Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Khuddakanikāye

ในขุททกนิกาย

Nettippakaraṇapāḷi

เนตติปกรณ์บาลี

1. Saṅgahavāro

๑. สังคหวาร

Yaṃ [Pg.1] loko pūjayate, salokapālo sadā namassati ca;

Tasseta sāsanavaraṃ, vidūhi ñeyyaṃ naravarassa.

โลกพร้อมทั้งโลกบาลบูชาและนอบน้อมพระนรวรใดอยู่เสมอ, พระสัทธรรมอันประเสริฐนี้ของพระนรวรนั้น อันบัณฑิตพึงทราบ

Dvādasa padāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho ca;

Taṃ viññeyyaṃ ubhayaṃ, ko attho byañjanaṃ katamaṃ.

พระสูตรมี ๑๒ บท ทั้งหมดนั้นคือพยัญชนะและอัตถะ พึงทราบทั้งสองอย่างนั้นว่า อะไรคืออัตถะ อะไรคือพยัญชนะ

Soḷasahārā netti, pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi;

Aṭṭhārasamūlapadā, mahakaccānena niddiṭṭhā.

คัมภีร์เนตติมี ๑๖ หาร ๕ นัย และ ๑๘ มูลบท เป็นเครื่องแสวงหาเนื้อความแห่งพระศาสนา อันพระมหากัจจานะแสดงไว้แล้ว

Hārā byañjanavicayo, suttassa nayā tayo ca suttattho;

Ubhayaṃ pariggahītaṃ, vuccati suttaṃ yathāsuttaṃ.

หารทั้งหลายเป็นเครื่องเลือกเฟ้นพยัญชนะแห่งพระสูตร และนัย ๓ ประการเป็นเครื่องเลือกเฟ้นอัตถะแห่งพระสูตร ทั้งสองอย่างนั้นท่านประมวลไว้แล้ว เนตติย่อมกล่าวพระสูตรตามสมควรแก่พระสูตร

Yā ceva desanā yañca, desitaṃ ubhayameva viññeyyaṃ;

Tatrāyamānupubbī, navavidhasuttantapariyeṭṭhīti.

เทศนาใดและสิ่งที่ทรงแสดงแล้วใด พึงทราบทั้งสองอย่างนั้นนั่นเทียว ในบรรดาเทศนาและสิ่งที่ทรงแสดงแล้วนั้น นี้เป็นลำดับแห่งการแสวงหาพระสุตตันตะ ๙ ประการ

Saṅgahavāro.

จบสังคหวาร

2. Uddesavāro

๒. อุเทสวาร

1. Tattha katame soḷasa hārā? Desanā vicayo yutti padaṭṭhāno lakkhaṇo catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti [Pg.2] otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano iti.

๑. ในบรรดาหารเหล่านั้น หาร ๑๖ เป็นไฉน? คือ เทสนา วิจยะ ยุตติ ปทัฏฐาน ลักขณะ จตุพยูหะ อาวฏฏะ วิภัตติ ปริวรรตนะ เววจนะ ปัญญัตติ โอตรณะ โสธนะ อธิฏฐานะ ปริกขาระ สมาโรปนะ

Tassānugīti

คาถาอนุคีติของอุทเทสนั้น

Desanā vicayo yutti, padaṭṭhāno ca lakkhaṇo;

Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano.

เทสนา วิจยะ ยุตติ ปทัฏฐานและลักขณะ จตุพยูหะ อาวฏฏะ วิภัตติ และปริวรรตนะ

Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano;

Adhiṭṭhāno parikkhāro, samāropano soḷaso.

เววจนะ ปัญญัตติ โอตรณะและโสธนะ อธิฏฐานะ ปริกขาระ สมาโรปนะ รวมเป็น ๑๖ ประการ

Ete soḷasa hārā, pakittitā atthato asaṃkiṇṇā;

Etesañceva bhavati, vitthāratayā nayavibhattīti.

หาร ๑๖ เหล่านี้ เรากล่าวจำแนกไว้แล้วโดยอรรถะ ไม่ปะปนกัน การจำแนกนัยของหารเหล่านี้นั่นแหละ ย่อมมีได้โดยพิสดาร

2. Tattha katame pañca nayā? Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkuso iti.

๒. ในบรรดานัยเหล่านั้น นัย ๕ เป็นไฉน? คือ นันทิยาวัฏฏะ ติปุกขละ สีหวิกกีฬิตะ ทิสาโลจนะ และอังกุสะ

Tassānugīti

คาถาอนุคีติของอุทเทสนั้น

Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo;

Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo nayalañjako.

นัยที่หนึ่งชื่อนันทิยาวัฏฏะ นัยที่สองชื่อติปุกขละ นัยที่สามผู้ชักนำนัยไป ชื่อสีหวิกกีฬิตะ

Disālocanamāhaṃsu, catutthaṃ nayamuttamaṃ;

Pañcamo aṅkuso nāma, sabbe pañca nayā gatāti.

ท่านกล่าวถึงนัยที่สี่อันสูงสุดว่า ทิสาโลจนะ นัยที่ห้าชื่ออังกุสะ นัยทั้งห้าทั้งหมดเป็นอันทราบกันแล้ว

3. Tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni? Nava padāni kusalāni nava padāni akusalāni. Tattha katamāni nava padāni akusalāni, taṇhā avijjā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññāti, imāni nava padāni akusalāni, yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati.

๓. ในบรรดามูลบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ เป็นไฉน? คือ บทที่เป็นกุศล ๙ บท บทที่เป็นอกุศล ๙ บท. ในบทเหล่านั้น บทที่เป็นอกุศล ๙ บท เป็นไฉน? คือ ตัณหา อวิชชา โลภะ โทสะ โมหะ สุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา และอัตตสัญญา. เหล่านี้คือบทที่เป็นอกุศล ๙ บท ซึ่งเป็นที่ประชุมรวมลงแห่งฝ่ายอกุศลทั้งหมด

Tattha katamāni nava padāni kusalāni? Samatho vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññāti, imāni nava padāni kusalāni, yattha sabbo kusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati.

ในบทเหล่านั้น บทที่เป็นกุศล ๙ บท เป็นไฉน? คือ สมถะ วิปัสสนา อโลภะ อโทสะ อโมหะ อสุภสัญญา ทุกขสัญญา อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา. เหล่านี้คือบทที่เป็นกุศล ๙ บท ซึ่งเป็นที่ประชุมรวมลงแห่งฝ่ายกุศลทั้งหมด

Tatridaṃ uddānaṃ

ในมูลบท ๑๘ นั้น นี้เป็นอุทานคาถา

Taṇhā [Pg.3] ca avijjāpi ca, lobho doso tatheva moho ca;

Caturo ca vipallāsā, kilesabhūmī nava padāni.

ตัณหาและอวิชชา โลภะ โทสะ และโมหะด้วยเช่นกัน และวิปลาส ๔, บท ๙ เหล่านี้เป็นภูมิแห่งกิเลส

Samatho ca vipassanā ca, kusalāni ca yāni tīṇi mūlāni;

Caturo satipaṭṭhānā, indriyabhūmī nava padāni.

สมถะและวิปัสสนา กุศลมูล ๓ และสติปัฏฐาน ๔, บท ๙ เหล่านี้เป็นภูมิแห่งอินทรีย์

Navahi ca padehi kusalā, navahi ca yujjanti akusalapakkhā;

Ete kho mūlapadā, bhavanti aṭṭhārasa padānīti.

กุศลธรรมทั้งหลายย่อมประกอบกันด้วยบท ๙ และฝ่ายอกุศลย่อมประกอบกันด้วยบท ๙ บท ๑๘ เหล่านี้แล ชื่อว่ามูลบท

Uddesavāro.

จบอุเทสวาร

3. Niddesavāro

๓. นิทเทสวาร

4. Tattha saṅkhepato netti kittitā.

๔. ในอุทเทสนั้น คัมภีร์เนตติอันเรากล่าวแล้วโดยสังเขป

Hārasaṅkhepo

หารสังเขป

1.

๑.

Assādādīnavatā, nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca;

Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṃ desanāhāro.

อัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุปายะ และอาณัติของพระผู้มีพระภาคเพื่อประโยชน์แก่โยคี ชื่อว่า เทสนาหาระ

2.

๒.

Yaṃ pucchitañca vissajjitañca, suttassa yā ca anugīti;

Suttassa yo pavicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho.

ปุจฉา วิสัชนา อนุคีติแห่งสูตร และการเลือกเฟ้นแห่งสูตร ท่านแสดงไว้ว่าชื่อ วิจยหาระ

3.

๓.

Sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ;

Yuttāyuttaparikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho.

ภูมิและโคจรแห่งหาระทั้งปวงเหล่านั้น การพิจารณาความสมควรและไม่สมควร ท่านแสดงไว้ว่าชื่อ ยุตติหาระ

4.

๔.

Dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ;

Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno.

พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม ปทัฏฐานแห่งธรรมนั้นเป็นเช่นใด ธรรมทั้งปวงก็เป็นเช่นนั้น หาระนี้คือ ปทัฏฐานหาระ

5.

๕.

Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci;

Vuttā bhavanti sabbe, so hāro lakkhaṇo nāma.

เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวไว้ ธรรมเหล่าใดบางพวกมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกกล่าวไว้ด้วย หาระนั้นชื่อว่า ลักขณหาระ

6.

๖.

Neruttamadhippāyo, byañjanamatha desanānidānañca;

Pubbāparānusandhī, eso hāro catubyūho.

นิรุตติ อธิปปายะ พยัญชนะ เทสนานิทาน และปุพพปรสนธิ หาระนี้คือ จตุพยูหหาระ

7.

๗.

Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ;

Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro.

เมื่อปทัฏฐานอย่างหนึ่งถูกแสดงแล้ว ย่อมแสวงหาปทัฏฐานที่เหลือ และย่อมหมุนไปสู่ฝ่ายตรงข้าม หาระนั้นชื่อว่า อาวัฏฏหาระ

8.

๘.

Dhammañca [Pg.4] padaṭṭhānaṃ, bhūmiñca vibhajjate ayaṃ hāro;

Sādhāraṇe asādhāraṇe ca neyyo vibhattīti.

หาระนี้จำแนกธรรม ปทัฏฐาน และภูมิ ทั้งที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ พึงทราบเถิดว่าชื่อ วิภัตติหาระ

9.

๙.

Kusalākusale dhamme, niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca;

Parivattati paṭipakkhe, hāro parivattano nāma.

เมื่อกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่พึงอบรมและพึงละ ถูกแสดงไว้แล้ว หาระที่หมุนไปสู่ฝ่ายตรงข้าม ชื่อว่า ปริวัตนหาระ

10.

๑๐.

Vevacanāni bahūni tu, sutte vuttāni ekadhammassa;

Yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro.

ผู้ฉลาดในสูตรใดย่อมรู้เววจนะเป็นอันมากของธรรมอย่างหนึ่งที่กล่าวไว้ในสูตร หาระนั้นชื่อว่า เววจนหาระ

11.

๑๑.

Ekaṃ bhagavā dhammaṃ, paññattīhi vividhāhi deseti;

So ākāro ñeyyo, paññattī nāma hāroti.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยบัญญัติต่างๆ อาการนั้นพึงทราบเถิดว่าชื่อ ปัญญัตติหาระ

12.

๑๒.

Yo ca paṭiccuppādo, indriyakhandhā ca dhātu āyatanā;

Etehi otarati yo, otaraṇo nāma so hāro.

ปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ และอายตนะ หาระใดหยั่งลงด้วยธรรมเหล่านี้ หาระนั้นชื่อว่า โอตรณหาระ

13.

๑๓.

Vissajjitamhi pañhe, gāthāyaṃ pucchitāyamārabbha;

Suddhāsuddhaparikkhā, hāro so sodhano nāma.

เมื่อปัญหาที่ถูกถามในคาถาได้รับการวิสัชนาแล้ว การตรวจสอบความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ หาระนั้นชื่อว่า โสธนหาระ

14.

๑๔.

Ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā;

Tena vikappayitabbā, eso hāro adhiṭṭhāno.

ธรรมเหล่าใดที่ถูกแสดงไว้โดยความเป็นอันเดียวกันและโดยความต่างกัน ธรรมเหล่านั้นพึงถูกจำแนกโดยหาระนั้น หาระนี้คือ อธิฏฐานหาระ

15.

๑๕.

Ye dhammā yaṃ dhammaṃ, janayantippaccayā paramparato;

Hetumavakaḍḍhayitvā, eso hāro parikkhāro.

ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยให้เกิดธรรมใดสืบต่อกันไป หาระที่นำเอาเหตุนั้นออกมาแสดง หาระนี้คือ ปริกขารหาระ

16.

๑๖.

Ye dhammā yaṃ mūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā;

Te samaropayitabbā, esa samāropano hāro.

ธรรมเหล่าใดเป็นรากเหง้าของธรรมใด และศัพท์เหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกันอันพระมุนีทรงประกาศไว้ ธรรมและศัพท์เหล่านั้นพึงถูกยกขึ้นแสดง หาระนี้คือ สมาโรปนหาระ

Nayasaṅkhepo

นยสังเขป

17.

๑๗.

Taṇhañca avijjampi ca, samathena vipassanā yo neti;

Saccehi yojayitvā, ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo.

นัยใดประกอบตัณหาและอวิชชา สมถะและวิปัสสนา เข้ากับสัจจะทั้งหลายแล้วนำไป นัยนี้คือ นันทิยาวัฏฏะ

18.

๑๘.

Yo akusale samūlehi, neti kusale ca kusalamūlehi;

Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ, tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhu.

นัยใดนำอกุศลพร้อมทั้งมูล และกุศลพร้อมทั้งกุศลมูล ทำให้เป็นของจริง ของแท้ ไม่ผิดพลาด ท่านเรียกนัยนั้นว่า ติปุกขละ

19.

๑๙.

Yo neti vipallāsehi, kilese indriyehi saddhamme;

Etaṃ nayaṃ nayavidū, sīhavikkīḷitaṃ āhu.

นัยใดนำวิปลาส กิเลส อินทรีย์ และสัทธรรม ผู้ฉลาดในนัยกล่าวถึงนัยนี้ว่า สีหวิกกีฬิตะ

20.

๒๐.

Veyyākaraṇesu [Pg.5] hi ye, kusalākusalā tahiṃ tahiṃ vuttā;

Manasā volokayate, taṃ khu disālocanaṃ āhu.

กุศลและอกุศลเหล่าใดที่ถูกกล่าวไว้ในไวยากรณ์นั้นๆ บัณฑิตย่อมพิจารณาด้วยใจ ท่านเรียกการพิจารณานั้นว่า ทิสาโลจนะ

21.

๒๑.

Oloketvā disalocanena, ukkhipiya yaṃ samāneti;

Sabbe kusalākusale, ayaṃ nayo aṅkuso nāma.

นัยใดพิจารณาด้วยทิสาโลจนะแล้ว ยกขึ้นรวบรวมกุศลและอกุศลทั้งปวง นัยนี้ชื่อว่า อังกุสะ

22.

๒๒.

Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disalocanato disā viloketvā;

Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tīhi niddise suttaṃ.

เบื้องต้นพึงประกอบหาระ ๑๖ พิจารณาทิสาด้วยทิสาโลจนะแล้ว รวบรวมด้วยอังกุสะ พึงแสดงสูตรด้วยนัย ๓ ประการ

Dvādasapada

ทวาทสบท

23.

๒๓.

Akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ, nirutti tatheva niddeso;

Ākārachaṭṭhavacanaṃ, ettāva byañjanaṃ sabbaṃ.

อักขระ บท พยัญชนะ นิรุตติ นิเทศ และอาการเป็นที่ ๖ พยัญชนะทั้งหมดมีเพียงเท่านี้

24.

๒๔.

Saṅkāsanā pakāsanā, vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti;

Etehi chahi padehi, attho kammañca niddiṭṭhaṃ.

สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภัชนา อุตตานีกัมมะ และปัญญัตติ ด้วยบท ๖ ประการเหล่านี้ อรรถและกรรมถูกแสดงไว้แล้ว

25.

๒๕.

Tīṇi ca nayā anūnā, atthassa ca chappadāni gaṇitāni;

Navahi padehi bhagavato, vacanassattho samāyutto.

นัย ๓ ประการและบทแห่งอรรถ ๖ ประการที่ไม่หย่อน ท่านนับไว้แล้ว อรรถแห่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ประกอบพร้อมแล้วด้วยบท ๙ ประการ

26.

๒๖.

Atthassa navappadāni, byañjanapariyeṭṭhiyā catubbīsa;

Ubhayaṃ saṅkalayitvā, tettiṃsā ettikā nettīti.

บทแห่งอรรถ ๙ ประการ และหาระ ๒๔ เพื่อการแสวงหาพยัญชนะ เมื่อรวมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกันเป็น ๓๓ เนตติมีเท่านี้

Niddesavāro.

นิทเทสวาร

4. Paṭiniddesavāro

๔. ปฏินิทเทสวาร

1. Desanāhāravibhaṅgo

๑. เทศนาหารวิภังค์

5. Tattha katamo desanāhāro? ‘‘Assādādīnavatā’’ti gāthā ayaṃ desanāhāro. Kiṃ desayati? Assādaṃ ādīnavaṃ nissaraṇaṃ phalaṃ upāyaṃ āṇattiṃ. Dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmīti.

๕. บรรดาหารเหล่านั้น เทศนาหารเป็นไฉน? คาถาว่า “อัสสาทาทีนวตา” นี้เป็นเทศนาหาร. (เทศนาหารนั้น) แสดงอะไร? แสดงอัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุบาย และอาณัติ. (ดังที่ตรัสว่า) “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมแก่เธอทั้งหลาย อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จักประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง” ดังนี้.

Tattha [Pg.6] katamo assādo?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อัสสาทะเป็นไฉน?

‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhati;

Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchatī’’ti.

“เมื่อบุคคลผู้ปรารถนากามอยู่ หากกามนั้นของเขาย่อมสำเร็จ, สัตว์ผู้จะต้องตายได้สิ่งที่ตนปรารถนาแล้ว ย่อมมีใจปรีดาโดยแท้” ดังนี้.

Ayaṃ assādo.

นี้คืออัสสาทะ.

Tattha katamo ādīnavo?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาทีนวะเป็นไฉน?

‘‘Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī’’ti.

“หากกามทั้งหลายของสัตว์นั้น ผู้มีความปรารถนา มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว เสื่อมไป, เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ” ดังนี้.

Ayaṃ ādīnavo.

นี้คืออาทีนวะ.

Tattha katamaṃ nissaraṇaṃ?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น นิสสรณะเป็นไฉน?

‘‘Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatī’’ti.

“ผู้ใดเว้นกามทั้งหลายเสีย เหมือนบุคคลใช้เท้าเว้นศีรษะของงู, ผู้นั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องข้องนี้ในโลกได้” ดังนี้.

Idaṃ nissaraṇaṃ.

นี้คือนิสสรณะ.

Tattha katamo assādo?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อัสสาทะเป็นไฉน?

‘‘Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā, gavāssaṃ dāsaporisaṃ;

Thiyo bandhū puthū kāme, yo naro anugijjhatī’’ti.

“นรชนใดย่อมกำหนัดนักในนา ที่ดิน หรือทองคำ, ในโคและม้า ทาสและคนงาน, ในสตรี ญาติ และกามวัตถุมากมาย” ดังนี้.

Ayaṃ assādo.

นี้คืออัสสาทะ.

Tattha katamo ādīnavo?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาทีนวะเป็นไฉน?

‘‘Abalā naṃ balīyanti, maddante naṃ parissayā;

Tato naṃ dukkhamanveti, nāvaṃ bhinnamivodaka’’nti.

“กิเลสอันอ่อนแอ ย่อมครอบงำบุคคลผู้อ่อนแอนั้น, ภัยอันตรายทั้งหลายย่อมย่ำยีเขา, แต่นั้นทุกข์ย่อมติดตามเขาไป เหมือนน้ำไหลเข้าเรือที่แตกรั่ว” ดังนี้.

Ayaṃ ādīnavo.

นี้คืออาทีนวะ.

Tattha katamaṃ nissaraṇaṃ?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น นิสสรณะเป็นไฉน?

‘‘Tasmā jantu sadā sato, kāmāni parivajjaye;

Te pahāya tare oghaṃ, nāvaṃ sitvāva pāragū’’ti.

“เพราะเหตุนั้น สัตว์พึงมีสติทุกเมื่อ เว้นกามทั้งหลายเสีย, ละกามเหล่านั้นแล้ว พึงข้ามโอฆะ เหมือนผู้ถึงฝั่งวิดน้ำออกจากเรือแล้ว” ดังนี้.

Idaṃ nissaraṇaṃ.

นี้คือนิสสรณะ.

Tattha [Pg.7] katamaṃ phalaṃ?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ผลเป็นไฉน?

‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle;

Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti.

“ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม เหมือนร่มคันใหญ่ในฤดูฝน, นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว คือ ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ” ดังนี้.

Idaṃ phalaṃ.

นี้คือผล.

Tattha katamo upāyo?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อุบายเป็นไฉน?

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti…pe…‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe…‘‘Sabbe dhammā anattā’’ti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti.

“เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’... ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์’... ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’, เมื่อนั้น เขาย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์, นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์” ดังนี้.

Ayaṃ upāyo.

นี้คืออุบาย.

Tattha katamā āṇatti?

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อาณัติเป็นไฉน?

‘‘Cakkhumā visamānīva, vijjamāne parakkame;

Paṇḍito jīvalokasmiṃ, pāpāni parivajjaye’’ti.

“เมื่อทางมีอยู่ บุรุษผู้มีจักษุย่อมเว้นที่อันไม่สม่ำเสมอเสียฉันใด, บัณฑิตในชีวโลก พึงเว้นบาปทั้งหลายฉันนั้น” ดังนี้.

Ayaṃ āṇatti.

นี้คืออาณัติ.

‘‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu,Mogharājā’ti āṇatti, ‘sadā sato’ti upāyo;

‘Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā’’’.

“คำว่า ‘โมฆราช เธอจงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่าง’ นี้เป็นอาณัติ, คำว่า ‘มีสติทุกเมื่อ’ นี้เป็นอุบาย, (แล้ว) ‘ถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย, พึงเป็นผู้ข้ามมัจจุได้ด้วยอาการอย่างนี้’”

Idaṃ phalaṃ.

นี้เป็นผล

6. Tattha bhagavā ugghaṭitaññussa puggalassa nissaraṇaṃ desayati, vipañcitaññussa puggalassa ādīnavañca nissaraṇañca desayati, neyyassa puggalassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca desayati.

๖. ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู, ย่อมทรงแสดงทั้งอาทีนพทั้งนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู, ย่อมทรงแสดงทั้งอัสสาทะ ทั้งอาทีนพ ทั้งนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นไนยยะ

Tattha catasso paṭipadā, cattāro puggalā. Taṇhācarito mando satindriyena dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti satipaṭṭhānehi nissayehi. Taṇhācarito udatto samādhindriyena dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya [Pg.8] niyyāti jhānehi nissayehi. Diṭṭhicarito mando vīriyindriyena sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti sammappadhānehi nissayehi. Diṭṭhicarito udatto paññindriyena sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti saccehi nissayehi.

ในเทศนานั้น มีปฏิปทา ๔, มีบุคคล ๔ จำพวก. บุคคลผู้มีตัณหาจริต มีปัญญาทราม ย่อมออกไปได้ด้วยสตินทรีย์ ด้วยทุกขปฏิปทา ด้วยทักธาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสติปัฏฐานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีตัณหาจริต มีปัญญาหลักแหลม ย่อมออกไปได้ด้วยสมาธินทรีย์ ด้วยทุกขปฏิปทา ด้วยขิปปาอภิญญา ด้วยนิสัยคือฌานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต มีปัญญาทราม ย่อมออกไปได้ด้วยวิริยินทรีย์ ด้วยสุขาปฏิปทา ด้วยทักธาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสัมมัปปธานทั้งหลาย. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต มีปัญญาหลักแหลม ย่อมออกไปได้ด้วยปัญญินทรีย์ ด้วยสุขาปฏิปทา ด้วยขิปปาอภิญญา ด้วยนิสัยคือสัจจะทั้งหลาย.

Ubho taṇhācaritā samathapubbaṅgamāya vipassanā niyyanti rāgavirāgāya cetovimuttiyā. Ubho diṭṭhicaritā vipassanāpubbaṅgame samathena niyyanti avijjāvirāgāya paññāvimuttiyā.

บุคคลผู้มีตัณหาจริตทั้งสอง ย่อมออกไปได้ด้วยวิปัสสนาอันมีสมถะเป็นเบื้องหน้า ด้วยเจโตวิมุตติอันเป็นเหตุปราศจากราคะ. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริตทั้งสอง ย่อมออกไปได้ด้วยสมถะอันมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า ด้วยปัญญาวิมุตติอันเป็นเหตุปราศจากอวิชชา.

Tattha ye samathapubbaṅgamāhi paṭipadāhi niyyanti, te nandiyāvaṭṭena nayena hātabbā, ye vipassanāpubbaṅgamāhi paṭipadāhi niyyanti, te sīhavikkīḷitena nayena hātabbā.

ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่าใด ย่อมออกไปได้ด้วยปฏิปทาทั้งหลายอันมีสมถะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลเหล่านั้น พึงนำไปด้วยนัยชื่อนันทิยาวัฏฏะ, บุคคลเหล่าใด ย่อมออกไปได้ด้วยปฏิปทาทั้งหลายอันมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า, บุคคลเหล่านั้น พึงนำไปด้วยนัยชื่อสีหวิกกีฬิตะ.

7. Svāyaṃ hāro kattha sambhavati, yassa satthā vā dhammaṃ desayati aññataro vā garuṭṭhānīyo sabrahmacārī, so taṃ dhammaṃ sutvā saddhaṃ paṭilabhati. Tattha yā vīmaṃsā ussāhanā tulanā upaparikkhā, ayaṃ sutamayī paññā. Tathā sutena nissayena yā vīmaṃsā tulanā upaparikkhā manasānupekkhaṇā, ayaṃ cintāmayī paññā. Imāhi dvīhi paññāhi manasikārasampayuttassa yaṃ ñāṇaṃ uppajjati dassanabhūmiyaṃ vā bhāvanābhūmiyaṃ vā, ayaṃ bhāvanāmayī paññā.

๗. หาระนี้นั้น ย่อมเกิดขึ้นในที่ไหน? ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดที่พระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่การเคารพรูปใดรูปหนึ่งแสดงธรรม, บุคคลนั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมได้ศรัทธา. ในธรรมนั้น การสอบสวน การพยายาม การชั่งใจ การพิจารณาใด, นี้ชื่อว่าสุตมยปัญญา. อาศัยการฟังนั้น การสอบสวน การชั่งใจ การพิจารณา การพิจารณาเนืองๆ ด้วยใจใด, นี้ชื่อว่าจินตามยปัญญา. ญาณใด ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยมนสิการด้วยปัญญาสองอย่างนี้ ในทัสสนภูมิหรือในภาวนาภูมิ, นี้ชื่อว่าภาวนามยปัญญา.

8. Paratoghosā sutamayī paññā. Paccattasamuṭṭhitā yoniso manasikārā cintāmayī paññā. Yaṃ parato ca ghosena paccattasamuṭṭhitena ca yonisomanasikārena ñāṇaṃ uppajjati, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Yassa imā dve paññā atthi sutamayī cintāmayī ca, ayaṃ ugghaṭitaññū. Yassa sutamayī paññā atthi, cintāmayī natthi, ayaṃ vipañcitaññū. Yassa neva sutamayī paññā atthi na cintāmayī, ayaṃ neyyo.

๘. ปัญญาที่เกิดจากเสียงของผู้อื่น ชื่อว่าสุตมยปัญญา. ปัญญาที่เกิดจากโยนิโสมนสิการอันเกิดขึ้นเฉพาะตน ชื่อว่าจินตามยปัญญา. ญาณใดย่อมเกิดขึ้นด้วยเสียงของผู้อื่นด้วย และด้วยโยนิโสมนสิการอันเกิดขึ้นเฉพาะตนด้วย, นี้ชื่อว่าภาวนามยปัญญา. บุคคลใดมีปัญญาสองอย่างนี้ คือ สุตมยปัญญาและจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าอุคฆฏิตัญญู. บุคคลใดมีสุตมยปัญญา แต่ไม่มีจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าวิปัญจิตัญญู. บุคคลใดไม่มีทั้งสุตมยปัญญาและจินตามยปัญญา, ผู้นี้ชื่อว่าไนยยะ.

9. Sāyaṃ dhammadesanā kiṃ desayati? Cattāri saccāni dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Ādīnavo ca phalañca dukkhaṃ, assādo samudayo, nissaraṇaṃ nirodho, upāyo āṇatti ca maggo. Imāni cattāri saccāni. Idaṃ dhammacakkaṃ.

๙. พระธรรมเทศนานั้นแสดงอะไร? แสดงสัจจะ ๔ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค. อาทีนพและผล ชื่อว่าทุกข์, อัสสาทะ ชื่อว่าสมุทัย, นิสสรณะ ชื่อว่านิโรธ, อุปายะและอาณัติ ชื่อว่ามรรค. เหล่านี้คือสัจจะ ๔. นี้คือธัมมจักกะ.

Yathāha [Pg.9] bhagavā – ‘‘idaṃ dukkha’’nti me, bhikkhave, bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ, sabbaṃ dhammacakkaṃ.

ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย, อนุตตรธัมมจักกะ อันเราให้เป็นไปแล้ว ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ว่า ‘นี้ทุกข์’ อันใครๆ ในโลก คือ สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม หรือใครๆ ก็ตาม ให้เป็นไปไม่ได้”, (พึงนำ) ธัมมจักกะทั้งหมด (มากล่าว).

Tattha aparimāṇā padā, aparimāṇā akkharā, aparimāṇā byañjanā, aparimāṇā ākārā neruttā niddesā. Etasseva atthassa saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ paññatti, itipidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ.

ในเทศนานั้น มีบทไม่มีประมาณ, มีอักษรไม่มีประมาณ, มีพยัญชนะไม่มีประมาณ, มีอาการ นิรุตติ นิเทศ ไม่มีประมาณ. แห่งอรรถนั้นนั่นเทียว มีการประกาศ การแสดง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น การบัญญัติ, ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า นี้ทุกขอริยสัจ.

‘‘Ayaṃ dukkhasamudayo’’ti me, bhikkhave, bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti me, bhikkhave…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti me, bhikkhave, bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย, อนุตตรธัมมจักกะ อันเราให้เป็นไปแล้ว ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธ’...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อันใครๆ ในโลก คือ สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหม หรือใครๆ ก็ตาม ให้เป็นไปไม่ได้”.

Tattha aparimāṇā padā, aparimāṇā akkharā, aparimāṇā byañjanā, aparimāṇā ākārā neruttā niddesā. Etasseva atthassa saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ paññatti itipidaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ.

ในเทศนานั้น มีบทไม่มีประมาณ, มีอักษรไม่มีประมาณ, มีพยัญชนะไม่มีประมาณ, มีอาการ นิรุตติ นิเทศ ไม่มีประมาณ. แห่งอรรถนั้นนั่นเทียว มีการประกาศ การแสดง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น การบัญญัติ, ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ.

Tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttānīkaroti, niddesehi paññapeti. Tattha bhagavā akkharehi ca padehi ca ugghaṭeti, byañjanehi ca ākārehi ca vipañcayati, niruttīhi ca niddesehi ca vitthāreti. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, vitthāraṇā pariyosānaṃ. Soyaṃ dhammavinayo ugghaṭīyanto ugghaṭitaññūpuggalaṃ vineti, tena naṃ āhu ‘‘ādikalyāṇo’’ti. Vipañcīyanto vipañcitaññūpuggalaṃ vineti, tena naṃ āhu ‘‘majjhekalyāṇo’’ti. Vitthārīyanto neyyaṃ puggalaṃ vineti, tena naṃ āhu ‘‘pariyosānakalyāṇo’’ti.

ในบทพยัญชนะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงประกาศด้วยอักษรทั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงด้วยบททั้งหลาย, ย่อมทรงเปิดเผยด้วยพยัญชนะทั้งหลาย, ย่อมทรงจำแนกด้วยอาการทั้งหลาย, ย่อมทรงทำให้ตื้นด้วยนิรุตติทั้งหลาย, ย่อมทรงบัญญัติด้วยนิเทศทั้งหลาย. ในบทพยัญชนะเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงโดยย่อด้วยอักษรและบททั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดารด้วยพยัญชนะและอาการทั้งหลาย, ย่อมทรงแสดงโดยพิสดารด้วยนิรุตติและนิเทศทั้งหลาย. ในการแสดงเหล่านั้น การแสดงโดยย่อเป็นเบื้องต้น, การแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดารเป็นท่ามกลาง, การแสดงโดยพิสดารเป็นที่สุด. พระธรรมวินัยนั้น เมื่อแสดงโดยย่อ ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในเบื้องต้น”. เมื่อแสดงโดยไม่ย่อยไม่พิสดาร ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในท่ามกลาง”. เมื่อแสดงโดยพิสดาร ย่อมแนะนำบุคคลผู้เป็นไนยยะ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวพระธรรมวินัยนั้นว่า “งามในที่สุด”.

10. Tattha [Pg.10] chappadāni attho saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ paññatti, imāni chappadāni attho. Chappadāni byañjanaṃ akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ ākāro nirutti niddeso, imāni chappadāni byañjanaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjana’’nti.

๑๐. ในเทศนานั้น บท ๖ เป็นอรรถ คือ สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตตานีกัมมะ ปัญญัตติ, บท ๖ เหล่านี้เป็นอรรถ. บท ๖ เป็นพยัญชนะ คือ อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ นิเทศ, บท ๖ เหล่านี้เป็นพยัญชนะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมแก่เธอทั้งหลาย อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ”.

Kevalanti lokuttaraṃ, na missaṃ lokiyehi dhammehi. Paripuṇṇanti paripūraṃ anūnaṃ anatirekaṃ. Parisuddhanti nimmalaṃ sabbamalāpagataṃ pariyodātaṃ upaṭṭhitaṃ sabbavisesānaṃ, idaṃ vuccati tathāgatapadaṃitipi tathāgatanisevitaṃitipi tathāgatārañjitaṃitipi, atocetaṃ brahmacariyaṃ paññāyati. Tenāha bhagavā ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmī’’ti.

คำว่า เกวลํ คือ โลกุตตระ ไม่เจือปนด้วยโลกิยธรรมทั้งหลาย คำว่า ปริปุณฺณํ คือ บริบูรณ์ ไม่พร่อง ไม่ยิ่ง คำว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีมลทิน ปราศจากมลทินทั้งปวง ผ่องแผ้ว เป็นที่ตั้งแห่งคุณวิเศษทั้งปวง นี้เรียกว่า ตถาคตบท บ้าง ตถาคตเสวิตะ บ้าง ตถาคตารัญชิตะ บ้าง เพราะเหตุนั้น พรหมจรรย์นี้จึงปรากฏ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เราจักประกาศพรหมจรรย์ที่บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง'

Kesaṃ ayaṃ dhammadesanā, yogīnaṃ. Tenāha āyasmā mahākaccāyano –

พระธรรมเทศนานี้ (มี) เพื่อประโยชน์แก่ใคร? (มี) เพื่อประโยชน์แก่พระโยคีทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า

‘‘Assādādīnavatā, nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca;

Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṃ desanāhāro’’ti.

อัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะ ผล อุบาย และอาณัติของพระผู้มีพระภาค (เหล่านี้) เป็นเทศนาหารเพื่อพระโยคีทั้งหลาย

Niyutto desanāhāro.

เทศนาหาร จบ

2. Vicayahāravibhaṅgo

๒. วิภังค์แห่งวิจยหาร

11. Tattha katamo vicayo hāro? ‘‘Yaṃ pucchitañca vissajjitañcā’’ti gāthā, ayaṃ vicayo hāro.

๑๑. บรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารเป็นไฉน? คาถาว่า "สิ่งใดที่ถูกถามและถูกตอบ" นี้คือวิจยหาร

Kiṃ vicinati? Padaṃ vicinati, pañhaṃ vicinati, visajjanaṃ vicinati, pubbāparaṃ vicinati, assādaṃ vicinati, ādīnavaṃ vicinati, nissaraṇaṃ vicinati, phalaṃ vicinati, upāyaṃ vicinati, āṇattiṃ vicinati, anugītiṃ vicinati, sabbe nava suttante vicinati. Yathā kiṃ bhave, yathā āyasmā ajito pārāyane bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati –

(วิจยหาร) ใคร่ครวญอะไร? ใคร่ครวญบท ใคร่ครวญปัญหา ใคร่ครวญการตอบ ใคร่ครวญเบื้องหน้าเบื้องหลัง ใคร่ครวญอัสสาทะ ใคร่ครวญอาทีนวะ ใคร่ครวญนิสสรณะ ใคร่ครวญผล ใคร่ครวญอุบาย ใคร่ครวญอาณัติ ใคร่ครวญอนุคีติ ใคร่ครวญสุตตันตะ ๙ ทั้งหมด เป็นอย่างไร? เหมือนดังที่ท่านพระอชิตะทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคในปารายนวรรคว่า

‘‘Kenassu nivuto loko, [iccāyasmā ajito,]Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃ su tassa mahabbhaya’’nti.

(ท่านพระอชิตะทูลถามว่า) "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้? เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ? พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา? อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น?"

Imāni [Pg.11] cattāri padāni pucchitāni, so eko pañho. Kasmā? Ekavatthu pariggahā, evañhi āha ‘‘kenassu nivuto loko’’ti lokādhiṭṭhānaṃ pucchati, ‘‘kenassu nappakāsatī’’ti lokassa appakāsanaṃ pucchati, ‘‘kissābhilepanaṃ brūsī’’ti lokassa abhilepanaṃ pucchati, ‘‘kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti tasseva lokassa mahābhayaṃ pucchati. Loko tividho kilesaloko bhavaloko indriyaloko.

บท ๔ บทเหล่านี้ถูกถามแล้ว เป็นปัญหาข้อเดียว เพราะเหตุไร? เพราะยึดถือวัตถุเดียว จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้" เป็นการถามถึงที่ตั้งของโลก, "เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ" เป็นการถามถึงความไม่ปรากฏของโลก, "พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา" เป็นการถามถึงเครื่องฉาบทาของโลก, "อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" เป็นการถามถึงภัยใหญ่ของโลกนั้นนั่นเอง โลกมี ๓ อย่าง คือ กิเลสโลก ภวโลก อินทริยโลก

Tattha visajjanā –

การตอบในปัญหานั้นมีดังนี้

‘‘Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā,]Vivicchā pamādā nappakāsati;

Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhaya’’nti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนอชิตะ โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้ ไม่ปรากฏเพราะความลังเลและความประมาท เรากล่าวว่าตัณหาเป็นเครื่องฉาบทา ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น"

Imāni cattāri padāni imehi catūhi padehi visajjitāni paṭhamaṃ paṭhamena, dutiyaṃ dutiyena, tatiyaṃ tatiyena, catutthaṃ catutthena.

บท ๔ บทเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงตอบด้วยบท ๔ บทเหล่านี้ คือ บทที่หนึ่งด้วยบทที่หนึ่ง, บทที่สองด้วยบทที่สอง, บทที่สามด้วยบทที่สาม, บทที่สี่ด้วยบทที่สี่

‘‘Kenassu nivuto loko’’ti pañhe ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti visajjanā. Nīvaraṇehi nivuto loko, avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā. Yathāha bhagavā ‘‘sabbasattānaṃ, bhikkhave, sabbapāṇānaṃ sabbabhūtānaṃ pariyāyato ekameva nīvaraṇaṃ vadāmi yadidaṃ avijjā, avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā. Sabbasova, bhikkhave, avijjāya nirodhā cāgā paṭinissaggā natthi sattānaṃ nīvaraṇanti vadāmī’’ti. Tena ca paṭhamassa padassa visajjanā yuttā.

ในปัญหาว่า "โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้" มีการตอบว่า "โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้" โลกถูกนิวรณ์หุ้มห่อไว้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงมีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงนิวรณ์โดยปริยายเพียงอย่างเดียวของสัตว์ทั้งปวง ของปาณะทั้งปวง ของภูตะทั้งปวง ได้แก่อวิชชานี้ จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงมีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งอวิชชาโดยสิ้นเชิง นิวรณ์ของสัตว์ทั้งหลายจึงไม่มี เรากล่าวอย่างนี้" เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่หนึ่งจึงสมควร

‘‘Kenassu nappakāsatī’’ti pañhe ‘‘vivicchā pamādā nappakāsatī’’ti visajjanā. Yo puggalo nīvaraṇehi nivuto, so vivicchati. Vivicchā nāma vuccati vicikicchā. So vicikicchanto nābhisaddahati, na abhisaddahanto vīriyaṃ nārabhati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya. So idhappamādamanuyutto viharati pamatto, sukke dhamme na uppādiyati, tassa te anuppādiyamānā nappakāsanti, yathāha bhagavā –

ในปัญหาว่า "เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ" มีการตอบว่า "ไม่ปรากฏเพราะความลังเลและความประมาท" บุคคลใดถูกนิวรณ์หุ้มห่อไว้ บุคคลนั้นย่อมลังเล ความลังเลเรียกว่า วิจิกิจฉา เขาย่อมไม่เชื่อมั่นเมื่อลังเล เมื่อไม่เชื่อมั่น ย่อมไม่ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งกุศลธรรม เขาผู้นั้นย่อมอยู่ประกอบด้วยความประมาทในศาสนานี้ ผู้ประมาทย่อมไม่ยังธรรมฝ่ายขาวให้เกิดขึ้น เมื่อธรรมเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น ย่อมไม่ปรากฏแก่เขา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘Dūre [Pg.12] santo pakāsanti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā;

Te guṇehi pakāsanti, kittiyā ca yasena cā’’ti.

"สัตบุรุษทั้งหลายย่อมปรากฏในที่ไกล ดุจภูเขาหิมพานต์ อสัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ แม้อยู่ใกล้ ดุจลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ท่านเหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยคุณ ด้วยเกียรติและยศ"

Tena ca dutiyassa padassa visajjanā yuttā.

เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สองจึงสมควร

‘‘Kissābhilepanaṃ brūsī’’ti pañhe ‘‘jappābhilepanaṃ brūmī’’ti visajjanā. Jappā nāma vuccati taṇhā. Sā kathaṃ abhilimpati? Yathāha bhagavā –

ในปัญหาว่า "พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา" มีการตอบว่า "เรากล่าวว่าตัณหาเป็นเครื่องฉาบทา" ตัณหาเรียกว่า ชัปปา ตัณหานั้นฉาบทาอย่างไร? ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘Ratto atthaṃ na jānāti, ratto dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti.

"ผู้กำหนัดย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมนย่อมมีในกาลนั้น ในกาลที่ราคะครอบงำนรชน"

Sāyaṃ taṇhā āsattibahulassa puggalassa ‘‘evaṃ abhijappā’’ti karitvā tattha loko abhilitto nāma bhavati, tena ca tatiyassa padassa visajjanā yuttā.

ตัณหานั้นย่อมกระซิบกระซาบอย่างนี้แก่บุคคลผู้มีความข้องเกี่ยวมาก เพราะเหตุนั้น โลกจึงชื่อว่าถูกฉาบทาในอารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สามจึงสมควร

‘‘Kiṃ su tassa mahabbhaya’’nti pañhe ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti visajjanā. Duvidhaṃ dukkhaṃ – kāyikañca cetasikañca. Yaṃ kāyikaṃ idaṃ dukkhaṃ, yaṃ cetasikaṃ idaṃ domanassaṃ. Sabbe sattā hi dukkhassa ubbijjanti, natthi bhayaṃ dukkhena samasamaṃ, kuto vā pana tassa uttaritaraṃ? Tisso dukkhatā – dukkhadukkhatā saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatā. Tattha loko odhaso kadāci karahaci dukkhadukkhatāya muccati. Tathā vipariṇāmadukkhatāya. Taṃ kissa hetu? Honti loke appābādhāpi dīghāyukāpi. Saṅkhāradukkhatāya pana loko anupādisesāya nibbānadhātuyā muccati, tasmā saṅkhāradukkhatā dukkhaṃ lokassāti katvā dukkhamassa mahabbhayanti. Tena ca catutthassa padassa visajjanā yuttā. Tenāha bhagavā ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti.

ในปัญหาว่า "อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" มีการตอบว่า "ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" ทุกข์มี ๒ อย่าง คือ ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ ทุกข์ทางกายนั้นคือทุกข์ ทุกข์ทางใจนั้นคือโทมนัส จริงอยู่ สัตว์ทั้งปวงย่อมหวาดเสียวต่อทุกข์ ภัยที่เสมอด้วยทุกข์ไม่มี ภัยที่ยิ่งกว่านั้นจะมีแต่ที่ไหน? ทุกขตา (ความเป็นทุกข์) มี ๓ อย่าง คือ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา บรรดาทุกขตาเหล่านั้น โลกย่อมพ้นจากทุกขทุกขตาได้เป็นบางครั้งบางคราวโดยส่วนเดียว และพ้นจากวิปริณามทุกขตาได้เช่นกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะในโลกมีผู้มีอาพาธน้อยและมีอายุยืนอยู่บ้าง แต่โลกย่อมพ้นจากสังขารทุกขตาได้ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "สังขารทุกขตาเป็นทุกข์ของโลก" จึงตรัสว่า "ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น" เพราะเหตุนั้น การตอบปัญหาบทที่สี่จึงสมควร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้"

Savanti sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito,]Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhīyare.

(ท่านพระอชิตะทูลถามว่า) "กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย? ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องป้องกันกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร?"

Imāni cattāri padāni pucchitāni. Te dve pañhā. Kasmā? Imehi batvādhivacanena pucchitā. Evaṃ samāpannassa lokassa evaṃ saṃkiliṭṭhassa kiṃ lokassa vodānaṃ vuṭṭhānamiti, evañhi āha.

บท ๔ บทเหล่านี้ ถูกถามแล้ว (บทเหล่านั้น) เป็นปัญหา ๒ ข้อ เพราะเหตุไร เพราะบทเหล่านี้ถูกถามด้วยศัพท์ที่เป็นพหูพจน์ (ท่านอชิตะ) ได้ทูลถามอย่างนี้ว่า อะไรเป็นเครื่องชำระโลกให้หมดจด อะไรเป็นเครื่องออกจากภพ ของโลกผู้ประสบแล้วอย่างนี้ ผู้เศร้าหมองแล้วอย่างนี้

Savanti [Pg.13] sabbadhi sotāti. Asamāhitassa savanti abhijjhābyāpādappamādabahulassa. Tattha yā abhijjhā ayaṃ lobho akusalamūlaṃ, yo byāpādo ayaṃ doso akusalamūlaṃ, yo pamādo ayaṃ moho akusalamūlaṃ. Tassevaṃ asamāhitassa chasu āyatanesu taṇhā savanti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, yathāha bhagavā –

(บทว่า) สวนฺติ สพฺพธิ โสตา (กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในที่ทั้งปวง) กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปแก่ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ผู้มากไปด้วยอภิชฌา พยาบาท และปมาทะ ในธรรม ๓ อย่างนั้น อภิชฌาใด อภิชฌานี้คือโลภะอกุศลมูล พยาบาทใด พยาบาทนี้คือโทสะอกุศลมูล ปมาทะใด ปมาทะนี้คือโมหะอกุศลมูล ตัณหาย่อมไหลไปในอายตนะ ๖ คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา แก่ผู้นั้นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอย่างนี้ สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Savatī’’ti ca kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. Cakkhu savati manāpikesu rūpesu, amanāpikesu paṭihaññatīti. Sotaṃ…pe… ghānaṃ… jivhā… kāyo… mano savati manāpikesu dhammesu amanāpikesu paṭihaññatīti. Iti sabbā ca savati, sabbathā ca savati. Tenāha ‘‘savanti sabbadhi sotā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ย่อมไหลไป’ นี้แล เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ จักษุย่อมไหลไปในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมกระทบกระทั่งในรูปทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ โสตะ...ฯลฯ...ฆานะ...ชิวหา...กาย...มโน ย่อมไหลไปในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมกระทบกระทั่งในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ ด้วยประการฉะนี้ (กระแส) ย่อมไหลไปในทวารทั้งปวงด้วย ย่อมไหลไปโดยอาการทั้งปวงด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา’

‘‘Sotānaṃ kiṃ nivāraṇa’’nti pariyuṭṭhānavighātaṃ pucchati, idaṃ vodānaṃ. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhīyare’’ti anusayasamugghātaṃ pucchati, idaṃ vuṭṭhānaṃ.

(ท่านอชิตะ) ทูลถามถึงการกำจัดปริยุฏฐานกิเลส ด้วยบทว่า ‘อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย’ นี้คือโวทาน (ความหมดจด) ทูลถามถึงการถอนอนุสัยกิเลส ด้วยบทว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยอะไร’ นี้คือวุฏฐาน (การออกจากภพ)

Tattha visajjanā –

ในปัญหานั้น มีคำวิสัชนาดังนี้ –

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā,]Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยปัญญา ดังนี้

Kāyagatāya satiyā bhāvitāya bahulīkatāya cakkhu nāviñchati manāpikesu rūpesu, amanāpikesu na paṭihaññati, sotaṃ…pe… ghānaṃ… jivhā… kāyo… mano nāviñchati manāpikesu dhammesu, amanāpikesu na paṭihaññati. Kena kāraṇena? Saṃvutanivāritattā indriyānaṃ. Kena te saṃvutanivāritā? Satiārakkhena. Tenāha bhagavā – ‘‘sati tesaṃ nivāraṇa’’nti.

เมื่อกายคตาสติอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว จักษุย่อมไม่ถูกดึงไปในรูปทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมไม่กระทบกระทั่งในรูปทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ โสตะ...ฯลฯ...ฆานะ...ชิวหา...กาย...มโน ย่อมไม่ถูกดึงไปในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่น่าพอใจ ย่อมไม่กระทบกระทั่งในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจ เพราะเหตุไร เพราะอินทรีย์ทั้งหลายอันตนสังวรและห้ามไว้แล้ว อินทรีย์เหล่านั้นอันตนสังวรและห้ามไว้แล้วด้วยอะไร ด้วยสติเป็นเครื่องรักษา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น’

Paññāya anusayā pahīyanti, anusayesu pahīnesu pariyuṭṭhānā pahīyanti. Kissa, anusayassa pahīnattā? Taṃ yathā khandhavantassa rukkhassa anavasesamūluddharaṇe kate pupphaphalapallavaṅkurasantati samucchinnā bhavati. Evaṃ [Pg.14] anusayesu pahīnesu pariyuṭṭhānasantati samucchinnā bhavati pidahitā paṭicchannā. Kena? Paññāya. Tenāha bhagavā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti.

อนุสัยกิเลสทั้งหลายย่อมถูกละได้ด้วยปัญญา เมื่ออนุสัยกิเลสทั้งหลายถูกละได้แล้ว ปริยุฏฐานกิเลสทั้งหลายย่อมถูกละได้ เพราะเหตุไร เพราะอนุสัยกิเลสถูกละได้แล้ว เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลถอนรากของต้นไม้มีลำต้นขึ้นโดยไม่เหลือแล้ว การสืบต่อแห่งดอก ผล ใบอ่อน และหน่อ ย่อมถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ฉันใด เมื่ออนุสัยกิเลสทั้งหลายถูกละได้แล้ว การสืบต่อแห่งปริยุฏฐานกิเลสย่อมถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ถูกปิดกั้น ถูกปกปิดไว้ ฉันนั้น ด้วยอะไร ด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นได้ด้วยปัญญา’

‘‘Paññā ceva sati ca, [iccāyasmā ajito,]Nāmarūpañca mārisa;

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhatī’’ti.

(พระอชิตะทูลถามว่า) ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปัญญาและสติ และนามรูป ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้แก่ข้าพระองค์ ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในที่ไหน ดังนี้

‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) อชิตะ เธอได้ถามปัญหานั้นใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่เธอ นามและรูปย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ใด นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้ เพราะวิญญาณดับ ดังนี้

Ayaṃ pañhe anusandhiṃ pucchati. Anusandhiṃ pucchanto kiṃ pucchati? Anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ. Tīṇi ca saccāni saṅkhatāni nirodhadhammāni dukkhaṃ samudayo maggo, nirodho asaṅkhato. Tattha samudayo dvīsu bhūmīsu pahīyati dassanabhūmiyā ca bhāvanābhūmiyā ca. Dassanena tīṇi saṃyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso, bhāvanāya satta saṃyojanāni pahīyanti kāmacchando byāpādo rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāvasesā. Tedhātuke imāni dasa saṃyojanāni pañcorambhāgiyāni pañcuddhambhāgiyāni.

ท่านอชิตะนี้ ทูลถามถึงความสืบต่อในปัญหา เมื่อทูลถามถึงความสืบต่อ ท่านทูลถามถึงอะไร ทูลถามถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ก็สัจจะ ๓ คือ ทุกข์ สมุทัย มรรค เป็นสังขตะ มีความดับเป็นธรรมดา, นิโรธเป็นอสังขตะ ในสัจจะเหล่านั้น สมุทัยสัจจะย่อมถูกละได้ในภูมิ ๒ คือ ในทัสสนภูมิและในภาวนาภูมิ สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ย่อมถูกละได้ด้วยทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค) สังโยชน์ ๗ คือ กามฉันทะ พยาบาท รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชาที่เหลือ ย่อมถูกละได้ด้วยภาวนา (มรรคเบื้องสูง ๓) สังโยชน์ ๑๐ เหล่านี้ คือ โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ มีในภูมิ ๓

12. Tattha tīṇi saṃyojanāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso anaññātaññassāmītindriyaṃ adhiṭṭhāya nirujjhanti. Satta saṃyojanāni kāmacchando byāpādo rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāvasesā aññindriyaṃ adhiṭṭhāya nirujjhanti. Yaṃ pana evaṃ jānāti ‘‘khīṇā me jātī’’ti, idaṃ khaye ñāṇaṃ. ‘‘Nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti, idaṃ anuppāde ñāṇaṃ. Imāni dve ñāṇāni aññātāvindriyaṃ. Tattha yañca anaññātaññassāmītindriyaṃ yañca aññindriyaṃ, imāni aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇantassa nirujjhanti, tattha yañca khaye ñāṇaṃ yañca anuppāde ñāṇaṃ, imāni dve ñāṇāni ekapaññā.

๑๒. ในสังโยชน์เหล่านั้น สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส อาศัยอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์จึงดับไป สังโยชน์ ๗ คือ กามฉันทะ พยาบาท รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชาที่เหลือ อาศัยอัญญินทรีย์จึงดับไป ก็บุคคลย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ชาติของเราสิ้นแล้ว’ นี้คือ ขยญาณ ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ นี้คือ อนุปปาทญาณ ญาณ ๒ อย่างนี้คือ อัญญาตาวินทรีย์ ในอินทรีย์เหล่านั้น อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์และอัญญินทรีย์ อินทรีย์เหล่านี้ย่อมดับไปแก่ผู้บรรลุอัคผลคืออรหัตตผล ในญาณเหล่านั้น ขยญาณและอนุปปาทญาณ ญาณ ๒ อย่างนี้เป็นปัญญาอันเดียวกัน

Api ca ārammaṇasaṅketena dve nāmāni labbhanti, ‘‘khīṇā me jātī’’ti pajānantassa khaye ñāṇanti nāmaṃ labhati, ‘‘nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānantassa [Pg.15] anuppāde ñāṇanti nāmaṃ labhati. Sā pajānanaṭṭhena paññā, yathādiṭṭhaṃ apilāpanaṭṭhena sati.

อีกอย่างหนึ่ง (ปัญญานั้น) ย่อมได้ชื่อ ๒ อย่างตามเครื่องหมายแห่งอารมณ์ ปัญญาของผู้รู้ชัดว่า ‘ชาติของเราสิ้นแล้ว’ ย่อมได้ชื่อว่า ขยญาณ ปัญญาของผู้รู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ย่อมได้ชื่อว่า อนุปปาทญาณ ปัญญานั้นชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ชัด สติชื่อว่าสติ เพราะอรรถว่าไม่ลืมเลือนตามที่เห็นแล้ว

13. Tattha ye pañcupādānakkhandhā, idaṃ nāmarūpaṃ. Tattha ye phassapañcamakā dhammā, idaṃ nāmaṃ. Yāni pañcindriyāni rūpāni, idaṃ rūpaṃ. Tadubhayaṃ nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ tassa nirodhaṃ bhagavantaṃ pucchanto āyasmā ajito pārāyane evamāha –

๑๓. ในธรรมเหล่านั้น อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้คือนามรูป ในอุปาทานขันธ์เหล่านั้น ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ เหล่าใดมีอยู่ นี้คือนาม อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูปเหล่าใดมีอยู่ นี้คือรูป นามรูปทั้งสองนั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณ ท่านพระอชิตะเมื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงความดับแห่งนามรูปนั้น ได้กราบทูลในปารายนวรรคอย่างนี้ว่า –

‘‘Paññā ceva sati ca, nāmarūpañca mārisa;

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhatī’’ti.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปัญญาและสติ และนามรูป ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้แก่ข้าพระองค์ ธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในที่ไหน ดังนี้

Tattha sati ca paññā ca cattāri indriyāni, sati dve indriyāni satindriyañca samādhindriyañca, paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañca. Yā imesu catūsu indriyesu saddahanā okappanā, idaṃ saddhindriyaṃ. Tattha yā saddhādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ chandasamādhi. Samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṃ pahānaṃ. Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. Iti purimako ca chandasamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṃ chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Tattha yā vīriyādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ vīriyasamādhi…pe… tattha yā cittādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ cittasamādhi…pe… tattha yā vīmaṃsādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ vīmaṃsāsamādhi. Samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṃ pahānaṃ. Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. Iti purimako ca vīmaṃsāsamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṃ vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ.

ในธรรมเหล่านั้น สติและปัญญาเป็นอินทรีย์ ๔ คือ สติเป็นอินทรีย์ ๒ ได้แก่ สตินทรีย์และสมาธินทรีย์ ปัญญาเป็นอินทรีย์ ๒ ได้แก่ ปัญญินทรีย์และวิริยินทรีย์ ความเชื่อ ความน้อมใจเชื่อในอินทรีย์ ๔ เหล่านี้ใด นี้คือสัทธินทรีย์ ในอินทรีย์เหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีฉันทะเป็นอธิบดีใด นี้คือฉันทสมาธิ เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว การละย่อมมีได้ด้วยอำนาจการพิจารณาหรือด้วยอำนาจการเจริญภาวนา เพราะข่มกิเลสไว้ได้ ในธรรมเหล่านั้น อัสสาสะ ปัสสาสะ วิตก วิจาร สัญญา เวทนา สังกัปป์อันเป็นไปกับด้วยกิจเสมอกันเหล่าใด เหล่านี้คือสังขาร ด้วยเหตุนั้น ฉันทสมาธิในเบื้องต้น การละเพราะข่มกิเลสไว้ได้ และสังขารเหล่านี้ ทั้ง ๒ ส่วนนั้น ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีวิริยะเป็นอธิบดีใด นี้คือวิริยสมาธิ...ฯลฯ... ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีจิตเป็นอธิบดีใด นี้คือจิตตสมาธิ...ฯลฯ... ในธรรมเหล่านั้น เอกัคคตาจิตที่มีวิมังสาเป็นอธิบดีใด นี้คือวิมังสาสมาธิ เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว การละย่อมมีได้ด้วยอำนาจการพิจารณาหรือด้วยอำนาจการเจริญภาวนา เพราะข่มกิเลสไว้ได้ ในธรรมเหล่านั้น อัสสาสะ ปัสสาสะ วิตก วิจาร สัญญา เวทนา สังกัปป์อันเป็นไปกับด้วยกิจเสมอกันเหล่าใด เหล่านี้คือสังขาร ด้วยเหตุนั้น วิมังสาสมาธิในเบื้องต้น การละเพราะข่มกิเลสไว้ได้ และสังขารเหล่านี้ ทั้ง ๒ ส่วนนั้น ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิปธานสังขาร อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ

14. Sabbo samādhi ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivatti.

๑๔. สมาธิทั้งหมดมีญาณเป็นมูล มีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ

Yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure;

Yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā.

ในกาลก่อนเป็นฉันใด ในกาลภายหลังก็เป็นฉันนั้น ในกาลภายหลังเป็นฉันใด ในกาลก่อนก็เป็นฉันนั้น ในกลางวันเป็นฉันใด ในกลางคืนก็เป็นฉันนั้น ในกลางคืนเป็นฉันใด ในกลางวันก็เป็นฉันนั้น

Iti [Pg.16] vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti. Pañcindriyāni kusalāni cittasahabhūni citte uppajjamāne uppajjanti, citte nirujjhamāne nirujjhanti. Nāmarūpañca viññāṇahetukaṃ viññāṇapaccayā nibbattaṃ, tassa maggena hetu upacchinno, viññāṇaṃ anāhāraṃ anabhinanditaṃ appaṭisandhikaṃ taṃ nirujjhati. Nāmarūpamapi ahetu appaccayaṃ punabbhavaṃ na nibbattayati. Evaṃ viññāṇassa nirodhā paññā ca sati ca nāmarūpañca nirujjhati. Tenāha bhagavā –

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมเจริญจิตให้มีแสงสว่าง ด้วยจิตอันเปิดเผย ไม่ถูกอะไรๆ หุ้มห่อ อินทรีย์ ๕ ที่เป็นกุศล เกิดพร้อมกับจิต เมื่อจิตเกิดขึ้นก็เกิดขึ้น เมื่อจิตดับก็ดับไป แม้นามรูปก็มีวิญญาณเป็นเหตุ มีวิญญาณเป็นปัจจัยจึงเกิดขึ้น เหตุแห่งวิญญาณนั้นถูกตัดขาดด้วยมรรค วิญญาณนั้นไม่มีอาหาร ไม่เพลิดเพลิน ไม่สืบต่อ ย่อมดับไป แม้นามรูปก็ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ย่อมไม่เกิดในภพใหม่อีก เพราะวิญญาณดับไปอย่างนี้ ปัญญา สติ และนามรูปจึงดับไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti.

ดูก่อนอชิตะ ท่านได้ถามปัญหาใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่ท่าน นามและรูปย่อมดับไปไม่เหลือในที่ใด นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้ เพราะวิญญาณดับไป

‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, [iccāyasmā ajito]Ye ca sekkhā puthū idha;

Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti.

ท่านผู้เจริญ ผู้มีปัญญา ข้าพเจ้าขอทูลถามถึงจริยาของท่านผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้ว และของพระเสขะทั้งหลายเป็นอันมากในโลกนี้ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกด้วยเถิด

15. Imāni tīṇi padāni pucchitāni, te tayo pañhā. Kissa? Sekhāsekhavipassanāpubbaṅgamappahānayogena, evañhi āha. ‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse’’ti arahattaṃ pucchati, ‘‘ye ca sekhā puthū idhā’’ti sekhaṃ pucchati, ‘‘tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānaṃ pucchati.

๑๕. บท ๓ บทเหล่านี้ ท่านอชิตะได้ทูลถามแล้ว เป็นปัญหา ๓ ข้อ เพราะเหตุไร เพราะประกอบด้วยการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้าของพระเสขะและพระอเสขะ จริงอย่างนั้น ท่านอชิตะได้กล่าวไว้ว่า บทว่า เย จ สงฺขาตธมฺมาเส ท่านทูลถามถึงพระอรหัต บทว่า เย จ เสกฺขา ปุถู อิธา ท่านทูลถามถึงพระเสขะ บทว่า เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา ท่านทูลถามถึงการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า

Tattha visajjanā –

คำตอบในปัญหานั้นมีดังนี้

‘‘Kāmesu nābhigijjheyya, [ajitāti bhagavā]Manasānāvilo siyā;

Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ ภิกษุไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติ พึงเที่ยวไป

Bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti. Atīte aṃse appaṭihatañāṇadassanaṃ, anāgate aṃse appaṭihatañāṇadassanaṃ, paccuppanne aṃse appaṭihatañāṇadassanaṃ.

กายกรรมทั้งหมดของพระผู้มีพระภาคมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ วจีกรรมทั้งหมดมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ มโนกรรมทั้งหมดมีญาณนำหน้า เป็นไปตามญาณ ญาณทัสสนะของพระผู้มีพระภาคในส่วนอดีตไม่มีอะไรติดขัด ในส่วนอนาคตไม่มีอะไรติดขัด ในส่วนปัจจุบันไม่มีอะไรติดขัด

Ko [Pg.17] ca ñāṇadassanassa paṭighāto? Yaṃ anicce dukkhe anattani ca aññāṇaṃ adassanaṃ, ayaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto. Yathā idha puriso tārakarūpāni passeyya, no ca gaṇanasaṅketena jāneyya, ayaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto.

อะไรเป็นเครื่องขัดขวางญาณทัสสนะ ความไม่รู้ ความไม่เห็นในสิ่งที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาใด นี้เป็นเครื่องขัดขวางญาณทัสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษในโลกนี้พึงเห็นดวงดาวทั้งหลาย แต่ไม่พึงรู้ด้วยการนับหรือเครื่องหมาย นี้เป็นเครื่องขวางญาณทัสสนะ

Bhagavato pana appaṭihatañāṇadassanaṃ, anāvaraṇañāṇadassanā hi buddhā bhagavanto. Tattha sekhena dvīsu dhammesu cittaṃ rakkhitabbaṃ gedhā ca rajanīyesu dhammesu, dosā ca pariyuṭṭhānīyesu. Tattha yā icchā mucchā patthanā piyāyanā kīḷanā, taṃ bhagavā nivārento evamāha ‘‘kāmesu nābhigijjheyyā’’ti.

ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงมีญาณทัสสนะที่ไม่มีอะไรติดขัด จริงอยู่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายทรงมีญาณทัสสนะที่ไม่มีเครื่องกั้น ในธรรมเหล่านั้น พระเสขะพึงรักษาจิตในธรรม ๒ อย่าง คือ จากความอยากในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด และจากโทสะในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความฟุ้งซ่าน ในธรรมเหล่านั้น ความอยาก ความหมกมุ่น ความปรารถนา ความรักใคร่ ความเพลิดเพลินใดมีอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงห้ามความอยากนั้น จึงตรัสอย่างนี้ว่า ไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย

‘‘Manasānāvilo siyā’’ti pariyuṭṭhānavighātaṃ āha. Tathā hi sekho abhigijjhanto asamuppannañca kilesaṃ uppādeti, uppannañca kilesaṃ phātiṃ karoti. Yo pana anāvilasaṅkappo anabhigijjhanto vāyamati, so anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. So uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. So anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. So uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.

พระผู้มีพระภาคตรัสการกำจัดปริยุฏฐานกิเลสด้วยบทว่า ‘มนสานาวิโล สิยา’ (ไม่พึงมีความขุ่นมัวทางใจ) จริงอย่างนั้น พระเสขะเมื่อกำหนัดยินดียิ่ง ย่อมทำกิเลสที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และทำกิเลสที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญไพบูลย์ ส่วนพระเสขะใดผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว ไม่กำหนัดยินดียิ่ง พากเพียรอยู่ พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อไม่ให้อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น พระเสขะผู้นั้นย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

16. Katame anuppannā pāpakā akusalā dhammā? Kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko, ime anuppannā pāpakā akusalā dhammā. Katame uppannā pāpakā akusalā dhammā? Anusayā akusalamūlāni, ime uppannā pāpakā akusalā dhammā. Katame anuppannā kusalā dhammā? Yāni sotāpannassa indriyāni, ime anuppannā kusalā dhammā. Katame uppannā kusalā dhammā? Yāni aṭṭhamakassa indriyāni, ime uppannā kusalā dhammā.

๑๖. อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิดเป็นไฉน? ได้แก่ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก เหล่านี้คืออกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด อกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วเป็นไฉน? ได้แก่ อนุสัยและอกุศลมูล เหล่านี้คืออกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดเป็นไฉน? ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายของพระโสดาบัน เหล่านี้คือกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเป็นไฉน? ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายของอัฏฐมกบุคคล (ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค) เหล่านี้คือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

Yena kāmavitakkaṃ vāreti, idaṃ satindriyaṃ. Yena byāpādavitakkaṃ vāreti, idaṃ samādhindriyaṃ. Yena vihiṃsāvitakkaṃ vāreti, idaṃ vīriyindriyaṃ.

บุคคลย่อมห้ามกามวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือสติินทรีย์ บุคคลย่อมห้ามพยาบาทวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือสมาธินทรีย์ บุคคลย่อมห้ามวิหิงสาวิตกได้ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือวิริยินทรีย์

Yena [Pg.18] uppannuppanne pāpake akusale dhamme pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti nādhivāseti, idaṃ paññindriyaṃ. Yā imesu catūsu indriyesu saddahanā okappanā, idaṃ saddhindriyaṃ.

บุคคลย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด นำไปสู่ความไม่มี และไม่ทนอยู่ต่ออกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วๆ ด้วยอินทรีย์ใด อินทรีย์นี้คือปัญญินทรีย์ ความเชื่อ ความน้อมใจเชื่อในอินทรีย์ ๔ เหล่านี้ใด อินทรีย์นี้คือสัทธินทรีย์

Tattha saddhindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu sotāpattiyaṅgesu. Vīriyindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu sammappadhānesu. Satindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu satipaṭṭhānesu. Samādhindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu jhānesu. Paññindriyaṃ kattha daṭṭhabbaṃ? Catūsu ariyasaccesu. Evaṃ sekho sabbehi kusalehi dhammehi appamatto vutto bhagavatā anāvilatāya manasā. Tenāha bhagavā ‘‘manasānāvilosiyā’’ti.

ในอินทรีย์เหล่านั้น สัทธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในโสตาปัตติยังคะ ๔ วิริยินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสัมมัปปธาน ๔ สตินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสติปัฏฐาน ๔ สมาธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในฌาน ๔ ปัญญินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในอริยสัจ ๔ ด้วยประการฉะนี้ พระเสขะผู้ไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งปวง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เป็นผู้มีความไม่ขุ่นมัวทางใจ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘มนสานาวิโล สิยา’

17. ‘‘Kusalo sabbadhammāna’’nti loko nāma tividho kilesaloko bhavaloko indriyaloko. Tattha kilesalokena bhavaloko samudāgacchati, so indriyāni nibbatteti, indriyesu bhāviyamānesu neyyassa pariññā bhavati. Sā duvidhena upaparikkhitabbā dassanapariññāya ca bhāvanāpariññāya ca. Yadā hi sekho ñeyyaṃ parijānāti, tadā nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehi neyyaṃ pariññātaṃ bhavati. Tassa dve dhammā kosallaṃ gacchanti – dassanakosallañca bhāvanākosallañca.

๑๗. ในบทว่า ‘กุสโล สพฺพธมฺมานํ’ (เป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวง) นั้น คำว่า โลก มี ๓ อย่าง คือ กิเลสโลก ภวโลก อินทริยโลก ใน ๓ อย่างนั้น ภวโลกย่อมเกิดขึ้นด้วยกิเลสโลก บุคคลนั้นย่อมยังอินทรีย์ให้เกิด เมื่ออินทรีย์ทั้งหลายอันบุคคลเจริญแล้ว ปริญญาในสิ่งที่ควรรู้ย่อมมี ปริญญานั้นพึงพิจารณาโดย ๒ อย่าง คือ ทัสนปริญญา และภาวนาปริญญา ก็เมื่อใด พระเสขะย่อมกำหนดรู้สิ่งที่ควรรู้ เมื่อนั้น สิ่งที่ควรรู้ย่อมเป็นอันบุคคลกำหนดรู้แล้วด้วยสัญญาและมนสิการอันสัมปยุตด้วยความเบื่อหน่าย ธรรม ๒ อย่าง คือ ทัสนโกศล และภาวนาโกศล ย่อมถึงความฉลาดแก่พระเสขะนั้น

Taṃ ñāṇaṃ pañcavidhena veditabbaṃः abhiññā pariññā pahānaṃ bhāvanā sacchikiriyā. Tattha katamā abhiññā? Yaṃ dhammānaṃ salakkhaṇe ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ca atthapaṭisambhidā ca, ayaṃ abhiññā.

ญาณนั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ อภิญญา ปริญญา ปหานะ ภาวนา สัจฉิกิริยา ใน ๕ อย่างนั้น อภิญญาเป็นไฉน? ญาณในสภาวลักษณะของธรรมทั้งหลายที่เป็นธัมมปฏิสัมภิทาและอัตถปฏิสัมภิทาใด ญาณนี้ชื่อว่าอภิญญา

Tattha katamā pariññā? Evaṃ abhijānitvā yā parijānanā ‘‘idaṃ kusalaṃ, idaṃ akusalaṃ, idaṃ sāvajjaṃ, idaṃ anavajjaṃ, idaṃ kaṇhaṃ, idaṃ sukkaṃ, idaṃ sevitabbaṃ, idaṃ na sevitabbaṃ, ime dhammā evaṃgahitā, idaṃ phalaṃ nibbattenti, tesaṃ evaṃgahitānaṃ ayaṃ attho’’ti, ayaṃ pariññā.

ใน ๕ อย่างนั้น ปริญญาเป็นไฉน? เมื่อรู้ยิ่งอย่างนี้แล้ว การกำหนดรู้ว่า ‘นี้เป็นกุศล นี้เป็นอกุศล นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ นี้เป็นธรรมดำ นี้เป็นธรรมขาว นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ที่ยึดถืออย่างนี้ ย่อมให้เกิดผลนี้ นี้เป็นประโยชน์ของธรรมเหล่านั้นที่ยึดถืออย่างนั้น’ ใด การกำหนดรู้นี้ชื่อว่าปริญญา

Evaṃ parijānitvā tayo dhammā avasiṭṭhā bhavanti pahātabbā bhāvetabbā sacchikātabbā ca. Tattha katame dhammā pahātabbā? Ye akusalā. Tattha katame dhammā bhāvetabbā? Ye kusalā. Tattha katame dhammā sacchikātabbā? Yaṃ asaṅkhataṃ. Yo evaṃ jānāti ayaṃ vuccati atthakusalo dhammakusalo [Pg.19] kalyāṇatākusalo phalatākusalo, āyakusalo apāyakusalo upāyakusalo mahatā kosallena samannāgatoti, tenāha bhagavā ‘‘kusalo sabbadhammāna’’nti.

เมื่อกำหนดรู้อย่างนี้แล้ว ธรรม ๓ อย่างย่อมเหลืออยู่ คือ ธรรมที่พึงละ ธรรมที่พึงเจริญ และธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงละเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นอกุศล ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงเจริญเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นกุศล ใน ๓ อย่างนั้น ธรรมที่พึงทำให้แจ้งเป็นไฉน? ได้แก่ ธรรมที่เป็นอสังขตะ ผู้ใดรู้อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในความเป็นกัลยาณะ ฉลาดในความเป็นผล ฉลาดในความเจริญ ฉลาดในความเสื่อม ฉลาดในอุบาย เป็นผู้ประกอบด้วยความฉลาดอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘กุสโล สพฺพธมฺมานํ’

‘‘Sato bhikkhu paribbaje’’ti tena diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asite pīte khāyite sāyite uccārapassāvakamme gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve satena sampajānena vihātabbaṃ. Imā dve cariyā anuññātā bhagavatā ekā visuddhānaṃ, ekā visujjhantānaṃ. Ke visuddhā? Arahanto. Ke visujjhantā? Sekkhā. Katakiccāni hi arahato indriyāni. Yaṃ bojjhaṃ, taṃ catubbidhaṃ dukkhassa pariññābhisamayena samudayassa pahānābhisamayena maggassa bhāvanābhisamayena nirodhassa sacchikiriyābhisamayena, idaṃ catubbidhaṃ bojjhaṃ yo evaṃ jānāti, ayaṃ vuccati sato abhikkamati sato paṭikkamati khayā rāgassa khayā dosassa khayā mohassa. Tenāha bhagavā ‘‘sato bhikkhu paribbaje’’ti, tenāha –

ในบทว่า ‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’ (ภิกษุผู้มีสติพึงเที่ยวไป) นั้น ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่ เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร การฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การไป การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตจริยา ๒ อย่างนี้ คือ อย่างหนึ่งสำหรับผู้บริสุทธิ์แล้ว อย่างหนึ่งสำหรับผู้กำลังบริสุทธิ์อยู่ ใครชื่อว่าผู้บริสุทธิ์แล้ว? ได้แก่ พระอรหันต์ทั้งหลาย ใครชื่อว่าผู้กำลังบริสุทธิ์อยู่? ได้แก่ พระเสขะทั้งหลาย จริงอยู่ อินทรีย์ของพระอรหันต์มีกิจทำเสร็จแล้ว สิ่งที่พึงรู้มี ๔ อย่าง คือ พึงรู้ด้วยอภิสมัยคือการกำหนดรู้ทุกข์ ด้วยอภิสมัยคือการละสมุทัย ด้วยอภิสมัยคือการเจริญมรรค ด้วยอภิสมัยคือการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ ผู้ใดรู้อย่างนี้ ผู้นี้เรียกว่า เป็นผู้มีสติ ก้าวไป เป็นผู้มีสติ ถอยกลับ เพราะสิ้นราคะ เพราะสิ้นโทสะ เพราะสิ้นโมหะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า –

‘‘Kāmesu nābhigijjheyya, [ajitāti bhagavā]Manasānāvilo siyā;

Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อชิตะ) ภิกษุไม่พึงกำหนัดในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว เป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติ พึงเที่ยวไป

Evaṃ pucchitabbaṃ, evaṃ visajjitabbaṃ. Suttassa ca anugīti atthato ca byañjanato ca samānetabbā. Atthāpagataṃ hi byañjanaṃ samphappalāpaṃ bhavati. Dunnikkhittassa padabyañjanassa atthopi dunnayo bhavati, tasmā atthabyañjanūpetaṃ saṅgāyitabbaṃ. Suttañca pavicinitabbaṃ. Kiṃ idaṃ suttaṃ āhacca vacanaṃ anusandhivacanaṃ nītatthaṃ neyyatthaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nibbedhabhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ? Kuhiṃ imassa suttassa sabbāni saccāni passitabbāni, ādimajjhapariyosāneti? Evaṃ suttaṃ pavicetabbaṃ. Tenāha āyasmā mahākaccāyano – ‘‘yaṃ pucchitañca vissajjitañca, suttassa yā ca anugītī’’ti.

พึงถามอย่างนี้ พึงแก้อย่างนี้ และพึงนำมาซึ่งอนุคีติของพระสูตรให้สมกันทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ เพราะพยัญชนะที่ปราศจากอรรถย่อมเป็นคำพูดที่ไร้สาระ แม้อรรถแห่งบทและพยัญชนะที่วางไว้ไม่ดี ก็เป็นอรรถที่รู้ได้ยาก เพราะฉะนั้น พึงสังคายนาพระสูตรที่พร้อมด้วยอรรถและพยัญชนะ และพึงเลือกเฟ้นพระสูตร (ว่า) พระสูตรนี้เป็นอาหัจจวจนะ (คำที่ตรัสขึ้นเอง) หรืออนุสันธิวจนะ (คำที่ตรัสเชื่อมความ) เป็นนีตัตถะ (มีอรรถที่ทรงแสดงไว้แล้ว) หรือเนยยัตถะ (มีอรรถที่ต้องแนะนำ) เป็นสังกิเลสภาคิยะ (มีส่วนในกิเลส) หรือนิพเพธภาคิยะ (มีส่วนในการแทงตลอด) หรืออเสกขภาคิยะ (มีส่วนในพระอเสขะ)? พึงเห็นสัจจะทั้งหมดของพระสูตรนี้ได้ที่ไหน คือ ที่เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด? พึงเลือกเฟ้นพระสูตรอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “สิ่งที่ถามและสิ่งที่แก้ และอนุคีติของพระสูตร”

Niyutto vicayo hāro.

วิจยหาร จบแล้ว

3. Yuttihāravibhaṅgo

๓. ยุตติหารวิภังค์

18. Tattha [Pg.20] katamo yuttihāro? ‘‘Sabbesaṃ hārāna’’nti, ayaṃ yuttihāro. Kiṃ yojayati ? Cattāro mahāpadesā buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso. Ime cattāro mahāpadesā, tāni padabyañjanāni sutte otārayitabbāni, vinaye sandassayitabbāni, dhammatāyaṃ upanikkhipitabbāni.

๑๘. ในหารเหล่านั้น ยุตติหารเป็นอย่างไร? (คาถาว่า) “สัพเพสัง หารานัง” นี้คือยุตติหาร. ยุตติหารประกอบอะไร? คือ มหาปเทส ๔ ได้แก่ พุทธาปเทส สังฆาปเทส สัมพหุลัตเถราปเทส และเอกัตเถราปเทส. เหล่านี้คือมหาปเทส ๔. บทและพยัญชนะเหล่านั้น พึงหยั่งลงในพระสูตร พึงเทียบเคียงในพระวินัย พึงน้อมเข้าไปในธัมมตา.

Katamasmiṃ sutte otārayitabbāni? Catūsu ariyasaccesu. Katamasmiṃ vinaye sandassayitabbāni? Rāgavinaye dosavinaye mohavinaye. Katamissaṃ dhammatāyaṃ upanikkhipitabbāni? Paṭiccasamuppāde. Yadi catūsu ariyasaccesu avatarati, kilesavinaye sandissati, dhammatañca na vilometi, evaṃ āsave na janeti. Catūhi mahāpadesehi yaṃ yaṃ yujjati, yena yena yujjati, yathā yathā yujjati, taṃ taṃ gahetabbaṃ.

พึงหยั่งลงในพระสูตรไหน? ในอริยสัจ ๔. พึงเทียบเคียงในพระวินัยไหน? ในราคาวินัย โทสวินัย โมหวินัย. พึงน้อมเข้าไปในธัมมตาไหน? ในปฏิจจสมุปบาท. ถ้าหยั่งลงในอริยสัจ ๔ เทียบเคียงได้ในกิเลสวินัย และไม่ขัดแย้งกับธัมมตา อย่างนี้ย่อมไม่ก่อให้เกิดอาสวะ. สิ่งใดๆ ควรกับมหาปเทส ๔ โดยเหตุใดๆ โดยประการใดๆ พึงถือเอาสิ่งนั้นๆ.

19. Pañhaṃ pucchitena kati padāni pañheti padaso pariyogāhitabbaṃ vicetabbaṃ? Yadi sabbāni padāni ekaṃ atthaṃ abhivadanti, eko pañho. Atha cattāri padāni ekaṃ atthaṃ abhivadanti, eko pañho. Atha tīṇi padāni ekaṃ atthaṃ abhivadanti, eko pañho. Atha dve padāni ekaṃ atthaṃ abhivadanti, eko pañho. Atha ekaṃ padaṃ ekaṃ atthaṃ abhivadati, eko pañho. Taṃ upaparikkhamānena aññātabbaṃ kiṃ ime dhammā nānatthā nānābyañjanā, udāhu imesaṃ dhammānaṃ eko attho byañjanameva nānanti. Yathā kiṃ bhave? Yathā sā devatā bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati.

๑๙. ผู้ถามปัญหา พึงกำหนดพิจารณาโดยบทว่า มีกี่บทเป็นปัญหา? ถ้าบททั้งหมดกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๔ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๓ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้า ๒ บทกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ถ้าบทเดียวกล่าวถึงอรรถเดียว ก็เป็นปัญหาเดียว. ผู้พิจารณาอยู่นั้นพึงทราบว่า ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่าธรรมเหล่านี้มีอรรถเดียว แต่พยัญชนะต่างกัน. จะเป็นเหมือนอะไร? เหมือนดังเทวดาทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาค.

‘‘Kenassubbhāhato loko, kenassu parivārito;

Kena sallena otiṇṇo, kissa dhūpāyito sadā’’ti.

โลกถูกอะไรครอบงำ ถูกอะไรแวดล้อม ถูกลูกศรคืออะไรเสียบแทง และเร่าร้อนอยู่เสมอเพราะอะไร?

Imāni cattāri padāni pucchitāni. Te tayo pañhā kathaṃ ñāyati? Bhagavā hi devatāya visajjeti.

บท ๔ บทเหล่านี้ถูกถามแล้ว. ปัญหานั้นเป็น ๓ ปัญหา จะทราบได้อย่างไร? เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแก้แก่เทวดา.

‘‘Maccunābbhāhato loko, jarāya parivārito;

Taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūpāyito sadā’’ti.

โลกถูกมัจจุครอบงำ ถูกชราแวดล้อม ถูกลูกศรคือตัณหาเสียบแทง และเร่าร้อนอยู่เสมอเพราะอิจฉา.

20. Tattha [Pg.21] jarā ca maraṇañca imāni dve saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Jarāyaṃ ṭhitassa aññathattaṃ, maraṇaṃ vayo. Tattha jarāya ca maraṇassa ca atthato nānattaṃ. Kena kāraṇena, gabbhagatāpi hi mīyanti, na ca te jiṇṇā bhavanti. Atthi ca devānaṃ maraṇaṃ, na ca tesaṃ sarīrāni jīranti. Sakkateva jarāya paṭikammaṃ kātuṃ, na pana sakkate maraṇassa paṭikammaṃ kātuṃ aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā. Yaṃ panāha taṇhāsallena otiṇṇoti dissanti vītarāgā jīrantāpi mīyantāpi. Yadi ca yathā jarāmaraṇaṃ, evaṃ taṇhāpi siyā. Evaṃ sante sabbe yobbanaṭṭhāpi vigatataṇhā siyuṃ. Yathā ca taṇhā dukkhassa samudayo, evaṃ jarāmaraṇampi siyā dukkhassa samudayo, na ca siyā taṇhā dukkhassa samudayo, na hi jarāmaraṇaṃ dukkhassa samudayo, taṇhā dukkhassa samudayo. Yathā ca taṇhā maggavajjhā, evaṃ jarāmaraṇampi siyā maggavajjhaṃ. Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabbaṃ. Yadi ca sandissati yuttisamārūḷhaṃ atthato ca aññattaṃ, byañjanatopi gavesitabbaṃ.

๒๐. ในบทเหล่านั้น ชราและมรณะ ทั้งสองนี้เป็นสังขตลักษณะของสังขตธรรม. ความแปรไปของผู้ที่ดำรงอยู่คือชรา, ความสิ้นไปคือมรณะ. ในบทเหล่านั้น ชราและมรณะมีความต่างกันโดยอรรถ. ด้วยเหตุอะไร? เพราะแม้สัตว์ที่อยู่ในครรภ์ก็ตาย แต่สัตว์เหล่านั้นยังไม่แก่. และความตายของเทวดาก็มีอยู่ แต่สรีระของเทวดาเหล่านั้นไม่แก่. อนึ่ง สามารถทำการเยียวยาชราได้ แต่ไม่สามารถทำการเยียวยามรณะได้ เว้นไว้แต่ด้วยอิทธิวิสัยของผู้มีฤทธิ์. ส่วนที่ตรัสว่า “ถูกลูกศรคือตัณหาเสียบแทง” นั้น, ท่านผู้ปราศจากราคะ แม้แก่และตายอยู่ก็มีปรากฏ. และถ้าตัณหาเป็นเหมือนชรามรณะ, เมื่อเป็นเช่นนั้น คนหนุ่มสาวทั้งหมดก็จะพึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา. และเหมือนอย่างที่ตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, ชรามรณะก็พึงเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, และตัณหาก็ไม่พึงเป็นสมุทัยแห่งทุกข์, แต่ชรามรณะไม่ใช่สมุทัยแห่งทุกข์, ตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์. และเหมือนอย่างที่ตัณหาเป็นสิ่งที่พึงละด้วยมรรค, ชรามรณะก็พึงเป็นสิ่งที่พึงละด้วยมรรค. ด้วยยุตตินี้ พึงแสวงหา (ความต่างกัน) ด้วยเหตุอื่นๆ จากกันและกัน. และถ้าเทียบเคียงได้ว่าเข้ากันกับยุตติแล้ว พึงแสวงหาความต่างกันทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ.

Salloti vā dhūpāyananti vā imesaṃ dhammānaṃ atthato ekattaṃ. Na hi yujjati icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ. Taṇhāya adhippāye aparipūramāne navasu āghātavatthūsu kodho ca upanāho ca uppajjati. Imāya yuttiyā jarāya ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ.

