษัตริย์พระนามว่าโสภะ ในพระนครนั้นเป็นที่ประทับอยู่แห่งพระประยูรญาติของพระสัมพุทธเจ้า

17.

๑๗.

Brāhmaṇo yaññadatto ca, āsi buddhassa so pitā;

Uttarā nāma janikā, koṇāgamanassa satthuno.

พราหมณ์ชื่อยัญญทัตตะเป็นพระบิดาของพระพุทธเจ้า พระมารดาพระนามว่าอุตตรา ของพระศาสดาพระนามว่าโกนาคมนะ

18.

๑๘.

Tīṇi vassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Tusitasantusitasantuṭṭhā, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่ ๓๐,๐๐๐ ปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลัง ชื่อว่า ตุสิตะ สันตุสิตะ และสันตุฏฐะ

19.

๑๙.

Anūnasoḷasasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Rucigattā nāma nārī, satthavāho nāma atrajo.

มีนางสนมที่ประดับตกแต่งแล้ว ๑๖,๐๐๐ นาง พระอัครมเหสีพระนามว่ารุจิคัตตา พระโอรสพระนามว่าสัตถวาหะ

20.

๒๐.

Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;

Chamāsaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

พระบุรุษสูงสุดทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยยานคือช้าง ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๖ เดือน

21.

๒๑.

Brahmunā [Pg.375] yācito santo, koṇāgamananāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, migadāye naruttamo.

พระนายกโกนาคมนะ ผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้สูงสุดในนรชน ผู้สงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน

22.

๒๒.

Bhiyyaso uttaro nāma, ahesuṃ aggasāvakā;

Sotthijo nāmupaṭṭhāko, koṇāgamanassa satthuno.

พระอัครสาวกของพระศาสดาโกนาคมนะ คือ พระภิยยโสเถระและพระอุตตรเถระ พระอุปัฏฐากชื่อว่าโสตถิชะ

23.

๒๓.

Samuddā uttarā ceva, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, udumbaroti pavuccati.

พระอัครสาวิกาคือ พระสมุททาเถรีและพระอุตตราเถรี ต้นไม้ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเรียกว่า ต้นมะเดื่อ

24.

๒๔.

Uggo ca somadevo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Sīvalā ceva sāmā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

อัครอุปัฏฐากคือ อุคคอุบาสกและโสมเทวอุบาสก อัครอุปัฏฐายิกาคือ สีวลาอุบาสิกาและสามาอุบาสิกา

25.

๒๕.

Uccattanena so buddho, tiṃsahatthasamuggato;

Ukkāmukhe yathā kambu, evaṃ raṃsīhi maṇḍito.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นมีพระวรกายสูง ๓๐ ศอก ทรงประดับด้วยพระรัศมี ดุจทองคำที่อยู่ในเบ้าหลอม

26.

๒๖.

Tiṃsavassasahassāni, āyu buddhassa tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในครั้งนั้น พระพุทธเจ้ามีพระชนมายุ ๓๐,๐๐๐ ปี พระองค์ทรงดำรงพระชนม์อยู่ตราบเท่านี้ ได้ทรงยังมหาชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้น (จากสังสารวัฏ)

27.

๒๗.

Dhammacetiṃ samussetvā, dhammadussavibhūsitaṃ;

Dhammapupphaguḷaṃ katvā, nibbuto so sasāvako.

พระองค์ทรงยกธรรมเจดีย์ขึ้น ประดับด้วยธงคือพระธรรม ทรงทำช่อดอกไม้คือพระธรรมแล้ว เสด็จนิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

28.

๒๘.

Mahāvilāso tassa jano, siridhammappakāsano;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระสาวกของพระองค์ผู้มีคุณวิเศษยิ่งใหญ่ และพระพุทธเจ้าผู้ทรงประกาศธรรมอันประเสริฐ ทั้งหมดนั้นได้อันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงเป็นของว่างเปล่ามิใช่หรือ

29.

๒๙.

Koṇāgamano sambuddho, pabbatārāmamhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesatoti.

พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ เสด็จนิพพานที่ปัพพตาราม พระธาตุของพระองค์ได้แพร่หลายไปในประเทศนั้นๆ

Koṇāgamanassa bhagavato vaṃso tevīsatimo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าโกนาคมนะที่ ๒๓ จบ

26. Kassapabuddhavaṃso

๒๖. กัสสปพุทธวงศ์

1.

๑.

Koṇāgamanassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Kassapo nāma gottena, dhammarājā pabhaṅkaro.

ในลำดับต่อจากพระโกนาคมนพุทธเจ้า พระสัมพุทธเจ้าผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า ทรงพระนามว่ากัสสปะโดยโคตร เป็นพระธรรมราชา ผู้ทรงทำแสงสว่าง ได้อุบัติขึ้นแล้ว

2.

๒.

Sañchaḍḍitaṃ kulamūlaṃ, bahvannapānabhojanaṃ;

Datvāna yācake dānaṃ, pūrayitvāna mānasaṃ;

Usabhova āḷakaṃ bhetvā, patto sambodhimuttamaṃ.

พระองค์ทรงสละตระกูลเดิม ทรงบริจาคทานคือข้าว น้ำ และโภชนะเป็นอันมากแก่ยาจกทั้งหลาย ทรงบำเพ็ญพระมนัสให้เต็มเปี่ยมแล้ว บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด ดุจพญาอุสภะทำลายคอกแล้ว (ออกไป) ฉะนั้น

3.

๓.

Dhammacakkaṃ [Pg.376] pavattente, kassape lokanāyake;

Vīsakoṭisahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

เมื่อพระกัสสปพุทธเจ้าผู้เป็นโลกนายก ทรงประกาศธรรมจักร การตรัสรู้ครั้งแรกได้มีแก่สัตว์สองหมื่นโกฏิ

4.

๔.

Catumāsaṃ yadā buddho, loke carati cārikaṃ;

Dasakoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.

เมื่อใดที่พระพุทธเจ้าเสด็จจาริกไปในโลกตลอด ๔ เดือน เมื่อนั้น การตรัสรู้ครั้งที่สองได้มีแก่สัตว์หนึ่งหมื่นโกฏิ

5.

