| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो. Khuddakanikāye खुद्दकनिकाय Peṭakopadesapāḷi पेटकोपदेसपाळी 1. Ariyasaccappakāsanapaṭhamabhūmi १. आर्यसत्यप्रकाशन प्रथमभूमी Namo sammāsambuddhānaṃ paramatthadassīnaṃ परमार्थदर्शी (परम सत्याचे दर्शन घेणाऱ्या) सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो. Sīlādiguṇapāramippattānaṃ. शील इत्यादी गुणांच्या पारमितेला (पूर्णत्वाला) प्राप्त झालेल्यांना. 1. Duve [Pg.167] hetū duve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya – parato ca ghoso saccānusandhi, ajjhattañca yoniso manasikāro. Tattha katamo parato ghoso? Yā parato desanā ovādo anusāsanī saccakathā saccānulomo. Cattāri saccāni – dukkhaṃ samudayo nirodho maggo. Imesaṃ catunnaṃ saccānaṃ yā desanā sandassanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkiriyā pakāsanā – ayaṃ vuccati saccānulomo ghosoti. १. श्रावकाच्या सम्यग्दृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी दोन हेतू आणि दोन प्रत्यय (कारण) आहेत - इतरांकडून ऐकलेला घोष (परतोघोष) जो सत्याशी संबंधित आहे, आणि स्वतःच्या ठिकाणी असलेला योनिशो मनसिकार (योग्य विचार). त्यामध्ये परतोघोष कोणता? जी इतरांकडून होणारी देशना (उपदेश), ओवाद (अनुशासन), अनुशासनी (शिक्षण), सत्यकथा (सत्याची चर्चा) आणि सत्यानुकूल (सत्याला अनुकूल ज्ञान) आहे, तो परतोघोष होय. चार सत्ये आहेत - दुःख, समुदय, निरोध आणि मार्ग. या चार सत्यांची जी देशना (उपदेश), संदर्शना (दर्शन), विवरणा (स्पष्टीकरण), विभजना (विभागणी), उत्तानीक्रिया (स्पष्ट करणे) आणि प्रकाशना (प्रकट करणे) आहे, त्याला 'सत्यानुकूल घोष' असे म्हटले जाते. 2. Tattha katamo ajjhattaṃ yoniso manasikāro? २. त्यामध्ये अध्यात्म (स्वतःच्या ठिकाणी असलेला) योनिशो मनसिकार कोणता? Ajjhattaṃ yoniso manasikāro nāma yo yathādesite dhamme bahiddhā ārammaṇaṃ anabhinīharitvā yoniso manasikāro – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro. अध्यात्म योनिशो मनसिकार म्हणजे, उपदेशिलेल्या धर्मामध्ये बाह्य आरंभाला (विषयाला) मनात न आणता जो योनिशो मनसिकार (योग्य विचार) केला जातो, त्याला योनिशो मनसिकार असे म्हटले जाते. Taṃākāro yoniso dvāro vidhi upāyo. Yathā puriso sukkhe kaṭṭhe vigatasnehe sukkhāya uttarāraṇiyā thale abhimanthamānaṃ bhabbo jotissa adhigamāya. Taṃ kissa hetu. Yoniso aggissa adhigamāya. Evamevassa yamidaṃ dukkhasamudayanirodhamaggānaṃ aviparītadhammadesanaṃ manasikaroti – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro. तो प्रकार म्हणजे योनिशो द्वार, विधी आणि उपाय होय. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कोरड्या, रस नसलेल्या लाकडाला कोरड्या उत्तरारणीवर जमिनीवर घासून अग्नी प्राप्त करण्यास समर्थ होतो. ते कोणत्या कारणाने? योग्य पद्धतीने अग्नी प्राप्त करण्यासाठी. त्याचप्रमाणे, दुःख, समुदय, निरोध आणि मार्ग यांच्या अविपरीत (अचूक) धर्मदेशनेचा जो मनसिकार करतो, त्याला योनिशो मनसिकार असे म्हटले जाते. Yathā [Pg.168] tisso upamā pubbe assutā ca assutapubbā ca paṭibhanti. Yo hi koci kāmesu avītarāgoti…pe… duve upamā ayoniso kātabbā pacchimesu vuttaṃ. Tattha yo ca parato ghoso yo ca ajjhattaṃ yoniso manasikāro – ime dve paccayā. Parato ghosena yā uppajjati paññā – ayaṃ vuccati sutamayī paññā. Yā ajjhattaṃ yoniso manasikārena uppajjati paññā – ayaṃ vuccati cintāmayī paññāti. Imā dve paññā veditabbā. Purimakā ca dve paccayā. Ime dve hetū dve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya. ज्याप्रमाणे पूर्वी न ऐकलेल्या आणि अपूर्व अशा तीन उपमा स्पष्ट होतात. 