ธรรมเหล่านี้ คือ สัลละ (ลูกศร) หรือ ธูปายนะ (ความเร่าร้อน) มีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ. เพราะความต่างกันโดยอรรถของอิจฉาและตัณหาย่อมไม่ควร. เมื่อความประสงค์อันเกิดจากตัณหาไม่เต็มเปี่ยม, โกธะและอุปนาหะย่อมเกิดขึ้นในอาฆาตวัตถุ ๙. ด้วยยุตตินี้ ชรา มรณะ และตัณหา จึงมีความต่างกันโดยอรรถ.

Yaṃ panidaṃ bhagavatā dvīhi nāmehi abhilapitaṃ icchātipi taṇhātipi, idaṃ bhagavatā bāhirānaṃ vatthūnaṃ ārammaṇavasena dvīhi nāmehi abhilapitaṃ icchātipi taṇhātipi, sabbā hi taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā. Yathā sabbo aggi uṇhattalakkhaṇena ekalakkhaṇo, api ca upādānavasena aññamaññāni nāmāni labhati, kaṭṭhaggītipi tiṇaggītipi sakalikaggītipi gomayaggītipi thusaggītipi saṅkāraggītipi, sabbo hi aggi uṇhattalakkhaṇova. Evaṃ sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā, api tu ārammaṇaupādānavasena aññamaññehi nāmehi abhilapitā icchāitipi taṇhāitipi salloitipi dhūpāyanāitipi saritāitipi visattikāitipi sinehoitipi kilamathoitipi latāitipi maññanāitipi bandhoitipi āsāitipi pipāsāitipi abhinandanāitipi, iti sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā. Yathā ca vevacane vuttā.

อนึ่ง คำสอนนี้ใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง คำสอนนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง โดยอำนาจแห่งอารมณ์คือวัตถุภายนอกทั้งหลาย จริงอยู่ ตัณหาทั้งปวงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ เปรียบเหมือนไฟทั้งปวงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะคือความร้อน แต่ว่าย่อมได้ชื่อต่าง ๆ กันโดยอำนาจแห่งเชื้อเพลิง คือ ไฟไม้ บ้าง ไฟหญ้า บ้าง ไฟสะเก็ดไม้ บ้าง ไฟมูลโค บ้าง ไฟแกลบ บ้าง ไฟหยากเยื่อ บ้าง จริงอยู่ ไฟทั้งปวงมีลักษณะคือความร้อนเท่านั้น ฉันใด ตัณหาทั้งปวงก็มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ ฉันนั้น แต่ว่า ตรัสเรียกโดยชื่อต่าง ๆ กันโดยอำนาจแห่งอารมณ์และอุปาทานว่า อิจฉา บ้าง ตัณหา บ้าง สัลละ (ลูกศร) บ้าง ธูปายนา (ความร้อนรุ่ม) บ้าง สริตา (ห้วงน้ำ) บ้าง วิสัตติกา (ความซ่านไป) บ้าง สิเนหะ (ความเยื่อใย) บ้าง กิลมถะ (ความลำบาก) บ้าง ลตา (เถาวัลย์) บ้าง มัญญนา (ความสำคัญ) บ้าง พันธะ (เครื่องผูก) บ้าง อาสา (ความหวัง) บ้าง ปิปาสา (ความกระหาย) บ้าง อภินันทนา (ความเพลิดเพลิน) บ้าง ด้วยเหตุนี้ ตัณหาทั้งปวงจึงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะกลืนกินอารมณ์ และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในเววจนะ

‘‘Āsā [Pg.22] ca pihā abhinandanā ca, anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā;

Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, sabbā mayā byantikatā samūlakā’’ti.

ความหวัง ความปรารถนา และความเพลิดเพลินยิ่ง เป็นดุจแม่น้ำตั้งอยู่ในธาตุหลายอย่าง มีอวิชชาเป็นแดนเกิด อันบุคคลพร่ำเพ้อถึง ตัณหาทั้งหมดนั้น เราทำให้สิ้นไปแล้วพร้อมทั้งราก ดังนี้

Taṇhāyetaṃ vevacanaṃ. Yathāha bhagavā – rūpe tissa avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa. Evaṃ vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa sabbaṃ suttaṃ vitthāretabbaṃ. Taṇhāyetaṃ vevacanaṃ. Evaṃ yujjati.

คำนี้เป็นไวพจน์ของตัณหา เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า – ดูก่อนติสสะ สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อนในรูป อย่างเดียวกัน ในเวทนา ในสัญญา ในสังขารทั้งหลาย ในวิญญาณ สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน พึงขยายความพระสูตรทั้งหมด คำนี้เป็นไวพจน์ของตัณหา อย่างนี้จึงจะสมควร

21. Sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlako, na pana yujjati sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlako. Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabbaṃ.

๒๑. ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ทั้งหมดมีกามตัณหาและสังขารเป็นรากเหง้า แต่การกล่าวว่า ความเกิดขึ้นแห่งความเบื่อหน่ายทั้งหมดมีกามตัณหาและบริขารเป็นรากเหง้านั้น ไม่สมควร ด้วยเหตุผลนี้ พึงแสวงหาโดยเหตุต่าง ๆ กัน

Yathā hi bhagavā rāgacaritassa puggalassa asubhaṃ desayati, dosacaritassa bhagavā puggalassa mettaṃ desayati. Mohacaritassa bhagavā puggalassa paṭiccasamuppādaṃ desayati. Yadi hi bhagavā rāgacaritassa puggalassa mettaṃ cetovimuttiṃ deseyya. Sukhaṃ vā paṭipadaṃ dandhābhiññaṃ sukhaṃ vā paṭipadaṃ khippābhiññaṃ vipassanāpubbaṅgamaṃ vā pahānaṃ deseyya, na yujjati desanā. Evaṃ yaṃ kiñci rāgassa anulomappahānaṃ dosassa anulomappahānaṃ mohassa anulomappahānaṃ. Sabbaṃ taṃ vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbaṃ. Yāvatikā ñāṇassa bhūmi.

จริงอยู่ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอสุภะแก่บุคคลผู้มีราคจริต พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเมตตาแก่บุคคลผู้มีโทสจริต พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทแก่บุคคลผู้มีโมหจริต จริงอยู่ หากพระผู้มีพระภาคพึงทรงแสดงเมตตาเจโตวิมุตติ หรือพึงทรงแสดงสุขาปฏิปทาทันธาภิญญา สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา หรือวิปัสสนาปุพพังคมปหาน แก่บุคคลผู้มีราคจริต เทศนานั้นก็ไม่สมควร อย่างนี้ อะไรก็ตามที่เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละราคะ เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละโทสะ เป็นไปโดยอนุโลมเพื่อการละโมหะ ทั้งหมดนั้น พึงเลือกเฟ้นด้วยวิจยหาร แล้วประกอบเข้าด้วยยุติหาร เพียงใดที่เป็นภูมิแห่งญาณ

Mettāvihārissa sato byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Karuṇāvihārissa sato vihesā cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, vihesā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Muditā vihārissa sato arati cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, arati pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Upekkhāvihārissa sato rāgo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, rāgo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Animittavihārissa sato nimittānusārī tena teneva viññāṇaṃ pavattatīti na yujjati desanā[Pg.23], nimittaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Asmīti vigataṃ ayamahamasmīti na samanupassāmi. Atha ca pana me kismīti kathasmīti vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā.

สำหรับผู้มีเมตตาวิหารอยู่ พยาบาทจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร พยาบาทถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีกรุณาวิหารอยู่ วิหิงสาจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร วิหิงสาถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีมุทิตาวิหารอยู่ อรติจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร อรติถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีอุเบกขาวิหารอยู่ ราคะจะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร ราคะถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้มีอนิมิตตวิหารอยู่ วิญญาณที่แล่นไปตามนิมิตจะเกิดขึ้นด้วยนิมิตนั้น ๆ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร นิมิตถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร 'ความถือว่าเรามี' ของเราหมดไปแล้ว เราย่อมไม่พิจารณาเห็นว่า 'นี้คือเรา' แต่ถึงกระนั้น วิจิกิจฉาคือลูกศรคือความสงสัยว่า 'เรามีในอะไรหนอ อย่างไรหนอ' จะครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร วิจิกิจฉาคือลูกศรคือความสงสัยถึงการละ ถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ดังนี้ เทศนานี้สมควร

Yathā vā pana paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa sato kāmarāgabyāpādā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Vitakkasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa sato vitakkavicārasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Upekkhāsukhasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa sato pītisukhasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā, upekkhāsatipārisuddhisahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sato upekkhāsahagatā saññāmanasikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Ākāsānañcāyatanasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā.

อีกอย่างหนึ่ง สำหรับผู้เข้าปฐมฌานอยู่ กามราคะและพยาบาทจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิตกจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าทุติยฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิตกและวิจารจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาและสุขจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าตติยฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยปีติและสุขจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาและความบริสุทธิ์แห่งสติจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร สำหรับผู้เข้าจตุตถฌานอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอุเบกขาจะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้สมควร หรือ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากาสานัญจายตนะจะเกิดขึ้นเพื่อความเสื่อม ดังนี้ เทศนานี้ไม่สมควร จะเกิดขึ้นเพื่อความวิเศษ ดังนี้ เทศนานี้สมควร

Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa sato rūpasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Viññāṇañcāyatanasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa sato ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Ākiñcaññāyatanasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā.

สำหรับผู้เข้าอากาสานัญจายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยรูปฌาน ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. สำหรับผู้เข้าวิญญาณัญจายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากาสานัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยอากิญจัญญายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร.

Ākiñcaññāyatanaṃ [Pg.24] samāpannassa sato viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Nevasaññānāsaññāyatanasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa sato saññūpacārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Saññāvedayitanirodhasahagatā vā saññāmanasikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Kallatāparicitaṃ cittaṃ na ca abhinīhāraṃ khamatīti na yujjati desanā, kallatāparicitaṃ cittaṃ atha ca abhinīhāraṃ khamatīti yujjati desanā.

สำหรับผู้เข้าอากิญจัญญายตนะอยู่ สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. สำหรับผู้เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ สัญญูปจารทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ควร. หรือว่า สัญญามนสิการที่สหรคตด้วยสัญญาเวทยิตนิโรธ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เทศนานี้ไม่ควร, ย่อมเป็นไปเพื่อความวิเศษ เทศนานี้ควร. จิตที่คุ้นเคยและชำนาญในสมาบัติ ย่อมไม่สามารถเพื่ออภินีหาร เทศนานี้ไม่ควร, จิตที่คุ้นเคยและชำนาญในสมาบัติ แต่ว่าย่อมสามารถเพื่ออภินีหาร เทศนานี้ควร.

Evaṃ sabbe navasuttantā yathādhammaṃ yathāvinayaṃ yathāsatthusāsanaṃ sabbato vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbāti. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘sabbesaṃ hārānaṃ yā bhūmi yo ca gocaro tesa’’nti.

พึงเลือกเฟ้นสุตตันตะมีองค์ ๙ ทั้งหมด โดยวิจยหาระ จากทุกด้าน ตามธรรม ตามวินัย ตามสัตถุศาสน์ แล้วพึงประกอบเข้ากับยุตติหาระ ด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนผู้มีอายุจึงกล่าวไว้ว่า ‘ภูมิและโคจรใดของหาระทั้งปวง’ ดังนี้.

Niyutto yutti hāro.

ยุตติหาระ จบ.

4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgo

๔. ปทัฏฐานหารวิภังค์

22. Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? ‘‘Dhammaṃ deseti jino’’ti, ayaṃ padaṭṭhāno hāro. Kiṃ deseti? Sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā avijjā, tassā vipallāsā padaṭṭhānaṃ. Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, tassā piyarūpaṃ sātarūpaṃ padaṭṭhānaṃ. Patthanalakkhaṇo lobho, tassa adinnādānaṃ padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇasaṇṭhānabyañjanaggahaṇalakkhaṇā subhasaññā, tassā indriyā saṃvaro padaṭṭhānaṃ. Sāsavaphassaupagamanalakkhaṇā sukhasaññā, tassā assādo padaṭṭhānaṃ. Saṅkhatalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ asamanupassanalakkhaṇā niccasaññā, tassā viññāṇaṃ padaṭṭhānaṃ. Aniccasaññādukkhasaññāasamanupassanalakkhaṇā attasaññā, tassā nāmakāyo padaṭṭhānaṃ. Sabbadhammasampaṭivedhalakkhaṇā vijjā, tassā sabbaṃ neyyaṃ padaṭṭhānaṃ. Cittavikkhepapaṭisaṃharaṇalakkhaṇo samatho, tassa asubhā padaṭṭhānaṃ. Icchāvacarapaṭisaṃharaṇalakkhaṇo alobho, tassa adinnādānā veramaṇī padaṭṭhānaṃ. Abyāpajjalakkhaṇo [Pg.25] adoso, tassa pāṇātipātā veramaṇī padaṭṭhānaṃ. Vatthuavippaṭipattilakkhaṇo amoho, tassa sammāpaṭipatti padaṭṭhānaṃ. Vinīlakavipubbakagahaṇalakkhaṇā asubhasaññā, tassā nibbidā padaṭṭhānaṃ. Sāsavaphassaparijānanalakkhaṇā dukkhasaññā, tassā vedanā padaṭṭhānaṃ. Saṅkhatalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ samanupassanalakkhaṇā aniccasaññā, tassā uppādavayā padaṭṭhānaṃ. Sabbadhammaabhinivesalakkhaṇā anattasaññā, tassā dhammasaññā padaṭṭhānaṃ.

๒๒. ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระเป็นไฉน? ‘พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม’ นี้คือปทัฏฐานหาระ. ทรงแสดงอะไร? อวิชชา มีการไม่รู้แจ้งตามความเป็นจริงในธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, วิปลาสทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของอวิชชานั้น. ตัณหา มีการกลืนกินอารมณ์เป็นลักษณะ, ปิยรูปสาตรูปเป็นปทัฏฐานของตัณหานั้น. โลภะ มีความปรารถนาอารมณ์เป็นลักษณะ, อทินนาทานเป็นปทัฏฐานของโลภะนั้น. สุภสัญญา มีการยึดถือวรรณะสัณฐานและพยัญชนะเป็นลักษณะ, ความไม่สำรวมอินทรีย์เป็นปทัฏฐานของสุภสัญญานั้น. สุขสัญญา มีการเข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะเป็นลักษณะ, อัสสาทะเป็นปทัฏฐานของสุขสัญญานั้น. นิจจสัญญา มีการไม่พิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายที่มีสังขตลักษณะเป็นลักษณะ, วิญญาณเป็นปทัฏฐานของนิจจสัญญานั้น. อัตตสัญญา มีการไม่พิจารณาเห็นอนิจจสัญญาและทุกขสัญญาเป็นลักษณะ, นามกายเป็นปทัฏฐานของอัตตสัญญานั้น. วิชชา มีการรู้แจ้งธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, เนยยธรรมทั้งหมดเป็นปทัฏฐานของวิชชานั้น. สมถะ มีการระงับความฟุ้งซ่านแห่งจิตเป็นลักษณะ, อสุภะเป็นปทัฏฐานของสมถะนั้น. อโลภะ มีการระงับความอยากเป็นลักษณะ, การงดเว้นจากอทินนาทานเป็นปทัฏฐานของอโลภะนั้น. อโทสะ มีการไม่ประทุษร้ายเป็นลักษณะ, การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นปทัฏฐานของอโทสะนั้น. อโมหะ มีการไม่ปฏิบัติผิดในสภาวะแห่งอารมณ์เป็นลักษณะ, สัมมาปฏิบัติเป็นปทัฏฐานของอโมหะนั้น. อสุภสัญญา มีการยึดถือนิมิตมีสีเขียวคล้ำและมีหนองเป็นต้นเป็นลักษณะ, นิพพิทาเป็นปทัฏฐานของอสุภสัญญานั้น. ทุกขสัญญา มีการกำหนดรู้ผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะเป็นลักษณะ, เวทนาเป็นปทัฏฐานของทุกขสัญญานั้น. อนิจจสัญญา มีการพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายที่มีสังขตลักษณะเป็นลักษณะ, ความเกิดขึ้นและความดับไปเป็นปทัฏฐานของอนิจจสัญญานั้น. อนัตตสัญญา มีการไม่ยึดมั่นในธรรมทั้งปวงเป็นลักษณะ, ธรรมสัญญาเป็นปทัฏฐานของอนัตตสัญญานั้น.

Pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ, pañcindriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ, chaṭṭhāyatanaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ, nibbattabhavānupassitā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ padaṭṭhānaṃ, pubbenivāsānussatiñāṇadassanassa padaṭṭhānaṃ. Okappanalakkhaṇā saddhā adhimuttipaccupaṭṭhānā ca, anāvilalakkhaṇo pasādo sampasīdanapaccupaṭṭhāno ca. Abhipatthiyanalakkhaṇā saddhā, tassā aveccapasādo padaṭṭhānaṃ. Anāvilalakkhaṇo pasādo, tassa saddhā padaṭṭhānaṃ. Ārambhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, tassa sammappadhānaṃ padaṭṭhānaṃ. Apilāpanalakkhaṇā sati, tassā satipaṭṭhānaṃ padaṭṭhānaṃ. Ekaggalakkhaṇo samādhi, tassa jhānāni padaṭṭhānaṃ. Pajānanalakkhaṇā paññā, tassā saccāni padaṭṭhānaṃ.

กามคุณ ๕ เป็นปทัฏฐานของกามราคะ, อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูป เป็นปทัฏฐานของรูปราคะ, อายตนะที่ ๖ เป็นปทัฏฐานของภวราคะ, การตามเห็นภพที่บังเกิดแล้ว เป็นปทัฏฐานของอุปาทานขันธ์ ๕, ปุพเพกตปุญญตา เป็นปทัฏฐานของญาณทัสสนะ. ศรัทธา มีความน้อมใจเชื่อเป็นลักษณะ และมีน้อมใจในอารมณ์เป็นอาการปรากฏ, ปสาทะ มีความไม่ขุ่นมัวเป็นลักษณะ และมีความผ่องใสเป็นอาการปรากฏ. อเวจจัปปสาทเป็นปทัฏฐานของศรัทธานั้น. ศรัทธาเป็นปทัฏฐานของปสาทะนั้น. วิริยะ มีความปรารภความเพียรเป็นลักษณะ, สัมมัปปธานเป็นปทัฏฐานของวิริยะนั้น. สติ มีการไม่ลืมเลือนเป็นลักษณะ, สติปัฏฐานเป็นปทัฏฐานของสตินั้น. สมาธิ มีความมีอารมณ์เป็นหนึ่งเป็นลักษณะ, ฌานทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของสมาธินั้น. ปัญญา มีการรู้โดยประการต่างๆ เป็นลักษณะ, สัจจะทั้งหลายเป็นปทัฏฐานของปัญญานั้น.

Aparo nayo, assādamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro, tassa avijjā padaṭṭhānaṃ. Saccasammohanalakkhaṇā avijjā, sā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ. Punabbhavavirohaṇalakkhaṇā saṅkhārā, te viññāṇassa padaṭṭhānaṃ. Opapaccayikanibbattilakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, taṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmakāyarūpakāyasaṅghātalakkhaṇaṃ nāmarūpaṃ, taṃ chaḷāyatanassa padaṭṭhānaṃ. Indriyavavatthānalakkhaṇaṃ chaḷāyatanaṃ, taṃ phassassa padaṭṭhānaṃ. Cakkhurūpaviññāṇasannipātalakkhaṇo phasso, so vedanāya padaṭṭhānaṃ. Iṭṭhāniṭṭhaanubhavanalakkhaṇā vedanā, sā taṇhāya padaṭṭhānaṃ. Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, sā upādānassa padaṭṭhānaṃ. Opapaccayikaṃ upādānaṃ, taṃ bhavassa padaṭṭhānaṃ. Nāmakāyarūpakāyasambhavanalakkhaṇo bhavo, so jātiyā padaṭṭhānaṃ. Khandhapātubhavanalakkhaṇā jāti, sā jarāya padaṭṭhānaṃ. Upadhiparipākalakkhaṇā jarā, sā maraṇassa padaṭṭhānaṃ. Jīvitindriyupacchedalakkhaṇaṃ maraṇaṃ, taṃ sokassa padaṭṭhānaṃ. Ussukkakārako soko, so paridevassa padaṭṭhānaṃ[Pg.26]. Lālappakārako paridevo, so dukkhassa padaṭṭhānaṃ. Kāyasaṃpīḷanaṃ dukkhaṃ, taṃ domanassassa padaṭṭhānaṃ. Cittasaṃpīḷanaṃ domanassaṃ, taṃ upāyāsassa padaṭṭhānaṃ. Odahanakārako upāyāso, so bhavassa padaṭṭhānaṃ. Imāni bhavaṅgāni yadā samaggāni nibbattāni bhavanti so bhavo, taṃ saṃsārassa padaṭṭhānaṃ. Niyyānikalakkhaṇo maggo, so nirodhassa padaṭṭhānaṃ.

นัยอื่นอีก อโยนิโสมนสิการมีการทำไว้ในใจโดยความเป็นของน่ายินดีเป็นลักษณะ อวิชชาเป็นปทัฏฐานของอโยนิโสมนสิการนั้น อวิชชามีการยังให้หลงในสัจจะเป็นลักษณะ อวิชชานั้นเป็นปทัฏฐานของสังขารทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีการงอกขึ้นในภพใหม่เป็นลักษณะ สังขารเหล่านั้นเป็นปทัฏฐานของวิญญาณ วิญญาณมีการเกิดขึ้นแห่งโอปปาติกะเป็นลักษณะ วิญญาณนั้นเป็นปทัฏฐานของนามรูป นามรูปมีการรวมกันแห่งนามกายและรูปกายเป็นลักษณะ นามรูปนั้นเป็นปทัฏฐานของอายตนะ ๖ อายตนะ ๖ มีการจำแนกอินทรีย์เป็นลักษณะ อายตนะ ๖ นั้นเป็นปทัฏฐานของผัสสะ ผัสสะมีการประชุมพร้อมแห่งจักขุ รูป และวิญญาณเป็นลักษณะ ผัสสะนั้นเป็นปทัฏฐานของเวทนา เวทนามีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ เวทนานั้นเป็นปทัฏฐานของตัณหา ตัณหามีการกลืนกินอารมณ์เป็นลักษณะ ตัณหานั้นเป็นปทัฏฐานของอุปาทาน อุปาทานเป็นโอปปัจจยิกะ อุปาทานนั้นเป็นปทัฏฐานของภพ ภพมีการเกิดขึ้นแห่งนามกายและรูปกายเป็นลักษณะ ภพนั้นเป็นปทัฏฐานของชาติ ชาติมีการปรากฏแห่งขันธ์เป็นลักษณะ ชาตินั้นเป็นปทัฏฐานของชรา ชรามีความสุกงอมแห่งอุปธิเป็นลักษณะ ชรานั้นเป็นปทัฏฐานของมรณะ มรณะมีการขาดแห่งชีวิตินทรีย์เป็นลักษณะ มรณะนั้นเป็นปทัฏฐานของโสกะ โสกะกระทำความแห้งใจ โสกะนั้นเป็นปทัฏฐานของปริเทวะ ปริเทวะกระทำการคร่ำครวญ ปริเทวะนั้นเป็นปทัฏฐานของทุกข์ ทุกข์คือการบีบคั้นทางกาย ทุกข์นั้นเป็นปทัฏฐานของโทมนัส โทมนัสคือการบีบคั้นทางจิต โทมนัสนั้นเป็นปทัฏฐานของอุปายาส อุปายาสกระทำการแผดเผา อุปายาสนั้นเป็นปทัฏฐานของภพ เมื่อใด องค์แห่งภพเหล่านี้ประชุมพร้อมกันสำเร็จแล้ว เมื่อนั้นชื่อว่าภพ ภพนั้นเป็นปทัฏฐานของสังสาระ มรรคมีการนำออกเป็นลักษณะ มรรคนั้นเป็นปทัฏฐานของนิโรธ

Titthaññutā pītaññutāya padaṭṭhānaṃ, pītaññutā pattaññutāya padaṭṭhānaṃ, pattaññutā attaññutāya padaṭṭhānaṃ, attaññutā pubbekatapuññatāya padaṭṭhānaṃ, pubbekatapuññatā patirūpadesavāsassa padaṭṭhānaṃ, patirūpadesavāso sappurisūpanissayassa padaṭṭhānaṃ, sappurisūpanissayo attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṃ, attasammāpaṇidhānaṃ sīlānaṃ padaṭṭhānaṃ, sīlāni avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ, avippaṭisāro pāmojjassa padaṭṭhānaṃ, pāmojjaṃ pītiyā padaṭṭhānaṃ, pīti passaddhiyā padaṭṭhānaṃ, passaddhi sukhassa padaṭṭhānaṃ, sukhaṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ, samādhi yathābhūtañāṇadassanassa padaṭṭhānaṃ, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidāya padaṭṭhānaṃ, nibbidā virāgassa padaṭṭhānaṃ, virāgo vimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Vimutti vimuttiñāṇadassanassa padaṭṭhānaṃ. Evaṃ yo koci upanissayo yo koci paccayo, sabbo so padaṭṭhānaṃ. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘dhammaṃ deseti jino’’ti.

ความเป็นผู้รู้ท่าน้ำเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ดื่มแล้ว, ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ดื่มแล้วเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ถึงแล้ว, ความเป็นผู้รู้สิ่งที่ถึงแล้วเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้รู้ตน, ความเป็นผู้รู้ตนเป็นปทัฏฐานแก่ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อน, ความเป็นผู้มีบุญทำไว้ในปางก่อนเป็นปทัฏฐานแก่การอยู่ในประเทศอันสมควร, การอยู่ในประเทศอันสมควรเป็นปทัฏฐานแก่การคบสัตบุรุษ, การคบสัตบุรุษเป็นปทัฏฐานแก่การตั้งตนไว้ชอบ, การตั้งตนไว้ชอบเป็นปทัฏฐานแก่ศีลทั้งหลาย, ศีลทั้งหลายเป็นปทัฏฐานแก่ความไม่เดือดร้อนใจ, ความไม่เดือดร้อนใจเป็นปทัฏฐานแก่ความปราโมทย์, ความปราโมทย์เป็นปทัฏฐานแก่ปีติ, ปีติเป็นปทัฏฐานแก่ปัสสัทธิ, ปัสสัทธิเป็นปทัฏฐานแก่สุข, สุขเป็นปทัฏฐานแก่สมาธิ, สมาธิเป็นปทัฏฐานแก่ยถาภูตญาณทัสสนะ, ยถาภูตญาณทัสสนะเป็นปทัฏฐานแก่นิพพิทา, นิพพิทาเป็นปทัฏฐานแก่วิราคะ, วิราคะเป็นปทัฏฐานแก่วิมุตติ, วิมุตติเป็นปทัฏฐานแก่วิมุตติญาณทัสสนะ ด้วยประการฉะนี้ อุปนิสัยอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นปทัฏฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม’ ดังนี้

Niyutto padaṭṭhāno hāro.

ปทัฏฐานหาระ จบ

5. Lakkhaṇahāravibhaṅgo

๕. การจำแนกลักขณหาร

23. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? ‘‘Vuttamhi ekadhamme’’ti, ayaṃ lakkhaṇo hāro. Kiṃ lakkhayati? Ye dhammā ekalakkhaṇā, tesaṃ dhammānaṃ ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhā dhammā vuttā bhavanti. Yathā kiṃ bhave? Yathāha bhagavā –

๕. บรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นไฉน? หาระนี้คือ “เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าว” ชื่อว่าลักขณหาระ (หาระนี้) กำหนดรู้อะไร? ธรรมเหล่าใดมีลักษณะอย่างเดียวกัน ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวแล้ว ธรรมที่เหลือทั้งหลายก็เป็นอันถูกกล่าวแล้วด้วย เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, anavaṭṭhitaṃ ittaraṃ parittaṃ pabhaṅgu parato dukkhaṃ byasanaṃ calanaṃ kukkuḷaṃ saṅkhāraṃ vadhakaṃ amittamajjhe. Imasmiṃ cakkhusmiṃ vutte avasiṭṭhāni ajjhattikāni āyatanāni vuttāni bhavanti. Kena kāraṇena? Sabbāni hi cha ajjhattikāni āyatanāni vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇāni. Yathā cāha bhagavā –

๒๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่ตั้งมั่น ชั่วคราว เล็กน้อย แตกสลายง่าย เป็นดังของผู้อื่น เป็นทุกข์ เป็นความพินาศ มีความหวั่นไหว เป็นดังถ่านเพลิง เป็นสังขาร เป็นดังเพชฌฆาต อยู่ท่ามกลางศัตรู เมื่อจักษุนี้ถูกตรัสแล้ว อายตนะภายในที่เหลือก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย เพราะเหตุไร? เพราะว่าอายตนะภายในทั้ง ๖ ทั้งหมด มีลักษณะอย่างเดียวกันโดยความเป็นดังเพชฌฆาต และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Atīte[Pg.27], rādha, rūpe anapekkho hohi, anāgataṃ rūpaṃ mā abhinandi, paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya cāgāya paṭinissaggāya paṭipajja. Imasmiṃ rūpakkhandhe vutte avasiṭṭhā khandhā vuttā bhavanti. Kena kāraṇena? Sabbe hi pañcakkhandhā yamakovādasutte vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇā vuttā. Yathā cāha bhagavā –

ดูก่อนราธะ เธอจงเป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในรูปที่เป็นอดีต, อย่าเพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต, จงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสละ เพื่อความสลัดคืน ซึ่งรูปที่เป็นปัจจุบัน เมื่อรูปขันธ์นี้ถูกตรัสแล้ว ขันธ์ที่เหลือก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย เพราะเหตุไร? เพราะว่าขันธ์ ๕ ทั้งหมด พระองค์ตรัสไว้ในยมโกวาทสูตรว่ามีลักษณะอย่างเดียวกันโดยความเป็นดังเพชฌฆาต และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatāsati;

Akiccaṃ te na sevanti, kicce sātaccakārino’’.

กายคตาสติอันบุคคลเหล่าใดปรารภดีแล้วเป็นนิตย์, บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่เสพสิ่งที่ไม่ใช่กิจ, ย่อมเป็นผู้กระทำเนืองๆ ในกิจ

Iti kāyagatāya satiyā vuttāya vuttā bhavanti vedanāgatā sati cittagatā dhammagatā ca. Tathā yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā mutaṃ vāti vutte vuttaṃ bhavati viññātaṃ. Yathā cāha bhagavā –

ด้วยเหตุนั้น เมื่อกายคตาสติถูกตรัสแล้ว เวทนาคตาสติ จิตตคตาสติ และธัมมคตาสติ ก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อตรัสว่า “สิ่งใดก็ตามที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว หรือรับรู้แล้ว” สิ่งที่รู้แจ้งแล้วก็เป็นอันถูกตรัสแล้วด้วย และเหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

Tasmātiha tvaṃ bhikkhu kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. ‘‘Ātāpī’’ti vīriyindriyaṃ, ‘‘sampajāno’’ti paññindriyaṃ, ‘‘satimā’’ti satindriyaṃ, ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti samādhindriyaṃ, evaṃ kāye kāyānupassino viharato cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Kena kāraṇena, ekalakkhaṇattā catunnaṃ indriyānaṃ.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุ เธอในศาสนานี้ จงเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย คำว่า “มีความเพียร” หมายถึงวิริยินทรีย์, คำว่า “มีสัมปชัญญะ” หมายถึงปัญญินทรีย์, คำว่า “มีสติ” หมายถึงสตินทรีย์, คำว่า “กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย” หมายถึงสมาธินทรีย์ เมื่อภิกษุผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่อย่างนี้ สติปัฏฐาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีลักษณะอย่างเดียวกันแห่งอินทรีย์ ๔

24. Catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, catūsu sammappadhānesu bhāviyamānesu cattāro iddhipādā bhāviyamānesu pañcindriyāni bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, catūsu iddhipādesu bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, pañcasu indriyesu bhāviyamānesu pañca balāni bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, pañcasu balesu bhāviyamānesu satta bojjhaṅgā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, sattasu bojjhaṅgesu bhāviyamānesu ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchati, sabbeva bodhaṅgamā dhammā bodhipakkhiyā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Kena kāraṇena, sabbe hi bodhaṅgamā bodhipakkhiyā neyyānikalakkhaṇena ekalakkhaṇā, te ekalakkhaṇattā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

๒๔. เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อสัมมัปปธาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อิทธิบาท ๔ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่ออิทธิบาท ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อินทรีย์ ๕ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่ออินทรีย์ ๕ อันบุคคลเจริญแล้ว พละ ๕ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อพละ ๕ อันบุคคลเจริญแล้ว โพชฌงค์ ๗ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, เมื่อโพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา, โพธิปักขิยธรรมทั้งปวงที่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา. เพราะเหตุไร, เพราะว่าโพธิปักขิยธรรมทั้งปวงที่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยลักษณะที่เป็นเครื่องนำออก, ธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน.

Evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchanti. Catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu vipallāsā pahīyanti, āhārā [Pg.28] cassa pariññaṃ gacchanti, upādānehi anupādāno bhavati, yogehi ca visaṃyutto bhavati, ganthehi ca vippayutto bhavati, āsavehi ca anāsavo bhavati, oghehi ca nitthiṇṇo bhavati, sallehi ca visallo bhavati, viññāṇaṭṭhitiyo cassa pariññaṃ gacchanti, agatigamanehi na agatiṃ gacchati, evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchanti.

แม้อกุศลธรรมทั้งหลายก็ย่อมถึงการละ การตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ฉันนั้นเหมือนกัน. เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว วิปลาสทั้งหลายย่อมถูกละ, อาหารทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, บุคคลย่อมเป็นผู้ไม่ยึดมั่นในอุปาทานทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยโยคะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้พรากจากคันถะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะเพราะอาสวะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ข้ามพ้นโอฆะทั้งหลาย, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรเพราะสละลูกศรได้, วิญญาณฐิติทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, บุคคลย่อมไม่ถึงอคติเพราะอคติคมนะ, แม้อกุศลธรรมทั้งหลายก็ย่อมถึงการละ การตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ฉันนั้น.

Yattha vā pana rūpindriyaṃ desitaṃ, desitā tattheva rūpadhātu rūpakkhandho rūpañcāyatanaṃ. Yattha vā pana sukhā vedanā desitā, desitaṃ tattha sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ dukkhasamudayo ca ariyasaccaṃ. Yattha vā pana dukkhā vedanā desitā, desitaṃ tattha dukkhindriyaṃ domanassindriyaṃ dukkhañca ariyasaccaṃ. Yattha vā pana adukkhamasukhā vedanā desitā, desitaṃ tattha upekkhindriyaṃ sabbo ca paṭiccasamuppādo. Kena kāraṇena, adukkhamasukhāya hi vedanāya avijjā anuseti. Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. So ca sarāgasadosasamohasaṃkilesapakkhena hātabbo, vītarāgavītadosavītamohaariyadhammehi hātabbo.

ก็ในเทศนาใด รูปินทรีย์อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้นนั่นเทียว รูปธาตุ รูปขันธ์ และรูปายตนะ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด สุขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ และทุกขสมุทัยอริยสัจ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด ทุกขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ และทุกขอริยสัจ ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ก็ในเทศนาใด อทุกขมสุขเวทนาอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, ในเทศนานั้น อุเบกขินทรีย์ และปฏิจจสมุปบาททั้งหมด ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. เพราะเหตุไร, เพราะว่าอวิชชาย่อมนอนเนื่องในอทุกขมสุขเวทนา. เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะปริเทวะทุกขะโทมนัสอุปายาสทั้งหลายจึงมีพร้อม, ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. และปฏิจจสมุปบาทนั้นพึงทราบโดยฝ่ายสังกิเลสที่มีราคะ โทสะ โมหะ, พึงทราบโดยอริยธรรมที่ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ.

Evaṃ ye dhammā ekalakkhaṇā kiccato ca lakkhaṇato ca sāmaññato ca cutūpapātato ca, tesaṃ dhammānaṃ ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhā dhammā vuttā bhavanti. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘vuttamhi ekadhamme’’ti.

ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่าใดมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน โดยกิจ โดยลักษณะ โดยสามัญลักษณะ และโดยการเกิดดับ, เมื่อธรรมหนึ่งในธรรมเหล่านั้นถูกกล่าวแล้ว ธรรมที่เหลือทั้งหลายก็เป็นอันถูกกล่าวแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘‘vuttamhi ekadhamme’’ (เมื่อธรรมหนึ่งถูกกล่าวแล้ว) ดังนี้.

Niyutto lakkhaṇo hāro.

ลักขณหาระ จบ.

6. Catubyūhahāravibhaṅgo

๖. ๖. จตุพยูหหารวิภังค์

25. Tattha katamo catubyūho hāro? ‘‘Neruttamadhippāyo’’ti ayaṃ. Byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparasandhi ca gavesitabbo[Pg.29]. Tattha katamaṃ neruttaṃ, yā niruttipadasaṃhitā, yaṃ dhammānaṃ nāmaso ñāṇaṃ. Yadā hi bhikkhu atthassa ca nāmaṃ jānāti, dhammassa ca nāmaṃ jānāti, tathā tathā naṃ abhiniropeti. Ayañca vuccati atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo desanākusalo atītādhivacanakusalo anāgatādhivacanakusalo paccuppannādhivacanakusalo itthādhivacanakusalo purisādhivacanakusalo napuṃsakādhivacanakusalo ekādhivacanakusalo anekādhivacanakusalo, evaṃ sabbāni kātabbāni janapadaniruttāni sabbā ca janapadaniruttiyo. Ayaṃ niruttipadasaṃhitā.

๒๕. ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นไฉน? หาระนี้คือ เนรุตติและอธิปราย. พึงค้นหานิรุตติ อธิปราย นิทาน และปุพพปรสนธิ ของสูตรโดยพยัญชนะ. ใน ๔ อย่างนั้น นิรุตติเป็นไฉน? นิรุตติใดเป็นการเชื่อมต่อบท, ความรู้ในธรรมทั้งหลายโดยชื่อใดมีอยู่. เพราะเมื่อใดภิกษุรู้ชื่อของทั้งอรรถและธรรม, เมื่อนั้นเธอย่อมสถาปนาชื่อนั้นไว้โดยประการนั้นๆ. และภิกษุนี้ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในพยัญชนะ ฉลาดในนิรุตติ ฉลาดในเบื้องต้นและเบื้องปลาย ฉลาดในเทศนา ฉลาดในอดีตาธิวจนะ ฉลาดในอนาคตาธิวจนะ ฉลาดในปัจจุบันนาธิวจนะ ฉลาดในอิตถีอธิวจนะ ฉลาดในปุริสาธิวจนะ ฉลาดในนปุงสกาธิวจนะ ฉลาดในเอกาธิวจนะ ฉลาดในอเนกาธิวจนะ, พึงทำนิรุตติของชนบททั้งหมดและนิรุตติของชนบททั้งปวงอย่างนี้. นี้คือการเชื่อมต่อบทแห่งนิรุตติ.

26. Tattha katamo adhippāyo?

๒๖. ใน ๔ อย่างนั้น อธิปรายเป็นไฉน?

‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle ;

Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti.

ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม, เหมือนร่มคันใหญ่ในฤดูฝน; นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว, ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ.

Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye apāyehi parimuccitukāmā bhavissanti, te dhammacārino bhavissantīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะพ้นจากอบายทั้งหลาย, ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ประพฤติธรรม, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้.

‘‘Coro yathā sandhimukhe gahīto, sakammunā haññati bajjhate ca;

Evaṃ ayaṃ pecca pajā parattha, sakammunā haññati bajjhate cā’’ti.

โจรผู้ถูกจับได้ที่ช่องซึ่งตนเจาะ, ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตนฉันใด; หมู่สัตว์นี้ละไปแล้วในโลกอื่น, ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตนฉันนั้น.

Idha bhagavato ko adhippāyo? Sañcetanikānaṃ katānaṃ kammānaṃ upacitānaṃ dukkhavedanīyānaṃ aniṭṭhaṃ asātaṃ vipākaṃ paccanubhavissatīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ (ผู้ทำบาป) จักเสวยวิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจ ของกรรมทั้งหลายที่ทำไว้โดยเจตนา ที่สั่งสมไว้ อันจะพึงเสวยเป็นทุกข์, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้.

‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsati;

Attano sukhamesāno, pecca so na labhate sukha’’nti.

สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้ใคร่สุข, นรชนใดแสวงหาสุขเพื่อตน แต่เบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นด้วยท่อนไม้; นรชนนั้นละไปแล้ว ย่อมไม่ได้สุข.

Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye sukhena atthikā bhavissanti, te pāpakammaṃ na karissantīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo.

ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีอธิปรายอย่างไร? คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ต้องการความสุข, ชนเหล่านั้นจักไม่ทำบาปกรรม, นี้เป็นอธิปรายของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้.

‘‘Middhī [Pg.30] yadā hoti mahagghaso ca, niddāyitā samparivattasāyī;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho, punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti.

เมื่อใดนรชนเป็นผู้มึนซึม กินจุ เป็นคนนอนหลับ กลิ้งเกลือกนอน, เหมือนสุกรใหญ่ที่เขาเลี้ยงด้วยอาหาร; เมื่อนั้นนรชนผู้เขลา ย่อมเข้าถึงครรภ์บ่อยๆ.

Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye jarāmaraṇena aṭṭiyitukāmā bhavissanti, te bhavissanti bhojane mattaññuno indriyesu guttadvārā pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyuttā vipassakā kusalesu dhammesu sagāravā ca sabrahmacārīsu theresu navesu majjhimesūti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo.

ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะเบื่อหน่ายในชราและมรณะ ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ตลอดปฐมยามและปัจฉิมยาม เป็นผู้เห็นแจ้งในกุศลธรรมทั้งหลาย และเป็นผู้มีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งที่เป็นเถระ เป็นนวกะ และเป็นมัชฌิมะ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในข้อนี้

‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ;

Appamattā na mīyanti, ye pamattā yathā matā’’ti.

ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทย่อมไม่ตาย ส่วนผู้ที่ประมาทแล้วก็เหมือนคนที่ตายแล้ว

Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye amatapariyesanaṃ pariyesitukāmā bhavissanti, te appamattā viharissantīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ adhippāyo.

ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะแสวงหาอมตธรรม ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในข้อนี้ นี้คือพระประสงค์

27. Tattha katamaṃ nidānaṃ? Yathā so dhaniyo gopālako bhagavantaṃ āha –

๒๗. ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ? เหมือนดังที่ธนิยโคบาลกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า –

‘‘Nandati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva nandati;

Upadhī hi narassa nandanā, na hi so nandati yo nirūpadhī’’ti.

ผู้มีบุตรย่อมเพลิดเพลินเพราะบุตรทั้งหลาย ผู้มีโคก็ย่อมเพลิดเพลินเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอุปธิเป็นความเพลิดเพลินของคน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เพลิดเพลิน

Bhagavā āha –

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า –

‘‘Socati puttehi puttimā, gopiko gohi tatheva socati;

Upadhī hi narassa socanā, na hi so socati yo nirūpadhī’’ti.

ผู้มีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลาย ผู้มีโคก็ย่อมเศร้าโศกเพราะโคทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอุปธิเป็นความเศร้าโศกของคน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก

Iminā [Pg.31] vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘idha bhagavā bāhiraṃ pariggahaṃ upadhi āhā’’ti. Yathā ca māro pāpimā gijjhakūṭā pabbatā puthusilaṃ pātesi, bhagavā āha –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกสมบัติภายนอกว่าเป็นอุปธิ' และเหมือนดังที่มารผู้มีบาปทุ่มแผ่นศิลาใหญ่ลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า –

‘‘Sacepi kevalaṃ sabbaṃ, gijjhakūṭaṃ calessasi ;

Neva sammāvimuttānaṃ, buddhānaṃ atthi iñjitaṃ.

ถึงแม้ท่านจะพึงยังภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้หวั่นไหวได้ ความหวั่นไหวก็ย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้หลุดพ้นโดยชอบแล้วเลย

Nabhaṃ phaleyyappathavī caleyya, sabbeva pāṇā uda santaseyyuṃ;

Sallampi ce urasi kampayeyyuṃ, upadhīsu tāṇaṃ na karonti buddhā’’ti.

ท้องฟ้าพึงแตก แผ่นดินพึงหวั่นไหว สัตว์ทั้งปวงทั้งสิ้นพึงสะดุ้งกลัว ถึงแม้ลูกศรจะพึงเสียบสั่นอยู่ที่อก พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงกระทำที่พึ่งในอุปธิทั้งหลาย

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘idha bhagavā kāyaṃ upadhiṃ āhā’’ti. Yathā cāha –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกกายว่าเป็นอุปธิ' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca ;

Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā’’ti.

นักปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ และทำด้วยหญ้าปล้อง ว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง แต่ความเยื่อใยใดที่กำหนัดยินดีอย่างยิ่งในแก้วมณีและตุ้มหู ในบุตรและภรรยาทั้งหลาย (นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง)

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘idha bhagavā bāhiresu vatthūsu taṇhaṃ āhā’’ti. Yathā cāha –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกตัณหาในวัตถุภายนอกทั้งหลาย (ว่าเป็นอุปธิ)' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, ohārinaṃ sithilaṃ duppamuñcaṃ;

Etampi chetvāna paribbajanti, anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti.

นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง ซึ่งเป็นเครื่องฉุดลงมา ดูประหนึ่งว่าหย่อน แต่แก้ได้ยาก บัณฑิตทั้งหลายตัดเครื่องผูกแม้เช่นนั้นแล้ว ละกามสุข เป็นผู้ไม่มีเยื่อใย ออกบวช

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘idha bhagavā bāhiravatthukāya taṇhāya pahānaṃ āhā’’ti. Yathā cāha –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายนอกเป็นอารมณ์' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, duggandhaṃ dehanissitaṃ;

Paggharantaṃ divā rattiṃ, bālānaṃ abhinandita’’nti.

(กายนี้) มีแต่ความเจ็บไข้ ไม่สะอาด เน่าเปื่อย มีกลิ่นเหม็น อาศัยอยู่ในร่างกาย ไหลออกอยู่ทั้งกลางวันกลางคืน เป็นที่เพลิดเพลินของคนพาลทั้งหลาย

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘idha bhagavā ajjhattikavatthukāya taṇhāya pahānaṃ āhā’’ti. Yathā cāha –

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายในเป็นอารมณ์' และเหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Ucchinda [Pg.32] sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;

Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti.

จงตัดความรักของตนเสีย เหมือนบุคคลถอนดอกโกมุทในสารทกาลด้วยมือ จงพอกพูนทางแห่งความสงบเท่านั้น พระนิพพานอันพระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṃ ñāyati ‘‘idha bhagavā ajjhattikavatthukāya taṇhāya pahānaṃ āhā’’ti. Idaṃ nidānaṃ.

พึงทราบได้อย่างนี้ ด้วยเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ว่า 'ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการละตัณหาที่มีวัตถุภายในเป็นอารมณ์' นี้คือเหตุ

Tattha katamo pubbāparasandhi. Yathāha –

ในข้อนั้น อะไรคือความเชื่อมต่อระหว่างบทก่อนกับบทหลัง? เหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;

Pamattabandhanā baddhā, macchāva kumināmukhe;

Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātara’’nti.

สัตว์ทั้งหลายมืดบอดเพราะกาม ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้ ถูกหลังคาคือตัณหาปิดบังไว้ ถูกเครื่องผูกคือความประมาทผูกไว้ เหมือนปลาที่ติดเบ็ด ย่อมไปตามชราและมรณะ เหมือนลูกโคที่ยังดื่มนมตามแม่โคไป

Ayaṃ kāmataṇhā vuttā. Sā katamena pubbāparena yujjati? Yathāha –

กามตัณหานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว กามตัณหานั้น ย่อมเชื่อมกับเทศนาก่อนและหลังบทไหน? เหมือนดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Ratto atthaṃ na jānāti, ratto dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti.

ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใดราคะครอบงำคน เมื่อนั้นความมืดมิดย่อมมี

Iti andhatāya ca sañchannatāya ca sāyeva taṇhā abhilapitā. Yañcāha kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditāti. Yañcāha ratto atthaṃ na jānāti, ratto dhammaṃ na passatīti, imehi padehi pariyuṭṭhānehi sāyeva taṇhā abhilapitā. Yaṃ andhakāraṃ, ayaṃ dukkhasamudayo, yā ca taṇhā ponobhavikā, yañcāha kāmāti ime kilesakāmā. Yañcāha jālasañchannāti tesaṃ yeva kāmānaṃ payogena pariyuṭṭhānaṃ dasseti, tasmā kilesavasena ca pariyuṭṭhānavasena ca taṇhābandhanaṃ vuttaṃ. Ye edisikā, te jarāmaraṇaṃ anventi, ayaṃ bhagavatā yathānikkhittagāthābalena dassitā jarāmaraṇamanventīti.

ด้วยเหตุนี้ ตัณหานั่นเองที่ถูกกล่าวถึงโดยความเป็นของมืดบอดและโดยความเป็นของปกคลุมไว้ ที่พระองค์ตรัสว่า 'มืดบอดเพราะกาม ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้ ถูกหลังคาคือตัณหาปิดบังไว้' และที่พระองค์ตรัสว่า 'ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่รู้อรรถ ผู้กำหนัดแล้ว ย่อมไม่เห็นธรรม' ด้วยบทและกิเลสเครื่องครอบงำเหล่านี้ ตัณหานั่นเองที่ถูกกล่าวถึง สิ่งที่ทำความมืดบอดนั้น นี่คือทุกขสมุทัย และตัณหาที่เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ และที่พระองค์ตรัสว่ากาม เหล่านี้คือกิเลสกาม ที่พระองค์ตรัสว่า 'ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้' นั้น ทรงแสดงถึงกิเลสเครื่องครอบงำโดยการประกอบกามเหล่านั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น เครื่องผูกคือตัณหาจึงถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งกิเลสและโดยอำนาจแห่งกิเลสเครื่องครอบงำ สัตว์เหล่าใดเป็นเช่นนี้ สัตว์เหล่านั้นย่อมไปตามชราและมรณะ ข้อนี้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้แล้วด้วยกำลังแห่งคาถาที่ทรงตั้งไว้ว่า 'ย่อมไปตามชราและมรณะ'

‘‘Yassa papañcā ṭhitī ca natthi, sandānaṃ palighañca vītivatto;

Taṃ nittaṇhaṃ muniṃ carantaṃ, na vijānāti sadevakopi loko’’ti.

มุนีใดไม่มีปปัญจธรรมและฐิติธรรม ก้าวล่วงเครื่องผูกและลิ่มสลักได้แล้ว โลกพร้อมทั้งเทวดาก็ย่อมไม่รู้มุนีนั้นผู้หมดตัณหา เที่ยวไปอยู่

Papañcā nāma taṇhādiṭṭhimānā, tadabhisaṅkhatā ca saṅkhārā. Ṭhiti nāma anusayā. Sandānaṃ nāma taṇhāya pariyuṭṭhānaṃ, yāni chattiṃsataṇhāya jāliniyā [Pg.33] vicaritāni. Paligho nāma moho. Ye ca papañcā saṅkhārā yā ca ṭhiti yaṃ sandānañca yaṃ palighañca yo etaṃ sabbaṃ samatikkanto, ayaṃ vuccati nittaṇho iti.

ชื่อว่าปปัญจธรรม ได้แก่ ตัณหา ทิฏฐิ มานะ และสังขารทั้งหลายที่ถูกธรรมเหล่านั้นปรุงแต่ง ชื่อว่าฐิติธรรม ได้แก่ อนุสัยกิเลส ชื่อว่าเครื่องผูก ได้แก่ กิเลสเครื่องครอบงำคือตัณหา คือวิจริต ๓๖ อย่างของตัณหาผู้มีข่าย ชื่อว่าลิ่มสลัก ได้แก่ โมหะ ผู้ใดก้าวล่วงปปัญจสังขาร ฐิติธรรม เครื่องผูก และลิ่มสลักทั้งหมดนี้ได้ ผู้นี้เรียกว่า ผู้หมดตัณหา

28. Tattha pariyuṭṭhānasaṅkhārā diṭṭhadhammavedanīyā vā upapajjavedanīyā vā aparāpariyavedanīyā vā, evaṃ taṇhā tividhaṃ phalaṃ deti diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye. Evaṃ bhagavā āha ‘‘yaṃ lobhapakataṃ kammaṃ karoti kāyena vā vācāya vā manasā vā, tassa vipākaṃ anubhoti diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye’’ti. Idaṃ bhagavato pubbāparena yujjati. Tattha pariyuṭṭhānaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vā kammaṃ upapajjavedanīyaṃ vā kammaṃ aparāpariyāyavedanīyaṃ vā kammaṃ, evaṃ kammaṃ tidhā vipaccati diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye. Yathāha –

๒๘. ในคำนั้น สังขารคือกิเลสที่กลุ้มรุมจิต เป็นทิฏฐธรรมเวทนียะบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียะบ้าง เป็นอปราปริยเวทนียะบ้าง, ตัณหาย่อมให้ผล ๓ อย่าง คือในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง อย่างนี้. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “บุคคลทำกรรมที่โลภะปรุงแต่งด้วยกายก็ตาม ด้วยวาจาก็ตาม ด้วยใจก็ตาม, เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ในคำนั้น กิเลสที่กลุ้มรุมจิตเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมบ้าง เป็นอปราปริยเวทนียกรรมบ้าง, กรรมย่อมให้ผล ๓ อย่าง คือในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง อย่างนี้. ดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Yañce bālo idha pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajje vā apare vā pariyāye’’ti. Idaṃ bhagavato pubbāparena yujjati. Tattha pariyuṭṭhānaṃ paṭisaṅkhānabalena pahātabbaṃ, saṅkhārā dassanabalena, chattiṃsa taṇhāvicaritāni bhāvanābalena pahātabbānīti evaṃ taṇhāpi tidhā pahīyati. Yā nittaṇhātā ayaṃ saupādisesā nibbānadhātu. Bhedā kāyassa ayaṃ anupādisesā nibbānadhātu.

“ถ้าคนพาลในโลกนี้เป็นผู้ทำปาณาติบาต...ฯลฯ... เป็นมิจฉาทิฏฐิ, เขาย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นในทิฏฐธรรมบ้าง ในอุปปัชชะบ้าง ในอปราปริยะบ้าง”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ในคำนั้น พึงละกิเลสที่กลุ้มรุมจิตด้วยกำลังแห่งการพิจารณา, พึงละสังขารด้วยกำลังแห่งทัสสนะ, พึงละตัณหาวิจริต ๓๖ ด้วยกำลังแห่งภาวนา, แม้ตัณหาก็เป็นอันละได้ ๓ อย่าง อย่างนี้. ความเป็นผู้หมดตัณหาใด นี้คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. เพราะกายแตก นี้คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ.

Papañco nāma vuccati anubandho. Yañcāha bhagavā ‘‘papañceti atītānāgatapaccuppannaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ ārabbhā’’ti. Yañcāha bhagavā – ‘‘atīte, rādha, rūpe anapekkho hohi, anāgataṃ rūpaṃ mā abhinandi, paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭinissaggāya paṭipajjā’’ti. Idaṃ bhagavato pubbāparena yujjati. Yo cāpi papañco ye ca saṅkhārā yā ca atītānāgatapaccuppannassa abhinandanā, idaṃ ekatthaṃ. Api ca aññamaññehi padehi aññamaññehi akkharehi aññamaññehi byañjanehi aparimāṇā dhammadesanā vuttā bhagavatā. Evaṃ suttena suttaṃ saṃsandayitvā pubbāparena saddhiṃ yojayitvā suttaṃ niddiṭṭhaṃ bhavati.

ธรรมเครื่องเนิ่นช้า ท่านเรียกว่า ปปัญจะ. และพระผู้มีพระภาคตรัสว่า “บุคคลย่อมทำให้เนิ่นช้าเพราะปรารภรูปอันจะพึงรู้ด้วยจักษุที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน”. และพระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ราธะ เธอจงเป็นผู้ไม่เยื่อใยในรูปที่เป็นอดีต, อย่าเพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต, จงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสละทิ้งรูปที่เป็นปัจจุบัน”. คำนี้ของพระผู้มีพระภาคย่อมสมกันกับคำก่อนและคำหลัง. ปปัญจะก็ตาม สังขารก็ตาม ความเพลิดเพลินในอดีต อนาคต และปัจจุบันก็ตาม นี้เป็นอันเดียวกัน. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสพระธรรมเทศนาหาประมาณมิได้ด้วยบทต่างๆ กัน ด้วยอักษรต่างๆ กัน ด้วยพยัญชนะต่างๆ กัน. พระสูตรเป็นอันท่านแสดงแล้วโดยเทียบเคียงพระสูตรกับพระสูตร ประกอบเข้ากับคำก่อนและคำหลัง อย่างนี้.

So cāyaṃ pubbāparo sandhi catubbidho atthasandhi byañjanasandhi desanāsandhi niddesasandhīti.

สนธิคือความเชื่อมต่อคำก่อนและคำหลังนั้นมี ๔ อย่าง คือ อัตถสนธิ พยัญชนสนธิ เทสนาสนธิ และนิทเทสสนธิ.

Tattha [Pg.34] atthasandhi chappadāni saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammatā paññattīti.

ในสนธิ ๔ อย่างนั้น อัตถสนธิมี ๖ บท คือ สังกาสนา ปกาสนา วิวรณา วิภชนา อุตตานีกัมมตา และปัญญัตติ.

Byañjanasandhi chappadāni akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ ākāro nirutti niddesoti.

พยัญชนสนธิมี ๖ บท คือ อักขระ ปทะ พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิทเทส.

Desanāsandhi na ca pathaviṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca. Na ca āpaṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca, na ca tejaṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca, na ca vāyuṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca. Na ca ākāsānañcāyatanaṃ nissāya…pe… na ca viññāṇañcāyatanaṃ nissāya…pe… na ca ākiñcaññāyatanaṃ nissāya…pe… na ca nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya…pe… na ca imaṃ lokaṃ nissāya…pe… na ca paralokaṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca. Yamidaṃ ubhayamantarena diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ vitakkitaṃ vicāritaṃ manasānucintitaṃ, tampi nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati ca. Ayaṃ sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anissitena cittena na ñāyati jhāyanto.

เทสนาสนธิ คือ ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยปฐวีเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอาโปเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยเตโชเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยวาโยเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยวิญญาณัญจายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยอากิญจัญญายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนะ...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยโลกนี้...ฯลฯ... ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยปรโลกเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. สิ่งที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ตรึกแล้ว ตรองแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจในระหว่างโลกทั้งสองนั้น, ผู้เพ่งฌานไม่อาศัยแม้สิ่งนั้นเพ่งฌาน แต่ก็เพ่งฌาน. โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ย่อมไม่รู้ผู้ที่กำลังเพ่งฌานอยู่ด้วยจิตที่ไม่อาศัยอะไรๆ นี้.

Yathā māro pāpimā godhikassa kulaputtassa viññāṇaṃ samanvesanto na jānāti na passati. So hi papañcātīto taṇhāpahānena diṭṭhinissayopissa natthi. Yathā ca godhikassa, evaṃ vakkalissa sadevakena lokena samārakena sabrahmakena sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anissitacittā na ñāyanti jhāyamānā. Ayaṃ desanāsandhi.

เหมือนดังว่ามารผู้มีบาปแสวงหาวิญญาณของโคธิกกุลบุตรอยู่ แต่ไม่รู้ไม่เห็น. เพราะท่านล่วงปปัญจะแล้ว และเพราะละตัณหาได้ ที่อาศัยแห่งทิฏฐิของท่านจึงไม่มี. เหมือนกรณีของพระโคธิกะ ฉันใด กรณีของพระวักกลิก็ฉันนั้น โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ย่อมไม่รู้ผู้มีจิตไม่อาศัยอะไรๆ กำลังเพ่งฌานอยู่. นี้คือเทสนาสนธิ.

Tattha katamā niddesasandhi? Nissitacittā akusalapakkhena niddisitabbā, anissitacittā kusalapakkhena niddisitabbā. Nissitacittā kilesena niddisitabbā, anissitacittā vodānena niddisitabbā. Nissitacittā saṃsārappavattiyā niddisitabbā, anissitacittā saṃsāranivattiyā niddisitabbā. Nissitacittā taṇhāya ca avijjāya ca niddisitabbā, anissitacittā samathena ca vipassanāya ca niddisitabbā. Nissitacittā ahirikena ca anottappena ca niddisitabbā, anissitacittā hiriyā ca ottappena ca niddisitabbā. Nissitacittā asatiyā ca asampajaññena ca niddisitabbā, anissitacittā satiyā ca sampajaññena ca niddisitabbā. Nissitacittā ayoniyā [Pg.35] ca ayonisomanasikārena ca niddisitabbā, anissitacittā yoniyā ca yonisomanasikārena ca niddisitabbā. Nissitacittā kosajjena ca dovacassena ca niddisitabbā, anissitacittā vīriyārambhena ca sovacassena ca niddisitabbā. Nissitacittā assaddhiyena ca pamādena ca niddisitabbā, anissitacittā saddhāya ca appamādena ca niddisitabbā. Nissitacittā asaddhammassavanena ca asaṃvaraṇena ca niddisitabbā, anissitacittā saddhammassavanena ca saṃvarena ca niddisitabbā. Nissitacittā abhijjhāya ca byāpādena ca niddisitabbā, anissitacittā anabhijjhāya ca abyāpādena ca niddisitabbā. Nissitacittā nīvaraṇehi ca saṃyojaniyehi ca niddisitabbā, anissitacittā rāgavirāgāya ca cetovimuttiyā avijjāvirāgāya ca paññāvimuttiyā niddisitabbā. Nissitacittā ucchedadiṭṭhiyā ca sassatadiṭṭhiyā ca niddisitabbā, anissitacittā saupādisesāya ca anupādisesāya ca nibbānadhātuyā niddisitabbā. Ayaṃ niddesasandhi. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘neruttamadhippāyo’’ti.

บรรดาหาระเหล่านั้น นิทเทสสันธิเป็นไฉน? บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยฝ่ายอกุศล, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยฝ่ายกุศล. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยกิเลส, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยความบริสุทธิ์. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยความสืบต่อในสงสาร, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยความสิ้นสุดในสงสาร. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยตัณหาและอวิชชา, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสมถะและวิปัสสนา. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอหิริกะและอโนตตัปปะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยหิริและโอตตัปปะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอสติและอสัมปชัญญะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสติและสัมปชัญญะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอโยนิและอโยนิโสมนสิการ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยโยนิและโยนิโสมนสิการ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยโกสัชชะและโทวจัสสะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยวิริยารัมภะและโสวจัสสะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอัสสัทธิยะและปมาทะ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยศรัทธาและอัปปมาทะ. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยการไม่ฟังอสัทธรรมและการไม่สำรวม, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยการฟังพระสัทธรรมและการสำรวม. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอภิชฌาและพยาบาท, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยอนภิชฌาและอพยาบาท. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยนิวรณ์และสังโยชน์, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยเจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา. บุคคลผู้มีจิตอาศัย พึงแสดงโดยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ, บุคคลผู้มีจิตไม่อาศัย พึงแสดงโดยสอุปาทิเสสนิพพานธาตุและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. นี้คือ นิทเทสสันธิ. เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนเถระผู้มีอายุจึงกล่าวว่า “เป็นอธิบายในเนรุตติ”

Niyutto catubyūho hāro.

จตุพยูหหาระ ประกอบแล้ว

7. Āvaṭṭahāravibhaṅgo

๗. อาวัฏฏหารวิภังค์

29. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? ‘‘Ekamhi padaṭṭhāne’’ti ayaṃ.

๒๙. บรรดาหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระเป็นไฉน? คือหาระนี้ว่า “ในปทัฏฐานหนึ่ง”

‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro’’ti.

เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น

‘‘Ārambhatha nikkamathā’’ti vīriyassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Yuñjatha buddhasāsane’’ti samādhissa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro’’ti paññāya padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ārambhatha nikkamathā’’ti vīriyindriyassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Yuñjatha buddhasāsane’’ti samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro’’ti paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Imāni padaṭṭhānāni desanā.

คำว่า “เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป” เป็นปทัฏฐานแห่งวิริยะ. คำว่า “จงประกอบในพระพุทธศาสนา” เป็นปทัฏฐานแห่งสมาธิ. คำว่า “จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น” เป็นปทัฏฐานแห่งปัญญา. คำว่า “เธอทั้งหลายจงปรารภ จงออกไป” เป็นปทัฏฐานแห่งวิริยินทรีย์. คำว่า “จงประกอบในพระพุทธศาสนา” เป็นปทัฏฐานแห่งสมาธินทรีย์. คำว่า “จงกำจัดเสนาแห่งมัจจุ เหมือนช้างทำลายเรือนแฝก ฉะนั้น” เป็นปทัฏฐานแห่งปัญญินทรีย์. ปทัฏฐานเหล่านี้เป็นเทศนา.

Ayuñjantānaṃ vā sattānaṃ yoge, yuñjantānaṃ vā ārambho.

การปรารภนี้ เป็นไปเพื่อสัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่ประกอบในโยคะ หรือเพื่อสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบอยู่

Tattha ye na yuñjanti, te pamādamūlakā na yuñjanti. So pamādo duvidho taṇhāmūlako avijjāmūlako ca. Tattha avijjāmūlako yena [Pg.36] aññāṇena nivuto ñeyyaṭṭhānaṃ nappajānāti pañcakkhandhā uppādavayadhammāti, ayaṃ avijjāmūlako. Yo taṇhāmūlako, so tividho anuppannānaṃ bhogānaṃ uppādāya pariyesanto pamādaṃ āpajjati, uppannānaṃ bhogānaṃ ārakkhanimittaṃ paribhoganimittañca pamādaṃ āpajjati ayaṃ loke catubbidho pamādo ekavidho avijjāya tividho taṇhāya. Tattha avijjāya nāmakāyo padaṭṭhānaṃ. Taṇhāya rūpakāyo padaṭṭhānaṃ. Taṃ kissa hetu, rūpīsu bhavesu ajjhosānaṃ, arūpīsu sammoho? Tattha rūpakāyo rūpakkhandho nāmakāyo cattāro arūpino khandhā. Ime pañcakkhandhā katamena upādānena saupādānā, taṇhāya ca avijjāya ca? Tattha taṇhā dve upādānāni kāmupādānañca sīlabbatupādānañca. Avijjā dve upādānāni diṭṭhupādānañca attavādupādānañca. Imehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṃ dukkhaṃ. Cattāri upādānāni, ayaṃ samudayo. Pañcakkhandhā dukkhaṃ. Tesaṃ bhagavā pariññāya pahānāya ca dhammaṃ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya.

บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดไม่ประกอบ สัตว์เหล่านั้นมีปมาทะเป็นมูลจึงไม่ประกอบ. ปมาทะนั้นมี ๒ อย่าง คือ มีตัณหาเป็นมูล และมีอวิชชาเป็นมูล. ใน ๒ อย่างนั้น ปมาทะมีอวิชชาเป็นมูลเป็นไฉน? คือ บุคคลถูกอัญญูาณใดหุ้มห่อไว้ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งฐานะที่ควรรู้ว่า “ขันธ์ ๕ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา” นี้คือปมาทะมีอวิชชาเป็นมูล. ปมาทะใดมีตัณหาเป็นมูล ปมาทะนั้นมี ๓ อย่าง คือ เมื่อแสวงหาเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโภคะที่ยังไม่เกิด ย่อมถึงความประมาท, ย่อมถึงความประมาทเพราะเหตุแห่งการรักษาและเพราะเหตุแห่งการบริโภคโภคะที่เกิดขึ้นแล้ว. ปมาทะในโลกนี้มี ๔ อย่าง คือ มีอย่างหนึ่งโดยอวิชชา มีสามอย่างโดยตัณหา. ในปมาทะ ๔ อย่างนั้น นามกายเป็นปทัฏฐานของอวิชชา, รูปกายเป็นปทัฏฐานของตัณหา. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะความสยบอยู่ในภพที่มีรูป และความหลงใหลในภพที่ไม่มีรูป. ใน ๒ อย่างนั้น รูปกายคือรูปขันธ์, นามกายคืออรูปขันธ์ ๔. ขันธ์ ๕ เหล่านี้ เป็นสอุปาทานะด้วยอุปาทานอะไร? คือด้วยตัณหาและอวิชชา. ใน ๒ อย่างนั้น ตัณหาเป็นอุปาทาน ๒ อย่าง คือ กามุปาทานและสีลัพพตุปาทาน. อวิชชาเป็นอุปาทาน ๒ อย่าง คือ ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทาน. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสอุปาทานะด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านี้ นี้คือทุกข์. อุปาทาน ๔ นี้คือสมุทัย. ขันธ์ ๕ เป็นทุกข์. พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อการกำหนดรู้และเพื่อการละขันธ์ ๕ เหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ และเพื่อละสมุทัย.

30. Tattha yo tividho taṇhāmūlako pamādo anuppannānaṃ bhogānaṃ uppādāya pariyesati, uppannānaṃ bhogānaṃ ārakkhaṇañca karoti paribhoganimittañca, tassa sampaṭivedhena rakkhaṇā paṭisaṃharaṇā, ayaṃ samatho.

๓๐. ในปมาทะ ๒ อย่างนั้น ปมาทะมีตัณหาเป็นมูล ๓ อย่างใด ที่บุคคลย่อมแสวงหาเพื่อความเกิดขึ้นแห่งโภคะที่ยังไม่เกิด ย่อมกระทำการรักษาโภคะที่เกิดขึ้นแล้ว และเป็นเหตุแห่งการบริโภค, การรักษาและการสงบระงับด้วยการแทงตลอดปมาทะนั้น นี้คือสมถะ.

So kathaṃ bhavati? Yadā jānāti kāmānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato okārañca saṃkilesañca vodānañca nekkhamme ca ānisaṃsaṃ. Tattha yā vīmaṃsā upaparikkhā ayaṃ vipassanā. Ime dve dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti samatho ca vipassanā ca. Imesu dvīsu dhammesu bhāviyamānesu dve dhammā pahīyanti taṇhā ca avijjā ca, imesu dvīsu dhammesu pahīnesu cattāri upādānāni nirujjhanti. Upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṃ samudayo ca, samatho ca vipassanā ca maggo. Bhavanirodho nibbānaṃ imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā ‘‘ārambhatha nikkamathā’’ti.

สมถะนั้นย่อมมีได้อย่างไร? (ย่อมมีได้) ในกาลใด บุคคลย่อมรู้คุณของกามทั้งหลายโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก ทั้งความเลวทราม ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และอานิสงส์ในเนกขัมมะ ในสมถะนั้น การพิจารณาใคร่ครวญใด นี้คือวิปัสสนา ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่อธรรม ๒ ประการนี้อันบุคคลเจริญอยู่ ธรรม ๒ ประการคือตัณหาและอวิชชาย่อมถูกละ เมื่อธรรม ๒ ประการนี้อันบุคคลละได้แล้ว อุปาทาน ๔ ย่อมดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ด้วยเหตุนั้น สัจจะ ๒ ประการเบื้องต้น คือ ทุกข์และสมุทัย และสมถะและวิปัสสนาเป็นมรรค ความดับแห่งภพคือนิพพาน เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกจากทุกข์เถิด”

Yathāpi [Pg.37] mūle anupaddave daḷhe, chinnopi rukkho punareva rūhati;

Evampi taṇhānusaye anūhate, nibbattatī dukkhamidaṃ punappunaṃ.

เหมือนอย่างว่า เมื่อรากยังไม่ถูกทำลายและมั่นคงอยู่ แม้ต้นไม้จะถูกตัดแล้ว ก็ย่อมงอกขึ้นได้อีก ฉันใด เมื่อตัณหานุสัยยังไม่ถูกถอนขึ้นแล้ว ทุกข์นี้ก็ย่อมเกิดขึ้นร่ำไป ฉันนั้นเหมือนกัน

Ayaṃ taṇhānusayo. Katamassā taṇhāya? Bhavataṇhāya. Yo etassa dhammassa paccayo ayaṃ avijjā. Avijjāpaccayā hi bhavataṇhā. Ime dve kilesā taṇhā ca avijjā ca. Tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṃ dukkhaṃ. Cattāri upādānāni ayaṃ samudayo. Pañcakkhandhā dukkhaṃ. Tesaṃ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṃ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya.

นี้คือตัณหานุสัย (เป็นอนุสัย) ของตัณหาอะไร? ของภวตัณหา ธรรมใดเป็นปัจจัยของธรรมนี้ ธรรมนี้คืออวิชชา จริงอยู่ ภวตัณหาย่อมมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย กิเลส ๒ ประการเหล่านี้คือ ตัณหาและอวิชชา เหล่านั้นคืออุปาทาน ๔ ขันธ์เหล่าใดเป็นสอุปาทาน (มีอุปาทาน) ด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านั้น ขันธ์นี้เป็นทุกข์ อุปาทาน ๔ นี้เป็นสมุทัย ปัญจขันธ์เป็นทุกข์ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละขันธ์เหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย

Yena taṇhānusayaṃ samūhanati, ayaṃ samatho. Yena taṇhānusayassa paccayaṃ avijjaṃ vārayati, ayaṃ vipassanā. Ime dve dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti samatho ca vipassanā ca. Tattha samathassa phalaṃ rāgavirāgā cetovimutti, vipassanāya phalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti. Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṃ samudayo ca, samatho vipassanā ca maggo, dve ca vimuttiyo nirodho. Imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā ‘‘yathāpi mūle’’ti.

บุคคลย่อมถอนตัณหานุสัยด้วยธรรมใด ธรรมนี้คือสมถะ บุคคลย่อมห้ามอวิชชาซึ่งเป็นปัจจัยของตัณหานุสัยด้วยธรรมใด ธรรมนี้คือวิปัสสนา ธรรม ๒ ประการนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ในธรรม ๒ ประการนั้น ผลของสมถะคือเจโตวิมุตติเพราะความคลายราคะ ผลของวิปัสสนาคือปัญญาวิมุตติเพราะความคลายอวิชชา ด้วยเหตุนั้น สัจจะ ๒ ประการเบื้องต้น คือ ทุกข์และสมุทัย และสมถะและวิปัสสนาเป็นมรรค และวิมุตติ ๒ เป็นนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถาว่า “เหมือนอย่างว่า เมื่อรากยัง...”

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti.

“การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย”

Sabbapāpaṃ nāma tīṇi duccaritāni kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ, te dasa akusalakammapathā pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇā vācā pharusā vācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi, tāni dve kammāni cetanā cetasikañca. Tattha yo ca pāṇātipāto yā ca pisuṇā vācā yā ca pharusā vācā, idaṃ dosasamuṭṭhānaṃ. Yañca adinnādānaṃ yo ca kāmesumicchācāro yo ca musāvādo, idaṃ lobhasamuṭṭhānaṃ, yo samphappalāpo, idaṃ mohasamuṭṭhānaṃ. Imāni satta kāraṇāni cetanākammaṃ. Yā abhijjhā, ayaṃ lobho akusalamūlaṃ. Yo byāpādo, ayaṃ doso akusalamūlaṃ. Yā [Pg.38] micchādiṭṭhi, ayaṃ micchāmaggo. Imāni tīṇi kāraṇāni cetasikakammaṃ. Tenāha ‘‘cetanākammaṃ cetasikakamma’’nti.

คำว่า บาปทั้งปวง ได้แก่ ทุจริต ๓ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ทุจริตเหล่านั้นคือ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ได้แก่ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ กรรมเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือ เจตนากรรม และเจตสิกกรรม ในกรรมเหล่านั้น ปาณาติบาตก็ดี ปิสุณาวาจาก็ดี ผรุสวาจาก็ดี นี้มีโทสะเป็นสมุฏฐาน อทินนาทานก็ดี กาเมสุมิจฉาจารก็ดี มุสาวาทก็ดี นี้มีโลภะเป็นสมุฏฐาน สัมผัปปลาปะ นี้มีโมหะเป็นสมุฏฐาน เหตุ ๗ ประการเหล่านี้เป็นเจตนากรรม อภิชฌา นี้คือโลภะ เป็นอกุศลมูล พยาบาท นี้คือโทสะ เป็นอกุศลมูล มิจฉาทิฏฐิ นี้คือมิจฉามรรค เหตุ ๓ ประการเหล่านี้เป็นเจตสิกกรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เจตนากรรมและเจตสิกกรรม”

Akusalamūlaṃ payogaṃ gacchantaṃ catubbidhaṃ agatiṃ gacchati chandā dosā bhayā mohā. Tattha yaṃ chandā agatiṃ gacchati, idaṃ lobhasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ dosā agatiṃ gacchati, idaṃ dosasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ bhayā ca mohā ca agatiṃ gacchati, idaṃ mohasamuṭṭhānaṃ. Tattha lobho asubhāya pahīyati. Doso mettāya. Moho paññāya. Tathā lobho upekkhāya pahīyati. Doso mettāya ca karuṇāya ca. Moho muditāya pahānaṃ abbhatthaṃ gacchati. Tenāha bhagavā ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti.

อกุศลมูลเมื่อถึงซึ่งประโยค ย่อมถึงอคติ ๔ ประการ คือ ฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ โมหาคติ ในอคติเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะ นี้มีโลภะเป็นสมุฏฐาน การถึงอคติเพราะโทสะ นี้มีโทสะเป็นสมุฏฐาน การถึงอคติเพราะภยะและโมหะ นี้มีโมหะเป็นสมุฏฐาน ในอกุศลมูลเหล่านั้น โลภะย่อมถูกละด้วยอสุภะ โทสะย่อมถูกละด้วยเมตตา โมหะย่อมถูกละด้วยปัญญา อีกอย่างหนึ่ง โลภะย่อมถูกละด้วยอุเบกขา โทสะย่อมถูกละด้วยเมตตาและกรุณา โมหะย่อมถึงการละได้ด้วยมุทิตา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “การไม่ทำบาปทั้งปวง”

31. Sabbapāpaṃ nāma aṭṭha micchattāni micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi, idaṃ vuccati sabbapāpaṃ. Imesaṃ aṭṭhannaṃ micchattānaṃ yā akiriyā akaraṇaṃ anajjhācāro, idaṃ vuccati sabbapāpassa akaraṇaṃ.

๓๑. คำว่า บาปทั้งปวง ได้แก่ มิจฉัตตะ ๘ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ นี้เรียกว่า บาปทั้งปวง การไม่กระทำ การไม่ทำ การไม่ประพฤติล่วง ซึ่งมิจฉัตตะ ๘ เหล่านี้ นี้เรียกว่า การไม่ทำบาปทั้งปวง

Aṭṭhasu micchattesu pahīnesu aṭṭha sammattāni sampajjanti. Aṭṭhannaṃ sammattānaṃ yā kiriyā karaṇaṃ sampādanaṃ, ayaṃ vuccati kusalassa upasampadā. Sacittapariyodāpananti atītassa maggassa bhāvanākiriyaṃ dassayati, citte pariyodāpite pañcakkhandhā pariyodāpitā bhavanti, evañhi bhagavā āha ‘‘cetovisuddhatthaṃ, bhikkhave, tathāgate brahmacariyaṃ vussatī’’ti. Duvidhā hi pariyodāpanā nīvaraṇappahānañca anusayasamugghāto ca. Dve pariyodāpanabhūmiyo dassanabhūmi ca, bhāvanābhūmi ca, tattha yaṃ paṭivedhena pariyodāpeti, idaṃ dukkhaṃ. Yato pariyodāpeti, ayaṃ samudayo. Yena pariyodāpeti, ayaṃ maggo. Yaṃ pariyodāpitaṃ, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti.

เมื่อมิจฉัตตะ ๘ ถูกละแล้ว สัมมัตตะ ๘ ย่อมถึงพร้อม การกระทำ การทำ การยังให้ถึงพร้อม ซึ่งสัมมัตตะ ๘ นี้เรียกว่า การยังกุศลให้ถึงพร้อม คำว่า การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว ย่อมแสดงถึงการเจริญและการกระทำซึ่งมรรคที่ล่วงไปแล้ว เมื่อจิตผ่องแผ้วแล้ว ปัญจขันธ์ย่อมเป็นสิ่งที่ผ่องแผ้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์อันบุคคลย่อมอยู่ประพฤติในตถาคต เพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิต” จริงอยู่ การทำให้ผ่องแผ้วมี ๒ อย่าง คือ การละนิวรณ์ และการถอนอนุสัย ภูมิแห่งการทำให้ผ่องแผ้วมี ๒ คือ ทัสสนภูมิ และภาวนาภูมิ ในภูมินั้น สิ่งที่บุคคลทำให้ผ่องแผ้วด้วยการแทงตลอด นี้คือทุกข์ สิ่งที่บุคคลทำให้ผ่องแผ้วจากไป นี้คือสมุทัย สิ่งที่บุคคลใช้เป็นเครื่องมือทำให้ผ่องแผ้ว นี้คือมรรค สิ่งที่ถูกทำให้ผ่องแผ้วแล้ว นี้คือทุกขนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ ประการ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “การไม่ทำบาปทั้งปวง”

‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle;

Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti.

ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม เหมือนร่มคันใหญ่ (ย่อมรักษาผู้กาง) ในฤดูฝน นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ

Dhammo [Pg.39] nāma duvidho indriyasaṃvaro maggo ca. Duggati nāma duvidhā devamanusse vā upanidhāya apāyā duggati, nibbānaṃ vā upanidhāya sabbā upapattiyo duggati. Tattha yā saṃvarasīle akhaṇḍakāritā, ayaṃ dhammo suciṇṇo apāyehi rakkhati. Evaṃ bhagavā āha – dvemā, bhikkhave, sīlavato gatiyo devā ca manussā ca. Evañca nāḷandāyaṃ nigame asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca –

ชื่อว่าธรรมมี ๒ อย่าง คือ อินทรียสังวรและมรรค ชื่อว่าทุคติมี ๒ อย่าง คือ เมื่อเทียบกับเทวดาและมนุษย์ อบายชื่อว่าทุคติ หรือเมื่อเทียบกับพระนิพพาน ภพทั้งหมดชื่อว่าทุคติ ในธรรม ๒ อย่างนั้น การกระทำไม่ให้ขาดในสังวรศีลใด ธรรมที่ประพฤติดีแล้วนี้ ย่อมรักษาจากอบายทั้งหลาย สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คติของผู้มีศีลมี ๒ อย่างเหล่านี้ คือ เทวดาและมนุษย์ และนายคามณีผู้เป็นบุตรของคนถือกระบี่ ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าในนิคมชื่อนาฬันทาว่า

‘‘Brāhmaṇā, bhante, pacchābhūmakā kāmaṇḍalukā sevālamālikā udakorohakā aggiparicārakā, te mataṃ kālaṅkataṃ uyyāpenti nāma, saññāpenti nāma, saggaṃ nāma okkāmenti. Bhagavā pana, bhante, arahaṃ sammāsambuddho pahoti tathā kātuṃ, yathā sabbo loko kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyā’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ชาวปัจฉาภูมกะ ถือคนโทน้ำ ทัดทรงมาลัยสาหร่าย ลงน้ำ บูชาไฟ พวกเขาย่อมส่งคนที่ตายแล้ว ทำกาละแล้วไปสวรรค์ได้ ให้ไปดีได้ นำขึ้นสวรรค์ได้ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงสามารถเพื่อจะกระทำอย่างนั้น ซึ่งเมื่อทรงกระทำแล้ว สัตว์โลกทั้งหมดเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ได้บ้างไหม พระเจ้าข้า

‘‘Tena hi, gāmaṇi, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsīti.

ดูก่อนนายคามณี ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ เราจักสอบถามท่านนั่นแหละ ท่านพึงพยากรณ์ข้อนั้นแก่เราตามที่ท่านชอบใจเถิด

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, idhassa puriso pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko, tamenaṃ mahājanakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṃ puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatū’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu so puriso mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetuvā pañjalikaṃ anuparisakkanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyā’’ti. ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า

‘‘Seyyathāpi, gāmaṇi, puriso mahatiṃ puthusilaṃ gambhīre udakarahade pakkhipeyya, tamenaṃ mahājanakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ummujja, bho, puthusile, uplava bho puthusile, thalamuplava, bho puthusile’ti. Taṃ kiṃ maññasi gāmaṇi, api nu sā mahatī puthusilā mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṃ anuparisakkanahetu vā ummujjeyya vā uplaveyya vā thalaṃ vā uplaveyyā’’ti. ‘‘No hetaṃ[Pg.40], bhante’’. ‘‘Evameva kho, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātī…pe… micchādiṭṭhiko, kiñcāpi naṃ mahājanakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṃ puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatū’ti. Atha kho so puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya.

ดูก่อนนายคามณี เปรียบเหมือนบุรุษพึงทิ้งแผ่นหินหนาใหญ่ลงในห้วงน้ำลึก มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอท่านแผ่นหินจงโผล่ขึ้น ขอท่านแผ่นหินจงลอยขึ้น ขอท่านแผ่นหินจงลอยขึ้นบกเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แผ่นหินหนาใหญ่นั้นพึงโผล่ขึ้น พึงลอยขึ้น หรือพึงลอยขึ้นบก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า ดูก่อนนายคามณี ฉันนั้นเหมือนกันแล บุรุษใดเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ฯลฯ มีความเห็นผิด ถึงแม้ว่ามหาชนจะประชุมกันแล้ว อ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด ถึงกระนั้น บุรุษนั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ก็พึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, idhassa puriso pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesumicchācārā paṭivirato musāvādā paṭivirato pisuṇāya vācāya paṭivirato pharusāya vācāya paṭivirato samphappalāpā paṭivirato anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhiko, tamenaṃ mahājanakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṃ puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatū’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu so puriso mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṃ anuparisakkanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’’ti. ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า

‘‘Seyyathāpi, gāmaṇi, puriso sappikumbhaṃ vā telakumbhaṃ vā gambhīre udakarahade ogāhetvā bhindeyya. Tatra yāssa sakkharā vā kaṭhalā, sā adhogāmī assa. Yañca khvassa tatra sappi vā telaṃ vā, taṃ uddhaṃgāmi assa. Tamenaṃ mahājanakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘osīda, bho sappitela, saṃsīda, bho sappitela, adho gaccha ‘bho sappitelā’ti. Taṃ kiṃ maññasi gāmaṇi, api nu taṃ sappitelaṃ mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṃ anuparisakkanahetu vā ‘osīdeyya vā saṃsīdeyya vā adho vā gaccheyyā’ti. ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ดูก่อนนายคามณี เปรียบเหมือนบุรุษหย่อนหม้อเนยใสหรือหม้อน้ำมันลงในห้วงน้ำลึกแล้วทุบให้แตก ในหม้อนั้น กรวดหรือกระเบื้องใดของหม้อนั้นพึงจมลง ส่วนเนยใสหรือน้ำมันใดในหม้อนั้น พึงลอยขึ้นเบื้องบน มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงจมลง ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงจมลงสนิท ขอท่านเนยใสและน้ำมันจงไปในเบื้องต่ำเถิด ดูก่อนนายคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เนยใสและน้ำมันนั้นพึงจมลง พึงจมลงสนิท หรือพึงไปในเบื้องต่ำ เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างไหมหนอ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า

‘‘Evameva kho, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhiko, kiñcāpi naṃ mahājanakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṃ puriso kāyassa [Pg.41] bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatū’’’ti. Atha kho so puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya. Iti dhammo suciṇṇo apāyehi rakkhati. Tattha yā maggassa tikkhatā adhimattatā, ayaṃ dhammo suciṇṇo sabbāhi upapattīhi rakkhati. Evaṃ bhagavā āha –

ดูก่อนนายคามณี ฉันนั้นเหมือนกันแล บุรุษใดเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ฯลฯ มีความเห็นชอบ ถึงแม้ว่ามหาชนจะประชุมกันแล้ว อ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามว่า ขอให้บุรุษนี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด ถึงกระนั้น บุรุษนั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ก็พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ด้วยประการฉะนี้ ธรรมที่ประพฤติดีแล้วย่อมรักษาจากอบายทั้งหลาย ในธรรม ๒ อย่างนั้น ความที่มรรคเป็นธรรมคมกล้า เป็นธรรมยิ่งขึ้นไปใดมีอยู่ ธรรมที่ประพฤติดีแล้วนี้ ย่อมรักษาจากภพทั้งปวง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างนี้ว่า

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;

Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ;

Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า รู้ความเกิดและความดับ ครอบงำถีนมิทธะได้ พึงละทุคติทั้งปวงได้ ดังนี้

32. Tattha duggatīnaṃ hetu taṇhā ca avijjā ca, tāni cattāri upādānāni, tehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṃ dukkhaṃ. Cattāri upādānāni, ayaṃ samudayo. Pañcakkhandhā dukkhaṃ, tesaṃ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṃ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya. Tattha taṇhāya pañcindriyāni rūpīni padaṭṭhānaṃ. Avijjāya manindriyaṃ padaṭṭhānaṃ. Pañcindriyāni rūpīni rakkhanto samādhiṃ bhāvayati, taṇhañca niggaṇhāti. Manindriyaṃ rakkhanto vipassanaṃ bhāvayati, avijjañca niggaṇhāti. Taṇhāniggahena dve upādānāni pahīyanti kāmupādānañca sīlabbatupādānañca. Avijjāniggahena dve upādānāni pahīyanti diṭṭhupādānañca attavādupādānañca. Catūsu upādānesu pahīnesu dve dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti samatho ca vipassanā ca. Idaṃ vuccati brahmacariyanti.