๕.

Yamakaṃ vikubbanaṃ katvā, ñāṇadhātuṃ pakittayi;

Pañcakoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

พระองค์ทรงทำยมกปาฏิหาริย์แล้ว ทรงประกาศญาณธาตุ การตรัสรู้ครั้งที่สามได้มีแก่สัตว์ห้าพันโกฏิ

6.

๖.

Sudhammā devapure ramme, tattha dhammaṃ pakittayi;

Tīṇikoṭisahassānaṃ, devānaṃ bodhayī jino.

ในเทวโลกอันน่ารื่นรมย์ มีสุธรรมาเทวสภา พระชินเจ้าทรงประกาศพระธรรมในที่นั้น ทรงยังทวยเทพสามพันโกฏิให้ตรัสรู้

7.

๗.

Naradevassa yakkhassa, apare dhammadesane;

Etesānaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā.

ในการแสดงธรรมครั้งอื่นแก่ยักษ์ชื่อนรเทวะ การตรัสรู้ของเทวดาและมนุษย์ที่มาประชุมกันในครั้งนั้น นับไม่ถ้วน

8.

๘.

Tassāpi devadevassa, eko āsi samāgamo;

Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.

การประชุมแห่งพระขีณาสพทั้งหลาย ผู้ปราศจากมลทิน มีจิตสงบ ผู้คงที่ ของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทพแห่งเทพ แม้พระองค์นั้น ได้มีครั้งเดียว

9.

๙.

Vīsabhikkhusahassānaṃ, tadā āsi samāgamo;

Atikkantabhavantānaṃ, hirisīlena tādinaṃ.

ในครั้งนั้น ได้มีการประชุมแห่งภิกษุ ๒๐,๐๐๐ รูป ผู้ก้าวล่วงภพและภวังค์ ผู้คงที่ด้วยหิริและศีล

10.

๑๐.

Ahaṃ tadā māṇavako, jotipāloti vissuto;

Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.

ในครั้งนั้น เราเป็นมาณพชื่อว่าโชติปาละ มีชื่อเสียง เป็นผู้เล่าเรียน ทรงจำมนต์ ถึงฝั่งแห่งไตรเพท

11.

๑๑.

Lakkhaṇe itihāse ca, sadhamme pāramiṃ gato;

Bhūmantalikkhakusalo, katavijjo anāvayo.

เราถึงความสำเร็จในคัมภีร์ลักขณะและอิติหาสะ และในสัทธรรมของตน เป็นผู้ฉลาดในภูมิศาสตร์และดาราศาสตร์ เรียนจบวิชา ไม่มีที่ติ

12.

๑๒.

Kassapassa bhagavato, ghaṭikāro nāmupaṭṭhāko;

Sagāravo sappatisso, nibbuto tatiye phale.

มีอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคกัสสปะชื่อว่าฆฏิการะ เป็นผู้มีความเคารพยำเกรง ดับกิเลสแล้วในผลที่ ๓ (อนาคามิผล)

13.

๑๓.

Ādāya maṃ ghaṭīkāro, upagañchi kassapaṃ jinaṃ;

Tassa dhammaṃ suṇitvāna, pabbajiṃ tassa santike.

ฆฏิการอุปัฏฐากพาเราเข้าไปเฝ้าพระชินเจ้ากัสสปะ เราได้ฟังธรรมของพระองค์แล้ว จึงได้บวชในสำนักของพระองค์

14.

๑๔.

Āraddhavīriyo hutvā, vattāvattesu kovido;

Na kvaci parihāyāmi, pūresiṃ jinasāsanaṃ.

เราเป็นผู้ปรารภความเพียร ฉลาดในวัตรน้อยวัตรใหญ่ ไม่เสื่อมในที่ไหนๆ บำเพ็ญศาสนาของพระชินเจ้าให้บริบูรณ์

15.

๑๕.

Yāvatā buddhabhaṇitaṃ, navaṅgaṃ jinasāsanaṃ;

Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.

เราเล่าเรียนคำสอนของพระชินเจ้ามีองค์ ๙ ทั้งปวง เท่าที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้แล้ว ยังศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง

16.

๑๖.

Mama acchariyaṃ disvā, sopi buddho viyākari;

‘‘Imamhi bhaddake kappe, ayaṃ buddho bhavissati.

แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงเห็นความอัศจรรย์ของเราแล้ว จึงทรงพยากรณ์ว่า “ในภัทรกัปนี้ ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า”

17.

๑๗.

‘‘Ahu [Pg.377] kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;

Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.

“พระตถาคตจักเสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์อันน่ารื่นรมย์ ทรงบำเพ็ญเพียรอย่างยิ่ง กระทำทุกรกิริยา”

18.

๑๘.

‘‘Ajapālarukkhamūle, nisīditvā tathāgato;

Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.

“พระตถาคตจักประทับนั่งที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ทรงรับข้าวมธุปายาสในที่นั้นแล้ว จักเสด็จไปยังแม่น้ำเนรัญชรา”

19.

๑๙.

‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ paribhuñjiya;

Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.

“พระองค์จักเสวยข้าวมธุปายาสที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชราแล้ว เสด็จไปยังโคนต้นโพธิ์โดยมรรคาอันประเสริฐที่เทวดาจัดเตรียมไว้”

20.

๒๐.

‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;

Aparājitaṭṭhānamhi, bodhipallaṅkamuttame;

Pallaṅkena nisīditvā, bujjhissati mahāyaso.

“ลำดับนั้น พระองค์ผู้ยอดเยี่ยม ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่า จักกระทำประทักษิณโพธิมณฑลแล้ว ประทับนั่งขัดสมาธิ ณ สถานที่อันไม่พ่ายแพ้ บนโพธิบัลลังก์อันอุดม พระองค์ผู้มียศใหญ่จักตรัสรู้”

21.

๒๑.

‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;

Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.

“พระชนนีผู้ให้กำเนิดของพระองค์ จักมีพระนามว่ามายา พระชนกจักมีพระนามว่าสุทโธทนะ ท่านผู้นี้จักเป็นพระโคตมพุทธเจ้า”

22.

๒๒.

‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;

“โกฬิตะและอุปติสสะ ผู้ไม่มีอาสวะ ปราศจากราคะ มีจิตสงบ ตั้งมั่น จักเป็นอัครสาวก”

Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.

“อุปัฏฐากชื่อว่าอานนท์ จักอุปัฏฐากพระชินเจ้าพระองค์นี้”

23.

๒๓.

‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;

Anāsavā santacittā, vītarāgā samāhitā;

Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati.

“เขมาและอุบลวรรณา จักเป็นอัครสาวิกา ผู้ไม่มีอาสวะ มีจิตสงบ ปราศจากราคะ ตั้งมั่น ต้นโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เรียกว่าต้นอัสสัตถะ”

24.

๒๔.

‘‘Citto hatthāḷavako ca, aggā hessantupaṭṭhakā;

Nandamātā ca uttarā, aggā hessantupaṭṭhikā’’.

“จิตตคฤหบดีและหัตถกะอาฬวกะ จักเป็นอัครอุปัฏฐาก นันทมาดาและอุตตรา จักเป็นอัครอุปัฏฐายิกา”

25.

๒๕.

Idaṃ sutvāna vacanaṃ, assamassa mahesino;

Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.

หมู่นรชนและเทวดาได้ฟังพระดำรัสนี้ของพระมหาสีผู้หาผู้เสมอมิได้แล้ว ต่างชื่นชมยินดีว่า “ท่านผู้นี้เป็นหน่อพุทธางกูรแน่แท้”

26.

๒๖.

Ukkuṭṭhisaddā pavattanti, apphoṭenti hasanti ca;

Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.

เหล่าสัตว์ในหมื่นโลกธาตุพร้อมทั้งเทวดา เปล่งเสียงบันลือศัพท์ ตบมือและหัวเราะ ประนมอัญชลีนมัสการ

27.

๒๗.

‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

“ถ้าหากพวกเราจักคลาดจากศาสนาของพระโลกนาถพระองค์นี้ ในอนาคตกาล พวกเราจักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์ของท่านผู้นี้”

28.

๒๘.

‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;

Heṭṭhā titthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.

“เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายเมื่อข้ามแม่น้ำ พลาดจากท่าตรงหน้า ก็จำต้องถือเอาท่าที่อยู่เบื้องล่างข้ามแม่น้ำใหญ่ไปฉะนั้น”

29.

๒๙.

‘‘Evameva [Pg.378] mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ’’.

“ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าพวกเราทั้งหมดพลาดจากพระชินเจ้าพระองค์นี้ ในอนาคตกาล พวกเราจักได้อยู่เฉพาะพระพักตร์ของท่านผู้นี้”

30.

๓๐.

Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.

แม้เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้อธิษฐานวัตรอันยิ่งยวด เพื่อบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการให้บริบูรณ์

31.

๓๑.

Evamahaṃ saṃsaritvā, parivajjento anācaraṃ;

Dukkarañca kataṃ mayhaṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.

เราท่องเที่ยวไปในสงสารอย่างนี้ เว้นจากอนาจาร ได้กระทำกรรมที่ทำได้ยาก ก็เพื่อโพธิญาณเท่านั้น

32.

๓๒.

Nagaraṃ bārāṇasī nāma, kikī nāmāsi khattiyo;

Vasate tattha nagare, sambuddhassa mahākulaṃ.

พระนครชื่อว่าพาราณสี กษัตริย์พระนามว่ากิกี พระประยูรญาติของพระสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ในพระนครนั้น

33.

๓๓.

Brāhmaṇo brahmadattova, āsi buddhassa so pitā;

Dhanavatī nāma janikā, kassapassa mahesino.

พระบิดาของพระพุทธเจ้ากัสสปมหาสีนั้น เป็นพราหมณ์ชื่อว่าพรหมทัต พระชนนีชื่อว่าธนวดี

34.

๓๔.

Duve vassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Haṃso yaso sirinando, tayo pāsādamuttamā.

พระองค์ทรงครองเรือนอยู่สองพันปี มีปราสาทอันอุดม ๓ หลัง คือ หังสะ ยสะ และสิรินันทะ

35.

๓๕.

Tisoḷasasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Sunandā nāma sā nārī, vijitaseno nāma atrajo.

มีนางสนมที่ประดับตกแต่งอย่างดี ๔๘,๐๐๐ นาง พระชายาพระนามว่าสุนันทา พระโอรสพระนามว่าวิชิตเสน

36.

๓๖.

Nimitte caturo disvā, pāsādenābhinikkhami;

Sattāhaṃ padhānacāraṃ, acarī purisuttamo.

พระบุรุษสูงสุดทอดพระเนตรเห็นนิมิต ๔ ประการแล้ว เสด็จออกผนวชด้วยปราสาท ทรงบำเพ็ญเพียรอยู่ ๗ วัน

37.

๓๗.

Brahmunā yācito santo, kassapo lokanāyako;

Vatti cakkaṃ mahāvīro, migadāye naruttamo.

พระกัสสปพุทธเจ้าผู้มีความเพียรใหญ่องค์นั้น ผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้เป็นที่พึ่งของโลก อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ทรงสงบระงับ ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้วในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน

38.

๓๘.

Tisso ca bhāradvājo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sabbamitto nāmupaṭṭhāko, kassapassa mahesino.

พระติสสะและพระภารทวาชะ ได้เป็นพระอัครสาวกของพระกัสสปพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ พุทธอุปัฏฐากชื่อว่าสัพพมิตร

39.

๓๙.

Anuḷā uruveḷā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, nigrodhoti pavuccati.

พระอนุฬาและพระอุรุเวลาเถรี ได้เป็นพระอัครสาวิกา ต้นไม้เป็นที่ตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น เรียกว่า ต้นนิโครธ

40.

๔๐.

Sumaṅgalo ghaṭikāro ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Vicitasenā bhaddā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

สุมังคละและฆฏิการะอุบาสก ได้เป็นอัครอุปัฏฐาก วิจิตเสนาและภัททาอุบาสิกา ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกา

41.

๔๑.