'जो कोणी कामासक्तीतून मुक्त झालेला नाही...' इत्यादी... नंतरच्या दोन उपमा अयोनिशो मनसिकाराच्या संदर्भात सांगितल्या आहेत. त्यामध्ये जो परतोघोष आणि जो अध्यात्म योनिशो मनसिकार आहे - हे दोन प्रत्यय आहेत. परतोघोषाने जी प्रज्ञा उत्पन्न होते, तिला 'श्रुतमयी प्रज्ञा' असे म्हटले जाते. अध्यात्म योनिशो मनसिकाराने जी प्रज्ञा उत्पन्न होते, तिला 'चिंतामयी प्रज्ञा' असे म्हटले जाते. या दोन प्रज्ञा जाणाव्यात, आणि पूर्वीचे दोन प्रत्यय देखील. हे दोन हेतू आणि दोन प्रत्यय श्रावकाच्या सम्यग्दृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी आहेत. 3. Tattha parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ avijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na ca atthappaṭisaṃvedī yoniso manasikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ vijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Atthappaṭisaṃvedī ca yoniso manasikarissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Esa hetu etaṃ ārammaṇaṃ eso upāyo sāvakassa niyyānassa, natthañño. Soyaṃ na ca suttassa atthavijānanāya saha yutto nāpi ghosānuyogena parato ghosassa atthaṃ avijānantena sakkā uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanaṃ adhigantuṃ, tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā. Tattha pariyesanāya ayaṃ anupubbī bhavati soḷasa hārā, pañca nayā, aṭṭhārasa mūlapadāni. ३. त्यामध्ये, सत्याशी संबंधित उपदेशिलेल्या परतोघोषाचा अर्थ न जाणता कोणी अर्थप्रतिसंवेदी होईल, हे शक्य नाही. आणि अर्थप्रतिसंवेदी नसलेला मनुष्य योनिशो मनसिकार करेल, हेही शक्य नाही. परतोघोषाचा अर्थ जाणून अर्थप्रतिसंवेदी होईल, हे शक्य आहे. आणि अर्थप्रतिसंवेदी होऊन योनिशो मनसिकार करेल, हेही शक्य आहे. हाच हेतू, हेच आलंबन आणि हाच उपाय श्रावकाच्या संसारातून सुटकेसाठी (निर्वाणासाठी) आहे, दुसरा नाही. जर तो सूत्राच्या अर्थज्ञानाशी युक्त नसेल आणि घोषाच्या अभ्यासाशीही युक्त नसेल, तर परतोघोषाचा अर्थ न जाणणाऱ्या व्यक्तीला उत्तरिमनुष्यधर्म आणि आर्यज्ञानदर्शन प्राप्त करणे शक्य नाही. म्हणून, निर्वाण प्राप्त करू इच्छिणाऱ्याने श्रुतमयी प्रज्ञेने अर्थाचा शोध घेतला पाहिजे. त्या शोधाचा हा अनुक्रम आहे - सोळा हार, पाच नय आणि अठरा मूळपदे. Tatthāyaṃ uddānagāthā त्यामध्ये ही उद्दानगाथा आहे: Soḷasahārā nettī, pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi; Aṭṭhārasamūlapadā, kaccāyanagottaniddiṭṭhā. शासनाचा (धम्माचा) शोध घेणारी नेत्ती (मार्गदर्शक ग्रंथ) सोळा हार, पाच नय आणि अठरा मूळपदांनी युक्त आहे, जी कच्चायनगोत्राच्या (महाकच्चायन) थेरांनी दर्शविली आहे. 4. Tattha katame soḷasahārā? ४. त्यामध्ये सोळा हार कोणते आहेत? Desanā vicayo yutti padaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano – ime soḷasa hārā. देशना, विचय, युत्ती, पदट्ठान, लक्खण, चतुब्यूह, आवट्ट, विभत्ती, परिवत्तन, वेवचन, पण्णत्ती, ओतरण, सोधन, अधिट्ठान, परिक्खार आणि समारोपन - हे सोळा हार आहेत. Tattha uddānagāthā त्यामध्ये उद्दानगाथा: Desanā [Pg.169] vicayo yutti, padaṭṭhāno ca lakkhaṇo ; Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano. देशना, विचय, युत्ती, पदट्ठान आणि लक्खण; चतुब्यूह, आवट्ट, विभत्ती आणि परिवत्तन. Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano; Adhiṭṭhāno parikkhāro, samāropano soḷaso – ; वेवचन, पण्णत्ती, ओतरण आणि सोधन; अधिट्ठान, परिक्खार आणि सोळावा समारोपन. 5. Tattha katame pañca nayā? ५. त्यामध्ये पाच नय कोणते आहेत? Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkusoti. नंदियावट्ट, तिपुक्खल, सीहविक्कीळित, दिसालोचन आणि अंकुस. Tattha uddānagāthā त्यामध्ये उद्दानगाथा: Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo; Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo hoti so nayo. पहिला नंदियावट्ट, दुसरा तिपुक्खल; तिसरा नय सीहविक्कीळित नावाचा आहे. Disālocanamāhaṃsu, catuttho nayalañjako; Pañcamo aṅkuso nāma, sabbe pañca nayā gatā. चौथ्या नयला दिसालोचन म्हणतात; पाचवा अंकुस नावाचा आहे. हे सर्व पाच नय सांगितले आहेत. 6. Tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni? ६. त्यामध्ये