๓๒. ในคำนั้น เหตุแห่งทุคติคือตัณหาและอวิชชา ธรรมเหล่านั้นคืออุปาทาน ๔ ขันธ์ที่มีอุปาทานซึ่งเกิดจากอุปาทาน ๔ เหล่านั้น นี้คือทุกข์ อุปาทาน ๔ นี้คือสมุทัย ขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละขันธ์ ๕ เหล่านั้น คือเพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย ในธรรมเหล่านั้น รูปินทรีย์ ๕ เป็นปัจจัยใกล้ของตัณหา มนินทรีย์เป็นปัจจัยใกล้ของอวิชชา ผู้คุ้มครองรูปินทรีย์ ๕ ย่อมเจริญสมาธิ และย่อมข่มตัณหาได้ ผู้คุ้มครองมนินทรีย์ ย่อมเจริญวิปัสสนา และย่อมข่มอวิชชาได้ เพราะข่มตัณหาได้ อุปาทาน ๒ คือ กามุปาทานและสีลัพพตุปาทาน ย่อมถูกละได้ เพราะข่มอวิชชาได้ อุปาทาน ๒ คือ ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทาน ย่อมถูกละได้ เมื่ออุปาทาน ๔ ถูกละได้แล้ว ธรรม ๒ อย่าง คือ สมถะและวิปัสสนา ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา นี้เรียกว่าพรหมจรรย์

Tattha brahmacariyassa phalaṃ cattāri sāmaññaphalāni sotāpattiphalaṃ sakadāgāmiphalaṃ anāgāmiphalaṃ arahattaṃ aggaphalaṃ. Imāni cattāri brahmacariyassa phalāni. Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṃ samudayo ca. Samatho ca vipassanā ca brahmacariyañca maggo, brahmacariyassa phalāni ca tadārammaṇā ca asaṅkhatādhātu nirodho. Imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā ‘‘dhammo have rakkhatī’’ti.

ในพรหมจรรย์นั้น ผลของพรหมจรรย์คือสามัญผล ๔ ได้แก่ โสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ สามัญผล ๔ เหล่านี้เป็นผลของพรหมจรรย์ ด้วยประการฉะนี้ สัจจะ ๒ ข้อแรก คือ ทุกข์และสมุทัย สมถะ วิปัสสนา และพรหมจรรย์ เป็นมรรค ผลของพรหมจรรย์และอสังขตธาตุซึ่งเป็นอารมณ์ของผลนั้น เป็นนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ธรรมแล ย่อมรักษา’ ดังนี้

Tattha yaṃ paṭivedhena rakkhati, idaṃ dukkhaṃ. Yato rakkhati, ayaṃ samudayo. Yena rakkhati, ayaṃ maggo. Yaṃ rakkhati, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘ekamhi padaṭṭhāne’’ti.

ในคำนั้น ธรรมที่บุคคลคุ้มครอง (คือรู้แจ้ง) ด้วยการแทงตลอด ธรรมนั้นคือทุกข์ ธรรมที่บุคคลป้องกันตนจากไป ธรรมนั้นคือสมุทัย ธรรมที่บุคคลใช้ป้องกัน ธรรมนั้นคือมรรค ธรรมที่ย่อมคุ้มครอง ธรรมนั้นคือนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘ในปัจจัยใกล้ประการหนึ่ง’ ดังนี้

Niyutto āvaṭṭo hāro.

อาวัฏฏหาระ ได้ถูกประกอบไว้แล้ว

8. Vibhattihāravibhaṅgo

๘. การจำแนกวิภัตติหาระ

33. Tattha [Pg.42] katamo vibhattihāro? ‘‘Dhammañca padaṭṭhānaṃ bhūmiñcā’’ti.

๓๓. ในหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระเป็นไฉน? คือ ธรรม ปัจจัยใกล้ และภูมิ ดังนี้

Dve suttāni vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca. Dve paṭipadā puññabhāgiyā ca phalabhāgiyā ca. Dve sīlāni saṃvarasīlañca pahānasīlañca, tattha bhagavā vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ puññabhāgiyāya paṭipadāya desayati, so saṃvarasīle ṭhito tena brahmacariyena brahmacārī bhavati, tattha bhagavā nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ phalabhāgiyāya paṭipadāya desayati, so pahānasīle ṭhito tena brahmacariyena brahmacārī bhavati.

สูตรมี ๒ อย่าง คือ วาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร ปฏิปทามี ๒ อย่าง คือ ปุญญภาคิยาปฏิปทาและผลภาคิยาปฏิปทา ศีลมี ๒ อย่าง คือ สังวรศีลและปหานศีล ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวาสนาภาคิยสูตรด้วยปุญญภาคิยาปฏิปทา บุคคลนั้นตั้งอยู่ในสังวรศีล ย่อมเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยพรหมจรรย์นั้น ในธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิพเพธภาคิยสูตรด้วยผลภาคิยาปฏิปทา บุคคลนั้นตั้งอยู่ในปหานศีล ย่อมเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยพรหมจรรย์นั้น

Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ? Vāsanābhāgiyaṃ nāma suttaṃ dānakathā sīlakathā saggakathā kāmānaṃ ādīnavo nekkhamme ānisaṃsoti.

ในสูตร ๒ อย่างนั้น วาสนาภาคิยสูตรเป็นไฉน? ที่ชื่อว่าวาสนาภาคิยสูตร ได้แก่ ทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษของกามทั้งหลาย อานิสงส์ในเนกขัมมะ ดังนี้

Tattha katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ? Nibbedhabhāgiyaṃ nāma suttaṃ yā catusaccappakāsanā, vāsanābhāgiye sutte natthi pajānanā, natthi maggo, natthi phalaṃ. Nibbedhabhāgiye sutte atthi pajānanā, atthi maggo, atthi phalaṃ. Imāni cattāri suttāni. Imesaṃ catunnaṃ suttānaṃ desanāya phalena sīlena brahmacariyena sabbato vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojayitabbā yāvatikā ñāṇassa bhūmi.

ในสูตร ๒ อย่างนั้น นิพเพธภาคิยสูตรเป็นไฉน? ที่ชื่อว่านิพเพธภาคิยสูตร ได้แก่ การประกาศสัจจะ ๔ ในวาสนาภาคิยสูตร ไม่มีการรู้แจ้ง ไม่มีมรรค ไม่มีผล ในนิพเพธภาคิยสูตร มีการรู้แจ้ง มีมรรค มีผล เหล่านี้คือสูตร ๔ สูตร ๔ เหล่านี้ อันบุคคลพึงเลือกเฟ้นด้วยวิจยหาระ แล้วประกอบด้วยยุตติหาระ โดยนัยแห่งเทศนา ผล ศีล พรหมจรรย์ โดยประการทั้งปวง ตราบเท่าที่ยังเป็นภูมิแห่งญาณ

34. Tattha katame dhammā sādhāraṇā? Dve dhammā sādhāraṇā nāmasādhāraṇā vatthusādhāraṇā ca. Yaṃ vā pana kiñci aññampi evaṃ jātiyaṃ, micchattaniyatānaṃ sattānaṃ aniyatānañca sattānaṃ dassanappahātabbā kilesā sādhāraṇā, puthujjanassa sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā, puthujjanassa anāgāmissa ca uddhaṃbhāgiyā saṃyojanā sādhāraṇā, yaṃ kiñci ariyasāvako lokiyaṃ samāpattiṃ samāpajjati, sabbā sā avītarāgehi sādhāraṇā, sādhāraṇā hi dhammā evaṃ aññamaññaṃ paraṃ paraṃ sakaṃ sakaṃ visayaṃ nātivattanti. Yopi imehi dhammehi samannāgato na so taṃ dhammaṃ upātivattati. Ime dhammā sādhāraṇā.

๓๔. ในธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าไหนเป็นสาธารณะ? ธรรม ๒ อย่างเป็นสาธารณะ คือ สาธารณะโดยชื่อ และสาธารณะโดยวัตถุ อนึ่ง ธรรมอื่นใดแม้ที่มีประเภทเช่นนี้ (ก็พึงทราบว่าเป็นสาธารณะ) กิเลสที่พึงละด้วยทัสสนะ เป็นธรรมสาธารณะแก่สัตว์ผู้เป็นมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะ กามราคะและพยาบาท เป็นธรรมสาธารณะแก่ปุถุชนและพระโสดาบัน อุทธัมภาคิยสังโยชน์ เป็นธรรมสาธารณะแก่ปุถุชนและพระอนาคามี อริยสาวกเข้าสมาบัติที่เป็นโลกีย์อย่างใดอย่างหนึ่ง สมาบัตินั้นทั้งหมดเป็นธรรมสาธารณะแก่ผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ จริงอยู่ ธรรมที่เป็นสาธารณะ ย่อมไม่ล่วงเกินวิสัยของตนๆ ของกันและกัน และของผู้อื่นโดยประการฉะนี้ แม้บุคคลใดประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ บุคคลนั้นก็ไม่ล่วงเกินธรรมนั้น ธรรมเหล่านี้เป็นสาธารณะ

Tattha katame dhammā asādhāraṇā? Yāva desanaṃ upādāya gavesitabbā sekkhāsekkhā bhabbābhabbāti, aṭṭhamakassa sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā dhammatā asādhāraṇā, aṭṭhamakassa anāgāmissa ca uddhambhāgiyā [Pg.43] saṃyojanā sādhāraṇā dhammatā asādhāraṇā. Sabbesaṃ sekkhānaṃ nāmaṃ sādhāraṇaṃ dhammatā asādhāraṇā. Sabbesaṃ paṭipannakānaṃ nāmaṃ sādhāraṇaṃ dhammatā asādhāraṇā. Sabbesaṃ sekkhānaṃ sekkhasīlaṃ sādhāraṇaṃ dhammatā asādhāraṇā. Evaṃ visesānupassinā hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāya gavesitabbaṃ.

ในธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าไหนเป็นอสาธารณะ? พึงแสวงหา (ธรรมอสาธารณะ) โดยอาศัยเทศนา ในบุคคลเหล่านี้ คือ เสขะ อเสขะ ภัพพะ และอภัพพะ กามราคะและพยาบาท เป็นธรรมสาธารณะแก่อัฏฐมกบุคคลและพระโสดาบัน แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ อุทธัมภาคิยสังโยชน์ เป็นธรรมสาธารณะแก่อัฏฐมกบุคคลและพระอนาคามี แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ ชื่อของเสขะทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ ชื่อของผู้ปฏิบัติทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ เสขศีลของเสขะทั้งปวงเป็นสาธารณะ แต่สภาวะธรรมเป็นอสาธารณะ พึงแสวงหา (ธรรมอสาธารณะ) โดยอาศัยธรรมที่เลว ประณีต และปานกลาง ด้วยการพิจารณาเห็นความพิเศษอย่างนี้

Dassanabhūmi niyāmāvakkantiyā padaṭṭhānaṃ, bhāvanābhūmi uttarikānaṃ phalānaṃ pattiyā padaṭṭhānaṃ, dukkhā paṭipadā dandhābhiññā samathassa padaṭṭhānaṃ, sukhā paṭipadā khippābhiññā vipassanāya padaṭṭhānaṃ, dānamayaṃ puññakiriyavatthu parato ghosassa sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu cintāmayiyā paññāya sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu bhāvanāmayiyā paññāya sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ. Dānamayaṃ puññakiriyavatthu parato ca ghosassa sutamayiyā ca paññāya sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ sīlamayaṃ puññakiriyavatthu cintāmayiyā ca paññāya yoniso ca manasikārassa sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu bhāvanāmayiyā ca paññāya sammādiṭṭhiyā ca sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ. Patirūpadesavāso vivekassa ca samādhissa ca sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, sappurisūpanissayo tiṇṇañca aveccappasādānaṃ samathassa ca sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, attasammāpaṇidhānaṃ hiriyā ca vipassanāya ca sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, akusalapariccāgo kusalavīmaṃsāya ca samādhindriyassa ca sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, dhammasvākkhātatā kusalamūlaropanāya ca phalasamāpattiyā ca sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, saṅghasuppaṭipannatā saṅghasuṭṭhutāya sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, satthusampadā appasannānañca pasādāya pasannānañca bhiyyobhāvāya sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ, appaṭihatapātimokkhatā dummaṅkūnañca puggalānaṃ niggahāya pesalānañca puggalānaṃ phāsuvihārāya sādhāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘dhammañca padaṭṭhāna’’nti.

ทัสสนภูมิเป็นปทัฏฐานแห่งการหยั่งลงสู่นิยามะ, ภาวนาภูมิเป็นปทัฏฐานแห่งการบรรลุผลที่สูงขึ้นไป, ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นปทัฏฐานแห่งสมถะ, สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาเป็นปทัฏฐานแห่งวิปัสสนา, ทานมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งปรโตโฆสะ, สีลมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งจินตามยปัญญา, ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งภาวนามยปัญญา. ทานมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งปรโตโฆสะและสุตมยปัญญา, สีลมัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งจินตามยปัญญาและโยนิโสมนสิการ, ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งภาวนามยปัญญาและสัมมาทิฏฐิ. ปฏิรูปเทสวาสเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งวิเวกและสมาธิ, สัปปุริสูปนิสสัยเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งอเวจจัปปสาทะ ๓ และสมถะ, อัตตสัมมาปณิธิเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งหิริและวิปัสสนา, อกุศลปริจจาคะเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งกุศลวิมังสาและสมาธินทรีย์, ธรรมสวากขาตตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งการปลูกฝังรากเหง้าแห่งกุศลและผลสมาบัติ, สังฆสุปฏิปันนตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปแห่งสังฆสุฏฐุตา, สัตถุสัมปทาเป็นปทัฏฐานทั่วไปเพื่อความเลื่อมใสของเหล่าผู้ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของเหล่าผู้เลื่อมใสแล้ว, อัปปฏิหตปาติโมกขตาเป็นปทัฏฐานทั่วไปเพื่อข่มบุคคลผู้ทุศีลและเพื่อความอยู่ผาสุกของบุคคลผู้มีศีลเป็นที่รัก. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า "ธรรมและปทัฏฐาน" ดังนี้.

Niyutto vibhatti hāro.

วิภัตติหาระ ท่านประกอบไว้แล้ว.

9. Parivattanahāravibhaṅgo

๙. ปริวรรตนหารวิภังค์

35. Tattha [Pg.44] katamo parivattano hāro? ‘‘Kusalākusale dhamme’’ti. Sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavati. Ye cassa micchādiṭṭhipaccayā uppajjeyyuṃ aneke pāpakā akusalā dhammā, te cassa nijjiṇṇā honti. Sammādiṭṭhipaccayā cassa aneke kusalā dhammā sambhavanti, te cassa bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Sammāsaṅkappassa purisapuggalassa micchāsaṅkappo nijjiṇṇo bhavati. Ye cassa micchāsaṅkappapaccayā uppajjeyyuṃ aneke pāpakā akusalā dhammā, te cassa nijjiṇṇā honti. Sammāsaṅkappapaccayā cassa aneke kusalā dhammā sambhavanti. Te cassa bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Evaṃ sammāvācassa sammākammantassa sammāājīvassa sammāvāyāmassa sammāsatissa sammāsamādhissa sammāvimuttassa sammāvimuttiñāṇadassanassa purisapuggalassa micchāvimuttiñāṇadassanaṃ nijjiṇṇaṃ bhavati. Ye cassa micchāvimuttiñāṇadassanapaccayā uppajjeyyuṃ aneke pāpakā akusalā dhammā, te cassa nijjiṇṇā honti. Sammāvimuttiñāṇadassanapaccayā cassa aneke kusalā dhammā sambhavanti, te cassa bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.

๓๕. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวรรตนหาระเป็นไฉน? คือ "กุศลธรรมและอกุศลธรรม" ดังนี้. มิจฉาทิฏฐิย่อมสิ้นไปสำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิ. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา. มิจฉาสังกัปปะย่อมสิ้นไปสำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาสังกัปปะ. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาสังกัปปะเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาสังกัปปะเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา. อย่างนี้เหมือนกัน สำหรับบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะ มิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมสิ้นไป. อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่เขาเพราะมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะเป็นปัจจัย อกุศลธรรมเหล่านั้นก็ย่อมสิ้นไปแก่เขา. และกุศลธรรมเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้นแก่เขาเพราะสัมมาวิมุตติญาณทัสสนะเป็นปัจจัย กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแก่เขา.

36. Yassa vā pāṇātipātā paṭiviratassa pāṇātipāto pahīno hoti. Adinnādānā paṭiviratassa adinnādānaṃ pahīnaṃ hoti. Brahmacārissa abrahmacariyaṃ pahīnaṃ hoti. Saccavādissa musāvādo pahīno hoti. Apisuṇavācassa pisuṇā vācā pahīnā hoti. Saṇhavācassa pharusā vācā pahīnā hoti. Kālavādissa samphappalāpo pahīno hoti. Anabhijjhālussa abhijjhā pahīnā hoti. Abyāpannacittassa byāpādo pahīno hoti. Sammādiṭṭhissa micchādiṭṭhi pahīnā hoti.

๓๖. อีกอย่างหนึ่ง ปาณาติบาตย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต. อทินนาทานย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ที่งดเว้นจากอทินนาทาน. อพรหมจรรย์ย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ประพฤติพรหมจรรย์. มุสาวาทย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้กล่าวคำสัตย์. ปิสุณาวาจาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ไม่กล่าวคำส่อเสียด. ผรุสวาจาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีวาจาอ่อนหวาน. สัมผัปปลาปะย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้กล่าวถูกกาล. อภิชฌาย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้ไม่มีใจเพ่งเล็ง. พยาบาทย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีจิตไม่พยาบาท. มิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นอันละได้แล้วสำหรับผู้มีสัมมาทิฏฐิ.

Ye ca kho keci ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ garahanti, nesaṃ sandiṭṭhikā sahadhammikā gārayhā vādānuvādā āgacchanti. Sammādiṭṭhiñca te bhavanto dhammaṃ garahanti. Tena hi ye micchādiṭṭhikā, tesaṃ bhavantānaṃ pujjā ca pāsaṃsā ca. Evaṃ sammāsaṅkappaṃ sammāvācaṃ sammākammantaṃ sammāājīvaṃ sammāvāyāmaṃ sammāsatiṃ sammāsamādhiṃ sammāvimuttiṃ sammāvimuttiñāṇadassanañca te bhavanto dhammaṃ garahanti. Tena hi ye micchāvimuttiñāṇadassanā, tesaṃ bhavantānaṃ pujjā ca pāsaṃsā ca.

ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งย่อมติเตียนอริยมรรคมีองค์ ๘, วาทะและอนุวาทะที่เห็นได้ในปัจจุบัน ประกอบด้วยเหตุ อันน่าตำหนิ ย่อมมาถึงแก่ชนเหล่านั้น. ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมติเตียนธรรมคือสัมมาทิฏฐิด้วย. ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้เจริญเหล่าใดเป็นมิจฉาทิฏฐิ ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเป็นที่บูชาและสรรเสริญ. อย่างนี้เหมือนกัน ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมติเตียนธรรมคือสัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติ และสัมมาวิมุตติญาณทัสสนะด้วย. ด้วยเหตุนั้น ท่านผู้เจริญเหล่าใดเป็นมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะ ท่านผู้เจริญเหล่านั้นย่อมเป็นที่บูชาและสรรเสริญ.

Ye [Pg.45] ca kho keci evamāhaṃsu ‘‘bhuñjitabbā kāmā, paribhuñjitabbā kāmā, āsevitabbā kāmā, nisevitabbā kāmā, bhāvayitabbā kāmā, bahulīkātabbā kāmā’’ti. Kāmehi veramaṇī tesaṃ adhammo.

ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า "กามทั้งหลายอันบุคคลพึงบริโภค, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงใช้สอย, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงเสพ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงเสพเนืองๆ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงให้เจริญ, กามทั้งหลายอันบุคคลพึงกระทำให้มาก" ดังนี้. การงดเว้นจากกามทั้งหลายเป็นอธรรมสำหรับชนเหล่านั้น.

Ye vā pana keci evamāhaṃsu ‘‘attakilamathānuyogo dhammo’’ti. Niyyāniko tesaṃ dhammo adhammo. Ye ca kho keci evamāhaṃsu ‘‘dukkho dhammo’’ti. Sukho tesaṃ dhammo adhammo. Yathā vā pana bhikkhuno sabbasaṅkhāresu asubhānupassino viharato subhasaññā pahīyanti. Dukkhānupassino viharato sukhasaññā pahīyanti. Aniccānupassino viharato niccasaññā pahīyanti. Anattānupassino viharato attasaññā pahīyanti. Yaṃ yaṃ vā pana dhammaṃ rocayati vā upagacchati vā, tassa tassa dhammassa yo paṭipakkho, svassa aniṭṭhato ajjhāpanno bhavati. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘kusalākusaladhamme’’ti.

อนึ่ง ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘การประกอบความลำบากแก่ตนเป็นธรรม’ ธรรมที่นำออกจากทุกข์ของชนเหล่านั้น ไม่ใช่ธรรม ก็แล ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘ทุกข์เป็นธรรม’ สุขธรรมของชนเหล่านั้น ไม่ใช่ธรรม อีกอย่างหนึ่ง สุภสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในสังขารทั้งปวงอยู่ ย่อมถูกละ สุขสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นเป็นทุกข์อยู่ ย่อมถูกละ นิจจสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงอยู่ ย่อมถูกละ อัตตสัญญาของภิกษุผู้พิจารณาเห็นความเป็นอนัตตาอยู่ ย่อมถูกละ อีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมชอบใจหรือยึดถือธรรมใดๆ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมนั้นๆ ย่อมเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาสำหรับบุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า ‘กุสลากุสลธรรม’

Niyutto parivattano hāro.

ปริวรรตนหาระ จบ

10. Vevacanahāravibhaṅgo

๑๐. เววจนหารวิภังค์

37. Tattha katamo vevacano hāro? ‘‘Vevacanāni bahūnī’’ti. Yathā ekaṃ bhagavā dhammaṃ aññamaññehi vevacanehi niddisati. Yathāha bhagavā –

๓๗. ในหาระเหล่านั้น เววจนหาระเป็นไฉน? คือ (การรู้) ‘เววจนะทั้งหลายมีมาก’ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยเววจนะต่างๆ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Āsā ca pihā abhinandanā ca, anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā;

Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, sabbā mayā byantikatā samūlikā’’ti.

ความหวัง ๑ ความปรารถนา ๑ ความเพลิดเพลิน ๑ ความกำหนัดที่ท่องเที่ยวไปในธาตุหลายอย่าง ๑ ความดำริที่ตั้งมั่นแล้ว มีอวิชชาเป็นรากเหง้าให้เกิด ๑ ตัณหาทั้งหมดพร้อมทั้งราก เราทำให้สิ้นไปแล้ว

Āsā nāma vuccati yā bhavissassa atthassa āsīsanā avassaṃ āgamissatīti āsāssa uppajjati. Pihā nāma yā vattamānassa atthassa patthanā, seyyataraṃ vā disvā ‘‘ediso bhaveyya’’nti pihāssa uppajjati. Atthanipphattipaṭipālanā abhinandanā nāma, piyaṃ vā ñātiṃ abhinandati, piyaṃ vā dhammaṃ abhinandati, appaṭikūlato vā abhinandati.

ความหวังในสิ่งที่จะมีในอนาคต ชื่อว่า อาสา ความหวังย่อมเกิดขึ้นแก่เขาว่า ‘สิ่งนั้นจักมาถึงแก่เราอย่างแน่นอน’ ความปรารถนาในสิ่งที่มีอยู่ในปัจจุบัน ชื่อว่า ปิหา หรือเมื่อเห็นสิ่งที่ประเสริฐกว่า ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่เขาว่า ‘ขอสิ่งเช่นนี้พึงมีแก่เรา’ การเฝ้ารอความสำเร็จประโยชน์ ชื่อว่า อภินันทนา คือ ย่อมเพลิดเพลินในญาติที่รัก หรือย่อมเพลิดเพลินในธรรมที่รัก หรือย่อมเพลิดเพลินโดยความไม่ปฏิกูล

Anekadhātūti [Pg.46] cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu saddadhātu sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu gandhadhātu ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu rasadhātu jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu phoṭṭhabbadhātu kāyaviññāṇadhātu, manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu.

คำว่า ธาตุหลายอย่าง คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ, ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ

Sarāti keci rūpādhimuttā keci saddādhimuttā keci gandhādhimuttā keci rasādhimuttā keci phoṭṭhabbādhimuttā keci dhammādhimuttā. Tattha yāni cha gehasitāni domanassāni yāni ca cha gehasitāni somanassāni yāni ca cha nekkhammasitāni domanassāni yāni ca cha nekkhammasitāni somanassāni, imāni catuvīsapadāni taṇhāpakkho, taṇhāya etaṃ vevacanaṃ. Yā cha upekkhā gehasitā, ayaṃ diṭṭhipakkho.

คำว่า สรา คือ บางพวกน้อมไปในรูป บางพวกน้อมไปในเสียง บางพวกน้อมไปในกลิ่น บางพวกน้อมไปในรส บางพวกน้อมไปในโผฏฐัพพะ บางพวกน้อมไปในธรรมารมณ์ ในอารมณ์ ๖ นั้น โทมนัสที่อาศัยเรือน ๖ อย่าง โสมนัสที่อาศัยเรือน ๖ อย่าง โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่าง และโสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ อย่าง บท ๒๔ เหล่านี้เป็นฝ่ายตัณหา นี้เป็นเววจนะของตัณหา อุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ อย่างใด นี้เป็นฝ่ายทิฏฐิ

38. Sāyeva patthanākārena dhammanandī dhammapemaṃ dhammajjhosānanti taṇhāya etaṃ vevacanaṃ. Cittaṃ mano viññāṇanti cittassa etaṃ vevacanaṃ. Manindriyaṃ manodhātu manāyatanaṃ vijānanāti manassetaṃ vevacanaṃ. Paññindriyaṃ paññābalaṃ adhipaññā sikkhā paññā paññākkhandho dhammavicayasambojjhaṅgo ñāṇaṃ sammādiṭṭhi tīraṇā vipassanā dhamme ñāṇaṃ atthe ñāṇaṃ anvaye ñāṇaṃ khaye ñāṇaṃ anuppāde ñāṇaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ cakkhu vijjā buddhi bhūri medhā āloko, yaṃ vā pana yaṃ kiñci aññaṃpi evaṃ jātiyaṃ, paññāya etaṃ vevacanaṃ. Pañcindriyāni lokuttarāni, sabbā paññā. Api ca ādhipateyyaṭṭhena saddhā, ārambhaṭṭhena vīriyaṃ, apilāpanaṭṭhena sati, avikkhepaṭṭhena samādhi, pajānanaṭṭhena paññā.

๓๘. ตัณหานั่นเองโดยอาการแห่งความปรารถนา (เรียกว่า) ธัมมนันที ธัมมเปมะ ธัมมัชโฌสานะ นี้เป็นเววจนะของตัณหา จิต มโน วิญญาณ นี้เป็นเววจนะของจิต มนินทรีย์ มโนธาตุ มนายตนะ วิชานนา นี้เป็นเววจนะของมโน ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ อธิปัญญาสิกขา ปัญญา ปัญญักขันธ์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ญาณ สัมมาทิฏฐิ ตีรณา วิปัสสนา ธัมเมญาณ อัตเถญาณ อันวเยญาณ ขเยญาณ อนุปปาเทญาณ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ จักษุ วิชชา พุทธิ ภูริ เมธา อาโลกะ หรือบทอื่นใดแม้บางอย่างที่เป็นเช่นนี้ นี้เป็นเววจนะของปัญญา ปัญจินทรีย์เป็นโลกุตตระ, ปัญญาทั้งหมด อีกอย่างหนึ่ง โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ ชื่อว่า สัทธา โดยอรรถว่าปรารภความเพียร ชื่อว่า วิริยะ โดยอรรถว่าไม่เลือนหาย ชื่อว่า สติ โดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่า สมาธิ โดยอรรถว่ารู้ทั่ว ชื่อว่า ปัญญา

Yathā ca buddhānussatiyaṃ vuttaṃ itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. Balanipphattigato vesārajjappatto adhigatappaṭisambhido catuyogavippahīno agatigamanavītivatto uddhaṭasallo nirūḷhavaṇo madditakaṇḍako nibbāpitapariyuṭṭhāno bandhanātīto ganthaviniveṭhano ajjhāsayavītivatto bhinnandhakāro cakkhumā lokadhammasamatikkanto anurodhavirodhavippayutto iṭṭhāniṭṭhesu dhammesu asaṅkhepagato bandhanātivatto ṭhapitasaṅgāmo abhikkantataro ukkādharo ālokakaro pajjotakaro tamonudo raṇañjaho aparimāṇavaṇṇo appameyyavaṇṇo asaṅkheyyavaṇṇo ābhaṃkaro pabhaṃkaro dhammobhāsapajjotakaroti [Pg.47] ca buddhā bhagavantoti ca buddhānussatiyā etaṃ vevacanaṃ.

และดังที่กล่าวไว้ในพุทธานุสสติว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ เป็นผู้ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้เสด็จไปดีแล้ว เป็นผู้รู้แจ้งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยพระพลญาณ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งเวสารัชชญาณ เป็นผู้บรรลุแล้วซึ่งปฏิสัมภิทา เป็นผู้ละโยคะ ๔ ได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นการไปในอกติ เป็นผู้ถอนลูกศรขึ้นได้แล้ว เป็นผู้มีแผลหายสนิท เป็นผู้ย่ำยีหนามได้แล้ว เป็นผู้ดับปริยุฏฐานได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นเครื่องผูก เป็นผู้แก้ปมคือคันถะได้แล้ว เป็นผู้ล่วงพ้นอัธยาศัย เป็นผู้ทำลายความมืดได้แล้ว เป็นผู้มีจักษุ เป็นผู้ก้าวล่วงโลกธรรม เป็นผู้ปราศจากความยินดียินร้ายในธรรมที่เป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งคุณอันย่อมิได้ เป็นผู้ก้าวล่วงเครื่องผูก เป็นผู้ตั้งมั่นในสงคราม เป็นผู้ก้าวล่วงยิ่งกว่า เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งคบเพลิง เป็นผู้ทำแสงสว่าง เป็นผู้ทำปัญญาให้รุ่งเรือง เป็นผู้กำจัดความมืด เป็นผู้ละกิเลสธุลี เป็นผู้มีพระคุณหาประมาณมิได้ เป็นผู้มีพระคุณประมาณมิได้ เป็นผู้มีพระคุณนับมิได้ เป็นผู้ทำรัศมี เป็นผู้ทำแสงสว่าง เป็นผู้ทำแสงสว่างคือธรรมให้รุ่งเรือง และคำว่า พุทฺธา ภควนฺโต นี้เป็นเววจนะในพุทธานุสสติ

Yathā ca dhammānussatiyaṃ vuttaṃ svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi. Yadidaṃ madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāṭo vaṭṭūpacchedo suññato atidullabho taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ.

และดังที่กล่าวไว้ในธัมมานุสสติว่า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ได้แก่ธรรมที่เป็นเครื่องบรรเทาความเมา เป็นเครื่องกำจัดความกระหาย เป็นเครื่องถอนอาลัย เป็นเครื่องตัดวัฏฏะ คือ สุญญตะ ที่ได้แสนยาก คือ ความสิ้นตัณหา วิราคะ นิโรธ นิพพาน

‘‘Asaṅkhataṃ anataṃ anāsavañca, saccañca pāraṃ nipuṇaṃ sududdasaṃ;

Ajajjaraṃ dhuvaṃ apalokitaṃ, anidassanaṃ nippapañca santaṃ.

นิพพานเป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่มีที่สุด ไม่มีอาสวะ เป็นสัจจะ เป็นฝั่ง เป็นธรรมละเอียด เห็นได้ยากยิ่ง ไม่คร่ำคร่า ยั่งยืน ไม่บุบสลาย ไม่ปรากฏ ไม่มีปปัญจะ และสงบ

‘‘Amataṃ paṇītañca sivañca khemaṃ, taṇhākkhayo acchariyañca abbhutaṃ;

Anītikaṃ anītikadhammaṃ, nibbānametaṃ sugatena desitaṃ.

นิพพานเป็นอมตะ ประณีต เป็นสิวะ และเกษม เป็นที่สิ้นตัณหา น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ไม่มีเสนียดจัญไร เป็นธรรมที่ไม่มีเสนียดจัญไร นิพพานนี้พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว

‘‘Ajātaṃ abhūtaṃ anupaddavañca, akataṃ asokañca atho visokaṃ;

Anūpasaggaṃnupasaggadhammaṃ, nibbānametaṃ sugatena desitaṃ.

นิพพานไม่เกิด ไม่เป็น ไม่มีอุปัทวะ ปัจจัยไม่ทำ ไม่โศก และปราศจากโศก ไม่มีอุปสรรค เป็นธรรมที่ไม่มีอุปสรรค นิพพานนี้พระสุคตทรงแสดงไว้แล้ว

‘‘Gambhīrañceva duppassaṃ, uttarañca anuttaraṃ;

Asamaṃ appaṭisamaṃ, jeṭṭhaṃ seṭṭhanti vuccati.

(พระนิพพานนั้น) บัณฑิตกล่าวว่า เป็นธรรมลึกซึ้งและเห็นได้ยาก เป็นธรรมสูงกว่าและไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า เป็นธรรมไม่มีใครเสมอและไม่มีใครเปรียบ เป็นธรรมประเสริฐสุดและยอดเยี่ยม

‘‘Leṇañca tāṇaṃ araṇaṃ anaṅgaṇaṃ, akāca metaṃ vimalanti vuccati;

Dīpo sukhaṃ appamāṇaṃ patiṭṭhā, akiñcanaṃ appapañcanti vutta’’nti.

พระนิพพานนั้น บัณฑิตกล่าวว่า เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่ต้านทาน เป็นที่เกษม ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ไม่มีโทษ ปราศจากมลทิน และกล่าวว่า เป็นเกาะ เป็นสุข หาประมาณมิได้ เป็นที่พึ่งพา ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล และไม่มีกิเลสเครื่องเนิ่นช้า

Dhammānussatiyā etaṃ vevacanaṃ.

นี้เป็นไวพจน์ในธัมมานุสสติ

Yathā [Pg.48] ca saṅghānussatiyaṃ vuttaṃ suppaṭipanno ujuppaṭipanno ñāyappaṭipanno sāmīcippaṭipanno yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa, sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno vimuttisampanno vimuttiñāṇadassanasampanno sattānaṃ sāro sattānaṃ maṇḍo sattānaṃ uddhāro sattānaṃ esikā sattānaṃ surabhipasūnaṃ pujjo devānañca manussānañcāti saṅghānussatiyā etaṃ vevacanaṃ.

และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในสังฆานุสสติว่า พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติตรง เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม เป็นผู้ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ บุรุษบุคคล ๘ นี่คือพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก, เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ถึงพร้อมด้วยปัญญา ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ เป็นสาระของสัตว์ทั้งหลาย เป็นมณฑลของสัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้อันสัตว์ทั้งหลายพึงเชิดชู เป็นหลักชัยของสัตว์ทั้งหลาย เป็นดุจดอกไม้มีกลิ่นหอมของสัตว์ทั้งหลาย เป็นที่บูชาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย นี้เป็นไวพจน์ในสังฆานุสสติ

Yathā ca sīlānussatiyaṃ vuttaṃ yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni ariyāni ariyakantāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, alaṅkāro ca sīlaṃ uttamaṅgopasobhaṇatāya, nidhānañca sīlaṃ sabbadobhaggasamatikkamanaṭṭhena, sippañca sīlaṃ akkhaṇavedhitāya, velā ca sīlaṃ anatikkamanaṭṭhena, dhaññañca sīlaṃ daliddopacchedanaṭṭhena, ādāso ca sīlaṃ dhammavolokanatāya, pāsādo ca sīlaṃ volokanaṭṭhena, sabbabhūmānuparivatti ca sīlaṃ amatapariyosānanti sīlānussatiyā etaṃ vevacanaṃ.

และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในสีลานุสสติว่า ศีลทั้งหลายเหล่านั้นใด ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันพระอริยเจ้าพอใจ อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ, และศีลเป็นเครื่องประดับเพราะทำให้งาม, และศีลเป็นขุมทรัพย์เพราะก้าวล่วงความขัดสนทั้งปวง, และศีลเป็นศิลปะเพราะแทงตลอดได้ในขณะที่ไม่เนิ่นช้า, และศีลเป็นฝั่งเพราะไม่ล่วงละเมิด, และศีลเป็นพืชพันธุ์เพราะตัดความยากจน, และศีลเป็นแว่นส่องเพราะใช้ดูธรรม, และศีลเป็นปราสาทเพราะใช้ดู (โลก), และศีลย่อมหมุนไปในภูมิทั้งปวง มีอมตะเป็นที่สุด นี้เป็นไวพจน์ในสีลานุสสติ

Yathā ca cāgānussatiyaṃ vuttaṃ yasmiṃ samaye ariyasāvako agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgaratoti cāgānussatiyā etaṃ vevacanaṃ. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘vevacanāni bahūnī’’ti.

และเหมือนดังที่ตรัสไว้ในจาคานุสสติว่า ในสมัยใด อริยสาวกครองเรือน มีจาคะอันสละแล้ว มีฝ่ามืออันชุ่ม (พร้อมจะให้) ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน นี้เป็นไวพจน์ในจาคานุสสติ เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า 'ไวพจน์มีมาก' ดังนี้

Niyutto vevacano hāro.

เววจนหาร จบ

11. Paññattihāravibhaṅgo

๑๑. การจำแนกบัญญัติหาร

39. Tattha katamo paññattihāro? ‘‘Ekaṃ bhagavā dhammaṃ paññattīhi vividhāhi desetī’’ti.

๑๑. ในหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหารเป็นไฉน? คือ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งด้วยบัญญัติต่างๆ

Yā pakatikathāya desanā. Ayaṃ nikkhepapaññatti. Kā ca pakatikathāya desanā, cattāri saccāni. Yathā bhagavā āha ‘‘idaṃ dukkha’’nti ayaṃ paññatti pañcannaṃ khandhānaṃ channaṃ dhātūnaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ dvādasannaṃ āyatanānaṃ dasannaṃ indriyānaṃ nikkhepapaññatti.

๓๙. เทศนาโดยปกติกถา นี้ชื่อว่านิกเขปบัญญัติ ก็เทศนาโดยปกติกถาเป็นไฉน? คือ สัจจะ ๔ เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'นี้ทุกข์' บัญญัตินี้เป็นนิกเขปบัญญัติของขันธ์ ๕ ธาตุ ๖ ธาตุ ๑๘ อายตนะ ๑๒ อินทรีย์ ๑๐

Kabaḷīkāre [Pg.49] ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha nāmarūpassa avakkanti. Yattha atthi nāmarūpassa avakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ, sasokaṃ taṃ, bhikkhave, sadaraṃ saupāyāsanti vadāmi.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีความกำหนัด มีความเพลิดเพลิน มีความทะยานอยากในกวฬิงการาหาร, วิญญาณก็ตั้งมั่น งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณตั้งมั่น งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปมี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายมี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปมี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดมีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นมีความโศก มีความเดือดร้อน มีความคับแค้นใจ

Phasse ce…pe… manosañcetanāya ce, bhikkhave, āhāre. Viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha nāmarūpassa avakkanti. Yattha atthi nāmarūpassa avakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ, sasokaṃ taṃ, bhikkhave, sadaraṃ saupāyāsanti vadāmi. Ayaṃ pabhavapaññatti dukkhassa ca samudayassa ca.

ถ้าในผัสสาหาร...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในมโนสัญเจตนาหาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในวิญญาณาหาร มีความกำหนัด มีความเพลิดเพลิน มีความทะยานอยาก, วิญญาณก็ตั้งมั่น งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณตั้งมั่น งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปมี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายมี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปมี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็มีในที่นั้น ในที่ใดมีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นมีความโศก มีความเดือดร้อน มีความคับแค้นใจ นี้เป็นปภวบัญญัติแห่งทุกข์และสมุทัย

Kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre natthi rāgo natthi nandī natthi taṇhā, appatiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ avirūḷhaṃ. Yattha appatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ, natthi tattha nāmarūpassa avakkanti. Yattha natthi nāmarūpassa avakkanti, natthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. Yattha natthi saṅkhārānaṃ vuddhi, natthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha natthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, natthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha natthi āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ, asokaṃ taṃ, bhikkhave, adaraṃ anupāyāsanti vadāmi.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าไม่มีความกำหนัด ไม่มี ความเพลิดเพลิน ไม่มี ความทะยานอยากในกวฬิงการาหาร, วิญญาณก็ไม่ตั้งมั่น ไม่งอกงามในอารมณ์นั้น ในที่ใดวิญญาณไม่ตั้งมั่น ไม่งอกงาม, การหยั่งลงแห่งนามรูปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี, ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายไม่มี, การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดการบังเกิดในภพใหม่ต่อไปไม่มี, ชาติ ชรา และมรณะต่อไปก็ไม่มีในที่นั้น ในที่ใดไม่มีชาติ ชรา และมรณะต่อไป, เรากล่าวว่า ที่นั้นไม่มีความโศก ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความคับแค้นใจ

Phasse ce…pe… manosañcetanāya ce, bhikkhave, āhāre. Viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre natthi rāgo natthi nandī natthi taṇhā, appatiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ avirūḷhaṃ. Yattha appatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ, natthi tattha nāmarūpassa avakkanti. Yattha natthi nāmarūpassa avakkanti, natthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. Yattha natthi saṅkhārānaṃ vuddhi, natthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha natthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, natthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha natthi āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ, asokaṃ taṃ, bhikkhave, adaraṃ anupāyāsanti vadāmi.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในผัสสาหาร...ฯลฯ... ถ้าในมโนสัญเจตนาหาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในวิญญาณาหาร ไม่มีราคะ ไม่มีความเพลิดเพลิน ไม่มีตัณหา วิญญาณก็ไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญงอกงามในที่นั้น ในที่ใด วิญญาณไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญงอกงาม ในที่นั้น การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี ในที่ใด การหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี ในที่นั้น ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายย่อมไม่มี ในที่ใด ความเจริญแห่งสังขารทั้งหลายไม่มี ในที่นั้น การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปย่อมไม่มี ในที่ใด การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปไม่มี ในที่นั้น ชาติ ชรา และมรณะต่อไปย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในที่ใด ชาติ ชรา และมรณะต่อไปไม่มี เรากล่าวว่า ที่นั้นไม่มีความโศก ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความคับแค้นใจ

Ayaṃ [Pg.50] pariññāpaññatti dukkhassa, pahānapaññatti samudayassa, bhāvanāpaññatti maggassa, sacchikiriyāpaññatti nirodhassa.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ

40. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Appamatto nipako sato, samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? ‘‘Cakkhu anicca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Rūpā aniccā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti ‘‘cakkhuviññāṇaṃ anicca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Cakkhusamphasso anicco’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi aniccanti yathābhūtaṃ pajānāti.

๔๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ประมาท มีปัญญา มีสติ ตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริง ย่อมรู้อะไรตามความเป็นจริง คือ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘รูปทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

Sotaṃ …pe… ghānaṃ…pe… jivhā…pe… kāyo…pe… ‘‘mano anicco’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Dhammā aniccā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Manoviññāṇaṃ anicca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Manosamphasso anicco’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi aniccanti yathābhūtaṃ pajānāti.

โสตะ...ฯลฯ... ฆานะ...ฯลฯ... ชิวหา...ฯลฯ... กายะ...ฯลฯ... ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘ใจไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มโนวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘มโนสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

Ayaṃ bhāvanāpaññatti maggassa, pariññāpaññatti dukkhassa, pahānapaññatti samudayassa, sacchikiriyāpaññatti nirodhassa.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ

Rūpaṃ, rādha, vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha, paññāya taṇhakkhayāya paṭipajjatha. Taṇhakkhayā dukkhakkhayo, dukkhakkhayā nibbānaṃ. Vedanaṃ…pe…. Saññaṃ…pe… saṅkhāre viññāṇaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha, paññāya taṇhakkhayāya paṭipajjatha. Taṇhakkhayā dukkhakkhayo, dukkhakkhayā nibbānaṃ.

ดูก่อนราธะ เธอจงกำจัด จงขจัด จงทำลาย จงทำให้ย่อยยับซึ่งรูป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นตัณหาด้วยปัญญา เพราะความสิ้นตัณหา จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีนิพพาน เธอจงกำจัด...ซึ่งเวทนา...ฯลฯ...สัญญา...ฯลฯ...สังขาร...ฯลฯ...วิญญาณ จงขจัด จงทำลาย จงทำให้ย่อยยับ จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นตัณหาด้วยปัญญา เพราะความสิ้นตัณหา จึงมีความสิ้นทุกข์ เพราะความสิ้นทุกข์ จึงมีนิพพาน

Ayaṃ nirodhapaññatti nirodhassa, nibbidāpaññatti assādassa, pariññāpaññatti dukkhassa, pahānapaññatti samudayassa, bhāvanāpaññatti maggassa, sacchikiriyāpaññatti nirodhassa.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องความดับแห่งนิโรธ เป็นบัญญัติเรื่องความเบื่อหน่ายในรสอร่อย เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ

‘‘So idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

อริยสาวกนั้นย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

Ayaṃ [Pg.51] paṭivedhapaññatti saccānaṃ, nikkhepapaññatti dassanabhūmiyā, bhāvanāpaññatti maggassa, sacchikiriyāpaññatti sotāpattiphalassa. ‘‘So ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Ime āsavā asesaṃ nirujjhantī’’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการแทงตลอดสัจจะทั้งหลาย เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงในทัสสนภูมิ เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล อริยสาวกนั้นย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้คืออาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือเหตุเกิดแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือความดับแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอาสวะ’ ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘อาสวะเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ’

Ayaṃ uppādapaññatti khaye ñāṇassa, okāsapaññatti anuppāde ñāṇassa, bhāvanāpaññatti maggassa, pariññāpaññatti dukkhassa, pahānapaññatti samudayassa, ārambhapaññatti vīriyindriyassa, āsāṭanapaññatti āsāṭikānaṃ, nikkhepapaññatti bhāvanābhūmiyā, abhinighātapaññatti pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการเกิดขึ้นแห่งญาณในความสิ้นไป เป็นบัญญัติเรื่องโอกาสแห่งญาณในความไม่เกิดขึ้น เป็นบัญญัติเรื่องการเจริญมรรค เป็นบัญญัติเรื่องการกำหนดรู้ทุกข์ เป็นบัญญัติเรื่องการละสมุทัย เป็นบัญญัติเรื่องการปรารภวิริยินทรีย์ เป็นบัญญัติเรื่องการกำจัดกิเลสที่เบียดเบียน เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงในภาวนาภูมิ เป็นบัญญัติเรื่องการกำจัดบาปอกุศลธรรมทั้งหลาย

41. Idaṃ ‘‘dukkha’’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. Ayaṃ ‘‘dukkhasamudayo’’ti me, bhikkhave…pe… ayaṃ ‘‘dukkhanirodho’’ti me, bhikkhave…pe…. Ayaṃ ‘‘dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

๔๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้ทุกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’...ฯลฯ...ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’...ฯลฯ...ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

Ayaṃ desanāpaññatti saccānaṃ, nikkhepapaññatti sutamayiyā paññāya sacchikiriyāpaññatti anaññātaññassāmītindriyassa, pavattanāpaññatti dhammacakkassa.

นี้เป็นบัญญัติเรื่องการแสดงสัจจะทั้งหลาย เป็นบัญญัติเรื่องการตั้งลงซึ่งสุตมยปัญญา เป็นบัญญัติเรื่องการทำให้แจ้งซึ่งอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ เป็นบัญญัติเรื่องการให้ธรรมจักรเป็นไป

‘‘Taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ pariññeyya’’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘‘So kho panāyaṃ dukkhasamudayo pahātabbo’’ti me, bhikkhave…pe… ‘‘so kho panāyaṃ dukkhanirodho sacchikātabbo’’ti me, bhikkhave…pe… ‘‘sā kho panāyaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā bhāvetabbā’’ti me, bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ก็ทุกข์นี้นั้นแล ควรกำหนดรู้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘ก็ทุกขสมุทัยนี้นั้นแล ควรละ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ...ว่า ‘ก็ทุกขนิโรธนี้นั้นแล ควรทำให้แจ้ง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานี้นั้นแล ควรเจริญ’

Ayaṃ bhāvanāpaññatti maggassa, nikkhepapaññatti cintāmayiyā paññāya, sacchikiriyāpaññatti aññindriyassa.

นี้เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งจินตามยปัญญา เป็นสัจฉิกิริยาบัญญัติแห่งอัญญินทรีย์

‘‘Taṃ [Pg.52] kho panidaṃ dukkhaṃ pariññāta’’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘‘So kho panāyaṃ dukkhasamudayo pahīno’’ti me, bhikkhave…pe… ‘‘so kho panāyaṃ dukkhanirodho sacchikato’’ti me, bhikkhave…pe… ‘‘sā kho panāyaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā bhāvitā’’ti me, bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. Ayaṃ bhāvanāpaññatti maggassa, nikkhepapaññatti bhāvanāmayiyā paññāya, sacchikiriyāpaññatti aññātāvino indriyassa, pavattanāpaññatti dhammacakkassa.

“ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ทุกขอริยสัจนี้แล เราได้กำหนดรู้แล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขสมุทัยอริยสัจนี้แล เราได้ละแล้ว’... ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขนิโรธอริยสัจนี้แล เราได้ทำให้แจ้งแล้ว’... ภิกษุทั้งหลาย... ‘ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้แล เราได้เจริญแล้ว’ ดังนี้ จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน นี้เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งภาวนามยปัญญา เป็นสัจฉิกิริยาบัญญัติแห่งอัญญาตาวินทรีย์ เป็นปวัตตนาบัญญัติแห่งธรรมจักร

‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni;

Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti.

“พระมุนีทรงสละตุละและอตุละอันเป็นเหตุเกิด และภวสังขารแล้ว ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยมั่นคง ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตน เหมือนทำลายเกราะ ฉะนั้น”

‘‘Tula’’nti saṅkhāradhātu. ‘‘Atula’’nti nibbānadhātu, ‘‘tulamatulañca sambhava’’nti abhiññāpaññatti sabbadhammānaṃ. Nikkhepapaññatti dhammapaṭisambhidāya. ‘‘Bhavasaṅkhāramavassaji munī’’ti pariccāgapaññatti samudayassa. Pariññāpaññatti dukkhassa. ‘‘Ajjhattarato samāhito’’ti bhāvanāpaññatti kāyagatāya satiyā. Ṭhitipaññatti cittekaggatāya. ‘‘Abhindi kavacamivattasambhava’’nti abhinibbidāpaññatti cittassa, upādānapaññatti sabbaññutāya, padālanāpaññatti avijjaṇḍakosānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘tulamatulañca sambhava’’nti.

คำว่า ตุละ หมายถึง สังขารธาตุ คำว่า อตุละ หมายถึง นิพพานธาตุ บทว่า ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ เป็นอภิญญาบัญญัติแห่งธรรมทั้งปวง เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งธัมมปฏิสัมภิทา บทว่า ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนี เป็นปริจจาคบัญญัติแห่งสมุทัย เป็นปริญญาบัญญัติแห่งทุกข์ บทว่า อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต เป็นภาวนาบัญญัติแห่งกายคตาสติ เป็นฐิติบัญญัติแห่งจิตเตกัคคตา บทว่า อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภวํ เป็นอภินิพพิทาบัญญัติแห่งจิต เป็นอุปาทานบัญญัติแห่งสัพพัญญุตญาณ เป็นปทาลนบัญญัติแห่งกระเปาะฟองคืออวิชชา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ตุลมตุลญฺจ สมฺภวํ ดังนี้

Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṃ, kāmesu so jantu kathaṃ nameyya;

Kāmā hi loke saṅgoti ñatvā, tesaṃ satīmā vinayāya sikkheti.

ผู้ใดเห็นทุกข์และเหตุเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์นั้น ผู้นั้นจะพึงน้อมไปในกามทั้งหลายได้อย่างไร เพราะรู้ว่ากามทั้งหลายเป็นเครื่องข้องในโลก ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ พึงศึกษาเพื่อกำจัดกามเหล่านั้น

‘‘Yo dukkha’’nti vevacanapaññatti ca dukkhassa pariññāpaññatti ca. ‘‘Yatonidāna’’nti pabhavapaññatti ca samudayassa pahānapaññatti ca. ‘‘Addakkhī’’ti vevacanapaññatti ca ñāṇacakkhussa paṭivedhapaññatti ca. ‘‘Kāmesu so jantukathaṃ nameyyā’’ti vevacanapaññatti ca kāmataṇhāya abhinivesapaññatti ca. ‘‘Kāmā hi loke saṅgoti ñatvā’’ti paccatthikato dassanapaññatti kāmānaṃ. Kāmā hi aṅgārakāsūpamā maṃsapesūpamā pāvakakappā papātauragopamā ca. ‘‘Tesaṃ satīmā’’ti apacayapaññatti pahānāya, nikkhepapaññatti kāyagatāya [Pg.53] satiyā, bhāvanāpaññatti maggassa. ‘‘Vinayāya sikkhe’’ti paṭivedhapaññatti rāgavinayassa dosavinayassa mohavinayassa. ‘‘Jantū’’ti vevacanapaññatti yogissa. Yadā hi yogī kāmā saṅgoti pajānāti. So kāmānaṃ anuppādāya kusale dhamme uppādayati, so anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya vāyamati. Ayaṃ vāyāmapaññatti appattassa pattiyā. Nikkhepapaññatti oramattikāya asantuṭṭhiyā. Tattha so uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā vāyamatīti ayaṃ appamādapaññatti bhāvanāya, nikkhepapaññatti vīriyindriyassa, ārakkhapaññatti kusalānaṃ dhammānaṃ, ṭhitipaññatti adhicittasikkhāya. Tenāha bhagavā ‘‘yo dukkhamaddakkhi yatonidāna’’nti.

บทว่า โย ทุกฺขํ เป็นเววจนบัญญัติและปริญญาบัญญัติแห่งทุกข์ บทว่า ยโตนิทานํ เป็นปภวบัญญัติและปหานบัญญัติแห่งสมุทัย บทว่า อทฺทกฺขิ เป็นเววจนบัญญัติและปฏิเวธบัญญัติแห่งญาณจักษุ บทว่า กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย เป็นเววจนบัญญัติและอภินิเวสบัญญัติแห่งกามตัณหา บทว่า กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา เป็นปัจจัตถิกโตทัสนบัญญัติแห่งกามทั้งหลาย จริงอยู่ กามทั้งหลายเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง เปรียบด้วยชิ้นเนื้อ เปรียบด้วยกองไฟ เปรียบด้วยเหวและอสรพิษ บทว่า เตสํ สติมา เป็นอปจยบัญญัติเพื่อการละ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งกายคตาสติ เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค บทว่า วินยาย สิกฺเข เป็นปฏิเวธบัญญัติแห่งการกำจัดราคะ การกำจัดโทสะ การกำจัดโมหะ บทว่า ชนฺตุ เป็นเววจนบัญญัติแห่งโยคีบุคคล จริงอยู่ เมื่อใด โยคีบุคคลรู้ชัดว่า ‘กามทั้งหลายเป็นเครื่องข้อง’ เมื่อนั้น โยคีบุคคลนั้นย่อมยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น เพื่อความไม่เกิดแห่งกามทั้งหลาย เธอย่อมพยายามเพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น นี้เป็นวายามบัญญัติเพื่อการบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งความไม่สันโดษในคุณเพียงเล็กน้อย ในธรรมเหล่านั้น เธอย่อมพยายามเพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว นี้เป็นอัปปมาทบัญญัติในภาวนา เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งวิริยินทรีย์ เป็นอารักขบัญญัติแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นฐิติบัญญัติแห่งอธิจิตตสิกขา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ ดังนี้

‘‘Mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissati;

Upadhibandhano bālo, tamasā parivārito;

Assirī viya khāyati, passato natthi kiñcana’’nti.

“โลกมีโมหะเป็นเครื่องผูกพัน ปรากฏประดุจว่าเจริญ คนพาลมีอุปธิเป็นเครื่องผูกพัน ถูกความมืดหุ้มห่อไว้ ย่อมปรากฏประดุจผู้ไม่มีสิริ สำหรับผู้เห็นอยู่ ไม่มีเครื่องกังวลอะไร”

‘‘Mohasambandhano loko’’ti desanāpaññatti vipallāsānaṃ. ‘‘Bhabbarūpova dissatī’’ti viparītapaññatti lokassa. ‘‘Upadhibandhano bālo’’ti pabhavapaññatti pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ, kiccapaññatti pariyuṭṭhānānaṃ. Balavapaññatti kilesānaṃ. Virūhanāpaññatti saṅkhārānaṃ. ‘‘Tamasā parivārito’’ti desanāpaññatti avijjandhakārassa vevacanapaññatti ca. ‘‘Assirī viya khāyatī’’ti dassanapaññatti dibbacakkhussa, nikkhepapaññatti paññācakkhussa. ‘‘Passato natthi kiñcana’’nti paṭivedhapaññatti sattānaṃ, rāgo kiñcanaṃ doso kiñcanaṃ moho kiñcanaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘mohasambandhano loko’’ti.

บทว่า โมหสมฺพนฺธโน โลโก เป็นเทศนาบัญญัติแห่งวิปลาสทั้งหลาย บทว่า ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ เป็นวิปรีตบัญญัติแห่งโลก บทว่า อุปธิพนฺธโน พาโล เป็นปภวบัญญัติแห่งอสัทธรรมที่น่าปรารถนาอันเลวทราม เป็นกิจจบัญญัติแห่งปริยุฏฐานกิเลส เป็นพลวบัญญัติแห่งกิเลสทั้งหลาย เป็นวิรูหนาบัญญัติแห่งสังขารทั้งหลาย บทว่า ตมสา ปริวาริโต เป็นเทศนาบัญญัติและเววจนบัญญัติแห่งความมืดคืออวิชชา บทว่า อสฺสิรี วิย ขายติ เป็นทัสนบัญญัติแห่งทิพพจักขุ เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งปัญญาจักษุ บทว่า ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจนํ เป็นปฏิเวธบัญญัติแห่งสัตว์ทั้งหลาย ราคะเป็นเครื่องกังวล โทสะเป็นเครื่องกังวล โมหะเป็นเครื่องกังวล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า โมหสมฺพนฺธโน โลโก ดังนี้

‘‘Atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, no cetaṃ, bhikkhave, abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ. Nayidha jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyetha. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง จักไม่มีแล้วไซร้ การสลัดออกจากสิ่งที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง ก็จะไม่พึงปรากฏในโลกนี้เลย แต่เพราะสิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ฉะนั้น การสลัดออกจากสิ่งที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จึงปรากฏ”

‘‘No cetaṃ, bhikkhave, abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti desanāpaññatti nibbānassa vevacanapaññatti ca. ‘‘Nayidha jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyethā’’ti vevacanapaññatti saṅkhatassa upanayanapaññatti [Pg.54] ca. ‘‘Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti vevacanapaññatti nibbānassa jotanāpaññatti ca. ‘‘Tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatī’’ti ayaṃ vevacanapaññatti nibbānassa, niyyānikapaññatti maggassa, nissaraṇapaññatti saṃsārato. Tenāha bhagavā ‘‘no cetaṃ, bhikkhave, abhavissā’’ti. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘ekaṃ bhagavā dhammaṃ, paññattīhi vividhāhi desetī’’ti.

คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากสภาวะที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง จักไม่มี” นี้เป็นเทศนาบัญญัติ และเป็นเววจนบัญญัติของนิพพาน. คำว่า “การสลัดออกจากสภาวะที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จะไม่ปรากฏในโลกนี้” นี้เป็นเววจนบัญญัติ และเป็นอุปนยนบัญญัติของสังขตธรรม. คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่สภาวะที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่” นี้เป็นเววจนบัญญัติ และเป็นโชตนาบัญญัติของนิพพาน. คำว่า “เพราะเหตุนั้น การสลัดออกจากสภาวะที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จึงปรากฏ” นี้เป็นเววจนบัญญัติของนิพพาน, เป็นนิยยานิกบัญญัติของมรรค, เป็นนิสสรณบัญญัติจากสงสาร. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากสภาวะนั้นจักไม่มี”. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่ง ด้วยบัญญัติต่างๆ”.

Niyutto paññatti hāro.

ปัญญัตติหาระ จบ.

12. Otaraṇahāravibhaṅgo

๑๒. โอตระณหารวิภังค์

42. Tattha katamo otaraṇo hāro? ‘‘Yo ca paṭiccuppādo’’ti.

๔๒. ในหาระเหล่านั้น โอตระณหาระเป็นไฉน? [คือพระบาลี] ว่า “และปฏิจจุปบาทใด” ดังนี้.

‘‘Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto, ayaṃ ahasmīti anānupassī;

Evaṃ vimutto udatāri oghaṃ, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyā’’ti.

“ผู้หลุดพ้นแล้วในเบื้องบน เบื้องต่ำ และในที่ทั้งปวง ไม่ตามเห็นว่า ‘นี้คือเรา’ บุคคลผู้หลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้ามได้แล้ว เพื่อความไม่มีภพอีก” ดังนี้.

‘‘Uddha’’nti rūpadhātu ca arūpadhātu ca. ‘‘Adho’’ti kāmadhātu. ‘‘Sabbadhi vippamutto’’ti tedhātuke ayaṃ asekkhāvimutti. Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni, ayaṃ indriyehi otaraṇā.

คำว่า “เบื้องบน” หมายถึงรูปธาตุและอรูปธาตุ. คำว่า “เบื้องต่ำ” หมายถึงกามธาตุ. คำว่า “หลุดพ้นแล้วในที่ทั้งปวง” หมายถึงอเสกขวิมุตตินี้ในธาตุ ๓. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ [คือวิมุตติ]. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ, เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ, เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ, เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ, เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ, เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ, เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ, เพราะภพดับ ชาติจึงดับ, เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ. ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

Tāniyeva [Pg.55] asekkhāni pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitāni – sīlakkhandhena samādhikkhandhena paññākkhandhena, ayaṃ khandhehi otaraṇā.

อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย.

Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni saṅkhārapariyāpannāni ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā. Ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

อินทรีย์ ๕ ที่เป็นอเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย.

Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ, no ca bhavaṅgaṃ. Ayaṃ āyatanehi otaraṇā.

ธัมมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ. อายตนะใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย.

‘‘Ayaṃ ahasmīti anānupassī’’ti ayaṃ sakkāyadiṭṭhiyā samugghāto, sā sekkhāvimutti, tāniyeva sekkhāni pañcindriyāni. Ayaṃ indriyehi otaraṇā.

คำว่า “ไม่ตามเห็นว่า นี้คือเรา” นี้เป็นการถอนสักกายทิฏฐิ. การถอนนั้นเป็นเสกขวิมุตติ. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละ [คือวิมุตติ]. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

Tāniyeva sekkhāni pañcindriyāni vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, evaṃ sabbo paṭiccasamuppādo. Ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

อินทรีย์ ๕ ที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

Sāyeva vijjā paññākkhandho. Ayaṃ khandhehi otaraṇā.

วิชชานั้นนั่นแหละคือปัญญขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย.

Sāyeva vijjā saṅkhārapariyāpannā, ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā, ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

วิชชานั้นนั่นแหละนับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย.

Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ, no ca bhavaṅgaṃ, ayaṃ āyatanehi otaraṇā.

ธัมมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ. อายตนะใดไม่มีอาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย.

Sekkhāya ca vimuttiyā asekkhāya ca vimuttiyā vimutto udatāri oghaṃ atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāya. Tenāha bhagavā ‘‘uddhaṃ adho’’ti.

ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยเสกขวิมุตติและอเสกขวิมุตติ ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้ามได้แล้ว เพื่อความไม่มีภพอีก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เบื้องบน เบื้องต่ำ” ดังนี้.

43. ‘‘Nissitassa calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena esevanto dukkhassā’’ti.

๔๓. “ความหวั่นไหวย่อมมีแก่ผู้มีที่อิงอาศัย, ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีที่อิงอาศัย, เมื่อความหวั่นไหวไม่มี, ปัสสัทธิย่อมมี, เมื่อปัสสัทธิมี, ความน้อมไปย่อมไม่มี, เมื่อความน้อมไปไม่มี, การมาและการไปย่อมไม่มี, เมื่อการมาและการไปไม่มี, การจุติและการอุบัติย่อมไม่มี, เมื่อการจุติและการอุบัติไม่มี, โลกนี้ก็ไม่มี โลกหน้าก็ไม่มี ในระหว่างโลกทั้งสองก็ไม่มี, นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์” ดังนี้.

‘‘Nissitassa calita’’nti nissayo nāma duvidho taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca. Tattha yā rattassa cetanā, ayaṃ taṇhānissayo; yā mūḷhassa cetanā, ayaṃ diṭṭhinissayo. Cetanā pana saṅkhārā, saṅkhārapaccayā [Pg.56] viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, evaṃ sabbo paṭiccasamuppādo. Ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

คำว่า “ความหวั่นไหวย่อมมีแก่ผู้มีที่อิงอาศัย” นั้น, ที่อิงอาศัยมี ๒ อย่าง คือ ตัณหานิสสัย และทิฏฐินิสสัย. ใน ๒ อย่างนั้น เจตนาของผู้กำหนัดยินดี นี้คือตัณหานิสสัย; เจตนาของผู้หลง นี้คือทิฏฐินิสสัย. ก็เจตนานั้นคือสังขาร, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

Tattha yā rattassa vedanā, ayaṃ sukhā vedanā. Yā sammūḷhassa vedanā, ayaṃ adukkhamasukhā vedanā, imā dve vedanā vedanākkhandho. Ayaṃ khandhehi otaraṇā.

ใน ๒ อย่างนั้น เวทนาของผู้กำหนัดยินดี นี้คือสุขเวทนา. เวทนาของผู้หลงงมงาย นี้คืออทุกขมสุขเวทนา, เวทนา ๒ อย่างนี้คือเวทนขันธ์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย.

Tattha sukhā vedanā dve indriyāni sukhindriyaṃ somanassindriyañca, adukkhamasukhā vedanā upekkhindriyaṃ. Ayaṃ indriyehi otaraṇā.

ในเวทนาเหล่านั้น สุขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์, อทุกขมสุขเวทนาเป็นอุเบกขินทรีย์. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

Tāniyeva indriyāni saṅkhārapariyāpannāni, ye saṅkhārā sāsavā bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā. Ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละนับเนื่องในสังขารขันธ์. สังขารเหล่าใดมีอาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย.

Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ sāsavaṃ bhavaṅgaṃ, ayaṃ āyatanehi otaraṇā.

ธัมมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ. อายตนะใดมีอาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย.

‘‘Anissitassa calitaṃ natthī’’ti samathavasena vā taṇhāya anissito vipassanāvase vā diṭṭhiyā anissito. Yā vipassanā ayaṃ vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, evaṃ sabbo paṭiccasamuppādo. Ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

คำว่า “ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีที่อิงอาศัย” นั้น, คือ ผู้ไม่ยึดถือตัณหาด้วยอำนาจสมถะ หรือผู้ไม่ยึดถือทิฏฐิด้วยอำนาจวิปัสสนา. วิปัสสนาใด นี้คือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ, ปฏิจจสมุปบาททั้งหมด [ย่อมเป็นไป] อย่างนี้. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

Sāyeva vipassanā paññākkhandho. Ayaṃ khandhehi otaraṇā.

วิปัสสนานั่นแหละ ชื่อว่าปัญญักขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย

Sāyeva vipassanā dve indriyāni – vīriyindriyañca paññindriyañca. Ayaṃ indriyehi otaraṇā.

วิปัสสนานั่นแหละ เป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ วิริยินทรีย์และปัญญินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย

Sāyeva vipassanā saṅkhārapariyāpannā, ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā. Ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

วิปัสสนานั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย

Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ, no ca bhavaṅgaṃ. Ayaṃ āyatanehi otaraṇā.

ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย

‘‘Passaddhiyā satī’’ti duvidhā passaddhi kāyikā ca cetasikā ca. Yaṃ kāyikaṃ sukhaṃ, ayaṃ kāyapassaddhi. Yaṃ cetasikaṃ sukhaṃ, ayaṃ cetasikā passaddhi. Passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati, samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, yathābhūtaṃ pajānanto nibbindati, nibbindanto [Pg.57] virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ ‘‘vimutta’’miti ñāṇaṃ hoti, ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti. So na namati rūpesu, na saddesu, na gandhesu, na rasesu, na phoṭṭhabbesu, na dhammesu khayā rāgassa khayā dosassa khayā mohassa yena rūpena tathāgataṃ tiṭṭhantaṃ carantaṃ paññāpayamāno paññāpeyya, tassa rūpassa khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā rūpasaṅkhaye vimutto, tathāgato atthītipi na upeti, natthītipi na upeti, atthi natthītipi na upeti, nevatthi no natthītipi na upeti. Atha kho gambhīro appameyyo asaṅkheyyo nibbutotiyeva saṅkhaṃ gacchati khayā rāgassa, khayā dosassa, khayā mohassa.

ในบทว่า “ปัสสัทธิยา สติ” ดังนี้ ปัสสัทธิมี ๒ อย่าง คือ กายิกปัสสัทธิและเจตสิกปัสสัทธิ สุขทางกายใด นี้คือกายปัสสัทธิ สุขทางใจใด นี้คือเจตสิกปัสสัทธิ ผู้มีกายสงบระงับ ย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริง เมื่อรู้ตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่าย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่า “หลุดพ้นแล้ว” ย่อมรู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” ท่านผู้นั้นย่อมไม่น้อมไปในรูปทั้งหลาย ไม่น้อมไปในเสียงทั้งหลาย ไม่น้อมไปในกลิ่นทั้งหลาย ไม่น้อมไปในรสทั้งหลาย ไม่น้อมไปในโผฏฐัพพะทั้งหลาย ไม่น้อมไปในธรรมทั้งหลาย เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ บุคคลเมื่อจะบัญญัติตถาคตผู้ยืนอยู่ ผู้เที่ยวไปอยู่ พึงบัญญัติด้วยรูปใด เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งรูปนั้น (พระอรหันต์) ผู้หลุดพ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งรูป ย่อมไม่เข้าถึง (ทิฏฐิ) ว่า ตถาคตมีอยู่, ว่า ตถาคตไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่และไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่ก็ไม่ใช่ ไม่มีอยู่ก็ไม่ใช่ แต่โดยที่แท้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งไม่ได้ ดับสนิทแล้ว เท่านั้น เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ

Yāya vedanāya…pe… yāya saññāya. Yehi saṅkhārehi. Yena viññāṇena tathāgataṃ tiṭṭhantaṃ carantaṃ paññāpayamāno paññāpeyya, tassa viññāṇassa khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā viññāṇasaṅkhaye vimutto, tathāgato atthītipi na upeti, natthītipi na upeti, atthi natthītipi na upeti, nevatthi no natthītipi na upeti. Atha kho gambhīro appameyyo asaṅkheyyo nibbutotiyeva saṅkhaṃ gacchati khayā rāgassa, khayā dosassa, khayā mohassa. ‘‘Āgatī’’ti idhāgati. ‘‘Gatī’’ti peccabhavo. Āgatigatīpi na bhavanti, ‘‘nevidhā’’ti chasu ajjhattikesu āyatanesu. ‘‘Na hura’’nti chasu bāhiresu āyatanesu. ‘‘Na ubhayamantarenā’’ti phassasamuditesu dhammesu attānaṃ na passati. ‘‘Esevanto dukkhassā’’ti paṭiccasamuppādo. So duvidho lokiyo ca lokuttaro ca. Tattha lokiyo avijjāpaccayā saṅkhārā, yāva jarāmaraṇā. Lokuttaro sīlavato avippaṭisāro jāyati, yāva nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Tenāha bhagavā ‘‘nissitassa calitaṃ anissitassa calitaṃ natthi…pe… esevanto dukkhassā’’ti.

ด้วยเวทนาใด...ฯลฯ...ด้วยสัญญาใด ด้วยสังขารเหล่าใด ด้วยวิญญาณใด บุคคลเมื่อจะบัญญัติตถาคตผู้ยืนอยู่ ผู้เที่ยวไปอยู่ พึงบัญญัติ, เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ ความสลัดคืนซึ่งวิญญาณนั้น (พระอรหันต์) ผู้หลุดพ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งวิญญาณ ย่อมไม่เข้าถึง (ทิฏฐิ) ว่า ตถาคตมีอยู่, ว่า ตถาคตไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่และไม่มีอยู่, ว่า ตถาคตมีอยู่ก็ไม่ใช่ ไม่มีอยู่ก็ไม่ใช่ แต่โดยที่แท้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งไม่ได้ ดับสนิทแล้ว เท่านั้น เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ บทว่า “อาคติ” คือ การมาในภพนี้ บทว่า “คติ” คือ ภพหน้า แม้การมาและการไป ย่อมไม่มี บทว่า “เนวิธา” คือ ในอายตนะภายใน ๖ บทว่า “น หุรํ” คือ ในอายตนะภายนอก ๖ บทว่า “น อุภยมนฺตเรนา” คือ ไม่เห็นอัตตาในธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกับผัสสะ บทว่า “เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา” คือ ปฏิจจสมุปบาท ปฏิจจสมุปบาทนั้นมี ๒ อย่าง คือ โลกิยะและโลกุตตระ ใน ๒ อย่างนั้น โลกิยปฏิจจสมุปบาท (เริ่ม) ตั้งแต่ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา จนถึง ชรามรณะ โลกุตตรปฏิจจสมุปบาท (เริ่ม) ตั้งแต่ สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร ชายติ จนถึง นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ความหวั่นไหวมีแก่ผู้มีตัณหาและทิฏฐิอาศัย ความหวั่นไหวไม่มีแก่ผู้ไม่มีตัณหาและทิฏฐิอาศัย...ฯลฯ... นี้แหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์” ดังนี้

44.

๔๔.

‘‘Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca lokasmimanekarūpā;

Piyaṃ paṭiccappabhavanti ete, piye asante na bhavanti ete.

“ความโศกก็ดี ความร่ำไรก็ดี หรือความทุกข์นานาชนิดในโลก มีอยู่เท่าใด สิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รัก เมื่อสิ่งเป็นที่รักไม่มี สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี”

Tasmā [Pg.58] hi te sukhino vītasokā, yesaṃ piyaṃ natthi kuhiñci loke;

Tasmā asokaṃ virajaṃ patthayāno, piyaṃ na kayirātha kuhiñci loke’’ti.

“เพราะเหตุนั้นแล ท่านเหล่าใดไม่มีสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ ท่านเหล่านั้นจึงเป็นผู้มีความสุข ปราศจากความโศก เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสภาวะที่ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี ไม่พึงทำสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ เลย” ดังนี้

‘‘Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca lokasmimanekarūpā piyaṃ paṭiccappabhavanti ete’’ti – ayaṃ dukkhā vedanā. ‘‘Piye asante na bhavanti ete’’ti – ayaṃ sukhā vedanā. Vedanā vedanākkhandho. Ayaṃ khandhehi otaraṇā.

บทว่า “ความโศกก็ดี ความร่ำไรก็ดี หรือความทุกข์นานาชนิดในโลก มีอยู่เท่าใด สิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งเป็นที่รัก” ดังนี้ นี้คือทุกขเวทนา บทว่า “เมื่อสิ่งเป็นที่รักไม่มี สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี” ดังนี้ นี้คือสุขเวทนา เวทนา ชื่อว่าเวทนากขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย

Vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, evaṃ sabbaṃ. Ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย

Tattha sukhā vedanā dve indriyāni – sukhindriyaṃ somanassindriyañca. Dukkhā vedanā dve indriyāni – dukkhindriyaṃ domanassindriyañca. Ayaṃ indriyehi otaraṇā.

ในเวทนาเหล่านั้น สุขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ ทุกขเวทนาเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ ทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย

Tāniyeva indriyāni saṅkhārapariyāpannāni, ye saṅkhārā sāsavā bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā. Ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นสาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย

Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ sāsavaṃ bhavaṅgaṃ. Ayaṃ āyatanehi otaraṇā.

ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นสาสวะ เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย

Tasmā hi te sukhino vītasokā, yesaṃ piyaṃ natthi kuhiñci loke;

Tasmā asokaṃ virajaṃ patthayāno, piyaṃ na kayirātha kuhiñci loketi.

“เพราะเหตุนั้นแล ท่านเหล่าใดไม่มีสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ ท่านเหล่านั้นจึงเป็นผู้มีความสุข ปราศจากความโศก เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสภาวะที่ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี ไม่พึงทำสิ่งเป็นที่รักในโลกไหนๆ เลย” ดังนี้

Idaṃ taṇhāpahānaṃ. Taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, evaṃ sabbaṃ. Ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

นี้คือการละตัณหา เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย

Taṃyeva taṇhāpahānaṃ samatho. So samatho dve indriyāni satindriyaṃ samādhindriyañca. Ayaṃ indriyehi otaraṇā.

การละตัณหานั่นแหละ ชื่อว่าสมถะ สมถะนั้นเป็นอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สตินทรีย์และสมาธินทรีย์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย

Soyeva samatho samādhikkhandho. Ayaṃ khandhehi otaraṇā.

สมถะนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าสมาธิกขันธ์ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย

Soyeva samatho saṅkhārapariyāpanno, ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā. Ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

สมถะนั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร, สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ, สังขารเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมธาตุ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย

Sā [Pg.59] dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ, no ca bhavaṅgaṃ. Ayaṃ āyatanehi otaraṇā. Tenāha bhagavā ‘‘ye keci sokā’’ti.

ธัมมธาตุนั้น นับเนื่องในธัมมายตนะ, อายตนะใดเป็นอนาสวะ และไม่เป็นปัจจัยแห่งภพ. นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัส (คาถา) ว่า “เย เกจิ โสกา” ดังนี้

Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa ce taṃ samijjhati;

Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchati.

เมื่อสัตว์ผู้ปรารถนากามอยู่ หากกามนั้นของเขาย่อมสำเร็จ, สัตว์นั้นได้สิ่งที่ตนปรารถนาแล้วย่อมมีใจยินดีโดยแท้.

Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati.

หากกามทั้งหลายของสัตว์นั้นผู้มีความใคร่ มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว เสื่อมไป, เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ.

Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatīti.

ภิกษุใดในโลกย่อมเว้นกาม เหมือนคนเว้นศีรษะงูด้วยเท้า, ภิกษุนั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ นี้ได้ ดังนี้.

Tattha yā pītimanatā, ayaṃ anunayo. Yadāha sallaviddhova ruppatīti, idaṃ paṭighaṃ. Anunayaṃ paṭighañca pana taṇhāpakkho, taṇhāya ca pana dasarūpīni āyatanāni padaṭṭhānaṃ. Ayaṃ āyatanehi otaraṇā.

ในคาถานั้น ความที่ใจยินดีใด นี้คืออนุนัย. ที่ตรัสว่า เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบ ดังนี้ นี้คือปฏิฆะ. อนึ่ง อนุนัยและปฏิฆะเป็นฝ่ายตัณหา, และอายตนะที่เป็นรูป ๑๐ เป็นปทัฏฐานของตัณหา. นี้คือโอตระณะด้วยอายตนะทั้งหลาย.

Tāniyeva dasa rūpīni rūpakāyo nāmasampayutto, tadubhayaṃ nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, evaṃ sabbaṃ. Ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

อายตนะที่เป็นรูป ๑๐ เหล่านั้นนั่นเทียวเป็นรูปกาย สัมปยุตด้วยนาม, ทั้งสองนั้นเป็นนามรูป, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้. นี้คือโอตระณะด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

Tadeva nāmarūpaṃ pañcakkhandho;

Ayaṃ khandhehi otaraṇā;

Tadeva nāmarūpaṃ aṭṭhārasa dhātuyo;

Ayaṃ dhātūhi otaraṇā;

นามรูปนั้นนั่นเทียวเป็นปัญจขันธ์; นี้คือโอตระณะด้วยขันธ์ทั้งหลาย; นามรูปนั้นนั่นเทียวเป็นธาตุ ๑๘; นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย.

Tattha yo rūpakāyo imāni pañca rūpīni indriyāni, yo nāmakāyo imāni pañca arūpīni indriyāni, imāni dasa indriyāni. Ayaṃ indriyehi otaraṇā.

ในนามรูปนั้น รูปกายใด อินทรีย์ที่เป็นรูป ๕ เหล่านี้ (เป็นรูปกายนั้น), นามกายใด อินทรีย์ที่เป็นอรูป ๕ เหล่านี้ (เป็นนามกายนั้น), เหล่านี้คืออินทรีย์ ๑๐. นี้คือโอตระณะด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

Tattha yadāha –

ในข้อนั้น ที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า –

‘‘Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatī’’ti.

ภิกษุใดในโลกย่อมเว้นกาม เหมือนคนเว้นศีรษะงูด้วยเท้า, ภิกษุนั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ นี้ได้ ดังนี้.

Ayaṃ saupādisesā nibbānadhātu, ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

นี้คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ, นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย.

Sāyeva saupādisesā nibbānadhātu vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, evaṃ sabbaṃ. Ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

สอุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นนั่นเทียวคือวิชชา, เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ, เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ, พึงทราบทั้งหมดอย่างนี้. นี้คือโอตระณะด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย.

Sāyeva [Pg.60] vijjā paññākkhandho. Ayaṃ khandhehi otaraṇā.

วิชชานั้นนั่นเทียวคือปัญญักขันธ์. นี้คือโอตระณะด้วยขันธ์ทั้งหลาย.

Sāyeva vijjā dve indriyāni – vīriyindriyaṃ paññindriyañca. Ayaṃ indriyehi otaraṇā.

วิชชานั้นนั่นเทียวคืออินทรีย์ ๒ ได้แก่ วิริยินทรีย์และปัญญินทรีย์. นี้คือโอตระณะด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย.

Sāyeva vijjā saṅkhārapariyāpannā, ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā. Ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

วิชชานั้นนั่นเทียวสงเคราะห์เข้าในสังขาร, สังขารเหล่าใดไม่มีอาสวะ และไม่ใช่ภวังค์, สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมธาตุ. นี้คือโอตระณะด้วยธาตุทั้งหลาย.

Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ, no ca bhavaṅgaṃ. Ayaṃ āyatanehi otaraṇā. Tenāha bhagavā ‘‘kāmaṃ kāmayamānassā’’ti.

ธัมมธาตุนั้นสงเคราะห์เข้าในธัมมายตนะ, อายตนะใดไม่มีอาสวะ และไม่ใช่ภวังค์. นี้คือโอตระณะด้วยอายตนะทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กามํ กามยมานสฺส” ดังนี้.

Ettāvatā paṭicca indriyakhandhadhātuāyatanāni samosaraṇotaraṇāni bhavanti. Evaṃ paṭicca indriyakhandhadhātuāyatanāni otāretabbāni. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘yo ca paṭiccuppādo’’ti.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมเป็นที่ประชุมลงและเป็นที่หยั่งลง. พึงหยั่งลงซึ่งปฏิจจสมุปบาท อินทรีย์ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท” ดังนี้.

Niyutto otaraṇo hāro.

โอตระณหาร จบ.

13. Sodhanahāravibhaṅgo

๑๓. โสธนหารวิภังค์

45. Tattha katamo sodhano hāro? ‘‘Vissajjitamhi pañhe’’tigāthā. Yathā āyasmā ajito pārāyane bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati –

๔๕. ในหาระเหล่านั้น โสธนหารเป็นไฉน? คาถาว่า “วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห” ดังนี้. เหมือนอย่างที่ท่านพระอชิตะในปารายนวรรคทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคว่า –

‘‘Kenassu nivuto loko, kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti.

โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้, เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ; พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทาของโลกนั้น, อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น.

‘‘Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]Vivicchā pamādā nappakāsati;

Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhaya’’nti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า:) อชิตะ โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้, ไม่ปรากฏเพราะวิจิกิจฉาและความประมาท; เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทา, ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น.

‘‘Kenassu nivuto loko’’ti pañhe ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti bhagavā padaṃ sodheti, no ca ārambhaṃ. ‘‘Kenassu nappakāsatī’’ti pañhe ‘‘vivicchā pamādā nappakāsatī’’ti bhagavā padaṃ sodheti, no ca ārambhaṃ. ‘‘Kissābhilepanaṃ brūsī’’ti pañhe ‘‘jappābhilepanaṃ brūmī’’ti bhagavā padaṃ sodheti, no ca ārambhaṃ. ‘‘Kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti pañhe ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti suddho ārambho. Tenāha bhagavā ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti.

ในปัญหาว่า “โลกถูกอะไรหนอหุ้มห่อไว้” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “เพราะอะไรหนอจึงไม่ปรากฏ” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ไม่ปรากฏเพราะวิจิกิจฉาและความประมาท” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “พระองค์ตรัสอะไรว่าเป็นเครื่องฉาบทา” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทา” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น” ดังนี้ (เมื่อตรัสว่า) “ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น” ดังนี้ อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้” ดังนี้.

‘‘Savanti [Pg.61] sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito]Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhīyare’’ti.

(ท่านพระอชิตะทูลถามว่า:) กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง, อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย; ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร.

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า:) อชิตะ กระแสเหล่าใดมีในโลก, สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น; เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา.

‘‘Savanti sabbadhi sotā, sotānaṃ kiṃ nivāraṇa’’nti pañhe ‘‘yāni sotāni lokasmiṃ, sati tesaṃ nivāraṇa’’nti bhagavā padaṃ sodheti, no ca ārambhaṃ. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhīyare’’ti pañhe ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti suddho ārambho. Tenāha bhagavā ‘‘yāni sotāni lokasmi’’nti.

ในปัญหาว่า “กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง, อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย” ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “กระแสเหล่าใดมีในโลก, สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น” ดังนี้ เป็นการทรงชำระบท แต่ยังไม่ทรงชำระอารัมภะ. ในปัญหาว่า “ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดกั้นด้วยอะไร” ดังนี้ (เมื่อตรัสว่า) “เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องสังวรแห่งกระแสทั้งหลาย, กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา” ดังนี้ อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กระแสเหล่าใดมีในโลก” ดังนี้.

‘‘Paññā ceva sati ca, [iccāyasmā ajito]Nāmarūpañca mārisa;

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhatī’’ti.

(ท่านพระอชิตะทูลถามว่า:) ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ปัญญา สติ และนามรูป, ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกเรื่องนี้, ธรรมนี้ย่อมดับไปที่ไหน.

Pañhe –

ในปัญหานั้น (ตรัสตอบว่า) –

‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti.