Uccattanena so buddho, vīsatiratanuggato;

Vijjulaṭṭhīva ākāse, candova gahapūrito.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงมีพระวรกายสูง ๒๐ ศอก ทรงงดงามในอากาศ ดุจสายฟ้าแลบ และดุจพระจันทร์ที่เต็มเปี่ยมด้วยหมู่ดาว

42.

๔๒.

Vīsativassasahassāni[Pg.379], āyu tassa mahesino;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

พระชนมายุของพระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระองค์นั้น มีกำหนดสองหมื่นปี พระองค์ทรงดำรงอยู่ตลอดกาลเพียงนั้น ได้ทรงยังหมู่ชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้นแล้ว

43.

๔๓.

Dhammataḷākaṃ māpayitvā, sīlaṃ datvā vilepanaṃ;

Dhammadussaṃ nivāsetvā, dhammamālaṃ vibhajjiya.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเนรมิตสระคือพระธรรม ประทานศีลเป็นเครื่องลูบไล้ ทรงให้นุ่งห่มผ้าคือธรรม ทรงจำแนกระเบียบดอกไม้คือธรรมแล้ว

44.

๔๔.

Dhammavimalamādāsaṃ, ṭhapayitvā mahājane;

Keci nibbānaṃ patthentā, passantu me alaṅkaraṃ.

ทรงตั้งแว่นคือธรรมอันปราศจากมลทินไว้ในมหาชน แล้วตรัสว่า ชนบางพวกผู้ปรารถนาพระนิพพาน จงดูเครื่องประดับของเราเถิด

45.

๔๕.

Sīlakañcukaṃ datvāna, jhānakavacavammitaṃ;

Dhammacammaṃ pārupitvā, datvā sannāhamuttamaṃ.

ประทานเสื้อคือศีล เกราะคือฌานแล้ว ทรงให้ห่มหนังคือธรรม ประทานเกราะอันสูงสุดแล้ว

46.

๔๖.

Satiphalakaṃ datvāna, tikhiṇañāṇakuntimaṃ;

Dhammakhaggavaraṃ datvā, sīlasaṃsaggamaddanaṃ.

ประทานโล่คือสติ หอกคือญาณอันคมกล้าแล้ว ประทานพระขรรค์คือธรรมอันประเสริฐ ซึ่งย่ำยีความระคนด้วยกิเลสแล้ว

47.

๔๗.

Tevijjābhūsanaṃ datvāna, āveḷaṃ caturo phale;

Chaḷabhiññābharaṇaṃ datvā, dhammapupphapiḷandhanaṃ.

ประทานเครื่องประดับคือวิชชา ๓ ผล ๔ เป็นพวงดอกไม้แล้ว ประทานเครื่องประดับคืออภิญญา ๖ และเครื่องประดับคือดอกไม้คือธรรมแล้ว

48.

๔๘.

Saddhammapaṇḍaracchattaṃ, datvā pāpanivāraṇaṃ;

Māpayitvābhayaṃ pupphaṃ, nibbuto so sasāvako.

ประทานเศวตฉัตรคือสัทธรรมอันป้องกันบาปได้ ทรงเนรมิตดอกไม้อันให้ความไม่มีภัยแล้ว พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นพร้อมด้วยพระสาวกเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว

49.

๔๙.

Eso hi sammāsambuddho, appameyyo durāsado;

Eso hi dhammaratano, svākkhāto ehipassiko.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นี้แล ใครๆ ประมาณมิได้ ใครๆ เข้าไปเบียดเบียนได้โดยยาก พระธรรมรัตนะนี้แล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว เป็นธรรมที่ควรเรียกให้มาดู

50.

๕๐.

Eso hi saṅgharatano, suppaṭipanno anuttaro;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.

พระสังฆรัตนะนี้แล เป็นผู้ปฏิบัติดี ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทั้งหมดนั้นอันตรธานไปแล้ว สังขารทั้งปวงว่างเปล่ามิใช่หรือหนอ

51.

๕๑.

Mahākassapo jino satthā, setabyārāmamhi nibbuto;

Tatthevassa jinathūpo, yojanubbedhamuggatoti.

พระศาสดาพระนามว่ามหากัสสปะผู้ทรงชนะมาร เสด็จดับขันธปรินิพพานในเสตัพยาราม พระชินธาตุสถูปของพระองค์สูงหนึ่งโยชน์ ก็ตั้งอยู่ในที่นั้นนั่นเทียว

Kassapassa bhagavato vaṃso catuvīsatimo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ที่ ๒๔ จบ

27. Gotamabuddhavaṃso

๒๗. โคตมพุทธวงศ์

1.

๑.

Ahametarahi sambuddho, gotamo sakyavaḍḍhano;

Padhānaṃ padahitvāna, patto sambodhimuttamaṃ.

ในบัดนี้ เราคือพระโคดมสัมพุทธเจ้า ผู้ยังศากยวงศ์ให้เจริญ ได้บำเพ็ญเพียรแล้ว บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว

2.

๒.

Brahmunā [Pg.380] yācito santo, dhammacakkaṃ pavattayiṃ;

Aṭṭhārasannaṃ koṭīnaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.

เราผู้สงบระงับ อันท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ได้ยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว การตรัสรู้ครั้งแรกได้มีแก่เทวดา ๑๘ โกฏิ

3.

๓.

Tato parañca desente, naradevasamāgame;

Gaṇanāya na vattabbo, dutiyābhisamayo ahu.

หลังจากนั้นอีก เมื่อเราแสดงธรรมในที่ประชุมของนรและเทวดา การตรัสรู้ครั้งที่สองได้มีแก่สัตว์ผู้นับประมาณมิได้

4.

๔.

Idhevāhaṃ etarahi, ovadiṃ mama atrajaṃ;

Gaṇanāya na vattabbo, tatiyābhisamayo ahu.

ในบัดนี้ เราได้สอนโอรสของเราในที่นี้เอง การตรัสรู้ครั้งที่สามได้มีแก่สัตว์ผู้นับประมาณมิได้

5.

๕.

Ekosi sannipāto me, sāvakānaṃ mahesinaṃ;

Aḍḍhateḷasasatānaṃ, bhikkhūnāsi samāgamo.