अठरा मूळपदे कोणती आहेत? Avijjā taṇhā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññā samatho vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññā, imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. Tattha nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati. Nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. अविद्या, तृष्णा, लोभ, द्वेष, मोह, शुभसंज्ञा, सुखसंज्ञा, नित्यसंज्ञा, आत्मसंज्ञा, शमथ, विपश्यना, अलोभ, अद्वेष, अमोह, अशुभसंज्ञा, दुःखसंज्ञा, अनित्यसंज्ञा, अनात्मसंज्ञा - ही अठरा मूळपदे आहेत. त्यामध्ये नऊ पदे अकुशल आहेत, ज्यामध्ये सर्व अकुशल समाविष्ट होते. नऊ पदे कुशल आहेत, ज्यामध्ये सर्व कुशल समाविष्ट होते. Katamāni nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati? ती नऊ अकुशल पदे कोणती आहेत, ज्यामध्ये सर्व अकुशल समाविष्ट होते? Avijjā yāva attasaññā, imāni nava padāni akusalāni, yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati. अविद्येपासून आत्मसंज्ञेपर्यंतची ही नऊ अकुशल पदे आहेत, ज्यामध्ये सर्व अकुशल समाविष्ट होते. Katamāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati? ती नऊ कुशल पदे कोणती आहेत, ज्यामध्ये सर्व कुशल समाविष्ट होते? Samatho yāva anattasaññā, imāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. शमथापासून अनात्मसंज्ञेपर्यंतची ही नऊ कुशल पदे आहेत, ज्यामध्ये सर्व कुशल समाविष्ट होते. ही अठरा मूळपदे आहेत. Tattha imā uddānagāthā त्यामध्ये या उद्दानगाथा आहेत: Taṇhā [Pg.170] ca avijjā lobho, doso tatheva moho ca; Cattāro ca vipallāsā, kilesabhūmi nava padāni. तृष्णा, अविद्या, लोभ, द्वेष आणि तसेच मोह; आणि चार विपर्यास - ही नऊ पदे क्लेशभूमी आहेत. Ye ca satipaṭṭhānā samatho, vipassanā kusalamūlaṃ; Etaṃ sabbaṃ kusalaṃ, indriyabhūmi navapadāni. जे सतिपट्ठान, शमथ, विपश्यना आणि कुशलमूळ आहेत; हे सर्व कुशल असून, ही नऊ पदे इंद्रियभूमी आहेत. Sabbaṃ kusalaṃ navahi padehi yujjati, navahi ceva akusalaṃ; Ekake nava mūlapadāni, ubhayato aṭṭhārasa mūlapadāni. सर्व कुशल नऊ पदांशी जोडले जाते, आणि सर्व अकुशल देखील नऊ पदांशीच जोडले जाते; प्रत्येकात नऊ मूळपदे आहेत, दोन्ही मिळून अठरा मूळपदे होतात. Imesaṃ aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ yāni nava padāni akusalāni, ayaṃ dukkhasamudayo; yāni nava padāni kusalāni, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Iti samudayassa dukkhaṃ phalaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nirodhaṃ phalaṃ. Imāni cattāri ariyasaccāni bhagavatā bārāṇasiyaṃ desitāni. या अठरा मूळपदांपैकी जी नऊ अकुशल पदे आहेत, तो दुःखसमुदय आहे; जी नऊ कुशल पदे आहेत, तो दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग (प्रतिपदा) आहे. अशा प्रकारे, समुदयाचे फळ दुःख आहे, आणि दुःख निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे फळ निरोध आहे. ही चार आर्यसत्ये भगवंतांनी वाराणसी येथे उपदेशिली आहेत. 7. Tattha dukkhassa ariyasaccassa aparimāṇāni akkharāni padāni byañjanāni ākārāni niruttiyo niddesā desitā etassevatthassa saṅkāsanāya pakāsanāya vivaraṇāya vibhajanāya uttānīkammatāya paññāpanāyāti yā evaṃ sabbesaṃ saccānaṃ. Iti ekamekaṃ saccaṃ aparimāṇehi akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesehi pariyesitabbaṃ, tañca byañjanaṃ atthaputhuttena pana attheva byañjanaputhuttena. ७. त्या (चार आर्यसत्यां)मध्ये, दुःख आर्यसत्याचे अनंत अक्षरे, पदे, व्यंजने, आकार, निरुक्ती आणि निर्देश याच अर्थाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी, प्रकाशन करण्यासाठी, विवरणासाठी, विभाजनासाठी, स्पष्टीकरणासाठी आणि प्रज्ञापनासाठी उपदेशिले आहेत; याचप्रमाणे सर्व सत्यांचेही आहे. अशा प्रकारे, प्रत्येक सत्य हे अनंत अक्षरे, पदे, व्यंजने, आकार, निरुक्ती आणि निर्देश यांच्याद्वारे शोधले पाहिजे; आणि