อชิตะ ท่านถามปัญหานั้นใด เราจะบอกปัญหานั้นแก่ท่าน; นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือในที่ใด; เพราะวิญญาณดับ นามและรูปนั้นย่อมดับไปในที่นี้.

Suddho ārambho. Tenāha bhagavā ‘‘yametaṃ pañhaṃ apucchī’’ti. Yattha evaṃ suddho ārambho, so pañho visajjito bhavati. Yattha pana ārambho asuddho, na tāva so pañho visajjito bhavati. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘vissajjitamhi pañhe’’ti.

อารัมภะเป็นอันถูกชำระแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ” ดังนี้. ในปัญหาใด อารัมภะถูกชำระแล้วอย่างนี้ ปัญหานั้นย่อมเป็นอันถูกวิสัชนาแล้ว. แต่ในปัญหาใด อารัมภะยังไม่ถูกชำระ ปัญหานั้นย่อมยังไม่เป็นอันถูกวิสัชนาเพียงนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห” ดังนี้.

Niyutto sodhano hāro.

โสธนหาร จบ.

14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgo

๑๔. อธิษฐานหารวิภังค์

46. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? ‘‘Ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā’’ti.

๔๖. บรรดาหารเหล่านั้น อธิษฐานหารเป็นไฉน? คือ ธรรมทั้งหลายที่ทรงแสดงไว้โดยความเป็นอันเดียวกันบ้าง โดยความต่างกันบ้าง (ชื่อว่าอธิษฐานหาร)

Ye tattha niddiṭṭhā, tathā te dhārayitabbā.

ธรรมเหล่าใดที่ทรงแสดงไว้ในเทศนานั้น ธรรมเหล่านั้นพึงทรงจำไว้ (เข้าใจ) อย่างนั้น

‘‘Dukkha’’nti [Pg.62] ekattatā. Tattha katamaṃ dukkhaṃ? Jāti dukkhā, jarā dukkhā, byādhi dukkho, maraṇaṃ dukkhaṃ, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā, rūpā dukkhā, vedanā dukkhā, saññā dukkhā, saṅkhārā dukkhā, viññāṇaṃ dukkhaṃ. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “ทุกข์” นี้เป็นเอกัตตตา (ธรรมที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) ในคำนั้น ทุกข์เป็นไฉน? คือ ชาติเป็นทุกข์ ชราเป็นทุกข์ พยาธิเป็นทุกข์ มรณะเป็นทุกข์ ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักเป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้นั้นก็เป็นทุกข์ ว่าโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ คือ รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ นี้เป็นเวมัตตตา (ธรรมที่ต่างกัน)

‘‘Dukkhasamudayo’’ti ekattatā. Tattha katamo dukkhasamudayo? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī. Seyyathidaṃ, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “ทุกขสมุทัย” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขสมุทัยเป็นไฉน? คือ ตัณหานี้ใดที่ทำให้มีภพอีก มีความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน ยินดียิ่งในภพหรืออารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘Dukkhanirodho’’ti ekattatā. Tattha katamo dukkhanirodho? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “ทุกขนิโรธ” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขนิโรธเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นแหละด้วยวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘Dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti ekattatā. Tattha katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘Maggo’’ti ekattatā. Tattha katamo maggo? Nirayagāmī maggo tiracchānayonigāmī maggo pettivisayagāmī maggo asurayoniyo maggo saggagāmiyo maggo manussagāmī maggo nibbānagāmī maggo. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “มรรค” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น มรรคเป็นไฉน? คือ มรรคเป็นทางไปสู่นรก มรรคเป็นทางไปสู่กำเนิดดิรัจฉาน มรรคเป็นทางไปสู่เปรตวิสัย มรรคเป็นทางไปสู่กำเนิดอสูร มรรคเป็นทางไปสู่สวรรค์ มรรคเป็นทางไปสู่มนุษย์ มรรคเป็นทางไปสู่นิพพาน นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘Nirodho’’ti ekattatā. Tattha katamo nirodho? Paṭisaṅkhānirodho appaṭisaṅkhānirodho anunayanirodho paṭighanirodho mānanirodho makkhanirodho paḷāsanirodho issānirodho macchariyanirodho sabbakilesanirodho. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “นิโรธ” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น นิโรธเป็นไฉน? คือ ปฏิสังขานิโรธ (ความดับด้วยปัญญา) อปฏิสังขานิโรธ (ความดับไปเอง) อนุนยนิโรธ (ความดับแห่งความยินดี) ปฏิฆนิโรธ (ความดับแห่งความกระทบกระทั่ง) มานนิโรธ (ความดับแห่งมานะ) มักขนิโรธ (ความดับแห่งการลบหลู่คุณท่าน) ปลาสนิโรธ (ความดับแห่งการตีเสมอ) อิสสานิโรธ (ความดับแห่งความริษยา) มัจฉริยนิโรธ (ความดับแห่งความตระหนี่) สัพพกิเลสนิโรธ (ความดับแห่งกิเลสทั้งปวง) นี้เป็นเวมัตตตา

‘‘Rūpa’’nti ekattatā. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cātumahābhūtikaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya rūpassa paññatti. Tattha katamāni cattāri mahābhūtāni? Pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu.

คำว่า “รูป” นี้เป็นเอกัตตตา ในคำนั้น รูปเป็นไฉน? คือ รูปที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ และบัญญัติแห่งอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ในมหาภูตรูป ๔ นั้น มหาภูตรูป ๔ เป็นไฉน? คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ

47. Dvīhi ākārehi dhātuyo pariggaṇhāti saṅkhepena ca vitthārena ca. Kathaṃ vitthārena dhātuyo pariggaṇhāti? Vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṃ [Pg.63] vitthārena pariggaṇhāti, dvādasahi ākārehi āpodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti, catūhi ākārehi tejodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti, chahi ākārehi vāyodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti.

๔๗. บัณฑิตย่อมกำหนดธาตุทั้งหลายโดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยย่อและโดยพิสดาร บัณฑิตย่อมกำหนดธาตุทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร? คือ ย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ ย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ ย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ ย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖

Katamehi vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti? Atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ matthake matthaluṅganti imehi vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti.

บัณฑิตย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ เป็นไฉน? คือ ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า สมองในกะโหลกศีรษะ บัณฑิตย่อมกำหนดปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ เหล่านี้

Katamehi dvādasahi ākārehi āpodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti? Atthi imasmiṃ kāye pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttanti imehi dvādasahi ākārehi āpodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti.

บัณฑิตย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ เป็นไฉน? คือ ในกายนี้มี ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ ปัสสาวะ บัณฑิตย่อมกำหนดอาโปธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๑๒ เหล่านี้

Katamehi catūhi ākārehi tejodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti? Yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, imehi catūhi ākārehi tejodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti.

บัณฑิตย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ เป็นไฉน? คือ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายอบอุ่น ๑ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายทรุดโทรม ๑ เตโชธาตุที่ทำให้ร่างกายกระวนกระวาย ๑ เตโชธาตุที่ย่อยอาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม ให้ย่อยไปด้วยดี ๑ บัณฑิตย่อมกำหนดเตโชธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๔ เหล่านี้

Katamehi chahi ākārehi vāyodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti? Uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso iti, imehi chahi ākārehi vāyodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti.

บัณฑิตย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖ เป็นไฉน? คือ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ๑ ลมพัดลงเบื้องต่ำ ๑ ลมในท้อง ๑ ลมในไส้ ๑ ลมพัดไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ๑ ลมหายใจเข้าออก ๑ บัณฑิตย่อมกำหนดวาโยธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๖ เหล่านี้

Evaṃ imehi dvācattālīsāya ākārehi vitthārena dhātuyo sabhāvato upalakkhayanto tulayanto parivīmaṃsanto pariyogāhanto paccavekkhanto na kiñci gayhūpagaṃ passati kāyaṃ vā kāyapadesaṃ vā, yathā candanikaṃ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṃ passeyya, yathā saṅkāraṭṭhānaṃ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṃ passeyya, yathā vaccakuṭiṃ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṃ passeyya, yathā sivathikaṃ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṃ passeyya. Evameva imehi dvācattālīsāya ākārehi evaṃ vitthārena dhātuyo sabhāvato [Pg.64] upalakkhayanto tulayanto parivīmaṃsanto pariyogāhanto paccavekkhanto na kiñci gayhūpagaṃ passati kāyaṃ vā kāyapadesaṃ vā. Tenāha bhagavā yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātu, yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā. Taṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā pathavīdhātuyā nibbindati, pathavīdhātuyā cittaṃ virājeti. Yā ceva kho pana ajjhattikā āpodhātu, yā ca bāhirā āpodhātu…pe… yā ceva kho pana ajjhattikā tejodhātu, yā ca bāhirā tejodhātu…pe… yā ceva kho pana ajjhattikā vāyodhātu, yā ca bāhirā vāyodhātu, vāyodhāturevesā. Taṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā vāyodhātuyā nibbindati, vāyodhātuyā cittaṃ virājeti. Ayaṃ vemattatā.

เมื่อกำหนดหมาย เทียบเคียง ใคร่ครวญ หยั่งลง พิจารณาธาตุทั้งหลายโดยพิสดาร โดยสภาวะ ด้วยอาการ ๔๒ เหล่านี้อย่างนี้ ย่อมไม่เห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา คือ กาย หรือส่วนแห่งกาย เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาซากศพที่เน่าพอง ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาที่ทิ้งขยะ ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาวัจจกุฎี ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันใด, เหมือนอย่างบุคคลเมื่อค้นหาป่าช้า ก็ไม่พึงเห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา ฉันนั้น. ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อกำหนดหมาย เทียบเคียง ใคร่ครวญ หยั่งลง พิจารณาธาตุทั้งหลายโดยพิสดาร โดยสภาวะ ด้วยอาการ ๔๒ เหล่านี้อย่างนี้ ย่อมไม่เห็นสิ่งอะไร ๆ ที่ควรถือเอา คือ กาย หรือส่วนแห่งกาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ปฐวีธาตุที่เป็นภายในก็ดี ปฐวีธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี นั่นเป็นเพียงปฐวีธาตุเท่านั้น. พึงเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในปฐวีธาตุ. อาโปธาตุที่เป็นภายในก็ดี อาโปธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี...เป... เตโชธาตุที่เป็นภายในก็ดี เตโชธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี...เป... วาโยธาตุที่เป็นภายในก็ดี วาโยธาตุที่เป็นภายนอกก็ดี นั่นเป็นเพียงวาโยธาตุเท่านั้น. พึงเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ครั้นเห็นธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ ย่อมคลายความกำหนัดในวาโยธาตุ. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

48. ‘‘Avijjā’’ti ekattatā. Tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ, yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asallakkhaṇā anupalakkhaṇā apaccupalakkhaṇā asamavekkhaṇaṃ apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. Ayaṃ vemattatā.

๔๘. คำว่า “อวิชชา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น อวิชชาเป็นไฉน? คือ ความไม่รู้ในทุกข์, ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย, ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ, ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ความไม่รู้ในส่วนอดีต, ความไม่รู้ในส่วนอนาคต, ความไม่รู้ทั้งในส่วนอดีตและส่วนอนาคต, ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้นคือปฏิจจสมุปบาท. ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่ตรัสรู้ ความไม่รู้ตาม ความไม่รู้พร้อม ความไม่แทงตลอด ความไม่กำหนดหมาย ความไม่เข้าไปกำหนดหมาย ความไม่เข้าไปกำหนดหมายเฉพาะหน้า ความไม่พิจารณา การไม่ทำให้ประจักษ์ ความมีปัญญาทราม ความเป็นพาล ความไม่รู้ทั่วพร้อม ความหลง ความหลงใหล ความหลงใหลอย่างยิ่ง อวิชชา โอฆะคืออวิชชา โยคะคืออวิชชา อนุสัยคืออวิชชา ปริยุฏฐานคืออวิชชา กลอนคืออวิชชา โมหะอันเป็นอกุศลมูล ใด ที่มีลักษณะเช่นนี้. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘Vijjā’’ti ekattatā. Tattha katamā vijjā? Dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ, pubbante ñāṇaṃ, aparante ñāṇaṃ, pubbantāparante ñāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇaṃ, yā evarūpā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo saṃlakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko [Pg.65] paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “วิชชา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น วิชชาเป็นไฉน? คือ ความรู้ในทุกข์, ความรู้ในทุกขสมุทัย, ความรู้ในทุกขนิโรธ, ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ความรู้ในส่วนอดีต, ความรู้ในส่วนอนาคต, ความรู้ทั้งในส่วนอดีตและส่วนอนาคต, ความรู้ในธรรมทั้งหลายที่อาศัยกันเกิดขึ้นคือปฏิจจสมุปบาท. ปัญญา ความรู้ทั่ว ความวิจัย ความเลือกเฟ้น ความวิจัยในธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนดหมายเฉพาะหน้า ความเป็นบัณฑิต ความฉลาด ความละเอียด ความแจ่มแจ้ง ความคิด ความพิจารณา ปัญญาดุจแผ่นดิน ปัญญา(ทรงจำ) ปัญญาเป็นเครื่องนำไป วิปัสสนา สัมปชัญญะ ปัญญาดุจปฏัก ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ศัสตราคือปัญญา ปราสาทคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา แสงโอภาสคือปัญญา ประทีปคือปัญญา รัตนะคือปัญญา ความไม่หลง ความวิจัยในธรรม สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งมรรค อันนับเนื่องในมรรค ใด ที่มีลักษณะเช่นนี้. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘Samāpattī’’ti ekattatā. Tattha katamā samāpatti? Saññāsamāpatti asaññāsamāpatti, nevasaññānāsaññāsamāpatti. Vibhūtasaññāsamāpatti nirodhasamāpattīti. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “สมาบัติ” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น สมาบัติเป็นไฉน? คือ สัญญาสมาบัติ, อสัญญาสมาบัติ, เนวสัญญานาสัญญาสมาบัติ, วิภูตสัญญาสมาบัติ, และนิโรธสมาบัติ. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘Jhāyī’’ti ekattatā. Tattha katamo jhāyī? Atthi sekkho jhāyī, atthi asekkho jhāyī, nevasekkhanāsekkho jhāyī, ājāniyo jhāyī, assakhaluṅko jhāyī, diṭṭhuttaro jhāyī, taṇhuttaro jhāyī, paññuttaro jhāyī. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “ผู้เข้าฌาน” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น ผู้เข้าฌานเป็นไฉน? คือ ผู้เข้าฌานที่เป็นเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นอเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่ไม่ใช่ทั้งเสขะและอเสขะ มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นอาชาไนย มีอยู่, ผู้เข้าฌานที่เป็นม้าพยศ มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีตัณหาเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่, ผู้เข้าฌานผู้มีปัญญาเป็นอย่างยิ่ง มีอยู่. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘Samādhī’’ti ekattatā. Tattha katamo samādhi? Saraṇo samādhi, araṇo samādhi, savero samādhi, avero samādhi, sabyāpajjo samādhi, abyāpajjo samādhi, sappītiko samādhi, nippītiko samādhi, sāmiso samādhi, nirāmiso samādhi, sasaṅkhāro samādhi, asaṅkhāro samādhi, ekaṃsabhāvito samādhi, ubhayaṃsabhāvito samādhi, ubhayato bhāvitabhāvano samādhi, savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhi, hānabhāgiyo samādhi, ṭhitibhāgiyo samādhi, visesabhāgiyo samādhi, nibbedhabhāgiyo samādhi, lokiyo samādhi, lokuttaro samādhi, micchāsamādhi, sammāsamādhi. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “สมาธิ” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น สมาธิเป็นไฉน? คือ สรณสมาธิ, อรณสมาธิ, สเวรสมาธิ, อเวรสมาธิ, สัพยาปัชฌสมาธิ, อัพยาปัชฌสมาธิ, สัปปีติกสมาธิ, นิปปีติกสมาธิ, สามิสสมาธิ, นิรามิสสมาธิ, สสังขารสมาธิ, อสังขารสมาธิ, เอกังสภาวิตสมาธิ, อุภยังสภาวิตสมาธิ, อุภยโตภาวิตภาวโนสมาธิ, สวิตักกสวิจารสมาธิ, อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ, อวิตักกอวิจารสมาธิ, หานภาคิยสมาธิ, ฐิติภาคิยสมาธิ, วิเสสภาคิยสมาธิ, นิพเพธภาคิยสมาธิ, โลกิยสมาธิ, โลกุตตรสมาธิ, มิจฉาสมาธิ, สัมมาสมาธิ. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘Paṭipadā’’ti ekattatā. Tattha katamā paṭipadā? Āgāḷhapaṭipadā, nijjhāmapaṭipadā, majjhimapaṭipadā, akkhamā paṭipadā, khamā paṭipadā, samā paṭipadā, damā paṭipadā, dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññāti. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า “ปฏิปทา” เป็นชื่อของภาวะที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น ปฏิปทาเป็นไฉน? คือ อาคาฬหปฏิปทา, นิชฌามปฏิปทา, มัชฌิมาปฏิปทา, อักขมาปฏิปทา, ขมาปฏิปทา, สมาปฏิปทา, ทมาปฏิปทา, ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, และสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา. นี้เป็นความแตกต่างกัน.

‘‘Kāyo’’ti ekattatā. Tattha katamo kāyo? Nāmakāyo rūpakāyo ca. Tattha katamo rūpakāyo? Kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo [Pg.66] assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttaṃ matthaluṅganti – ayaṃ rūpakāyo. Nāmakāyo nāma vedanā saññā cetanā cittaṃ phasso manasikāroti – ayaṃ nāmakāyoti. Ayaṃ vemattatā.

คำว่า กาย ได้แก่ ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในคำนั้น กายคืออะไร? คือ นามกายและรูปกาย. ในกายทั้งสองนั้น รูปกายคืออะไร? คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา มันเหลว น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร เยื่อในสมอง - นี้คือรูปกาย. ที่ชื่อว่านามกาย คือ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ผัสสะ มนสิการ - นี้คือนามกาย. นี้คือความแตกต่างกัน.

Evaṃ yo dhammo yassa dhammassa samānabhāvo, so dhammo tassa dhammassa ekattatāya ekī bhavati. Yena yena vā pana vilakkhaṇo, tena tena vemattaṃ gacchati. Evaṃ sutte vā veyyākaraṇe vā gāthāyaṃ vā pucchitena vīmaṃsayitabbaṃ, kiṃ ekattatāya pucchati, udāhu vemattatāyāti. Yadi ekattatāya pucchitaṃ, ekattatāya visajjayitabbaṃ. Yadi vemattatāya pucchitaṃ, vemattatāya visajjayitabbaṃ. Yadi sattādhiṭṭhānena pucchitaṃ, sattādhiṭṭhānena visajjayitabbaṃ. Yadi dhammādhiṭṭhānena pucchitaṃ, dhammādhiṭṭhānena visajjayitabbaṃ. Yathā yathā vā pana pucchitaṃ, tathā tathā visajjayitabbaṃ. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘ekattatāya dhammā’’ti.

ด้วยประการฉะนี้ ธรรมใดมีความเป็นสภาพเสมอกันกับธรรมใด ธรรมนั้นย่อมเป็นอันเดียวกันกับธรรมนั้นโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. แต่ธรรมใดมีลักษณะต่างกันโดยประการใดๆ ธรรมนั้นย่อมถึงความแตกต่างกันโดยประการนั้นๆ. ด้วยประการฉะนี้ ผู้ถูกถามพึงพิจารณาในสูตรก็ดี ในไวยากรณ์ก็ดี ในคาถาก็ดี ว่า เขาถามโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือว่าถามโดยความแตกต่างกัน. ถ้าเขาถามโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ก็พึงตอบโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ถ้าเขาถามโดยความแตกต่างกัน ก็พึงตอบโดยความแตกต่างกัน. ถ้าเขาถามโดยสัตตาธิษฐาน ก็พึงตอบโดยสัตตาธิษฐาน. ถ้าเขาถามโดยธรรมาธิษฐาน ก็พึงตอบโดยธรรมาธิษฐาน. หรือว่า เขาถามโดยประการใดๆ ก็พึงตอบโดยประการนั้นๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายโดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน".

Niyutto adhiṭṭhāno hāro.

อธิษฐานหาร จบแล้ว.

15. Parikkhārahāravibhaṅgo

๑๕. การจำแนกบริขารหาร

49. Tattha katamo parikkhāro hāro? ‘‘Ye dhammā yaṃ dhammaṃ janayantī’’ti.

๑๕. ในหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? คือ (หารที่กล่าวไว้ว่า) "ธรรมเหล่าใดให้เกิดธรรมใด".

Yo dhammo yaṃ dhammaṃ janayati, tassa so parikkhāro. Kiṃlakkhaṇo parikkhāro? Janakalakkhaṇo parikkhāro. Dve dhammā janayanti hetu ca paccayo ca. Tattha kiṃlakkhaṇo hetu, kiṃlakkhaṇo paccayo? Asādhāraṇalakkhaṇo hetu, sādhāraṇalakkhaṇo paccayo. Yathā kiṃ bhave? Yathā aṅkurassa nibbattiyā bījaṃ asādhāraṇaṃ, pathavī āpo ca sādhāraṇā. Aṅkurassa hi pathavī āpo ca paccayo sabhāvo hetu. Yathā vā pana ghaṭe duddhaṃ pakkhittaṃ dadhi bhavati, na catthi ekakālasamavadhānaṃ duddhassa ca dadhissa ca. Evamevaṃ natthi ekakālasamavadhānaṃ hetussa ca paccayassa ca.

๔๙. ธรรมใดให้เกิดธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นปริกขารของธรรมนั้น. ปริกขารมีลักษณะอย่างไร? ปริกขารมีลักษณะให้เกิด. ธรรม ๒ อย่างย่อมให้เกิด คือ เหตุและปัจจัย. ในธรรม ๒ อย่างนั้น อะไรมีลักษณะเป็นเหตุ อะไรมีลักษณะเป็นปัจจัย? เหตุมีลักษณะไม่ทั่วไป ปัจจัยมีลักษณะทั่วไป. เป็นอย่างไร? เหมือนอย่างว่า ในการเกิดขึ้นแห่งหน่อ พืชเป็นสิ่งไม่ทั่วไป ส่วนดินและน้ำเป็นสิ่งทั่วไป. จริงอยู่ ดินและน้ำเป็นปัจจัยของหน่อ สภาวะ (คือพืช) เป็นเหตุ. หรืออีกอย่างหนึ่ง เหมือนนมที่ใส่ไว้ในหม้อย่อมกลายเป็นนมส้ม การอยู่พร้อมกันในกาลเดียวกันของนมและนมส้มย่อมไม่มี. ฉันใดก็ฉันนั้น การอยู่พร้อมกันในกาลเดียวกันของเหตุและปัจจัยย่อมไม่มี.

Ayañhi saṃsāro sahetu sappaccayo nibbatto. Vuttaṃ hi avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, evaṃ sabbo paṭiccasamuppādo. Iti avijjā avijjāya hetu ayoniso manasikāro paccayo. Purimikā avijjā pacchimikāya avijjāya hetu. Tattha purimikā avijjā avijjānusayo [Pg.67] pacchimikā avijjā avijjāpariyuṭṭhānaṃ, purimiko avijjānusayo pacchimikassa avijjāpariyuṭṭhānassa hetubhūto paribrūhanāya, bījaṅkuro viya samanantarahetutāya. Yaṃ pana yattha phalaṃ nibbattati, idamassa paramparahetutāya hetubhūtaṃ. Duvidho hi hetu samanantarahetu paramparahetu ca, evaṃ avijjāyapi duvidho hetu samanantarahetu paramparahetu ca.

จริงอยู่ สังสารวัฏนี้เกิดขึ้นมีเหตุมีปัจจัย. ดังที่ตรัสไว้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ปฏิจจสมุปบาททั้งหมดก็เป็นเช่นนี้. ดังนั้น อวิชชาเป็นเหตุของอวิชชา อโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัย. อวิชชาที่เกิดก่อนเป็นเหตุของอวิชชาที่เกิดหลัง. ในอวิชชาทั้งสองนั้น อวิชชาที่เกิดก่อนคืออวิชชานุสัย อวิชชาที่เกิดหลังคืออวิชชาปริยุฏฐาน, อวิชชานุสัยที่เกิดก่อนเป็นเหตุเพื่อความเจริญแก่อวิชชาปริยุฏฐานที่เกิดหลัง, เป็นเหตุในลำดับติดต่อกันเหมือนพืชและหน่อ. ส่วนผลใดเกิดขึ้นในที่ใด นี้เป็นเหตุของผลนั้นโดยความเป็นเหตุสืบต่อกันไป. จริงอยู่ เหตุมี ๒ อย่าง คือ สมนันตรเหตุ และปรัมปรเหตุ. แม้ในอวิชชาก็ฉันนั้น เหตุมี ๒ อย่าง คือ สมนันตรเหตุ และปรัมปรเหตุ.

Yathā vā pana thālakañca vaṭṭi ca telañca padīpassa paccayabhūtaṃ na sabhāvahetu, na hi sakkā thālakañca vaṭṭiñca telañca anaggikaṃ dīpetuṃ padīpassa paccayabhūtaṃ. Padīpo viya sabhāvo hetu hoti. Iti sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Ajjhattiko hetu, bāhiro paccayo. Janako hetu, pariggāhako paccayo. Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo.

หรืออีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างว่า ถาดประทีป ไส้ และน้ำมัน เป็นปัจจัยของดวงประทีป แต่ไม่ใช่สภาวเหตุ, จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจุดถาดประทีป ไส้ และน้ำมันที่ไม่มีไฟให้ลุกโพลงได้ ซึ่งเป็นปัจจัยของดวงประทีป. สภาวะที่เป็นเช่นเดียวกับดวงประทีปย่อมเป็นเหตุ. ดังนั้น สภาวะเป็นเหตุ ปรภาวะเป็นปัจจัย. สิ่งภายในเป็นเหตุ สิ่งภายนอกเป็นปัจจัย. สิ่งที่ให้เกิดเป็นเหตุ สิ่งที่อุปถัมภ์เป็นปัจจัย. สิ่งที่ไม่ทั่วไปเป็นเหตุ สิ่งที่ทั่วไปเป็นปัจจัย.

Avupacchedattho santati attho, nibbatti attho phalattho, paṭisandhi attho punabbhavattho, palibodhattho pariyuṭṭhānattho, asamugghātattho anusayattho, asampaṭivedhattho avijjattho, apariññātattho viññāṇassa bījattho. Yattha avupacchedo tattha santati, yattha santati tattha nibbatti, yattha nibbatti tattha phalaṃ, yattha phalaṃ tattha paṭisandhi, yattha paṭisandhi tattha punabbhavo, yattha punabbhavo tattha palibodho, yattha palibodho tattha pariyuṭṭhānaṃ, yattha pariyuṭṭhānaṃ tattha asamugghāto. Yattha asamugghāto tattha anusayo, yattha anusayo tattha asampaṭivedho, yattha asampaṭivedho tattha avijjā, yattha avijjā tattha sāsavaṃ viññāṇaṃ apariññātaṃ, yattha sāsavaṃ viññāṇaṃ apariññātaṃ tattha bījattho.

อรรถว่าความไม่ขาดสาย คืออรรถว่าความสืบต่อ. อรรถว่าการเกิดขึ้น คืออรรถว่าผล. อรรถว่าการปฏิสนธิ คืออรรถว่าภพใหม่. อรรถว่าความกังวล คืออรรถว่าการครอบงำ. อรรถว่าการที่ยังกำจัดไม่ได้ คืออรรถว่าอนุสัย. อรรถว่าการไม่รู้แจ้ง คืออรรถว่าอวิชชา. อรรถว่าการที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ คืออรรถของความเป็นพืชเชื้อแห่งวิญญาณ. ในที่ใดมีความไม่ขาดสาย ในที่นั้นมีความสืบต่อ, ในที่ใดมีความสืบต่อ ในที่นั้นมีการเกิดขึ้น, ในที่ใดมีการเกิดขึ้น ในที่นั้นมีผล, ในที่ใดมีผล ในที่นั้นมีการปฏิสนธิ, ในที่ใดมีการปฏิสนธิ ในที่นั้นมีภพใหม่, ในที่ใดมีภพใหม่ ในที่นั้นมีความกังวล, ในที่ใดมีความกังวล ในที่นั้นมีการครอบงำ, ในที่ใดมีการครอบงำ ในที่นั้นมีการที่ยังกำจัดไม่ได้. ในที่ใดมีการที่ยังกำจัดไม่ได้ ในที่นั้นมีอนุสัย, ในที่ใดมีอนุสัย ในที่นั้นมีการไม่รู้แจ้ง, ในที่ใดมีการไม่รู้แจ้ง ในที่นั้นมีอวิชชา, ในที่ใดมีอวิชชา ในที่นั้นมีสาสววิญญาณที่ยังไม่ได้กำหนดรู้, ในที่ใดมีสาสววิญญาณที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ ในที่นั้นมีอรรถของความเป็นพืชเชื้อ.

Sīlakkhandho samādhikkhandhassa paccayo, samādhikkhandho paññākkhandhassa paccayo, paññākkhandho vimuttikkhandhassa paccayo, vimuttikkhandho vimuttiñāṇadassanakkhandhassa paccayo. Titthaññutā pītaññutāya paccayo, pītaññutā pattaññutāya paccayo, pattaññutā attaññutāya paccayo.

ศีลขันธ์เป็นปัจจัยของสมาธิขันธ์, สมาธิขันธ์เป็นปัจจัยของปัญญาขันธ์, ปัญญาขันธ์เป็นปัจจัยของวิมุตติขันธ์, วิมุตติขันธ์เป็นปัจจัยของวิมุตติญาณทัสสนขันธ์. ติตถัญญุตาเป็นปัจจัยของปีตัญญุตา, ปีตัญญุตาเป็นปัจจัยของปัตตัญญุตา, ปัตตัญญุตาเป็นปัจจัยของอัตตัญญุตา.

Yathā vā pana cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tattha cakkhu ādhipateyyapaccayatāya paccayo, rūpā ārammaṇapaccayatāya paccayo. Āloko sannissayatāya paccayo, manasikāro sabhāvo hetu[Pg.68]. Saṅkhārā viññāṇassa paccayo, sabhāvo hetu. Viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo, sabhāvo hetu. Nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo, sabhāvo hetu. Saḷāyatanaṃ phassassa paccayo, sabhāvo hetu. Phasso vedanāya paccayo, sabhāvo hetu. Vedanā taṇhāya paccayo, sabhāvo hetu. Taṇhā upādānassa paccayo, sabhāvo hetu. Upādānaṃ bhavassa paccayo, sabhāvo hetu. Bhavo jātiyā paccayo, sabhāvo hetu. Jāti jarāmaraṇassa paccayo, sabhāvo hetu. Jarāmaraṇaṃ sokassa paccayo, sabhāvo hetu. Soko paridevassa paccayo, sabhāvo hetu. Paridevo dukkhassa paccayo, sabhāvo hetu. Dukkhaṃ domanassassa paccayo, sabhāvo hetu. Domanassaṃ upāyāsassa paccayo, sabhāvo hetu. Evaṃ yo koci upanissayo sabbo so parikkhāro. Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘ye dhammā yaṃ dhammaṃ janayantī’’ti.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนจักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุและรูป ในคำนั้น จักขุเป็นปัจจัยโดยความเป็นอธิปติปัจจัย รูปเป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย แสงสว่างเป็นปัจจัยโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย มนสิการเป็นสภาวะ เป็นเหตุ สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ วิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป เป็นสภาวะ เป็นเหตุ นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ สฬายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยแก่เวทนา เป็นสภาวะ เป็นเหตุ เวทนาเป็นปัจจัยแก่ตัณหา เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ตัณหาเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน เป็นสภาวะ เป็นเหตุ อุปาทานเป็นปัจจัยแก่ภพ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ชรามรณะเป็นปัจจัยแก่โสกะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ โสกะเป็นปัจจัยแก่ปริเทวะ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ปริเทวะเป็นปัจจัยแก่ทุกข์ เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ทุกข์เป็นปัจจัยแก่โทมนัส เป็นสภาวะ เป็นเหตุ โทมนัสเป็นปัจจัยแก่อุปายาส เป็นสภาวะ เป็นเหตุ ด้วยประการฉะนี้ อุปนิสสยปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ชื่อว่าปริกขาร เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนเถระจึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่าใดย่อมยังธรรมเหล่าใดให้เกิด” ดังนี้

Niyutto parikkhāro hāro.

ปริกขารหาระ จบ

16. Samāropanahāravibhaṅgo

๑๖. สมารอปนหารวิภังค์

50. Tattha katamo samāropano hāro? ‘‘Ye dhammā yaṃmūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā’’ti.

๕๐. ในหาระเหล่านั้น สมารอปนหาระเป็นไฉน? คือ ธรรมเหล่าใดมีธรรมใดเป็นมูล และธรรมเหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกัน อันพระมุนีทรงประกาศไว้แล้ว ดังนี้

Ekasmiṃ padaṭṭhāne yattakāni padaṭṭhānāni otaranti, sabbāni tāni samāropayitabbāni. Yathā āvaṭṭe hāre bahukāni padaṭṭhānāni otarantīti. Tattha samāropanā catubbidhā padaṭṭhānaṃ, vevacanaṃ, bhāvanā, pahānamiti.

ในปทัฏฐานหนึ่ง ปทัฏฐานทั้งหลายมีประมาณเท่าใดหยั่งลง ปทัฏฐานเหล่านั้นทั้งหมดพึงยกขึ้นแสดง เหมือนอย่างที่ปทัฏฐานจำนวนมากหยั่งลงในอาวัฏฏหาระ ในหาระนั้น สมารอปนามี ๔ อย่าง คือ ปทัฏฐาน เววจนะ ภาวนา ปหานะ

Tattha katamā padaṭṭhānena samāropanā?

ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยปทัฏฐานเป็นไฉน?

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti.

การไม่ทำบาปทั้งปวง, การยังกุศลให้ถึงพร้อม, การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว, นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดังนี้

Tassa kiṃ padaṭṭhānaṃ? Tīṇi sucaritāni – kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritaṃ – idaṃ padaṭṭhānaṃ; tattha yaṃ kāyikañca vācasikañca sucaritaṃ, ayaṃ sīlakkhandho. Manosucarite yā anabhijjhā abyāpādo ca, ayaṃ samādhikkhandho. Yā sammādiṭṭhi, ayaṃ paññākkhandho. Idaṃ padaṭṭhānaṃ, tattha sīlakkhandho [Pg.69] ca samādhikkhandho ca samatho, paññākkhandho vipassanā. Idaṃ padaṭṭhānaṃ, tattha samathassa phalaṃ rāgavirāgā cetovimutti, vipassanā phalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti. Idaṃ padaṭṭhānaṃ.

อะไรเป็นปทัฏฐานของพระศาสนานั้น? สุจริต ๓ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต นี้เป็นปทัฏฐาน ในสุจริต ๓ นั้น สุจริตที่เป็นไปทางกายและวาจา นี้คือสีลขันธ์ ในมโนสุจริต อนภิชฌาและอัพยาบาท นี้คือสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิ นี้คือปัญญาขันธ์ นี้เป็นปทัฏฐาน ในขันธ์ ๓ นั้น สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ ปัญญาขันธ์เป็นวิปัสสนา นี้เป็นปทัฏฐาน ในสมถะและวิปัสสนานั้น ผลของสมถะคือเจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ ผลของวิปัสสนาคือปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา นี้เป็นปทัฏฐาน

Vanaṃ vanathassa padaṭṭhānaṃ. Kiñca vanaṃ? Ko ca vanatho? Vanaṃ nāma pañca kāmaguṇā, taṇhā vanatho. Idaṃ padaṭṭhānaṃ. Vanaṃ nāma nimittaggāho ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā. Vanatho nāma tesaṃ tesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ anubyañjanaggāho ‘‘aho cakkhu, aho sotaṃ, aho ghānaṃ, aho jivhā, aho kāyo, iti. Idaṃ padaṭṭhānaṃ. Vanaṃ nāma cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni apariññātāni. Yaṃ tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ, ayaṃ vanatho. Idaṃ padaṭṭhānaṃ. Vanaṃ nāma anusayo. Vanatho nāma pariyuṭṭhānaṃ. Idaṃ padaṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘chetvā vanañca vanathañcā’’ti. Ayaṃ padaṭṭhānena samāropanā.

วนะเป็นปทัฏฐานของวนถะ ก็อะไรเล่าชื่อว่าวนะ? อะไรเล่าชื่อว่าวนถะ? กามคุณ ๕ ชื่อว่าวนะ ตัณหาชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน การถือนิมิตว่า ‘หญิง’ หรือ ‘ชาย’ ชื่อว่าวนะ การถืออนุพยัญชนะในอวัยวะน้อยใหญ่เหล่านั้นว่า ‘โอหนอ จักขุ, โอหนอ โสตะ, โอหนอ ฆานะ, โอหนอ ชิวหา, โอหนอ กาย’ ดังนี้ ชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน อายตนะภายในและภายนอก ๖ ที่ยังไม่ได้กำหนดรู้ ชื่อว่าวนะ สังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น นี้ชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน อนุสัยชื่อว่าวนะ ปริยุฏฐานชื่อว่าวนถะ นี้เป็นปทัฏฐาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ตัดวนะและวนถะ’ ดังนี้ นี้คือสมารอปนาโดยปทัฏฐาน

51. Tattha katamā vevacanena samāropanā? Rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ; avijjāvirāgā paññāvimutti asekkhaphalaṃ. Idaṃ vevacanaṃ. Rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalaṃ; avijjāvirāgā paññāvimutti aggaphalaṃ arahattaṃ. Idaṃ vevacanaṃ. Rāgavirāgā cetovimutti kāmadhātusamatikkamanaṃ; avijjāvirāgā paññāvimutti tedhātusamatikkamanaṃ. Idaṃ vevacanaṃ. Paññindriyaṃ, paññābalaṃ, adhipaññāsikkhā, paññākkhandho, dhammavicayasambojjhaṅgo, upekkhāsambojjhaṅgo, ñāṇaṃ, sammādiṭṭhi, tīraṇā, santīraṇā, hirī, vipassanā, dhamme ñāṇaṃ, sabbaṃ, idaṃ vevacanaṃ. Ayaṃ vevacanena samāropanā.

๕๑. ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยเววจนะเป็นไฉน? เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ เสกขผล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ อเสกขผล นี้เป็นเววจนะ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ อนาคามิผล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ อัคคผล, อรหัตต์ นี้เป็นเววจนะ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ คือ การก้าวล่วงกามธาตุ, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา คือ การก้าวล่วงธาตุ ๓ นี้เป็นเววจนะ ปัญญินทรีย์, ปัญญาพละ, อธิปัญญาสิกขา, ปัญญาขันธ์, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, อุเบกขาสัมโพชฌงค์, ญาณ, สัมมาทิฏฐิ, ตีรณา, สันตีรณา, หิริ, วิปัสสนา, ญาณในธรรม, ทั้งหมดนี้เป็นเววจนะ นี้คือสมารอปนาโดยเววจนะ

Tattha katamā bhāvanāya samāropanā? Yathāha bhagavā ‘‘tasmātiha tvaṃ bhikkhu kāye kāyānupassī viharāhi, ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ’’. Ātāpīti vīriyindriyaṃ. Sampajānoti paññindriyaṃ. Satimāti satindriyaṃ. Vineyya loke abhijjhādomanassanti samādhindriyaṃ. Evaṃ kāye kāyānupassino viharato cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Kena kāraṇena? Ekalakkhaṇattā catunnaṃ indriyānaṃ. Catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Catūsu sammappadhānesu bhāviyamānesu cattāro iddhipādā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Catūsu iddhipādesu bhāviyamānesu pañcindriyāni bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Evaṃ sabbe[Pg.70]. Kena kāraṇena? Sabbe hi bodhaṅgamā dhammā bodhipakkhiyā niyyānikalakkhaṇena ekalakkhaṇā, te ekalakkhaṇattā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Ayaṃ bhāvanāya samāropanā.

ใน ๔ อย่างนั้น สมารอปนาโดยภาวนาเป็นไฉน? เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เพราะเหตุนั้น เธอในศาสนานี้ จงเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย อยู่เถิด’ ดังนี้ คำว่า มีความเพียร คือ วิริยินทรีย์ คำว่า มีสัมปชัญญะ คือ ปัญญินทรีย์ คำว่า มีสติ คือ สตินทรีย์ คำว่า กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย คือ สมาธินทรีย์ เมื่อภิกษุผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกายอยู่อย่างนี้ สติปัฏฐาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะเหตุไร? เพราะอินทรีย์ ๔ มีลักษณะเป็นอันเดียวกัน เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่อสัมมัปปธาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อิทธิบาท ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เมื่ออิทธิบาท ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว อินทรีย์ ๕ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา แม้ธรรมทั้งหมดก็ฉันนั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่าธรรมที่เป็นโพธิปักขิยะทั้งหมด ซึ่งเป็นไปเพื่อการตรัสรู้ มีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยมีลักษณะเป็นเครื่องนำออก เพราะธรรมเหล่านั้นมีลักษณะเป็นอันเดียวกัน จึงย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา นี้คือสมารอปนาโดยภาวนา

Tattha katamā pahānena samāropanā? Kāye kāyānupassī viharanto ‘‘asubhe subha’’nti vipallāsaṃ pajahati, kabaḷīkāro cassa āhāro pariññaṃ gacchati, kāmupādānena ca anupādāno bhavati, kāmayogena ca visaṃyutto bhavati, abhijjhākāyaganthena ca vippayujjati, kāmāsavena ca anāsavo bhavati, kāmoghañca uttiṇṇo bhavati, rāgasallena ca visallo bhavati, rūpūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati, rūpadhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca chandāgatiṃ gacchati.

บรรดาสมาโรปนะเหล่านั้น สมาโรปนะด้วยการละเป็นไฉน? บุคคลผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม, กวฬิงการาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละกามุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกามโยคะ, ย่อมพ้นจากอภิชฌากายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละกามาสวะได้, ย่อมข้ามกาโมฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือราคะ, รูปูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในรูปธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงฉันทาคติ

Vedanāsu vedanānupassī viharanto ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāsaṃ pajahati, phasso cassa āhāro pariññaṃ gacchati, bhavūpādānena ca anupādāno bhavati, bhavayogena ca visaṃyutto bhavati, byāpādakāyaganthena ca vippayujjati, bhavāsavena ca anāsavo bhavati, bhavoghañca uttiṇṇo bhavati, dosasallena ca visallo bhavati, vedanūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati, vedanādhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca dosāgatiṃ gacchati.

บุคคลผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘สุข’ ในทุกข์, ผัสสาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละภวุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยภวโยคะ, ย่อมพ้นจากพยาปาทกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละภวาสวะได้, ย่อมข้ามภโวฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือโทสะ, เวทนูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในเวทนาธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงโทสาคติ

Citte cittānupassī viharanto ‘‘anicce nicca’’nti vipallāsaṃ pajahati, viññāṇaṃ cassa āhāro pariññaṃ gacchati, diṭṭhupādānena ca anupādāno bhavati, diṭṭhiyogena ca visaṃyutto bhavati, sīlabbataparāmāsakāyaganthena ca vippayujjati, diṭṭhāsavena ca anāsavo bhavati, diṭṭhoghañca uttiṇṇo bhavati, mānasallena ca visallo bhavati, saññūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati, saññādhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca bhayāgatiṃ gacchati.

บุคคลผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง, วิญญาณาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละทิฏฐุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ, ย่อมพ้นจากสีลัพพตปรามาสกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละทิฏฐาสวะได้, ย่อมข้ามทิฏโฐฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือมานะ, สัญญูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในสัญญาธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงภยาคติ

Dhammesu dhammānupassī viharanto ‘‘anattani attā’’ti vipallāsaṃ pajahati, manosañcetanā cassa āhāro pariññaṃ gacchati, attavādupādānena ca anupādāno bhavati, avijjāyogena ca visaṃyutto bhavati, idaṃsaccābhinivesakāyaganthena ca vippayujjati, avijjāsavena ca anāsavo bhavati, avijjoghañca uttiṇṇo bhavati, mohasallena ca visallo bhavati[Pg.71], saṅkhārūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati, saṅkhāradhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca mohāgatiṃ gacchati. Ayaṃ pahānena samāropanā.

บุคคลผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมละวิปลาสว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา, มโนสัญเจตนาหารของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานคือละอัตตวาทุปาทานได้, ย่อมเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ, ย่อมพ้นจากอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ, ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือละอวิชชาสวะได้, ย่อมข้ามอวิชโชฆะได้, ย่อมเป็นผู้ไม่มีลูกศรคือโมหะ, สังขารูปิกาวิญญาณัฏฐิติของบุคคลนั้นย่อมถึงความกำหนดรู้, ราคะในสังขารธาตุของบุคคลนั้นย่อมเป็นอันละได้แล้ว และย่อมไม่ถึงโมหาคติ. นี้คือสมาโรปนะด้วยการละ

Tenāha āyasmā mahākaccāyano –

เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า –

‘‘Ye dhammā yaṃ mūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā;

Te samāropayitabbā, esa samāropano hāro’’ti.

ธรรมเหล่าใดมีธรรมใดเป็นมูล และธรรมเหล่าใดมีอรรถเป็นอันเดียวกัน อันพระมุนีทรงประกาศไว้แล้ว พึงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นเทียบเคียงกัน นี้คือสมาโรปนหาร

Niyutto samāropano hāro.

จบสมาโรปนหาร

Niṭṭhito ca hāravibhaṅgo.

หารวิภังค์ จบแล้ว

1. Desanāhārasampāto

๑. เทสนาหารสัมปาตะ

52.

๕๒.

‘‘Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disalocanato disā viloketvā;

Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tīhi niddise sutta’’nti.

เบื้องต้น พึงประกอบหาร 16 ประการ, ครั้นพิจารณาทิศด้วยทิสาโลจนะ และย่อความด้วยอังกุสะแล้ว พึงแสดงสูตรด้วยนัย 3 ประการ

Vuttā, tassā niddeso kuhiṃ daṭṭhabbo? Hārasampāte. Tattha katamo desanāhārasampāto?

คาถาเรากล่าวแล้ว, พึงเห็นนิเทศของคาถานั้นได้ที่ไหน? พึงเห็นได้ในหารสัมปาตะ. บรรดาหารสัมปาตะเหล่านั้น เทสนาหารสัมปาตะเป็นไฉน?

‘‘Arakkhitena cittena, micchādiṭṭhihatena ca;

Thinamiddhābhibhūtena, vasaṃ mārassa gacchatī’’ti.

บุคคลย่อมตกอยู่ในอำนาจของมาร ด้วยจิตที่ไม่ได้คุ้มครอง อันมิจฉาทิฏฐิประทุษร้ายแล้ว และอันถีนมิทธะครอบงำแล้ว

Arakkhitena cittenāti kiṃ desayati, pamādaṃ taṃ maccuno padaṃ. Micchādiṭṭhihatena cāti micchādiṭṭhihataṃ nāma vuccati yadā ‘‘anicce nicca’’nti passati, so vipallāso. So pana vipallāso kiṃlakkhaṇo? Viparītaggāhalakkhaṇo vipallāso. So kiṃ vipallāsayati? Tayo dhamme saññaṃ cittaṃ diṭṭhimiti. So kuhiṃ vipallāsayati? Catūsu attabhāvavatthūsu, rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ vedanaṃ…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ.

บทว่า อรักขิเตน จิตฺเตน ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความประมาท, ความประมาทนั้นเป็นทางแห่งความตาย. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จ ชื่อว่าอันมิจฉาทิฏฐิประทุษร้ายแล้ว คือเมื่อใดบุคคลเห็นว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง, การเห็นนั้นเป็นวิปลาส. ก็วิปลาสนั้นมีลักษณะอย่างไร? วิปลาสมีลักษณะคือการยึดถือโดยวิปรีต. วิปลาสนั้นทำให้วิปลาสซึ่งอะไร? ทำให้ธรรม 3 ประการวิปลาส คือ สัญญา จิต และทิฏฐิ. วิปลาสนั้นทำให้วิปลาสในที่ไหน? ทำให้วิปลาสในวัตถุแห่งอัตภาพ 4 อย่าง คือ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา, หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป, หรือเห็นรูปในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในรูป. อย่างนี้... ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา, หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ, หรือเห็นวิญญาณในอัตตา, หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ

Tattha [Pg.72] rūpaṃ paṭhamaṃ vipallāsavatthu ‘‘asubhe subha’’nti. Vedanā dutiyaṃ vipallāsavatthu ‘‘dukkhe sukha’’nti. Saññā saṅkhārā ca tatiyaṃ vipallāsavatthu ‘‘anattani attā’’ti. Viññāṇaṃ catutthaṃ vipallāsavatthu ‘‘anicce nicca’’nti. Dve dhammā cittassa saṃkilesā – taṇhā ca avijjā ca. Taṇhānivutaṃ cittaṃ dvīhi vipallāsehi vipallāsīyati ‘‘asubhe subha’’nti ‘‘dukkhe sukha’’nti. Diṭṭhinivutaṃ cittaṃ dvīhi vipallāsehi vipallāsīyati ‘‘anicce nicca’’nti ‘‘anattani attā’’ti.

บรรดาขันธ์ 5 นั้น รูปเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 1 ว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม. เวทนาเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 2 ว่า ‘สุข’ ในทุกข์. สัญญาและสังขารเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 3 ว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา. วิญญาณเป็นวัตถุแห่งวิปลาสที่ 4 ว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง. ธรรม 2 ประการเป็นสังกิเลสของจิต คือ ตัณหาและอวิชชา. จิตอันตัณหานิวรณ์ครอบงำแล้ว ย่อมวิปลาสด้วยวิปลาส 2 ประการ คือ ว่า ‘งาม’ ในสิ่งไม่งาม และว่า ‘สุข’ ในทุกข์. จิตอันทิฏฐินิวรณ์ครอบงำแล้ว ย่อมวิปลาสด้วยวิปลาส 2 ประการ คือ ว่า ‘เที่ยง’ ในสิ่งไม่เที่ยง และว่า ‘อัตตา’ ในสิ่งไม่ใช่อัตตา

Tattha yo diṭṭhivipallāso, so atītaṃ rūpaṃ attato samanupassati, atītaṃ vedanaṃ…pe… atītaṃ saññaṃ, atīte saṅkhāre…pe… atītaṃ viññāṇaṃ attato samanupassati. Tattha yo taṇhāvipallāso, so anāgataṃ rūpaṃ abhinandati, anāgataṃ vedanaṃ…pe… anāgataṃ saññaṃ, anāgate saṅkhāre, anāgataṃ viññāṇaṃ abhinandati. Dve dhammā cittassa upakkilesā – taṇhā ca avijjā ca. Tāhi visujjhantaṃ cittaṃ visujjhati. Tesaṃ avijjānīvaraṇānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ pubbā koṭi na paññāyati sandhāvantānaṃ saṃsarantānaṃ sakiṃ nirayaṃ sakiṃ tiracchānayoniṃ sakiṃ pettivisayaṃ sakiṃ asurakāyaṃ sakiṃ deve sakiṃ manusse.

บรรดาวิปลาสเหล่านั้น ทิฏฐิวิปลาสใด, ทิฏฐิวิปลาสนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปในอดีตโดยความเป็นอัตตา, เห็นเวทนาในอดีต... เห็นสัญญาในอดีต, เห็นสังขารในอดีต... เห็นวิญญาณในอดีตโดยความเป็นอัตตา. บรรดาวิปลาสเหล่านั้น ตัณหาวิปลาสใด, ตัณหาวิปลาสนั้นย่อมเพลิดเพลินรูปในอนาคต, เวทนาในอนาคต... สัญญาในอนาคต, สังขารในอนาคต, วิญญาณในอนาคต. ธรรม 2 ประการเป็นอุปกิเลสของจิต คือ ตัณหาและอวิชชา. จิตย่อมบริสุทธิ์เพราะบริสุทธิ์จากธรรม 2 ประการนั้น. เบื้องต้นที่สุดของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์ มีตัณหาเป็นสังโยชน์ ผู้แล่นไปท่องเที่ยวไปสู่ นรกบ้าง กำเนิดดิรัจฉานบ้าง เปตติวิสัยบ้าง อสูรกายบ้าง เทวโลกบ้าง มนุษยโลกบ้าง ย่อมไม่ปรากฏ

Thinamiddhābhibhūtenāti. Thinaṃ nāma yā cittassa akallatā akammaniyatā; middhaṃ nāma yaṃ kāyassa līnattaṃ. Vasaṃ mārassa gacchatīti kilesamārassa ca sattamārassa ca vasaṃ gacchati, so hi nivuto saṃsārābhimukho hoti. Imāni bhagavatā dve saccāni desitāni dukkhaṃ samudayo ca. Tesaṃ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṃ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya. Yena ca parijānāti yena ca pajahati, ayaṃ maggo. Yaṃ taṇhāya avijjāya ca pahānaṃ, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā ‘‘arakkhitena cittenā’’ti. Tenāhāyasmā mahākaccāyano ‘‘assādādīnavatā’’ti.

บทว่า ถีนมิทฺธาภิภูเตน ความว่า ความที่จิตไม่ควร ไม่เหมาะแก่การงาน ชื่อว่าถีนะ, ความที่กายหดหู่ ชื่อว่ามิทธะ. บทว่า วสํ มารสฺส คจฺฉติ ความว่า ย่อมไปสู่อำนาจของกิเลสมารและสัตตมาร, จริงอยู่ ผู้นั้นถูกนิวรณ์หุ้มห่อแล้ว ย่อมมีหน้าต่อสงสาร. สัจจะ ๒ อย่างเหล่านี้ คือ ทุกข์และสมุทัย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้และเพื่อละสัจจะเหล่านั้น คือ เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ เพื่อละสมุทัย. และบุคคลย่อมกำหนดรู้และย่อมละด้วยมรรคใด, นี้คือมรรค. การละตัณหาและอวิชชาใด, นี้คือนิโรธ. เหล่านี้คือสัจจะ ๔. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อรกฺขิเตน จิตฺเตน”. เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า “อสฺสาทาทีนวตา”.

Niyutto desanā hārasampāto.

เทสนาหารสัมปาตะ จบ.

2. Vicayahārasampāto

๒. วิจยหารสัมปาตะ

53. Tattha [Pg.73] katamo vicayo hārasampāto? Tattha taṇhā duvidhā kusalāpi akusalāpi. Akusalā saṃsāragāminī, kusalā apacayagāminī pahānataṇhā. Mānopi duvidho kusalopi akusalopi. Yaṃ mānaṃ nissāya mānaṃ pajahati, ayaṃ māno kusalo. Yo pana māno dukkhaṃ nibbattayati, ayaṃ māno akusalo. Tattha yaṃ nekkhammasitaṃ domanassaṃ kudāssunāmāhaṃ taṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharissaṃ yaṃ ariyā santaṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharantīti tassa uppajjati pihā, pihāpaccayā domanassaṃ, ayaṃ taṇhā kusalā rāgavirāgā cetovimutti, tadārammaṇā kusalā avijjāvirāgā paññāvimutti.

๕๓. ในหาระเหล่านั้น วิจยหารสัมปาตะเป็นไฉน? ในหาระนั้น ตัณหามี ๒ อย่าง คือ ที่เป็นกุศลและที่เป็นอกุศล. ตัณหาที่เป็นอกุศลย่อมนำไปสู่สงสาร, ตัณหาที่เป็นกุศลย่อมนำไปสู่ความสิ้นไป คือตัณหาเพื่อการละ. แม้มานะก็มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็นกุศลและที่เป็นอกุศล. บุคคลอาศัยมานะใด ย่อมละมานะได้, มานะนี้เป็นกุศล. ส่วนมานะใดทำให้เกิดทุกข์, มานะนี้เป็นอกุศล. ในมานะ ๒ อย่างนั้น โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะใดเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นว่า “เมื่อไรหนอ เราจักทำให้แจ้ง เข้าถึงอายตนะอันสงบที่พระอริยเจ้าทั้งหลายทรงทำให้แจ้ง เข้าถึงอยู่” ดังนี้ ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้น, เพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย โทมนัสจึงเกิดขึ้น, ตัณหานี้เป็นกุศล. เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะ, ตัณหาที่มีเจโตวิมุตตินั้นเป็นอารมณ์เป็นกุศล, ปัญญาวิมุตติเพราะคลายอวิชชา.

Tassā ko pavicayo? Aṭṭha maggaṅgāni sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. So kattha daṭṭhabbo? Catutthe jhāne pāramitāya. Catutthe hi jhāne aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ bhāvayati parisuddhaṃ pariyodātaṃ anaṅgaṇaṃ vigatūpakkilesaṃ mudu kammaniyaṃ ṭhitaṃ āneñjappattaṃ. So tattha aṭṭhavidhaṃ adhigacchati cha abhiññā dve ca visese, taṃ cittaṃ yato parisuddhaṃ, tato pariyodātaṃ, yato pariyodātaṃ, tato anaṅgaṇaṃ, yato anaṅgaṇaṃ, tato vigatūpakkilesaṃ, yato vigatūpakkilesaṃ, tato mudu, yato mudu, tato kammaniyaṃ, yato kammaniyaṃ, tato ṭhitaṃ, yato ṭhitaṃ, tato āneñjappattaṃ. Tattha aṅgaṇā ca upakkilesā ca tadubhayaṃ taṇhāpakkho. Yā ca iñjanā yā ca cittassa aṭṭhiti, ayaṃ diṭṭhipakkho.

การวิจัยปัญญาวิมุตตินั้นเป็นไฉน? คือ มรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ. สัมมาสมาธินั้นพึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในจตุตถฌานด้วยความเป็นปารมิตา. จริงอยู่ ในจตุตถฌาน บุคคลย่อมเจริญจิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ คือ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ถึงความไม่หวั่นไหว. ในจตุตถฌานนั้น เธอย่อมบรรลุคุณ ๘ อย่าง คือ อภิญญา ๖ และวิเสส ๒. จิตนั้นบริสุทธิ์เพราะเหตุใด จึงผุดผ่องเพราะเหตุนั้น, ผุดผ่องเพราะเหตุใด จึงไม่มีกิเลสเพียงดังเนินเพราะเหตุนั้น, ไม่มีกิเลสเพียงดังเนินเพราะเหตุใด จึงปราศจากอุปกิเลสเพราะเหตุนั้น, ปราศจากอุปกิเลสเพราะเหตุใด จึงอ่อนเพราะเหตุนั้น, อ่อนเพราะเหตุใด จึงควรแก่การงานเพราะเหตุนั้น, ควรแก่การงานเพราะเหตุใด จึงตั้งมั่นเพราะเหตุนั้น, ตั้งมั่นเพราะเหตุใด จึงถึงความไม่หวั่นไหวเพราะเหตุนั้น. ในคุณเหล่านั้น อังคณะและอุปกิเลสทั้งสองนั้นเป็นฝ่ายตัณหา. ความหวั่นไหวและความไม่ตั้งมั่นของจิตใด, นี้เป็นฝ่ายทิฏฐิ.

Cattāri indriyāni dukkhindriyaṃ domanassindriyaṃ sukhindriyaṃ somanassindriyañca catutthajjhāne nirujjhanti, tassa upekkhindriyaṃ avasiṭṭhaṃ bhavati. So uparimaṃ samāpattiṃ santato manasikaroti, tassa uparimaṃ samāpattiṃ santato manasikaroto catutthajjhāne oḷārikā saññā saṇṭhahati ukkaṇṭhā ca paṭighasaññā, so sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘anantaṃ ākāsa’’nti ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ sacchikatvā upasampajja viharati. Abhiññābhinīhāro rūpasaññā vokāro nānattasaññā samatikkamati paṭighasaññā cassa abbhatthaṃ gacchati, evaṃ samādhi tassa samāhitassa obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ, so samādhi chaḷaṅgasamannāgato paccavekkhitabbo[Pg.74]. Anabhijjhāsahagataṃ me mānasaṃ sabbaloke, abyāpannaṃ me cittaṃ sabbasattesu, āraddhaṃ me vīriyaṃ paggahitaṃ, passaddho me kāyo asāraddho, samāhitaṃ me cittaṃ avikkhittaṃ, upaṭṭhitā me sati asammuṭṭhā, tattha yañca anabhijjhāsahagataṃ mānasaṃ sabbaloke yañca abyāpannaṃ cittaṃ sabbasattesu yañca āraddhaṃ vīriyaṃ paggahitaṃ yañca samāhitaṃ cittaṃ avikkhittaṃ, ayaṃ samatho. Yo passaddho kāyo asāraddho, ayaṃ samādhiparikkhāro. Yā upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā ayaṃ vipassanā.

อินทรีย์ ๔ คือ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ สุขินทรีย์ และโสมนัสสินทรีย์ ย่อมดับในจตุตถฌาน, อุเบกขินทรีย์ย่อมเหลืออยู่แก่โยคีนั้น. เธอย่อมมนสิการสมาบัติเบื้องบนโดยความเป็นของสงบ. เมื่อเธอมนสิการสมาบัติเบื้องบนโดยความเป็นของสงบ สัญญาที่หยาบคือความรำคาญและปฏิฆสัญญาในจตุตถฌานย่อมตั้งอยู่. เธอเข้าถึงอากาสานัญจายตนสมาบัติโดยมนสิการว่า “อากาสไม่มีที่สุด” เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา. การน้อมไปเพื่ออภิญญา การเรียกชื่อว่ารูปสัญญา ย่อมก้าวล่วงนานัตตสัญญา และปฏิฆสัญญาของเธอย่อมถึงความตั้งอยู่ไม่ได้. เมื่อโยคีนั้นมีจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนี้ โอภาสและการเห็นรูปทั้งหลายย่อมหายไป. สมาธินั้นอันประกอบด้วยองค์ ๖ พึงพิจารณา. คือ จิตของเราประกอบด้วยอนภิชฌาในโลกทั้งปวง, จิตของเราไม่พยาบาทในสัตว์ทั้งปวง, วิริยะของเราปรารภแล้ว ประคองไว้แล้ว, กายของเราสงบ ไม่กระสับกระส่าย, จิตของเราตั้งมั่น ไม่ฟุ้งซ่าน, สติของเราตั้งมั่น ไม่หลงลืม. ในองค์ ๖ นั้น จิตที่ประกอบด้วยอนภิชฌาในโลกทั้งปวง จิตที่ไม่พยาบาทในสัตว์ทั้งปวง วิริยะที่ปรารภแล้ว ประคองไว้แล้ว และจิตที่ตั้งมั่น ไม่ฟุ้งซ่าน, ทั้งหมดนี้เป็นสมถะ. กายที่สงบ ไม่กระสับกระส่าย, นี้เป็นบริขารของสมาธิ. สติที่ตั้งมั่น ไม่หลงลืม, นี้เป็นวิปัสสนา.

54. So samādhi pañcavidhena veditabbo. Ayaṃ samādhi ‘‘paccuppannasukho’’ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati, ayaṃ samādhi ‘‘āyatiṃ sukhavipāko’’ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati, ayaṃ samādhi ‘‘ariyo nirāmiso’’ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati, ayaṃ samādhi ‘‘akāpurisasevito’’ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati, ayaṃ samādhi ‘‘santo ceva paṇīto ca paṭippassaddhiladdho ca ekodibhāvādhigato ca na sasaṅkhāraniggayhavāritagato cā’’ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati. Taṃ kho panimaṃ samādhiṃ ‘‘sato samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī’’ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati. Tattha yo ca samādhi paccuppannasukho yo ca samādhi āyatiṃ sukhavipāko ayaṃ samatho. Yo ca samādhi ariyo nirāmiso, yo ca samādhi akāpurisasevito, yo ca samādhi santo ceva paṇīto paṭippassaddhiladdho ca ekodibhāvādhigato ca na sasaṅkhāraniggayhavāritagato ca yañcāhaṃ taṃ kho panimaṃ samādhiṃ sato samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmīti, ayaṃ vipassanā.

๕๔. สมาธินั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้เป็นสุขในปัจจุบัน’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้มีสุขเป็นวิบากในภายหน้า’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้เป็นสมาธิอันประเสริฐ ปราศจากอามิส’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้อันสัตบุรุษเสพ’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้สงบด้วย ประณีตด้วย ได้มาด้วยความสงบระงับด้วย ได้มาด้วยความเป็นหนึ่งด้วย และไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยการข่มธรรมเป็นข้าศึกด้วยความเพียร’ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้นเฉพาะตนว่า ‘ก็เรามีสติเข้าสมาธินี้ มีสติออกจากสมาธินี้’ ในบรรดาสมาธิเหล่านั้น สมาธิใดเป็นสุขในปัจจุบัน และสมาธิใดมีสุขเป็นวิบากในภายหน้า นี้เป็นสมถะ ส่วนสมาธิใดเป็นสมาธิอันประเสริฐ ปราศจากอามิส สมาธิใดอันสัตบุรุษเสพ สมาธิใดสงบด้วย ประณีตด้วย ได้มาด้วยความสงบระงับด้วย ได้มาด้วยความเป็นหนึ่งด้วย และไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยการข่มธรรมเป็นข้าศึกด้วยความเพียร และที่เรามีสติเข้าสมาธินี้ มีสติออกจากสมาธินี้ นี้เป็นวิปัสสนา

So samādhi pañcavidhena veditabbo pītipharaṇatā sukhapharaṇatā cetopharaṇatā ālokapharaṇatā paccavekkhaṇānimittaṃ. Tattha yo ca pītipharaṇo yo ca sukhapharaṇo yo ca cetopharaṇo, ayaṃ samatho. Yo ca ālokapharaṇo yañca paccavekkhaṇānimittaṃ. Ayaṃ vipassanā.

สมาธินั้นพึงทราบโดย ๕ ประการ คือ ความแผ่ไปแห่งปีติ ๑ ความแผ่ไปแห่งสุข ๑ ความแผ่ไปแห่งจิต ๑ ความแผ่ไปแห่งแสงสว่าง ๑ นิมิตคือการพิจารณา ๑ ใน ๕ ประการนั้น ความแผ่ไปแห่งปีติก็ดี ความแผ่ไปแห่งสุขก็ดี ความแผ่ไปแห่งจิตก็ดี นี้เป็นสมถะ ความแผ่ไปแห่งแสงสว่างก็ดี นิมิตคือการพิจารณาก็ดี นี้เป็นวิปัสสนา

55. Dasa [Pg.75] kasiṇāyatanāni pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇaṃ tejokasiṇaṃ vāyokasiṇaṃ nīlakasiṇaṃ pītakasiṇaṃ lohitakasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ākāsakasiṇaṃ viññāṇakasiṇaṃ. Tattha yañca pathavīkasiṇaṃ yañca āpokasiṇaṃ evaṃ sabbaṃ, yañca odātakasiṇaṃ. Imāni aṭṭha kasiṇāni samatho. Yañca ākāsakasiṇaṃ yañca viññāṇakasiṇaṃ, ayaṃ vipassanā. Evaṃ sabbo ariyo maggo yena yena ākārena vutto, tena tena samathavipassanena yojayitabbo. Te tīhi dhammehi saṅgahitā aniccatāya dukkhatāya anattatāya. So samathavipassanaṃ bhāvayamāno tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayati. Tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayati. Tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayati.

๕๕. กสิณายตนะ ๑๐ คือ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ อากาสกสิณ วิญญาณกสิณ ในกสิณ ๑๐ นั้น ปฐวีกสิณก็ดี อาโปกสิณก็ดี อย่างนี้ทั้งหมด จนถึงโอทาตกสิณก็ดี กสิณ ๘ เหล่านี้เป็นสมถะ ส่วนอากาสกสิณก็ดี วิญญาณกสิณก็ดี นี้เป็นวิปัสสนา อริยมรรคทั้งหมดที่กล่าวไว้โดยอาการใดๆ พึงประกอบด้วยสมถะและวิปัสสนาโดยอาการนั้นๆ อย่างนี้ ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าด้วยธรรม ๓ ประการ คือ โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา โยคีบุคคลนั้นเมื่อเจริญสมถะและวิปัสสนา ย่อมเจริญวิโมกขมุข ๓ เมื่อเจริญวิโมกขมุข ๓ ย่อมเจริญขันธ์ ๓ เมื่อเจริญขันธ์ ๓ ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘

Rāgacarito puggalo animittena vimokkhamukhena niyyāti adhicittasikkhāya sikkhanto lobhaṃ akusalamūlaṃ pajahanto sukhavedanīyaṃ phassaṃ anupagacchanto sukhaṃ vedanaṃ parijānanto rāgamalaṃ pavāhento rāgarajaṃ niddhunanto rāgavisaṃ vamento rāgaggiṃ nibbāpento rāgasallaṃ uppāṭento rāgajaṭaṃ vijaṭento. Dosacarito puggalo appaṇihitena vimokkhamukhena niyyāti adhisīlasikkhāya sikkhanto dosaṃ akusalamūlaṃ pajahanto dukkhavedanīyaṃ phassaṃ anupagacchanto dukkhavedanaṃ parijānanto dosamalaṃ pavāhento dosarajaṃ niddhunanto dosavisaṃ vamento dosaggiṃ nibbāpento dosasallaṃ uppāṭento dosajaṭaṃ vijaṭento. Mohacarito puggalo suññatavimokkhamukhena niyyāti adhipaññāsikkhāya sikkhanto mohaṃ akusalamūlaṃ pajahanto adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ anupagacchanto adukkhamasukhaṃ vedanaṃ parijānanto mohamalaṃ pavāhento moharajaṃ niddhunanto mohavisaṃ vamento mohaggiṃ nibbāpento mohasallaṃ uppāṭento mohajaṭaṃ vijaṭento.

บุคคลผู้มีราคะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยอนิมิตตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา ละโลภะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา กำหนดรู้สุขเวทนา ลอยมลทินคือราคะ สลัดธุลีคือราคะ สำรอกพิษคือราคะ ดับไฟคือราคะ ถอนลูกศรคือราคะ คลายปมคือราคะ บุคคลผู้มีโทสะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยอัปปณิหิตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิสีลสิกขา ละโทสะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา กำหนดรู้ทุกขเวทนา ลอยมลทินคือโทสะ สลัดธุลีคือโทสะ สำรอกพิษคือโทสะ ดับไฟคือโทสะ ถอนลูกศรคือโทสะ คลายปมคือโทสะ บุคคลผู้มีโมหะเป็นจริต ย่อมออกจากวัฏฏะด้วยสุญญตวิโมกขมุข เมื่อศึกษาอยู่ในอธิปัญญาสิกขา ละโมหะอันเป็นอกุศลมูล ไม่เข้าถึงผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา กำหนดรู้อทุกขมสุขเวทนา ลอยมลทินคือโมหะ สลัดธุลีคือโมหะ สำรอกพิษคือโมหะ ดับไฟคือโมหะ ถอนลูกศรคือโมหะ คลายปมคือโมหะ

Tattha suññatavimokkhamukhaṃ paññākkhandho, animittavimokkhamukhaṃ samādhikkhandho, appaṇihitavimokkhamukhaṃ sīlakkhandho. So tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayati, tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayati. Tattha yā ca sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo, ayaṃ sīlakkhandho, yo ca sammāvāyāmo [Pg.76] yā ca sammāsati yo ca sammāsamādhi, ayaṃ samādhikkhandho, yā ca sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo, ayaṃ paññākkhandho.

ในวิโมกขมุข ๓ นั้น สุญญตวิโมกขมุขเป็นปัญญากขันธ์ อนิมิตตวิโมกขมุขเป็นสมาธิขันธ์ อัปปณิหิตวิโมกขมุขเป็นสีลขันธ์ โยคีบุคคลนั้นเมื่อเจริญวิโมกขมุข ๓ ย่อมเจริญขันธ์ ๓ เมื่อเจริญขันธ์ ๓ ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ในอริยมรรคนั้น สัมมาวาจาก็ดี สัมมากัมมันตะก็ดี สัมมาอาชีวะก็ดี นี้เป็นสีลขันธ์ สัมมาวายามะก็ดี สัมมาสติก็ดี สัมมาสมาธิก็ดี นี้เป็นสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิก็ดี สัมมาสังกัปปะก็ดี นี้เป็นปัญญากขันธ์

Tattha sīlakkhandho ca samādhikkhandho ca samatho, paññākkhandho vipassanā. Yo samathavipassanaṃ bhāveti, tassa dve bhavaṅgāni bhāvanaṃ gacchanti kāyo cittañca, bhavanirodhagāminī paṭipadā dve padāni sīlaṃ samādhi ca. So hoti bhikkhu bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño. Kāye bhāviyamāne dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti sammākammanto sammāvāyāmo ca, sīle bhāviyamāne dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti sammāvācā sammāājīvo ca, citte bhāviyamāne dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti sammāsati sammāsamādhi ca, paññāya bhāviyamānāya dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo ca.

ในขันธ์ ๓ นั้น สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ ปัญญากขันธ์เป็นวิปัสสนา ภิกษุใดเจริญสมถะและวิปัสสนา องค์แห่งภพ ๒ คือ กายและจิต ย่อมถึงความเจริญแก่ภิกษุนั้น ปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงความดับแห่งภพ คือ ศีลและสมาธิ ปฏิปทา ๒ เหล่านี้ ย่อมถึงความเจริญ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้มีกายอันอบรมแล้ว มีศีลอันอบรมแล้ว มีจิตอันอบรมแล้ว มีปัญญาอันอบรมแล้ว เมื่อกายอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อศีลอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาวาจาและสัมมาอาชีวะ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อจิตอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาสติและสัมมาสมาธิ ย่อมถึงความเจริญ เมื่อปัญญาอันบุคคลอบรมอยู่ ธรรม ๒ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ ย่อมถึงความเจริญ

Tattha yo ca sammākammanto yo ca sammāvāyāmo siyā kāyiko siyā cetasiko, tattha yo kāyasaṅgaho, so kāye bhāvite bhāvanaṃ gacchati, yo cittasaṅgaho, so citte bhāvite bhāvanaṃ gacchati. So samathavipassanaṃ bhāvayanto pañcavidhaṃ adhigamaṃ gacchati khippādhigamo ca hoti, vimuttādhigamo ca hoti, mahādhigamo ca hoti, vipulādhigamo ca hoti, anavasesādhigamo ca hoti. Tattha samathena khippādhigamo ca mahādhigamo ca vipulādhigamo ca hoti, vipassanāya vimuttādhigamo ca anavasesādhigamo ca hoti.

บรรดาสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด พึงเป็นไปทางกายบ้าง พึงเป็นไปทางใจบ้าง บรรดาสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ ๒ อย่างนั้น สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด สงเคราะห์เข้ากับกาย สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น เมื่อกายเจริญแล้ว ย่อมถึงความเจริญ สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะใด สงเคราะห์เข้ากับจิต สัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะนั้น เมื่อจิตเจริญแล้ว ย่อมถึงความเจริญ บุคคลนั้นเมื่อเจริญสมถะและวิปัสสนา ย่อมบรรลุคุณวิเศษ ๕ ประการ คือ ย่อมบรรลุได้ฉับพลัน ๑ ย่อมบรรลุด้วยความหลุดพ้น ๑ ย่อมบรรลุคุณอันยิ่งใหญ่ ๑ ย่อมบรรลุคุณอันไพบูลย์ ๑ ย่อมบรรลุคุณโดยไม่มีส่วนเหลือ ๑ บรรดาคุณวิเศษ ๕ ประการนั้น การบรรลุได้ฉับพลัน การบรรลุคุณอันยิ่งใหญ่ และการบรรลุคุณอันไพบูลย์ ย่อมมีได้ด้วยสมถะ การบรรลุด้วยความหลุดพ้น และการบรรลุคุณโดยไม่มีส่วนเหลือ ย่อมมีได้ด้วยวิปัสสนา

56. Tattha yo desayati, so dasabalasamannāgato satthā ovādena sāvake na visaṃvādayati. So tividhaṃ idaṃ karotha iminā upāyena karotha idaṃ vo kurumānānaṃ hitāya sukhāya bhavissati, so tathā ovadito tathānusiṭṭho tathākaronto tathāpaṭipajjanto taṃ bhūmiṃ na pāpuṇissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So tathā ovadito tathānusiṭṭho sīlakkhandhaṃ aparipūrayanto taṃ bhūmiṃ anupāpuṇissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So tathā ovadito tathānusiṭṭho sīlakkhandhaṃ paripūrayanto taṃ bhūmiṃ anupāpuṇissatīti ṭhānametaṃ vijjati.

๕๖. ในเรื่องนั้น พระศาสดาผู้ทรงแสดงธรรม เป็นผู้ทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ย่อมไม่ทรงลวงสาวกด้วยพระโอวาท พระองค์ย่อมทรงสั่งสอนโดย ๓ ประการว่า ท่านทั้งหลายจงทำสิ่งนี้ จงทำด้วยอุบายนี้ สิ่งนี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ท่านทั้งหลายผู้ทำอยู่ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น ทำตามอย่างนั้น ปฏิบัติตามอย่างนั้น จักไม่บรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น ไม่บำเพ็ญสีลขันธ์ให้บริบูรณ์ จักบรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ สาวกนั้นผู้อันพระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนั้น บำเพ็ญสีลขันธ์ให้บริบูรณ์ จักบรรลุภูมิธรรมนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

Sammāsambuddhassa te sato ime dhammā anabhisambuddhāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sabbāsavaparikkhīṇassa te sato ime āsavā aparikkhīṇāti netaṃ [Pg.77] ṭhānaṃ vijjati. Yassa te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sāvako kho pana te dhammānudhammappaṭipanno sāmīcippaṭipanno anudhammacārī so pubbena aparaṃ uḷāraṃ visesādhigamaṃ na sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงพระองค์ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ว่า ธรรมเหล่านี้พระองค์ยังมิได้ตรัสรู้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงพระองค์ผู้มีอาสวะสิ้นแล้วได้ว่า อาสวะเหล่านี้ของพระองค์ยังไม่สิ้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงเพื่อประโยชน์แก่การละสิ่งใด ธรรมนั้นย่อมไม่นำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า สาวกของพระองค์ผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ จักไม่ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่กว่าที่ได้บรรลุในกาลก่อน ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

Ye kho pana dhammā antarāyikā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ye kho pana dhammā aniyyānikā, te niyyanti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ye kho pana dhammā niyyānikā, te niyyanti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti ṭhānametaṃ vijjati. Sāvako kho pana te saupādiseso anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ anupāpuṇissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมทั้งหลายที่พระองค์ตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่ธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ธรรมเหล่านั้นย่อมนำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ธรรมทั้งหลายที่เป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ธรรมเหล่านั้นย่อมนำผู้ทำตามออกจากทุกข์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่ใครๆ จะพึงทักท้วงได้ว่า สาวกของพระองค์ผู้เป็นพระอรหันต์สอุปาทิเสส จักไม่บรรลุอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

Diṭṭhisampanno mātaraṃ jīvitā voropeyya hatthehi vā pādehi vā suhataṃ kareyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puthujjano mātaraṃ jīvitā voropeyya hatthehi vā pādehi vā suhataṃ kareyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Evaṃ pitaraṃ, arahantaṃ, bhikkhuṃ. Diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyya saṅghe vā saṅgharājiṃ janeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puthujjano saṅghaṃ bhindeyya saṅghe vā saṅgharājiṃ janeyyāti ṭhānametaṃ vijjati, diṭṭhisampanno tathāgatassa duṭṭhacitto lohitaṃ uppādeyya, parinibbutassa vā tathāgatassa duṭṭhacitto thūpaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Puthujjano tathāgatassa duṭṭhacitto lohitaṃ uppādeyya, parinibbutassa vā tathāgatassa duṭṭhacitto thūpaṃ bhindeyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Diṭṭhisampanno aññaṃ satthāraṃ apadiseyya api jīvitahetūti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puthujjano aññaṃ satthāraṃ apadiseyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Diṭṭhisampanno ito bahiddhā aññaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyeseyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puthujjano ito bahiddhā aññaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyeseyyāti ṭhānametaṃ vijjati, diṭṭhisampanno kutūhalamaṅgalena suddhiṃ pacceyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Puthujjano kutūhalamaṅgalena suddhiṃ pacceyyāti ṭhānametaṃ vijjati.

บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ (พระโสดาบัน) จะพึงปลงมารดาจากชีวิต หรือจะพึงประหารอย่างหนักด้วยมือหรือเท้า ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงปลงมารดาจากชีวิต หรือจะพึงประหารอย่างหนักด้วยมือหรือเท้า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ พึงปลงบิดา พระอรหันต์ ภิกษุจากชีวิต ก็อย่างนั้น บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกัน หรือพึงก่อความแตกร้าวในสงฆ์ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกัน หรือพึงก่อความแตกร้าวในสงฆ์ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิมีจิตประทุษร้ายจะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น หรือเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว มีจิตประทุษร้ายจะพึงทำลายพระสถูป ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนมีจิตประทุษร้ายจะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น หรือเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว มีจิตประทุษร้ายจะพึงทำลายพระสถูป ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงอ้างศาสดาอื่น แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงอ้างศาสดาอื่น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงแสวงหาทักขิไณยบุคคลอื่นนอกพระศาสนานี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงแสวงหาทักขิไณยบุคคลอื่นนอกพระศาสนานี้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงเชื่อความบริสุทธิ์ด้วยมงคลตื่นข่าว ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่ปุถุชนจะพึงเชื่อความบริสุทธิ์ด้วยมงคลตื่นข่าว ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

57. Itthī rājā cakkavattī siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso rājā cakkavattī siyāti ṭhānametaṃ vijjati; itthī sakko devānamindo siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso sakko devānamindo siyāti ṭhānametaṃ vijjati; itthī māro pāpimā siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso māro pāpimā [Pg.78] siyāti ṭhānametaṃ vijjati; itthī mahābrahmā siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso mahābrahmā siyāti ṭhānametaṃ vijjati; itthī tathāgato arahaṃ sammāsambuddho siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso tathāgato arahaṃ sammāsambuddho siyāti ṭhānametaṃ vijjati.

๕๗. การที่สตรีจะพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นท้าวสักกะจอมเทพ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นท้าวสักกะจอมเทพ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นมารผู้มีบาป ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นมารผู้มีบาป ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นมหาพรหม ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นมหาพรหม ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ การที่สตรีจะพึงเป็นพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่บุรุษจะพึงเป็นพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

Dve tathāgatā arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ ekissā lokadhātuyā uppajjeyyuṃ vā dhammaṃ vā deseyyunti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, ekova tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekissā lokadhātuyā uppajjissati vā dhammaṃ vā desessatīti ṭhānametaṃ vijjati.

การที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นไม่ก่อนไม่หลังกันในโลกธาตุเดียวกัน หรือจะพึงทรงแสดงธรรม ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ แต่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้น จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน หรือจะพึงทรงแสดงธรรม ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

Tiṇṇaṃ duccaritānaṃ iṭṭho kanto piyo manāpo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, tiṇṇaṃ duccaritānaṃ aniṭṭho akanto appiyo amanāpo vipāko bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Tiṇṇaṃ sucaritānaṃ aniṭṭho akanto appiyo amanāpo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, tiṇṇaṃ sucaritānaṃ iṭṭho kanto piyo manāpo vipāko bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati.

ข้อที่ว่า ‘วิบากที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชอบใจ ของทุจริต ๓ จักมี’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘วิบากที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่น่าชอบใจ ของทุจริต ๓ จักมี’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้. ข้อที่ว่า ‘วิบากที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่น่าชอบใจ ของสุจริต ๓ จักมี’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘วิบากที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่าชอบใจ ของสุจริต ๓ จักมี’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้.

Aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vā kuhako lapako nemittako kuhanalapananemittakattaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pañca nīvaraṇe appahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu anupaṭṭhitassati viharanto satta bojjhaṅge abhāvayitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vā sabbadosāpagato pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu upaṭṭhitassati viharanto satta bojjhaṅge bhāvayitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso idaṃ vuccati ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ.

ข้อที่ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่ง เป็นคนหลอกลวง พูดเลียบเคียง ทำนิมิต กระทำการหลอกลวง การพูดเลียบเคียง การทำนิมิตให้เป็นเบื้องหน้า ยังละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสของจิต ทำปัญญาให้ทุรพลไม่ได้ มีสติไม่ตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ ไม่เจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วจักตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ นี้ ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้, ข้อที่ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่ง ปราศจากโทษทั้งปวง ละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสของจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว มีสติตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ เจริญโพชฌงค์ ๗ แล้วจักตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ นี้ เป็นฐานะที่จะมีได้. พระญาณใดในฐานะและอฐานะนี้ เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ พระญาณนี้เรียกว่า ฐานาฐานญาณ เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๑.

Iti ṭhānāṭṭhānagatā sabbe khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā keci saggūpagā keci apāyūpagā keci nibbānūpagā, evaṃ bhagavā āha –

ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งปวงอันถึงซึ่งความเป็นฐานะและอฐานะ ล้วนมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา, บางพวกย่อมเข้าถึงสวรรค์ บางพวกย่อมเข้าถึงอบาย บางพวกย่อมเข้าถึงนิพพาน, พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า –

58.

๕๘.

Sabbe [Pg.79] sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ;

Yathākammaṃ gamissanti, puññapāpaphalūpagā;

Nirayaṃ pāpakammantā, puññakammā ca suggatiṃ;

Apare ca maggaṃ bhāvetvā, parinibbantināsavāti.

สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ, ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน.

Sabbe sattāti ariyā ca anariyā ca sakkāyapariyāpannā ca sakkāyavītivattā ca. Marissantīti dvīhi maraṇehi dandhamaraṇena ca adandhamaraṇena ca, sakkāyapariyāpannānaṃ adandhamaraṇaṃ sakkāyavītivattānaṃ dandhamaraṇaṃ. Maraṇantaṃ hi jīvitanti khayā āyussa indriyānaṃ uparodhā jīvitapariyanto maraṇapariyanto. Yathākammaṃ gamissantīti kammassakatā. Puññapāpaphalūpagāti kammānaṃ phaladassāvitā ca avippavāso ca.

คำว่า สัตว์ทั้งปวง ได้แก่ พระอริยะและปุถุชน ผู้ยังรวมอยู่ในสักกายะและผู้ก้าวล่วงสักกายะแล้ว. คำว่า จักตาย ได้แก่ จักตายด้วยมรณะ ๒ อย่างคือ ความตายอย่างชักช้าและความตายอย่างไม่ชักช้า, ความตายอย่างไม่ชักช้ามีแก่ผู้ยังรวมอยู่ในสักกายะ ความตายอย่างชักช้ามีแก่ผู้ก้าวล่วงสักกายะแล้ว. คำว่า ชีวิตมีความตายเป็นที่สุด ได้แก่ เพราะความสิ้นไปแห่งอายุ เพราะความดับแห่งอินทรีย์ ที่สุดแห่งชีวิตคือที่สุดแห่งความตาย. คำว่า จักไปตามกรรม ได้แก่ ความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน. คำว่า ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป ได้แก่ ความเป็นผู้เห็นผลแห่งกรรม และความไม่พรากจากผลแห่งกรรม.

Nirayaṃ pāpakammantāti apuññasaṅkhārā. Puññakammā ca suggatinti puññasaṅkhārā sugatiṃ gamissanti. Apare ca maggaṃ bhāvetvā, parinibbantināsavāti sabbasaṅkhārānaṃ samatikkamanaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘sabbe…pe… nāsavā’’ti.

คำว่า ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก ได้แก่ ผู้มีอภิสังขารคือบาป. คำว่า และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ ได้แก่ ผู้มีอภิสังขารคือบุญจักไปสู่สุคติ. คำว่า ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน ได้แก่ การก้าวล่วงสังขารทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – “สัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ...ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ดังนี้.

‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ. Yathākammaṃ gamissanti, puññapāpaphalūpagā. Nirayaṃ pāpakammantā’’ti āgāḷhā ca nijjhāmā ca paṭipadā. ‘‘Apare ca maggaṃ bhāvetvā, parinibbantināsavā’’ti majjhimā paṭipadā. ‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ, yathākammaṃ gamissanti, puññapāpaphalūpagā, nirayaṃ pāpakammantā’’ti ayaṃ saṃkileso. Evaṃ saṃsāraṃ nibbattayati. ‘‘Sabbe sattā marissanti…pe… nirayaṃ pāpakammantā’’ti ime tayo vaṭṭā dukkhavaṭṭo kammavaṭṭo kilesavaṭṭo. ‘‘Apare ca maggaṃ bhāvetvā, parinibbantināsavā’’ti tiṇṇaṃ vaṭṭānaṃ vivaṭṭanā. ‘‘Sabbe sattā marissanti…pe… nirayaṃ pāpakammantā’’ti ādīnavo, ‘‘puññakammā ca suggati’’nti assādo, ‘‘apare ca maggaṃ bhāvetvā, parinibbantināsavā’’ti nissaraṇaṃ. ‘‘Sabbe sattā marissanti…pe… nirayaṃ pāpakammantā’’ti hetu ca phalañca, pañcakkhandhā phalaṃ, taṇhā hetu, ‘‘apare ca maggaṃ bhāvetvā, parinibbantināsavā’’ti maggo ca phalañca. ‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ. Yathākammaṃ gamissanti, puññapāpaphalūpagā, nirayaṃ pāpakammantā’’ti ayaṃ saṃkileso, so saṃkileso tividho taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkilesoti.

ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงปฏิปทาที่น่ากลัวและปฏิปทาที่เร่าร้อน. ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงมัชฌิมาปฏิปทา. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” นี้เป็นสังกิเลส, ย่อมยังสังสารวัฏให้เป็นไปอย่างนี้. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงวัฏฏะ ๓ เหล่านี้คือ ทุกขวัฏฏ์ กรรมวัฏฏ์ กิเลสวัฏฏ์. ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงการออกจากวัฏฏะ ๓. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงโทษ, ด้วยบทว่า “และผู้ทำกรรมดีจักไปสู่สุคติ” ทรงแสดงคุณ, ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ทรงแสดงอุบายเครื่องสลัดออก. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย...ฯลฯ...ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” ทรงแสดงเหตุและผล, ขันธ์ ๕ เป็นผล ตัณหาเป็นเหตุ, ด้วยบทว่า “ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ตรัสถึงมรรคและผล. ด้วยบทว่า “สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะว่าชีวิตมีความตายเป็นที่สุด, สัตว์ผู้เข้าถึงผลแห่งบุญและบาป จักไปตามกรรม, ผู้ทำกรรมชั่วจักไปนรก” นี้เป็นสังกิเลส, สังกิเลสนั้นมี ๓ อย่างคือ ตัณหาสังกิเลส ทิฏฐิสังกิเลส ทุจริตสังกิเลส.

59. Tattha [Pg.80] taṇhāsaṃkileso tīhi taṇhāhi niddisitabbo – kāmataṇhāya bhavataṇhāya vibhavataṇhāya. Yena yena vā pana vatthunā ajjhosito, tena teneva niddisitabbo, tassā vitthāro chattiṃsāya taṇhāya jāliniyā vicaritāni. Tattha diṭṭhisaṃkileso ucchedasassatena niddisitabbo, yena yena vā pana vatthunā diṭṭhivasena abhinivisati, ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti tena teneva niddisitabbo, tassā vitthāro dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Tattha duccaritasaṃkileso cetanā cetasikakammena niddisitabbo, tīhi duccaritehi kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, tassā vitthāro dasa akusalakammapathā. Apare ca maggaṃ bhāvetvā, parinibbantināsavāti idaṃ vodānaṃ.

๕๙. ในสังกิเลส ๓ อย่างนั้น พึงแสดงตัณหาสังกิเลสด้วยตัณหา ๓ อย่างคือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. หรือพึงแสดงด้วยวัตถุใดๆ ที่บุคคลข้องอยู่แล้ว ก็พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นแหละ, โดยพิสดาร ได้แก่ ตัณหา ๓๖ มีอาการซ่านไปดุจตาข่าย. ในสังกิเลสเหล่านั้น พึงแสดงทิฏฐิสังกิเลสด้วยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ, หรือบุคคลยึดมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิในวัตถุใดๆ ว่า ‘ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ก็พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นแหละ, โดยพิสดาร ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒. ในสังกิเลสเหล่านั้น พึงแสดงทุจริตสังกิเลสด้วยเจตนาเจตสิกกรรม, ด้วยทุจริต ๓ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต, โดยพิสดาร ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐. ด้วยบทว่า ‘ส่วนชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน’ นี้คือโวทาน (ความบริสุทธิ์).

Tayidaṃ vodānaṃ tividhaṃ; taṇhāsaṃkileso samathena visujjhati, so samatho samādhikkhandho, diṭṭhisaṃkileso vipassanāya visujjhati, sā vipassanā paññākkhandho, duccaritasaṃkileso sucaritena visujjhati, taṃ sucaritaṃ sīlakkhandho.

โวทานนั้นมี ๓ อย่าง; ตัณหาสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยสมถะ, สมถะนั้นคือสมาธิขันธ์, ทิฏฐิสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยวิปัสสนา, วิปัสสนานั้นคือปัญญาขันธ์, ทุจริตสังกิเลสย่อมบริสุทธิ์ด้วยสุจริต, สุจริตนั้นคือสีลขันธ์.

‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ, yathākammaṃ gamissanti, puññapāpaphalūpagā, nirayaṃ pāpakammantā’’ti apuññappaṭipadā, ‘‘puññakammā ca suggati’’nti puññappaṭipadā, ‘‘apare ca maggaṃ bhāvetvā, parinibbantināsavā’’ti puññapāpasamatikkamappaṭipadā, tattha yā ca puññappaṭipadā yā ca apuññappaṭipadā, ayaṃ ekā paṭipadā sabbatthagāminī ekā apāyesu, ekā devesu, yā ca puññapāpasamatikkamā paṭipadā ayaṃ tattha tattha gāminī paṭipadā.

“สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักตาย เพราะชีวิตมีความตายเป็นที่สุด สัตว์เหล่านั้นเข้าถึงผลแห่งบุญและบาปแล้ว จักไปตามกรรม ผู้มีกรรมชั่วจักไปนรก” ดังนี้ เป็นอปุญญปฏิปทา, “ส่วนผู้มีกรรมดีจักไปสู่สุคติ” ดังนี้ เป็นปุญญปฏิปทา, “และชนเหล่าอื่นเจริญมรรคแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน” ดังนี้ เป็นปุญญปาปสมติกกมปฏิปทา, บรรดาปฏิปทาเหล่านั้น ปุญญปฏิปทาและอปุญญปฏิปทา นี้เป็นปฏิปทาอย่างหนึ่งที่นำไปในภพทั้งปวง ส่วนหนึ่งนำไปในอบาย ส่วนหนึ่งนำไปในเทวโลก, ส่วนปฏิปทาที่ก้าวล่วงบุญและบาป นี้เป็นปฏิปทาที่นำไปในที่นั้นๆ

Tayo rāsī – micchattaniyato rāsi, sammattaniyato rāsi, aniyato rāsi, tattha yo ca micchattaniyato rāsi yo ca sammattaniyato rāsi ekā paṭipadā tattha tattha gāminī, tattha yo aniyato rāsi, ayaṃ sabbatthagāminī paṭipadā. Kena kāraṇena? Paccayaṃ labhanto niraye upapajjeyya, paccayaṃ labhanto tiracchānayonīsu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto pettivisayesu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto asuresu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto devesu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto manussesu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto parinibbāyeyya, tasmāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā, yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, idaṃ vuccati sabbatthagāminī paṭipadā ñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ.

ธรรมราสี ๓ อย่าง คือ มิจฉัตตนิยตราสี, สัมมัตตนิยตราสี, อนิยตราสี, บรรดาธรรมราสีเหล่านั้น มิจฉัตตนิยตราสีและสัมมัตตนิยตราสี เป็นปฏิปทาอย่างหนึ่งที่นำไปในที่นั้นๆ, ส่วนอนิยตราสี นี้เป็นสัพพัตถคามินีปฏิปทา. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงนรก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงกำเนิดเดรัจฉาน, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงเปรตวิสัย, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงอสูร, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงเทวโลก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงเข้าถึงมนุสสโลก, เมื่อได้ปัจจัย ก็พึงปรินิพพานได้, เพราะเหตุนั้น ปฏิปทานี้จึงเป็นสัพพัตถคามินีปฏิปทา, ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต นี้เรียกว่า สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ เป็นทศพลญาณข้อที่ ๒ ของพระตถาคต

Iti [Pg.81] sabbatthagāminī paṭipadā anekadhātuloko, tattha tattha gāminī paṭipadā nānādhātuloko. Tattha katamo anekadhātuloko? Cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu saddadhātu sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu gandhadhātu ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu rasadhātu jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu phoṭṭhabbadhātu kāyaviññāṇadhātu, manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu, pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu, kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu, nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu, dukkhadhātu, domanassadhātu, avijjādhātu, sukhadhātu, somanassadhātu, upekkhādhātu, rūpadhātu, arūpadhātu, nirodhadhātu, saṅkhāradhātu, nibbānadhātu, ayaṃ anekadhātuloko.

ดังนี้ สัพพัตถคามินีปฏิปทา เป็นโลกที่มีธาตุมาก (อเนกธาตุโลก), ตัตถะ ตัตถะ คามินีปฏิปทา เป็นโลกที่มีธาตุต่างๆ กัน (นานาธาตุโลก). บรรดาโลกทั้งสองนั้น อเนกธาตุโลกเป็นไฉน? คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ, ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ, ปฐวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ, อากาสธาตุ, วิญญาณธาตุ, กามธาตุ, พยาบาทธาตุ, วิหิงสาธาตุ, เนกขัมมธาตุ, อพยาบาทธาตุ, อวิหิงสาธาตุ, ทุกขธาตุ, โทมนัสสธาตุ, อวิชชาธาตุ, สุขธาตุ, โสมนัสสธาตุ, อุเบกขาธาตุ, รูปธาตุ, อรูปธาตุ, นิโรธธาตุ, สังขารธาตุ, นิพพานธาตุ, นี้คืออเนกธาตุโลก

Tattha katamo nānādhātuloko? Aññā cakkhudhātu, aññā rūpadhātu, aññā cakkhuviññāṇadhātu. Evaṃ sabbā. Aññā nibbānadhātu. Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, idaṃ vuccati anekadhātu nānādhātu ñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ.

บรรดาโลกทั้งสองนั้น นานาธาตุโลกเป็นไฉน? จักขุธาตุเป็นอย่างอื่น, รูปธาตุเป็นอย่างอื่น, จักขุวิญญาณธาตุเป็นอย่างอื่น. แม้ธาตุทั้งหมดก็ฉันนั้น. นิพพานธาตุเป็นอย่างอื่น. ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต นี้เรียกว่า อเนกธาตุนานาธาตุญาณ เป็นทศพลญาณข้อที่ ๓ ของพระตถาคต

60. Iti anekadhātu nānādhātukassa lokassa yaṃ yadeva dhātuṃ sattā adhimuccanti, taṃ tadeva adhiṭṭhahanti abhinivisanti, keci rūpādhimuttā, keci saddādhimuttā, keci gandhādhimuttā, keci rasādhimuttā, keci phoṭṭhabbādhimuttā, keci dhammādhimuttā, keci itthādhimuttā, keci purisādhimuttā, keci cāgādhimuttā, keci hīnādhimuttā, keci paṇītādhimuttā, keci devādhimuttā, keci manussādhimuttā, keci nibbānādhimuttā. Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, ayaṃ veneyyo, ayaṃ na veneyyo, ayaṃ saggagāmī, ayaṃ duggatigāmīti, idaṃ vuccati sattānaṃ nānādhimuttikatā ñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ.

๖๐. ดังนี้ สัตว์ทั้งหลายน้อมใจเชื่อในธาตุใดๆ ของโลกที่มีธาตุมากและธาตุต่างๆ กัน ก็จะยึดมั่นถือมั่นในธาตุนั้นๆ บางพวกน้อมใจในรูป, บางพวกน้อมใจในเสียง, บางพวกน้อมใจในกลิ่น, บางพวกน้อมใจในรส, บางพวกน้อมใจในโผฏฐัพพะ, บางพวกน้อมใจในธรรม, บางพวกน้อมใจในสตรี, บางพวกน้อมใจในบุรุษ, บางพวกน้อมใจในการสละ, บางพวกน้อมใจในสิ่งเลว, บางพวกน้อมใจในสิ่งประณีต, บางพวกน้อมใจในความเป็นเทวดา, บางพวกน้อมใจในความเป็นมนุษย์, บางพวกน้อมใจในนิพพาน. ญาณในเรื่องนี้ ที่เป็นไปโดยเหตุ โดยฐานะ และโดยไม่มีขอบเขต ว่า 'สัตว์นี้พึงแนะนำได้, สัตว์นี้ไม่พึงแนะนำได้, สัตว์นี้จะไปสวรรค์, สัตว์นี้จะไปทุคติ' ดังนี้ นี้เรียกว่า นานาธิมุตติกตาญาณของสัตว์ทั้งหลาย เป็นทศพลญาณข้อที่ ๔ ของพระตถาคต

Iti te yathādhimuttā ca bhavanti, taṃ taṃ kammasamādānaṃ samādiyanti. Te chabbidhaṃ kammaṃ samādiyanti – keci lobhavasena, keci dosavasena, keci mohavasena, keci saddhāvasena, keci vīriyavasena, keci paññāvasena. Taṃ vibhajjamānaṃ duvidhaṃ – saṃsāragāmi ca nibbānagāmi ca.

ดังนี้ สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้มีอัธยาศัยฉันใด ก็สมาทานกรรมสมาทานนั้นๆ ฉันนั้น. สัตว์เหล่านั้นย่อมสมาทานกรรม ๖ อย่าง คือ บางพวก (สมาทานกรรม) ด้วยอำนาจโลภะ, บางพวกด้วยอำนาจโทสะ, บางพวกด้วยอำนาจโมหะ, บางพวกด้วยอำนาจศรัทธา, บางพวกด้วยอำนาจวิริยะ, บางพวกด้วยอำนาจปัญญา. กรรมนั้น เมื่อจำแนกแล้วมี ๒ อย่าง คือ กรรมที่นำไปในสังสารวัฏ และกรรมที่นำไปสู่นิพพาน

Tattha yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ. Tattha yaṃ saddhāvasena kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ sukkaṃ [Pg.82] sukkavipākaṃ. Tattha yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena saddhāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ. Tattha yaṃ vīriyavasena paññāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammuttamaṃ kammaseṭṭhaṃ kammakkhayāya saṃvattati.

บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจโลภะ โทสะ และโมหะ กรรมนี้เป็นกรรมดำ มีวิบากดำ. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจศรัทธา กรรมนี้เป็นกรรมขาว มีวิบากขาว. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจโลภะ โทสะ โมหะ และศรัทธา กรรมนี้เป็นกรรมทั้งดำทั้งขาว มีวิบากทั้งดำทั้งขาว. บรรดากรรมเหล่านั้น บุคคลทำกรรมใดด้วยอำนาจวิริยะและปัญญา กรรมนี้เป็นกรรมไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมอันสูงสุด เป็นกรรมอันประเสริฐ ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม

Cattāri kammasamādānāni. Atthi kammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ, atthi kammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ, atthi kammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiṃ ca dukkhavipākaṃ, atthi kammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiṃ ca sukhavipākaṃ. Yaṃ evaṃ jātiyaṃ kammasamādānaṃ, iminā puggalena akusalakammasamādānaṃ upacitaṃ avipakkaṃ vipākāya paccupaṭṭhitaṃ na ca bhabbo abhinibbidhā gantunti taṃ bhagavā na ovadati. Yathā devadattaṃ kokālikaṃ sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ, ye vā panaññepi sattā micchattaniyatā imesañca puggalānaṃ upacitaṃ akusalaṃ na ca tāva pāripūriṃ gataṃ, purā pāripūriṃ gacchati. Purā phalaṃ nibbattayati, purā maggamāvārayati, purā veneyyattaṃ samatikkamatīti te bhagavā asamatte ovadati. Yathā puṇṇañca govatikaṃ acelañca kukkuravatikaṃ.

การสมาทานกรรม ๔ อย่าง คือ การสมาทานกรรมที่เป็นสุขในปัจจุบัน แต่มีวิบากเป็นทุกข์ในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีวิบากเป็นสุขในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นทุกข์ทั้งในปัจจุบันและมีวิบากเป็นทุกข์ในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมที่เป็นสุขทั้งในปัจจุบันและมีวิบากเป็นสุขในภายหน้าก็มี การสมาทานกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเช่นนี้ อันบุคคลนี้สมาทานแล้ว เป็นอกุศลกรรมที่สั่งสมไว้ ยังไม่ให้ผล ปรากฏพร้อมเพื่อจะให้ผล และบุคคลนั้นไม่ควรเพื่อจะบรรลุอภินิพพิทา พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงสั่งสอนบุคคลนั้น เหมือนอย่างพระเทวทัต พระโกกาลิกะ สุนักขัตตะลิจฉวิบุตร หรือสัตว์เหล่าอื่นใดที่เป็นมิจฉัตตนิยตะ และอกุศลที่บุคคลเหล่านี้สั่งสมไว้ยังไม่บริบูรณ์ ก่อนที่จะบริบูรณ์ ก่อนที่จะให้ผล ก่อนที่จะปิดกั้นมรรค ก่อนที่จะล่วงเลยภาวะแห่งบุคคลที่พึงแนะนำได้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงสั่งสอนบุคคลเหล่านั้นผู้มีกรรมยังไม่บริบูรณ์ เหมือนอย่างปุณณะผู้ประพฤติโควัตร และอเจลกะผู้ประพฤติสุนัขวัตร

61. Imassa ca puggalassa akusalakammasamādānaṃ paripūramānaṃ maggaṃ āvārayissati purā pāripūriṃ gacchati, purā phalaṃ nibbattayati, purā maggamāvārayati, purā veneyyattaṃ samatikkamatīti taṃ bhagavā asamattaṃ ovadati. Yathā āyasmantaṃ aṅgulimālaṃ.

๖๑. ก็อกุศลกรรมสมาทานของบุคคลนี้ เมื่อบริบูรณ์แล้ว จักปิดกั้นมรรค (เพราะฉะนั้น) ก่อนที่กรรมจะบริบูรณ์ ก่อนที่กรรมจะให้ผล ก่อนที่กรรมจะปิดกั้นมรรค ก่อนที่กรรมจะล่วงเลยภาวะแห่งบุคคลที่พึงแนะนำได้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงสั่งสอนบุคคลนั้นผู้มีกรรมยังไม่บริบูรณ์ เหมือนอย่างท่านพระองคุลิมาล

Sabbesaṃ mudumajjhādhimattatā. Tattha mudu āneñjābhisaṅkhārā majjhaṃ avasesakusalasaṅkhārā, adhimattaṃ akusalasaṅkhārā, yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, idaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ, idaṃ upapajjavedanīyaṃ, idaṃ aparāpariyavedanīyaṃ, idaṃ nirayavedanīyaṃ, idaṃ tiracchānavedanīyaṃ, idaṃ pettivisayavedanīyaṃ, idaṃ asuravedanīyaṃ, idaṃ devavedanīyaṃ, idaṃ manussavedanīyanti, idaṃ vuccati atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso vipākavemattatā ñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ.

ความที่กรรมทั้งปวงเป็นอย่างอ่อน อย่างกลาง และอย่างยิ่งมีอยู่ ในกรรมเหล่านั้น อาเนญชาภิสังขารเป็นอย่างอ่อน กุศลสังขารที่เหลือเป็นอย่างกลาง อกุศลสังขารเป็นอย่างยิ่ง พระญาณในกรรมนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือว่า นี้เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม นี้เป็นอุปปัชชเวทนียกรรม นี้เป็นอปราปริยเวทนียกรรม นี้เป็นกรรมให้ผลในนรก นี้เป็นกรรมให้ผลในกำเนิดดิรัจฉาน นี้เป็นกรรมให้ผลในเปรตวิสัย นี้เป็นกรรมให้ผลในอสูรกาย นี้เป็นกรรมให้ผลในเทวโลก นี้เป็นกรรมให้ผลในมนุษยโลก พระญาณนี้เรียกว่า วิปากเวมัตตตาญาณ คือพระญาณในความต่างแห่งวิบากของการสมาทานกรรมทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๕

62. Iti tathā samādinnānaṃ kammānaṃ samādinnānaṃ jhānānaṃ vimokkhānaṃ samādhīnaṃ samāpattīnaṃ ayaṃ saṃkileso, idaṃ vodānaṃ, idaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṃkilissati, evaṃ vodāyati, evaṃ vuṭṭhahatīti ñāṇaṃ anāvaraṇaṃ.

๖๒. พระญาณที่ไม่มีเครื่องกั้นว่า นี้เป็นความเศร้าหมอง นี้เป็นความผ่องแผ้ว นี้เป็นการออก แห่งกรรม ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ที่สมาทานแล้วอย่างนั้นๆ (ย่อม) เศร้าหมองอย่างนี้ (ย่อม) ผ่องแผ้วอย่างนี้ (ย่อม) ออกอย่างนี้

Tattha [Pg.83] kati jhānāni? Cattāri jhānāni. Kati vimokkhā? Ekādasa ca aṭṭha ca satta ca tayo ca dve ca. Kati samādhī? Tayo samādhī – savitakko savicāro samādhi, avitakko vicāramatto samādhi, avitakko avicāro samādhi. Kati samāpattiyo? Pañca samāpattiyo – saññāsamāpatti asaññāsamāpatti nevasaññānāsaññāsamāpatti vibhūtasaññāsamāpatti nirodhasamāpatti.

ในข้อนั้น ฌานมีเท่าไร? ฌานมี ๔. วิโมกข์มีเท่าไร? วิโมกข์มี ๑๑, ๘, ๗, ๓, และ ๒. สมาธิมีเท่าไร? สมาธิมี ๓ คือ สวิตักกสวิจารสมาธิ อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ อวิตักกอวิจารสมาธิ. สมาบัติมีเท่าไร? สมาบัติมี ๕ คือ สัญญาสมาบัติ อสัญญาสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญาสมาบัติ วิภูตสัญญาสมาบัติ นิโรธสมาบัติ.

Tattha katamo saṃkileso? Paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā saṃkileso. Ye ca kukkuṭajhāyī dve paṭhamakā yo vā pana koci hānabhāgiyo samādhi, ayaṃ saṃkileso. Tattha katamaṃ vodānaṃ, nīvaraṇapārisuddhi, paṭhamassa jhānassa ye ca kukkuṭajhāyī dve pacchimakā yo vā pana koci visesabhāgiyo samādhi, idaṃ vodānaṃ. Tattha katamaṃ vuṭṭhānaṃ? Yaṃ samāpattivuṭṭhānakosallaṃ, idaṃ vuṭṭhānaṃ. Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, idaṃ vuccati sabbesaṃ jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ.

ในข้อนั้น อะไรคือความเศร้าหมอง? กามราคะและพยาบาทเป็นความเศร้าหมองของปฐมฌาน และกุกกุฏฌายี ๒ จำพวกแรก หรือสมาธิใดๆ ที่เป็นหานภาคิยะ นี้คือความเศร้าหมอง. ในข้อนั้น อะไรคือความผ่องแผ้ว? ความบริสุทธิ์จากนิวรณ์เป็นความผ่องแผ้วของปฐมฌาน และกุกกุฏฌายี ๒ จำพวกหลัง หรือสมาธิใดๆ ที่เป็นวิเสสภาคิยะ นี้คือความผ่องแผ้ว. ในข้อนั้น อะไรคือการออก? ความฉลาดในการออกจากสมาบัติ นี้คือการออก. พระญาณในข้อนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือ นี้เรียกว่า สังกิเลสโวทานวุฏฐานญาณ คือพระญาณในความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติทั้งปวง เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๖.

63. Iti tasseva samādhissa tayo dhammā parivārā indriyāni balāni vīriyamiti, tāniyeva indriyāni vīriyavasena balāni bhavanti, ādhipateyyaṭṭhena indriyāni, akampiyaṭṭhena balāni, iti tesaṃ mudumajjhādhimattatā ayaṃ mudindriyo ayaṃ majjhindriyo ayaṃ tikkhindriyoti. Tattha bhagavā tikkhindriyaṃ saṃkhittena ovādena ovadati, majjhindriyaṃ bhagavā saṃkhittavitthārena ovadati, mudindriyaṃ bhagavā vitthārena ovadati. Tattha bhagavā tikkhindriyassa mudukaṃ dhammadesanaṃ upadisati, majjhindriyassa bhagavā mudutikkhadhammadesanaṃ upadisati, mudindriyassa bhagavā tikkhaṃ dhammadesanaṃ upadisati. Tattha bhagavā tikkhindriyassa samathaṃ upadisati, majjhindriyassa bhagavā samathavipassanaṃ upadisati, mudindriyassa bhagavā vipassanaṃ upadisati. Tattha bhagavā tikkhindriyassa nissaraṇaṃ upadisati, majjhindriyassa bhagavā ādīnavañca nissaraṇañca upadisati, mudindriyassa bhagavā assādañca ādīnavañca nissaraṇañca upadisati. Tattha bhagavā tikkhindriyassa adhipaññāsikkhāya paññāpayati, majjhindriyassa bhagavā adhicittasikkhāya paññāpayati, mudindriyassa bhagavā adhisīlasikkhāya paññāpayati.

๖๓. ธรรม ๓ ประการ คือ อินทรีย์ พละ และวิริยะ เป็นบริวารของสมาธินั้น อินทรีย์เหล่านั้นนั่นเองเป็นพละโดยความหมายว่าเป็นวิริยะ เป็นอินทรีย์โดยความหมายว่าเป็นใหญ่ เป็นพละโดยความหมายว่าไม่หวั่นไหว ดังนั้น อินทรีย์เหล่านั้นจึงมีความเป็นอย่างอ่อน อย่างกลาง และอย่างยิ่ง คือ ผู้นี้มีอินทรีย์อ่อน ผู้นี้มีอินทรีย์ปานกลาง ผู้นี้มีอินทรีย์แก่กล้า. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์แก่กล้าด้วยโอวาทโดยย่อ ทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์ปานกลางด้วยโอวาทโดยย่อและพิสดาร ทรงสั่งสอนผู้มีอินทรีย์อ่อนด้วยโอวาทโดยพิสดาร. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเทศนาที่อ่อนโยนแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงธรรมเทศนาที่ทั้งอ่อนโยนและเข้มข้นแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงธรรมเทศนาที่เข้มข้นแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสมถะแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงสมถวิปัสสนาแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงวิปัสสนาแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงแสดงอาทีนพและนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงแสดงอัสสาทะ อาทีนพ และนิสสรณะแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอธิปัญญาสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ทรงบัญญัติอธิจิตตสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์ปานกลาง ทรงบัญญัติอธิสีลสิกขาแก่ผู้มีอินทรีย์อ่อน.

Yaṃ [Pg.84] ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso ayaṃ imaṃ bhūmiṃ bhāvanañca gato, imāya velāya imāya anusāsaniyā evaṃ dhātuko cāyaṃ ayaṃ cassa āsayo ayañca anusayo iti, idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattavemattatā ñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ.

พระญาณในข้อนั้นโดยเหตุ โดยฐานะ โดยไม่มีส่วนเหลือว่า บุคคลนี้ได้บรรลุภูมิและภาวนานี้ ในเวลานี้ ด้วยอนุสาสนีย์นี้ บุคคลนี้มีธาตุอย่างนี้ มีอาสยะอย่างนี้ และมีอนุสัยอย่างนี้ พระญาณนี้เรียกว่า อินทริยปโรปริยัตติเวมัตตตาญาณ คือพระญาณในความต่างแห่งความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์และบุคคลอื่น เป็นพระตถาคตพลข้อที่ ๗.

Iti tattha yaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe. Amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ. Tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

บรรดาญาณเหล่านั้น พระองค์ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่าง ๆ ได้ คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง หลายร้อยชาติบ้าง หลายพันชาติบ้าง หลายแสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ในภพโน้น เราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว จึงมาเกิดในภพนี้ ดังนี้ พระองค์ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่าง ๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้

64. Tattha saggūpagesu ca sattesu manussūpagesu ca sattesu apāyūpagesu ca sattesu imassa puggalassa lobhādayo ussannā alobhādayo mandā, imassa puggalassa alobhādayo ussannā lobhādayo mandā, ye vā pana ussannā ye vā pana mandā imassa puggalassa imāni indriyāni upacitāni imassa puggalassa imāni indriyāni anupacitāni amukāya vā kappakoṭiyaṃ kappasatasahasse vā kappasahasse vā kappasate vā kappe vā antarakappe vā upaḍḍhakappe vā saṃvacchare vā upaḍḍhasaṃvacchare vā māse vā pakkhe vā divase vā muhutte vā iminā pamādena vā pasādena vāti. Taṃ taṃ bhavaṃ bhagavā anussaranto asesaṃ jānāti, tattha yaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā [Pg.85] micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā.

๖๔. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงสวรรค์ ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงความเป็นมนุษย์ และทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงอบาย พระผู้มีพระภาคทรงทราบชัดว่า บุคคลนี้มีโลภะเป็นต้นกล้า มีอโลภะเป็นต้นอ่อน บุคคลนี้มีอโลภะเป็นต้นกล้า มีโลภะเป็นต้นอ่อน หรือธรรมเหล่าใดมีกำลัง ธรรมเหล่าใดอ่อนกำลัง บุคคลนี้ได้สั่งสมอินทรีย์เหล่านี้ บุคคลนี้ไม่ได้สั่งสมอินทรีย์เหล่านี้ ในกัปป์โกฏิหรือในแสนกัปป์ หรือในพันกัปป์ หรือในร้อยกัปป์ หรือในกัปป์หนึ่ง หรือในอันตรกัปป์ หรือในกึ่งกัปป์ หรือในปี หรือในครึ่งปี หรือในเดือน หรือในปักษ์ หรือในวัน หรือในขณะหนึ่งโน้น ด้วยความประมาทหรือด้วยความเลื่อมใสนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงระลึกถึงภพนั้น ๆ ย่อมทรงทราบได้สิ้นเชิง ในบรรดาญาณเหล่านั้น พระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ คือทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง ทั้งผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม ทั้งไปดีและไปร้าย ทรงทราบชัดหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้หนอ ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เป็นผู้กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā, tattha saggūpagesu ca sattesu manussūpagesu ca sattesu apāyūpagesu ca sattesu iminā puggalena evarūpaṃ kammaṃ amukāya kappakoṭiyaṃ upacitaṃ kappasatasahasse vā kappasahasse vā kappasate vā kappe vā antarakappe vā upaḍḍhakappe vā saṃvacchare vā upaḍḍhasaṃvacchare vā māse vā pakkhe vā divase vā muhutte vā iminā pamādena vā pasādena vāti. Imāni bhagavato dve ñāṇāni – pubbenivāsānussatiñāṇañca dibbacakkhu ca aṭṭhamaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ.

ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้หนอ ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยสัมมาทิฏฐิ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงสวรรค์ ทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงความเป็นมนุษย์ และทั้งในหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงอบาย พระองค์ทรงเห็นด้วยทิพยจักษุว่า บุคคลนี้ได้สั่งสมกรรมเช่นนี้ไว้ในกัปป์โกฏิ หรือในแสนกัปป์ หรือในพันกัปป์ หรือในร้อยกัปป์ หรือในกัปป์หนึ่ง หรือในอันตรกัปป์ หรือในกึ่งกัปป์ หรือในปี หรือในครึ่งปี หรือในเดือน หรือในปักษ์ หรือในวัน หรือในขณะหนึ่งโน้น ด้วยความประมาทหรือด้วยความเลื่อมใสนี้ ญาณ ๒ ประการของพระผู้มีพระภาคเหล่านี้ คือ บุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุ เป็นตถาคตพลญาณที่ ๘ และที่ ๙

Iti tattha yaṃ sabbaññutā pattā viditā sabbadhammā virajaṃ vītamalaṃ uppannaṃ sabbaññutañāṇaṃ nihato māro bodhimūle, idaṃ bhagavato dasamaṃ balaṃ sabbāsavaparikkhayaṃ ñāṇaṃ. Dasabalasamannāgatā hi buddhā bhagavantoti.

ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาญาณเหล่านั้น การบรรลุสัพพัญญุตญาณใด ที่ทรงทราบธรรมทั้งปวง สัพพัญญุตญาณอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแล้ว มารถูกกำจัดแล้ว ณ โพธิมณฑล ญาณคือความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวงนี้ เป็นพละข้อที่ ๑๐ ของพระผู้มีพระภาค จริงอยู่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย ทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ด้วยประการฉะนี้

Niyutto vicayo hārasampāto.

วิจยหารสัมปาตะ จบแล้ว

3. Yuttihārasampāto

๓. ยุตติหารสัมปาตะ

65.

๖๕.

Tattha katamo yuttihārasampāto?‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;

Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ;

Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti.

ในหาระเหล่านั้น ยุตติหารสัมปาตะเป็นไฉน? "เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า รู้แล้วซึ่งความเกิดและความดับ ครอบงำถีนมิทธะได้ พึงละทุคติทั้งปวงเสีย"

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaro bhavissatīti yujjati, sammāsaṅkappagocaro sammādiṭṭhi bhavissatīti yujjati, sammādiṭṭhipurekkhāro viharanto udayabbayaṃ paṭivijjhissatīti yujjati, udayabbayaṃ paṭivijjhanto sabbā duggatiyo jahissatīti yujjati. Sabbā duggatiyo jahanto sabbāni duggativinipātabhayāni samatikkamissatīti yujjatīti.

ในคาถานั้น บทว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" ความว่า ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จักมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร จักเป็นสัมมาทิฏฐิ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้าอยู่ จักแทงตลอดซึ่งความเกิดและความดับ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้แทงตลอดซึ่งความเกิดและความดับ จักละทุคติทั้งปวงได้ ดังนี้ ย่อมสมควร, ผู้ละทุคติทั้งปวงอยู่ จักก้าวล่วงภัยคือทุคติและวินิบาตทั้งปวงได้ ดังนี้ ย่อมสมควร

Niyutto yuttihārasampāto.

ยุตติหารสัมปาตะ จบแล้ว

4. Padaṭṭhānahārasampāto

๔. ปทัฏฐานหารสัมปาตะ

66. Tattha [Pg.86] katamo padaṭṭhāno hārasampāto?

๖๖. ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหารสัมปาตะเป็นไฉน?

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānaṃ. ‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’ti samathassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti vipassanāya padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ñatvāna udayabbaya’’nti dassanabhūmiyā padaṭṭhānaṃ. ‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’ti vīriyassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Sabbā duggatiyo jahe’’ti bhāvanāya padaṭṭhānaṃ.

คาถาว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" เป็นต้น. บทว่า "ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส" เป็นปทัฏฐานของสุจริต ๓. บทว่า "สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร" เป็นปทัฏฐานของสมถะ. บทว่า "สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร" เป็นปทัฏฐานของวิปัสสนา. บทว่า "ญตฺวาน อทยพฺพยํ" เป็นปทัฏฐานของทัสสนภูมิ. บทว่า "ถีนมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ" เป็นปทัฏฐานของวิริยะ. บทว่า "สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห" เป็นปทัฏฐานของภาวนา

Niyutto padaṭṭhāno hārasampāto.

ปทัฏฐานหารสัมปาตะ จบแล้ว

5. Lakkhaṇahārasampāto

๕. ลักขณหารสัมปาตะ

67. Tattha katamo lakkhaṇo hārasampāto?

๖๗. ในหาระเหล่านั้น ลักขณหารสัมปาตะเป็นไฉน?

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. ‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti idaṃ satindriyaṃ, satindriye gahite gahitāni bhavanti pañcindriyāni. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti sammādiṭṭhiyā gahitāya gahito bhavati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Taṃ kissa hetu? Sammādiṭṭhito hi sammāsaṅkappo pabhavati, sammāsaṅkappato sammāvācā pabhavati, sammāvācāto sammākammanto pabhavati, sammākammantato sammāājīvo pabhavati, sammāājīvato sammāvāyāmo pabhavati, sammāvāyāmato sammāsati pabhavati, sammāsatito sammāsamādhi pabhavati, sammāsamādhito sammāvimutti pabhavati, sammāvimuttito sammāvimuttiñāṇadassanaṃ pabhavati.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” นี้คือสติณทรีย์ เมื่อสติณทรีย์ถูกถือเอาแล้ว อินทรีย์ ๕ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย บทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิถูกถือเอาแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า สัมมาสังกัปปะย่อมเกิดจากสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเกิดจากสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเกิดจากสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเกิดจากสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเกิดจากสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเกิดจากสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเกิดจากสัมมาสติ สัมมาวิมุตติย่อมเกิดจากสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดจากสัมมาวิมุตติ

Niyutto lakkhaṇo hārasampāto.

ลักขณะหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

6. Catubyūhahārasampāto

๖. จตุพยูหหารสัมปาตะ

68. Tattha katamo catubyūho hārasampāto.

๖๘. บรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti rakkhitaṃ paripālīyatīti esā nirutti. Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye duggatīhi parimuccitukāmā bhavissanti, te dhammacārino bhavissantīti ayaṃ ettha bhagavato adhippāyo. Kokāliko hi sāriputtamoggallānesu [Pg.87] theresu cittaṃ padosayitvā mahāpadumaniraye upapanno. Bhagavā ca satiārakkhena cetasā samannāgato, suttamhi vuttaṃ ‘‘satiyā cittaṃ rakkhitabba’’nti.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” นิรุตติคือวิเคราะห์ว่า รกฺขิตํ ปริปาลียติ ดังนี้ ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์อะไร คือ ชนเหล่าใดจักเป็นผู้ใคร่จะพ้นจากทุคติ ชนเหล่านั้นจักเป็นผู้ประพฤติธรรม นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในคาถานี้ เพราะว่า โกกาลิกภิกษุประทุษร้ายจิตในพระเถระทั้งสองคือพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะแล้ว บังเกิดในมหาปทุมนรก ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงประกอบด้วยพระทัยอันมีสติเป็นเครื่องรักษา และในพระสูตร พระองค์ตรัสไว้ว่า “พึงรักษาจิตด้วยสติ” ดังนี้

Niyutto catubyūho hārasampāto.

จตุพยูหหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

7. Āvaṭṭahārasampāto

๗. อาวฏัฏหารสัมปาตะ

69. Tattha katamo āvaṭṭo hārasampāto?

๖๙. บรรดาหาระเหล่านั้น อาวฏัฏหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. ‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti samatho. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti vipassanā. ‘‘Ñatvāna udayabbaya’’nti dukkhapariññā. ‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’ti samudayapahānaṃ. ‘‘Sabbā duggatiyo jahe’’ti nirodho. Imāni cattāri saccāni.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” คือสมถะ บทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือวิปัสสนา บทว่า “รู้ความเกิดและความดับ” คือทุกขปริญญา บทว่า “ภิกษุผู้ครอบงำถีนมิทธะ” คือสมุทยปหานะ บทว่า “พึงละทุคติทั้งปวง” คือนิโรธ เหล่านี้คือสัจจะ ๔

Niyutto āvaṭṭo hārasampāto.

อาวฏัฏหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

8. Vibhattihārasampāto

๘. วิภัตติหารสัมปาตะ

70. Tattha katamo vibhattihārasampāto?

๗๐. บรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. Kusalapakkho kusalapakkhena niddisitabbo. Akusalapakkho akusalapakkhena niddisitabbo.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ กุศลปักษ์พึงแสดงด้วยกุศลปักษ์ อกุศลปักษ์พึงแสดงด้วยอกุศลปักษ์

Niyutto vibhattihārasampāto.

วิภัตติหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

9. Parivattanahārasampāto

๙. ปริวรรตนหารสัมปาตะ

71. Tattha katamo parivattano hārasampāto?

๗๑. บรรดาหาระเหล่านั้น ปริวรรตนหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. Samathavipassanāya bhāvitāya nirodho phalaṃ, pariññātaṃ dukkhaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito paṭipakkhena.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ เมื่อสมถวิปัสสนาอันบุคคลเจริญแล้ว นิโรธเป็นผล ทุกข์เป็นอันกำหนดรู้แล้ว สมุทัยเป็นอันละได้แล้ว มรรคเป็นอันเจริญแล้วโดยธรรมฝ่ายตรงข้าม

Niyutto parivattano hārasampāto.

ปริวรรตนหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

10. Vevacanahārasampāto

๑๐. เววจนหารสัมปาตะ

72. Tattha [Pg.88] katamo vevacano hārasampāto?

๗๒. บรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti cittaṃ mano viññāṇaṃ manindriyaṃ manāyatanaṃ vijānanā vijānitattaṃ, idaṃ vevacanaṃ. ‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’ti nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo, idaṃ vevacanaṃ. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti sammādiṭṭhi nāma paññāsatthaṃ paññākhaggo paññāratanaṃ paññāpajjoto paññāpatodo paññāpāsādo, idaṃ vevacanaṃ.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” คำว่า จิต มโน วิญญาณ มนินทรีย์ มนายตนะ วิชานนา วิชานิตัตตะ นี้เป็นเววจนะ บทว่า “สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ” คำว่า เนกขัมมสังกัปปะ อัพยาปาทสังกัปปะ อวิหิงสาสังกัปปะ นี้เป็นเววจนะ บทว่า “สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ” คำว่า สัมมาทิฏฐิ ได้แก่ ปัญญาสัตถะ (ปัญญาเหมือนศัสตรา) ปัญญาขัคคะ (ปัญญาเหมือนดาบ) ปัญญารัตนะ (ปัญญาเหมือนแก้ว) ปัญญาปัชโชตะ (ปัญญาเหมือนประทีป) ปัญญาปะโตทะ (ปัญญาเหมือนปฏัก) ปัญญาปาสาทะ (ปัญญาเหมือนปราสาท) นี้เป็นเววจนะ

Niyutto vevacano hārasampāto.

เววจนหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

11. Paññattihārasampāto

๑๑. ปัญญัตติหารสัมปาตะ

73. Tattha katamo paññattihārasampāto?

๗๓. บรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti padaṭṭhānapaññatti satiyā. ‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’ti bhāvanāpaññatti samathassa. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbaya’’nti dassanabhūmiyā nikkhepapaññatti. ‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’ti samudayassa anavasesappahānapaññatti, ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti bhāvanāpaññatti maggassa.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ” เป็นปทัฏฐานบัญญัติแห่งสติ บทว่า “สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ” เป็นภาวนาบัญญัติแห่งสมถะ บทว่า “สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร ญตฺวาน อุทฺยพฺพยนฺติ” เป็นนิกเขปบัญญัติแห่งทัสสนภูมิ บทว่า “ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขูติ” เป็นอนวเสสัปปหานบัญญัติแห่งสมุทัย บทว่า “สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ” เป็นภาวนาบัญญัติแห่งมรรค

Niyutto paññattihārasampāto.

ปัญญัตติหารสัมปาตะ ท่านนิยุตต์ไว้แล้ว

12. Otaraṇahārasampāto

๑๒. โอตรณหารสัมปาตะ

74. Tattha katamo otaraṇo hārasampāto?

๗๔. บรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหารสัมปาตะเป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. ‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti sammādiṭṭhiyā gahitāya gahitāni bhavanti pañcindriyāni, ayaṃ indriyehi otaraṇā.

คาถาว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” ดังนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร” และบทว่า “มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า” คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิถูกถือเอาแล้ว อินทรีย์ ๕ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย นี้เป็นการหยั่งลงด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย

Tāniyeva indriyāni vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, evaṃ sabbaṃ, ayaṃ paṭiccasamuppādena otaraṇā.

อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแหละคือวิชชา เพราะวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาจึงดับ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ พึงทราบทั้งหมดโดยนัยนี้ นี้เป็นการหยั่งลงด้วยปฏิจจสมุปบาท

Tāniyeva pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitāni – sīlakkhandhena samādhikkhandhena paññākkhandhena. Ayaṃ khandhehi otaraṇā.

อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นนั่นแหละ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ นี้คือการหยั่งลงด้วยขันธ์ทั้งหลาย

Tāni [Pg.89] yeva pañcindriyāni saṅkhārapariyāpannāni. Ye saṅkhārā anāsavā no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā, ayaṃ dhātūhi otaraṇā.

อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นนั่นแหละ นับเนื่องในสังขาร สังขารเหล่าใดเป็นอนาสวะ แต่ไม่เป็นภวังค์ สังขารเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าได้ด้วยธรรมธาตุ นี้คือการหยั่งลงด้วยธาตุทั้งหลาย

Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ no ca bhavaṅgaṃ, ayaṃ āyatanehi otaraṇā.

ธรรมธาตุนั้นนับเนื่องในธัมมายตนะ อายตนะใดเป็นอนาสวะ แต่ไม่เป็นภวังค์ นี้คือการหยั่งลงด้วยอายตนะทั้งหลาย

Niyutto otaraṇo hārasampāto.

โอตรณหารสัมปาตะ จบ

13. Sodhanahārasampāto

๑๓. โสธนหารสัมปาตะ

75. Tattha katamo sodhano hārasampāto?

๗๕. บรรดาหาระเหล่านั้น โสธนหารสัมปาตะ เป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. Yattha ārambho suddho, so pañho visajjito bhavati. Yattha pana ārambho na suddho, na tāva so pañho visajjito bhavati.

คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" ในปัญหาใด เนื้อความเริ่มต้นบริสุทธิ์แล้ว ปัญหานั้นย่อมเป็นอันวิสัชนาแล้ว แต่ในปัญหาใด เนื้อความเริ่มต้นยังไม่บริสุทธิ์ ปัญหานั้นก็ยังไม่เป็นอันวิสัชนาแล้วตราบนั้น

Niyutto sodhano hārasampāto.

โสธนหารสัมปาตะ จบ

14. Adhiṭṭhānahārasampāto

๑๔. อธิษฐานหารสัมปาตะ

76. Tattha katamo adhiṭṭhāno hārasampāto?

๗๖. บรรดาหาระเหล่านั้น อธิษฐานหารสัมปาตะ เป็นไฉน

Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaroti gāthā. Tasmā rakkhitacittassāti ekattatā. Cittaṃ mano viññāṇaṃ, ayaṃ vemattatā. Sammāsaṅkappagocaroti ekattatā. Nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo ayaṃ vemattatā. Sammādiṭṭhipurekkhāroti ekattatā. Sammādiṭṭhi nāma yaṃ dukkhe ñāṇaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ magge ñāṇaṃ hetumhi ñāṇaṃ hetusamuppannesu dhammesu ñāṇaṃ paccaye ñāṇaṃ paccayasamuppannesu dhammesu ñāṇaṃ, yaṃ tattha tattha yathābhūtaṃ ñāṇadassanaṃ abhisamayo sampaṭivedho saccāgamanaṃ, ayaṃ vemattatā. Ñatvāna udayabbayanti ekattatā, udayena avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, evaṃ sabbaṃ samudayo bhavati. Vayena avijjānirodhā saṅkhāranirodho, evaṃ sabbaṃ nirodho hoti, ayaṃ vemattatā. Thinamiddhābhibhū bhikkhūti ekattatā, thinaṃ nāma yā cittassa akallatā akammaniyatā, middhaṃ nāma yaṃ kāyassa līnattaṃ, ayaṃ vemattatā. Sabbā duggatiyo jaheti ekattatā, devamanusse vā upanidhāya [Pg.90] apāyā duggati, nibbānaṃ vā upanidhāya sabbā upapattiyo duggati, ayaṃ vemattatā.

คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" บทว่า ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส เป็นเอกัตตตา จิต มโน วิญญาณ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร เป็นเอกัตตตา เนกขัมมสังกัปป์ อพยาบาทสังกัปป์ อวิหิงสาสังกัปป์ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร เป็นเอกัตตตา ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ คือ ญาณในทุกข์ ญาณในทุกขสมุทัย ญาณในทุกขนิโรธ ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ญาณในมรรค ญาณในเหตุ ญาณในธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุ ญาณในปัจจัย ญาณในธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่ปัจจัย ญาณทัสสนะตามความเป็นจริงในธรรมนั้นๆ ใด อภิสมัย สัมปฏิเวธ สัจจาคมนะใด นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า ตฺวาน อทยพฺพยํ เป็นเอกัตตตา โดยความเกิด คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ความเกิดขึ้นทั้งหมด ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ โดยความดับ คือ เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ ความดับทั้งหมด ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า ถีนมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ เป็นเอกัตตตา ชื่อว่าถีนะ คือ ความที่จิตไม่สมประกอบ ไม่ควรแก่การงานใด ชื่อว่ามิทธะ คือ ความหดหู่แห่งกายใด นี้เป็นเวมัตตตา บทว่า สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห เป็นเอกัตตตา เมื่อเทียบกับเทวดาและมนุษย์ อบายชื่อว่าทุคคติ หรือเมื่อเทียบกับนิพพาน อุปปัตติทั้งหมดชื่อว่าทุคคติ นี้เป็นเวมัตตตา

Niyutto adhiṭṭhāno hārasampāto.

อธิษฐานหารสัมปาตะ จบ

15. Parikkhārahārasampāto

๑๕. ปริกขารหารสัมปาตะ

77. Tattha katamo parikkhāro hārasampāto?

๗๗. บรรดาหาระเหล่านั้น ปริกขารหารสัมปาตะ เป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti gāthā. Ayaṃ samathavipassanāya parikkhāro.

คาถาว่า "เพราะเหตุนั้น ผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว จึงมีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร" นี้เป็นบริขารของสมถวิปัสสนา

Niyutto parikkhāro hārasampāto.

ปริกขารหารสัมปาตะ จบ

16. Samāropanahārasampāto

๑๖. สมาโรปนหารสัมปาตะ

78. Tattha katamo samāropano hārasampāto?

๗๘. บรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหารสัมปาตะ เป็นไฉน

‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;

Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ;

Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti.

เพราะเหตุนั้น พึงเป็นผู้มีจิตอันคุ้มครองแล้ว มีสัมมาสังกัปปะเป็นโคจร มีสัมมาทิฏฐิเป็นเบื้องหน้า ทราบความเกิดและความดับแล้ว ภิกษุผู้ครอบงำถีนมิทธะ พึงละทุคคติทั้งปวงได้

Tasmā rakkhitacittassāti tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānaṃ, citte rakkhite taṃ rakkhitaṃ bhavati kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ. Sammādiṭṭhipurekkhāroti sammādiṭṭhiyā bhāvitāya bhāvito bhavati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Kena kāraṇena? Sammādiṭṭhito hi sammāsaṅkappo pabhavati, sammāsaṅkappato sammāvācā pabhavati, sammāvācāto sammākammanto pabhavati, sammākammantato sammāājīvo pabhavati, sammāājīvato sammāvāyāmo pabhavati, sammāvāyāmato sammāsati pabhavati, sammāsatito sammāsamādhi pabhavati, sammāsamādhito sammāvimutti pabhavati, sammāvimuttito sammāvimuttiñāṇadassanaṃ pabhavati. Ayaṃ anupādiseso puggalo anupādisesā ca nibbānadhātu.

บทว่า ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส เป็นปทัฏฐานของสุจริต ๓ เมื่อจิตอันบุคคลคุ้มครองแล้ว กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ก็เป็นอันคุ้มครองแล้ว บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร คือ เมื่อสัมมาทิฏฐิอันบุคคลเจริญแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันเจริญแล้ว เพราะเหตุไร เพราะสัมมาสังกัปปะย่อมเกิดจากสัมมาทิฏฐิ สัมมาวาจาย่อมเกิดจากสัมมาสังกัปปะ สัมมากัมมันตะย่อมเกิดจากสัมมาวาจา สัมมาอาชีวะย่อมเกิดจากสัมมากัมมันตะ สัมมาวายามะย่อมเกิดจากสัมมาอาชีวะ สัมมาสติย่อมเกิดจากสัมมาวายามะ สัมมาสมาธิย่อมเกิดจากสัมมาสติ สัมมาวิมุตติย่อมเกิดจากสัมมาสมาธิ สัมมาวิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดจากสัมมาวิมุตติ นี้คือบุคคลผู้เป็นอนุปาทิเสส และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

Niyutto samāropano hārasampāto.

สมาโรปนหารสัมปาตะ จบ

Tenāha [Pg.91] āyasmā mahākaccāyano –

เพราะเหตุนั้น พระมหากัจจายนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า –

‘‘Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disalocanato disā viloketvā;

Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tīhi niddise sutta’’nti.

พึงแสดงพระสูตรด้วยนัย ๓ ประการ โดยย่อด้วยอังกุสนัย หลังจากพิจารณาทิศาด้วยทิสาโลจนนัยก่อนแล้ว จึงประกอบหาระ ๑๖ ในเบื้องต้น

Niyutto hārasampāto.

หารสัมปาตะ จบ

Nayasamuṭṭhānaṃ

นยสมุฏฐาน

79. Tattha katamaṃ nayasamuṭṭhānaṃ? Pubbā koṭi na paññāyati avijjāyaca bhavataṇhāya ca, tattha avijjānīvaraṇaṃ taṇhāsaṃyojanaṃ. Avijjānīvaraṇā sattā avijjāsaṃyuttā avijjāpakkhena vicaranti, te vuccanti diṭṭhicaritāti. Taṇhāsaṃyojanā sattā taṇhāsaṃyuttā taṇhāpakkhena vicaranti, te vuccanti taṇhācaritāti. Diṭṭhicaritā ito bahiddhā pabbajitā attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Taṇhācaritā ito bahiddhā pabbajitā kāmesu kāmasukhallikānuyogamanuyuttā viharanti.

๗๙. บรรดาหาระเหล่านั้น นยสมุฏฐาน เป็นไฉน ที่สุดเบื้องต้นของอวิชชาและภวตัณหาย่อมไม่ปรากฏ ในธรรมทั้งสองนั้น อวิชชาเป็นนิวรณ์ ตัณหาเป็นสังโยชน์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์ ประกอบด้วยอวิชชา ย่อมประพฤติไปโดยส่วนแห่งอวิชชา สัตว์เหล่านั้นเรียกว่า ทิฏฐิจริต สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาเป็นสังโยชน์ ประกอบด้วยตัณหา ย่อมประพฤติไปโดยส่วนแห่งตัณหา สัตว์เหล่านั้นเรียกว่า ตัณหาจริต บุคคลผู้เป็นทิฏฐิจริต บวชเป็นนักบวชนอกศาสนานี้แล้ว ย่อมประกอบอัตตกิลมถานุโยคอยู่ บุคคลผู้เป็นตัณหาจริต บวชเป็นนักบวชนอกศาสนานี้แล้ว ย่อมประกอบกามสุขัลลิกานุโยคในกามทั้งหลายอยู่

Tattha kiṃkāraṇaṃ yaṃ diṭṭhicaritā ito bahiddhā pabbajitā attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti, taṇhācaritā ito bahiddhā pabbajitā kāmesu kāmasukhallikānuyogamanuyuttā viharanti? Ito bahiddhā natthi saccavavatthānaṃ, kuto catusaccappakāsanā vā samathavipassanākosallaṃ vā upasamasukhappatti vā! Te upasamasukhassa anabhiññā viparītacetā evamāhaṃsu ‘‘natthi sukhena sukhaṃ, dukkhena nāma sukhaṃ adhigantabba’’nti. Yo kāme paṭisevati, so lokaṃ vaḍḍhayati, yo lokaṃ vaḍḍhayati, so bahuṃ puññaṃ pasavatīti te evaṃsaññī evaṃdiṭṭhī dukkhena sukhaṃ patthayamānā kāmesu puññasaññī attakilamathānuyogamanuyuttā ca viharanti kāmasukhallikānuyogamanuyuttā ca, te tadabhiññā santā rogameva vaḍḍhayanti, gaṇḍameva vaḍḍhayanti, sallameva vaḍḍhayanti, te rogābhitunnā gaṇḍapaṭipīḷitā sallānuviddhā nirayatiracchānayonipetāsuresu ummujjanimujjāni karontā ugghātanigghātaṃ paccanubhontā rogagaṇḍasallabhesajjaṃ na vindanti. Tattha attakilamathānuyogo kāmasukhallikānuyogo ca saṃkileso, samathavipassanā vodānaṃ. Attakilamathānuyogo kāmasukhallikānuyogo ca rogo, samathavipassanā roganigghātakabhesajjaṃ. Attakilamathānuyogo kāmasukhallikānuyogo ca gaṇḍo, samathavipassanā gaṇḍanigghātakabhesajjaṃ[Pg.92]. Attakilamathānuyogo kāmasukhallikānuyogo ca sallo, samathavipassanā salluddharaṇabhesajjaṃ.

ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ ที่พวกทิฏฐิจริตบวชภายนอกศาสนานี้แล้ว ประกอบอัตตกิลมถานุโยคอยู่, ที่พวกตัณหาจริตบวชภายนอกศาสนานี้แล้ว ประกอบกามสุขัลลิกานุโยคในกามทั้งหลายอยู่? เพราะภายนอกศาสนานี้ ไม่มีการกำหนดสัจจะ, การประกาศสัจจะ ๔ หรือ, ความฉลาดในสมถวิปัสสนา หรือ, การบรรลุความสงบสุข จะมีแต่ที่ไหน! พวกเขานั้นไม่รู้แจ้งซึ่งความสงบสุข มีจิตวิปริต จึงกล่าวอย่างนี้ว่า “สุขไม่มีได้ด้วยสุข, อันบุคคลพึงบรรลุสุขด้วยทุกข์ต่างหาก” และกล่าวว่า “ผู้ใดเสพกาม ผู้นั้นย่อมยังโลกให้เจริญ, ผู้ใดยังโลกให้เจริญ ผู้นั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก” พวกเขามีความสำคัญอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ ปรารถนาสุขด้วยทุกข์ มีความสำคัญในกามทั้งหลายว่าเป็นบุญ จึงประกอบอัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคอยู่, พวกเขาเมื่อเป็นผู้มีความรู้แจ้งอย่างนั้น ย่อมยังโรคให้เจริญ, ย่อมยังฝีให้เจริญ, ย่อมยังลูกศรให้เจริญ, พวกเขาถูกโรคเบียดเบียน ถูกฝีบีบคั้น ถูกลูกศรเสียบแทง ทำการผุดขึ้นและจมลงในนรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย และอสูรกาย ประสบความสูงและความต่ำ ย่อมไม่พบยาแก้โรค ฝี และลูกศร. ในข้อนั้น อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นสังกิเลส, สมถวิปัสสนาเป็นโวทาน. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นโรค, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่กำจัดโรค. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นฝี, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่กำจัดฝี. อัตตกิลมถานุโยคและกามสุขัลลิกานุโยคเป็นลูกศร, สมถวิปัสสนาเป็นยาที่ถอนลูกศร.

Tattha saṃkileso dukkhaṃ, tadabhisaṅgo taṇhā samudayo, taṇhānirodho dukkhanirodho, samathavipassanā dukkhanirodhagāminī paṭipadā, imāni cattāri saccāni. Dukkhaṃ pariññeyyaṃ, samudayo pahātabbo, maggo bhāvetabbo, nirodho sacchikātabbo.

ในข้อนั้น สังกิเลสเป็นทุกข์, ตัณหาอันเป็นเครื่องข้องในสังกิเลสนั้นเป็นสมุทัย, ความดับแห่งตัณหาเป็นทุกขนิโรธ, สมถวิปัสสนาเป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง.

80. Tattha diṭṭhicaritā rūpaṃ attato upagacchanti. Vedanaṃ…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ attato upagacchanti. Taṇhācaritā rūpavantaṃ attānaṃ upagacchanti. Attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanāvantaṃ…pe… saññāvantaṃ…pe… saṅkhāravantaṃ…pe… viññāṇavantaṃ attānaṃ upagacchanti, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ, ayaṃ vuccati vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi.

๘๐. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น พวกทิฏฐิจริตย่อมยึดถือรูปโดยความเป็นอัตตา. ย่อมยึดถือเวทนา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา. พวกตัณหาจริตย่อมยึดถืออัตตาว่ามีรูป. หรือยึดถือรูปในอัตตา, หรืออัตตาในรูป, ย่อมยึดถืออัตตาว่ามีเวทนา...ฯลฯ... ว่ามีสัญญา...ฯลฯ... ว่ามีสังขาร...ฯลฯ... ว่ามีวิญญาณ, หรือยึดถือวิญญาณในอัตตา, หรืออัตตาในวิญญาณ, นี้เรียกว่า สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐.

Tassā paṭipakkho lokuttarā sammādiṭṭhi, anvāyikā sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi, ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Te tayo khandhā sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandho. Sīlakkhandho samādhikkhandho ca samatho, paññākkhandho vipassanā. Tattha sakkāyo dukkhaṃ, sakkāyasamudayo dukkhasamudayo, sakkāyanirodho dukkhanirodho, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā, imāni cattāri saccāni. Dukkhaṃ pariññeyyaṃ, samudayo pahātabbo, maggo bhāvetabbo, nirodho sacchikātabbo.

ฝ่ายตรงข้ามของสักกายทิฏฐินั้น คือ โลกุตตรสัมมาทิฏฐิ, ธรรมที่เกิดตามมาคือ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ, นี้คืออริยมรรคมีองค์ ๘. องค์มรรคเหล่านั้นเป็นขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์. สีลขันธ์และสมาธิขันธ์เป็นสมถะ. ในข้อนั้น สักกายะเป็นทุกข์, เหตุเกิดแห่งสักกายะเป็นทุกขสมุทัย, ความดับแห่งสักกายะเป็นทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง.

Tattha ye rūpaṃ attato upagacchanti. Vedanaṃ…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ attato upagacchanti. Ime vuccanti ‘‘ucchedavādino’’ti. Ye rūpavantaṃ attānaṃ upagacchanti. Attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Ye vedanāvantaṃ…pe… ye saññāvantaṃ…pe… ye saṅkhāravantaṃ…pe… ye viññāṇavantaṃ attānaṃ upagacchanti, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Ime vuccanti ‘‘sassatavādino’’ti, tattha ucchedasassatavādā ubho antā, ayaṃ saṃsārapavatti. Tassa paṭipakkho majjhimā paṭipadā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ saṃsāranivatti. Tattha pavatti dukkhaṃ, tadabhisaṅgo taṇhā samudayo, taṇhānirodho dukkhanirodho, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī [Pg.93] paṭipadā, imāni cattāri saccāni. Dukkhaṃ pariññeyyaṃ, samudayo pahātabbo, maggo bhāvetabbo, nirodho sacchikātabbo.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ชนเหล่าใด ยึดถือรูปโดยความเป็นอัตตา, ยึดถือเวทนา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา, ชนเหล่านี้เรียกว่า “อุจเฉทวาท”. ชนเหล่าใด ยึดถืออัตตาว่ามีรูป, หรือยึดถือรูปในอัตตา, หรืออัตตาในรูป, ชนเหล่าใด ยึดถืออัตตาว่ามีเวทนา...ฯลฯ... ว่ามีสัญญา...ฯลฯ... ว่ามีสังขาร...ฯลฯ... ว่ามีวิญญาณ, หรือยึดถือวิญญาณในอัตตา, หรืออัตตาในวิญญาณ, ชนเหล่านี้เรียกว่า “สัสสตวาท”. ในข้อนั้น อุจเฉทวาทและสัสสตวาทเป็นส่วนสุดทั้งสอง, นี้คือความดำเนินไปแห่งสังสารวัฏ. ฝ่ายตรงข้ามของวาทะนั้น คือ มัชฌิมาปฏิปทา ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘, นี้คือความหยุดแห่งสังสารวัฏ. ในข้อนั้น ความดำเนินไปเป็นทุกข์, ตัณหาอันเป็นเครื่องข้องในความดำเนินไปนั้นเป็นสมุทัย, ความดับแห่งตัณหาเป็นทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, เหล่านี้คือสัจจะ ๔. ทุกข์ควรกำหนดรู้, สมุทัยควรละ, มรรคควรเจริญ, นิโรธควรทำให้แจ้ง.

Tattha ucchedasassataṃ samāsato vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, vitthārato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, tesaṃ paṭipakkho tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā aṭṭha vimokkhā dasa kasiṇāyatanāni. Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni mohajālaṃ anādianidhanappavattaṃ. Tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā ñāṇavajiraṃ mohajālappadālanaṃ. Tattha moho avijjā, jālaṃ bhavataṇhā, tena vuccati ‘‘pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cā’’ti.

ในข้อนั้น อุจเฉทวาทและสัสสตวาท โดยย่อคือสักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐, โดยพิสดารคือทิฏฐิ ๖๒. ฝ่ายตรงข้ามของทิฏฐิเหล่านั้น คือ โพธิปักขิยธรรม ๔๓, วิโมกข์ ๘, กสิณายตนะ ๑๐. ทิฏฐิ ๖๒ เป็นข่ายคือโมหะ ดำเนินไปไม่มีเบื้องต้นไม่มีที่สุด. โพธิปักขิยธรรม ๔๓ เป็นญาณวชิระ ทำลายข่ายคือโมหะ. ในข้อนั้น โมหะคืออวิชชา, ข่ายคือภวตัณหา, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ เพราะอวิชชาและภวตัณหา”.

81. Tattha diṭṭhicarito asmiṃ sāsane pabbajito sallekhānusantatavutti bhavati sallekhe tibbagāravo. Taṇhācarito asmiṃ sāsane pabbajito sikkhānusantatavutti bhavati sikkhāya tibbagāravo. Diṭṭhicarito sammattaniyāmaṃ okkamanto dhammānusārī bhavati. Taṇhācarito sammattaniyāmaṃ okkamanto saddhānusārī bhavati, diṭṭhicarito sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyāti. Taṇhācarito dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyāti.

๘๑. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต บวชในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมเป็นผู้มีวัตรปฏิบัติขัดเกลาอย่างต่อเนื่อง เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในการขัดเกลา. บุคคลผู้มีตัณหาจริต บวชในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมเป็นผู้มีวัตรปฏิบัติในสิกขาอย่างต่อเนื่อง เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในสิกขา. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต เมื่อย่างลงสู่สัมมัตตนิยาม ย่อมเป็นธัมมานุสารี. บุคคลผู้มีตัณหาจริต เมื่อย่างลงสู่สัมมัตตนิยาม ย่อมเป็นสัทธานุสารี. บุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว. บุคคลผู้มีตัณหาจริต ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว.

Tattha kiṃkāraṇaṃ, yaṃ taṇhācarito dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyāti, tassa hi kāmā apariccattā bhavanti, so kāmehi viveciyamāno dukkhena paṭinissarati dandhañca dhammaṃ ājānāti? Yo panāyaṃ diṭṭhicarito ayaṃ āditoyeva kāmehi anatthiko bhavati. So tato viveciyamāno khippañca paṭinissarati, khippañca dhammaṃ ājānāti. Dukkhāpi paṭipadā duvidhā dandhābhiññā ca khippābhiññā ca. Sukhāpi paṭipadā duvidhā dandhābhiññā ca khippābhiññā ca. Sattāpi duvidhā mudindriyāpi tikkhindriyāpi. Ye mudindriyā, te dandhañca paṭinissaranti dandhañca dhammaṃ ājānanti. Ye tikkhindriyā, te khippañca paṭinissaranti, khippañca dhammaṃ ājānanti, imā catasso paṭipadā. Ye hi keci niyyiṃsu vā niyyanti vā niyyissanti vā, te imāhi eva catūhi paṭipadāhi. Evaṃ ariyā catukkamaggaṃ paññāpenti abudhajanasevitāya bālakantāya rattavāsiniyā nandiyā bhavataṇhāya avaṭṭanatthaṃ. Ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmīti, tenāha ‘‘taṇhañca avijjampi ca samathenā’’ti.

ในข้อนั้น อะไรเป็นเหตุ ที่บุคคลผู้มีตัณหาจริตย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญาเชื่องช้าและที่มีอภิญญารวดเร็ว? เพราะว่า กามทั้งหลายของบุคคลนั้นยังไม่ได้สละละวาง เขาเมื่อถูกให้แยกออกจากกามทั้งหลาย ย่อมสลัดออกได้โดยยาก และย่อมรู้ธรรมได้ช้า. ส่วนบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่ต้องการกามทั้งหลายตั้งแต่ต้นทีเดียว เขาเมื่อถูกให้แยกออกจากกามนั้น ย่อมสลัดออกได้เร็ว และย่อมรู้ธรรมได้เร็ว. แม้ทุกขาปฏิปทาก็มี ๒ อย่าง คือ มีอภิญญาเชื่องช้า และมีอภิญญารวดเร็ว. แม้สุขาปฏิปทาก็มี ๒ อย่าง คือ มีอภิญญาเชื่องช้า และมีอภิญญารวดเร็ว. แม้สัตว์ทั้งหลายก็มี ๒ อย่าง คือ มีอินทรีย์อ่อน และมีอินทรีย์แก่กล้า. ผู้ใดมีอินทรีย์อ่อน ผู้นั้นย่อมสลัดออกได้ช้า และย่อมรู้ธรรมได้ช้า. ผู้ใดมีอินทรีย์แก่กล้า ผู้นั้นย่อมสลัดออกได้เร็ว และย่อมรู้ธรรมได้เร็ว. เหล่านี้คือปฏิปทา ๔. ก็ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ออกไปแล้วก็ดี กำลังออกไปก็ดี จักออกไปก็ดี ชนเหล่านั้น (ย่อมออกไป) ด้วยปฏิปทา ๔ เหล่านี้เท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมบัญญัติจตุกกมรรค เพื่อความไม่เป็นไปในภวตัณหา คือ นันทิ อันคนเขลาเสพ อันคนพาลปรารถนา อันอาศัยอยู่ในผู้กำหนัดแล้ว. นี้เรียกว่า ภูมิแห่งนัยของนันทิยาวัฏฏะ ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ด้วยการสงบระงับตัณหาและอวิชชา”.

82. Veyyākaraṇesu [Pg.94] hi ye kusalākusalāti te duvidhā upaparikkhitabbā – lokavaṭṭānusārī ca lokavivaṭṭānusārī ca. Vaṭṭaṃ nāma saṃsāro. Vivaṭṭaṃ nibbānaṃ. Kammakilesā hetu saṃsārassa. Tattha kammaṃ cetanā cetasikañca niddisitabbaṃ. Taṃ kathaṃ daṭṭhabbaṃ? Upacayena sabbepi kilesā catūhi vipallāsehi niddisitabbā. Te kattha daṭṭhabbā? Dasa vatthuke kilesapuñje. Katamāni dasa vatthūni? Cattāro āhārā, cattāro vipallāsā, cattāri upādānāni, cattāro yogā, cattāro ganthā, cattāro āsavā, cattāro oghā, cattāro sallā, catasso viññāṇaṭṭhitiyo cattāri agatigamanāni. Paṭhame āhāre paṭhamo vipallāso, dutiye āhāre dutiyo vipallāso, tatiye āhāre tatiyo vipallāso, catutthe āhāre catuttho vipallāso. Paṭhame vipallāse paṭhamaṃ upādānaṃ. Dutiye vipallāse dutiyaṃ upādānaṃ, tatiye vipallāse tatiyaṃ upādānaṃ, catutthe vipallāse catutthaṃ upādānaṃ. Paṭhame upādāne paṭhamo yogo, dutiye upādāne dutiyo yogo, tatiye upādāne tatiyo yogo, catutthe upādāne catuttho yogo. Paṭhame yoge paṭhamo gantho, dutiye yoge dutiyo gantho, tatiye yoge tatiyo gantho, catutthe yoge catuttho gantho, paṭhame ganthe paṭhamo āsavo, dutiye ganthe dutiyo āsavo, tatiye ganthe tatiyo āsavo, catutthe ganthe catuttho āsavo. Paṭhame āsave paṭhamo ogho, dutiye āsave dutiyo ogho, tatiye āsave tatiyo ogho, catutthe āsave catuttho ogho. Paṭhame oghe paṭhamo sallo, dutiye oghe dutiyo sallo, tatiye oghe tatiyo sallo, catutthe oghe catuttho sallo. Paṭhame salle paṭhamā viññāṇaṭṭhiti, dutiye salle dutiyā viññāṇaṭṭhiti, tatiye salle tatiyā viññāṇaṭṭhiti, catutthe salle catutthī viññāṇaṭṭhiti, paṭhamāyaṃ viññāṇaṭṭhitiyaṃ paṭhamaṃ agatigamanaṃ. Dutiyāyaṃ viññāṇaṭṭhitiyaṃ dutiyaṃ agatigamanaṃ. Tatiyāyaṃ viññāṇaṭṭhitiyaṃ tatiyaṃ agatigamanaṃ, catutthiyaṃ viññāṇaṭṭhitiyaṃ catutthaṃ agatigamanaṃ.

๘๒. ในเวยยากรณ์ทั้งหลายแล ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นพึงพิจารณาโดย ๒ อย่าง คือ เป็นไปตามโลกวัฏฏ์ และเป็นไปตามโลกวิวัฏฏ์. ที่ชื่อว่า วัฏฏะ คือ สังสารวัฏ. ที่ชื่อว่า วิวัฏฏะ คือ นิพพาน. กรรมและกิเลสเป็นเหตุแห่งสังสารวัฏ. ในกรรมและกิเลสเหล่านั้น กรรมพึงแสดงว่าเป็นเจตนาและเจตสิก. กรรมนั้นพึงเห็นได้อย่างไร? พึงเห็นโดยการสั่งสม. กิเลสทั้งปวงพึงแสดงด้วยวิปลาส ๔. วิปลาสเหล่านั้นพึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในกองกิเลสที่มีวัตถุ ๑๐. วัตถุ ๑๐ เป็นไฉน? คือ อาหาร ๔, วิปลาส ๔, อุปาทาน ๔, โยคะ ๔, คันถะ ๔, อาสวะ ๔, โอฆะ ๔, สัลละ ๔, วิญญาณัฏฐิติ ๔, อคติคมนะ ๔. ในอาหารที่ ๑ มีวิปลาสที่ ๑, ในอาหารที่ ๒ มีวิปลาสที่ ๒, ในอาหารที่ ๓ มีวิปลาสที่ ๓, ในอาหารที่ ๔ มีวิปลาสที่ ๔. ในวิปลาสที่ ๑ มีอุปาทานที่ ๑, ในวิปลาสที่ ๒ มีอุปาทานที่ ๒, ในวิปลาสที่ ๓ มีอุปาทานที่ ๓, ในวิปลาสที่ ๔ มีอุปาทานที่ ๔. ในอุปาทานที่ ๑ มีโยคะที่ ๑, ในอุปาทานที่ ๒ มีโยคะที่ ๒, ในอุปาทานที่ ๓ มีโยคะที่ ๓, ในอุปาทานที่ ๔ มีโยคะที่ ๔. ในโยคะที่ ๑ มีคันถะที่ ๑, ในโยคะที่ ๒ มีคันถะที่ ๒, ในโยคะที่ ๓ มีคันถะที่ ๓, ในโยคะที่ ๔ มีคันถะที่ ๔. ในคันถะที่ ๑ มีอาสวะที่ ๑, ในคันถะที่ ๒ มีอาสวะที่ ๒, ในคันถะที่ ๓ มีอาสวะที่ ๓, ในคันถะที่ ๔ มีอาสวะที่ ๔. ในอาสวะที่ ๑ มีโอฆะที่ ๑, ในอาสวะที่ ๒ มีโอฆะที่ ๒, ในอาสวะที่ ๓ มีโอฆะที่ ๓, ในอาสวะที่ ๔ มีโอฆะที่ ๔. ในโอฆะที่ ๑ มีสัลละที่ ๑, ในโอฆะที่ ๒ มีสัลละที่ ๒, ในโอฆะที่ ๓ มีสัลละที่ ๓, ในโอฆะที่ ๔ มีสัลละที่ ๔. ในสัลละที่ ๑ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๑, ในสัลละที่ ๒ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๒, ในสัลละที่ ๓ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๓, ในสัลละที่ ๔ มีวิญญาณัฏฐิติที่ ๔. ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๑ มีอคติคมนะที่ ๑, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๒ มีอคติคมนะที่ ๒, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๓ มีอคติคมนะที่ ๓, ในวิญญาณัฏฐิติที่ ๔ มีอคติคมนะที่ ๔.

83. Tattha [Pg.95] yo ca kabaḷīkāro āhāro phasso āhāro, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yo ca manosañcetanāhāro yo ca viññāṇāhāro, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yo ca ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso, yo ca ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yo ca ‘‘anicce nicca’’nti vipallāso, yo ca ‘‘anattani attā’’ti vipallāso, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yañca kāmupādānaṃ yañca bhavupādānaṃ, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yañca diṭṭhupādānaṃ yañca attavādupādānaṃ, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yo ca kāmayogo, yo ca bhavayogo, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yo ca diṭṭhiyogo, yo ca avijjāyogo, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yo ca abhijjhākāyagantho, yo ca byāpādo kāyagantho, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yo ca parāmāsakāyagantho, yo ca idaṃsaccābhinivesakāyagantho, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yo ca kāmāsavo, yo ca bhavāsavo, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yo ca diṭṭhāsavo, yo ca avijjāsavo, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yo ca kāmogho, yo ca bhavogho, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yo ca diṭṭhogho, yo ca avijjogho, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yo ca rāgasallo, yo ca dosasallo, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yo ca mānasallo, yo ca mohasallo, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yā ca rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti, yā ca vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yā ca saññūpagā viññāṇaṭṭhiti, yā ca saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā. Tattha yañca chandā agatigamanaṃ yañca dosā agatigamanaṃ, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā. Yañca bhayā agatigamanaṃ, yañca mohā agatigamanaṃ, ime diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā.

๘๓. บรรดาธรรมเหล่านั้น กวฬิงการาหารและผัสสาหารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, มโนสัญเจตนาหารและวิญญาณาหารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาวิปลาสเหล่านั้น วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งามใด และวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยงใด และวิปลาสว่า “อัตตา” ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตาใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอุปาทานเหล่านั้น กามุปาทานและภวุปาทานใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐุปาทานและอัตตวาทุปาทานใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาโยคะเหล่านั้น กามโยคะและภวโยคะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐิโยคะและอวิชชาโยคะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาคันถะเหล่านั้น อภิชฌากายคันถะและพยาบาทกายคันถะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ปรามาสกายคันถะและอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอาสวะเหล่านั้น กามาสวะและภวาสวะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาโอฆะเหล่านั้น กาโมฆะและภโวฆะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, ทิฏโฐฆะและอวิชโชฆะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาสัลละเหล่านั้น ราคสัลละและโทสสัลละใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, มานสัลละและโมหสัลละใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาวิญญาณัฏฐิติเหล่านั้น วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงรูปและวิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงเวทนาใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสัญญาและวิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสังขารใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต. บรรดาอคติคมนะเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะและการถึงอคติเพราะโทสะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตัณหาจริต, การถึงอคติเพราะภยะและการถึงอคติเพราะโมหะใด เหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต.

84. Tattha kabaḷīkāre āhāre ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso, phasse āhāre ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso, viññāṇe āhāre ‘‘anicce [Pg.96] nicca’’nti vipallāso, manosañcetanāya āhāre ‘‘anattani attā’’ti vipallāso. Paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyati, idaṃ vuccati kāmupādānaṃ; dutiye vipallāse ṭhito anāgataṃ bhavaṃ upādiyati, idaṃ vuccati bhavupādānaṃ; tatiye vipallāse ṭhito saṃsārābhinandiniṃ diṭṭhiṃ upādiyati, idaṃ vuccati diṭṭhupādānaṃ; catutthe vipallāse ṭhito attānaṃ kappiyaṃ upādiyati, idaṃ vuccati attavādupādānaṃ.

๘๔. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ในกวฬิงการาหาร มีวิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม, ในผัสสาหาร มีวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์, ในวิญญาณาหาร มีวิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง, ในมโนสัญเจตนาหาร มีวิปลาสว่า “อัตตา” ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๑ ย่อมยึดมั่นกามทั้งหลาย นี้เรียกว่า กามุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๒ ย่อมยึดมั่นภพในอนาคต นี้เรียกว่า ภวุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๓ ย่อมยึดมั่นทิฏฐิอันเป็นที่เพลิดเพลินยิ่งในสงสาร นี้เรียกว่า ทิฏฐุปาทาน. ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๔ ย่อมยึดมั่นอัตตาที่ตนดำริขึ้น นี้เรียกว่า อัตตวาทุปาทาน.

Kāmupādānena kāmehi saṃyujjati, ayaṃ vuccati kāmayogo; bhavupādānena bhavehi saṃyujjati, ayaṃ vuccati bhavayogo; diṭṭhupādānena pāpikāya diṭṭhiyā saṃyujjati, ayaṃ vuccati diṭṭhiyogo; attavādupādānena avijjāya saṃyujjati, ayaṃ vuccati avijjāyogo.

สัตว์ย่อมประกอบด้วยกามทั้งหลายด้วยกามุปาทาน นี้เรียกว่า กามโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยภพทั้งหลายด้วยภวุปาทาน นี้เรียกว่า ภวโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยทิฏฐิอันลามกด้วยทิฏฐุปาทาน นี้เรียกว่า ทิฏฐิโยคะ. สัตว์ย่อมประกอบด้วยอวิชชาด้วยอัตตวาทุปาทาน นี้เรียกว่า อวิชชาโยคะ.

Paṭhame yoge ṭhito abhijjhāya kāyaṃ ganthati, ayaṃ vuccati abhijjhākāyagantho; dutiye yoge ṭhito byāpādena kāyaṃ ganthati, ayaṃ vuccati byāpādakāyagantho; tatiye yoge ṭhito parāmāsena kāyaṃ ganthati, ayaṃ vuccati parāmāsakāyagantho; catutthe yoge ṭhito idaṃsaccābhinivesena kāyaṃ ganthati, ayaṃ vuccati idaṃsaccābhinivesakāyagantho.

ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๑ ย่อมร้อยรัดกายด้วยอภิชฌา นี้เรียกว่า อภิชฌากายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๒ ย่อมร้อยรัดกายด้วยพยาบาท นี้เรียกว่า พยาบาทกายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๓ ย่อมร้อยรัดกายด้วยปรามาส นี้เรียกว่า ปรามาสกายคันถะ. ผู้ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๔ ย่อมร้อยรัดกายด้วยอิทังสัจจาภินิเวส นี้เรียกว่า อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ.

Tassa evaṃganthitā kilesā āsavanti. Kuto ca vuccati āsavantīti? Anusayato vā pariyuṭṭhānato vā. Tattha abhijjhākāyaganthena kāmāsavo, byāpādakāyaganthena bhavāsavo, parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavo, idaṃsaccābhinivesakāyaganthena avijjāsavo.

กิเลสทั้งหลายที่ถูกร้อยรัดไว้อย่างนั้นของบุคคลนั้น ย่อมไหลไป. ก็เพราะเหตุไรจึงเรียกว่า ไหลไป? เพราะเป็นอนุสัยบ้าง เพราะเป็นปริยุฏฐานบ้าง. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น กามาสวะสำเร็จด้วยอภิชฌากายคันถะ, ภวาสวะสำเร็จด้วยพยาบาทกายคันถะ, ทิฏฐาสวะสำเร็จด้วยปรามาสกายคันถะ, อวิชชาสวะสำเร็จด้วยอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ.

Tassa ime cattāro āsavā vepullaṃ gatā oghā bhavanti. Iti āsavavepullā oghavepullaṃ. Tattha kāmāsavena kāmogho, bhavāsavena bhavogho, diṭṭhāsavena diṭṭhogho, avijjāsavena avijjogho.

อาสวะทั้ง ๔ เหล่านี้ของบุคคลนั้น ถึงความไพบูลย์แล้ว ย่อมเป็นโอฆะ. ดังนี้ ความไพบูลย์แห่งอาสวะ คือความไพบูลย์แห่งโอฆะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น กาโมฆะสำเร็จด้วยกามาสวะ, ภโวฆะสำเร็จด้วยภวาสวะ, ทิฏโฐฆะสำเร็จด้วยทิฏฐาสวะ, อวิชโชฆะสำเร็จด้วยอวิชชาสวะ.

Tassa ime cattāro oghā anusayasahagatā ajjhāsayaṃ anupaviṭṭhā hadayaṃ āhacca tiṭṭhanti, tena vuccanti sallāiti. Tattha kāmoghena rāgasallo, bhavoghena dosasallo, diṭṭhoghena mānasallo, avijjoghena mohasallo.

โอฆะทั้ง ๔ เหล่านี้ของบุคคลนั้น ที่เป็นไปกับด้วยอนุสัย เข้าไปสู่อัธยาศัย กระทบหทัยแล้วตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัลละ (ลูกศร). ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ราคสัลละสำเร็จด้วยกาโมฆะ, โทสสัลละสำเร็จด้วยภโวฆะ, มานสัลละสำเร็จด้วยทิฏโฐฆะ, โมหสัลละสำเร็จด้วยอวิชโชฆะ.

Tassa [Pg.97] imehi catūhi sallehi pariyādinnaṃ viññāṇaṃ catūsu dhammesu saṇṭhahati rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresu. Tattha rāgasallena nandūpasecanena viññāṇena rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti, dosasallena nandūpasecanena viññāṇena vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti, mānasallena nandūpasecanena viññāṇena saññūpagā viññāṇaṭṭhiti, mohasallena nandūpasecanena viññāṇena saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti.

วิญญาณของบุคคลนั้น อันลูกศรทั้ง ๔ เหล่านี้ครอบงำแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการ คือ ในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขารทั้งหลาย. ในธรรมเหล่านั้น วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงรูปย่อมมีด้วยราคสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงเวทนาย่อมมีด้วยโทสสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสัญญาย่อมมีด้วยมานสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน, วิญญาณัฏฐิติที่เข้าถึงสังขารย่อมมีด้วยโมหสัลละและด้วยวิญญาณอันนันทิรดริน.

Tassa imāhi catūhi viññāṇaṭṭhitīhi upatthaddhaṃ viññāṇaṃ catūhi dhammehi agatiṃ gacchati chandā dosā bhayā mohā. Tattha rāgena chandāgatiṃ gacchati, dosena dosāgatiṃ gacchati, bhayena bhayāgatiṃ gacchati, mohena mohāgatiṃ gacchati. Iti kho tañca kammaṃ ime ca kilesā, esa hetu saṃsārassa, evaṃ sabbe kilesā catūhi vipallāsehi niddisitabbā.

วิญญาณของบุคคลนั้น อันวิญญาณัฏฐิติ ๔ เหล่านี้ค้ำจุนแล้ว ย่อมถึงอคติด้วยธรรม ๔ ประการ คือ เพราะฉันทะ เพราะโทสะ เพราะความกลัว เพราะโมหะ. ในอคติ ๔ นั้น บุคคลย่อมถึงฉันทาคติเพราะราคะ ย่อมถึงโทสาคติเพราะโทสะ ย่อมถึงภยาคติเพราะความกลัว ย่อมถึงโมหาคติเพราะโมหะ. ด้วยประการฉะนี้แล กรรมนั้นด้วย กิเลสเหล่านี้ด้วย นี้เป็นเหตุแห่งสงสาร, กิเลสทั้งปวงพึงแสดงด้วยวิปลาส ๔ อย่างนี้.

85. Tattha imā catasso disā kabaḷīkāro āhāro ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso, kāmupādānaṃ, kāmayogo, abhijjhākāyagantho, kāmāsavo, kāmogho, rāgasallo, rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti, chandā agatigamananti paṭhamā disā.

๘๕. ในธรรมเหล่านั้น พึงทราบทิศ ๔ เหล่านี้. กวฬิงการาหาร, วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม, กามุปาทาน, กามโยคะ, อภิชฌากายคันถะ, กามาสวะ, กาโมฆะ, ราคสัลละ, รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะฉันทะ ชื่อว่าทิศที่ ๑.

Phasso āhāro, ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso, bhavupādānaṃ, bhavayogo, byāpādakāyagantho, bhavāsavo, bhavogho, dosasallo, vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti, dosā agatigamananti dutiyā disā.

ผัสสาหาร, วิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์, ภวุปาทาน, ภวโยคะ, พยาบาทกายคันถะ, ภวาสวะ, ภโวฆะ, โทสสัลละ, เวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะโทสะ ชื่อว่าทิศที่ ๒.

Viññāṇāhāro ‘‘anicce nicca’’nti vipallāso, diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhiyogo parāmāsakāyagantho, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, mānasallo, saññūpagā viññāṇaṭṭhiti, bhayā agatigamananti tatiyā disā.

วิญญาณาหาร, วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง, ทิฏฐุปาทาน, ทิฏฐิโยคะ, ปรามาสกายคันถะ, ทิฏฐาสวะ, ทิฏโฐฆะ, มานสัลละ, สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะความกลัว ชื่อว่าทิศที่ ๓.