การประชุมแห่งสาวกของเราผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ได้มีครั้งเดียว คือการประชุมแห่งภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป

6.

๖.

Virocamāno vimalo, bhikkhusaṅghassa majjhago;

Dadāmi patthitaṃ sabbaṃ, maṇīva sabbakāmado.

เราผู้ปราศจากมลทิน รุ่งเรืองอยู่ท่ามกลางหมู่ภิกษุ ย่อมให้สิ่งที่ปรารถนาทั้งหมด ดุจแก้วมณีอันให้ความปรารถนาทั้งปวง

7.

๗.

Phalamākaṅkhamānānaṃ, bhavacchandajahesinaṃ;

Catusaccaṃ pakāsemi, anukampāya pāṇinaṃ.

เราย่อมประกาศสัจจะ ๔ แก่สัตว์ทั้งหลายผู้หวังผล ผู้ปรารถนาจะละฉันทะในภพ ด้วยความอนุเคราะห์

8.

๘.

Dasavīsasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu;

Ekadvinnaṃ abhisamayo, gaṇanāto asaṅkhiyo.

การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์สามหมื่น การตรัสรู้ของสัตว์หนึ่งหรือสองพวก นับประมาณมิได้

9.

๙.

Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ suphullitaṃ;

Idha mayhaṃ sakyamunino, sāsanaṃ suvisodhitaṃ.

ในโลกนี้ ศาสนาของเราผู้เป็นศากยมุนี แพร่หลาย อันมหาชนรู้ทั่วกัน รุ่งเรือง ไพบูลย์ เบิกบานดีแล้ว และบริสุทธิ์ดีแล้ว

10.

๑๐.

Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

Bhikkhūnekasatā sabbe, parivārenti maṃ sadā.

ภิกษุทั้งหลายหลายร้อยทั้งหมด ผู้ไม่มีอาสวะ ปราศจากราคะ มีจิตสงบ มีจิตตั้งมั่น ย่อมแวดล้อมเราอยู่ทุกเมื่อ

11.

๑๑.

Idāni ye etarahi, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;

Appattamānasā sekhā, te bhikkhū viññugarahitā.

ในบัดนี้ ภิกษุเหล่าใดเป็นพระเสขะ มีใจยังไม่บรรลุอรหัตตผล ละภพแห่งมนุษย์ไป ภิกษุเหล่านั้นถูกวิญญูชนติเตียน

12.

๑๒.

Ariyañca saṃthomayantā, sadā dhammaratā janā;

Bujjhissanti satimanto, saṃsārasaritaṃ gatā.

ชนทั้งหลายผู้มีสติ สรรเสริญอริยมรรค ยินดีในธรรมทุกเมื่อ ถึงกระแสแห่งสงสารแล้วจักตรัสรู้

13.

๑๓.

Nagaraṃ kapilavatthu me, rājā suddhodano pitā;

Mayhaṃ janettikā mātā, māyādevīti vuccati.

เมืองของเราชื่อว่ากบิลพัสดุ์ พระบิดาคือพระเจ้าสุทโธทนะ พระมารดาผู้ให้กำเนิดของเราเรียกว่าพระนางมายาเทวี

14.

๑๔.

Ekūnatiṃsavassāni, agāraṃ ajjhahaṃ vasiṃ;

Rammo surammo subhako, tayo pāsādamuttamā.

เราอยู่ครองเรือนตลอด ๒๙ ปี ปราสาทอันประเสริฐ ๓ หลังของเราคือ รัมมปราสาท สุรัมมปราสาท และสุภปราสาท

15.

๑๕.

Cattārīsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Bhaddakañcanā nāma nārī, rāhulo nāma atrajo.

มีนางสนมที่ประดับประดาอย่างดี ๔๐,๐๐๐ นาง พระชายาของเรานามว่าภัททกัญจนา โอรสของเรานามว่าราหุล

16.

๑๖.

Nimitte [Pg.381] caturo disvā, assayānena nikkhamiṃ;

Chabbassaṃ padhānacāraṃ, acariṃ dukkaraṃ ahaṃ.

เราได้เห็นนิมิต ๔ ประการ จึงออกบวชด้วยอัสสยาน (ยานคือม้า) เราได้บำเพ็ญทุกรกิริยาอันทำได้ยาก สิ้น ๖ ปี

17.

๑๗.

Bārāṇasiyaṃ isipatane, cakkaṃ pavattitaṃ mayā;

Ahaṃ gotamasambuddho, saraṇaṃ sabbapāṇinaṃ.

เราผู้เป็นโคตมสัมพุทธะ เป็นที่พึ่งของสรรพสัตว์ ได้ประกาศธรรมจักร ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตเมืองพาราณสี

18.

๑๘.

Kolito upatisso ca, dve bhikkhū aggasāvakā;

Ānando nāmupaṭṭhāko, santikāvacaro mama;

พระภิกษุ ๒ รูป คือโกลิตะและอุปติสสะ เป็นอัครสาวกของเรา อานนท์เป็นพุทธอุปัฏฐาก อยู่ใกล้ชิดเรา

Khemā uppalavaṇṇā ca, bhikkhunī aggasāvikā.

พระเขมาและพระอุบลวรรณาเป็นอัครสาวิกา

19.

๑๙.

Citto hatthāḷavako ca, aggupaṭṭhākupāsakā;

Nandamātā ca uttarā, aggupaṭṭhikupāsikā.

จิตตคฤหบดีและหัตถกอุบาสกอาฬวกะ เป็นอัครอุปัฏฐากฝ่ายอุบาสก นันทมาตาอุบาสิกาและอุตตราอุบาสิกา เป็นอัครอุปัฏฐายิกาฝ่ายอุบาสิกา

20.

๒๐.

Ahaṃ assatthamūlamhi, patto sambodhimuttamaṃ;

Byāmappabhā sadā mayhaṃ, soḷasahatthamuggatā.

เราได้บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด ณ ควงไม้โพธิ์ พระรัศมีวาหนึ่งมีอยู่แก่เราเสมอ เราสูง ๑๖ ศอก

21.

๒๑.