ते व्यंजन अर्थाच्या विविधतेने आणि अर्थ व्यंजनाच्या विविधतेने शोधले पाहिजे। Yo hi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘‘ahaṃ idaṃ dukkhaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paññapessāmī’’ti tassa taṃ vācāvatthukamevassa pucchito ca na sampāyissati. Evaṃ saccāni. Yañca rattiṃ bhagavā abhisambuddho, yañca rattiṃ anupādāya parinibbuto, etthantare yaṃ kiñci bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ, sabbaṃ taṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Na kiñci buddhānaṃ bhagavantānaṃ [Pg.171] dhammadesanāya dhammacakkato bahiddhā, tassa sabbaṃ suttaṃ ariyadhammesu pariyesitabbaṃ. Tattha pariggaṇhanāya ālokasabhāni cattāri ariyasaccāni thāvarāni imāni. जो कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण असे म्हणेल की, 'मी या दुःखाचा प्रत्यक्ष अनुभव न घेता (किंवा अव्हेरून) दुसऱ्या दुःखाची प्रज्ञापना करीन (ते स्पष्ट करीन)', तर त्याचे ते बोलणे केवळ शब्दांचेच खेळ ठरेल आणि विचारले असता तो ते सिद्ध करू शकणार नाही. अशी ही सत्ये आहेत. ज्या रात्री भगवंतांनी पूर्ण संबोधी प्राप्त केली आणि ज्या रात्री ते उपादानरहित होऊन परिनिर्वाण पावले, या दरम्यानच्या काळात भगवंतांनी जे काही सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल भाष्य केले, ते सर्व धम्मचक्रच प्रवर्तित केले गेले आहे. बुद्ध भगवंतांच्या धम्मदेशनेमध्ये धम्मचक्राच्या बाहेर काहीही नाही. म्हणून ते सर्व सुत्त आर्यधम्मांमध्ये (आर्यसत्यांमध्ये) शोधले पाहिजे. त्यामध्ये आकलन करण्यासाठी शेकडो प्रकाशासमान असणारी ही चार आर्यसत्ये अढळ आहेत। Tattha katamaṃ dukkhaṃ? Jāti jarā byādhi maraṇaṃ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Tatthāyaṃ lakkhaṇaniddeso, pātubhāvalakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, dukkhadukkhatālakkhaṇo byādhi, cutilakkhaṇaṃ maraṇaṃ, piyavippayogavipariṇāmaparitāpanalakkhaṇo soko, lālappanalakkhaṇo paridevo, kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, cittasampīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, kilesaparidahanalakkhaṇo upāyāso, amanāpasamodhānalakkhaṇo appiyasampayogo, manāpavinābhāvalakkhaṇo piyavippayogo, adhippāyavivattanalakkhaṇo alābho, apariññālakkhaṇā pañcupādānakkhandhā, paripākacutilakkhaṇaṃ jarāmaraṇaṃ, pātubhāvacutilakkhaṇaṃ cutopapatti, paṭisandhinibbattanalakkhaṇo samudayo, samudayaparijahanalakkhaṇo nirodho, anusayasamucchedalakkhaṇo maggo. Byādhilakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sañjānanalakkhaṇo samudayo, niyyānikalakkhaṇo maggo, santilakkhaṇo nirodho. Appaṭisandhibhāvanirodhalakkhaṇā anupādisesā nibbānadhātu, dukkhañca samudayo ca, dukkhañca nirodho ca, dukkhañca maggo ca, samudayo ca dukkhañca, samudayo ca nirodho ca, samudayo ca maggo ca, nirodho ca samudayo ca, nirodho ca dukkhañca, nirodho ca maggo ca, maggo ca nirodho ca, maggo ca samudayo ca, maggo ca dukkhañca. त्यामध्ये दुःख कोणते? जन्म, जरा (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण), मरण आणि संक्षेपाने पाच उपादानस्कंध हे दुःख आहेत. त्यामध्ये हा लक्षणांचा निर्देश आहे: जन्म हा प्रकट होण्याच्या लक्षणाचा आहे; जरा ही परिपक्व होण्याच्या (झीज होण्याच्या) लक्षणाची आहे; व्याधी ही दुःख-दुःखतेच्या (अतिशय पीडा देण्याच्या) लक्षणाची आहे; मरण हे च्युती (नाशाच्या) लक्षणाचे आहे; शोक हा प्रिय व्यक्तीचा वियोग, विपरिणाम आणि संतापाच्या लक्षणाचा आहे; परिदेव (विलाप) हा विलाप करण्याच्या लक्षणाचा आहे; दुःख हे शरीराला पीडा देण्याच्या लक्षणाचे आहे; दोमनस्स (मानसिक दुःख) हे चित्ताला पीडा देण्याच्या लक्षणाचे आहे; उपायास (हताशपणा) हा क्लेशांनी जळण्याच्या लक्षणाचा आहे; अप्रिय संप्रयोग हा अप्रिय गोष्टींच्या एकत्र येण्याच्या लक्षणाचा आहे; प्रिय