Manosañcetanāhāro ‘‘anattani attā’’ti vipallāso, attavādupādānaṃ, avijjāyogo, idaṃsaccābhinivesakāyagantho, avijjāsavo, avijjogho, mohasallo, saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti, mohā agatigamananti catutthī disā.

มโนสัญเจตนาหาร, วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตา, อัตตวาทุปาทาน, อวิชชาโยคะ, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ, อวิชชาสวะ, อวิชโชฆะ, โมหสัลละ, สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ, การถึงอคติเพราะโมหะ ชื่อว่าทิศที่ ๔.

Tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro yo ca ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso, kāmupādānaṃ, kāmayogo, abhijjhākāyagantho, kāmāsavo[Pg.98], kāmogho, rāgasallo, rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti chandā agatigamananti, imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ eko attho, byañjanameva nānaṃ. Ime rāgacaritassa puggalassa upakkilesā.

ในธรรม ๔ ทิศนั้น กวฬิงการาหารก็ดี วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งามก็ดี กามุปาทาน กามโยคะ อภิชฌากายคันถะ กามาสวะ กาโมฆะ ราคสัลละ รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะฉันทะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีราคจริต.

Tattha yo ca phasso āhāro yo ca ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso, bhavupādānaṃ, bhavayogo, byāpādakāyagantho, bhavāsavo, bhavogho, dosasallo, vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti, dosā agatigamananti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ eko attho byañjanameva nānaṃ, ime dosacaritassa puggalassa upakkilesā.

ในธรรม ๔ ทิศนั้น ผัสสาหารก็ดี วิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ก็ดี ภวุปาทาน ภวโยคะ พยาบาทกายคันถะ ภวาสวะ ภโวฆะ โทสสัลละ เวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะโทสะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น, ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีโทสจริต.

Tattha yo ca viññāṇāhāro yo ca ‘‘anicce nicca’’nti vipallāso, diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhiyogo, parāmāsakāyagantho, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, mānasallo, saññūpagā viññāṇaṭṭhiti, bhayā agatigamananti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ eko attho, byañjanameva nānaṃ. Ime diṭṭhicaritassa mandassa upakkilesā.

ในธรรม ๔ ทิศนั้น วิญญาณาหารก็ดี วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยงก็ดี ทิฏฐุปาทาน ทิฏฐิโยคะ ปรามาสกายคันถะ ทิฏฐาสวะ ทิฏโฐฆะ มานสัลละ สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะความกลัวก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตและเป็นคนเขลา.

Tattha yo ca manosañcetanāhāro yo ca ‘‘anattani attā’’ti vipallāso, attavādupādānaṃ, avijjāyogo, idaṃsaccābhinivesakāyagantho, avijjāsavo, avijjogho, mohasallo, saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti, mohā agatigamananti, imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ eko attho, byañjanameva nānaṃ. Ime diṭṭhicaritassa udattassa upakkilesā.

ในธรรม ๔ ทิศนั้น มโนสัญเจตนาหารก็ดี วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตาก็ดี อัตตวาทุปาทาน อวิชชาโยคะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ อวิชชาสวะ อวิชโชฆะ โมหสัลละ สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ การถึงอคติเพราะโมหะก็ดี, เนื้อความแห่งสุตตะ ๑๐ บทนี้เป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น. ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีทิฏฐิจริตและฟุ้งซ่าน.

Tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro yo ca phasso āhāro, ime appaṇihitena vimokkhamukhena pariññaṃ gacchanti, viññāṇāhāro suññatāya, manosañcetanāhāro animittena, tattha yo ca ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso, yo ca ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso, ime appaṇihitena vimokkhamukhena pahānaṃ abbhatthaṃ gacchanti. ‘‘Anicce nicca’’nti vipallāso suññatāya, ‘‘anattani attā’’ti vipallāso animittena. Tattha kāmupādānañca bhavupādānañca appaṇihitena vimokkhamukhena pahānaṃ gacchanti. Diṭṭhupādānaṃ suññatāya, attavādupādānaṃ animittena. Tattha kāmayogo ca bhavayogo ca appaṇihitena vimokkhamukhena pahānaṃ gacchanti, diṭṭhiyogo suññatāya, avijjāyogo animittena. Tattha abhijjhākāyagantho ca byāpādakāyagantho ca appaṇihitena [Pg.99] vimokkhamukhena pahānaṃ gacchanti, parāmāsakāyagantho suññatāya, idaṃsaccābhinivesakāyagantho animittena.

ในธรรมเหล่านั้น กวฬิงการาหารและผัสสาหาร ธรรม ๒ อย่างนี้ ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, วิญญาณาหาร (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยสุญญตวิโมกข์, มโนสัญเจตนาหาร (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น วิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม และวิปลาสว่า “สุข” ในสิ่งที่เป็นทุกข์ ธรรม ๒ อย่างนี้ ย่อมถึงซึ่งการละและดับไป ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์. วิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, วิปลาสว่า “เป็นอัตตา” ในสิ่งที่เป็นอนัตตา (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กามุปาทานและภวุปาทาน ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์. ทิฏฐุปาทาน (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อัตตวาทุปาทาน (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กามโยคะและภวโยคะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏฐิโยคะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชชาโยคะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น อภิชฌากายคันถะและพยาบาทกายคันถะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ปรามาสกายคันถะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์.

Tattha kāmāsavo ca bhavāsavo ca appaṇihitena vimokkhamukhena pahānaṃ gacchanti, diṭṭhāsavo suññatāya, avijjāsavo animittena. Tattha kāmogho ca bhavogho ca appaṇihitena vimokkhamukhena pahānaṃ gacchanti, diṭṭhogho suññatāya, avijjogho animittena. Tattha rāgasallo ca dosasallo ca appaṇihitena vimokkhamukhena pahānaṃ gacchanti, mānasallo suññatāya, mohasallo animittena. Tattha rūpūpagā ca viññāṇaṭṭhiti vedanūpagā ca viññāṇaṭṭhiti appaṇihitena vimokkhamukhena pariññaṃ gacchanti, saññūpagā suññatāya, saṅkhārūpagā animittena.

ในธรรมเหล่านั้น กามาสวะและภวาสวะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏฐาสวะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชชาสวะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น กาโมฆะและภโวฆะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทิฏโฐฆะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, อวิชโชฆะ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น ราคสัลละและโทสสัลละ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, มานสัลละ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, โมหสัลละ (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ในธรรมเหล่านั้น รูปูปคาวิญญาณัฏฐิติและเวทนูปคาวิญญาณัฏฐิติ ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้ด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, สัญญูปคาวิญญาณัฏฐิติ (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยสุญญตวิโมกข์, สังขารูปคาวิญญาณัฏฐิติ (ย่อมถึงซึ่งการกำหนดรู้) ด้วยอนิมิตตวิโมกข์.

Tattha chandā ca agatigamanaṃ dosā ca agatigamanaṃ appaṇihitena vimokkhamukhena pahānaṃ gacchanti, bhayā agatigamanaṃ suññatāya, mohā agatigamanaṃ animittena vimokkhamukhena pahānaṃ gacchanti. Iti sabbe lokavaṭṭānusārino dhammā niyyanti. Te lokā tīhi vimokkhamukhehi.

ในธรรมเหล่านั้น การถึงอคติเพราะฉันทะและการถึงอคติเพราะโทสะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, การถึงอคติเพราะความกลัว (ย่อมถึงซึ่งการละ) ด้วยสุญญตวิโมกข์, การถึงอคติเพราะโมหะ ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอนิมิตตวิโมกข์. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งปวงอันเป็นไปตามโลกวัฏ ย่อมออกจากโลกวัฏนั้นได้ด้วยวิโมกขมุข ๓ ประการ.

86. Tatridaṃ niyyānaṃ –

๘๖. ในคำว่า “ย่อมออก” นั้น การออกคือดังนี้ –

Catasso paṭipadā, cattāro satipaṭṭhānā, cattāri jhānāni, cattāro vihārā, cattāro sammappadhānā, cattāro acchariyā abbhutā dhammā, cattāri adhiṭṭhānāni, catasso samādhibhāvanā, cattāro sukhabhāgiyā dhammā, catasso appamāṇā.

ปฏิปทา 4, สติปัฏฐาน 4, ฌาน 4, วิหารธรรม 4, สัมมัปปธาน 4, อัจฉริยอัพภูตธรรม 4, อธิษฐาน 4, สมาธิภาวนา 4, สุขภาคิยธรรม 4, อัปปมัญญา 4

Paṭhamā paṭipadā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ, dutiyā paṭipadā dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ, tatiyā paṭipadā tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ, catutthī paṭipadā catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ. Paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ, dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ catutthaṃ jhānaṃ. Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭhamo vihāro, dutiyaṃ jhānaṃ dutiyo vihāro, tatiyaṃ jhānaṃ tatiyo vihāro, catutthaṃ jhānaṃ catuttho vihāro. Paṭhamo vihāro paṭhamaṃ sammappadhānaṃ, dutiyo vihāro dutiyaṃ sammappadhānaṃ, tatiyo vihāro tatiyaṃ sammappadhānaṃ, catuttho vihāro catutthaṃ sammappadhānaṃ. Paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, dutiyaṃ dutiyo, tatiyaṃ tatiyo, catutthaṃ sammappadhānaṃ catuttho acchariyo abbhuto dhammo. Paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo paṭhamaṃ [Pg.100] adhiṭṭhānaṃ, dutiyo acchariyo abbhuto dhammo dutiyaṃ adhiṭṭhānaṃ, tatiyo acchariyo abbhuto dhammo tatiyaṃ adhiṭṭhānaṃ, catuttho acchariyo abbhuto dhammo catutthaṃ adhiṭṭhānaṃ. Paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paṭhamā samādhibhāvanā, dutiyaṃ adhiṭṭhānaṃ dutiyā samādhibhāvanā, tatiyaṃ adhiṭṭhānaṃ tatiyā samādhibhāvanā, catutthaṃ adhiṭṭhānaṃ catutthī samādhibhāvanā. Paṭhamā samādhibhāvanā paṭhamo sukhabhāgiyo dhammo, dutiyā samādhibhāvanā dutiyo sukhabhāgiyo dhammo, tatiyā samādhibhāvanā tatiyo sukhabhāgiyo dhammo, catutthī samādhibhāvanā catuttho sukhabhāgiyo dhammo. Paṭhamo sukhabhāgiyo dhammo paṭhamaṃ appamāṇaṃ, dutiyo sukhabhāgiyo dhammo dutiyaṃ appamāṇaṃ, tatiyo sukhabhāgiyo dhammo tatiyaṃ appamāṇaṃ, catuttho sukhabhāgiyo dhammo catutthaṃ appamāṇaṃ. Paṭhamā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti, dutiyā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti, tatiyā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti, catutthī paṭipadā bhāvitā bahulīkatā catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti. Paṭhamo satipaṭṭhāno bhāvito bahulīkato paṭhamaṃ jhānaṃ paripūreti, dutiyo satipaṭṭhāno bhāvito bahulīkato dutiyaṃ jhānaṃ paripūreti, tatiyo satipaṭṭhāno bhāvito bahulīkato tatiyaṃ jhānaṃ paripūreti, catuttho satipaṭṭhāno bhāvito bahulīkato catutthaṃ jhānaṃ paripūreti.

ปฏิปทาที่ 1 เป็นสติปัฏฐานที่ 1, ปฏิปทาที่ 2 เป็นสติปัฏฐานที่ 2, ปฏิปทาที่ 3 เป็นสติปัฏฐานที่ 3, ปฏิปทาที่ 4 เป็นสติปัฏฐานที่ 4. สติปัฏฐานที่ 1 เป็นฌานที่ 1, สติปัฏฐานที่ 2 เป็นฌานที่ 2, สติปัฏฐานที่ 3 เป็นฌานที่ 3, สติปัฏฐานที่ 4 เป็นฌานที่ 4. ฌานที่ 1 เป็นวิหารธรรมที่ 1, ฌานที่ 2 เป็นวิหารธรรมที่ 2, ฌานที่ 3 เป็นวิหารธรรมที่ 3, ฌานที่ 4 เป็นวิหารธรรมที่ 4. วิหารธรรมที่ 1 เป็นสัมมัปปธานที่ 1, วิหารธรรมที่ 2 เป็นสัมมัปปธานที่ 2, วิหารธรรมที่ 3 เป็นสัมมัปปธานที่ 3, วิหารธรรมที่ 4 เป็นสัมมัปปธานที่ 4. สัมมัปปธานที่ 1 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 1, สัมมัปปธานที่ 2 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 2, สัมมัปปธานที่ 3 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 3, สัมมัปปธานที่ 4 เป็นอัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 4. อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 1 เป็นอธิษฐานที่ 1, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 2 เป็นอธิษฐานที่ 2, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 3 เป็นอธิษฐานที่ 3, อัจฉริยอัพภูตธรรมที่ 4 เป็นอธิษฐานที่ 4. อธิษฐานที่ 1 เป็นสมาธิภาวนาที่ 1, อธิษฐานที่ 2 เป็นสมาธิภาวนาที่ 2, อธิษฐานที่ 3 เป็นสมาธิภาวนาที่ 3, อธิษฐานที่ 4 เป็นสมาธิภาวนาที่ 4. สมาธิภาวนาที่ 1 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 1, สมาธิภาวนาที่ 2 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 2, สมาธิภาวนาที่ 3 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 3, สมาธิภาวนาที่ 4 เป็นสุขภาคิยธรรมที่ 4. สุขภาคิยธรรมที่ 1 เป็นอัปปมัญญาที่ 1, สุขภาคิยธรรมที่ 2 เป็นอัปปมัญญาที่ 2, สุขภาคิยธรรมที่ 3 เป็นอัปปมัญญาที่ 3, สุขภาคิยธรรมที่ 4 เป็นอัปปมัญญาที่ 4. ปฏิปทาที่ 1 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 1 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 2 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 2 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 3 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 3 ให้บริบูรณ์, ปฏิปทาที่ 4 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่ 4 ให้บริบูรณ์. สติปัฏฐานที่ 1 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 1 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 2 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 2 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 3 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 3 ให้บริบูรณ์, สติปัฏฐานที่ 4 ที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังฌานที่ 4 ให้บริบูรณ์.

Paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūreti, dutiyaṃ jhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ dutiyaṃ vihāraṃ paripūreti, tatiyaṃ jhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ tatiyaṃ vihāraṃ paripūreti, catutthaṃ jhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ catutthaṃ vihāraṃ paripūreti. Paṭhamo vihāro bhāvito bahulīkato anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādaṃ paripūreti, dutiyo vihāro bhāvito bahulīkato uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ paripūreti, tatiyo vihāro bhāvito bahulīkato anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādaṃ paripūreti, catuttho vihāro bhāvito bahulīkato uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiṃ asammosaṃ bhiyyobhāvaṃ paripūreti. Paṭhamaṃ sammappadhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ mānappahānaṃ [Pg.101] paripūreti, dutiyaṃ sammappadhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ ālayasamugghātaṃ paripūreti, tatiyaṃ sammappadhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ avijjāpahānaṃ paripūreti, catutthaṃ sammappadhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ bhavūpasamaṃ paripūreti. Mānappahānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ saccādhiṭṭhānaṃ paripūreti, ālayasamugghāto bhāvito bahulīkato cāgādhiṭṭhānaṃ paripūreti, avijjāpahānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ paññādhiṭṭhānaṃ paripūreti, bhavūpasamo bhāvito bahulīkato upasamādhiṭṭhānaṃ paripūreti. Saccādhiṭṭhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ chandasamādhiṃ paripūreti, cāgādhiṭṭhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ vīriyasamādhiṃ paripūreti, paññādhiṭṭhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ cittasamādhiṃ paripūreti, upasamādhiṭṭhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ vīmaṃsāsamādhiṃ paripūreti. Chandasamādhi bhāvito bahulīkato indriyasaṃvaraṃ paripūreti, vīriyasamādhi bhāvito bahulīkato tapaṃ paripūreti, cittasamādhi bhāvito bahulīkato buddhiṃ paripūreti, vīmaṃsāsamādhi bhāvito bahulīkato sabbūpadhipaṭinissaggaṃ paripūreti. Indriyasaṃvaro bhāvito bahulīkato mettaṃ paripūreti, tapo bhāvito bahulīkato karuṇaṃ paripūreti, buddhi bhāvitā bahulīkatā muditaṃ paripūreti, sabbūpadhipaṭinissaggo bhāvito bahulīkato upekkhaṃ paripūreti.

ปฐมฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๑ ให้บริบูรณ์, ทุติยฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๒ ให้บริบูรณ์, ตติยฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๓ ให้บริบูรณ์, จตุตถฌานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิหารธรรมที่ ๔ ให้บริบูรณ์. วิหารธรรมที่ ๑ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความไม่เกิดแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๒ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๓ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความเกิดแห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ให้บริบูรณ์, วิหารธรรมที่ ๔ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความตั้งมั่น ความไม่เลอะเลือน ความเจริญยิ่งแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์. สัมมัปปธานที่ ๑ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละมานะให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๒ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการถอนขึ้นซึ่งอาลัยให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๓ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการละอวิชชาให้บริบูรณ์, สัมมัปปธานที่ ๔ ที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังความสงบแห่งภพให้บริบูรณ์. การละมานะที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังสัจจาธิษฐานให้บริบูรณ์, การถอนขึ้นซึ่งอาลัยที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังจาคาธิษฐานให้บริบูรณ์, การละอวิชชาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาธิษฐานให้บริบูรณ์, ความสงบแห่งภพที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอุปสมาธิษฐานให้บริบูรณ์. สัจจาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังฉันทสมาธิให้บริบูรณ์, จาคาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิริยสมาธิให้บริบูรณ์, ปัญญาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังจิตตสมาธิให้บริบูรณ์, อุปสมาธิษฐานที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิมังสาสมาธิให้บริบูรณ์. ฉันทสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอินทรียสังวรให้บริบูรณ์, วิริยสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังตบะให้บริบูรณ์, จิตตสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังโพธิให้บริบูรณ์, วิมังสาสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังการสละคืนอุปธิทั้งปวงให้บริบูรณ์. อินทรียสังวรที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังเมตตาให้บริบูรณ์, ตบะที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังกรุณาให้บริบูรณ์, โพธิที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังมุทิตาให้บริบูรณ์, การสละคืนอุปธิทั้งปวงที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังอุเบกขาให้บริบูรณ์.

87. Tattha imā catasso disā paṭhamā paṭipadā paṭhamo satipaṭṭhāno paṭhamaṃ jhānaṃ paṭhamo vihāro paṭhamo sammappadhāno paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānaṃ chandasamādhi indriyasaṃvaro mettā iti paṭhamā disā.

๘๗. ในธรรมเหล่านั้น พึงเห็นทิศ ๔ เหล่านี้ คือ ปฏิปทาที่ ๑, สติปัฏฐานที่ ๑, ฌานที่ ๑, วิหารธรรมที่ ๑, สัมมัปปธานที่ ๑, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๑, สัจจาธิษฐาน, ฉันทสมาธิ, อินทรียสังวร, เมตตา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๑.

Dutiyā paṭipadā dutiyo satipaṭṭhāno dutiyo vihāro dutiyo sammappadhāno dutiyo acchariyo abbhuto dhammo bhavādhiṭṭhānaṃ vīriyasamādhi tapo karuṇā iti dutiyā disā.

ปฏิปทาที่ ๒, สติปัฏฐานที่ ๒, ฌานที่ ๒, วิหารธรรมที่ ๒, สัมมัปปธานที่ ๒, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๒, จาคาธิษฐาน, วิริยสมาธิ, ตบะ, กรุณา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๒.

Tatiyā paṭipadā tatiyo satipaṭṭhāno tatiyaṃ jhānaṃ tatiyo vihāro tatiyo sammappadhāno tatiyo acchariyo abbhuto dhammo paññādhiṭṭhānaṃ cittasamādhi buddhi muditā iti tatiyā disā.

ปฏิปทาที่ ๓, สติปัฏฐานที่ ๓, ฌานที่ ๓, วิหารธรรมที่ ๓, สัมมัปปธานที่ ๓, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๓, ปัญญาธิษฐาน, จิตตสมาธิ, โพธิ, มุทิตา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๓.

Catutthī paṭipadā catuttho satipaṭṭhāno catutthaṃ jhānaṃ catuttho vihāro catuttho sammappadhāno catuttho acchariyo abbhuto dhammo upasamādhiṭṭhānaṃ vīmaṃsāsamādhi sabbūpadhipaṭinissaggo upekkhā iti catutthī disā.

ปฏิปทาที่ ๔, สติปัฏฐานที่ ๔, ฌานที่ ๔, วิหารธรรมที่ ๔, สัมมัปปธานที่ ๔, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๔, อุปสมาธิษฐาน, วิมังสาสมาธิ, การสละคืนอุปธิทั้งปวง, อุเบกขา ธรรมเหล่านี้คือทิศที่ ๔.

Tattha [Pg.102] paṭhamā paṭipadā paṭhamo satipaṭṭhāno paṭhamaṃ jhānaṃ paṭhamo vihāro paṭhamo sammappadhāno paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānaṃ chandasamādhi indriyasaṃvaro, mettā iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ eko attho, byañjanameva nānaṃ. Idaṃ rāgacaritassa puggalassa bhesajjaṃ.

ในธรรมเหล่านั้น ปฏิปทาที่ ๑, สติปัฏฐานที่ ๑, ฌานที่ ๑, วิหารธรรมที่ ๑, สัมมัปปธานที่ ๑, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๑, สัจจาธิษฐาน, ฉันทสมาธิ, อินทรียสังวร, เมตตา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีราคจริต.

Dutiyā paṭipadā dutiyo satipaṭṭhāno dutiyaṃ jhānaṃ dutiyo vihāro dutiyo sammappadhāno dutiyo acchariyo abbhuto dhammo cāgādhiṭṭhānaṃ vīriyasamādhi tapo karuṇā iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ eko attho, byañjanameva nānaṃ. Idaṃ dosacaritassa puggalassa bhesajjaṃ.

ปฏิปทาที่ ๒, สติปัฏฐานที่ ๒, ฌานที่ ๒, วิหารธรรมที่ ๒, สัมมัปปธานที่ ๒, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๒, จาคาธิษฐาน, วิริยสมาธิ, ตบะ, กรุณา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีโทสจริต.

Tatiyā paṭipadā tatiyo satipaṭṭhāno tatiyaṃ jhānaṃ tatiyo vihāro tatiyo sammappadhāno tatiyo acchariyo abbhuto dhammo paññādhiṭṭhānaṃ cittasamādhi buddhi muditā iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ eko attho, byañjanameva nānaṃ. Idaṃ diṭṭhicaritassa mandassa bhesajjaṃ.

ปฏิปทาที่ ๓, สติปัฏฐานที่ ๓, ฌานที่ ๓, วิหารธรรมที่ ๓, สัมมัปปธานที่ ๓, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๓, ปัญญาธิษฐาน, จิตตสมาธิ, โพธิ, มุทิตา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ผู้มีปัญญาทราม.

Catutthī paṭipadā catuttho satipaṭṭhāno catutthaṃ jhānaṃ catuttho vihāro catuttho sammappadhāno catuttho acchariyo abbhuto dhammo upasamādhiṭṭhānaṃ vīmaṃsāsamādhi sabbūpadhipaṭinissaggo upekkhā iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ eko attho, byañjanameva nānaṃ. Idaṃ diṭṭhicaritassa udattassa bhesajjaṃ.

ปฏิปทาที่ ๔, สติปัฏฐานที่ ๔, ฌานที่ ๔, วิหารธรรมที่ ๔, สัมมัปปธานที่ ๔, ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏที่ ๔, อุปสมาธิษฐาน, วิมังสาสมาธิ, การสละคืนอุปธิทั้งปวง, อุเบกขา สูตร ๑๐ สูตรเหล่านี้ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น นี้เป็นยาสำหรับบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต ผู้ฟุ้งซ่าน.

Tattha dukkhā ca paṭipadā dandhābhiññā dukkhā ca paṭipadā khippābhiññā appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, sukhā paṭipadā dandhābhiññā suññataṃ vimokkhamukhaṃ, sukhā paṭipadā khippābhiññā animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

ในปฏิปทาเหล่านั้น ทั้งทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา และทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข.

Tattha kāye kāyānupassitā satipaṭṭhānañca vedanāsu vedanānupassitā satipaṭṭhānañca appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, citte cittānupassitā suññataṃ vimokkhamukhaṃ. Dhammesu dhammānupassitā animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

บรรดาสติปัฏฐาน ๔ นั้น กายานุปัสสนาสติปัฏฐานในกาย และเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานในเวทนาทั้งหลาย เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, จิตตานุปัสสนาในจิต เป็นสุญญตวิโมกขมุข, ธัมมานุปัสสนาในธรรมทั้งหลาย เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Tattha paṭhamañca jhānaṃ dutiyañca jhānaṃ appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ suññataṃ vimokkhamukhaṃ, catutthaṃ jhānaṃ animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

บรรดาฌาน ๔ นั้น ปฐมฌานและทุติยฌาน เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, ตติยฌาน เป็นสุญญตวิโมกขมุข, จตุตถฌาน เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Tattha paṭhamo ca vihāro dutiyo ca vihāro appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, tatiyo vihāro suññataṃ vimokkhamukhaṃ, catuttho vihāro animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

บรรดาวิหาร ๔ นั้น วิหารข้อที่ ๑ และวิหารข้อที่ ๒ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, วิหารข้อที่ ๓ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, วิหารข้อที่ ๔ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Yattha [Pg.103] paṭhamañca sammappadhānaṃ dutiyañca sammappadhānaṃ appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, tatiyaṃ sammappadhānaṃ suññataṃ vimokkhamukhaṃ, catutthaṃ sammappadhānaṃ animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

ในสัมมัปปธาน ๔ นั้น สัมมัปปธานข้อที่ ๑ และสัมมัปปธานข้อที่ ๒ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, สัมมัปปธานข้อที่ ๓ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สัมมัปปธานข้อที่ ๔ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Tattha mānappahānañca ālayasamugghāto ca appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, avijjāpahānaṃ suññataṃ vimokkhamukhaṃ, bhavūpasamo animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

บรรดาอัจฉริยัพภูตธรรม ๔ นั้น การละมานะและการถอนอาลัย เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, การละอวิชชา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, ความสงบภพ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Tattha saccādhiṭṭhānañca cāgādhiṭṭhānañca appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, paññādhiṭṭhānaṃ suññataṃ vimokkhamukhaṃ, upasamādhiṭṭhānaṃ animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

บรรดาอธิษฐาน ๔ นั้น สัจจาธิษฐานและจาคาธิษฐาน เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, ปัญญาธิษฐาน เป็นสุญญตวิโมกขมุข, อุปสมาธิษฐาน เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Tattha chandasamādhi ca vīriyasamādhi ca appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, cittasamādhi suññataṃ vimokkhamukhaṃ, vīmaṃsāsamādhi animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

บรรดาสมาธิภาวนา ๔ นั้น ฉันทสมาธิและวิริยสมาธิ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, จิตตสมาธิ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, วิมังสาสมาธิ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Tattha indriyasaṃvaro ca tapo ca appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, buddhi suññataṃ vimokkhamukhaṃ sabbūpadhipaṭinissaggo animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

บรรดาสุขภาคิยธรรม ๔ นั้น อินทรียสังวรและตบะ เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, โพธิ เป็นสุญญตวิโมกขมุข, สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Tattha mettā ca karuṇā ca appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, muditā suññataṃ vimokkhamukhaṃ upekkhā animittaṃ vimokkhamukhaṃ.

บรรดาอัปปมัญญา ๔ นั้น เมตตาและกรุณา เป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข, มุทิตา เป็นสุญญตวิโมกขมุข, อุเบกขา เป็นอนิมิตตวิโมกขมุข

Tesaṃ vikkīḷitaṃ. Cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso paṭipadā…pe… cattāro vipallāsā tesaṃ paṭipakkho cattāro satipaṭṭhānā. Cattāri upādānāni tesaṃ paṭipakkho cattāri jhānāni. Cattāro yogā tesaṃ paṭipakkho cattāro vihārā. Cattāro ganthā tesaṃ paṭipakkho cattāro sammappadhānā. Cattāro āsavā tesaṃ paṭipakkho cattāro acchariyā abbhutā dhammā. Cattāro oghā tesaṃ paṭipakkho cattāri adhiṭṭhānāni. Cattāro sallā tesaṃ paṭipakkho catasso samādhibhāvanā. Catasso viññāṇaṭṭhitiyo tāsaṃ paṭipakkho cattāro sukhabhāgiyā dhammā. Cattāri agatigamanāni tesaṃ paṭipakkho catasso appamāṇā.

การเล่นของท่านเหล่านั้น (เป็นดังนี้) ปฏิปักษ์ของอาหาร ๔ คือ ปฏิปทา ๔...ฯลฯ... ปฏิปักษ์ของวิปลาส ๔ คือ สติปัฏฐาน ๔, ปฏิปักษ์ของอุปาทาน ๔ คือ ฌาน ๔, ปฏิปักษ์ของโยคะ ๔ คือ วิหาร ๔, ปฏิปักษ์ของคันถะ ๔ คือ สัมมัปปธาน ๔, ปฏิปักษ์ของอาสวะ ๔ คือ อัจฉริยัพภูตธรรม ๔, ปฏิปักษ์ของโอฆะ ๔ คือ อธิษฐาน ๔, ปฏิปักษ์ของสัลละ ๔ คือ สมาธิภาวนา ๔, ปฏิปักษ์ของวิญญาณัฏฐิติ ๔ คือ สุขภาคิยธรรม ๔, ปฏิปักษ์ของอคติคมนะ ๔ คือ อัปปมัญญา ๔

Sīhā buddhā paccekabuddhā sāvakā ca hatarāgadosamohā, tesaṃ vikkīḷitaṃ bhāvanā sacchikiriyā byantīkiriyā ca. Vikkīḷitaṃ indriyādhiṭṭhānaṃ vikkīḷitaṃ vipariyāsānadhiṭṭhānañca. Indriyāni saddhammagocaro vipariyāsā kilesagocaro. Ayaṃ vuccati sīhavikkīḷitassa ca nayassa disālocanassa ca nayassa bhūmīti. Tenāha ‘‘yo neti vipallāsehi saṃkilese’’ti. Veyyākaraṇesu hi ye ‘‘kusalākusalā’’ti ca.

พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหลาย ผู้ทรงกำจัดราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว เป็นดุจราชสีห์, การเล่นของท่านเหล่านั้น คือ ภาวนา สัจฉิกิริยา และพยันตีกิริยา. การเล่น คือ การตั้งมั่นแห่งอินทรีย์ และการไม่ตั้งมั่นแห่งวิปลาส. อินทรีย์ทั้งหลายมีสัทธรรมเป็นโคจร วิปลาสทั้งหลายมีกิเลสเป็นโคจร. นี้เรียกว่า ภูมิแห่งสีหวิกกีฬิตนัยและทิสาโลจนนัย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โย เนติ วิปลฺลาเสหิ สํกิเลเส” และในไวยากรณ์ทั้งหลายว่า “กุสลากุสลา” ดังนี้.

Tattha [Pg.104] ye dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti, ime dve puggalā; ye sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti, ime dve puggalā. Tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso, cattāro āhārā, cattāro vipallāsā, cattāri upādānāni, cattāro yogā, cattāro ganthā, cattāro āsavā, cattāro oghā, cattāro sallā, catasso viññāṇaṭṭhitiyo, cattāri agatigamanānīti. Tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ idaṃ vodānaṃ, catasso paṭipadā, cattāro satipaṭṭhānā, cattāri jhānāni, cattāro vihārā, cattāro sammappadhānā, cattāro acchariyā abbhutā dhammā, cattāri adhiṭṭhānāni, catasso samādhibhāvanā, cattāro sukhabhāgiyā dhammā, catasso appamāṇā iti.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว, และบุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. นี้คือสังกิเลสของบุคคล ๔ จำพวกนั้น ได้แก่ อาหาร ๔, วิปลาส ๔, อุปาทาน ๔, โยคะ ๔, คันถะ ๔, อาสวะ ๔, โอฆะ ๔, สัลละ ๔, วิญญาณัฏฐิติ ๔, อคติคมนะ ๔ ดังนี้. นี้คือโวทานของบุคคล ๔ จำพวกนั้น ได้แก่ ปฏิปทา ๔, สติปัฏฐาน ๔, ฌาน ๔, วิหาร ๔, สัมมัปปธาน ๔, อัจฉริยัพภูตธรรม ๔, อธิษฐาน ๔, สมาธิภาวนา ๔, สุขภาคิยธรรม ๔, อัปปมัญญา ๔ ดังนี้.

88. Tattha ye dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti ime dve puggalā. Ye sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti, ime dve puggalā. Tattha yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, ayaṃ ugghaṭitaññū. Yo sādhāraṇāya, ayaṃ vipañcitaññū. Yo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, ayaṃ neyyo.

๘๘. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้ที่หลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทา ทั้งที่มีอภิญญารู้ช้าและรู้เร็ว. บรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดหลุดพ้นด้วยสุขาปฏิปทาและขิปปาภิญญา ผู้นี้คืออุคฆฏิตัญญู, ผู้ใดหลุดพ้นด้วยปฏิปทาสาธารณะ ผู้นี้คือวิปัญจิตัญญู, ผู้ใดหลุดพ้นด้วยทุกขาปฏิปทาและทันธาภิญญา ผู้นี้คือเนยยะ.

Tattha bhagavā ugghaṭitaññussa puggalassa samathaṃ upadisati, neyyassa vipassanaṃ, samathavipassanaṃ vipañcitaññussa. Tattha bhagavā ugghaṭitaññussa puggalassa mudukaṃ dhammadesanaṃ upadisati, tikkhaṃ neyyassa, mudutikkhaṃ vipañcitaññussa, tattha bhagavā ugghaṭitaññussa puggalassa saṃkhittena dhammaṃ desayati, saṃkhittavitthārena vipañcitaññussa, vitthārena neyyassa. Tattha bhagavā ugghaṭitaññussa puggalassa nissaraṇaṃ upadisati, vipañcitaññussa ādīnavañca nissaraṇañca upadisati, neyyassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca upadisati. Tattha bhagavā ugghaṭitaññussa adhipaññāsikkhaṃ paññāpayati, adhicittaṃ vipañcitaññussa, adhisīlaṃ neyyassa.

บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสมถะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงวิปัสสนาแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ ทรงแสดงสมถวิปัสสนาแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเทศนาอย่างอ่อนแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงธรรมเทศนาอย่างเข้มแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ ทรงแสดงธรรมเทศนาทั้งอย่างอ่อนและอย่างเข้มแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงธรรมโดยย่อและพิสดารแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงแสดงทั้งโทษและนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงแสดงทั้งคุณ โทษ และนิสสรณะแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ. บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอธิปัญญาสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงบัญญัติอธิจิตตสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญู ทรงบัญญัติอธิสีลสิกขาแก่บุคคลผู้เป็นเนยยะ.

Tattha ye dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti, ime dve puggalā. Ye sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti. Ime dve puggalā. Iti kho cattāri hutvā tīṇi bhavanti ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyoti.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่าใด ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยทุกขปฏิปทา คือ ทันธาภิญญาและขิปปาภิญญา บุคคลเหล่านี้เป็น ๒ จำพวก. บุคคลเหล่าใด ย่อมออกจากทุกข์ได้ด้วยสุขาปฏิปทา คือ ทันธาภิญญาและขิปปาภิญญา บุคคลเหล่านี้เป็น ๒ จำพวก. ด้วยประการฉะนี้แล บุคคล ๔ จำพวก รวมเป็น ๓ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู และเนยยะ.

Tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso, tīṇi akusalamūlāni lobho akusalamūlaṃ doso akusalamūlaṃ moho akusalamūlaṃ, tīṇi [Pg.105] duccaritāni – kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ; tayo akusalavitakkā – kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko; tisso akusalasaññā – kāmasaññā byāpādasaññā vihiṃsāsaññā; tisso viparītasaññā – niccasaññā sukhasaññā attasaññā; tisso vedanā – sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā; tisso dukkhatā – dukkhadukkhatā saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatā; tayo aggī – rāgaggi dosaggi mohaggi; tayo sallā – rāgasallo dosasallo mohasallo; tisso jaṭā – rāgajaṭā dosajaṭā mohajaṭā; tisso akusalūpaparikkhā – akusalaṃ kāyakammaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ akusalaṃ manokammaṃ. Tisso vipattiyo – sīlavipatti diṭṭhivipatti ācāravipattīti. Tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ idaṃ vodānaṃ. Tīṇi kusalamūlāni – alobho kusalamūlaṃ adoso kusalamūlaṃ amoho kusalamūlaṃ. Tīṇi sucaritāni – kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritaṃ. Tayo kusalavitakkā – nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko. Tayo samādhī – savitakko savicāro samādhi avitakko vicāramatto samādhi avitakko avicāro samādhi. Tisso kusalasaññā – nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññā. Tisso aviparītasaññā – aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā. Tisso kusalūpaparikkhā – kusalaṃ kāyakammaṃ kusalaṃ vacīkammaṃ kusalaṃ manokammaṃ. Tīṇi soceyyāni – kāyasoceyyaṃ vacīsoceyyaṃ manosoceyyaṃ; tisso sampattiyo – sīlasampatti samādhisampatti paññāsampatti. Tisso sikkhā – adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā; tayo khandhā – sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandho. Tīṇi vimokkhamukhāni – suññataṃ animittaṃ appaṇihitanti.

เครื่องเศร้าหมองของบุคคล ๓ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ อกุศลมูล ๓ ได้แก่ โลภะเป็นอกุศลมูล โทสะเป็นอกุศลมูล โมหะเป็นอกุศลมูล, ทุจริต ๓ ได้แก่ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต; อกุศลวิตก ๓ ได้แก่ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก; อกุศลสัญญา ๓ ได้แก่ กามสัญญา พยาบาทสัญญา วิหิงสาสัญญา; วิปรีตสัญญา ๓ ได้แก่ นิจจสัญญา สุขสัญญา อัตตสัญญา; เวทนา ๓ ได้แก่ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา; ทุกขตา ๓ ได้แก่ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา; ไฟ ๓ กอง ได้แก่ ราคัคคิ โทสัคคิ โมหัคคิ; ลูกศร ๓ อย่าง ได้แก่ ราคสัลละ โทสสัลละ โมหสัลละ; ป่าชัฏ ๓ อย่าง ได้แก่ ราคชฏา โทสชฏา โมหชฏา; อกุศลูปปริกขา ๓ ได้แก่ อกุศลกายกรรม อกุศลวจีกรรม อกุศลมโนกรรม. วิบัติ ๓ อย่าง ได้แก่ สีลวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาจารวิบัติ. ธรรมเครื่องหมดจดของบุคคล ๓ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้. กุศลมูล ๓ ได้แก่ อโลภะเป็นกุศลมูล อโทสะเป็นกุศลมูล อโมหะเป็นกุศลมูล. สุจริต ๓ ได้แก่ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต. กุศลวิตก ๓ ได้แก่ เนกขัมมวิตก อพยาบาทวิตก อวิหิงสาวิตก. สมาธิ ๓ ได้แก่ สวิตักกสวิจารสมาธิ อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ อวิตักกอวิจารสมาธิ. กุศลสัญญา ๓ ได้แก่ เนกขัมมสัญญา อพยาบาทสัญญา อวิหิงสาสัญญา. อวิปรีตสัญญา ๓ ได้แก่ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญา อนัตตสัญญา. กุศลูปปริกขา ๓ ได้แก่ กุศลกายกรรม กุศลวจีกรรม กุศลมโนกรรม. โสเจยยะ ๓ ได้แก่ กายโสเจยยะ วจีโสเจยยะ มโนโสเจยยะ; สัมปทา ๓ ได้แก่ สีลสัมปทา สมาธิสัมปทา ปัญญาสัมปทา. สิกขา ๓ ได้แก่ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา; ขันธ์ ๓ ได้แก่ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์. วิโมกขมุข ๓ ได้แก่ สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ.

Iti kho cattāri hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā dve bhavanti taṇhācarito ca diṭṭhicarito ca.

ด้วยประการฉะนี้แล บุคคล ๔ จำพวก รวมเป็น ๓ จำพวก, ๓ จำพวก รวมเป็น ๒ จำพวก คือ ตัณหาจริต และทิฏฐิจริต.

Tesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso, taṇhā ca avijjā ca ahirikañca anottappañca assati ca asampajaññañca ayoniso manasikāro ca kosajjañca dovacassañca ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca assaddhā ca pamādo ca asaddhammassavanañca asaṃvaro ca abhijjhā ca byāpādo ca nīvaraṇañca saṃyojanañca kodho ca upanāho ca makkho ca palāso ca issā ca maccherañca māyā ca sāṭheyyañca sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhicāti.

เครื่องเศร้าหมองของบุคคล ๒ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ ตัณหาและอวิชชา, อหิริกะและอโนตตัปปะ, อสติและอสัมปชัญญะ, อโยนิโสมนสิการ, โกสัชชะ, โทวจัสสตา, อหังการและมมังการ, อสัทธา, ปมาทะ, อสัทธัมมัสสวนะ, อสังวร, อภิชฌา, พยาบาท, นิวรณ์, สังโยชน์, โกธะ, อุปนาหะ, มักขะ, ปลาสะ, อิสสา, มัจฉริยะ, มายา, สาเถยยะ, สัสสตทิฏฐิ และอุจเฉททิฏฐิ.

Tesaṃ [Pg.106] dvinnaṃ puggalānaṃ idaṃ vodānaṃ, samatho ca vipassanā ca hirī ca ottappañca sati ca sampajaññañca yoniso manasikāro ca vīriyārambho ca sovacassañca dhamme ñāṇañca anvaye ñāṇañca khaye ñāṇañca anuppāde ñāṇañca saddhā ca appamādo ca saddhammassavanañca saṃvaro ca anabhijjhā ca abyāpādo ca rāgavirāgā ca cetovimutti avijjāvirāgā ca paññāvimutti abhisamayo ca appicchatā ca santuṭṭhi ca akkodho ca anupanāho ca amakkho ca apalāso ca issāpahānañca macchariyappahānañca vijjā ca vimutti ca saṅkhatārammaṇo ca vimokkho asaṅkhatārammaṇo ca vimokkho saupādisesā ca nibbānadhātu anupādisesā ca nibbānadhātūti.

ธรรมเครื่องหมดจดของบุคคล ๒ จำพวกเหล่านั้นมีดังนี้ คือ สมถะและวิปัสสนา, หิริและโอตตัปปะ, สติและสัมปชัญญะ, โยนิโสมนสิการ, วิริยารัมภะ, โสวจัสสตา, ธัมเมญาณ, อันวเยญาณ, ขเยญาณ, อนุปปาเทญาณ, สัทธา, อัปปมาทะ, สัทธัมมัสสวนะ, สังวร, อนภิชฌา, อพยาบาท, ราควิราคะคือเจโตวิมุตติ และอวิชชาวิราคะคือปัญญาวิมุตติ, อภิสมัย, อัปปิจฉตา, สันตุฏฐิ, อักโกธะ, อนุปนาหะ, อมักขะ, อปลาสะ, อิสสาปหานะ, มัจฉริยัปปหานะ, วิชชาและวิมุตติ, สังขตารัมมณวิโมกข์และอสังขตารัมมณวิโมกข์, สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ.

Ayaṃ vuccati tipukkhalassa ca nayassa aṅkusassa ca nayassa bhūmīti. Tenāha ‘‘yo akusale samūlehi netī’’ti ‘‘oloketvā disalocanenā’’ti ca.

นี้เรียกว่าเป็นภูมิของติปุคคลนัยและอังกุสนัย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โย อกุสเล สมูเลหิ เนติ” ดังนี้ และ “โอโลเกตฺวา ทิสาโลจะเนน” ดังนี้.

Niyuttaṃ nayasamuṭṭhānaṃ.

นยสมุฏฐาน จบ.

Sāsanapaṭṭhānaṃ

สาสนปัฏฐาน

89. Tattha aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā? Sāsanapaṭṭhāne. Tattha katamaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ? Saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, diṭṭhisaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, duccaritasaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, taṇhāvodānabhāgiyaṃ suttaṃ, diṭṭhivodānabhāgiyaṃ suttaṃ, duccaritavodānabhāgiyaṃ suttaṃ.

๘๙. บรรดาบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ บท พึงเห็นในที่ไหน? ในศาสนปัฏฐาน. ในศาสนปัฏฐานนั้น ศาสนปัฏฐานเป็นไฉน? คือ สังกิเลสภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตร นิพเพธภาคิยสูตร อเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและอเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตรและอเสกขภาคิยสูตร สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร ตัณหาสังกิเลสภาคิยสูตร ทิฏฐิสังกิเลสภาคิยสูตร ทุจริตสังกิเลสภาคิยสูตร ตัณหาโวทานภาคิยสูตร ทิฏฐิโวทานภาคิยสูตร ทุจริตโวทานภาคิยสูตร.

Tattha saṃkileso tividho – taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkileso. Tattha taṇhāsaṃkileso samathena visujjhati, so samatho samādhikkhandho. Diṭṭhisaṃkileso vipassanāya visujjhati, sā [Pg.107] vipassanā paññākkhandho. Duccaritasaṃkileso sucaritena visujjhati, taṃ sucaritaṃ sīlakkhandho. Tassa sīle patiṭṭhitassa yadi āsatti uppajjati bhavesu, evaṃ sāyaṃ samathavipassanā bhāvanāmayaṃ puññakriyavatthu bhavati tatrūpapattiyā saṃvattati. Imāni cattāri suttāni, sādhāraṇāni katāni aṭṭha bhavanti, tāniyeva aṭṭha suttāni sādhāraṇāni katāni soḷasa bhavanti.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สังกิเลสมี ๓ อย่าง คือ ตัณหาสังกิเลส ทิฏฐิสังกิเลส ทุจริตสังกิเลส. ในสังกิเลส ๓ อย่างนั้น ตัณหาสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยสมถะ สมถะนั้นคือสมาธิขันธ์. ทิฏฐิสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยวิปัสสนา วิปัสสนานั้นคือปัญญาขันธ์. ทุจริตสังกิเลสย่อมหมดจดด้วยสุจริต สุจริตนั้นคือศีลขันธ์. เมื่อบุคคลนั้นผู้ตั้งมั่นแล้วในศีล หากความข้องติดในภพทั้งหลายเกิดขึ้น, เมื่อเป็นเช่นนี้ สมถวิปัสสนานั้นย่อมเป็นบุญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยภาวนา ย่อมเป็นไปเพื่ออุบัติในภพนั้นๆ. สูตร ๔ สูตรเหล่านี้ เมื่อทำให้สาธารณะกัน ย่อมเป็น ๘ สูตร, สูตร ๘ สูตรเหล่านั้นนั่นแหละ เมื่อทำให้สาธารณะกัน ย่อมเป็น ๑๖ สูตร.

Imehi soḷasahi suttehi bhinnehi navavidhaṃ suttaṃ bhinnaṃ bhavati. Gāthāya gāthā anuminitabbā, veyyākaraṇena veyyākaraṇaṃ anuminitabbaṃ. Suttena suttaṃ anuminitabbaṃ.

สุตตะ ๙ อย่าง ย่อมจำแนกไป ด้วยสูตร ๑๖ สูตรเหล่านี้ที่จำแนกแล้ว. พึงอนุมานคาถาด้วยคาถา, พึงอนุมานไวยากรณ์ด้วยไวยากรณ์, พึงอนุมานสุตตะด้วยสุตตะ.

90. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ?

๙๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่าสังกิเลสภาคิยสูตร?

‘‘Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;

Pamattabandhanā baddhā, macchāva kumināmukhe;

Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātara’’nti.

สัตว์ทั้งหลายผู้มืดบอดเพราะความใคร่ อันข่ายคือตัณหาปกคลุมแล้ว อันเครื่องมุงบังคือตัณหาปิดบังไว้ ถูกเครื่องผูกคือความประมาทผูกรัดไว้ เหมือนปลาในปากไซ ย่อมไปตามชราและมรณะ เหมือนลูกโคดื่มนมติดตามแม่โคไป ฉะนั้น.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

Cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Katamāni cattāri? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ gacchati, bhayāgatiṃ gacchati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri agatigamanāni. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato, athāparaṃ etadavoca satthā –

ภิกษุทั้งหลาย การถึงอคติ ๔ ประการเหล่านี้. ๔ ประการเป็นไฉน? คือ ย่อมถึงอคติเพราะฉันทะ ย่อมถึงอคติเพราะโทสะ ย่อมถึงอคติเพราะโมหะ ย่อมถึงอคติเพราะภยะ. ภิกษุทั้งหลาย การถึงอคติ ๔ ประการเหล่านี้แล. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้, พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati;

Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā’’ti.

บุคคลใด ย่อมล่วงละเมิดธรรม เพราะฉันทะ เพราะโทสะ เพราะภยะ เพราะโมหะ, ยศของบุคคลนั้นย่อมเสื่อม เหมือนพระจันทร์ในกาฬปักษ์ ฉะนั้น.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;

Manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā;

Tato naṃ dukkhamanveti, cakkaṃva vahato pada’’nti.

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ, ถ้าบุคคลมีใจประทุษร้ายแล้ว พูดอยู่ก็ดี ทำอยู่ก็ดี, เพราะการพูดและการทำนั้น ทุกข์ย่อมติดตามบุคคลนั้นไป เหมือนล้อหมุนตามรอยเท้าโคผู้ลากเกวียนไปอยู่ ฉะนั้น.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Middhī [Pg.108] yadā hoti mahagghaso ca, niddāyitā samparivattasāyī;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho, punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti.

ในกาลใด บุคคลเป็นผู้มักง่วงเหงาและกินจุ เป็นผู้มักหลับ เป็นผู้นอนกลิ้งเกลือกไปมา เหมือนสุกรใหญ่ที่เขาเลี้ยงให้อ้วน, ในกาลนั้น บุคคลนั้นผู้มีปัญญาทราม ย่อมเข้าถึงครรภ์บ่อยๆ.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati;

Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggati’’nti.

เหมือนสนิมที่เกิดแต่เหล็ก เกิดจากเหล็กนั้นแล้ว ย่อมกัดกินเหล็กนั้นนั่นเอง ฉันใด, กรรมของตนเอง ย่อมนำบุคคลผู้มีปกติประพฤติล่วงปัญญาเครื่องพิจารณา ไปสู่ทุคติ ฉันนั้น.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Coro yathā sandhimukhe gahīto, sakammunā haññati bajjhate ca;

Evaṃ ayaṃ pecca pajā parattha, sakammunā haññati bajjhate cā’’ti.

เหมือนโจรผู้ถูกจับที่ปากช่อง ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตน ฉันใด, หมู่สัตว์นี้ละโลกนี้ไปแล้วในโลกอื่น ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำเพราะกรรมของตน ฉันนั้น.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsati;

Attano sukhamesāno, pecca so na labhate sukha’’nti.

บุคคลใด แสวงหาสุขเพื่อตน ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายผู้ใคร่สุขด้วยท่อนไม้, บุคคลนั้นละโลกนี้ไปแล้ว ย่อมไม่ได้สุข.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Gunnaṃ ce taramānānaṃ, jimhaṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā tā jimhaṃ gacchanti, nette jimhaṃ gate sati.

ถ้าโคจ่าฝูงของฝูงโคที่กำลังข้ามฟากไปคด, เมื่อผู้นำไปคด โคเหล่านั้นทั้งหมดก็ไปคดตาม.

‘‘Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So ce adhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ seti, rājā ce hoti adhammiko’’ti.

ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้น ผู้ใดอันเขาสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด, ถ้าผู้นั้นประพฤติอธรรม, จะป่วยกล่าวไปไยถึงประชาชนนอกนี้. ถ้าพระราชาเป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม, แว่นแคว้นทั้งสิ้นย่อมอยู่เป็นทุกข์.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Sukiccharūpāvatime manussā, karonti pāpaṃ upadhīsu rattā;

Gacchanti te bahujanasannivāsaṃ, nirayaṃ avīciṃ kaṭukaṃ bhayānaka’’nti.

มนุษย์เหล่านี้มีสภาพถึงความลำบากยิ่งนัก, ยินดีแล้วในอุปธิทั้งหลาย, ย่อมทำบาป. มนุษย์เหล่านั้นย่อมไปสู่อเวจีนรก อันเป็นที่อยู่ของหมู่ชนเป็นอันมาก มีทุกข์เผ็ดร้อน น่าสะพรึงกลัว.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Phalaṃ [Pg.109] ve kadaliṃ hanti, phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷaṃ;

Sakkāro kāpurisaṃ hanti, gabbho assatariṃ yathā’’ti.

ผลย่อมฆ่าต้นกล้วย, ผลย่อมฆ่าต้นไผ่, ผลย่อมฆ่าต้นอ้อ, เหมือนลูกในท้องฆ่าแม่อัสดร ฉันใด, สักการะย่อมฆ่าบุรุษชั่ว ฉันนั้น.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

‘‘Kodhamakkhagaru bhikkhu, lābhasakkāragāravo ;

Sukhette pūtibījaṃva, saddhamme na virūhatī’’ti.

ภิกษุผู้หนักในความโกรธและการลบหลู่คุณท่าน, ผู้หนักในลาภและสักการะ, ย่อมไม่งอกงามในพระสัทธรรม, เหมือนพืชที่เน่าในนาดี ฉะนั้น.

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือสังกิเลสภาคิยสูตร.

91. ‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, ekaccaṃ puggalaṃ paduṭṭhacittaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi, (yathā kho ayaṃ puggalo iriyati, yañca paṭipadaṃ paṭipanno, yañca maggaṃ samārūḷho). Imamhi cāyaṃ samaye kālaṃ kareyya, yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye. Taṃ kissa hetu? Cittaṃ hissa, bhikkhave, paduṭṭhaṃ, cetopadosahetu kho pana, bhikkhave, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjantī’’ti. Etamatthaṃ bhagavā avoca, tatthetaṃ iti vuccati –

๙๑. ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนผู้มีจิตประทุษร้ายด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า (บุคคลนี้ประพฤติอย่างไร, ดำเนินปฏิปทาใด, ขึ้นสู่หนทางใด). ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้, เขาเป็นดุจของที่เขานำมาเก็บไว้แล้ว ฉันใด ก็จะถูกเก็บไว้ในนรก ฉันนั้น. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าจิตของเขาประทุษร้ายแล้ว. ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่จิตประทุษร้ายแล สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้, ในเนื้อความนั้น คำนี้ท่านกล่าวไว้ดังนี้

‘‘Paduṭṭhacittaṃ ñatvāna, ekaccaṃ idha puggalaṃ;

Etamatthañca byākāsi, buddho bhikkhūna santike;

พระพุทธเจ้าทรงทราบว่าบุคคลบางคนในโลกนี้มีจิตประทุษร้ายแล้ว จึงทรงประกาศเนื้อความนั้นในสำนักของภิกษุทั้งหลาย

Imamhi cāyaṃ samaye, kālaṃ kayirātha puggalo;

Nirayaṃ upapajjeyya, cittaṃ hissa padūsitaṃ;

Cetopadosahetu hi, sattā gacchanti duggatiṃ.

หากบุคคลนี้จะพึงทำกาละในสมัยนี้ไซร้ เขาพึงเข้าถึงนรก เพราะว่าจิตของเขาประทุษร้ายแล้ว ก็เพราะเหตุแห่งความประทุษร้ายแห่งจิต สัตว์ทั้งหลายจึงไปสู่ทุคติ

Yathābhataṃ nikkhipeyya, evameva tathāvidho;

Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjatī’’ti.

บุคคลพึงวางของที่นำมาไว้อย่างไร บุคคลผู้มีปัญญาทรามนั้น ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เขาหลังจากกายแตก ย่อมเข้าถึงนรก

Ayampi attho vutto bhagavatā iti me sutanti.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;

Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho.

ถ้าท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลาย ก็อย่าได้ทำกรรมชั่ว ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ

‘‘Sace [Pg.110] ca pāpakaṃ kammaṃ, karissatha karotha vā;

Na vo dukkhā pamutyatthi, upeccapi palāyata’’nti.

ก็ถ้าท่านทั้งหลายจักทำหรือกำลังทำกรรมชั่วอยู่ไซร้ ท่านทั้งหลายจะหนีไป ก็ไม่มีการพ้นจากทุกข์ได้

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘Adhammena dhanaṃ laddhā, musāvādena cūbhayaṃ;

Mameti bālā maññanti, taṃ kathaṃ nu bhavissati.

คนพาลทั้งหลายได้ทรัพย์มาโดยอธรรมและโดยมุสาวาท ทั้งสองอย่างแล้ว ย่อมสำคัญว่า ‘นี่เป็นของเรา’ ทรัพย์นั้นจักเป็นของเขาได้อย่างไรหนอ

‘‘Antarāyā su bhavissanti, sambhatassa vinassati;

Matā saggaṃ na gacchanti, nanu ettāvatā hatā’’ti.

อันตรายทั้งหลายจักมี ทรัพย์ที่สะสมไว้ก็ย่อมพินาศไป ตายแล้วก็ไม่ไปสู่สวรรค์ พวกเขาไม่ถูกทำลายแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘Kathaṃ khaṇati attānaṃ, kathaṃ mittehi jīrati;

Kathaṃ vivaṭṭate dhammā, kathaṃ saggaṃ na gacchati.

บุคคลขุดตนเองอย่างไร ย่อมเสื่อมจากมิตรอย่างไร ย่อมคลาดจากธรรมอย่างไร ย่อมไม่ไปสู่สวรรค์อย่างไร

‘‘Lobhā khaṇati attānaṃ, luddho mittehi jīrati;

Lobhā vivaṭṭate dhammā, lobhā saggaṃ na gacchatī’’ti.

บุคคลขุดตนเองเพราะความโลภ ผู้โลภย่อมเสื่อมจากมิตร ย่อมคลาดจากธรรมเพราะความโลภ ย่อมไม่ไปสู่สวรรค์เพราะความโลภ

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘Caranti bālā dummedhā, amitteneva attanā;

Karontā pāpakaṃ kammaṃ, yaṃ hoti kaṭukapphalaṃ.

คนพาลผู้มีปัญญาทราม มีตนเป็นดังศัตรู เที่ยวทำกรรมชั่วซึ่งมีผลเผ็ดร้อน

‘‘Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappati;

Yassa assumukho rodaṃ, vipākaṃ paṭisevatī’’ti.

กรรมที่ทำแล้วย่อมเดือดร้อนในภายหลัง กรรมที่ผู้ทำมีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้เสวยวิบากอยู่ กรรมนั้นทำแล้วไม่ดี

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘Dukkaraṃ duttitikkhañca, abyattena ca sāmaññaṃ;

Bahū hi tattha sambādhā, yattha bālo visīdati.

ความเป็นสมณะอันบุคคลผู้ไม่ฉลาดทำได้ยากและทนได้ยาก เพราะในความเป็นสมณะนั้นมีเครื่องขัดข้องมาก ซึ่งเป็นที่ๆ คนพาลจมลง

‘‘Yo hi atthañca dhammañca, bhāsamāne tathāgate;

Manaṃ padosaye bālo, moghaṃ kho tassa jīvitaṃ.

ก็คนพาลใด เมื่อพระตถาคตกำลังตรัสอรรถและธรรมอยู่ พึงประทุษร้ายจิต ชีวิตของเขานั้นเปล่าประโยชน์หนอ

‘‘Etañcāhaṃ arahāmi, dukkhañca ito ca pāpiyataraṃ bhante;

Yo appameyyesu tathāgatesu, cittaṃ padosemi avītarāgo’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ประทุษร้ายจิตในพระตถาคตทั้งหลายผู้ประมาณมิได้ ย่อมควรแก่ทุกข์นี้และทุกข์ที่เลวร้ายกว่านี้

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘Appameyyaṃ [Pg.111] paminanto, kodha vidvā vikappaye;

Appameyyaṃ pamāyinaṃ, nivutaṃ taṃ maññe akissava’’nti.

บัณฑิตไหนในโลกนี้เล่า เมื่อจะประมาณผู้ที่ประมาณมิได้ พึงจะกำหนดได้ เราย่อมสำคัญบุคคลผู้ประมาณผู้ที่ประมาณมิได้นั้น ว่าเป็นผู้ถูกกิเลสขวางกั้น เป็นผู้ไม่มีกังวล

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘Purisassa hi jātassa, kuṭhārī jāyate mukhe;

Yāya chindati attānaṃ, bālo dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ.

ขวานเกิดในปากของบุรุษผู้เกิดมาแล้ว คนพาลกล่าวคำทุพภาษิต ย่อมใช้ขวานนั้นตัดตนเอง

‘‘Na hi satthaṃ sunisitaṃ, visaṃ halāhalaṃ iva;

Evaṃ viraddhaṃ pāteti, vācā dubbhāsitā yathā’’ti.

วาจาทุพภาษิตย่อมยังผู้ประทุษร้ายให้ตกไปฉันใด ศัสตราที่ลับดีแล้วหรือยาพิษร้ายแรงก็ยังให้ตกไปฉันนั้นไม่ได้

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

92.

๙๒.

‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati, taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;

Vicināti mukhena so kaliṃ, kalinā tena sukhaṃ na vindati.

ผู้ใดสรรเสริญคนที่ควรนินทา หรือนินทาคนที่ควรสรรเสริญ ผู้นั้นย่อมเก็บโทษด้วยปาก เพราะโทษนั้น เขาย่อมไม่ประสบสุข

‘‘Appamatto ayaṃ kali, yo akkhesu dhanaparājayo;

Sabbassāpi sahāpi attanā, ayameva mahantataro kali;

Yo sugatesu manaṃ padosaye.

โทษคือการเสียทรัพย์เพราะการพนัน พร้อมทั้งเสียตนเองและของทั้งหมดนั้น เป็นโทษเล็กน้อย ส่วนโทษที่บุคคลประทุษร้ายจิตในพระสุคตเจ้าทั้งหลาย นี้แหละเป็นโทษที่ใหญ่กว่า

‘‘Sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ, chattiṃsatī pañca ca abbudāni;

Yamariyagarahī nirayaṃ upeti, vācaṃ manañca paṇidhāya pāpaka’’nti.

ผู้ติเตียนพระอริยเจ้า ตั้งวาจาและใจอันชั่วไว้ ย่อมเข้าถึงนรกตลอดแสนนิรัพพุทะ และอีกสามสิบหกนิรัพพุทะ กับอีกห้าอัพพุทะ

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

‘‘Yo lobhaguṇe anuyutto, so vacasā paribhāsati aññe;

Assaddho kadariyo avadaññū, macchari pesuṇiyaṃ anuyutto.

บุคคลใดประกอบเนืองๆ ในโทษคือโลภะ บุคคลนั้นย่อมบริภาษชนเหล่าอื่นด้วยวาจา เป็นผู้ไม่มีศรัทธา เป็นคนตระหนี่ ไม่รู้จักคุณ มีความตระหนี่ ประกอบเนืองๆ ในคำส่อเสียด

‘‘Mukhadugga [Pg.112] vibhūta anariya, bhūnahu pāpaka dukkaṭakāri;

Purisanta kalī avajātaputta, mā bahubhāṇidha nerayikosi.

ดูก่อนผู้มีวาจาทราม ผู้ปราศจากความจริง ผู้ไม่ใช่อริยะ ผู้ทำลายคุณความดี ผู้มีบาป ผู้ทำแต่กรรมชั่ว บุรุษชั้นต่ำ คนกาลกิณี บุตรที่เลวทราม เธออย่าพูดมากในที่นี้เลย เธอเป็นสัตว์นรก

‘‘Rajamākirasī ahitāya, sante garahasi kibbisakārī;

Bahūni duccaritāni caritvā, gacchasi kho papataṃ ciraratta’’nti.

ดูก่อนผู้ทำบาป เธอย่อมเกลี่ยธุลี (คือกิเลส) ไว้เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เธอย่อมติเตียนสัตบุรุษทั้งหลายผู้สงบ เธอประพฤติทุจริตไว้เป็นอันมากแล้ว ย่อมไปสู่เหว (คือนรก) ตลอดกาลนานโดยแท้

Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายสังกิเลส

Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;

Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā;

Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī’’ti.

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ ถ้าบุคคลมีใจผ่องใสแล้ว พูดอยู่ก็ดี ทำอยู่ก็ดี เพราะการนั้น ความสุขย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไป ฉะนั้น

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

93. Mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idaṃ, bhante, kapilavatthu iddhañceva phītañca bāhujaññaṃ ākiṇṇamanussaṃ sambādhabyūhaṃ, so kho ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ vā payirupāsitvā manobhāvanīye vā bhikkhū sāyanhasamayaṃ kapilavatthuṃ pavisanto bhantenapi hatthinā samāgacchāmi, bhantenapi assena samāgacchāmi, bhantenapi rathena samāgacchāmi, bhantenapi sakaṭena samāgacchāmi, bhantenapi purisena samāgacchāmi, tassa mayhaṃ, bhante, tasmiṃ samaye mussateva bhagavantaṃ ārabbha sati, mussati dhammaṃ ārabbha sati, mussati saṅghaṃ ārabbha sati. Tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti ‘imamhi cāhaṃ sāyanhasamaye kālaṃ kareyyaṃ, kā mayhaṃ gati, ko abhisamparāyo’’’ti.

๙๓. เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กรุงกบิลพัสดุ์นี้มั่งคั่งด้วย เจริญด้วย มีคนมาก มีมนุษย์หนาแน่น มีทางคับแคบ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นแล เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค หรือภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจแล้ว ในเวลาเย็น เมื่อกำลังเข้าไปสู่กรุงกบิลพัสดุ์ ย่อมประสบกับช้างที่กำลังตกมันบ้าง กับม้าที่กำลังคะนองบ้าง กับรถที่กำลังวิ่งบ้าง กับเกวียนที่กำลังวิ่งบ้าง กับคนที่กำลังรีบเดินบ้าง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสมัยนั้น สติของข้าพระองค์ที่ปรารภพระผู้มีพระภาคย่อมหลงลืมไป สติที่ปรารภพระธรรมย่อมหลงลืมไป สติที่ปรารภพระสงฆ์ย่อมหลงลืมไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงทำกาละในเวลาเย็นนี้ คติของเราจะเป็นอย่างไร สัมปรายภพจะเป็นอย่างไร’

‘‘Mā bhāyi, mahānāma, mā bhāyi, mahānāma, apāpakaṃ te maraṇaṃ bhavissati, apāpikā kālaṅkiriyā. Catūhi kho, mahānāma, dhammehi samannāgato [Pg.113] ariyasāvako nibbānaninno hoti nibbānapoṇo nibbānapabbhāro. Katamehi catūhi? Idha, mahānāma, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti, itipi so bhagavā arahaṃ…pe… buddho bhagavāti. Dhamme…pe… saṅghe…pe… ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi…pe… samādhisaṃvattanikehi. Seyyathāpi, mahānāma, rukkho pācīnaninno pācīnapoṇo pācīnapabbhāro, so mūlacchinno katamena papateyyā’’ti? ‘‘Yena, bhante, ninno yena poṇo yena pabbhāro’’ti. ‘‘Evameva kho, mahānāma, imehi catūhi dhammehi samannāgato ariyasāvako nibbānaninno hoti nibbānapoṇo nibbānapabbhāro. Mā bhāyi, mahānāma, mā bhāyi, mahānāma, apāpakaṃ te maraṇaṃ bhavissati, apāpikā kālaṅkiriyā’’ti.

ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ความตายของท่านจักไม่เลวทราม การทำกาละจักไม่เลวทราม ดูก่อนมหานามะ อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการแล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ธรรม ๔ ประการอะไรบ้าง? ดูก่อนมหานามะ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์... (ฯลฯ)... เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม... (ฯลฯ)... ในพระสงฆ์... (ฯลฯ)... เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด... (ฯลฯ)... เป็นไปเพื่อสมาธิ ดูก่อนมหานามะ เปรียบเหมือนต้นไม้ที่น้อมไปทางทิศตะวันออก โน้มไปทางทิศตะวันออก โอนไปทางทิศตะวันออก ต้นไม้นั้นเมื่อถูกตัดที่โคนแล้ว พึงล้มไปทางไหน' 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต้นไม้นั้นน้อมไปทางใด โน้มไปทางใด โอนไปทางใด ก็พึงล้มไปทางนั้น' 'ดูก่อนมหานามะ ฉันนั้นเหมือนกันแล อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ดูก่อนมหานามะ ท่านอย่ากลัวเลย ความตายของท่านจักไม่เลวทราม การทำกาละจักไม่เลวทราม'

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena na hiṃsati;

Attano sukhamesāno, pecca so labhate sukha’’nti.

นรชนใดแสวงหาความสุขเพื่อตน แต่ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายผู้ใคร่ความสุขด้วยท่อนไม้ นรชนนั้นละไปแล้ว (จากโลกนี้) ย่อมได้ความสุข

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

‘‘Gunnañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā tā ujuṃ gacchanti, nette ujuṃ gate sati.

ในฝูงโคที่กำลังข้ามฟาก ถ้าโคจ่าฝูงไปตรง โคทั้งหมดนั้นก็ย่อมไปตรง เมื่อผู้นำไปตรง

‘‘Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So sace dhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaṃ raṭṭhaṃ sukhaṃ seti, rājā ce hoti dhammiko’’ti.

ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ใดที่เขาสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐสุด ถ้าผู้นั้นประพฤติธรรม จะกล่าวไปไยถึงประชาชาติที่เหลือเล่า แว่นแคว้นทั้งสิ้นย่อมอยู่เป็นสุข ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นฝ่ายวาสนา (ฝ่ายกุศล)

94. Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti ‘‘niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’ti. Tena kho pana samayena isidattapurāṇā thapatayo sākete paṭivasanti kenaci deva karaṇīyena. Assosuṃ kho isidattapurāṇā thapatayo ‘‘sambahulā kira bhikkhū bhagavato cīvarakammaṃ karonti. Niṭṭhitacīvaro bhagavā temāsaccayena cārikaṃ pakkamissatī’’ti.

๙๔. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค ด้วยคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน' ก็โดยสมัยนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะอาศัยอยู่ในเมืองสาเกตด้วยกรณียกิจบางอย่าง นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้สดับข่าวว่า 'ได้ยินว่า ภิกษุจำนวนมากกำลังทำจีวรกรรมถวายพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคมีจีวรสำเร็จแล้ว จักเสด็จจาริกไปโดยล่วงสามเดือน'

Atha [Pg.114] kho isidattapurāṇā thapatayo magge purisaṃ ṭhapesuṃ ‘‘yadā tvaṃ ambho purisa passeyyāsi bhagavantaṃ āgacchantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ, atha amhākaṃ āroceyyāsī’’ti. Dvīhatīhaṃ ṭhito kho so puriso addasa bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvāna yena isidattapurāṇā thapatayo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā isidattapurāṇe thapatayo etadavoca ‘‘ayaṃ so bhante bhagavā āgacchati arahaṃ sammāsambuddho, yassadāni kālaṃ maññathā’’ti.

ครั้งนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้วางบุรุษไว้ในหนทาง (พร้อมสั่งว่า) 'ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ เมื่อใดท่านพึงเห็นพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมา เมื่อนั้นพึงบอกแก่เราทั้งหลาย' บุรุษนั้นยืนอยู่สองสามวัน ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้ว จึงเข้าไปหานายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะนายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะว่า 'ข้าแต่ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเสด็จมาแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงทราบกาลอันควรเถิด'

Atha kho isidattapurāṇā thapatayo yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhiṃsu. Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Isidattapurāṇā thapatayo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, ekamantaṃ nisinnā kho isidattapurāṇā thapatayo bhagavantaṃ etadavocuṃ –

ครั้งนั้นแล นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จแวะออกจากทาง แล้วเสด็จเข้าไปยังโคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ได้ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง นายช่างชื่ออิสิทัตตะและปุราณะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า –

‘‘Yadā mayaṃ bhante bhagavantaṃ suṇoma ‘sāvatthiyā kosalesu cārikaṃ pakkamissatī’ti, hoti no tasmiṃ samaye anattamanatā hoti domanassaṃ ‘dūre no bhagavā bhavissatī’ti. Yadā pana mayaṃ bhante bhagavantaṃ suṇoma ‘sāvatthiyā kosalesu cārikaṃ pakkanto’ti, hoti no tasmiṃ samaye anattamanatā hoti domanassaṃ ‘dūre no bhagavā’ti…pe….

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลจากกรุงสาวัตถี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลจากกรุงสาวัตถีแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ...ฯลฯ...

‘‘Yadā pana mayaṃ bhante bhagavantaṃ suṇoma ‘kāsīsu magadhesu cārikaṃ pakkamissatī’ti, hoti no tasmiṃ samaye anattamanatā hoti domanassaṃ ‘dūre no bhagavā bhavissatī’ti. Yadā pana mayaṃ bhante bhagavantaṃ suṇoma ‘kāsīsu magadhesu cārikaṃ pakkanto’ti, anappakā no tasmiṃ samaye anattamanatā hoti anappakaṃ domanassaṃ ‘dūre no bhagavā’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธจากแคว้นกาสี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจ เกิดความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธจากแคว้นกาสีแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความไม่พอใจเป็นอันมาก เกิดความโทมนัสเป็นอันมากว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ไกลจากพวกเรา’

‘‘Yadā pana mayaṃ bhante bhagavantaṃ suṇoma ‘magadhesu kāsīsu cārikaṃ pakkamissatī’ti, hoti no tasmiṃ samaye attamanatā hoti somanassaṃ ‘āsanne no bhagavā bhavissatī’ti. Yadā pana mayaṃ bhante bhagavantaṃ suṇoma ‘magadhesu kāsīsu cārikaṃ pakkanto’ti, hoti no [Pg.115] tasmiṃ samaye attamanatā hoti somanassaṃ ‘āsanne no bhagavā’ti…pe….

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกไปในแคว้นกาสีจากแคว้นมคธ’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ใกล้พวกเรา’ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นกาสีจากแคว้นมคธแล้ว’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้พวกเรา’ ...ฯลฯ...

‘‘Yadā pana mayaṃ bhante bhagavantaṃ suṇoma ‘kosalesu sāvatthiṃ cārikaṃ pakkamissatī’ti. Hoti no tasmiṃ samaye attamanatā hoti somanassaṃ ‘āsanne no bhagavā bhavissatī’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักเสด็จจาริกมายังกรุงสาวัตถีจากแคว้นโกศล’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจ เกิดความโสมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักประทับอยู่ใกล้พวกเรา’

‘‘Yadā pana mayaṃ bhante bhagavantaṃ suṇoma ‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’ti hoti anappakā no tasmiṃ samaye attamanatā, hoti anappakaṃ somanassaṃ ‘āsanne no bhagavā’’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อใด ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี’ ในสมัยนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายก็เกิดความพอใจเป็นอันมาก เกิดความโสมนัสเป็นอันมากว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้พวกเรา’

‘‘Tasmātiha, thapatayo, sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā, alañca pana vo, thapatayo, appamādāyā’’ti. ‘‘Atthi kho no, bhante, etamhā sambādhā añño sambādho sambādhataro ceva sambādhasaṅkhātataro cā’’ti? ‘‘Katamo pana vo, thapatayo, etamhā sambādhā añño sambādho sambādhataro ceva sambādhasaṅkhātataro cā’’ti?

“ดูกรนายช่างทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นดังที่แจ้ง ก็การที่ท่านทั้งหลายจะทำความไม่ประมาทนั้น สมควรทีเดียว” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความคับแคบอื่นที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนี้ ยังมีอยู่แก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย” “ดูกรนายช่างทั้งหลาย ก็ความคับแคบอื่นที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนี้ของท่านทั้งหลายเป็นไฉน”

‘‘Idha mayaṃ, bhante, yadā rājā pasenadi kosalo uyyānabhūmiṃ niyyātukāmo hoti, ye te rañño pasenadissa kosalassa nāgā opavayhā, te kappetvā yā tā rañño pasenadissa kosalassa pajāpatiyo piyā manāpā, tā ekaṃ purato ekaṃ pacchato nisīdāpema, tāsaṃ kho pana, bhante, bhaginīnaṃ evarūpo gandho hoti. Seyyathāpi nāma gandhakaraṇḍakassa tāvadeva vivariyamānassa, yathā taṃ rājakaññānaṃ gandhena vibhūsitānaṃ. Tāsaṃ kho pana, bhante, bhaginīnaṃ evarūpo kāyasamphasso hoti, seyyathāpi nāma tūlapicuno vā kappāhapicuno vā, yathā taṃ rājakaññānaṃ sukhedhitānaṃ. Tasmiṃ kho pana, bhante, samaye nāgopi rakkhitabbo hoti. Tāpi bhaginiyo rakkhitabbā hoti. Attāpi rakkhitabbā hoti. Na kho pana mayaṃ, bhante, abhijānāma tāsu bhagīnisu pāpakaṃ cittaṃ ñappādentā, ayaṃ kho no, bhante, etamhā sambādhā añño sambādho sambādhataro ceva sambādhasaṅghātataro cāti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ เมื่อใด พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปยังภูมิอุทยาน ข้าพระองค์ทั้งหลายก็จะประดับช้างพระที่นั่งของพระเจ้าปเสนทิโกศลเหล่านั้น แล้วให้พระชายาผู้เป็นที่รักที่พอพระทัยของพระเจ้าปเสนทิโกศลพระองค์หนึ่งประทับข้างหน้า พระองค์หนึ่งประทับข้างหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็กลิ่นกายของพระขนิษฐาเหล่านั้นเป็นเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนกลิ่นจากผอบเครื่องหอมที่เพิ่งเปิดอยู่ทีเดียว เหมือนกลิ่นของราชกัญญาที่ประพรมด้วยของหอม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็กายสัมผัสของพระขนิษฐาเหล่านั้นเป็นเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนสัมผัสแห่งปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย เหมือนสัมผัสของราชกัญญาผู้เจริญในความสุข ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ในสมัยนั้น ช้างก็ต้องรักษา พระขนิษฐาเหล่านั้นก็ต้องรักษา แม้ตนเองก็ต้องรักษา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่รู้สึกตัวเลยว่าได้ยังจิตอันเป็นบาปให้เกิดขึ้นในพระขนิษฐาเหล่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้แล คือความคับแคบอื่นของข้าพระองค์ทั้งหลาย ที่คับแคบกว่าและนับว่าคับแคบกว่าความคับแคบนั้น”

‘‘Tasmātiha[Pg.116], thapatayo, sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Alañca pana vo, thapatayo, appamādāya. Catūhi kho thapatayo, dhammehi samannāgato ariyasāvako sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo.

“ดูกรนายช่างทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นดังที่แจ้ง ก็การที่ท่านทั้งหลายจะทำความไม่ประมาทนั้น สมควรทีเดียว ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า”

‘‘Katamehi catūhi? Idha, thapatayo, sutavā ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti itipi so bhagavā arahaṃ…pe… buddho bhagavāti, dhamme…pe… saṅghe…pe… vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati, muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato appaṭivibhattaṃ. Imehi kho, thapatayo, catūhi dhammehi samannāgato ariyasāvako sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo.

“ด้วยธรรม ๔ ประการเป็นไฉน? ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม...ฯลฯ...ในพระสงฆ์...ฯลฯ... มีใจปราศจากมลทินคือความตระหนี่ อยู่ครองเรือน มีการสละอันปล่อยแล้ว มีฝ่ามืออันล้างแล้ว ยินดีในการสละ ควรแก่การขอ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน ไม่แบ่งแยก ดูกรนายช่างทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการเหล่านี้แล เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า”

‘‘Tumhe kho, thapatayo, buddhe aveccappasādena samannāgatā itipi so bhagavā arahaṃ…pe… buddho bhagavāti, dhamme…pe… saṅghe…pe… yaṃ kho pana kiñci kule deyyadhammaṃ, sabbaṃ taṃ appaṭivibhattaṃ sīlavantehi kalyāṇadhammehi, taṃ kiṃ maññatha, thapatayo, katividhā te kosalesu manussā ye tumhākaṃ samasamā yadidaṃ dānasaṃvibhāgehī’’ti? ‘‘Lābhā no, bhante, suladdhaṃ no, bhante, yesaṃ no bhagavā evaṃ pajānātī’’ti.

“ดูกรนายช่างทั้งหลาย ท่านทั้งหลายแล เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ในพระธรรม...ฯลฯ...ในพระสงฆ์...ฯลฯ... ก็ไทยธรรมใดๆ ที่มีอยู่ในตระกูล ไทยธรรมทั้งหมดนั้น ท่านทั้งหลายก็ไม่แบ่งแยกแก่ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูกรนายช่างทั้งหลาย มนุษย์ในแคว้นโกศลผู้ที่เสมอกับท่านทั้งหลาย โดยการให้และการแบ่งปันนี้ มีประมาณเท่าไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นลาภของข้าพระองค์ทั้งหลายหนอ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ ที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบข้าพระองค์ทั้งหลายอย่างนี้”

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

วาสนาภาคิยสูตรนี้

95.

๙๕.

‘‘Ekapupphaṃ cajitvāna, sahassaṃ kappakoṭiyo;

Deve ceva manusse ca, sesena parinibbuto’’ti.

“บุคคลสละดอกไม้ดอกหนึ่งแล้ว (ท่องเที่ยวอยู่ใน) เทวโลกและมนุษยโลกสิ้นพันโกฏิกัปป์ ด้วยผลบุญที่เหลือ จึงได้ปรินิพพาน”

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

วาสนาภาคิยสูตรนี้

‘‘Assatthe haritobhāse, saṃvirūḷhamhi pādape;

Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhiṃtthaṃ patissato.

“ที่ต้นโพธิ์อันมีสีเขียวสดใส เป็นต้นไม้งอกงามดี เราผู้มีสติระลึกเนืองๆ ได้แล้วซึ่งสัญญาหนึ่งอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์”

‘‘Ajja tiṃsaṃ tato kappā, nābhijānāmi duggatiṃ;

Tisso vijjā sacchikatā, tassā saññāya vāsanā’’ti.

“ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย วิชชา ๓ เราทำให้แจ้งแล้ว นี้เป็นอานุภาพแห่งสัญญานั้น”

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

วาสนาภาคิยสูตรนี้

‘‘Piṇḍāya [Pg.117] kosalaṃ puraṃ, pāvisi aggapuggalo;

Anukampako purebhattaṃ, taṇhānighātako muni.

พระมุนีผู้เป็นอัครบุคคล ผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้ทรงกำจัดตัณหา ได้เสด็จเข้าไปยังเมืองโกศลเพื่อบิณฑบาตในเวลาเช้า

‘‘Purisassa vaṭaṃsako hatthe, sabbapupphehilaṅkato;

So addasāsi sambuddhaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ.

เครื่องประดับศีรษะที่ประดับด้วยดอกไม้นานาพรรณอยู่ในมือของบุรุษ บุรุษนั้นได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้มีหมู่ภิกษุสงฆ์แวดล้อมเป็นบริวาร

‘‘Pavisantaṃ rājamaggena, devamānusapūjitaṃ;

Haṭṭho cittaṃ pasādetvā, sambuddhamupasaṅkami.

บุรุษนั้นเห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้ที่เทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว กำลังเสด็จเข้าไปทางราชมรรคา ก็มีใจยินดี ยังจิตให้เลื่อมใสแล้ว เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

‘‘So taṃ vaṭaṃsakaṃ surabhiṃ, vaṇṇavantaṃ manoramaṃ;

Sambuddhassupanāmesi, pasanno sehi pāṇibhi.

บุรุษนั้นผู้มีใจเลื่อมใสแล้ว ได้น้อมนำเครื่องประดับศีรษะอันมีกลิ่นหอม มีสีสันงดงาม น่ารื่นรมย์ใจนั้น เข้าไปถวายแด่พระสัมพุทธเจ้าด้วยมือของตน

‘‘Tato aggisikhā vaṇṇā, buddhassa lapanantarā;

Sahassaraṃsi vijjuriva, okkā nikkhami ānanā.

ลำดับนั้น พระรัศมีมีสีดังเปลวไฟ มีรัศมีพันหนึ่ง ประดุจสายฟ้า ได้ออกจากพระพักตร์จากระหว่างพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้า

‘‘Padakkhiṇaṃ karitvāna, sīse ādiccabandhuno;

Tikkhattuṃ parivaṭṭetvā, muddhanantaradhāyatha.

พระรัศมีนั้นได้กระทำประทักษิณพระเศียรของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ วนเวียน ๓ รอบแล้ว หายไปที่ยอดพระเศียร

‘‘Idaṃ disvā acchariyaṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;

Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā, ānando etadabravi.

พระอานนท์เห็นเหตุอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีมา น่าขนพองสยองเกล้านี้แล้ว จึงกระทำจีวรเฉวียงบ่า ได้กราบทูลคำนี้

‘‘‘Ko hetu sitakammassa, byākarohi mahāmune;

Dhammāloko bhavissati, kaṅkhaṃ vitara no mune.

อะไรเป็นเหตุแห่งการแย้มพระโอษฐ์ ข้าแต่พระมหามุนี ขอพระองค์จงทรงพยากรณ์ แสงสว่างแห่งธรรมจักบังเกิด ข้าแต่พระมุนี ขอพระองค์จงทรงบรรเทาความสงสัยของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด

‘‘‘Yassa taṃ sabbadhammesu, sadā ñāṇaṃ pavattati;

Kaṅkhiṃ vematikaṃ theraṃ, ānandaṃ etadabravi.

พระพุทธเจ้าผู้มีพระญาณเป็นไปในธรรมทั้งปวงทุกเมื่อ ได้ตรัสคำนี้กะพระอานนทเถระผู้มีความสงสัยเคลือบแคลง

‘‘‘Yo so ānanda puriso, mayi cittaṃ pasādayi;

Caturāsītikappāni, duggatiṃ na gamissati.

ดูก่อนอานนท์ บุรุษใดนั้นยังจิตให้เลื่อมใสในเรา บุรุษนั้นจักไม่ไปสู่ทุคติตลอดแปดหมื่นสี่พันกัป

‘‘‘Devesu devasobhaggaṃ, dibbaṃ rajjaṃ pasāsiya;

Manujesu manujindo, rājā raṭṭhe bhavissati.

เขาจักเสวยความเป็นผู้มีโชคดีในหมู่เทวดา ครองราชสมบัติทิพย์แล้ว ในหมู่มนุษย์ จักเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่กว่านรชนในแว่นแคว้น

‘‘‘So carimaṃ pabbajitvā, sacchikatvāna dhammataṃ;

Paccekabuddho dhutarāgo, vaṭaṃsako nāma bhavissati.

ในภพสุดท้าย บุรุษนั้นจักออกบวช กระทำให้แจ้งซึ่งสภาวธรรมแล้ว มีราคะอันขจัดแล้ว จักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า นามว่า วฏังสกะ

‘‘‘Natthi citte pasannamhi, appakā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake.

เมื่อจิตเลื่อมใสในพระตถาคตสัมพุทธเจ้า หรือในสาวกของพระองค์แล้ว ทักษิณาชื่อว่าเล็กน้อยย่อมไม่มี

‘‘‘Evaṃ [Pg.118] acintiyā buddhā, buddhadhammā acintiyā;

Acintiye pasannānaṃ, vipāko hoti acintiyo’’’ti.

พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย (คือเหนือความคิด) พระพุทธธรรมทั้งหลายก็เป็นอจินไตย วิบากของผู้ที่เลื่อมใสในสิ่งที่เป็นอจินไตย ย่อมเป็นอจินไตยเช่นนี้

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

96. ‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, ekaccaṃ puggalaṃ pasannacittaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi ‘‘(yathā kho ayaṃ puggalo iriyati, yañca paṭipadaṃ paṭipanno, yañca maggaṃ samārūḷho). Imamhi cāyaṃ samaye kālaṃ kareyya, yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Taṃ kissa hetu? Cittaṃ hissa, bhikkhave, pasannaṃ, cetopasādahetu kho pana evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti. Etamatthaṃ bhagavā avoca, tatthetaṃ iti vuccati –

๙๖. ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนผู้มีจิตเลื่อมใสด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ เขาพึงตั้งอยู่ในสวรรค์เหมือนของที่เขานำมาตั้งไว้’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตของเขาเลื่อมใสแล้ว ก็เพราะเหตุแห่งความเลื่อมใสแห่งจิตนั่นแล สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคำนี้ไว้ดังนี้ว่า

‘‘Pasannacittaṃ ñatvāna, ekaccaṃ idha puggalaṃ;

Etamatthañca byākāsi, buddho bhikkhūna santike.