Appaṃ vassasataṃ āyu, idānetarahi vijjati;

Tāvatā tiṭṭhamānohaṃ, tāremi janataṃ bahuṃ.

ในบัดนี้ อายุขัยมีประมาณน้อย คือ ๑๐๐ ปี เราดำรงอยู่ตราบเท่านี้ ยังหมู่ชนจำนวนมากให้ข้ามพ้น

22.

๒๒.

Ṭhapayitvāna dhammukkaṃ, pacchimaṃ janabodhanaṃ;

Ahampi nacirasseva, saddhiṃ sāvakasaṅghato;

Idheva parinibbissaṃ, aggī vāhārasaṅkhayā.

เราตั้งคบเพลิงคือธรรมะไว้ เพื่อให้ความรู้แก่ชนรุ่นหลัง แม้เราเองก็จักปรินิพพานในโลกนี้ พร้อมด้วยหมู่สาวกในไม่ช้า เหมือนไฟที่สิ้นเชื้อดับไปฉะนั้น

23.

๒๓.

Tāni ca atulatejāni, imāni ca dasabalāni ;

Ayañca guṇadhāraṇo deho, dvattiṃsavaralakkhaṇavicitto.

เดชานุภาพที่หาที่เปรียบมิได้เหล่านั้นด้วย พลญาณ ๑๐ ประการเหล่านี้ด้วย และกายนี้ซึ่งทรงไว้ซึ่งคุณวิจิตรด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการด้วย

24.

๒๔.

Dasa disā pabhāsetvā, sataraṃsīva chappabhā;

Sabbaṃ tamantarahissanti, nanu rittā sabbasaṅkhārāti.

พระฉัพพรรณรังสีที่ส่องสว่างไปทั่วทศทิศ ดุจพระอาทิตย์ ทั้งหมดนั้นจักอันตรธานไป สังขารทั้งปวงไม่ว่างเปล่าแน่หรือ

Gotamassa bhagavato vaṃso pañcavīsatimo.

พุทธวงศ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโคดมที่ ๒๕ จบ

28. Buddhapakiṇṇakakaṇḍaṃ

๒๘. พุทธปกิณณกกัณฑ์

1.

๑.

Aparimeyyito kappe, caturo āsuṃ vināyakā;

Taṇhaṅkaro medhaṅkaro, athopi saraṇaṅkaro;

Dīpaṅkaro ca sambuddho, ekakappamhi te jinā.

ในกัปอันประมาณมิได้แต่กัปนี้ พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำ ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกร และพระทีปังกรผู้ทรงเป็นพระสัมพุทธะ พระชินเจ้าเหล่านั้นอุบัติขึ้นในกัปเดียวกัน

2.

๒.

Dīpaṅkarassa [Pg.382] aparena, koṇḍañño nāma nāyako;

Ekova ekakappamhi, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลต่อมาจากพระทีปังกรพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำพระนามว่าโกณฑัญญะ อุบัติขึ้นพระองค์เดียวในกัปหนึ่ง ได้ทรงยังหมู่ชนจำนวนมากให้ข้ามพ้น

3.

๓.

Dīpaṅkarassa bhagavato, koṇḍaññassa ca satthuno;

Etesaṃ antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā.

ในระหว่างพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าทีปังกร และพระศาสดาพระนามว่าโกณฑัญญะ กัปทั้งหลายนับไม่ถ้วน

4.

๔.

Koṇḍaññassa aparena, maṅgalo nāma nāyako;

Tesampi antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā.

ในกาลต่อมาจากพระโกณฑัญญพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำพระนามว่ามังคละอุบัติขึ้น ในระหว่างพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์นั้น กัปทั้งหลายก็นับไม่ถ้วน

5.

๕.

Maṅgalo ca sumano ca, revato sobhito muni;

Tepi buddhā ekakappe, cakkhumanto pabhaṅkarā.

พระมังคละ พระสุมนะ พระเรวตะ และพระโสภิตะมุนี พระพุทธเจ้าเหล่านั้นผู้ทรงมีพระจักษุ ๕ ทรงรุ่งเรือง ก็อุบัติขึ้นในกัปเดียวกัน

6.

๖.

Sobhitassa aparena, anomadassī mahāyaso;

Tesampi antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā.

ในกาลต่อมาจากพระโสภิตพุทธเจ้า พระอโนมทัสสีพุทธเจ้าผู้มียศใหญ่ก็อุบัติขึ้น ในระหว่างพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์นั้น กัปทั้งหลายก็นับไม่ถ้วน

7.

๗.

Anomadassī padumo, nārado cāpi nāyako;

Tepi buddhā ekakappe, tamantakārakā munī.

พระอโนมทัสสี พระปทุมะ และพระนารทะผู้ทรงเป็นผู้นำ พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระมุนีเหล่านั้น ทรงกระทำที่สุดแห่งความมืด คือ โมหะ ก็อุบัติขึ้นในกัปเดียวกัน

8.

๘.

Nāradassa aparena, padumuttaro nāma nāyako;

Ekakappamhi uppanno, tāresi janataṃ bahuṃ.

ในกาลต่อมาจากพระนารทพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำพระนามว่าปทุมุตตระ อุบัติขึ้นในกัปหนึ่ง ได้ทรงยังหมู่ชนจำนวนมากให้ข้ามพ้น

9.

๙.

Nāradassa bhagavato, padumuttarassa satthuno;

Tesampi antarā kappā, gaṇanāto asaṅkhiyā.

ในระหว่างพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่านารทะ และพระศาสดาพระนามว่าปทุมุตตระ กัปทั้งหลายก็นับไม่ถ้วน

10.

๑๐.

Kappasatasahassamhi, eko āsi mahāmuni;

Padumuttaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho.

ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่กัปนี้ มีพระมหามุนีพระองค์เดียว คือ พระปทุมุตตระ ผู้ทรงรู้แจ้งโลก ผู้ทรงสมควรรับของที่เขานำมาบูชา

11.

๑๑.

Tiṃsakappasahassamhi, duve āsuṃ vināyakā ;

Sumedho ca sujāto ca, orato padumuttarā.