विप्रयोग हा प्रिय गोष्टींच्या वियोगाच्या लक्षणाचा आहे; अलाभ हा इच्छेच्या विपरित होण्याच्या लक्षणाचा आहे; पाच उपादानस्कंध हे अपरिज्ञानाच्या लक्षणाचे आहेत; जरामरण हे परिपक्वता आणि च्युतीच्या लक्षणाचे आहे; च्युती आणि उत्पत्ती हे प्रकट होणे आणि च्युती होण्याच्या लक्षणाचे आहे; समुदय हा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घडवून आणण्याच्या लक्षणाचा आहे; निरोध हा समुदयाचा त्याग करण्याच्या (किंवा पूर्णपणे जाणण्याच्या) लक्षणाचा आहे; मार्ग हा अनुशायांचा (सुप्त क्लेशांचा) समूळ उच्छेद करण्याच्या लक्षणाचा आहे। दुःख हे व्याधीच्या (पीडेच्या) लक्षणाचे आहे; समुदय हा संचित करण्याच्या लक्षणाचा आहे; मार्ग हा मुक्तीच्या लक्षणाचा आहे; निरोध हा शांतीच्या लक्षणाचा आहे। अनुपादिशेष निर्वाणधातू ही पुनर्जन्म न होण्याच्या आणि संसाराच्या बंधनातून मुक्त होण्याच्या लक्षणाची आहे। आणि दुःख व समुदय, दुःख व निरोध, दुःख व मार्ग, समुदय व दुःख, समुदय व निरोध, समुदय व मार्ग, निरोध व समुदय, निरोध व दुःख, निरोध व मार्ग, मार्ग व निरोध, मार्ग व समुदय, मार्ग व दुःख। 8. Tatthimāni suttāni. ८. त्यामध्ये ही सुत्ते आहेत. ‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo; Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. “मनुष्य ज्या पहिल्या रात्री मातेच्या गर्भात वास करतो, तेव्हापासूनच तो (मृत्यूच्या दिशेने) पुढे जात राहतो; तो पुढे जात असताना कधीही मागे फिरत नाही.” Aṭṭhimā, ānanda, dānupapattiyo ekuttarike suttaṃ – ayaṃ jāti. “हे आनंदा, या दानाच्या आठ उत्पत्ती आहेत,” हे एकुत्तरिक निकायातील सुत्त आहे – हा जन्म (जाती) होय. Tattha katamā jarā? त्यामध्ये जरा (वृद्धत्व) कोणती? Acaritvā brahmacariyaṃ, aladdhā yobbane dhanaṃ; Jiṇṇakoñcāva jhāyanti, khīṇamaccheva pallale. तारुण्यात ब्रह्मचर्याचे आचरण न केल्यामुळे आणि धन प्राप्त न केल्यामुळे, मासे संपलेल्या चिखलाच्या डबक्यात पंख तुटलेल्या वृद्ध क्रौंच पक्ष्याप्रमाणे ते चिंतातूर होऊन बसतात. Pañca pubbanimittāni devesu – ayaṃ jarā. देवांमध्ये पाच पूर्वनिमित्ते (मृत्यूची चिन्हे) प्रकट होतात – ही जरा (वृद्धत्व) होय. Tattha [Pg.172] katamo byādhi? त्यामध्ये व्याधी (आजारपण) कोणती? Sāmaṃ tena kuto rāja, tuvampi jarāyanti vedesi; Khattiya kammassa phalo, loko na hi kammaṃ panayati. “हे राजा, तू स्वतः देखील वृद्ध होत आहेस असे म्हणालास; हे क्षत्रिय, हा लोक कर्माचे फळ आहे, कारण कर्माला टाळता येत नाही.” Tayo gilānā – ayaṃ byādhi. तीन प्रकारचे रोगी – ही व्याधी होय. Tattha katamaṃ maraṇaṃ? त्यामध्ये मरण कोणते? Yathāpi kumbhakārassa, kataṃ mattikabhājanaṃ; Khuddakañca mahantañca, yaṃ pakkaṃ yañca āmakaṃ; Sabbaṃ bhedanapariyantaṃ, evaṃ maccāna jīvitaṃ. ज्याप्रमाणे कुंभाराने बनवलेली मातीची भांडी, मग ती लहान असोत वा मोठी, भाजलेली असोत वा कच्ची, त्या सर्वांचा शेवट फुटण्यातच होतो; त्याचप्रमाणे मर्त्य मानवांचे जीवन मरणातच संपणारे आहे. Mamāyite passatha phandamāne, maccheva appodake khīṇasote; Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno. पाणी कमी असलेल्या आणि प्रवाह आटलेल्या डबक्यातील माशांप्रमाणे, 'माझे माझे' म्हणून आसक्त असलेल्या आणि तडफडणाऱ्या प्राण्यांना पहा; हे पाहून, भवांमध्ये (अस्तित्वाच्या रूपांमध्ये) कोणतीही आसक्ती न ठेवता, 'माझेपणा' विरहित होऊन आचरण करावे. Udakappanasuttaṃ – idaṃ maraṇaṃ. उदकप्पन सुत्त – हे मरण होय. Tattha katamo soko? त्यामध्ये शोक कोणता? Idha socati pecca socati, pāpakārī ubhayattha socati; So socati so vihaññati, disvā kammakiliṭṭhamattano. पाप करणारा मनुष्य या लोकात शोक करतो, परलोकात शोक करतो, तो दोन्ही ठिकाणी शोक करतो; स्वतःचे मलीन (पाप) कर्म पाहून तो शोक करतो आणि पीडित होतो. Tīṇi duccaritāni – ayaṃ soko. तीन दुश्चरिते – हा शोक होय. Tattha katamo paridevo? त्यामध्ये परिदेव (विलाप) कोणता? Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā; Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṃsu bhavissāma ito cutāse. भोगविलासात आसक्त, मग्न, मोहित, कृपण आणि अयोग्य मार्गावर चालणारे लोक, जेव्हा दुःखाने ग्रासले जातात, तेव्हा विलाप करतात की, 'इथून च्युत (मृत) झाल्यावर आमचे काय होईल?' Tisso vipattiyo – ayaṃ paridevo. तीन विपत्ती – हा परिदेव (विलाप) होय. Tattha [Pg.173] katamaṃ dukkhaṃ? त्यामध्ये दुःख कोणते? Sataṃ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā; Jalitā jātavedāva, accisaṅghasamākulā. शंभर तापलेले लोखंडी खिळे टोचल्याप्रमाणे, पेटलेल्या अग्नीसारख्या आणि ज्वालांच्या समूहाने वेढलेल्या वेदना सर्वांना आपापल्या शरीरात सहन कराव्या लागतात. Mahā vata so pariḷāho saṃyuttake suttaṃ saccasaṃyuttesu – idaṃ dukkhaṃ. “खरोखर तो मोठा संताप (दाह) आहे,” हे संयुक्त निकायातील सच्चसंयुत्तातील सुत्त आहे – हे दुःख होय. Tattha katamaṃ domanassaṃ? त्यामध्ये दोमनस्स (मानसिक दुःख) कोणते? Saṅkappehi pareto so, kapaṇo viya jhāyati; Sutvā paresaṃ nigghosaṃ, maṅku hoti tathāvidho. वाईट विचारांनी ग्रस्त असलेला तो मनुष्य एखाद्या दीन माणसाप्रमाणे चिंता करत बसतो; इतरांचे निंदात्मक शब्द ऐकून तशा प्रकारचा मनुष्य खिन्न (उदास) होतो. Dveme tapanīyā dhammā – idaṃ domanassaṃ. हे दोन पश्चात्ताप देणारे धम्म आहेत – हे दोमनस्स (मानसिक दुःख) होय. Tattha katamo upāyāso? त्यामध्ये उपायास (हताशपणा) कोणता? Kammārānaṃ yathā ukkā, anto ḍayhati no bahi; Evaṃ ḍayhati me hadayaṃ, sutvā nibbattamambujaṃ. ज्याप्रमाणे लोहाराची भट्टी आतून जळते पण बाहेरून जळत नाही, त्याचप्रमाणे शांत झालेल्या मनाच्या व्यक्तीविषयी ऐकून माझे हृदय आतून जळत आहे. Tayo aggī – ayaṃ upāyāso. तीन अग्नी – हा उपायास (हताशपणा) होय. Tattha katamo appiyasampayogo? त्यामध्ये अप्रिय संप्रयोग कोणता? Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati; Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggatiṃ. ज्याप्रमाणे लोखंडापासूनच गंज उत्पन्न होतो आणि तो त्या लोखंडालाच खाऊन टाकतो; त्याचप्रमाणे अतिशय वाईट आचरण करणाऱ्या मनुष्याला त्याचे स्वतःचेच कर्म दुर्गतीकडे घेऊन जाते. Dveme tathāgataṃ abbhācikkhanti, ekuttarike suttaṃ dukesu – ayaṃ appiyasampayogo. “हे दोन प्रकारचे लोक तथागतांवर खोटा आरोप करतात,” हे एकुत्तरिक निकायातील दुक निपातातील सुत्त आहे – हा अप्रिय संप्रयोग होय. Tattha katamo piyavippayogo? त्यामध्ये प्रिय विप्रयोग कोणता? Supinena yathāpi saṅgataṃ, paṭibuddho puriso na passati; Evampi piyāyitaṃ janaṃ, petaṃ kālaṅkataṃ na passati. ज्याप्रमाणे स्वप्नात झालेली भेट जागा झालेला मनुष्य पुन्हा पाहू शकत नाही; त्याचप्रमाणे प्रिय व्यक्ती मृत झाल्यावर मनुष्य तिला पुन्हा पाहू शकत नाही. Te devā cavanadhammaṃ viditvā tīhi vācāhi anusāsanti. Ayaṃ piyavippayogo. ते देव (त्या देवाचा) च्युत होण्याचा स्वभाव जाणून तीन वाक्यांनी उपदेश करतात – हा प्रिय विप्रयोग होय. Yampicchaṃ [Pg.174] na labhati, tisso māradhītaro; Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno; Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati. जे इच्छितो ते न मिळणे (हे दुःख आहे). मारच्या तीन कन्या (असे म्हणतात) – भोग विलासाची तीव्र इच्छा करणाऱ्या त्या प्राण्याचे जर ते भोग नष्ट झाले, तर तो बाण लागलेल्या मनुष्याप्रमाणे तडफडतो. Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. संक्षेपाने पाच उपादानस्कंध हे दुःख आहेत. Cakkhu sotañca ghānañca, jivhā kāyo tato manaṃ; Ete lokāmisā ghorā, yattha sattā puthujjanā. चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय आणि मन – हे जगातील भयंकर आमिष (मोह) आहेत, ज्यामध्ये सामान्य लोक (पृथग्जन) आसक्त असतात. Pañcime bhikkhave khandhā – idaṃ dukkhaṃ. भिक्खूहो, हे पाच स्कंध आहेत – हे दुःख आहे. Tattha katamā jarā ca maraṇañca? त्यात, जरा आणि मरण कोणते आहे? Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, oraṃ vassasatāpi mīyate ; Atha vāpi akicchaṃ jīvitaṃ, atha kho so jarasāpi mīyate. खरोखर, हे जीवन अल्प आहे, शंभर वर्षांच्या आतही मनुष्य मरतो; किंवा जरी जीवन कष्टप्रद असले, तरीही तो वृद्धत्वामुळे मरतोच. Saṃyuttake pasenadisaṃyuttake suttaṃ ayyikā me kālaṅkatā – ayaṃ jarā ca maraṇañca. संयुत्त निकायातील पसेनदि-संयुत्तातील सूत्त – 'माझी आजी कालवश झाली' – ही जरा आणि मरण आहे. Tattha katamā cuti ca upapatti ca? त्यात, च्युती आणि उपपत्ती कोणती आहे? ‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ; Yathākammaṃ gamissanti, attakammaphalūpagā’’ti. – “सर्व प्राणी मरणार आहेत, कारण जीवनाचा अंत मरण आहे; ते आपापल्या कर्माच्या फळानुसार, कर्माप्रमाणे गती प्राप्त करतील.” Ayaṃ cuti ca upapatti ca. ही च्युती आणि उपपत्ती आहे. Imehi suttehi ekasadisehi ca aññehi navavidhaṃ suttaṃ taṃ anupaviṭṭhehi lakkhaṇato dukkhaṃ ñatvā sādhāraṇañca asādhāraṇañca dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi vā byākaraṇaṃ – idaṃ dukkhaṃ. या सूत्तांद्वारे आणि अशाच प्रकारच्या इतर सूत्तांद्वारे नऊ प्रकारच्या सूत्तांचे निर्देश केले पाहिजेत. त्या समाविष्ट केलेल्या सूत्तांद्वारे लक्षणावरून दुःख जाणून, साधारण आणि असाधारण दुःख-आर्यसत्य निर्देशित केले पाहिजे. गाथांद्वारे गाथांचे अनुमान केले पाहिजे, आणि व्याकरणाद्वारे व्याकरणाचे – हे दुःख आहे. 9. Tattha katamo dukkhasamudayo? ९. त्यात, दुःखसमुदय कोणता आहे? Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, saṃyojane vajjamapassamānā; Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ. कामामध्ये आसक्त असलेले प्राणी, काम-आसक्तीने बांधलेले, संयोजनांमधील दोष न पाहणारे; संयोजनांच्या आसक्तीत अडकलेले प्राणी कधीही या विस्तीर्ण आणि अथांग ओघाला पार करू शकत नाहीत. Cattāro āsavā suttaṃ – ayaṃ dukkhasamudayo. चार आसवांचे सूत्त – हा दुःखसमुदय आहे. Tattha [Pg.175] katamo dukkhanirodho? त्यात, दुःखनिरोध कोणता आहे? Yamhi na māyā vasatī na māno,Yo vītalobho amamo nirāso,Panuṇṇakodho abhinibbutatto; So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhu. ज्याच्यामध्ये माया आणि मान वास करत नाही, जो लोभरहित, ममतारहित आणि आशारहित आहे, ज्याचा क्रोध नष्ट झाला आहे आणि ज्याचे चित्त शांत झाले आहे; तोच ब्राह्मण, तोच श्रमण आणि तोच भिक्खू होय. Dvemā vimuttiyo, rāgavirāgā ca cetovimutti; avijjāvirāgā ca paññāvimutti – ayaṃ nirodho. ह्या दोन विमुक्ती आहेत – रागाच्या विरागामुळे चेतोविमुक्ती; आणि अविद्येच्या विरागामुळे प्रज्ञाविमुक्ती – हा निरोध आहे. Tattha katamo maggo? त्यात, मार्ग कोणता आहे? Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā; Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, mārassetaṃ pamohanaṃ. हाच मार्ग आहे, दुसरा नाही, जो दृष्टीच्या विशुद्धीसाठी आहे; हा आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे, जो माराला मोहित करणारा आहे. Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā – ayaṃ maggo. भिक्खूहो, हे सात बोज्झंग आहेत – हा मार्ग आहे. Tattha katamāni cattāri ariyasaccāni? त्यात, चार आर्यसत्ये कोणती आहेत? ‘‘Ye dhammā hetuppabhavā, tesaṃ hetuṃ tathāgato āha; Tesañca yo nirodho, evaṃvādī mahāsamaṇo’’ti. “जे धर्म कारणापासून उत्पन्न होतात, त्यांचे कारण तथागतांनी सांगितले आहे; आणि त्यांचा जो निरोध आहे, तोही त्यांनी सांगितला आहे, असे सांगणारे महाश्रमण आहेत.” Hetuppabhavā dhammā dukkhaṃ, hetusamudayo, yaṃ bhagavato vacanaṃ. Ayaṃ dhammo yo nirodho, ye hi keci saṃyojaniyesu dhammesu assadānupassino viharanti. Kilesā taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Tattha yaṃ saṃyojanaṃ – ayaṃ samudayo. Ye saṃyojaniyā dhammā ye ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti – idaṃ dukkhaṃ. Yā saṃyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassanā – ayaṃ maggo. Parimuccati jātiyā jarāya