พระพุทธเจ้าทรงทราบบุคคลบางคนในโลกนี้ผู้มีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงทรงพยากรณ์เนื้อความนั้นในสำนักของภิกษุทั้งหลาย

‘‘Imamhi cāyaṃ samaye, kālaṃ kayirātha puggalo;

Saggamhi upapajjeyya, cittaṃ hissa pasāditaṃ.

ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ เขาพึงบังเกิดในสวรรค์ เพราะจิตของเขาเลื่อมใสแล้ว

‘‘Cetopasādahetu hi, sattā gacchanti suggatiṃ;

Yathābhataṃ nikkhipeyya, evamevaṃ tathāvidho;

Kāyassa bhedā sappañño, saggaṃ so upapajjatī’’ti.

เพราะเหตุแห่งความเลื่อมใสแห่งจิตนั่นแล สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติ เหมือนของที่เขานำมาตั้งไว้ ฉันใด ผู้มีปัญญานั้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เบื้องหน้าแต่กายแตก ย่อมเข้าถึงสวรรค์ ฉันนั้น

‘‘Ayampi attho vutto bhagavatā iti me suta’’nti.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

ดูก่อนนารี เธอขึ้นยืนอยู่บนเรือที่มีหลังคาทอง เธอกำลังลงไปในสระโบกขรณี และเด็ดดอกบัวด้วยมือ

‘‘Kena te tādiso vaṇṇo, ānubhāvo juti ca te;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manasicchitā.

วรรณะของเธอจึงเป็นเช่นนี้เพราะเหตุอะไร อานุภาพและรัศมีของเธอ (เป็นเช่นนี้เพราะเหตุอะไร) และโภคะทั้งหลายของเธอ ซึ่งเป็นสิ่งที่ใจปรารถนาทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุอะไร

‘‘Pucchitā devate saṃsa, kissa kammassidaṃ phalaṃ;

Sā devatā attamanā, devarājena pucchitā.

ดูก่อนเทวดา เธอถูกเราถามแล้ว โปรดบอกเถิดว่า นี้เป็นผลของกรรมอะไร เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี เมื่อถูกท้าวเทวราชตรัสถามแล้ว

‘‘Pañhaṃ [Pg.119] puṭṭhā viyākāsi, sakkassa iti me sutaṃ;

Addhānaṃ paṭipannāhaṃ, disvā thūpaṃ manoramaṃ.

เทวดาองค์นั้นถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์แก่ท้าวสักกะว่า (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) เมื่อดิฉันเดินทางไกล ได้เห็นพระสถูปอันน่ารื่นรมย์

‘‘Tattha cittaṃ pasādesiṃ, kassapassa yasassino;

Paddhapupphehi pūjesiṃ, pasannā sehi tasseva;

Kammassa phalaṃ vipāko, etādisaṃ katapuññā labhantī’’ti.

ณ ที่นั้น ดิฉันได้ยังจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปของพระกัสสปพุทธเจ้าผู้มียศ ครั้นเลื่อมใสแล้ว ได้บูชาด้วยดอกบัวด้วยมือของตน นี้เป็นผล เป็นวิบากของกรรมนั้นนั่นเทียว ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ผลเช่นนี้

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

‘‘Dānakathā sīlakathā saggakathā puññakathā puññavipākakathā’’ti;

ถ้อยคำเรื่องทาน ถ้อยคำเรื่องศีล ถ้อยคำเรื่องสวรรค์ ถ้อยคำเรื่องบุญ ถ้อยคำเรื่องวิบากของบุญ

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

‘‘Apicāpi paṃsuthūpesu uddissakatesu dasabaladharānaṃ tatthapi kāraṃ katvā saggesu narā pamodantī’’ti.

อนึ่ง นรชนทั้งหลายได้กระทำการบูชาแม้ในพระสถูปที่ทำด้วยฝุ่น ซึ่งบุคคลอุทิศแด่พระพุทธเจ้าผู้ทรงทศพลญาณทั้งหลายแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวรรค์

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

97.

๙๗.

‘‘Devaputtasarīravaṇṇā, sabbe subhagasaṇṭhitī;

Udakena paṃsuṃ temetvā, thūpaṃ vaḍḍhetha kassapaṃ.

ท่านทั้งปวงผู้มีวรรณะแห่งสรีระเพียงดังเทวบุตร มีสัณฐานงาม จงเอาน้ำทำให้ดินเปียกแล้วพอกพูนพระสถูปของพระกัสสปพุทธเจ้าเถิด

‘‘Ayaṃ sugatte sugatassa thūpo, mahesino dasabaladhammadhārino;

Tasmiṃ ime devamanujā pasannā, kāraṃ karontā jarāmaraṇā pamuccare’’ti.

ดูก่อนนางผู้มีรูปงาม พระสถูปนี้เป็นของพระสุคตผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ทรงไว้ซึ่งธรรมคือพระทศพลญาณ เทวดาและมนุษย์เหล่านี้เลื่อมใสแล้วในพระสถูปนั้น กระทำการบูชาอยู่ ย่อมหลุดพ้นจากความแก่และความตาย ดังนี้

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

‘‘Uḷāraṃ vata taṃ āsi, yāhaṃ thūpaṃ mahesino;

Uppalāni ca cattāri, mālañca abhiropayiṃ.

บุญนั้นของเรามากมายหนอ คือเราได้ยกดอกอุบล ๔ ดอกและพวงดอกไม้ขึ้นบูชาพระสถูปของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

‘‘Ajja tiṃsaṃ tato kappā, nābhijānāmi duggatiṃ;

Vinipātaṃ na gacchāmi, thūpaṃ pūjetva satthuno’’ti.

ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย เราไม่ไปสู่วินิบาต นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระสถูปของพระศาสดา ดังนี้

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

‘‘Bāttiṃsalakkhaṇadharassa, vijitavijayassa lokanāthassa;

Satasahassaṃ kappe, mudito thūpaṃ apūjesi.

เราเป็นผู้บันเทิงใจ ได้บูชาพระสถูปของพระโลกนาถ ผู้ทรงไว้ซึ่งพระลักษณะ ๓๒ ประการ ผู้มีชัยชนะอันทรงชนะแล้ว ตลอดแสนกัป

‘‘Yaṃ [Pg.120] mayā pasutaṃ puññaṃ, tena ca puññena deva sobhaggaṃ;

Rajjāni ca kāritāni, anāgantuna vinipātaṃ.

บุญใดที่เราได้ขวนขวายแล้ว ด้วยบุญนั้นแล เราไม่ไปสู่วินิบาต ได้สร้างความเป็นผู้มีรูปงามในเทวโลกและความเป็นพระราชาไว้แล้ว

‘‘Yaṃ cakkhu adantadamakassa, sāsane paṇihitaṃ tathā;

Cittaṃ taṃ me sabbaṃ, laddhaṃ vimuttacittamhi vidhūtalato’’ti.

ดวงตาใดที่เราตั้งไว้แล้วในพระศาสนาของพระองค์ผู้ทรงฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก จิตก็ฉันนั้น ทั้งหมดนั้นเราได้แล้ว เรามีจิตหลุดพ้นแล้ว มีตัณหาดุจเถาวัลย์อันเรากำจัดแล้ว ดังนี้

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

98.

๙๘.

‘‘Sāmākapatthodanamattameva hi, paccekabuddhamhi adāsi dakkhiṇaṃ;

Vimuttacitte akhile anāsave, araṇavihārimhi asaṅgamānase.

เราได้ถวายทักษิณาเพียงข้าวสุกที่หุงด้วยข้าวฟ่างหนึ่งทะนานเท่านั้นแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ผู้ไม่มีอาสวะ ผู้อยู่โดยไม่มีกิเลสดุจธุลี ผู้มีใจไม่ข้องอยู่

‘‘Tasmiñca okappayi dhammamuttamaṃ, tasmiñca dhamme paṇidhesiṃ mānasaṃ;

Evaṃ vihārīhi me saṅgamo siyā, bhave kudāsupi ca mā apekkhavā.

และในพระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เราได้น้อมใจเชื่อในธรรมอันสูงสุด และในธรรมนั้น เราได้ตั้งจิตไว้ว่า ขอการสมาคมของเราพึงมีกับท่านผู้อยู่อย่างนี้ แม้ในภพไหนๆ เราอย่าได้เป็นผู้มีความเยื่อใยเลย

‘‘Tasseva kammassa vipākato ahaṃ, sahassakkhattuṃ kurusūpapajjatha ;

Dīghāyukesu amamesu pāṇisu, visesagāmīsu ahīnagāmisu.

เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราได้บังเกิดพันครั้งในหมู่สัตว์ชาวอุตตรกุรุ ผู้มีอายุยืน ผู้ไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเรา ผู้เข้าถึงคุณวิเศษ ผู้ไม่เสื่อมจากคุณวิเศษ

‘‘Tasseva kammassa vipākato ahaṃ, sahassakkhattuṃ tidasopapajjatha;

Vicitramālābharaṇānulepisu, visiṭṭhakāyūpagato yasassisu.

เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราได้บังเกิดเป็นชาวไตรทิพย์พันครั้ง เป็นผู้เข้าถึงกายอันประเสริฐในหมู่เทพผู้มียศ ผู้มีระเบียบดอกไม้เครื่องประดับและเครื่องลูบไล้อันวิจิตร

‘‘Tasseva kammassa vipākato ahaṃ, vimuttacitto akhilo anāsavo;

Imehi me antimadehadhāribhi, samāgamo āsihi tāhi tāsihi.

เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว เราเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ไม่มีอาสวะ การสมาคมของเราได้มีแล้วกับท่านเหล่านี้ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ผู้แสวงหาการก้าวล่วงสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์

‘‘Paccakkhaṃ [Pg.121] khvimaṃ avaca tathāgato jino, samijjhate sīlavato yadicchati;

Yathā yathā me manasā vicintitaṃ, tathā samiddhaṃ ayamantimo bhavo’’ti.

พระตถาคตผู้ชนะมารได้ตรัสพระดำรัสนี้อันเป็นประจักษ์แท้ว่า ผู้มีศีลปรารถนาสิ่งใดย่อมสำเร็จสิ่งนั้น เราคิดแล้วด้วยใจโดยประการใดๆ ก็สำเร็จแล้วโดยประการนั้นๆ ภพนี้เป็นภพสุดท้ายของเรา ดังนี้

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

‘‘Ekatiṃsamhi kappamhi jino anejo, anantadassī bhagavā sikhīti;

Tassāpi rājā bhātā sikhiddhe, buddhe ca dhamme ca abhippasanno.

ในกัปที่ ๓๑ พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิขี ผู้ชนะมาร ผู้ไม่มีตัณหา ผู้มีทัศนะหาที่สุดมิได้ ได้อุบัติขึ้นแล้ว แม้พระราชาผู้เป็นพระอนุชาของพระองค์พระนามว่าสิขี ก็ทรงเลื่อมใสยิ่งในพระพุทธเจ้าและพระธรรม

‘‘Parinibbute lokavināyakamhi, thūpaṃ sakāsi vipulaṃ mahantaṃ;

Samantato gāvutikaṃ mahesino, devātidevassa naruttamassa.

เมื่อพระโลกนายกปรินิพพานแล้ว พระราชาได้ทรงสร้างพระสถูปอันกว้างใหญ่ มีคาวุตหนึ่งโดยรอบ ของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา ผู้สูงสุดกว่านรชน

‘‘Tasmiṃ manusso balimābhihārī, paggayha jātisumanaṃ pahaṭṭho;

Vātena pupphaṃ patitassa ekaṃ, tāhaṃ gahetvāna tasseva dāsi.

ในกาลนั้น บุรุษคนหนึ่งมีใจร่าเริง ถือดอกมะลิซ้อนนำเครื่องบูชาเข้าไปยังพระสถูปนั้น ดอกไม้ดอกหนึ่งของเขาตกลงเพราะลม เราหยิบดอกไม้นั้นแล้วได้ให้แก่เขาผู้นั้นนั่นเทียว

‘‘So maṃ avocābhipasannacitto, tuyhameva etaṃ pupphaṃ dadāmi;

Tāhaṃ gahetvā abhiropayesiṃ, punappunaṃ buddhamanussaranto.

บุรุษนั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่ง ได้กล่าวกะเราว่า เราให้ดอกไม้นี้แก่ท่านนั่นเทียว เรานั้นรับดอกไม้นั้นแล้ว ระลึกถึงพระพุทธเจ้าเนืองๆ ได้ยกขึ้นบูชา ณ พระสถูปนั้น

‘‘Ajja tiṃsaṃ tato kappā, nābhijānāmi duggatiṃ;

Vinipātañca na gacchāmi, thūpapūjāyidaṃ phala’’nti.

ในกัปที่ ๓๐ แต่กัปนั้นมา เราไม่รู้จักทุคติเลย และเราไม่ไปสู่วินิบาต นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระสถูป ดังนี้

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

พระสูตรนี้เป็นส่วนแห่งบุญวาสนา

‘‘Kapilaṃ nāma nagaraṃ, suvibhattaṃ mahāpathaṃ;

Ākiṇṇamiddhaṃ phītañca, brahmadattassa rājino.

ได้มีเมืองชื่อว่ากบิลพัสดุ์ของพระเจ้าพรหมทัต มีการแบ่งส่วนดี มีถนนใหญ่ คลาคล่ำด้วยผู้คน รุ่งเรืองและมั่งคั่ง

‘‘Kummāsaṃ [Pg.122] vikkiṇiṃ tattha, pañcālānaṃ puruttame;

Sohaṃ addasiṃ sambuddhaṃ, upariṭṭhaṃ yasassinaṃ.

ในเมืองอันสูงสุดของชาวปัญจาละนั้น เราได้ขายขนมกุมมาส เรานั้นได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า (พระปัจเจกพุทธเจ้า) ผู้มียศ เสด็จอยู่ในเบื้องบน

‘‘Haṭṭho cittaṃ pasādetvā, nimantesiṃ naruttamaṃ;

Ariṭṭhaṃ dhuvabhattena, yaṃ me gehamhi vijjatha.

เราเป็นผู้ร่าเริงแล้ว ยังจิตให้เลื่อมใสแล้ว ได้นิมนต์พระนรอุดมพระนามว่าอริฏฐะด้วยธุวภัตตามแต่จะมีในเรือนของเรา

‘‘Tato ca kattiko puṇṇo, puṇṇamāsī upaṭṭhitā;

Navaṃ dussayugaṃ gayha, ariṭṭhassopanāmayiṃ.

ต่อจากนั้น เมื่อเดือนกัตติกะเต็มเปี่ยม วันเพ็ญปรากฏขึ้น เราถือเอาคู่ผ้าใหม่น้อมเข้าไปถวายแด่พระอริฏฐะ

‘‘Pasannacittaṃ ñatvāna, paṭiggaṇhi naruttamo;

Anukampako kāruṇiko, taṇhānighātako muni.

พระมุนีผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้ทรงอนุเคราะห์ มีพระกรุณา ผู้กำจัดตัณหา ทรงทราบว่าเรามีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงได้ทรงรับไว้

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kalyāṇaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Deve ceva manusse ca, sandhāvitvā tato cuto.

เรานั้นกระทำกรรมอันงามที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลก จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว

‘‘Bārāṇasiyaṃ nagare, seṭṭhissa ekaputtako;

Aḍḍhe kulasmiṃ uppajjiṃ, pāṇehi ca piyataro.

เราเป็นบุตรคนเดียวของเศรษฐีในกรุงพาราณสี เกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง เป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต

‘‘Tato ca viññutaṃ patto, devaputtena codito;

Pāsādā orūhitvāna, sambuddhamupasaṅkamiṃ.

ครั้นเรานั้นเจริญวัยแล้ว อันเทวบุตรตักเตือนแล้ว ได้ลงจากปราสาทเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

‘‘So me dhammamadesayi, anukampāya gotamo;

Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ.

พระโคดมพุทธเจ้านั้นทรงอนุเคราะห์เราแล้ว ได้ทรงแสดงธรรม คือ ทุกข์ ทุกขสมุทัย และความก้าวล่วงทุกข์

‘‘Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ;

Cattāri ariyasaccāni, muni dhammamadesayi.

พระมุนีได้ทรงแสดงอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์ และได้ทรงแสดงธรรมคืออริยสัจ ๔

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihariṃ sāsane rato;

Samathaṃ paṭivijjhāhaṃ, rattindivamatandito.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ยินดีในพระศาสนาอยู่ เป็นผู้ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน ได้แทงตลอดสมถะแล้ว

‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā;

Sabbe āsuṃ samucchinnā, na ca uppajjare puna.

อาสวะทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกที่เคยมีแก่เรา อาสวะเหล่านั้นทั้งหมดถูกตัดขาดแล้ว และย่อมไม่เกิดขึ้นอีก

‘‘Pariyantakataṃ dukkhaṃ, carimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthidāni punabbhavo’’ti.

ทุกข์เราได้ทำให้มีที่สุดแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย สังสารวัฏคือชาติและมรณะ บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีกต่อไป

Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือวาสนาภาคิยสูตร

99. Tattha [Pg.123] katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ?

๙๙. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto, ayaṃ ahasmīti anānupassī;

Evaṃ vimutto udatāri oghaṃ, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyā’’ti.

ผู้หลุดพ้นแล้วในเบื้องบน เบื้องต่ำ และในที่ทั้งปวง ไม่ตามเห็นว่า ‘นี้คือเรา’ ผู้นั้นหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ได้ข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้าม เพื่อความไม่มีภพใหม่

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Sīlavato, ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kinti me avippaṭisāro jāyeyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ sīlavato avippaṭisāro jāyeyya. Avippaṭisārinā, ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kinti me pāmojjaṃ jāyeyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ avippaṭisārino pāmojjaṃ jāyeyya. Pamuditena, ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kinti me pīti jāyeyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ pamuditassa pīti jāyeyya. Pītimanassa, ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kinti me kāyo passambheyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ pītimanassa kāyo passambheyya. Passaddhakāyassa ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kintāhaṃ sukhaṃ vediyeyya’nti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ passaddhakāyo sukhaṃ vediyeyya. Sukhino ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kinti me samādhi jāyeyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ sukhino samādhi jāyeyya. Samāhitassa ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kintāhaṃ yathābhūtaṃ pajāneyya’nti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajāneyya. Yathābhūtaṃ pajānatā, ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kinti me nibbidā jāyeyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ yathābhūtaṃ pajānanto nibbindeyya. Nibbindantena, ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kinti me virāgo jāyeyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ nibbindanto virajjeyya. Virajjantena ānanda na cetanā karaṇīyā ‘kinti me vimutti jāyeyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ virajjanto vimucceyya. Vimuttena, ānanda, na cetanā karaṇīyā ‘kinti me vimuttiñāṇadassanaṃ uppajjeyyā’ti. Dhammatā esā, ānanda, yaṃ vimuttassa vimuttiñāṇadassanaṃ uppajjeyyā’’ti.

ดูก่อนอานนท์ ผู้มีศีล ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอความไม่เดือดร้อนจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ความไม่เดือดร้อนย่อมเกิดแก่ผู้มีศีล ดูก่อนอานนท์ ผู้ไม่มีความเดือดร้อน ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอความปราโมทย์จงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่ผู้ไม่มีความเดือดร้อน ดูก่อนอานนท์ ผู้มีความปราโมทย์ ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอปีติจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ปีติย่อมเกิดแก่ผู้มีความปราโมทย์ ดูก่อนอานนท์ ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอกายของเราจงสงบ’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่กายย่อมสงบสำหรับผู้มีใจประกอบด้วยปีติ ดูก่อนอานนท์ ผู้มีกายสงบแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงเสวยสุข’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข ดูก่อนอานนท์ ผู้มีสุข ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอจิตของเราจงตั้งมั่น’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่จิตย่อมตั้งมั่นสำหรับผู้มีสุข ดูก่อนอานนท์ ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงรู้เห็นตามความเป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง ดูก่อนอานนท์ ผู้รู้เห็นตามความเป็นจริง ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงเบื่อหน่าย’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้รู้เห็นตามความเป็นจริงย่อมเบื่อหน่าย ดูก่อนอานนท์ ผู้เบื่อหน่าย ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงคลายกำหนัด’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้เบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด ดูก่อนอานนท์ ผู้คลายกำหนัดแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอเราจงหลุดพ้น’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่ผู้คลายกำหนัดแล้วย่อมหลุดพ้น ดูก่อนอานนท์ ผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่ต้องตั้งเจตนาว่า ‘ขอวิมุตติญาณทัสสนะจงเกิดแก่เรา’ ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นธรรมดาที่วิมุตติญาณทัสสนะย่อมเกิดแก่ผู้หลุดพ้นแล้ว

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

100.

๑๐๐.

‘‘Yadā [Pg.124] have pātubhavanti dhammā, ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā, yato pajānāti sahetudhamma’’nti.

ในกาลใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ ในกาลนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะมารู้ชัดซึ่งธรรมพร้อมทั้งเหตุ

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā, ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā, yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti.

ในกาลใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ ในกาลนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะได้รู้แล้วซึ่งความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Kiṃnu kujjhasi mā kujjhi, akkodho tissa te varaṃ;

Kodhamānamakkhavinayatthaṃ hi, tissa brahmacariyaṃ vussatī’’ti.

ดูก่อนติสสะ ท่านโกรธไปทำไม อย่าโกรธเลย ความไม่โกรธเป็นสิ่งประเสริฐสำหรับท่าน ดูก่อนติสสะ พรหมจรรย์นี้บุคคลย่อมอยู่เพื่อฝึกฝนกำจัดความโกรธ มานะ และมักขะ

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Kadāhaṃ nandaṃ passeyyaṃ, āraññaṃ paṃsukūlikaṃ;

Aññātuñchena yāpentaṃ, kāmesu anapekkhina’’nti.

เมื่อไรหนอ เราจักได้เห็นพระนันทะผู้อยู่ป่า ผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้ยังชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารในสกุลที่ไม่ปรากฏ ผู้ไม่เยื่อใยในกามทั้งหลาย

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati;

Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamāti.

บุคคลฆ่าอะไรหนอจึงอยู่เป็นสุข ฆ่าอะไรหนอจึงไม่เศร้าโศก ข้าแต่พระโคดม พระองค์ทรงพอพระทัยการฆ่าธรรมอันหนึ่งคืออะไร

‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati;

Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa;

Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, taṃ hi chetvā na socatī’’ti.

บุคคลฆ่าความโกรธได้จึงอยู่เป็นสุข ฆ่าความโกรธได้จึงไม่เศร้าโศก ดูก่อนพราหมณ์ พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญการฆ่าความโกรธซึ่งมีรากเป็นพิษ มียอดหวาน เพราะบุคคลฆ่าความโกรธนั้นได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Kiṃsu hane uppatitaṃ, kiṃsu jātaṃ vinodaye;

Kiñcassu pajahe dhīro, kissābhisamayo sukho.

บัณฑิตพึงฆ่าอะไรที่เกิดขึ้น พึงบรรเทาอะไรที่เกิดแล้ว พึงละอะไร และการตรัสรู้อะไรเป็นความสุข

‘‘Kodhaṃ [Pg.125] hane uppatitaṃ, rāgaṃ jātaṃ vinodaye;

Avijjaṃ pajahe dhīro, saccābhisamayo sukho’’ti.

บัณฑิตพึงฆ่าความโกรธที่เกิดขึ้น พึงบรรเทาราคะที่เกิดแล้ว พึงละอวิชชา การตรัสรู้สัจจะเป็นความสุข

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

101.

๑๐๑.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.

ภิกษุผู้มีสติ พึงเที่ยวไปเพื่อละกามราคะ เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Sakkāyadiṭṭhippahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

ภิกษุผู้มีสติ พึงเที่ยวไปเพื่อละสักกายทิฏฐิ เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

นี้คือ นิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Sabbe khayantā nicayā, patanantā samussayā;

Sabbesaṃ maraṇamāgamma, sabbesaṃ jīvitamaddhuvaṃ;

Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno, puññāni kayirātha sukhāvahāni.

การสั่งสมทั้งปวงมีความสิ้นไปเป็นที่สุด การพูนขึ้นทั้งหลายมีความตกไปเป็นที่สุด ชีวิตของสัตว์ทั้งปวงไม่ยั่งยืน เพราะต้องประสบกับความตาย เมื่อเล็งเห็นภัยในความตายนี้ พึงทำบุญทั้งหลายอันนำความสุขมาให้

‘‘Sabbe khayantā nicayā, patanantā samussayā;

Sabbesaṃ maraṇamāgamma, sabbesaṃ jīvitamaddhuvaṃ;

Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno, lokāmisaṃ pajahe santipekkho’’ti.

การสั่งสมทั้งปวงมีความสิ้นไปเป็นที่สุด การพูนขึ้นทั้งหลายมีความตกไปเป็นที่สุด ชีวิตของสัตว์ทั้งปวงไม่ยั่งยืน เพราะต้องประสบกับความตาย ผู้เล็งเห็นสันติ เมื่อเล็งเห็นภัยในความตายนี้ พึงละโลกามิสเสีย

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Sukhaṃ sayanti munayo, na te socanti māvidha;

Yesaṃ jhānarataṃ cittaṃ, paññavā susamāhito;

Āraddhavīriyo pahitatto, oghaṃ tarati duttaraṃ.

พระมุนีทั้งหลายย่อมอยู่เป็นสุข ท่านเหล่านั้นย่อมไม่เศร้าโศกในศาสนานี้ ส่วนพระมุนีผู้มีปัญญา มีจิตตั้งมั่นดี มีจิตยินดีในฌาน มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้ว ย่อมข้ามโอฆะที่ข้ามได้ยาก

‘‘Virato kāmasaññāya, sabbasaṃyojanātīto ;

Nandibhavaparikkhīṇo, so gambhīre na sīdatī’’ti.

พระมุนีผู้เว้นขาดจากกามสัญญา ก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง มีความเพลิดเพลินในภพสิ้นแล้ว ท่านนั้นย่อมไม่จมลงในห้วงน้ำลึก (คือสังสารวัฏ)

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Saddahāno arahataṃ, dhammaṃ nibbānapattiyā;

Sussūsaṃ labhate paññaṃ, appamatto vicakkhaṇo.

ผู้ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณา เชื่อธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลายเพื่อการบรรลุนิพพาน และใคร่ในการฟัง ย่อมได้ปัญญา

Patirūpakārī [Pg.126] dhuravā, uṭṭhātā vindate dhanaṃ;

Saccena kittiṃ pappoti, dadaṃ mittāni ganthati;

Asmā lokā paraṃ lokaṃ, evaṃ pecca na socatī’’ti.

ผู้ทำการงานที่เหมาะสม มีธุระเป็นปกติ ขยันหมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้, ย่อมได้เกียรติเพราะความสัตย์, ผู้ให้ย่อมผูกมิตรไว้ได้, บุคคลนั้นละโลกนี้ไปสู่โลกหน้าแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยอาการอย่างนี้

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Sabbaganthapahīnassa, vippamuttassa te sato;

Samaṇassa na taṃ sādhu, yadaññamanusāsasīti.

สำหรับท่านผู้มีสติ การพร่ำสอนสมณะผู้ละเครื่องร้อยรัดทั้งปวง ผู้หลุดพ้นแล้วนั้น ไม่ดีเลย

‘‘Yena kenaci vaṇṇena, saṃvāso sakka jāyati;

Na taṃ arahati sappañño, manasā anukampituṃ.

ดูก่อนท้าวสักกะ การอยู่ร่วมกันย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้มีปัญญาไม่ควรที่จะไม่อนุเคราะห์บุคคลนั้นด้วยใจ

‘‘Manasā ce pasannena, yadaññamanusāsati;

Na tena hoti saṃyutto, yānukampā anuddayā’’ti.

ถ้าบุคคลพร่ำสอนผู้อื่นด้วยใจอันเลื่อมใส เขาย่อมไม่ชื่อว่าถูกผูกมัดไว้ด้วยการพร่ำสอนนั้น เพราะมีความอนุเคราะห์และความเอ็นดู

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

102.

๑๐๒.

‘‘Rāgo ca doso ca kutonidānā, aratī ratī lomahaṃso kutojā;

Kuto samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajanti.

ราคะและโทสะมีอะไรเป็นแดนเกิด ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้า เกิดจากอะไร มโนวิตกทั้งหลายเกิดขึ้นจากอะไร แล้วจึงปล่อยจิตไป เหมือนเด็กๆ ปล่อยกา

‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā, aratī ratī lomahaṃso itojā;

Ito samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajanti.

ราคะและโทสะมีสิ่งนี้ (อัตภาพ) เป็นแดนเกิด ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้า เกิดจากสิ่งนี้ มโนวิตกทั้งหลายเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ แล้วจึงปล่อยจิตไป เหมือนเด็กๆ ปล่อยกา

‘‘Snehajā attasambhūtā, nigrodhasseva khandhajā;

Puthu visattā kāmesu, māluvāva vitatā vane.

ธรรมเหล่านี้เกิดจากความรัก เกิดจากตน เหมือนพันธุ์ไม้ที่เกิดจากลำต้นของต้นไทร กิเลสเหล่านั้นมีมากมาย เกาะเกี่ยวอยู่ในกามทั้งหลาย เหมือนเถามาลุวาที่แผ่ไปในป่า

‘‘Ye naṃ pajānanti yatonidānaṃ, te naṃ vinodenti suṇohi yakkha;

Te duttaraṃ oghamimaṃ taranti, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyā’’ti.

ดูก่อนยักษ์ ท่านจงฟัง ชนเหล่าใดรู้ชัดถึงธรรมนั้นว่ามีอะไรเป็นแดนเกิด ชนเหล่านั้นย่อมบรรเทาธรรมนั้นได้ ท่านเหล่านั้นย่อมข้ามโอฆะนี้ที่ข้ามได้ยาก ซึ่งไม่เคยข้ามได้มาก่อน เพื่อความไม่มีภพอีก

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Dukkaraṃ [Pg.127] bhagavā sudukkaraṃ bhagavā’’ti;

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค การกระทำ (สมณธรรม) เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เป็นสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง

‘‘Dukkaraṃ vāpi karonti, [kāmadāti bhagavā]Sekkhā sīlasamāhitā;

Ṭhitattā anagāriyupetassa, tuṭṭhi hoti sukhāvahā’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) พระเสขะทั้งหลายผู้มีศีลสมบูรณ์ ถึงจะทำได้ยาก ก็ย่อมทำได้ สำหรับผู้มีตนตั้งมั่น ผู้ถึงความเป็นผู้ไม่มีเรือนแล้ว ความสันโดษย่อมนำสุขมาให้

‘‘Dullabhā bhagavā yadidaṃ tuṭṭhī’’ti;

‘‘Dullabhaṃ vāpi labhanti, [kāmadāti bhagavā]Cittavūpasame ratā;

Yesaṃ divā ca ratto ca, bhāvanāya rato mano’’ti.

(เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ความสันโดษนี้แล หาได้ยาก (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) ท่านผู้มีใจยินดีในภาวนาทั้งกลางวันและกลางคืน ยินดีในความสงบแห่งจิต ถึงจะหาได้ยาก ก็ย่อมได้ความสันโดษนั้น

‘‘Dussamādahaṃ bhagavā yadidaṃ citta’’nti;

‘‘Dussamādahaṃ vāpi samādahanti, [kāmadāti bhagavā]Indriyūpasame ratā;

Te chetvā maccuno jālaṃ, ariyā gacchanti kāmadā’’ti.

(เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค จิตนี้แล ตั้งมั่นได้ยาก (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนกามทเทวบุตร) ท่านผู้ยินดีในความสงบแห่งอินทรีย์ ถึงจะตั้งมั่นได้ยาก ก็ย่อมตั้งมั่นได้ ดูก่อนกามทเทวบุตร พระอริยะเหล่านั้นตัดบ่วงแห่งมัจจุแล้วย่อมไป

‘‘Duggamo bhagavā visamo maggo’’ti;

‘‘Duggame visame vāpi, ariyā gacchanti kāmada ;

Anariyā visame magge, papatanti avaṃsirā;

Ariyānaṃ samo maggo, ariyā hi visame samā’’ti.

(เทวบุตรกราบทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค หนทางไปได้ยาก ไม่สม่ำเสมอ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนกามทเทวบุตร พระอริยะทั้งหลายย่อมไปได้ แม้ในหนทางที่ไปได้ยากและไม่สม่ำเสมอ ส่วนอนารยชนย่อมตกหัวทิ่มในหนทางที่ไม่สม่ำเสมอ หนทางสำหรับพระอริยะทั้งหลายย่อมสม่ำเสมอ เพราะพระอริยะทั้งหลายย่อมสม่ำเสมอในที่ไม่สม่ำเสมอ

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

103.

๑๐๓.

‘‘Idaṃ hi taṃ jetavanaṃ, isisaṅghanisevitaṃ;

Āvutthaṃ dhammarājena, pītisañjananaṃ mama.

นี้คือพระเชตวันนั้นแล อันเป็นที่อยู่ของหมู่ฤาษี เป็นที่ประทับของพระธรรมราชา และเป็นที่เกิดแห่งปีติของข้าพเจ้า

‘‘Kammaṃ vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ;

Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā.

กรรม วิชชา ธรรม ศีล และชีวิตอันสูงสุด สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ หาใช่บริสุทธิ์ได้ด้วยโคตรหรือด้วยทรัพย์ไม่

‘‘Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Yoniso vicine dhammaṃ, evaṃ tattha visujjhati.

เพราะเหตุนั้นแล บัณฑิตเมื่อเห็นประโยชน์ของตน พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย ย่อมบริสุทธิ์ในธรรมนั้นได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Sāriputtova [Pg.128] paññāya, sīlena upasamena ca;

Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’’ti.

พระสารีบุตรเป็นผู้เสมอ (ด้วยเรา) ด้วยปัญญา ด้วยศีล และด้วยความสงบ ภิกษุใดแม้ผู้ถึงฝั่ง (คือนิพพาน) แล้ว ก็พึงมีพระสารีบุตรนั้นเป็นอย่างยิ่ง

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;

Yadatītaṃ pahīnaṃ taṃ, appattañca anāgataṃ.

ไม่พึงตามคิดถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่พึงหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็ถูกละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็ยังมาไม่ถึง

‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassati;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā manubrūhaye.

ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบันในธรรมนั้นๆ ผู้รู้พึงเจริญวิปัสสนานั้นอันไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน

‘‘Ajjeva kiccamātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

พึงทำความเพียรในวันนี้เทียว ใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่ง เพราะการผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้น ย่อมไม่มีแก่เราเลย

‘‘Evaṃ vihāriṃ ātāpiṃ, ahorattamatanditaṃ;

Taṃ ve ‘‘bhaddekaratto’’ti, santo ācikkhate munī’’ti.

พระมุนีผู้สงบย่อมกล่าวเรียกผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน อยู่อย่างนั้นแลว่า ‘ผู้มีราตรีเดียวเจริญ’

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, sacchikātabbāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, dhammā cakkhunā paññāya ca sacchikātabbā, atthi dhammā satiyā paññāya ca sacchikātabbā, atthi dhammā kāyena paññāya ca sacchikātabbā, atthi dhammā paññāya veditabbā, paññāya ca sacchikātabbā.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ๔ ประการนี้ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญามีอยู่ ธรรมที่พึงรู้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญามีอยู่

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā cakkhunā paññāya ca sacchikātabbā? Dibbacakkhu suvisuddhaṃ atikkantamānusakaṃ cakkhunā paññāya ca sacchikātabbaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญาเป็นไฉน ทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ยิ่ง ล่วงจักษุของมนุษย์ พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุและปัญญา

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā satiyā paññāya ca sacchikātabbā? Pubbenivāsānussati satiyā paññāya ca sacchikātabbā.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญาเป็นไฉน ปุพเพนิวาสานุสติ พึงทำให้แจ้งด้วยสติและปัญญา

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā kāyena paññāya ca sacchikātabbā? Iddhividhā nirodhā kāyena paññāya ca sacchikātabbā.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญาเป็นไฉน อิทธิวิธาและนิโรธ พึงทำให้แจ้งด้วยกายและปัญญา

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā paññāya veditabbā, paññāya sacchikātabbā? Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ paññāya veditabbaṃ, paññāya ca sacchikātabba’’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่พึงรู้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาเป็นไฉน ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย พึงรู้ได้ด้วยปัญญาและพึงทำให้แจ้งด้วยปัญญา

Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร

104. Tattha [Pg.129] katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ?

๑๐๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kopaneyye na kuppati;

Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto naṃ dukkhamessatī’’ti.

จิตของผู้ใดตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ดุจศิลา ปราศจากความกำหนัดในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ไม่โกรธในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความโกรธ จิตของผู้ใดอบรมแล้วอย่างนี้ ความทุกข์จะมาถึงผู้นั้นแต่ที่ไหน

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

Āyasmato ca sāriputtassa cārikādasamaṃ veyyākaraṇaṃ kātabbanti.

และพึงทำเวยยากรณ์ที่ ๑๐ ว่าด้วยจาริกของท่านพระสารีบุตร

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Yo brāhmaṇo bāhitapāpadhammo, nihuṃhuṅko nikkasāvo yatatto;

Vedantagū vūsitabrahmacariyo, dhammena so brahmavādaṃ vadeyya;

Yassussadā natthi kuhiñci loke’’ti.

พราหมณ์ใดมีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว ปราศจากมานะ ปราศจากกิเลสดุจน้ำฝาด มีใจสำรวมแล้ว ถึงที่สุดแห่งเวท อยู่จบพรหมจรรย์ ผู้ใดไม่มีกิเลสเครื่องฟูขึ้นในโลกไหนๆ ผู้นั้นพึงกล่าวถ้อยคำว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ได้โดยธรรม

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Bāhitvā pāpake dhamme, ye caranti sadā satā;

Khīṇasaṃyojanā buddhā, te ve lokasmi brāhmaṇā’’ti.

ท่านผู้รู้ทั้งหลายใด ลอยบาปธรรมทั้งหลายแล้ว เป็นผู้มีสติทุกเมื่อ ประพฤติอยู่ เป็นผู้สิ้นสังโยชน์แล้ว ท่านเหล่านั้นแลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ในโลก

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Yattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;

Na tattha sukkā jotanti, ādicco nappakāsati;

Na tattha candimā bhāti, tamo tattha na vijjati.

ในที่ใด ธาตุน้ำ ดิน ไฟ และลม ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ ในที่นั้น ดาวนักษัตรทั้งหลายย่อมไม่ส่องแสง พระอาทิตย์ก็ไม่ปรากฏ ในที่นั้น พระจันทร์ก็ไม่สว่าง ความมืดก็ย่อมไม่มีในที่นั้น

‘‘Yadā ca attanāvedi, muni monena brāhmaṇo;

Atha rūpā arūpā ca, sukhadukkhā pamuccatī’’ti.

ก็เมื่อใด พราหมณ์ผู้เป็นมุนี รู้แจ้งได้ด้วยตนเอง ด้วยญาณอันเป็นเครื่องรู้ เมื่อนั้น เขาย่อมหลุดพ้นจากรูปและอรูป จากสุขและทุกข์

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Yadā sakesu dhammesu, pāragū hoti brāhmaṇo;

Atha etaṃ pisācañca, pakkulañcātivattatī’’ti.

เมื่อใด พราหมณ์เป็นผู้ถึงฝั่งในธรรมทั้งหลายของตน เมื่อนั้น เขาย่อมก้าวล่วงปีศาจและปักกุละนี้ได้

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Nābhinandati [Pg.130] āyantiṃ, pakkamantiṃ na socati;

Saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.

ผู้ใดไม่เพลิดเพลินต่อสิ่งที่กำลังมา ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่กำลังจากไป เราเรียกผู้นั้นผู้พ้นจากกิเลสเครื่องข้อง ผู้ชนะสงคราม ว่าเป็นพราหมณ์

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Na udakena sucī hoti, bahvettha nhāyatī jano;

Yamhi saccañca dhammo ca, so sucī so ca brāhmaṇo’’ti.

คนย่อมบริสุทธิ์ด้วยน้ำก็หาไม่ ชนเป็นอันมากอาบน้ำในที่นี้ ในผู้ใดมีทั้งสัจจะและธรรมะ ผู้นั้นเป็นผู้บริสุทธิ์ และผู้นั้นเป็นพราหมณ์

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā, ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ, sūriyova obhāsayamantalikkha’’nti.

เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียร เพ่งพินิจอยู่ เขาย่อมกำจัดเสนาแห่งมารตั้งอยู่ ดุจพระอาทิตย์ส่องสว่างอยู่ในอากาศฉะนั้น

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Santindriyaṃ passatha iriyamānaṃ, tevijjapattaṃ apahānadhammaṃ;

Sabbāni yogāni upātivatto, akiñcano iriyati paṃsukūliko.

เธอทั้งหลายจงดูท่านผู้มีอินทรีย์สงบ ผู้บรรลุวิชชา ๓ มีธรรมที่ไม่เสื่อม ประพฤติอยู่ ท่านผู้ก้าวล่วงโยคะทั้งปวง ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ทรงผ้าบังสุกุลเที่ยวไปอยู่

‘‘Taṃ devatā sambahulā uḷārā, brahmavimānaṃ upasaṅkamitvā;

Ājāniyaṃ jātibalaṃ nisedhaṃ, nidha namassanti pasannacittā.

เทวดาจำนวนมากผู้ประเสริฐ เข้าไปสู่พรหมวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส ย่อมนอบน้อมบุรุษอาชาไนยนั้น ผู้ห้ามกำลังคือชาติ ในพรหมวิมานนี้

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te nābhijānāma, kiṃ tvaṃ nissāya jhāyasī’’ti.

ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่าน ข้าแต่บุรุษสูงสุด ขอนอบน้อมแด่ท่าน พวกข้าพเจ้าไม่รู้ชัดถึงท่านเลยว่า ท่านอาศัยอะไรจึงเพ่งฌานอยู่ ดังนี้

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Sahāyā vatime bhikkhū, cirarattaṃ sametikā;

Sameti nesaṃ saddhammo, dhamme buddhappavedite’’.

ภิกษุเหล่านี้เป็นสหายกัน คบหากันมานาน สัทธรรมของท่านเหล่านั้นย่อมพร้อมเพรียงกัน ในธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงประกาศแล้ว

‘‘Suvinītā [Pg.131] kappinena, dhamme ariyappavedite;

Dhārenti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhini’’nti.

ท่านเหล่านั้นได้รับการแนะนำดีแล้วโดยท่านกัปปินะ ในธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศแล้ว ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Nayidaṃ sithilamārabbha, nayidaṃ appena thāmasā;

Nibbānaṃ adhigantabbaṃ, sabbadukkhappamocanaṃ.

พระนิพพานอันเป็นที่พ้นจากทุกข์ทั้งปวงนี้ ไม่พึงบรรลุได้ด้วยการปรารภความเพียรที่ย่อหย่อน ไม่พึงบรรลุได้ด้วยกำลังเล็กน้อย

‘‘Ayañca daharo bhikkhu, ayamuttamapuriso;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhini’’nti.

ภิกษุหนุ่มรูปนี้เป็นบุรุษสูงสุด ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

‘‘Dubbaṇṇako lūkhacīvaro, mogharājā sadā sato;

Khīṇāsavo visaṃyutto, katakicco anāsavo.

ท่านโมฆราชมีผิวพรรณไม่งาม มีจีวรเศร้าหมอง มีสติทุกเมื่อ เป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว ไม่ประกอบด้วยกิเลส มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ

‘‘Tevijjo iddhippatto ca, cetopariyakovido ;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhini’’nti.

เป็นผู้มีวิชชา ๓ ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์ ฉลาดในเจโตปริยญาณ ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย ดังนี้

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

105. ‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati.

๑๐๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในรูป เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในรูป เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho vedanāya…pe… saññāya…pe… saṅkhārānaṃ…pe… viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในเวทนา...ฯลฯ...สัญญา...ฯลฯ...สังขาร...ฯลฯ...วิญญาณ เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในวิญญาณ เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘Tatra kho, bhikkhave, ko viseso ko adhippayāso kiṃ nānākaraṇaṃ tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunāti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น อะไรคือความพิเศษ อะไรคือความยิ่ง อะไรคือความแตกต่าง แห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุตเล่า? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล...ฯลฯ...

‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā[Pg.132], maggaññū maggavidū maggakovido, maggānugā ca, bhikkhave, etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso, ayaṃ adhippayāso, idaṃ nānākaraṇaṃ tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดพร้อม ให้เกิดพร้อม เป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก เป็นผู้รู้มรรค รู้แจ้งมรรค ฉลาดในมรรค. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสาวกทั้งหลายในบัดนี้ เป็นผู้ดำเนินตามมรรค สมบูรณ์แล้วในภายหลัง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความพิเศษ คือความยิ่ง คือความแตกต่าง แห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุต ดังนี้

Idaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ.

สูตรนี้เป็นอเสกขภาคิยสูตร

106. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ?

๑๐๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร?

‘‘Channamativassati, vivaṭaṃ nātivassati;

Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’’ti.

ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้ ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดอยู่ เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นเสีย ฝนจักไม่รั่วรดท่านได้อย่างนี้ ดังนี้

‘‘Channamativassatī’’ti saṃkileso, ‘‘vivaṭaṃ nātivassatī’’ti vāsanā, ‘‘tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’’ti ayaṃ saṃkileso ca vāsanā ca. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ.

คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่มุงบังไว้' นี้คือสังกิเลส, คำว่า 'ย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดอยู่' นี้คือวาสนา, คำว่า 'เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้นั้นเสีย ฝนจักไม่รั่วรดท่านได้อย่างนี้' นี้คือทั้งสังกิเลสและวาสนา. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร

‘‘Cattārome, mahārāja, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Tamo tamaparāyaṇo tamo jotiparāyaṇo joti tamaparāyaṇo joti jotiparāyaṇo’’ti. Tattha yo ca puggalo joti tamaparāyaṇo yo ca puggalo tamo tamaparāyaṇo, ime dve puggalā saṃkilesabhāgiyā, yo ca puggalo tamo jotiparāyaṇo yo ca puggalo joti jotiparāyaṇo, ime dve puggalā vāsanābhāgiyā. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ.

ขอถวายพระพร มหาบพิตร บุคคล ๔ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก. ๔ จำพวกไหนบ้าง? คือ บุคคลผู้มืดมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้มืดมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า. ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า และบุคคลผู้มืดมาแล้วมีมืดเป็นเบื้องหน้า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ, ส่วนบุคคลผู้มืดมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า และบุคคลผู้สว่างมาแล้วมีสว่างเป็นเบื้องหน้า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นวาสนาภาคิยะ. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร

Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร?

‘‘Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca ;

Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā’’ti;

Ayaṃ saṃkileso.

ปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ และทำด้วยหญ้าปล้องนั้น ว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง แต่ความกำหนัดยินดีและความเยื่อใยในแก้วมณีและตุ้มหู ในบุตรและภรรยาทั้งหลาย (นั่นแลเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง) ดังนี้. นี้คือสังกิเลส

‘‘Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, ohārinaṃ sithilaṃ duppamuñcaṃ;

Etampi chetvāna paribbajanti, anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti.

ปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง ซึ่งเป็นเครื่องผูกที่ฉุดลงมา ดูประหนึ่งว่าหย่อน แต่แก้ได้ยาก. ท่านเหล่านั้นตัดเครื่องผูกแม้เช่นนั้นได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีเยื่อใย ละกามสุขเสีย ย่อมออกบวช ดังนี้

Ayaṃ nibbedho[Pg.133]. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ.

นี้คือนิพเพธะ. สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยสูตรและนิพเพธภาคิยสูตร

107. ‘‘Yañca, bhikkhave, ceteti, yañca pakappeti, yañca anuseti. Ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā, ārammaṇe sati patiṭṭhā viññāṇassa hoti, tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe virūḷhe āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti, āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā sati āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

๑๐๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมจงใจในสิ่งใด ย่อมดำริในสิ่งใด และย่อมนอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ. เมื่ออารมณ์มีอยู่ ความตั้งมั่นแห่งวิญญาณย่อมมี. เมื่อวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมี. เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตมีอยู่ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสในอนาคตจึงเกิดขึ้นพร้อม. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘No ce, bhikkhave, ceteti, no ce pakappeti, atha ce anuseti. Ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā, ārammaṇe sati patiṭṭhā viññāṇassa hoti, tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe virūḷhe āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti, āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā sati āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti. Ayaṃ saṃkileso.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าบุคคลไม่จงใจ ไม่ดำริ แต่ยังนอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมเป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ. เมื่ออารมณ์มีอยู่ ความตั้งมั่นแห่งวิญญาณย่อมมี. เมื่อวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมี. เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตมีอยู่ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสในอนาคตจึงเกิดขึ้นพร้อม. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ดังนี้. นี้คือสังกิเลส

‘‘Yato ca kho, bhikkhave, no ceva ceteti, no ca pakappeti, no ca anuseti. Ārammaṇametaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, ārammaṇe asati patiṭṭhā viññāṇassa na hoti, tasmiṃ appatiṭṭhite viññāṇe avirūḷhe āyatiṃ punabbhavābhinibbatti na hoti, āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā asati āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti, ayaṃ nibbedho. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุใด จิตย่อมไม่เจตนา ไม่ครุ่นคิด และไม่มีอนุสัยนอนเนื่องอยู่เลย เหตุนั้นจึงไม่เป็นอารมณ์เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ เมื่ออารมณ์ไม่มี ที่ตั้งแห่งวิญญาณก็ไม่มี เมื่อวิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่เจริญงอกงามแล้ว การบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปย่อมไม่มี เมื่อการบังเกิดแห่งภพใหม่ต่อไปไม่มี ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสต่อไปย่อมดับไป ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ นี้คือนิพเพธะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายนิพเพธะ

108. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ?

๑๐๘. ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะเป็นไฉน?

‘‘‘Samuddo samuddo’ti kho, bhikkhave, assutavā puthujjano bhāsati, neso, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddo, mahā eso bhikkhave, udakarāsi mahāudakaṇṇavo. Cakkhu, bhikkhave, purisassa samuddo, tassa rūpamayo vego. Ayaṃ saṃkileso.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมกล่าวว่า 'สมุทร สมุทร' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นหาใช่สมุทรในวินัยของพระอริยะไม่ นั่นเป็นเพียงกองน้ำใหญ่ เป็นห้วงน้ำใหญ่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสมุทรของบุรุษ มีรูปเป็นกำลัง นี้คือสังกิเลส

‘‘Yo [Pg.134] taṃ rūpamayaṃ vegaṃ sahati ayaṃ vuccati, bhikkhave, atari cakkhusamuddaṃ saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sagahaṃ sarakkhasaṃ tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti. Ayaṃ asekkho.

ภิกษุใดทนทานต่อกำลังคือรูปนั้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ข้ามจักษุสมุทรที่มีคลื่น มีน้ำวน มีสัตว์ร้าย มีรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามได้ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ นี้คืออเสกขะ

‘‘‘Sotaṃ, bhikkhave…pe… ghānaṃ…pe… jivhā…pe… kāyo…pe… mano, bhikkhave, purisassa samuddo tassa dhammamayo vegoti. Ayaṃ saṃkileso.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โสตะ...ฯลฯ... ฆานะ...ฯลฯ... ชิวหา...ฯลฯ... กาย...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มโนเป็นสมุทรของบุรุษ มีธรรมารมณ์เป็นกำลัง นี้คือสังกิเลส

‘‘Yo taṃ dhammamayaṃ vegaṃ sahati, ayaṃ vuccati, bhikkhave, atari manosamuddaṃ saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sagahaṃ sarakkhasaṃ tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti. Ayaṃ asekkho. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato, athāparaṃ etadavoca satthā –

ภิกษุใดทนทานต่อกำลังคือธรรมารมณ์นั้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ข้ามมโนสมุทรที่มีคลื่น มีน้ำวน มีสัตว์ร้าย มีรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามได้ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ นี้คืออเสกขะ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

‘‘Yo imaṃ samuddaṃ sagahaṃ sarakkhasaṃ,Saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sabhayaṃ duttaraṃ accatari;

Sa vedantagū vusitabrahmacariyo, lokantagū pāragatoti vuccatī’’ti.

ภิกษุใดข้ามสมุทรนี้ ซึ่งมีสัตว์ร้าย มีรากษส มีคลื่นเป็นภยันตราย มีน้ำวน อันข้ามได้ยากยิ่งนัก ภิกษุนั้นเรียกว่า เป็นผู้ถึงที่สุดแห่งเวท อยู่จบพรหมจรรย์ ถึงที่สุดแห่งโลก เป็นผู้ถึงฝั่ง

Ayaṃ asekkho. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ.

นี้คืออเสกขะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะ

‘‘Chayime, bhikkhave, baḷisā lokasmiṃ anayāya sattānaṃ byābādhāya pāṇīnaṃ. Katame cha? Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu gilitabaḷiso mārassa anayaṃ āpanno, byasanaṃ āpanno, yathākāmaṃ karaṇīyo pāpimato.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เบ็ด ๖ อย่างเหล่านี้มีอยู่ในโลก เพื่อความฉิบหายแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อความเบียดเบียนแก่สัตว์ทั้งหลาย ๖ อย่างเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้กลืนเบ็ดของมาร ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา

‘‘Santi, bhikkhave, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā…pe… jivhāviññeyyā rasā…pe… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā…pe… manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu gilitabaḷiso mārassa anayaṃ āpanno, byasanaṃ āpanno, yathākāmaṃ karaṇīyo pāpimato’’ti. Ayaṃ saṃkileso.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...ฯลฯ... กลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...ฯลฯ... รสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...ฯลฯ... โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย...ฯลฯ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้กลืนเบ็ดของมาร ถึงความฉิบหาย ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา นี้คือสังกิเลส

‘‘Santi [Pg.135] ca, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu na gilitabaḷiso mārassa, abhedi baḷisaṃ, paribhedi baḷisaṃ, na anayaṃ āpanno, na byasanaṃ āpanno, na yathākāmaṃ karaṇīyo pāpimato.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่กลืนเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ด หักเบ็ดเสียแล้ว ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปจะพึงกระทำตามความปรารถนาไม่ได้

‘‘Santi ca, bhikkhave, sotaviññeyyā saddā…pe… manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati, nājjhosāya tiṭṭhati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu na gilitabaḷiso mārassa, abhedi baḷisaṃ, paribhedi baḷisaṃ, na anayaṃ āpanno, na byasanaṃ āpanno, na yathākāmaṃ karaṇīyo pāpimato’’ti. Ayaṃ asekkho. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...ฯลฯ... ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่กลืนเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ด หักเบ็ดเสียแล้ว ไม่ถึงความฉิบหาย ไม่ถึงความพินาศ เป็นผู้ที่มารใจบาปจะพึงกระทำตามความปรารถนาไม่ได้ นี้คืออเสกขะ นี้เป็นสูตรฝ่ายสังกิเลสและฝ่ายอเสกขะ

109. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ?

๑๐๙. ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นฝ่ายสังกิเลส ฝ่ายนิพเพธะ และฝ่ายอเสกขะเป็นไฉน?

‘‘Ayaṃ loko santāpajāto, phassapareto rogaṃ vadati attato ;

Yena yena hi maññati, tato taṃ hoti aññathā.

โลกนี้เกิดความเดือดร้อน ถูกผัสสะครอบงำ ย่อมกล่าวซึ่งโรคโดยความเป็นตน สัตว์โลกย่อมสำคัญสิ่งใดๆ โดยประการใดๆ สิ่งนั้นๆ ย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญนั้น

‘‘Aññathābhāvī bhavasatto loko, bhavapareto bhavamevābhinandati;

Yadabhinandati taṃ bhayaṃ;

Yassa bhāyati taṃ dukkha’’nti;

Ayaṃ saṃkileso.

โลกมีความเป็นอย่างอื่น ข้องอยู่ในภพ ถูกภพครอบงำ ย่อมเพลิดเพลินแต่ภพนั้นๆ สัตว์โลกเพลิดเพลินสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นภัย สัตว์โลกกลัวสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นทุกข์ นี้คือสังกิเลส

‘‘Bhavavippahānāya kho panidaṃ brahmacariyaṃ vussatī’’ti;

Ayaṃ nibbedho;

ก็พรหมจรรย์นี้ อันบุคคลย่อมอยู่ เพื่อละภพ นี้คือนิพเพธะ

‘‘Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu, sabbe te ‘avippamuttā bhavasmā’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu, sabbe te ‘anissaṭā bhavasmā’ti vadāmi. Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhotī’’ti. Ayaṃ saṃkileso.

สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความหลุดพ้นจากภพเพราะภพ เรากล่าวว่า สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ยังไม่หลุดพ้นไปจากภพ ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความสลัดออกจากภพเพราะวิภพ เรากล่าวว่า สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ยังสลัดออกไม่ได้จากภพ เพราะทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุปธิ นี้คือสังกิเลส

‘‘Sabbupādānakkhayā [Pg.136] natthi dukkhassa sambhavo’’ti. Ayaṃ nibbedho.

เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์จึงไม่มี นี้คือนิพเพธะ

‘‘Lokamimaṃ passa, puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā, bhavā aparimuttā, ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya, sabbe te bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’ti. Ayaṃ saṃkileso.

ท่านจงดูโลกนี้เถิด หมู่สัตว์ผู้ถูกอวิชชาครอบงำ ยินดีในสัตว์ผู้เกิดแล้ว ยังไม่หลุดพ้นไปจากภพ ภพทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ในที่ทั้งปวง โดยประการทั้งปวง ภพเหล่านั้นทั้งหมดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้คือสังกิเลส

‘‘Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passato;

Bhavataṇhā pahīyati, vibhavaṃ nābhinandati;

Sabbaso taṇhānaṃ khayā, asesavirāganirodho nibbāna’’nti;

Ayaṃ nibbedho.

เมื่อบุคคลเห็นภพนั้นตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ ภวตัณหาย่อมถูกละเสียได้ บุคคลย่อมไม่เพลิดเพลินในวิภวะ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งปวงโดยประการทั้งปวง นิพพานคือความดับเพราะความสำรอกโดยไม่เหลือ นี้คือนิพเพธะ

‘‘Tassa nibbutassa bhikkhuno, anupādā punabbhavo na hoti;

Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo, upaccagā sabbabhavāni tādī’’ti.

ภพใหม่ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้ดับกิเลสแล้ว เพราะไม่มีอุปาทาน ภิกษุนั้นเป็นผู้ครอบงำมารได้แล้ว ชนะสงครามแล้ว ล่วงพ้นภพทั้งปวง เป็นผู้คงที่

Ayaṃ asekkho. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ.

นี้คือพระอเสขะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย เป็นอเสกขภาคิยะด้วย

‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā. Katame cattāro? Anusotagāmī paṭisotagāmī ṭhitatto tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti. Tattha yoyaṃ puggalo anusotagāmī, ayaṃ puggalo saṃkilesabhāgiyo. Tattha yoyaṃ puggalo paṭisotagāmī yo ca ṭhitatto, ime dve puggalā nibbedhabhāgiyā. Tattha yoyaṃ puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo, ayaṃ asekkho. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกเป็นไฉน คือ บุคคลผู้ไปตามกระแส ๑ บุคคลผู้ไปทวนกระแส ๑ บุคคลผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว ๑ บุคคลผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว เป็นพราหมณ์ยืนอยู่บนบก ๑ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ไปตามกระแส บุคคลนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ไปทวนกระแส และบุคคลใดเป็นผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นนิพเพธภาคิยะ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดข้ามถึงฝั่งแล้ว เป็นพราหมณ์ยืนอยู่บนบก บุคคลนี้เป็นอเสขะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย เป็นอเสกขภาคิยะด้วย

110. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ?

๑๑๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

Chaḷābhijātiko atthi puggalo kaṇho kaṇhābhijātiko kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati, atthi puggalo kaṇho kaṇhābhijātiko sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati, atthi puggalo kaṇho kaṇhābhijātiko akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ accantadiṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādheti, atthi [Pg.137] puggalo sukko sukkābhijātiko kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati, atthi puggalo sukko sukkābhijātiko sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati, atthi puggalo sukko sukkābhijātiko akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ accantadiṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādheti.

มีบุคคล ๖ อภิชาติ คือ มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมดำให้เจริญ, มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมขาวให้เจริญ, มีบุคคลดำ เกิดในตระกูลดำ ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมดำให้เจริญ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมขาวให้เจริญ, มีบุคคลขาว เกิดในตระกูลขาว ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ

Tattha yo ca puggalo kaṇho kaṇhābhijātiko kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati, yo ca puggalo sukko sukkābhijātiko kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati, ime dve puggalā saṃkilesabhāgiyā.

ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมดำให้เจริญ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมดำให้เจริญ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ

Tattha yo ca puggalo kaṇho kaṇhābhijātiko sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati, yo ca puggalo sukko sukkābhijātiko sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati, ime dve puggalā vāsanābhāgiyā.

ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ยังธรรมขาวให้เจริญ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ยังธรรมขาวให้เจริญ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นวาสนาภาคิยะ

Tattha yo ca puggalo kaṇho kaṇhābhijātiko akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ accantadiṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādheti, yo ca puggalo sukko sukkābhijātiko akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ accantadiṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādheti, ime dve puggalā nibbedhabhāgiyā, idaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ.

ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นคนดำ เกิดในตระกูลดำ ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ และบุคคลใดเป็นคนขาว เกิดในตระกูลขาว ย่อมทำนิพพานอันไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว อันประจักษ์แจ้ง ให้สำเร็จ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นนิพเพธภาคิยะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni. Katamāni cattāri? Atthi kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ, atthi kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ, atthi kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ, atthi kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammuttamaṃ kammaseṭṭhaṃ kammakkhayāya saṃvattati’’.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรม ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ กรรมดำมีวิบากดำมีอยู่, กรรมขาวมีวิบากขาวมีอยู่, กรรมทั้งดำทั้งขาวมีวิบากทั้งดำทั้งขาวมีอยู่, กรรมไม่ดำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมสูงสุด เป็นกรรมประเสริฐสุด ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม

Tattha yañca kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ, yañca kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ, ayaṃ saṃkileso. Yañca kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ, ayaṃ vāsanā. Yañca kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammuttamaṃ kammaseṭṭhaṃ kammakkhayāya saṃvattati, ayaṃ nibbedho. Idaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ.

ในกรรม ๔ ประการนั้น กรรมใดดำมีวิบากดำ และกรรมใดทั้งดำทั้งขาวมีวิบากทั้งดำทั้งขาว นี้เป็นสังกิเลส กรรมใดขาวมีวิบากขาว นี้เป็นวาสนา กรรมใดไม่ดำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นกรรมสูงสุด เป็นกรรมประเสริฐสุด ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นสังกิเลสภาคิยะด้วย เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

111. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca, nibbedhabhāgiyañca suttaṃ?

๑๑๑. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

‘‘Laddhāna mānusattaṃ dve, kiccaṃ akiccameva ca;

Sukiccaṃ ceva puññāni, saṃyojanavippahānaṃ vā’’ti.

บุคคลได้ความเป็นมนุษย์แล้ว มีกิจ ๒ อย่าง คือ กิจและอกิจ และกิจที่ทำดีคือกุศลกรรม หรือการละสังโยชน์

‘‘Sukiccaṃ [Pg.138] ceva puññānī’’ti vāsanā. ‘‘Saṃyojanavippahānaṃ vā’’ti nibbedho.

คำว่า กิจที่ทำดีคือกุศลกรรม นี้เป็นวาสนา คำว่า หรือการละสังโยชน์ นี้เป็นนิพเพธะ

‘‘Puññāni karitvāna, saggā saggaṃ vajanti katapuññā;

Saṃyojanappahānā, jarāmaraṇā vippamuccantī’’ti.

ผู้ทำบุญไว้แล้ว ครั้นทำบุญแล้ว ย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์ ผู้ที่ละสังโยชน์ได้แล้ว ย่อมพ้นจากชราและมรณะ

‘‘Puññāni karitvāna, saggā saggaṃ vajanti katapuññā’’ti vāsanā. ‘‘Saṃyojanappahānā jarāmaraṇā vippamuccantī’’ti nibbedho. Idaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ.

คำว่า ผู้ทำบุญไว้แล้ว ครั้นทำบุญแล้ว ย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์ นี้เป็นวาสนา คำว่า ผู้ที่ละสังโยชน์ได้แล้ว ย่อมพ้นจากชราและมรณะ นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

‘‘Dvemāni, bhikkhave, padhānāni. Katamāni dve? Yo ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajitesu cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ pariccajati, yo ca agārasmā anagāriyaṃ pabbajitesu sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna’’nti. Tattha yo agārasmā anagāriyaṃ pabbajitesu cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ pariccajati, ayaṃ vāsanā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปธาน ๒ ประการนี้ ๒ ประการเป็นไฉน คือ การสละจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ๑ และนิพพานอันเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับกิเลส ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ๑ ในปธาน ๒ ประการนั้น การสละจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน นี้เป็นวาสนา

Yo agārasmā anagāriyaṃ pabbajitesu sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ, ayaṃ nibbedho. Idaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ.

นิพพานอันเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับกิเลส ในบรรดาผู้บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน นี้เป็นนิพเพธะ สูตรนี้เป็นวาสนาภาคิยะด้วย เป็นนิพเพธภาคิยะด้วย

Tattha taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ taṇhāpakkheneva niddisitabbaṃ tīhi taṇhāhi – kāmataṇhāya bhavataṇhāya vibhavataṇhāya. Yena yena vā pana vatthunā ajjhositā, tena teneva niddisitabbaṃ, tassā vitthāro chattiṃsataṇhājāliniyāvicaritāni.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นตัณหาสังกิเลสภาคิยะ พึงแสดงโดยส่วนแห่งตัณหานั่นเทียว คือ พึงแสดงด้วยตัณหา ๓ ประการ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา หรืออีกนัยหนึ่ง บุคคลหมกมุ่นอยู่ในวัตถุใดๆ พึงแสดงด้วยวัตถุนั้นๆ นั่นเทียว คำอธิบายโดยพิสดารของตัณหานั้น พึงแสดงถึงตัณหา ๓๖ ที่ท่องเที่ยวไปในข่าย

Tattha diṭṭhisaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ diṭṭhipakkheneva niddisitabbaṃ ucchedasassatena, yena yena vā pana vatthunā diṭṭhivasena abhinivisati ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti, tena teneva niddisitabbaṃ, tassā vitthāro dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni.

บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองเพราะทิฏฐิ พึงแสดงด้วยส่วนแห่งทิฏฐิเท่านั้น คือด้วยอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ หรืออีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมน้อมใจเชื่อด้วยอำนาจทิฏฐิโดยวัตถุอย่างใดๆ ว่า ‘ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง ทิฏฐิอื่นเปล่า’ พึงแสดงด้วยวัตถุอย่างนั้นๆ นั่นแหละ ส่วนการขยายความแห่งทิฏฐิสังกิเลสนั้น คือ ทิฏฐิคตะ ๖๒.

Tattha duccaritasaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ cetanāya cetasikakammena niddisitabbaṃ tīhi duccaritehi – kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, tassa vitthāro dasaakusalakammapathā.

บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองเพราะทุจริต พึงแสดงด้วยเจตนาคือเจตสิกกรรม พึงแสดงด้วยทุจริต ๓ ประการ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ส่วนการขยายความแห่งทุจริตสังกิเลสนั้น คือ อกุศลกรรมบถ ๑๐.

Tattha [Pg.139] taṇhāvodānabhāgiyaṃ suttaṃ samathena niddisitabbaṃ, diṭṭhivodānabhāgiyaṃ suttaṃ vipassanā niddisitabbaṃ, duccaritavodānabhāgiyaṃ suttaṃ sucaritena niddisitabbaṃ. Tīṇi akusalamūlāni. Taṃ kissa hetu? Saṃsārassa nibbattiyā. Tathā nibbatte saṃsāre kāyaduccaritaṃ kāyasucaritaṃ vacīduccaritaṃ vacīsucaritaṃ manoduccaritaṃ manosucaritaṃ iminā asubhena kammavipākena idaṃ bālalakkhaṇaṃ nibbattatīti. Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากตัณหา พึงแสดงด้วยสมถะ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากทิฏฐิ พึงแสดงด้วยวิปัสสนา, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความบริสุทธิ์จากทุจริต พึงแสดงด้วยสุจริต. อกุศลมูลมี ๓ อย่าง. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะการเกิดขึ้นแห่งสังสารวัฏ. เมื่อสังสารวัฏเกิดขึ้นอย่างนั้น กายทุจริต กายสุจริต วจีทุจริต วจีสุจริต มโนทุจริต มโนสุจริต ย่อมเกิดขึ้น. พาลลักษณะนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิบากแห่งกรรมอันไม่งามนี้. นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง.

Iminā subhena kammavipākena idaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattatīti. Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ.

มหาปุริสลักษณะนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิบากแห่งกรรมอันงามนี้. นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งวาสนา.

Tattha saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ catūhi kilesabhūmīhi niddisitabbaṃ – anusayabhūmiyā pariyuṭṭhānabhūmiyā saṃyojanabhūmiyā upādānabhūmiyā. Sānusayassa pariyuṭṭhānaṃ jāyati, pariyuṭṭhito saṃyujjati, saṃyujjanto upādiyati, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Imāhi catūhi kilesabhūmīhi sabbe kilesā saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti, idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ.

บรรดาสุตตันตะเหล่านั้น สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง พึงแสดงด้วยภูมิแห่งกิเลส ๔ ประการ คือ อนุสยภูมิ ปริยุฏฐานภูมิ สังโยชนภูมิ อุปาทานภูมิ. ปริยุฏฐานกิเลสย่อมเกิดแก่ผู้มีอนุสัย, เมื่อถูกปริยุฏฐานกิเลสครอบงำ ย่อมประกอบด้วยสังโยชน์, เมื่อประกอบด้วยสังโยชน์ ย่อมยึดมั่น, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส จึงเกิดขึ้น, ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. กิเลสทั้งปวงย่อมถึงการสงเคราะห์ การประชุมพร้อมกัน ด้วยภูมิแห่งกิเลส ๔ ประการเหล่านี้, นี้คือสุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง.

Vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ tīhi sucaritehi niddisitabbaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ catūhi saccehi niddisitabbaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ tīhi dhammehi niddisitabbaṃ – buddhadhammehi paccekabuddhadhammehi sāvakabhūmiyā. Jhāyivisaye niddisitabbanti.

สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งวาสนา พึงแสดงด้วยสุจริต ๓ ประการ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด พึงแสดงด้วยสัจจะ ๔ ประการ, สุตตันตะที่เป็นส่วนแห่งพระอเสขะ พึงแสดงด้วยธรรม ๓ ประการ คือ พุทธธรรม ปัจเจกพุทธธรรม สาวกภูมิ. พึงแสดงในวิสัยของผู้เข้าฌาน.

112. Tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā? Lokiyaṃ lokuttaraṃ lokiyañca lokuttarañca, sattādhiṭṭhānaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca, ñāṇaṃ ñeyyaṃ ñāṇañca ñeyyañca, dassanaṃ bhāvanā dassanañca bhāvanā ca, sakavacanaṃ paravacanaṃ sakavacanañca paravacanañca, visajjanīyaṃ avisajjanīyaṃ visajjanīyañca avisajjanīyañca, kammaṃ vipāko kammañca vipāko ca, kusalaṃ akusalaṃ kusalañca akusalañca, anuññātaṃ paṭikkhittaṃ anuññātañca paṭikkhittañca, thavo cāti.

๑๑๒. บรรดาบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ เป็นไฉน? คือ โลกิยะ โลกุตตระ โลกิยะและโลกุตตระ, สัตตาธิฏฐานะ ธรรมาธิฏฐานะ สัตตาธิฏฐานะและธรรมาธิฏฐานะ, ญาณะ เญยยะ ญาณะและเญยยะ, ทัสสนะ ภาวนา ทัสสนะและภาวนา, สักกวจนะ ปรวจนะ สักกวจนะและปรวจนะ, วิสัชชนียะ อวิสัชชนียะ วิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ, กรรม วิบาก กรรมและวิบาก, กุศล อกุศล กุศลและอกุศล, อนุญาต ปฏิกขิตตะ อนุญาตและปฏิกขิตตะ, และถวะ.

Tattha [Pg.140] katamaṃ lokiyaṃ?

บรรดาบทเหล่านั้น โลกิยะ เป็นไฉน?

‘‘Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajjukhīraṃva muccati;

Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmacchannova pāvakoti.

“กรรมชั่วที่ทำแล้วไม่ให้ผลทันที เหมือนนมสดที่รีดในขณะนั้นยังไม่แปรไป, แต่จะตามเผาคนพาล เหมือนไฟที่เถ้าร้อนกลบไว้.”

Idaṃ lokiyaṃ.

นี้คือโลกิยะ.

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni sabbaṃ…pe… nihīyate tassa yaso kāḷapakkheva candimā’’ti. Idaṃ lokiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อคติคมนะ ๔ ประการนี้ ...ฯลฯ... ยศของผู้นั้นย่อมเสื่อม เหมือนพระจันทร์ในกาฬปักษ์.” นี้คือโลกิยะ.

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā. Katame aṭṭha? Lābho alābho, yaso ayaso, nindā pasaṃsā, sukhaṃ dukkhaṃ. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha lokadhammā’’ti. Idaṃ lokiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้. ๘ ประการเป็นไฉน? คือ ลาภ เสื่อมลาภ, ยศ เสื่อมยศ, นินทา สรรเสริญ, สุข ทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้แล.” นี้คือโลกิยะ.

Tattha katamaṃ lokuttaraṃ?

บรรดาบทเหล่านั้น โลกุตตระ เป็นไฉน?

‘‘Yassindriyāni samathaṅgatāni ;

Assā yathā sārathinā sudantā;

Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi tassa pihayanti tādino’’ti.

“อินทรีย์ของท่านผู้ใดสงบระงับแล้ว เหมือนม้าที่นายสารถีฝึกดีแล้ว, แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมรักใคร่ท่านผู้นั้น ผู้มีมานะละได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ผู้คงที่.”

Idaṃ lokuttaraṃ.

นี้คือโลกุตตระ.

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, indriyāni lokuttarāni. Katamāni pañca? Saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, pañcindriyāni lokuttarānī’’ti. Idaṃ lokuttaraṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นโลกุตตระ. ๕ ประการเป็นไฉน? คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์. ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้แลเป็นโลกุตตระ.” นี้คือโลกุตตระ.

Tattha katamaṃ lokiyañca lokuttarañca?

บรรดาบทเหล่านั้น โลกิยะและโลกุตตระ เป็นไฉน?

‘‘Laddhāna mānusattaṃ dve, kiccaṃ akiccameva cā’’ti dve gāthā. Yaṃ iha ‘‘sukiccaṃ ceva puññānī’’ti ca ‘‘puññāni karitvāna, saggā saggaṃ vajanti katapuññā’’ti ca. Idaṃ lokiyaṃ.

คาถา ๒ บทว่า “บุคคลได้ความเป็นมนุษย์แล้ว มีกิจและอกิจ ๒ อย่าง” ดังนี้. ในคาถาเหล่านั้น สุตตันตะใดที่กล่าวว่า “กรรมดีและบุญ” และ “คนทำบุญแล้วย่อมไปจากสวรรค์สู่สวรรค์” ดังนี้. นี้คือโลกิยะ.

Yaṃ iha ‘‘saṃyojanavippahānaṃ vā’’ti ca ‘‘saṃyojanappahānā, jarāmaraṇā vippamuccantī’’ti ca, idaṃ lokuttaraṃ. Idaṃ lokiyañca lokuttarañca.

สุตตันตะใดที่กล่าวว่า “หรือการละสังโยชน์” และ “เพราะละสังโยชน์ได้ ย่อมพ้นจากชราและมรณะ” ดังนี้, นี้คือโลกุตตระ. นี้คือโลกิยะและโลกุตตระ.

‘‘Viññāṇe [Pg.141] ce, bhikkhave, āhāre sati nāmarūpassa avakkanti hoti, nāmarūpassa avakkantiyā sati punabbhavo hoti, punabbhave sati jāti hoti, jātiyā sati jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, mahārukkho, tassa yāni ceva mūlāni adhogamāni yāni ca tiriyaṃ gamāni, sabbāni tāni uddhaṃ ojaṃ abhiharanti. Evaṃ hi so, bhikkhave, mahārukkho tadāhāro tadupādāno ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya. Evameva kho, bhikkhave, viññāṇe āhāre sati nāmarūpassa avakkanti hoti sabbaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti. Idaṃ lokiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารมีอยู่ การก้าวลงแห่งนามรูปย่อมมี, เมื่อการก้าวลงแห่งนามรูปมีอยู่ ภพใหม่ย่อมมี, เมื่อภพใหม่มีอยู่ ชาติย่อมมี, เมื่อชาติมีอยู่ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ย่อมเกิดขึ้น. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่, รากของต้นไม้นั้นที่หยั่งลงข้างล่างและที่ทอดไปด้านข้างทั้งหมด ย่อมนำโอชะขึ้นไปเบื้องบน. ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น ต้นไม้ใหญ่นั้นมีโอชะนั้นเป็นอาหาร มีโอชะนั้นเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลนาน. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อวิญญาณาหารมีอยู่ การก้าวลงแห่งนามรูปย่อมมี ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้.” นี้คือโลกิยะ.

‘‘Viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre asati nāmarūpassa avakkanti na hoti, nāmarūpassa avakkantiyā asati punabbhavo na hoti, punabbhave asati jāti na hoti, jātiyā asati jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, mahārukkho atha puriso āgaccheyya kuddālapiṭakaṃ ādāya, so taṃ rukkhaṃ mūle chindeyya, mūle chetvā palikhaṇeyya, palikhaṇitvā mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipi. So taṃ rukkhaṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya, khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā phāleyya, phāletvā sakalikaṃ sakalikaṃ kareyya, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā vātātape visoseyya, vātātape visosetvā agginā ḍaheyya, agginā ḍahetvā masiṃ kareyya, masiṃ karitvā mahāvāte vā ophuneyya, nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya, evaṃ hi so, bhikkhave, mahārukkho ucchinnamūlo assa tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evameva kho, bhikkhave, viññāṇe āhāre asati nāmarūpassa avakkanti na hoti, nāmarūpassa avakkantiyā asati sabbaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti. Idaṃ lokuttaraṃ. Idaṃ lokiyañca lokuttarañca.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารไม่มี การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี เมื่อการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี ภพใหม่ย่อมไม่มี เมื่อภพใหม่ไม่มี ชาติย่อมไม่มี เมื่อชาติไม่มี ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส ย่อมดับไป ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ บุรุษถือจอบและตะกร้ามา เขาพึงตัดต้นไม้นั้นที่โคน ครั้นตัดที่โคนแล้ว พึงขุดลงไป ครั้นขุดลงไปแล้ว พึงถอนรากทั้งหลายออก แม้ที่สุดเพียงเท่าแฝกหอม เขาพึงตัดต้นไม้นั้นเป็นท่อนเล็กท่อนน้อย ครั้นตัดเป็นท่อนเล็กท่อนน้อยแล้ว พึงผ่า ครั้นผ่าแล้ว พึงทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว พึงผึ่งลมและแดดให้แห้ง ครั้นผึ่งลมและแดดให้แห้งแล้ว พึงเผาด้วยไฟ ครั้นเผาด้วยไฟแล้ว พึงทำให้เป็นเถ้า ครั้นทำให้เป็นเถ้าแล้ว พึงโปรยไปในลมแรง หรือลอยไปในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ ต้นไม้ใหญ่นั้น พึงเป็นต้นไม้มีรากอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มี มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉันนั้นเหมือนกันแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณาหารไม่มี การหยั่งลงแห่งนามรูปย่อมไม่มี เมื่อการหยั่งลงแห่งนามรูปไม่มี...ฯลฯ... ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ พระสูตรนี้เป็นโลกุตตระ พระสูตรนี้เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

113. Tattha [Pg.142] katamaṃ sattādhiṭṭhānaṃ?

๑๑๓. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สัตตาธิฏฐานสูตร เป็นไฉน?

‘‘Sabbā disā anuparigamma cetasā, nevajjhagā piyataramattanā kvaci;

Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ, tasmā na hiṃse paramattakāmo’’ti.

บุคคลเที่ยวไปทั่วทุกทิศด้วยใจแล้ว ไม่พบใครที่ไหนซึ่งเป็นที่รักยิ่งกว่าตนเลย สัตว์เหล่าอื่นก็มีตนเป็นที่รักอย่างยิ่งเหมือนกัน ฉะนั้น ผู้รักตนจึงไม่ควรเบียดเบียนผู้อื่น

Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ.

นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร

‘‘Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi, sabbe gamissanti pahāya dehaṃ;

Taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvā, ātāpiyo brahmacariyaṃ careyyā’’ti.

สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เกิดแล้ว หรือจักเกิด สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด จักละร่างกายไป ผู้ฉลาดรู้ความสิ้นไปแห่งสัตว์ทั้งปวงนั้นแล้ว มีความเพียร พึงประพฤติพรหมจรรย์

Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ.

นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร

‘‘Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ kalyāṇamittaṃ api viveciyamānena paṇāmiyamānena gale pisanamajjamānena yāvajīvaṃ na vijahitabbaṃ. Katamehi sattahi? Piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca vattā ca vacanakkhamo ca gambhīrañca kathaṃ kattā hoti, no ca aṭṭhāne niyojeti. Imehi kho, bhikkhave, sattahi…pe… na vijahitabbaṃ. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato. Athāparaṃ etadavoca satthā –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กัลยาณมิตรผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการ แม้จะถูกขับไล่ไสส่ง หรือถูกบีบคั้นที่คอ ก็ไม่ควรละทิ้งตลอดชีวิต องค์ ๗ ประการเป็นไฉน? คือ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นผู้กล่าวสอน เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ กล่าวถ้อยคำลึกซึ้งได้ และไม่ชักนำในทางที่ไม่ใช่ฐานะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...ฯลฯ... ไม่ควรละทิ้ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā, na caṭṭhāne niyojako;

Taṃ mittaṃ mittakāmena, yāvajīvampi seviya’’nti.

มิตรใดเป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่ยกย่อง เป็นผู้กล่าวสอน อดทนต่อถ้อยคำ กล่าวถ้อยคำลึกซึ้งได้ และไม่ชักนำในทางที่ไม่ใช่ฐานะ ผู้ต้องการมิตร พึงคบหามิตรนั้นตลอดชีวิต

Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ.

นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร

Tattha katamaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ธัมมาธิฏฐานสูตร เป็นไฉน?

‘‘Yañca kāmasukhaṃ loke, yañcidaṃ diviyaṃ sukhaṃ;

Taṇhakkhayasukhassete, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti.

กามสุขใดในโลก และสุขทิพย์ใดนี้ สุขเหล่านั้น ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งสุขเพราะสิ้นตัณหา

Idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ.

นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร

‘‘Susukhaṃ [Pg.143] vata nibbānaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;

Asokaṃ virajaṃ khemaṃ, yattha dukkhaṃ nirujjhatī’’ti.

พระนิพพานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว เป็นสุขอย่างยิ่งหนอ เป็นแดนที่ทุกข์ดับไป ไม่มีโศก ปราศจากธุลี เกษม

Idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ.

นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร

Tattha katamaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน เป็นไฉน?

‘‘Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca khattiye;

Raṭṭhaṃ sānucaraṃ hantvā’’ti idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ.

บุคคลฆ่ามารดาและบิดา ฆ่าพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ ๒ พระองค์ และฆ่าแว่นแคว้นพร้อมทั้งเจ้าพนักงานเก็บส่วยแล้ว นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร

‘‘Anīgho yāti brāhmaṇo’’ti;

Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ;

Idaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.

พราหมณ์ผู้ไม่มีทุกข์ ย่อมไป นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร นี้คือสูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน

‘‘Cattārome, bhikkhave, iddhipādā. Katame cattāro? Chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo, vīriya…pe… citta. Vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’’ti. Idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ เหล่านี้ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ อิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร, วิริย...ฯลฯ... จิตต... วิมังสาสมาธิปธานสังขาร นี้คือธัมมาธิฏฐานสูตร

So kāyepi cittaṃ samodahati, cittepi kāyaṃ samodahati, kāye sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā upasampajja viharati. Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ, idaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.

ภิกษุนั้นย่อมตั้งจิตไว้ในกาย และตั้งกายไว้ในจิต เข้าถึงสุขสัญญาและลหุสัญญาในกายอยู่ นี้คือสัตตาธิฏฐานสูตร นี้คือสูตรที่เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธัมมาธิฏฐาน

114. Tattha katamaṃ ñāṇaṃ?

๑๑๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ญาณสูตร เป็นไฉน?

‘‘Yaṃ taṃ lokuttaraṃ ñāṇaṃ, sabbaññū yena vuccati;

Na tassa parihānatthi, sabbakāle pavattatī’’ti.

ญาณใดที่เป็นโลกุตตระ ที่บุคคลถูกเรียกว่าเป็นสัพพัญญูเพราะญาณนั้น ญาณนั้นไม่มีความเสื่อม ย่อมเป็นไปในกาลทุกเมื่อ

Idaṃ ñāṇaṃ.

นี้คือญาณสูตร

‘‘Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, yāyaṃ nibbānagāminī ;

Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhaya’’nti.

ปัญญาแลเป็นสิ่งประเสริฐที่สุดในโลก คือปัญญาที่เป็นไปเพื่อถึงพระนิพพาน ที่บุคคลย่อมรู้ชัดซึ่งความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะด้วยปัญญานั้น

Idaṃ ñāṇaṃ.

นี้คือญาณสูตร

Tattha katamaṃ ñeyyaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เญยยสูตร เป็นไฉน?

‘‘Kittayissāmi te santiṃ, [dhotakāti bhagavā,]Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า โธตกะ) เราจักบอกสันติบทแก่เธอ ซึ่งเป็นธรรมที่ประจักษ์แจ้ง ไม่ใช่โดยได้ยินได้ฟังมา ที่บุคคลรู้แล้ว มีสติประพฤติอยู่ พึงข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้

‘‘Tañcāhaṃ [Pg.144] abhinandāmi, mahesi santimuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.

ข้าแต่พระมหรรษี ข้าพระองค์ขออนุโมทนาสันติบทอันสูงสุดนั้น ที่บุคคลรู้แล้ว มีสติประพฤติอยู่ พึงข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้

‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [dhotakāti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etaṃ viditvā saṅgoti loke,Bhavābhavāya mākāsi taṇha’’nti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า โธตกะ) เธอรู้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ทั้งในเบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวางในท่ามกลางแล้ว พึงรู้สิ่งนั้นว่าเป็นเครื่องข้องในโลก แล้วอย่าทำตัณหาเพื่อภพน้อยภพใหญ่เลย

Idaṃ ñeyyaṃ.

นี้คือเญยยสูตร

‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca…pe… tayidaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ. Ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato, athāparaṃ etadavoca satthā –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่ตรัสรู้ ไม่แทงตลอดอริยสัจ ๔ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขสมุทัยอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขนิโรธอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนั้น เราได้ตรัสรู้แล้ว แทงตลอดแล้ว ภวตัณหาถูกตัดขาดแล้ว ภวเนตติสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘Catunnaṃ ariyasaccānaṃ, yathābhūtaṃ adassanā;

Saṃsitaṃ dīghamaddhānaṃ, tāsu tāsveva jātisu.

เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง จึงต้องท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน ในชาตินั้นๆ นั่นเทียว

‘‘Tāni etāni diṭṭhāni, bhavanetti samūhatā;

Ucchinnaṃ mūlaṃ dukkhassa, natthi dāni punabbhavo’’ti.

อริยสัจเหล่านั้น เราเห็นแล้ว ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพ เราถอนขึ้นได้แล้ว รากแห่งทุกข์ เราตัดขาดแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

Idaṃ ñeyyaṃ.