ในกัปที่ ๓๐,๐๐๐ แต่กัปนี้ ถัดจากพระปทุมุตตรพุทธเจ้ามา มีพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำ ๒ พระองค์ คือ พระสุเมธะและพระสุชาตะ

12.

๑๒.

Aṭṭhārase kappasate, tayo āsuṃ vināyakā ;

Piyadassī atthadassī, dhammadassī ca nāyakā.

ในกัปที่ ๑,๘๐๐ แต่กัปนี้ มีพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำ ๓ พระองค์ คือ พระปิยทัสสี พระอัตถทัสสี และพระธัมมทัสสี

13.

๑๓.

Orato ca sujātassa, sambuddhā dvipaduttamā;

Ekakappamhi te buddhā, loke appaṭipuggalā.

ถัดจากพระสุชาตพุทธเจ้ามา พระพุทธเจ้าเหล่านั้นผู้เป็นพระสัมพุทธะ ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้า หาบุคคลเปรียบมิได้ในโลก อุบัติขึ้นในกัปเดียวกัน

14.

๑๔.

Catunnavutito kappe, eko āsi mahāmuni;

Siddhattho so lokavidū, sallakatto anuttaro.

ในกัปที่ ๙๔ แต่กัปนี้ มีพระมหามุนีพระองค์เดียว คือ พระสิทธัตถะ ผู้ทรงรู้แจ้งโลก ทรงถอนลูกศรคือตัณหา ผู้ยอดเยี่ยม

15.

๑๕.

Dvenavute [Pg.383] ito kappe, duve āsuṃ vināyakā;

Tisso phusso ca sambuddhā, asamā appaṭipuggalā.

ในกัปที่ ๙๒ แต่กัปนี้ มีพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำ ๒ พระองค์ คือ พระติสสะและพระปุสสะ ผู้เป็นพระสัมพุทธะ ไม่มีใครเสมอเหมือน หาบุคคลเปรียบมิได้

16.

๑๖.

Ekanavutito kappe, vipassī nāma nāyako;

Sopi buddho kāruṇiko, satte mocesi bandhanā.

ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำพระนามว่าวิปัสสีอุบัติขึ้น แม้พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงมีพระกรุณา ก็ได้ทรงเปลื้องสัตว์ทั้งหลายจากเครื่องผูก

17.

๑๗.

Ekatiṃse ito kappe, duve āsuṃ vināyakā;

Sikhī ca vessabhū ceva, asamā appaṭipuggalā.

ในกัปที่ ๓๑ แต่กัปนี้ พระวินายก ๒ พระองค์ คือ พระสิขีพุทธเจ้า และพระเวสสภูพุทธเจ้า ผู้ไม่มีใครเหมือน ไม่มีบุคคลเปรียบ ได้มีแล้ว

18.

๑๘.

Imamhi bhaddake kappe, tayo āsuṃ vināyakā;

Kakusandho koṇāgamano, kassapo cāpi nāyako.

ในภัทรกัปนี้ มีพระวินายก ๓ พระองค์ คือ พระกกุสันธพุทธเจ้า พระโกนาคมนพุทธเจ้า และพระกัสสปพุทธเจ้า

19.

๑๙.

Ahametarahi sambuddho, metteyyo cāpi hessati;

Etepime pañca buddhā, dhīrā lokānukampakā.

ในบัดนี้ เราเป็นพระสัมพุทธเจ้า และพระเมตเตยยะจักมี พระพุทธเจ้า ๕ พระองค์เหล่านี้ เป็นนักปราชญ์ ผู้อนุเคราะห์แก่โลก

20.

๒๐.

Etesaṃ dhammarājūnaṃ, aññesaṃnekakoṭinaṃ;

Ācikkhitvāna taṃ maggaṃ, nibbutā te sasāvakāti.

พระธรรมราชาเหล่านั้น และพระพุทธเจ้าเหล่าอื่นอีกหลายโกฏิ ทรงแสดงหนทางนั้นแล้ว ได้ปรินิพพานพร้อมด้วยพระสาวก

Buddhapakiṇṇakakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

พุทธปกิณณกกัณฑ์ จบ

29. Dhātubhājanīyakathā

๒๙. ธาตุภาชนียกถา

1.

๑.

Mahāgotamo jinavaro, kusināramhi nibbuto;

Dhātuvitthārikaṃ āsi, tesu tesu padesato.

พระชินวรเจ้าพระนามว่าพระมหาโคตมะ เสด็จปรินิพพาน ณ กรุงกุสินารา พระธาตุของพระองค์ได้แพร่หลายไปในประเทศนั้นๆ

2.

๒.

Eko ajātasattussa, eko vesāliyā pure;

Eko kapilavatthusmiṃ, eko ca allakappake.

ส่วนหนึ่งเป็นของพระเจ้าอชาตศัตรู ส่วนหนึ่งอยู่ในกรุงเวสาลี ส่วนหนึ่งอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์ และอีกส่วนหนึ่งอยู่ในอัลลกัปปชนบท

3.

๓.

Eko ca rāmagāmamhi, eko ca veṭhadīpake;

Eko pāveyyake malle, eko ca kosinārake.

และอีกส่วนหนึ่งอยู่ในรามคาม และอีกส่วนหนึ่งอยู่ในเวฏฐทีปกชนบท ส่วนหนึ่งเป็นของพวกเจ้ามัลละในเมืองปาวา และอีกส่วนหนึ่งอยู่ในเมืองกุสินารา

4.

๔.

Kumbhassa thūpaṃ kāresi, brāhmaṇo doṇasavhayo;

Aṅgārathūpaṃ kāresuṃ, moriyā tuṭṭhamānasā.

โทณพราหมณ์ได้สร้างสถูปบรรจุทะนาน พวกเจ้าโมริยะมีใจยินดี ได้สร้างสถูปบรรจุพระอังคาร

5.

๕.

Aṭṭha sārīrikā thūpā, navamo kumbhacetiyo;

Aṅgārathūpo dasamo, tadāyeva patiṭṭhito.

สถูปบรรจุพระสรีรธาตุมี ๘ แห่ง พระสถูปบรรจุทะนานเป็นแห่งที่ ๙ พระสถูปบรรจุพระอังคารเป็นแห่งที่ ๑๐ ได้ประดิษฐานไว้ในครั้งนั้นนั่นเอง

6.

๖.

Uṇhīsaṃ catasso dāṭhā, akkhakā dve ca dhātuyo;

Asambhinnā imā satta, sesā bhinnāva dhātuyo.

พระอุณหิส ๑ พระเขี้ยวแก้ว ๔ พระรากขวัญ ๒ พระธาตุ ๗ องค์นี้ไม่แตกกระจาย พระธาตุที่เหลือแตกกระจายไป

7.

๗.

Mahantā [Pg.384] muggamattā ca, majjhimā bhinnataṇḍulā;

Khuddakā sāsapamattā ca, nānāvaṇṇā ca dhātuyo.

พระธาตุขนาดใหญ่มีประมาณเท่าเมล็ดถั่วเขียว ขนาดกลางมีประมาณเท่าเมล็ดข้าวสารหัก ขนาดเล็กมีประมาณเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด พระธาตุมีวรรณะต่างๆ กัน

8.

๘.

Mahantā suvaṇṇavaṇṇā ca, muttavaṇṇā ca majjhimā;

Khuddakā makulavaṇṇā ca, soḷasadoṇamattikā.

พระธาตุขนาดใหญ่มีวรรณะเหมือนทองคำ ขนาดกลางมีวรรณะเหมือนแก้วมุกดา ขนาดเล็กมีวรรณะเหมือนดอกมะลิ รวมทั้งหมดมีประมาณ ๑๖ โทณะ

9.

๙.

Mahantā pañca nāḷiyo, nāḷiyo pañca majjhimā;

Khuddakā cha nāḷī ceva, etā sabbāpi dhātuyo.

พระธาตุขนาดใหญ่ ๕ ทะนาน ขนาดกลาง ๕ ทะนาน และขนาดเล็ก ๖ ทะนาน เหล่านี้คือพระธาตุทั้งหมด

10.

๑๐.

Uṇhīsaṃ sīhaḷe dīpe, brahmaloke ca vāmakaṃ;

Sīhaḷe dakkhiṇakkhañca, sabbāpetā patiṭṭhitā.

พระอุณหิสประดิษฐานอยู่ที่เกาะสีหล และพระรากขวัญเบื้องซ้ายประดิษฐานอยู่ที่พรหมโลก พระรากขวัญเบื้องขวาประดิษฐานอยู่ที่เกาะสีหล พระธาตุทั้งหมดนี้ประดิษฐานอยู่ (ดังนี้)

11.

๑๑.

Ekā dāṭhā tidasapure, ekā nāgapure ahu;

Ekā gandhāravisaye, ekā kaliṅgarājino.

พระเขี้ยวแก้วองค์หนึ่งอยู่ที่ไตรทิพย์นคร องค์หนึ่งอยู่ที่นาคบุรี องค์หนึ่งอยู่ที่แคว้นคันธาระ องค์หนึ่งอยู่ที่แคว้นของพระเจ้ากาลิงคะ

12.

๑๒.

Cattālīsasamā dantā, kesā lomā ca sabbaso;

Devā hariṃsu ekekaṃ, cakkavāḷaparamparā.

เทวดาทั้งหลายได้นำพระทนต์ ๔๐ ซี่ที่เสมอกันทั้งหมด พระเกศาและพระโลมาไปทีละองค์ๆ โดยลำดับในจักรวาลทั้งหลาย

13.

๑๓.

Vajirāyaṃ bhagavato, patto daṇḍañca cīvaraṃ;

Nivāsanaṃ kulaghare, paccattharaṇaṃ kapilavhaye.

บาตร ไม้เท้า และจีวรของพระผู้มีพระภาคเจ้า อยู่ที่เมืองวัชชีระ ผ้าทรง (สบง) อยู่ที่กุรุฆระ ผ้าปูนั่งอยู่ที่เมืองกบิลพัสดุ์

14.

๑๔.

Pāṭaliputtapuramhi, karaṇaṃ kāyabandhanaṃ;

Campāyudakasāṭiyaṃ, uṇṇalomañca kosale.

ประคดเอวและรัดประคดอยู่ที่เมืองปาตลีบุตร ผ้าอาบน้ำฝนอยู่ที่เมืองจำปา และพระอุณาโลมอยู่ที่แคว้นโกศล

15.

๑๕.

Kāsāvaṃ brahmaloke ca, veṭhanaṃ tidase pure;

Nisīdanaṃ avantīsu, raṭṭhe attharaṇaṃ tadā.

ผ้ากาสาวะอยู่ที่พรหมโลก ผ้าโพกพระเศียรอยู่ที่ไตรทิพย์นคร ผ้านิสีทนะอยู่ที่แคว้นอวันตี ผ้าปูลาดอยู่ที่เทวรัฐ ในครั้งนั้น

16.

๑๖.

Araṇī ca mithilāyaṃ, videhe parisāvanaṃ;

Vāsi sūcigharañcāpi, indapatthapure tadā.

ไม้สีไฟอยู่ที่เมืองมิถิลา ธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) อยู่ที่แคว้นวิเทหะ มีดและกล่องเข็มอยู่ที่อินทปัตถนคร ในครั้งนั้น

17.

๑๗.

Parikkhārā avasesā, janapade aparantake;

Paribhuttāni muninā, akaṃsu manujā tadā.

ในครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายได้สร้าง (สถูป) บรรจุบริขารที่เหลือ ที่พระมุนีได้ทรงใช้สอยแล้ว ในอปรันตชนบท

18.

๑๘.

Dhātuvitthārikaṃ āsi, gotamassa mahesino;

Pāṇīnaṃ anukampāya, ahu porāṇikaṃ tadāti.

การแพร่หลายแห่งพระธาตุของพระมหามุนีโคตมะ ได้มีแล้ว การแพร่หลายแห่งพระธาตุนั้น เป็นไปเพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสัตว์ เป็นประเพณีมาแต่โบราณ

Dhātubhājanīyakathā niṭṭhitā.

ธาตุภาชนียกถา จบ

Buddhavaṃsoniṭṭhito.

พุทธวงศ์ จบ