นี้คือเญยยธรรม

Tattha katamaṃ ñāṇañca ñeyyañca? Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccanti. Idaṃ ñeyyaṃ.

ในสูตรเหล่านั้น ญาณและเญยยธรรมเป็นไฉน? คือ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง นี้คือเญยยธรรม

Evaṃ jānaṃ evaṃ passaṃ ariyasāvako ‘‘rūpaṃ anicca’’nti passati, ‘‘vedanā aniccā’’ti passati, ‘‘saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ anicca’’nti passatīti. Idaṃ ñāṇaṃ.

อริยสาวกเมื่อรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ย่อมเห็นว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ... สัญญา ... สังขาร ... ย่อมเห็นว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ นี้คือญาณ

So parimuccati rūpena, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati dukkhasmāti vadāmīti. Idaṃ ñāṇañca ñeyyañca.

เรากล่าวว่า อริยสาวกนั้นย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ นี้คือญาณและเญยยธรรม

‘‘Sabbe [Pg.145] saṅkhārā aniccā’’ti idaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Yadā paññāya passatī’’ti idaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Atha nibbindati dukkhe esa maggo visuddhiyā’’ti idaṃ ñāṇañca ñeyyañca.

บทว่า ‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม

‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti idaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Yadā paññāya passatī’’ti idaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Atha nibbindati dukkhe esa maggo visuddhiyā’’ti idaṃ ñāṇañca ñeyyañca.

บทว่า ‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม

‘‘Sabbe dhammā anattā’’ti idaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Yadā paññāya passatī’’ti idaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Atha nibbindati dukkhe esa maggo visuddhiyā’’ti idaṃ ñāṇañca ñeyyañca.

บทว่า ‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’ นี้คือเญยยธรรม บทว่า ‘ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ’ นี้คือญาณ บทว่า ‘อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’ นี้คือญาณและเญยยธรรม

‘‘Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti, ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti, ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti. Kimaññatra yathābhūtassa adassanā. Aniccāya vedanāya…pe… aniccāya saññāya…pe… aniccehi saṅkhārehi…pe… aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti, ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti, ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti, kimaññatra yathābhūtassa adassanā’’ti. Idaṃ ñeyyaṃ.

ดูก่อนโสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมพิจารณาเห็นด้วยรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากไม่เห็นตามความเป็นจริงได้หรือ เวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากไม่เห็นตามความเป็นจริงได้หรือ นี้คือเญยยธรรม

‘‘Ye ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti, ‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti, ‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti, kimaññatra yathābhūtassa dassanā. Aniccāya vedanāya…pe… aniccāya saññāya…pe… aniccehi saṅkhārehi…pe… aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti, ‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti, ‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti, kimaññatra yathābhūtassa dassanāti. Idaṃ ñāṇaṃ.

ดูก่อนโสณะ ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่พิจารณาเห็นด้วยรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากเห็นตามความเป็นจริงได้หรือ เวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดาว่า ‘เราดีกว่าเขา’ บ้าง ‘เราเสมอกับเขา’ บ้าง ‘เราเลวกว่าเขา’ บ้าง จะเป็นเพราะเหตุอื่นนอกจากเห็นตามความเป็นจริงได้หรือ นี้คือญาณ

Idaṃ ñāṇañca ñeyyañca.

นี้คือญาณและเญยยธรรม

Tattha katamaṃ dassanaṃ?

ในสูตรเหล่านั้น ทัสสนะเป็นไฉน?

115.

๑๑๕.

‘‘Ye ariyasaccāni vibhāvayanti, gambhīrapaññena sudesitāni;

Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā, na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti.

พระอริยบุคคลเหล่าใด ทำให้แจ้งซึ่งอริยสัจทั้งหลาย ที่พระผู้มีปัญญาลึกซึ้งทรงแสดงไว้ดีแล้ว ถึงแม้พระอริยบุคคลเหล่านั้นจะยังประมาทอย่างยิ่ง ก็ไม่ยึดถือภพที่ ๘

Idaṃ dassanaṃ.

นี้คือทัสสนะ

‘‘Yathindakhīlo [Pg.146] pathavissito siyā, catubbhi vātehi asampakampiyo;

Tathūpamaṃ sappurisaṃ vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passatī’’ti.

เสาเขื่อนที่ฝังลงในดิน ไม่หวั่นไหวด้วยลม ๔ ทิศ ฉันใด เรากล่าวว่า สัตบุรุษผู้พิจารณาเห็นอริยสัจทั้งหลาย ก็มีอุปมาฉันนั้น

Idaṃ dassanaṃ.

นี้คือทัสสนะ

‘‘Catūhi, bhikkhave, sotāpattiyaṅgehi samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya ‘khīṇanirayomhi, khīṇatiracchānayoni, khīṇapettivisayo, khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, sattakkhattuparamaṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissāmī’ti. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, ariyasāvakassa tathāgate saddhā niviṭṭhā patiṭṭhitā virūḷhā mūlajātā asaṃhāriyā samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ saha dhammena, dhamme kho pana niṭṭhaṃ gato hoti, svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi, yadidaṃ madanimmadano…pe… nirodho nibbānaṃ, saha dhammiyā kho panassa honti iṭṭhā kantā piyā manāpā gihī ceva pabbajitā ca. Ariyakantehi kho pana sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasaṭṭhehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. Imehi kho, bhikkhave, catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya ‘khīṇanirayomhi, khīṇatiracchānayoni, khīṇapettivisayo, khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, sattakkhattuparamaṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissāmī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์แห่งโสดาปัตติ ๔ ประการ เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนนั่นแหละว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า มีการท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์’ องค์ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ มีศรัทธาในพระตถาคต ตั้งมั่น หยั่งลง เกิดขึ้นแล้ว มีรากตั้งมั่น อันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกร่วมกับธรรมจะนำไปไม่ได้ อนึ่ง เขาเป็นผู้ถึงความแน่นอนในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ คือ นิพพานอันเป็นที่สร่างเมา ...ฯลฯ... เป็นที่ดับทุกข์ อนึ่ง คฤหัสถ์และบรรพชิตผู้ประพฤติธรรมร่วมกันของเขา เป็นที่รักใคร่ พอใจ เป็นที่รัก เป็นที่เจริญใจ อนึ่ง เขาเป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันทิฏฐิไม่ลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์แห่งโสดาปัตติ ๔ ประการนี้แล เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนนั่นแหละว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า มีการท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์’

Idaṃ dassanaṃ.

นี้คือทัสสนะ

Tattha [Pg.147] katamā bhāvanā?

ในสูตรเหล่านั้น ภาวนาเป็นไฉน?

‘‘Yassindriyāni bhāvitāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

Nibbijjha imaṃ parañca lokaṃ, kālaṃ kaṅkhati bhāvito sadanto’’ti.

ผู้ใดมีอินทรีย์อบรมดีแล้ว ทั้งภายใน ภายนอก และในโลกทั้งปวง ทะลุปรุโปร่งโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้อบรมตนแล้ว ฝึกตนดีแล้ว รอคอยเวลา (ปรินิพพาน)

Ayaṃ bhāvanā.

นี้คือภาวนา

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, dhammapadāni. Katamāni cattāri? Anabhijjhā dhammapadaṃ, abyāpādo dhammapadaṃ, sammāsati dhammapadaṃ, sammāsamādhi dhammapadaṃ, imāni kho, bhikkhave, cattāri dhammapadānī’’ti. Ayaṃ bhāvanā.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมบท ๔ ประการนี้ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ อนภิชฌาธรรมบท อัพยาปาทธรรมบท สัมมาสติธรรมบท สัมมาสมาธิธรรมบท ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ธรรมบท ๔ ประการ นี้คือภาวนา

Tattha katamaṃ dassanañca bhāvanā ca? ‘‘Pañca chinde pañca jahe’’ti idaṃ dassanaṃ. ‘‘Pañca cuttari bhāvaye. Pañca saṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccatī’’ti ayaṃ bhāvanā. Idaṃ dassanañca bhāvanā ca.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือทัสสนะและภาวนา? บาลีว่า ‘พึงตัด ๕ พึงละ ๕’ นี้คือทัสสนะ บาลีว่า ‘พึงเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่งขึ้นไป ภิกษุผู้ก้าวล่วงสังคะ ๕ ได้ ท่านเรียกว่า ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว’ นี้คือภาวนา นี้คือทัสสนะและภาวนา

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇi, anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ. Katamañca, bhikkhave, anaññātaññassāmītindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anabhisametassa dukkhassa ariyasaccassa abhisamayāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, anabhisametassa dukkhasamudayassa ariyasaccassa…pe… dukkhanirodhassa…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ariyasaccassa abhisamayāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Idaṃ, bhikkhave, anaññātaññassāmītindriya’’nti. Idaṃ dassanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิต ย่อมตั้งจิตไว้ เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกข์ที่ยังไม่รู้แจ้ง เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขสมุทัยที่ยังไม่รู้แจ้ง... เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขนิโรธ... เพื่อรู้แจ้งอริยสัจคือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาที่ยังไม่รู้แจ้ง ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ นี้คือทัสสนะ

‘‘Katamañca, bhikkhave, aññindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ, bhikkhave, aññindriyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อัญญินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อัญญินทรีย์

‘‘Katamañca, bhikkhave, aññātāvindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ [Pg.148] nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Idaṃ, bhikkhave, aññātāvindriya’’nti. Ayaṃ bhāvanā.

ภิกษุทั้งหลาย อัญญาตาวินทรีย์ เป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย จึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อัญญาตาวินทรีย์ นี้คือภาวนา

Idaṃ dassanañca bhāvanā ca.

นี้คือทัสสนะและภาวนา

116. Tattha katamaṃ sakavacanaṃ?

๑๑๖. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือสกวจนะ?

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti.

การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

Idaṃ sakavacanaṃ.

นี้คือสกวจนะ

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni, yehi bālaṃ bāloti pare sañjānanti. Katamāni tīṇi? Bālo, bhikkhave, duccintitacintī ca hoti, dubbhāsitabhāsī ca hoti, dukkaṭakammakārī ca hoti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni.

ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของคนพาล นิมิตของคนพาล เหตุของคนพาล ๓ ประการนี้ ที่คนอื่นรู้ได้ว่า ‘ผู้นี้เป็นคนพาล’ ๓ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย คนพาลเป็นผู้มีความคิดชั่ว เป็นผู้มีวาจาชั่ว เป็นผู้มีการกระทำชั่ว ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ลักษณะของคนพาล นิมิตของคนพาล เหตุของคนพาล ๓ ประการ

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni, yehi paṇḍitaṃ paṇḍitoti pare sañjānanti. Katamāni tīṇi? Paṇḍito, bhikkhave, sucintitacintī ca hoti, subhāsitabhāsī ca hoti, sukatakammakārī ca hoti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānānī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะของบัณฑิต นิมิตของบัณฑิต เหตุของบัณฑิต ๓ ประการนี้ ที่คนอื่นรู้ได้ว่า ‘ผู้นี้เป็นบัณฑิต’ ๓ ประการ อะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตเป็นผู้มีความคิดดี เป็นผู้มีวาจาดี เป็นผู้มีการกระทำดี ภิกษุทั้งหลาย นี้แล ลักษณะของบัณฑิต นิมิตของบัณฑิต เหตุของบัณฑิต ๓ ประการ

Idaṃ sakavacanaṃ.

นี้คือสกวจนะ

Tattha katamaṃ paravacanaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนคือปรวจนะ?

‘‘Pathavīsamo natthi vitthato, ninno pātālasamo na vijjati;

Merusamo natthi unnato, cakkavattisadiso natthi poriso’’ti.

สิ่งที่กว้างเสมอด้วยแผ่นดินไม่มี ที่ลุ่มเสมอด้วยบาดาลไม่มี ที่สูงเสมอด้วยภูเขาเมรุไม่มี บุรุษเสมอด้วยพระเจ้าจักรพรรดิไม่มี

Idaṃ paravacanaṃ.

นี้คือปรวจนะ

‘‘‘Hotu, devānaminda, subhāsitena jayoti. Hotu, vepacitti subhāsitena jayoti. Bhaṇa, vepacitti, gātha’nti. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo imaṃ gāthaṃ abhāsi –

‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอชัยชนะจงมีด้วยสุภาษิตเถิด’ ‘ข้าแต่เวปจิตติ ขอชัยชนะจงมีด้วยสุภาษิตเถิด’ ‘ท่านเวปจิตติ จงกล่าวคาถาเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Bhiyyo [Pg.149] bālā pabhijjeyyuṃ, no cassa paṭisedhako;

Tasmā bhusena daṇḍena, dhīro bālaṃ nisedhaye’’ti.

คนพาลทั้งหลายพึงแตกแยกกันยิ่งขึ้น หากไม่มีผู้ห้ามปราม เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงห้ามคนพาลด้วยอาชญาที่รุนแรง

‘‘Bhāsitāya kho pana, bhikkhave, vepacittinā asurindena gāthāya asurā anumodiṃsu, devā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca ‘bhaṇa, devānaminda, gātha’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, sakko devānamindo imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวเวปจิตติอสูรินทร์กล่าวคาถานี้แล้ว พวกอสูรก็อนุโมทนา พวกเทพก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพว่า ‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอพระองค์จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวเวปจิตติกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Etadeva ahaṃ maññe, bālassa paṭisedhanaṃ;

Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammatī’’ti.

เราย่อมเห็นว่า การห้ามคนพาลนั้น คือ ผู้ใดรู้ว่าคนอื่นโกรธแล้ว มีสติ สงบระงับอยู่ได้

‘‘Bhāsitāya kho pana, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthāya devā anumodiṃsu, asurā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo vepacittiṃ asurindaṃ etadavoca ‘bhaṇa, vepacitti, gātha’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, vepacitti asurindo imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพกล่าวคาถานี้แล้ว พวกเทพก็อนุโมทนา พวกอสูรก็ก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวกะท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ว่า ‘ท่านเวปจิตติ จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวสักกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Etadeva titikkhāya, vajjaṃ passāmi vāsava;

Yadā naṃ maññati bālo, bhayā myāyaṃ titikkhati;

Ajjhāruhati dummedho, gova bhiyyo palāyina’’nti.

ข้าแต่วาสวะ ข้าพเจ้าเห็นโทษในความอดทนนี้แหละ คือ เมื่อใดคนพาลย่อมเข้าใจผู้นั้นว่า ‘ผู้นี้อดทนต่อเราเพราะความกลัว’ เมื่อนั้น คนพาลผู้มีปัญญาทรามนั้นย่อมข่มขี่ยิ่งขึ้นไป เหมือนโคข่มขี่โคที่หนีไปยิ่งขึ้น

‘‘Bhāsitāya kho pana, bhikkhave, vepacittinā asurindena gāthāya asurā anumodiṃsu, devā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho vepacitti asurindo sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca ‘bhaṇa, devānaminda, gātha’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, sakko devānamindo imā gāthāyo abhāsi –

ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวเวปจิตติอสูรินทร์กล่าวคาถานี้แล้ว พวกอสูรก็อนุโมทนา พวกเทพก็นิ่งเฉยอยู่ ครั้งนั้นแล ท้าวเวปจิตติอสูรินทร์ได้กล่าวกะท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพว่า ‘ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ขอพระองค์จงกล่าวคาถาเถิด’ เมื่อท้าวเวปจิตติกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า

‘‘Kāmaṃ maññatu vā mā vā, bhayā myāyaṃ titikkhati;

Sadatthaparamā atthā, khantā bhiyyo na vijjati.

จะเข้าใจหรือไม่เข้าใจก็ตามว่า ‘ผู้นี้อดทนต่อเราเพราะความกลัว’ ประโยชน์ทั้งหลายมีประโยชน์ตนเป็นอย่างยิ่ง ประโยชน์ที่ยิ่งกว่าขันติไม่มี

‘‘Yo have balavā santo, dubbalassa titikkhati;

Tamāhu paramaṃ khantiṃ, niccaṃ khamati dubbalo.

ผู้ใดมีกำลัง อดทนต่อผู้ที่อ่อนแอกว่าได้ ท่านกล่าวว่าความอดทนนั้นเป็นความอดทนอย่างยิ่ง ส่วนคนอ่อนแอย่อมต้องอดทนอยู่เป็นนิตย์

‘‘Abalaṃ taṃ balaṃ āhu, yassa bālabalaṃ balaṃ;

Balassa dhammaguttassa, paṭivattā na vijjati.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า กำลังของผู้ใดเป็นกำลังของคนพาล กำลังนั้นเป็นกำลังที่ไม่มีกำลัง สำหรับผู้มีกำลังอันธรรมคุ้มครองแล้ว ไม่มีผู้ใดจะกลับมาต่อสู้ได้

‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;

Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.

ผู้ใดโกรธตอบผู้ที่โกรธ ผู้นั้นเป็นคนเลวทรามกว่าผู้นั้นเพราะการโกรธตอบนั้น ผู้ที่ไม่โกรธตอบผู้ที่โกรธ ย่อมชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก

‘‘Ubhinnamatthaṃ [Pg.150] carati, attano ca parassa ca;

Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati.

ผู้ใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว มีสติ สงบระงับได้ ผู้นั้นชื่อว่าบำเพ็ญประโยชน์แก่คนทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น

‘‘Ubhinnaṃ tikicchantānaṃ, attano ca parassa ca;

Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā’’ti.

ชนเหล่าใดไม่ฉลาดในธรรม ชนเหล่านั้นย่อมสำคัญบุคคลผู้เยียวยาประโยชน์ของคนทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งของตนและของผู้อื่น ว่าเป็นคนเขลา

‘‘Bhāsitāsu kho pana, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthāsu devā anumodiṃsu, asurā tuṇhī ahesu’’nti. Idaṃ paravacanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสคาถาเหล่านี้แล้ว พวกเทวดาได้อนุโมทนา พวกอสูรได้นิ่งเฉย นี้เป็นปรวจนะ

117. Tattha katamaṃ sakavacanañca paravacanañca?

๑๑๗. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นสกวจนะและปรวจนะ

Yañca pattaṃ yañca pattabbaṃ ubhayametaṃ rajānukiṇṇaṃ āturassānusikkhato. Ye ca sikkhāsārā sīlaṃ vataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasārā, ayameko anto. Ye ca evaṃvādino evaṃdiṭṭhino ‘‘natthi kāmesu doso’’ti, ayaṃ dutiyo anto. Iccete ubho antā kaṭasivaḍḍhanā kaṭasiyo diṭṭhiṃ vaḍḍhenti. Ete ubho ante anabhiññāya olīyanti eke atidhāvanti eketi. Idaṃ paravacanaṃ.

ทั้งกามคุณที่ได้แล้วและที่พึงได้ ทั้งสองอย่างนั้นเป็นสิ่งที่เกลือกกลั้วด้วยกิเลสธุลีของผู้ป่วยกิเลสผู้ศึกษาตามอยู่ ส่วนผู้ใดถือสิกขา ศีล พรต ชีวิต พรหมจรรย์ และการบำรุงเป็นสาระ นี้เป็นส่วนสุดอย่างหนึ่ง ส่วนผู้ใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โทษในกามทั้งหลายไม่มี’ นี้เป็นส่วนสุดอย่างที่สอง ส่วนสุดทั้งสองนี้ย่อมเพิ่มป่าช้า คือเพิ่มทิฏฐิ ชนบางพวกไม่รู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองนี้ ย่อมย่อหย่อน บางพวกย่อมแล่นเลยไป นี้เป็นปรวจนะ

Ye ca kho te ubho ante abhiññāya tatra ca na ahesuṃ, tena ca amaññiṃsu, vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti. Idaṃ sakavacanaṃ. Ayaṃ udāno sakavacanañca paravacanañca.

ส่วนผู้ใดรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองนั้นแล้ว ไม่เป็นไปในส่วนสุดนั้น และไม่สำคัญมั่นหมายด้วยส่วนสุดนั้น วัฏฏะเพื่อการบัญญัติย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น นี้เป็นสกวจนะ อุทานนี้เป็นทั้งสกวจนะและปรวจนะ

Rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘kesaṃ nu kho piyo attā, kesaṃ appiyo attā’’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi ‘‘ye ca kho keci kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti, tesaṃ appiyo attā. Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘piyo no attā’ti, atha kho tesaṃ appiyo attā. Taṃ kissa hetu? Yaṃ hi appiyo appiyassa kareyya, taṃ te attanāva attano karonti, tasmā tesaṃ appiyo attā. Ye ca kho keci kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti, tesaṃ piyo attā. Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘appiyo no attā’ti, atha kho tesaṃ piyo attā. Taṃ kissa hetu? Yaṃ hi piyo piyassa kareyya[Pg.151]. Taṃ te attanāva attano karonti. Tasmā tesaṃ piyo attā’’ti.

พระเจ้าปเสนทิโกศลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์หลีกเร้นอยู่ในที่ลับ ความปริวิตกแห่งใจได้เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ใครหนอรักตน ใครไม่รักตน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คนเหล่าใดประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นไม่รักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็ไม่รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนไม่เป็นที่รักจะพึงทำแก่คนไม่เป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงไม่รักตน ส่วนคนเหล่าใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นรักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนเป็นที่รักจะพึงทำแก่คนเป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงรักตน’ ดังนี้

‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja, ye hi keci, mahārāja, kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti tasmā tesaṃ appiyo attā. Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘piyo no attā’ti, atha kho tesaṃ appiyo attā. Taṃ kissa hetu? Yaṃ hi, mahārāja, appiyo appiyassa kareyya, taṃ te attanāva attano karonti, tasmā tesaṃ appiyo attā. Ye ca kho keci mahārāja kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti, tesaṃ piyo attā. Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘appiyo no attā’ti, atha kho tesaṃ piyo attā. Taṃ kissa hetu? Yaṃ hi, mahārāja, piyo piyassa kareyya, taṃ te attanāva attano karonti, tasmā tesaṃ piyo attāti. Idamavoca bhagavā…pe… satthā –

‘มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร คนเหล่าใดประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ฉะนั้นคนเหล่านั้นจึงไม่รักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็ไม่รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนไม่เป็นที่รักจะพึงทำแก่คนไม่เป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงไม่รักตน มหาบพิตร ส่วนคนเหล่าใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นรักตน แม้พวกเขาจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รักตน’ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็รักตน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสิ่งที่คนเป็นที่รักจะพึงทำแก่คนเป็นที่รัก เขาก็ทำสิ่งนั้นแก่ตนด้วยตนเอง ฉะนั้นพวกเขาจึงรักตน’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัส...พระศาสดาได้ตรัสว่า –

‘‘Attānañce piyaṃ jaññā, na naṃ pāpena saṃyuje;

Na hi taṃ sulabhaṃ hoti, sukhaṃ dukkaṭakārinā.

ถ้าบุคคลพึงรู้ว่าตนเป็นที่รัก ก็ไม่ควรประกอบตนนั้นด้วยความชั่ว เพราะว่าความสุขนั้น ผู้ทำความชั่วจะหาได้ง่ายหามิได้

‘‘Antakenādhipannassa, jahato mānusaṃ bhavaṃ;

Kiṃ hi tassa sakaṃ hoti, kiñca ādāya gacchati;

Kiñcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī.

เมื่อสัตว์ผู้ถูกมัจจุราชครอบงำ ละภพมนุษย์ไป อะไรเล่าจะเป็นของของเขา เขาจะเอาอะไรไปได้ และอะไรเล่าจะติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น

‘‘Ubho puññañca pāpañca, yaṃ macco kurute idha;

Tañhi tassa sakaṃ hoti, taṃva ādāya gacchati;

Taṃvassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī.

ทั้งบุญและบาปที่สัตว์ทำไว้ในโลกนี้ นั่นแหละเป็นของของเขา เขาย่อมนำบุญและบาปนั้นไป และบุญและบาปนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น

‘‘Tasmā kareyya kalyāṇaṃ, nicayaṃ samparāyikaṃ;

Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti.

เพราะฉะนั้น บุคคลพึงทำความดี สั่งสมไว้เพื่อสัมปรายภพ บุญทั้งหลายย่อมเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในปรโลก

Idaṃ suttaṃ paravacanaṃ. Anugīti sakavacanaṃ. Idaṃ sakavacanañca paravacanañca.

พระสูตรนี้เป็นปรวจนะ คาถาที่ตรัสตามมาเป็นสกวจนะ พระสูตรนี้เป็นทั้งสกวจนะและปรวจนะ

118. Tattha katamaṃ visajjanīyaṃ?

๑๑๘. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นวิสัชชนียะ

Pañhe pucchite idaṃ abhiññeyyaṃ, idaṃ pariññeyyaṃ, idaṃ pahātabbaṃ, idaṃ bhāvetabbaṃ, idaṃ sacchikātabbaṃ, ime dhammā evaṃgahitā idaṃ phalaṃ nibbattayanti. Tesaṃ [Pg.152] evaṃgahitānaṃ ayamattho iti idaṃ visajjanīyaṃ. ‘‘Uḷāro buddho bhagavā’’ti buddhauḷārataṃ dhammasvākkhātataṃ saṅghasuppaṭipattiñca ekaṃseneva niddise. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti ekaṃseneva niddise. Yaṃ vā panaññampi evaṃ jātiyaṃ. Idaṃ visajjanīyaṃ.

เมื่อมีผู้ถามปัญหา พึงตอบว่า สิ่งนี้พึงรู้ยิ่ง สิ่งนี้พึงกำหนดรู้ สิ่งนี้พึงละ สิ่งนี้พึงเจริญ สิ่งนี้พึงทำให้แจ้ง ธรรมเหล่านี้เมื่อถือเอาอย่างนี้ ย่อมให้เกิดผลนี้ นี้เป็นประโยชน์ของธรรมเหล่านั้นที่ถือเอาอย่างนี้ นี้เป็นวิสัชชนียะ พึงแสดงความเป็นผู้เลิศของพระพุทธเจ้า ความที่ธรรมเป็นสิ่งที่ตรัสไว้ดีแล้ว และความที่สงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว โดยส่วนเดียวว่า ‘พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงเป็นผู้เลิศ’ พึงแสดงโดยส่วนเดียวว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’ ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์’ ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ หรือสูตรอื่นใดที่มีลักษณะเช่นนี้ นี้เป็นวิสัชชนียะ

Tattha katamaṃ avisajjanīyaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนเป็นอวิสัชชนียะ

‘‘Ākaṅkhato te naradammasārathi, devā manussā manasā vicintitaṃ;

Sabbe na jaññā kasiṇāpi pāṇino, santaṃ samādhiṃ araṇaṃ nisevato;

Kintaṃ bhagavā ākaṅkhatī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสารถีฝึกนรชน สิ่งที่พระองค์ผู้ทรงเสพสมาธิอันสงบปราศจากกิเลส ทรงหวัง ทรงดำริด้วยพระทัย เทวดา มนุษย์ และสัตว์ทั้งปวงทั้งหมดก็ไม่สามารถรู้ได้ พระผู้มีพระภาคทรงหวังอะไรหนอ

Idaṃ avisajjanīyaṃ.

นี้เป็นอวิสัชชนียะ

Ettako bhagavā sīlakkhandhe samādhikkhandhe paññākkhandhe vimuttikkhandhe vimuttiñāṇadassanakkhandhe iriyāyaṃ pabhāve hitesitāyaṃ karuṇāyaṃ iddhiyanti. Idaṃ avisajjanīyaṃ.

พระผู้มีพระภาคทรงมีประมาณเท่านี้ในศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ ในอิริยาบถ ในอานุภาพ ในความเป็นผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ในกรุณา ในฤทธิ์ นี้เป็นอวิสัชชนียะ

‘‘Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa loke uppādā tiṇṇaṃ ratanānaṃ uppādo buddharatanassa dhammaratanassa saṅgharatanassa’’. Kiṃ pamāṇāni tīṇi ratanānīti? Idaṃ avisajjanīyaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการอุบัติขึ้นในโลกแห่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงมีการอุบัติขึ้นแห่งรัตนะ ๓ ประการ คือ พุทธรัตนะ ธรรมรัตนะ สังฆรัตนะ” ถามว่า รัตนะ ๓ มีประมาณเท่าไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ (ปัญหาที่ไม่ควรตอบ)

Buddhavisayo avisajjanīyo. Puggalaparoparaññutā avisajjanīyā. ‘‘Pubbā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sakiṃ nirayaṃ sakiṃ tiracchānayoniṃ sakiṃ pettivisayaṃ sakiṃ asurayoniṃ sakiṃ deve sakiṃ manusse sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ’’. Katamā pubbā koṭīti avisajjanīyaṃ. Na paññāyatīti sāvakānaṃ ñāṇavekallena. Duvidhā buddhānaṃ bhagavantānaṃ desanā attūpanāyikā ca parūpanāyikā ca. Na paññāyatīti parūpanāyikā. Natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanāti attūpanāyikā. Yathā bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbha aññataraṃ bhikkhuṃ evamāha –

พุทธวิสัยเป็นอวิสัชชนียะ (ไม่ควรตอบ) ปุคคลปโรปรัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคล) เป็นอวิสัชชนียะ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นแห่งสังสารวัฏย่อมไม่ปรากฏแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ บางคราวก็ไปสู่นรก บางคราวก็ไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน บางคราวก็ไปสู่เปรตวิสัย บางคราวก็ไปสู่อสูรกาย บางคราวก็ไปสู่เทวโลก บางคราวก็ไปสู่มนุษยโลก” ถามว่า เบื้องต้นคืออะไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ คำว่า “ย่อมไม่ปรากฏ” หมายถึง ไม่ปรากฏแก่พระสาวกเพราะมีญาณบกพร่อง เทศนาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคมี ๒ อย่าง คือ อัตตูปนายิกา (เทศนาที่น้อมเข้ามาหาตน) และปรูปนายิกา (เทศนาที่น้อมไปหาผู้อื่น) คำว่า “ย่อมไม่ปรากฏ” เป็นปรูปนายิกา คำว่า “การไม่รู้ของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคไม่มี” เป็นอัตตูปนายิกา เหมือนดังที่พระผู้มีพระภาคทรงปรารภโกกาลิกภิกษุแล้วตรัสกับภิกษุรูปหนึ่งว่า

‘‘Seyyathāpi[Pg.153], bhikkhu, vīsatikhāriko kosalako tilavāho…pe… na tveva eko abbudo nirayo. Seyyathāpi bhikkhu, vīsati abbudā nirayā, evameko nirabbudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati nirabbudā nirayā, evameko ababo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati ababā nirayā, evameko aṭaṭo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati aṭaṭā nirayā, evameko ahaho nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati ahahā nirayā, evameko kumudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati kumudā nirayā, evameko sogandhiko nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati sogandhikā nirayā, evameko uppalako nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati uppalakā nirayā, evameko puṇḍarīko nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati puṇḍarīkā nirayā, evameko padumo nirayo. Padume pana, bhikkhu, niraye kokāliko bhikkhu upapanno sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā’’ti. Yaṃ vā pana kiñci bhagavā āha ‘‘ayaṃ appameyyo asaṅkhyeyo’’ti. Sabbaṃ taṃ avisajjanīyaṃ. Idaṃ avisajjanīyaṃ.

“ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนเกวียนงาของชาวโกศลบรรทุกงา ๒๐ ขารี...ฯลฯ... อัพพุทะนรกหนึ่งยังไม่สิ้นสุดเลย ดูก่อนภิกษุ ๒๐ อัพพุทะนรกเป็น ๑ นิรัพพุทะนรก ๒๐ นิรัพพุทะนรกเป็น ๑ อพพนรก ๒๐ อพพนรกเป็น ๑ อฏฏนรก ๒๐ อฏฏนรกเป็น ๑ อหหนรก ๒๐ อหหนรกเป็น ๑ กุมุทนรก ๒๐ กุมุทนรกเป็น ๑ โสคันธิกนรก ๒๐ โสคันธิกนรกเป็น ๑ อุปปลกนรก ๒๐ อุปปลกนรกเป็น ๑ ปุณฑรีกนรก ๒๐ ปุณฑรีกนรกเป็น ๑ ปทุมนรก ดูก่อนภิกษุ โกกาลิกภิกษุบังเกิดในปทุมนรก เพราะผูกอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ” อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสสิ่งใดก็ตามว่า “สิ่งนี้ประมาณมิได้ นับมิได้” ทั้งหมดนั้นเป็นอวิสัชชนียะ นี้คืออวิสัชชนียะ

119. Tattha katamaṃ visajjanīyañca avisajjanīyañca, yadā so upako ājīvako bhagavantaṃ āha ‘‘kuhiṃ, āvuso gotama, gamissasī’’ti. Bhagavā āha –

๑๑๙. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะเป็นไฉน? คือเมื่ออุปกาชีวกได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ท่านโคตมะ ท่านจะไปไหน?” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘Bārāṇasiṃ gamissāmi, ahaṃ taṃ amatadundubhiṃ;

Dhammacakkaṃ pavattetuṃ, loke appaṭivattiya’’nti.

“เราจักไปยังเมืองพาราณสี เพื่อจะประกาศธรรมจักรที่ไม่มีใครต้านทานได้ในโลก เราจักตีกลองอมฤตธรรมนั้น”

Upako ājīvako āha ‘‘‘jino’ti kho āvuso, bho gotama, paṭijānāsī’’ti. Bhagavā āha –

อุปกาชีวกทูลว่า “ท่านโคตมะ ท่านปฏิญญาว่าเป็น ‘ชินะ’ (ผู้ชนะ) หรือ?” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ;

Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhaṃ upakā jino’’ti.

“ผู้เช่นเราแลชื่อว่าเป็นชินะ ผู้ที่ถึงความสิ้นอาสวะแล้ว เราชนะธรรมอันเป็นบาปแล้ว ดูก่อนอุปกะ เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นชินะ”

Kathaṃ jino kena jinoti visajjanīyaṃ. Katamo jinoti avisajjanīyaṃ. Katamo āsavakkhayo, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti visajjanīyaṃ. Kittako āsavakkhayoti avisajjanīyaṃ. Idaṃ visajjanīyañca avisajjanīyañca.

ถามว่า เป็นชินะอย่างไร? ชนะด้วยอะไร? นี้เป็นวิสัชชนียะ (ควรตอบ) ถามว่า ใครคือชินะ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ความสิ้นอาสวะคืออะไร? คือความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะใช่ไหม? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า ความสิ้นอาสวะมีประมาณเท่าไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ

Atthi [Pg.154] tathāgatoti visajjanīyaṃ. Atthi rūpanti visajjanīyaṃ. Rūpaṃ tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Rūpavā tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Rūpe tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Tathāgate rūpanti avisajjanīyaṃ. Evaṃ atthi vedanā…pe… saññā…pe… saṅkhārā…pe… atthi viññāṇanti visajjanīyaṃ. Viññāṇaṃ tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Viññāṇavā tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Viññāṇe tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Tathāgate viññāṇanti avisajjanīyaṃ. Aññatra rūpena tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Aññatra vedanāya…pe… saññāya…pe… saṅkhārehi…pe… viññāṇena tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Ayaṃ so tathāgato arūpako…pe… avedanako…pe… asaññako…pe… asaṅkhārako…pe… aviññāṇakoti avisajjanīyaṃ. Idaṃ visajjanīyañca avisajjanīyañca.

ถามว่า ตถาคต (สัตว์) มีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า รูปมีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า รูปคือตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีในรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า รูปมีในตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ อย่างนี้ เวทนามีอยู่หรือ...ฯลฯ... สัญญามีอยู่หรือ...ฯลฯ... สังขารมีอยู่หรือ...ฯลฯ... วิญญาณมีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า วิญญาณคือตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีในวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า วิญญาณมีในตถาคตหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีอยู่ต่างหากจากรูปหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตมีอยู่ต่างหากจากเวทนา...ฯลฯ... จากสัญญา...ฯลฯ... จากสังขาร...ฯลฯ... จากวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตนั้นไม่มีรูป...ฯลฯ... ไม่มีเวทนา...ฯลฯ... ไม่มีสัญญา...ฯลฯ... ไม่มีสังขาร...ฯลฯ... ไม่มีวิญญาณหรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ

Passati bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte cavamāne upapajjamāne evaṃ sabbaṃ…pe… yathākammūpage satte pajānātīti visajjanīyaṃ. Katame sattā, katamo tathāgatoti avisajjanīyaṃ. Idaṃ visajjanīyañca avisajjanīyañca.

ถามว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์...ฯลฯ... ทรงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมหรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า สัตว์ทั้งหลายคืออะไร? ตถาคตคืออะไร? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ

Atthi tathāgatoti visajjanīyaṃ. Atthi tathāgato paraṃ maraṇāti avisajjanīyaṃ. Idaṃ visajjanīyañca avisajjanīyañca.

ถามว่า ตถาคต (สัตว์) มีอยู่หรือ? นี้เป็นวิสัชชนียะ ถามว่า ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายมีอยู่หรือ? นี้เป็นอวิสัชชนียะ นี้คือสูตรที่เป็นทั้งวิสัชชนียะและอวิสัชชนียะ

120. Tattha katamaṃ kammaṃ?

๑๒๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กัมมสูตรเป็นไฉน?

‘‘Antakenādhipannassa, jahato mānusaṃ bhavaṃ;

Kiṃ hi tassa sakaṃ hoti, kiñca ādāya gacchati;

Kiñcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī.

“เมื่อบุคคลถูกมัจจุราชครอบงำ ละภพมนุษย์ไป อะไรเล่าเป็นของของเขา? เขาเอาอะไรไปได้? และอะไรเล่าติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น?”

‘‘Ubho puññañca pāpañca, yaṃ macco kurute idha;

Tañhi tassa sakaṃ hoti, taṃva ādāya gacchati;

Taṃvassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī’’ti.

“สัตว์ทำบุญและบาปใดไว้ในโลกนี้ ทั้งสองอย่างนั้นแลเป็นของของเขา เขาย่อมนำบุญและบาปนั้นไป และบุญและบาปนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น”

Idaṃ kammaṃ.

นี้คือกัมมสูตร

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bālaṃ pīṭhasamārūḷhaṃ vā mañcasamārūḷhaṃ vā chamāyaṃ vā semānaṃ yānissa pubbe pāpakāni kammāni katāni kāyena duccaritāni vācāya duccaritāni manasā duccaritāni, tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti [Pg.155] abhippalambanti. Seyyathāpi, bhikkhave, mahataṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā sāyanhasamayaṃ pathaviyaṃ olambanti ajjholambanti abhippalambanti. Evameva kho, bhikkhave, bālaṃ pīṭhasamārūḷhaṃ vā mañcasamārūḷhaṃ vā chamāyaṃ vā semānaṃ yānissa pubbe pāpakāni kammāni katāni kāyena duccaritāni vācāya duccaritāni manasā duccaritāni, tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti. Tatra, bhikkhave, bālassa evaṃ hoti ‘akataṃ vata me kalyāṇaṃ, akataṃ kusalaṃ, akataṃ bhīruttāṇaṃ. Kataṃ pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisaṃ, yāvatā bho akatakalyāṇānaṃ akatakusalānaṃ akatabhīruttāṇānaṃ katapāpānaṃ kataluddānaṃ katakibbisānaṃ gati, taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’ti, so socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjatī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กรรมชั่วที่คนพาลทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำคนพาลนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมปรากฏทับถมครอบงำแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย กรรมชั่วที่คนพาลทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำคนพาลนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น คนพาลนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำกรรมดีไว้เลยหนอ ไม่ได้ทำกุศลไว้ ไม่ได้ทำกรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ ทำแต่บาป ทำแต่กรรมหยาบช้า ทำแต่กรรมเลวทราม คติของคนผู้ไม่ได้ทำกรรมดี ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำกรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ ทำแต่บาป ทำแต่กรรมหยาบช้า ทำแต่กรรมเลวทราม มีอยู่เพียงใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักต้องไปสู่คตินั้น’ เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไรรำพัน ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, paṇḍitaṃ pīṭhasamārūḷhaṃ vā mañcasamārūḷhaṃ vā chamāyaṃ vā semānaṃ yānissa pubbe kalyāṇāni kammāni katāni kāyena sucaritāni vācāya sucaritāni manasā sucaritāni, tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti. Seyyathāpi, bhikkhave, mahataṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā sāyanhasamayaṃ pathaviyaṃ olambanti ajjholambanti abhippalambanti. Evameva kho, bhikkhave, paṇḍitaṃ pīṭhasamārūḷhaṃ vā mañcasamārūḷhaṃ vā chamāyaṃ vā semānaṃ yānissa pubbe kalyāṇāni kammāni katāni kāyena sucaritāni vācāya sucaritāni manasā sucaritāni, tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambanti. Tatra, bhikkhave, paṇḍitassa ‘evaṃ hoti akataṃ vata me pāpaṃ, akataṃ luddaṃ, akataṃ kibbisaṃ. Kataṃ kalyāṇaṃ, kataṃ kusalaṃ, kataṃ bhīruttāṇaṃ, yāvatā bho akatapāpānaṃ akataluddānaṃ akatakibbisānaṃ katakalyāṇānaṃ katakusalānaṃ katabhīruttāṇānaṃ gati, taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’ti, so na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjati, ‘kataṃ me puññaṃ, akataṃ pāpaṃ, yā bhavissati gati akatapāpassa akataluddassa akatakibbisassa katapuññassa katakusalassa katabhīruttāṇassa, taṃ pecca bhave gatiṃ paccanubhavissāmī’ti vippaṭisāro na jāyati. Avippaṭisārino kho, bhikkhave, itthiyā vā purisassa vā gihino vā pabbajitassa vā bhaddakaṃ maraṇaṃ bhaddikā kālaṅkiriyāti vadāmī’’ti. Idaṃ kammaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง กรรมดีที่บัณฑิตทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำบัณฑิตนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น เปรียบเหมือนเงาของยอดภูเขาใหญ่ ย่อมปรากฏทับถมครอบงำแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย กรรมดีที่บัณฑิตทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปรากฏทับถมครอบงำบัณฑิตนั้นผู้นอนอยู่บนตั่งบ้าง บนเตียงบ้าง หรือนอนอยู่บนพื้นดินบ้าง ในสมัยนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น บัณฑิตนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำบาปไว้เลยหนอ ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ คติของคนผู้ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่กรรมดี ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ มีอยู่เพียงใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักต้องไปสู่คตินั้น’ เขาย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไรรำพัน ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล ความเดือดร้อนใจย่อมไม่เกิดมีว่า ‘เราทำบุญไว้แล้ว ไม่ได้ทำบาปไว้ คติของคนผู้ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมเลวทราม ทำแต่บุญ ทำแต่กุศล ทำแต่กรรมเป็นที่ต้านทานภัยไว้ จักมีอย่างใด เราละโลกนี้ไปแล้ว จักเสวยคตินั้นในภพหน้า’ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า การตายดี การทำกาละดี ย่อมมีแก่สตรีหรือบุรุษ คฤหัสถ์หรือบรรพชิต ผู้ไม่มีความเดือดร้อนใจ นี้คือ กัมมสูตร

‘‘Tīṇimāni[Pg.156], bhikkhave, duccaritāni. Katamāni tīṇi, kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi duccaritāni. Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Katamāni tīṇi? Kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi sucaritāni. Idaṃ kammaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการนี้ ทุจริต ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการนี้ สุจริต ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการนี้แล นี้คือ กัมมสูตร

Tattha katamo vipāko?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิปากสูตร เป็นอย่างไร

‘‘Lābhā vo, bhikkhave, suladdhaṃ vo, bhikkhave, khaṇo vo, bhikkhave, paṭiladdho brahmacariyavāsāya. Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma nirayā. Tattha yaṃ kiñci cakkhunā rūpaṃ passati aniṭṭharūpaṃyeva passati, no iṭṭharūpaṃ. Akantarūpaṃyeva passati, no kantarūpaṃ. Amanāparūpaṃyeva passati, no manāparūpaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นนรกชื่อผัสสายตนิกะ ๖ ขุมแล้ว ในนรกนั้น สัตว์นรกเห็นรูปอะไรๆ ด้วยตา ก็เห็นแต่รูปที่ไม่น่าปรารถนา ไม่เห็นรูปที่น่าปรารถนา เห็นแต่รูปที่ไม่น่าใคร่ ไม่เห็นรูปที่น่าใคร่ เห็นแต่รูปที่ไม่น่าพอใจ ไม่เห็นรูปที่น่าพอใจ

Yaṃ kiñci sotena saddaṃ suṇāti…pe… ghānena…pe… jivhāya…pe… kāyena…pe… yaṃ kiñci manasā dhammaṃ vijānāti aniṭṭhadhammaṃyeva vijānāti, no iṭṭhadhammaṃ. Akantadhammaṃyeva vijānāti, no kantadhammaṃ. Amanāpadhammaṃyeva vijānāti, no manāpadhammaṃ. Lābhā vo, bhikkhave, suladdhaṃ vo, bhikkhave, khaṇo vo, bhikkhave, paṭiladdho brahmacariyavāsāya.

สัตว์นรกได้ยินเสียงอะไรๆ ด้วยหู ฯลฯ ดมกลิ่น... ฯลฯ ลิ้มรส... ฯลฯ ถูกต้องโผฏฐัพพะ... ฯลฯ รู้ธรรมารมณ์อะไรๆ ด้วยใจ ก็รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนา รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าใคร่ รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว

‘‘Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma saggā. Tattha yaṃ kiñci cakkhunā rūpaṃ passati iṭṭharūpaṃyeva passati, no aniṭṭharūpaṃ. Kantarūpaṃyeva passati, no akantarūpaṃ. Manāparūpaṃyeva passati, no amanāparūpaṃ. Yaṃ kiñci sotena saddaṃ suṇāti…pe… ghānena …pe… jivhāya…pe… kāyena…pe… manasā dhammaṃ vijānāti iṭṭhadhammaṃyeva vijānāti, no aniṭṭhadhammaṃ. Kantadhammaṃyeva vijānāti, no akantadhammaṃ. Manāpadhammaṃyeva vijānāti, no amanāpadhammaṃ. Lābhā vo, bhikkhave, suladdhaṃ vo, bhikkhave, khaṇo vo, bhikkhave, paṭiladdho brahmacariyavāsāyā’’ti. Ayaṃ vipāko.

ภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นสวรรค์ชื่อผัสสายตนิกะ ๖ ชั้นแล้ว ในสวรรค์นั้น เทพเห็นรูปอะไรๆ ด้วยตา ก็เห็นแต่รูปที่น่าปรารถนา ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าปรารถนา เห็นแต่รูปที่น่าใคร่ ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าใคร่ เห็นแต่รูปที่น่าพอใจ ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าพอใจ เทพได้ยินเสียงอะไรๆ ด้วยหู ฯลฯ ดมกลิ่น... ฯลฯ ลิ้มรส... ฯลฯ ถูกต้องโผฏฐัพพะ... ฯลฯ รู้ธรรมารมณ์อะไรๆ ด้วยใจ ก็รู้แต่ธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนา ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ รู้แต่ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ไม่รู้ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว นี้คือ วิปากสูตร

‘‘Saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso;

Niraye paccamānānaṃ, kadā anto bhavissati.

สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังไหม้อยู่ในนรกตลอด ๖๐,๐๐๐ ปีเต็มโดยประการทั้งปวง เมื่อไร ที่สุดจักมี

‘‘Natthi anto kuto anto, na anto paṭidissati ;

Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, tuyhaṃ mayhañca mārisā’’ti.

ที่สุดไม่มี ที่สุดจักมีแต่ที่ไหน ที่สุดไม่ปรากฏ เพราะว่าในกาลนั้น ท่านและเราได้ทำบาปไว้แล้ว แน่ะท่านผู้เจริญ

Ayaṃ vipāko.

นี้คือวิปากสูตร

121. Tattha [Pg.157] katamaṃ kammañca vipāko ca?

๑๒๑. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กรรมและวิบาก?

‘‘Adhammacārī hi naro pamatto, yahiṃ yahiṃ gacchati duggatiṃ yo;

So naṃ adhammo carito hanāti, sayaṃ gahīto yathā kaṇhasappo.

นรชนใดผู้ประพฤติอธรรม เป็นผู้ประมาท ย่อมไปสู่ทุคติในที่ใดๆ อธรรมที่ตนประพฤติแล้วนั้น ย่อมฆ่านรชนนั้นในทุคตินั้นๆ เหมือนงูเห่าที่ตนจับไว้ (ย่อมฆ่าผู้จับ) ฉะนั้น

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti.

ธรรมและอธรรมทั้งสองอย่าง ย่อมไม่มีวิบากเสมอกัน (เพราะ) อธรรมย่อมนำไปสู่นรก ส่วนธรรมย่อมให้ถึงสุคติ

Idaṃ kammañca vipāko ca.

นี้คือสูตรชื่อว่า กรรมและวิบาก

‘‘Mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyittha, sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ iṭṭhassa kantassa piyassa manāpassa yadidaṃ puññāni. Abhijānāmi kho panāhaṃ, bhikkhave, dīgharattaṃ katānaṃ puññānaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ piyaṃ manāpaṃ vipākaṃ paccanubhūtaṃ, satta vassāni mettacittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe na imaṃ lokaṃ punarāgamāsiṃ. Saṃvaṭṭamāne sudāhaṃ, bhikkhave, kappe ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāne kappe suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmi. Tatra sudāhaṃ, bhikkhave, brahmā homi mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī. Chattiṃsakkhattuṃ kho panāhaṃ, bhikkhave, sakko ahosiṃ devānamindo, anekasatakkhattuṃ rājā ahosiṃ cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato, ko pana vādo padesarajjassa? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi ‘kissa nu kho me idaṃ kammassa phalaṃ, kissa kammassa vipāko, yenāhaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’ti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi ‘tiṇṇaṃ kho me idaṃ kammānaṃ phalaṃ, tiṇṇaṃ kammānaṃ vipāko. Yenāhaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’ti. Seyyathidaṃ, dānassa damassa saṃyamassā’’ti. Tattha yañca dānaṃ yo ca damo yo ca saṃyamo, idaṃ kammaṃ. Yo tappaccayā vipāko paccanubhūto, ayaṃ vipāko. Tathā cūḷakammavibhaṅgo vattabbo.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย ภิกษุทั้งหลาย คำว่า บุญ นี้ เป็นชื่อของความสุข อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมรู้ชัดซึ่งวิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ที่ได้เสวยแล้วแห่งบุญทั้งหลายที่ทำไว้ตลอดกาลนาน (คือ) เราเจริญเมตตาจิตตลอด ๗ ปี จึงไม่มาสู่โลกนี้อีกตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป ภิกษุทั้งหลาย เมื่อกัปกำลังพินาศ เราย่อมเข้าถึงชั้นอาภัสสรพรหม เมื่อกัปกำลังเจริญ เราย่อมเข้าถึงพรหมวิมานที่ว่างเปล่า ภิกษุทั้งหลาย ในพรหมวิมานนั้น เราได้เป็นท้าวมหาพรหม ผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครครอบงำได้ เห็นแจ้งเรื่องต่างๆ เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไปได้ ภิกษุทั้งหลาย เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ ๓๖ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ หลายร้อยครั้ง จะกล่าวไปไยถึงการเป็นพระราชาในประเทศเล่า ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไรหนอ เป็นวิบากแห่งกรรมอะไร ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรม ๓ อย่างของเรา เป็นวิบากแห่งกรรม ๓ อย่าง ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้ ได้แก่ ทาน ทมะ และสัญญมะ’ ในข้อนั้น ทาน ทมะ และสัญญมะ นี้ชื่อว่ากรรม วิบากที่ได้เสวยแล้วเพราะกรรมนั้นเป็นปัจจัย นี้ชื่อว่าวิบาก จูฬกัมมวิภังคสูตรก็พึงกล่าวไว้เช่นนั้น

Yaṃ [Pg.158] subhassa māṇavassa todeyyaputtassa desitaṃ. Tattha ye dhammā appāyukadīghāyukatāya saṃvattanti bahvābādhaappābādhatāya appesakkhamahesakkhatāya dubbaṇṇasuvaṇṇatāya nīcakulikauccakulikatāya appabhogamahābhogatāya duppaññapaññavantatāya ca saṃvattanti, idaṃ kammaṃ. Yā tattha appāyukadīghāyukatā…pe… duppaññapaññavantatā, ayaṃ vipāko. Idaṃ kammañca vipāko ca.

สูตรที่ทรงแสดงแก่สุภมาณพ โตเทยยบุตร ในสูตรนั้น ธรรมเหล่าใด ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอายุน้อยและมีอายุยืน เพื่อความเป็นผู้มีอาพาธมากและมีอาพาธน้อย เพื่อความเป็นผู้มีศักดิ์น้อยและมีศักดิ์ใหญ่ เพื่อความเป็นผู้มีผิวพรรณทรามและมีผิวพรรณงาม เพื่อความเป็นผู้เกิดในสกุลต่ำและเกิดในสกุลสูง เพื่อความเป็นผู้มีโภคะน้อยและมีโภคะมาก และเพื่อความเป็นผู้มีปัญญาทรามและมีปัญญามาก ธรรมชาตินี้ชื่อว่ากรรม ในสูตรนั้น ความเป็นผู้มีอายุน้อยและมีอายุยืน...ฯลฯ...ความเป็นผู้มีปัญญาทรามและมีปัญญามาก นี้ชื่อว่าวิบาก นี้คือสูตรชื่อว่า กรรมและวิบาก

122. Tattha katamaṃ kusalaṃ?

๑๒๒. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กุศล?

‘‘Vācānurakkhī manasā susaṃvuto, kāyena ca nākusalaṃ kayirā ;

Ete tayo kammapathe visodhaye, ārādhaye maggamisippavedita’’nti.

พึงเป็นผู้ตามรักษาวาจา สำรวมดีแล้วด้วยใจ และไม่พึงทำอกุศลด้วยกาย พึงชำระกรรมบถ ๓ ประการนี้ให้หมดจด พึงบำเพ็ญมรรคที่พระฤษีประกาศไว้ให้สำเร็จ

Idaṃ kusalaṃ.

นี้คือ กุศลสูตร

‘‘Yassa kāyena vācāya, manasā natthi dukkaṭaṃ;

Saṃvutaṃ tīhi ṭhānehi, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.

ผู้ใดไม่มีกรรมชั่วที่ทำด้วยกาย วาจา ใจ สำรวมแล้วในฐานะ ๓ ประการ เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์

Idaṃ kusalaṃ.

นี้คือ กุศลสูตร

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kusalamūlāni. Katamāni tīṇi? Alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi kusalamūlāni. Idaṃ kusalaṃ. ‘‘Vijjā, bhikkhave, pubbaṅgamā kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā anudeva hirī ottappañcā’’ti. Idaṃ kusalaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย กุศลมูล ๓ ประการนี้ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ อโลภะเป็นกุศลมูล อโทสะเป็นกุศลมูล อโมหะเป็นกุศลมูล ภิกษุทั้งหลาย กุศลมูล ๓ ประการนี้แล นี้คือ กุศลสูตร ภิกษุทั้งหลาย วิชชาย่อมเป็นไปก่อนเพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย หิริและโอตตัปปะย่อมเป็นไปตามลำดับ นี้คือ กุศลสูตร

Tattha katamaṃ akusalaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า อกุศล?

‘‘Yassa accanta dussīlyaṃ, māluvā sālamivotthataṃ;

Karoti so tathattānaṃ, yathā naṃ icchatī diso’’ti.

ความเป็นผู้ทุศีลอย่างยิ่งของผู้ใด แผ่ปกคลุม (อัตภาพ) ไว้ เหมือนเถามาลุวาพันต้นสาละ ผู้นั้นย่อมทำตนเหมือนที่ศัตรูปรารถนาจะทำให้แก่ตน ฉะนั้น

Idaṃ akusalaṃ.

นี้คือ อกุศลสูตร

‘‘Attanā hi kataṃ pāpaṃ, attajaṃ attasambhavaṃ;

Abhimatthati dummedhaṃ, vajiraṃvasmamayaṃ maṇi’’nti.

บาปที่ตนทำเอง เกิดจากตน มีตนเป็นแดนเกิด ย่อมย่ำยีคนมีปัญญาทราม เหมือนเพชรย่ำยีแก้วมณีที่ทำด้วยหิน ฉะนั้น

Idaṃ akusalaṃ.

นี้คือ อกุศลสูตร

‘‘Dasa [Pg.159] kammapathe niseviya, akusalākusalehi vivajjitā;

Garahā ca bhavanti devate, bālamatī nirayesu paccare’’ti.

ข้าแต่เทวดา ชนผู้ไม่ฉลาด เสพอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ย่อมเป็นผู้อันคนฉลาดเว้นแล้ว และถูกติเตียน คนมีปัญญาทรามย่อมไหม้ในนรกทั้งหลาย

Idaṃ akusalaṃ.

นี้คือ อกุศลสูตร

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, akusalamūlāni, katamāni tīṇi? Lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi akusalamūlāni’’. Idaṃ akusalaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูล ๓ ประการนี้แล ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ โลภะเป็นอกุศลมูล โทสะเป็นอกุศลมูล โมหะเป็นอกุศลมูล ภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูล ๓ ประการนี้แล นี้คือ อกุศลสูตร

Tattha katamaṃ kusalañca akusalañca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า กุศลและอกุศล?

‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti.

บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมเก็บเกี่ยวผลเช่นนั้น ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว

Tattha yaṃ āha ‘‘kalyāṇakārī kalyāṇa’’nti, idaṃ kusalaṃ. Yaṃ āha ‘‘pāpakārī ca pāpaka’’nti, idaṃ akusalaṃ. Idaṃ kusalañca akusalañca.

ในคาถานั้น คำที่กล่าวว่า ‘ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี’ นี้ชื่อว่า กุศล คำที่กล่าวว่า ‘ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว’ นี้ชื่อว่า อกุศล นี้คือสูตรชื่อว่า กุศลและอกุศล

‘‘Subhena kammena vajanti suggatiṃ, apāyabhūmiṃ asubhena kammunā;

Khayā ca kammassa vimuttacetaso, nibbanti te jotirivindhanakkhayā’’.

สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติด้วยกรรมดี ย่อมไปสู่แดนอบายด้วยกรรมชั่ว และเพราะความสิ้นไปแห่งกรรม ท่านผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมดับไปเหมือนเปลวไฟดับไปเพราะสิ้นเชื้อ ฉะนั้น

Tattha yaṃ āha ‘‘subhena kammena vajanti suggati’’nti, idaṃ kusalaṃ. Yaṃ āha ‘‘apāyabhūmiṃ asubhena kammunā’’ti, idaṃ akusalaṃ. Idaṃ kusalañca akusalañca.

ในคาถานั้น คำที่กล่าวว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติด้วยกรรมดี’ นี้ชื่อว่า กุศล คำที่กล่าวว่า ‘ย่อมไปสู่แดนอบายด้วยกรรมชั่ว’ นี้ชื่อว่า อกุศล นี้คือสูตรชื่อว่า กุศลและอกุศล

123. Tattha katamaṃ anuññātaṃ?

๑๒๓. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรไหนชื่อว่า อนุญาต?

‘‘Yathāpi bhamaro pupphaṃ, vaṇṇagandhamaheṭhayaṃ ;

Paleti rasamādāya, evaṃ gāme munī care’’ti.

ภมรไม่ทำลายสีและกลิ่นของดอกไม้ แต่เก็บเอารสแล้วบินไป ฉันใด มุนีก็พึงเที่ยวไปในบ้าน ฉันนั้น

Idaṃ anuññātaṃ.

นี้คือ อนุญาตสูตร

‘‘Tīṇimāni[Pg.160], bhikkhave, bhikkhūnaṃ karaṇīyāni. Katamāni tīṇi, idha, bhikkhave, bhikkhu pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvo. Āraddhavīriyo kho pana hoti thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sacchikiriyāya. Paññavā kho pana hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Imāni kho, bhikkhave, bhikkhūnaṃ tīṇi karaṇīyānī’’ti. Idaṃ anuññātaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ภิกษุพึงกระทำ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมและวจีกรรมอันเป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ๒. เป็นผู้ปรารภความเพียร มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อเจริญกุศลธรรม เพื่อทำให้แจ้ง ๓. เป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาอันหยั่งถึงความเกิดและความดับ เป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่ภิกษุพึงกระทำ ๓ ประการนี้แล” นี้คืออนุญาตสูตร

‘‘Dasayime, bhikkhave, dhammā pabbajitena abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā. Katame dasa? ‘Vevaṇṇiyamhi ajjhupagato’ti pabbajitena abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ…pe… ime kho bhikkhave dasa dhammā pabbajitena abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā’’ti. Idaṃ anuññātaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการนี้ บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ ๑๐ ประการ อะไรบ้าง คือ บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ ว่า ‘เราถึงความมีเพศต่างจากคฤหัสถ์แล้ว’...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการนี้แล บรรพชิตพึงพิจารณาเนืองๆ” นี้คืออนุญาตสูตร

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritanti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi karaṇīyānī’’ti. Idaṃ anuññātaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่พึงกระทำ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจที่พึงกระทำ ๓ ประการนี้แล” นี้คืออนุญาตสูตร

Tattha katamaṃ paṭikkhittaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ปฏิกขิตตสูตร เป็นไฉน

‘‘Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi gosamitaṃ dhanaṃ;

Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā’’ti.

“ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยโคไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยดวงอาทิตย์ไม่มี สระทั้งหลายมีสมุทรเป็นอย่างยิ่ง”

Bhagavā āha –

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘Natthi attasamaṃ pemaṃ, natthi dhaññasamaṃ dhanaṃ;

Natthi paññāsamā ābhā, vuṭṭhiveparamā sarā’’ti.

“ความรักเสมอด้วยตนไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยข้าวเปลือกไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยปัญญาไม่มี ฝนแลเป็นสระอย่างยิ่ง”

Ettha yaṃ purimakaṃ, idaṃ paṭikkhittaṃ.

ในคาถา ๒ บทนั้น คาถาบทแรกเป็นปฏิกขิตตะ

‘‘Tīṇimāni, bhikkhaveऋ akaraṇīyāni. Katamāni tīṇi? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritanti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi akaraṇīyānī’’ti. Idaṃ paṭikkhittaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกรณียะ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกรณียะ ๓ ประการนี้แล” นี้คือปฏิกขิตตสูตร

124. Tattha [Pg.161] katamaṃ anuññātañca paṭikkhittañca?

๑๒๔. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ เป็นไฉน

‘‘Kiṃsūdha bhītā janatā anekā, maggo canekāyatano pavutto ;

Pucchāmi taṃ gotama bhūripañña, kismiṃ ṭhito paralokaṃ na bhāyeti.

“หมู่ชนเป็นอันมากในโลกนี้กลัวอะไรหนอแล และทางอันมีเหตุเป็นอันมากก็มีผู้กล่าวไว้ ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ผู้โคดม ผู้มีปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินว่า คนตั้งอยู่ในธรรมอะไร จึงจะไม่กลัวปรโลก”

‘‘Vācaṃ manañca paṇidhāya sammā, kāyena pāpāni akubbamāno;

Bahvannapānaṃ gharamāvasanto, saddho mudū saṃvibhāgī vadaññū;

Etesu dhammesu ṭhito catūsu, dhamme ṭhito paralokaṃ na bhāye’’ti.

“คนตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ ไม่ทำบาปด้วยกาย อยู่ครองเรือนมีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มีศรัทธา อ่อนโยน รู้จักจำแนกทาน เป็นผู้รู้ถ้อยคำ ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการนี้แล้ว ตั้งอยู่ในธรรม จึงไม่กลัวปรโลก”

Tattha yaṃ āha ‘‘vācaṃ manañca paṇidhāya sammā’’ti, idaṃ anuññātaṃ. ‘‘Kāyena pāpāni akubbamāno’’ti, idaṃ paṭikkhittaṃ. ‘‘Bahvannapānaṃ gharamāvasanto, saddho mudū saṃvibhāgī vadaññū. Etesu dhammesu ṭhito catūsu, dhamme ṭhito paralokaṃ na bhāye’’ti, idaṃ anuññātaṃ. Idaṃ anuññātañca paṭikkhittañca.

ในคาถานั้น คำที่ตรัสว่า ‘ตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ’ นี้เป็นอนุญาต คำที่ตรัสว่า ‘ไม่ทำบาปด้วยกาย’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ คำที่ตรัสว่า ‘อยู่ครองเรือนมีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มีศรัทธา อ่อนโยน รู้จักจำแนกทาน เป็นผู้รู้ถ้อยคำ ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการนี้แล้ว ตั้งอยู่ในธรรม จึงไม่กลัวปรโลก’ นี้เป็นอนุญาต นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhānasāsanaṃ’’.

“การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม การชำระจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย”

Tattha yaṃ āha ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti, idaṃ paṭikkhittaṃ, yaṃ āha ‘‘kusalassa upasampadā’’ti, idaṃ anuññātaṃ. Idaṃ anuññātañca paṭikkhittañca.

ในคาถานั้น คำที่ตรัสว่า ‘การไม่ทำบาปทั้งปวง’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ คำที่ตรัสว่า ‘การทำกุศลให้ถึงพร้อม’ นี้เป็นอนุญาต นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ

‘‘Kāyasamācārampāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampi. Vacīsamācārampāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampi. Manosamācārampāhaṃ devānaminda, duvidhena vadāmi…pe… pariyesanampāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampi’’.

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางวาจาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวสมจารทางใจโดยส่วน ๒...ฯลฯ... ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี”

‘‘Kāyasamācārampāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Yathārūpañca kho kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā kāyasamācāraṃ [Pg.162] ‘‘imaṃ kho me kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’ti, evarūpo kāyasamācāro sevitabbo. ‘‘Kāyasamācārampāhaṃ devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ‘‘Vacīsamācāraṃ…pe… ‘‘pariyesanampāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Yathārūpañca kho pariyesanaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpā pariyesanā na sevitabbā. Tattha yaṃ jaññā pariyesanaṃ ‘‘imaṃ kho me pariyesanaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’ti, evarūpā pariyesanā sevitabbā. ‘‘Pariyesanampāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าว คือ เมื่อบุคคลเสพสมจารทางกายเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป สมจารทางกายเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในข้อนั้น บุคคลพึงรู้สมจารทางกายว่า ‘เมื่อเราเสพสมจารทางกายนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ สมจารทางกายเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว วจีสมาจาร...ฯลฯ... ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าว คือ เมื่อบุคคลเสพการแสวงหาเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป การแสวงหาเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในข้อนั้น บุคคลพึงรู้การแสวงหาว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ การแสวงหาเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว”

Tattha yaṃ āha ‘‘sevitabbampī’’ti, idaṃ anuññātaṃ. Yaṃ āha ‘‘na sevitabbampī’’ti, idaṃ paṭikkhittaṃ. Idaṃ anuññātañca paṭikkhittañca.

ในพระสูตรนั้น คำที่ตรัสว่า ‘ที่ควรเสพก็มี’ นี้เป็นอนุญาต คำที่ตรัสว่า ‘ที่ไม่ควรเสพก็มี’ นี้เป็นปฏิกขิตตะ นี้เป็นทั้งอนุญาตและปฏิกขิตตะ

170. Tattha katamo thavo?

๑๗๐. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ถวสูตร เป็นไฉน

‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;

Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti.

“บรรดาทางทั้งหลาย ทางมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด บรรดาสัจจะทั้งหลาย บท ๔ ประเสริฐที่สุด บรรดาธรรมทั้งหลาย วิราคะ ประเสริฐที่สุด บรรดาสัตว์ ๒ เท้าทั้งหลาย พระผู้มีพระจักษุ ประเสริฐที่สุด”

Ayaṃ thavo.

นี้คือถวสูตร

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni. Katamāni tīṇi? Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññīnāsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati seṭṭhamakkhāyati pavaramakkhāyati, yadidaṃ arahaṃ sammāsambuddho. Yāvatā, bhikkhave, dhammānaṃ paṇṇattisaṅkhatānaṃ vā asaṅkhatānaṃ vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati seṭṭhamakkhāyati pavaramakkhāyati, yadidaṃ madanimmadano…pe… nirodho nibbānaṃ. Yāvatā, bhikkhave, saṅghānaṃ paṇṇatti gaṇānaṃ paṇṇatti mahājanasannipātānaṃ paṇṇatti, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyati seṭṭhamakkhāyati pavaramakkhāyati, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā…pe… puññakkhettaṃ lokassāti.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเลิศ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด คือ ไม่มีเท้าบ้าง มี ๒ เท้าบ้าง มี ๔ เท้าบ้าง มีเท้ามากบ้าง มีรูปบ้าง ไม่มีรูปบ้าง มีสัญญาบ้าง ไม่มีสัญญาบ้าง มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่บ้าง บรรดาสัตว์เหล่านั้น พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า บัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้ยอดเยี่ยม ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะที่บัญญัติไว้มีประมาณเท่าใด บรรดาธรรมเหล่านั้น วิราคะ คือ ธรรมเป็นที่สร่างเมา...ฯลฯ...ความดับ คือ นิพพาน บัณฑิตกล่าวว่าเป็นธรรมเลิศ เป็นธรรมประเสริฐ เป็นธรรมยอดเยี่ยม ภิกษุทั้งหลาย สงฆ์ หมู่ คณะ หรือที่ประชุมใหญ่ของมหาชนที่บัญญัติไว้มีประมาณเท่าใด บรรดาหมู่คณะเหล่านั้น พระสงฆ์สาวกของพระตถาคต คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ บุรุษบุคคล ๘...ฯลฯ...เป็นนาบุญของโลก บัณฑิตกล่าวว่าเป็นหมู่ที่เลิศ เป็นหมู่ที่ประเสริฐ เป็นหมู่ที่ยอดเยี่ยม

‘‘Sabbalokuttaro [Pg.163] satthā, dhammo ca kusalakkhato ;

Gaṇo ca narasīhassa, tāni tīṇi vississare.

พระศาสดาผู้ประเสริฐกว่าโลกทั้งปวง, พระธรรมที่ตรัสไว้ดีอันไม่มีโทษ, และพระสงฆ์หมู่แห่งพระนรสีห์, รัตนะ ๓ ประการนั้นยอดเยี่ยม

‘‘Samaṇapadumasañcayo gaṇo, dhammavaro ca vidūnaṃ sakkato;

Naravaradamako ca cakkhumā, tāni tīṇi lokassa uttari.

พระสงฆ์หมู่ผู้เป็นที่ประชุมแห่งสมณปทุม, พระธรรมอันประเสริฐที่บัณฑิตสักการะ, และพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ ผู้ทรงฝึกนรชนที่ประเสริฐ, รัตนะ ๓ ประการนั้นเป็นสิ่งที่ล้ำเลิศของโลก

‘‘Satthā ca appaṭisamo, dhammo ca sabbo nirupadāho;

Ariyo ca gaṇavaro, tāni khalu vississare tīṇi.

พระศาสดาผู้ไม่มีใครเปรียบ, พระธรรมทั้งสิ้นที่ไม่มีอุปัทวะ, และพระอริยสงฆ์หมู่ผู้ประเสริฐ, รัตนะ ๓ ประการนั้นยอดเยี่ยมโดยแท้

‘‘Saccanāmo jino khemo sabbābhibhū, saccadhammo natthañño tassa uttari;

Ariyasaṅgho niccaṃ viññūnaṃ pūjito, tāni tīṇi lokassa uttari.

พระชินเจ้าผู้มีพระนามว่าสัจจะ ผู้เกษม ผู้ครอบงำได้ทั้งหมด, พระสัจธรรมที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า, พระอริยสงฆ์ที่วิญญูชนบูชาอยู่เป็นนิตย์, รัตนะ ๓ ประการนั้นเป็นสิ่งที่ล้ำเลิศของโลก

‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti oghaṃ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งชาติ ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์ ทรงทราบหนทางเอก, ชนทั้งหลายในกาลก่อนข้ามโอฆะได้แล้วด้วยหนทางนี้, ชนเหล่าใดจักข้าม และกำลังข้ามอยู่ (ก็ด้วยหนทางนี้)

‘‘Taṃ tādisaṃ devamanussaseṭṭhaṃ;

Sattā namassanti visuddhipekkhā’’ti.

สัตว์ทั้งหลายผู้มุ่งหวังความบริสุทธิ์ ย่อมนอบน้อมพระองค์ผู้เช่นนั้น ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์

Ayaṃ thavoti.

นี้คือถวะ

Tattha lokiyaṃ suttaṃ dvīhi suttehi niddisitabbaṃ saṃkilesabhāgiyena ca vāsanābhāgiyena ca. Lokuttaraṃpi suttaṃ tīhi suttehi niddisitabbaṃ dassanabhāgiyena ca bhāvanābhāgiyena ca asekkhabhāgiyena ca. Lokiyañca lokuttarañca. Yasmiṃ sutte yaṃ yaṃ padaṃ dissati saṃkilesabhāgiyaṃ vā vāsanābhāgiyaṃ vā, tena tena lokiyanti niddisitabbaṃ, dassanabhāgiyaṃ vā bhāvanābhāgiyaṃ vā asekkhabhāgiyaṃ vā yaṃ yaṃ padaṃ dissati tena tena lokuttaranti niddisitabbaṃ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น พึงแสดงโลกิยสูตรด้วยสูตร ๒ สูตร คือ สังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร แม้โลกุตรสูตรก็พึงแสดงด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร ทั้งโลกิยะและโลกุตระ ในสูตรใดปรากฏบทใดๆ ว่าเป็นสังกิเลสภาคิยะหรือวาสนาภาคิยะ พึงแสดงบทนั้นๆ ว่าเป็นโลกิยะ ปรากฏบทใดๆ ว่าเป็นทัสสนภาคิยะ ภาวนาภาคิยะ หรืออเสกขภาคิยะ พึงแสดงบทนั้นๆ ว่าเป็นโลกุตระ

Vāsanābhāgiyaṃ [Pg.164] suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa suttassa nigghātāya, dassanabhāgiyaṃ suttaṃ vāsanābhāgiyassa suttassa nigghātāya, bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ dassanabhāgiyassa suttassa paṭinissaggāya, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ bhāvanābhāgiyassa suttassa paṭinissaggāya, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ.

วาสนาภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อข่มสังกิเลสภาคิยสูตร, ทัสสนภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อข่มวาสนาภาคิยสูตร, ภาวนาภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อสละทัสสนภาคิยสูตร, อเสกขภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อสละภาวนาภาคิยสูตร, อเสกขภาคิยสูตรเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

Lokuttaraṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānaṃ chabbīsatiyā puggalehi niddisitabbaṃ, te tīhi suttehi samanvesitabbā dassanabhāgiyena bhāvanābhāgiyena asekkhabhāgiyena cāti.

พึงแสดงโลกุตรสูตรอันเป็นที่ตั้งแห่งสัตว์ ด้วยบุคคล ๒๖ จำพวก, บุคคลเหล่านั้นพึงสืบสวนด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร

Tattha dassanabhāgiyaṃ suttaṃ pañcahi puggalehi niddisitabbaṃ ekabījinā kolaṃkolena sattakkhattuparamena saddhānusārinā dhammānusārinā cāti, dassanabhāgiyaṃ suttaṃ imehi pañcahi puggalehi niddisitabbaṃ. Bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ dvādasahi puggalehi niddisitabbaṃ sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipannena, sakadāgāminā, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipannena, anāgāminā, antarā parinibbāyinā, upahacca parinibbāyinā, asaṅkhāraparinibbāyinā, sasaṅkhāraparinibbāyinā, uddhaṃsotena akaniṭṭhagāminā, saddhāvimuttena, diṭṭhippattena, kāyasakkhinā cāti, bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ imehi dvādasahi puggalehi niddisitabbaṃ. Asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ navahi puggalehi niddisitabbaṃ saddhāvimuttena, paññāvimuttena, suññatavimuttena, animittavimuttena, appaṇihitavimuttena, ubhatobhāgavimuttena samasīsinā paccekabuddhasammāsambuddhehi cāti, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ imehi navahi puggalehi niddisitabbaṃ. Evaṃ lokuttaraṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānaṃ imehi chabbīsatiyā puggalehi niddisitabbaṃ.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น พึงแสดงทัสสนภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๕ จำพวก คือ เอกพีชี โกลังโกละ สัตตักขัตตุปรมะ สัทธานุสารี และธัมมานุสารี, พึงแสดงทัสสนภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๕ จำพวกนี้. พึงแสดงภาวนาภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๑๒ จำพวก คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล, พระสกทาคามี, ผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล, พระอนาคามี, อันตราปรินิพพายี, อุปหัจจปรินิพพายี, อสังขารปรินิพพายี, สสังขารปรินิพพายี, อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี, สัทธาวิมุต, ทิฏฐิปปัตตะ, และกายสักขี, พึงแสดงภาวนาภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๑๒ จำพวกนี้. พึงแสดงอเสกขภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๙ จำพวก คือ สัทธาวิมุต, ปัญญาวิมุต, สุญญตวิมุต, อนิมิตตวิมุต, อัปปณิหิตวิมุต, อุภโตภาควิมุต, สมสีสี, พระปัจเจกพุทธเจ้า, และพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พึงแสดงอเสกขภาคิยสูตรด้วยบุคคล ๙ จำพวกนี้. พึงแสดงโลกุตรสูตรอันเป็นที่ตั้งแห่งสัตว์ ด้วยบุคคล ๒๖ จำพวกนี้ ด้วยประการฉะนี้

Lokiyaṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānaṃ ekūnavīsatiyā puggalehi niddisitabbaṃ. Te caritehi niddiṭṭhā samanvesitabbā keci rāgacaritā, keci dosacaritā, keci mohacaritā, keci rāgacaritā ca dosacaritā ca, keci rāgacaritā ca mohacaritā ca, keci dosacaritā ca mohacaritā ca, keci rāgacaritā ca dosacaritā ca mohacaritā ca, rāgamukhe ṭhito rāgacarito, rāgamukhe ṭhito dosacarito, rāgamukhe ṭhito mohacarito, rāgamukhe ṭhito rāgacarito ca dosacarito ca mohacarito ca, dosamukhe ṭhito dosacarito, dosamukhe ṭhito mohacarito, dosamukhe ṭhito rāgacarito, dosamukhe ṭhito rāgacarito ca dosacarito [Pg.165] ca mohacarito ca, mohamukhe ṭhito mohacarito, mohamukhe ṭhito rāgacarito mohamukhe ṭhito dosacarito, mohamukhe ṭhito rāgacarito ca dosacarito ca mohacarito cāti, lokiyaṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānaṃ imehi ekūnavīsatiyā puggalehi niddisitabbaṃ.

โลกิยสูตรมีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยบุคคล ๑๙ จำพวก บุคคลเหล่านั้นที่แสดงไว้ด้วยจริต พึงสืบสวนหา คือ บางพวกเป็นราคจริต บางพวกเป็นโทสจริต บางพวกเป็นโมหจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริตและโทสจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริตและโมหจริต บางพวกเป็นทั้งโทสจริตและโมหจริต บางพวกเป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในราคะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในโทสะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโมหจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นราคจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นโทสจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า, บุคคลผู้เป็นทั้งราคจริต โทสจริต และโมหจริต ตั้งอยู่ในโมหะเป็นเบื้องหน้า ดังนี้ โลกิยสูตรมีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยบุคคล ๑๙ จำพวกเหล่านี้

Vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ sīlavantehi niddisitabbaṃ, te sīlavanto pañca puggalā pakatisīlaṃ samādānasīlaṃ cittappasādo samatho vipassanā cāti, vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ imehi pañcahi puggalehi niddisitabbaṃ.

วาสนาภาคิยสูตร พึงแสดงด้วยบุคคลผู้มีศีล, บุคคลผู้มีศีลเหล่านั้นมี ๕ จำพวก คือ ปกติศีล, สมาทานศีล, จิตตัปปสาทะ, สมถะ และวิปัสสนา. วาสนาภาคิยสูตร พึงแสดงด้วยบุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้

Lokuttaraṃ suttaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ tīhi suttehi niddisitabbaṃ dassanabhāgiyena bhāvanābhāgiyena asekkhabhāgiyena ca.

โลกุตตรสูตรมีธรรมเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยสูตร ๓ สูตร คือ ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร

Lokiyañca lokuttarañca sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca ubhayena niddisitabbaṃ, ñāṇaṃ paññāya niddisitabbaṃ paññindriyena paññābalena adhipaññāsikkhāya dhammavicayasambojjhaṅgena sammādiṭṭhiyā tīraṇāya santīraṇāya dhamme ñāṇena anvaye ñāṇena khaye ñāṇena anuppāde ñāṇena anaññātaññassāmītindriyena aññindriyena aññātāvindriyena cakkhunā vijjāya buddhiyā bhūriyā medhāya, yaṃ yaṃ vā pana labbhati, tena tena paññādhivacanena niddisitabbaṃ.

โลกิยสูตรและโลกุตตรสูตร ทั้งที่มีสัตวบัญญัติเป็นที่ตั้งและมีธรรมเป็นที่ตั้ง พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่าง ญาณพึงแสดงด้วยปัญญา คือ ด้วยปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ อธิปัญญาสิกขา ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ สัมมาทิฏฐิ ตีรณา สันตีรณา ธัมมญาณ อnvayaญาณ ขยญาณ อนุปปาทญาณ อนัญญাতัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ จักขุ วิชชา พุทธิ ภูริ เมธา หรืออีกอย่างหนึ่ง พึงแสดงด้วยชื่อของปัญญาชื่อใดๆ ที่จะพึงได้ ด้วยชื่อของปัญญานั้นๆ

Ñeyyaṃ atītānāgatapaccuppannehi ajjhattikabāhirehi hīnappaṇītehi dūrasantikehi saṅkhatāsaṅkhatehi kusalākusalābyākatehi saṅkhepato vā chahi ārammaṇehi niddisitabbaṃ. Ñāṇañca ñeyyañca tadubhayena niddisitabbaṃ, paññāpi ārammaṇabhūtā ñeyyaṃ, yaṃ kiñci ārammaṇabhūtaṃ ajjhattikaṃ vā bāhiraṃ vā, sabbaṃ taṃ saṅkhatena asaṅkhatena ca niddisitabbaṃ.

เญยยธรรม พึงแสดงด้วยธรรมที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ที่เป็นภายในและภายนอก, ที่เลวและประณีต, ที่ไกลและใกล้, ที่เป็นสังขตะและอสังขตะ, ที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต หรือโดยย่อ พึงแสดงด้วยอารมณ์ ๖. ญาณและเญยยธรรม พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น แม้ปัญญาที่เป็นอารมณ์ก็ชื่อว่าเญยยธรรม สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นอารมณ์ เป็นภายในหรือภายนอกก็ตาม ทั้งหมดนั้นพึงแสดงด้วยสังขตธรรมและอสังขตธรรม

Dassanaṃ bhāvanā sakavacanaṃ paravacanaṃ visajjanīyaṃ avisajjanīyaṃ kammaṃ vipākoti sabbattha tadubhayaṃ sutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbaṃ, yaṃ vā pana kiñci bhagavā aññataravacanaṃ bhāsati, sabbaṃ taṃ yathāniddiṭṭhaṃ dhārayitabbaṃ.

ในสูตรทั้งปวง คือ ทัสสนะ ภาวนา สกวจนะ ปรวจนะ วิสัชชนียะ อวิสัชชนียะ กรรม วิบาก เป็นต้น พึงพิจารณาแล้วแสดงธรรมทั้งสองอย่าง (สังขตะและอสังขตะ) ตามที่แสดงไว้แล้ว ตามที่จะพึงได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสอื่นใดไว้ก็ตาม ทั้งหมดนั้นพึงทรงจำไว้ตามที่ทรงแสดงแล้ว

Duvidho hetu yañca kammaṃ ye ca kilesā, samudayo kilesā. Tattha kilesā saṃkilesabhāgiyena suttena niddisitabbā. Samudayo saṃkilesabhāgiyena [Pg.166] ca vāsanābhāgiyena ca suttena niddisitabbo. Tattha kusalaṃ catūhi suttehi niddisitabbaṃ vāsanābhāgiyena dassanabhāgiyena bhāvanābhāgiyena asekkhabhāgiyena ca. Akusalaṃ saṃkilesabhāgiyena suttena niddisitabbaṃ. Kusalañca akusalañca tadubhayena niddisitabbaṃ. Anuññātaṃ bhagavato anuññātāya niddisitabbaṃ, taṃ pañcavidhaṃ saṃvaro pahānaṃ bhāvanā sacchikiriyā kappiyānulomoti, yaṃ dissati tāsu tāsu bhūmīsu, taṃ kappiyānulomena niddisitabbaṃ. Paṭikkhittaṃ bhagavatā paṭikkhittakāraṇena niddisitabbaṃ. Anuññātañca paṭikkhittañca tadubhayena niddisitabbaṃ. Thavo pasaṃsāya niddisitabbo. So pañcavidhena veditabbo bhagavato dhammassa ariyasaṅghassa ariyadhammānaṃ sikkhāya lokiyaguṇasampattiyāti. Evaṃ thavo pañcavidhena niddisitabbo.

เหตุมี ๒ อย่าง คือ กรรมและกิเลส, สมุทัยคือกิเลส. ในกรรมและกิเลสเหล่านั้น กิเลสพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตร. สมุทัยพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตรและวาสนาภาคิยสูตร. ในกุศลและอกุศลนั้น กุศลพึงแสดงด้วยสูตร ๔ สูตร คือ วาสนาภาคิยสูตร ทัสสนภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อกุศลพึงแสดงด้วยสังกิเลสภาคิยสูตร. กุศลและอกุศลพึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น. สิ่งที่ทรงอนุญาต พึงแสดงด้วยสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาต, สิ่งนั้นมี ๕ อย่าง คือ สังวร ประหาณ ภาวนา สัจฉิกิริยา กัปปิยานุโลม. สิ่งใดปรากฏในภูมินั้นๆ สิ่งนั้นพึงแสดงด้วยกัปปิยานุโลม. สิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงห้าม พึงแสดงด้วยเหตุที่ทรงห้าม. สิ่งที่ทรงอนุญาตและสิ่งที่ทรงห้าม พึงแสดงด้วยทั้งสองอย่างนั้น. ถวะ พึงแสดงด้วยการสรรเสริญ. ถวะนั้นพึงทราบว่ามี ๕ อย่าง คือ การสรรเสริญพระผู้มีพระภาค, พระธรรม, พระอริยสงฆ์, อริยธรรมทั้งหลาย, สิกขา และโลกิยคุณสมบัติ. ถวะพึงแสดงด้วย ๕ อย่างดังนี้

Indriyabhūmi navahi padehi niddisitabbā, kilesabhūmi navahi padehi niddisitabbā, evametāni aṭṭhārasa padāni honti nava padāni kusalāni nava padāni akusalānīti, tathāhi vuttaṃ ‘‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā, sāsanappaṭṭhāne’’ti. Tenāha āyasmā mahākaccāyano –

อินทริยภูมิ พึงแสดงด้วยบท ๙ บท, กิเลสภูมิ พึงแสดงด้วยบท ๙ บท, ด้วยประการฉะนี้ บทเหล่านี้จึงเป็น ๑๘ บท คือ บทที่เป็นกุศล ๙ บท บทที่เป็นอกุศล ๙ บท. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า “มูลบท ๑๘ บท พึงเห็นในที่ไหน? พึงเห็นในสาสนปัฏฐาน” เพราะเหตุนั้น ท่านพระมหากัจจายนะจึงกล่าวว่า –

‘‘Navahi ca padehi kusalā, navahi ca yujjanti akusalappakkhā;

Ete khalu mūlapadā, bhavanti aṭṭhārasa padānī’’ti.

“กุศลธรรมประกอบด้วยบท ๙ บท และฝ่ายอกุศลก็ประกอบด้วยบท ๙ บท, มูลบทเหล่านี้แล เป็นบท ๑๘ บท” ดังนี้

Niyuttaṃ sāsanappaṭṭhānaṃ.

สาสนปัฏฐาน ท่านประกอบไว้แล้ว

Ettāvatā samattā netti yā āyasmatā mahākaccāyanena bhāsitā bhagavatā anumoditā mūlasaṅgītiyaṃ saṅgītāti.

คัมภีร์เนตติที่ท่านพระมหากัจจายนะภาษิตไว้ ที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนา ที่พระเถระทั้งหลายสังคายนาไว้ในปฐมสังคายนา ก็สำเร็จลงด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Nettippakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

เนตติปกรณ์ จบแล้ว