byādhīhi maraṇehi sokehi paridevehi yāva upāyāsehi – idaṃ nibbānaṃ. Imāni cattāri saccāni. कारणापासून उत्पन्न होणारे धर्म म्हणजे दुःख, कारण म्हणजे समुदय, हे भगवंतांचे वचन आहे. जो निरोध आहे तो हा धर्म आहे. जे कोणी संयोजनीय धर्मांमध्ये आस्वादाचे दर्शन घेत विहरतात, त्यांची क्लेशकारक तृष्णा वाढते, तृष्णेमुळे उपादान वाढते... अशा प्रकारे या केवळ दुःखसमूहाचा समुदय होतो. त्यात जे संयोजन आहे – तो समुदय आहे. जे संयोजनीय धर्म आहेत आणि जे शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य व उपायास उत्पन्न होतात – ते दुःख आहे. संयोजनीय धर्मांमध्ये जी आदीनवानुपस्सना आहे – तो मार्ग आहे. जो जाती, जरा, व्याधी, मरण, शोक, परिदेव आणि उपायासांपासून मुक्त होतो – ते निर्वाण आहे. ही चार सत्ये आहेत. Tattha katamā anupādisesā nibbānadhātu? त्यात, अनुपादिशेष निर्वाणधातू कोणती आहे? Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, taṃ hi vā natthi yena naṃ paññapeyya; Sabbasaṅgānaṃ samūhatattā vidū, sitā vādasatassu sabbe. जो अस्तंगत झाला आहे, त्याचे कोणतेही प्रमाण नाही; कारण त्याच्यासाठी असे काहीही उरलेले नाही ज्याद्वारे त्याचे वर्णन केले जाऊ शकेल. सर्व आसक्तींचे समूळ उच्चाटन झाल्यामुळे, सर्व ज्ञानी लोक शेकडो वादांच्या पलीकडे जाऊन शांत झाले आहेत. Saṃyuttake godhikasaṃyuttaṃ. संयुत्त निकायातील गोधिक-संयुत्त. Imāni [Pg.176] asādhāraṇāni suttāni. Yahiṃ yahiṃ saccāni niddiṭṭhāni, tahiṃ tahiṃ saccalakkhaṇato otāretvā aparimāṇehi byañjanehi so attho pariyesitabbo. Tattha atthānuparivatti byañjanena puna byañjanānuparivatti atthena tassa ekamekassa aparimāṇāni byañjanāni imehi suttehi yathānikkhittehi cattāri ariyasaccāni niddisitabbāni. Pañcanikāye anupaviṭṭhāhi gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇena byākaraṇaṃ. Imāni asādhāraṇāni suttāni. ही असाधारण सूत्ते आहेत. ज्या ज्या सूत्तांमध्ये सत्यांचे निर्देश केले आहेत, त्या त्या सूत्तांमध्ये सत्यांच्या लक्षणांनुसार अर्थाचे अवतरण करून, अमर्याद व्यंजनांद्वारे तो अर्थ शोधला पाहिजे. तेथे व्यंजनाद्वारे अर्थाचे अनुवर्तन आणि पुन्हा अर्थाद्वारे व्यंजनाचे अनुवर्तन शोधले पाहिजे. या सूत्तांमध्ये जसे मांडले आहे, त्यानुसार प्रत्येक सत्याचे आणि अमर्याद व्यंजनांचे, तसेच चार आर्यसत्यांचे निर्देश केले पाहिजेत. पाच निकायांमध्ये समाविष्ट असलेल्या गाथांद्वारे गाथांचे अनुमान केले पाहिजे, आणि व्याकरणाद्वारे व्याकरणाचे. ही असाधारण सूत्ते आहेत. Tesaṃ imā uddānagāthā त्यांच्या या उद्दानगाथा आहेत: Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, aṭṭha dānūpapattiyo; Pañca pubbanimittāni, khīṇamacchaṃva pallalaṃ. ‘यमेकरत्तिं’ (ज्या एका रात्री प्रथम गर्भात वास करतो), आठ दान-उपपत्ती, पाच पूर्वनिमित्ते, आणि मासे संपलेल्या चिखलाच्या डबक्याप्रमाणे. Sāmaṃ tena kuto rāja, tayo devā gilānakā; Yathāpi kumbhakārassa, yathā nadidakappanaṃ. ‘सामं तेन कुतो राज’ (सामंत राजाकडून भय कोठून असणार?), तीन आजारी देवदूत, कुंभाराच्या घटाप्रमाणे, आणि पाणी नसलेल्या नदीप्रमाणे. Idha socati pecca socati, tīṇi duccaritāni ca; Kāmesu giddhā pasutā, yāva tisso vipattiyo. ‘इध सोचति पेच्च सोचति’ (येथे शोक करतो, परलोकात शोक करतो), तीन दुश्चरिते, कामामध्ये आसक्त व मग्न असलेले, आणि तीन विपत्तींपर्यंत. Sataṃ āsi ayosaṅkū, pariḷāho mahattaro; Saṅkappehi pareto so, tattha tapaniyehi ca. लोखंडाच्या तापलेल्या खिळ्याप्रमाणे शंभर वर्षे वेदना भोगणारा, तीव्र परिदाह असणारा, जो संकल्पांनी पीडित आहे, आणि तेथे तापदायक दुःखांनी पीडित आहे. Kammārānaṃ yathā ukkā, tayo aggī pakāsitā; Ayato malamuppannaṃ, abbhakkhānaṃ tathāgate. लोहाराच्या भट्टीतून निघणाऱ्या ठिणगीप्रमाणे, तीन अग्नींचे प्रकाशन, लोखंडापासून उत्पन्न होणारा गंज, आणि तथागतांवरील खोटा आरोप. Tividhaṃ devānusāsanti, supinena saṅgamo yathā; Tisso ceva māradhītā, sallaviddhova ruppati. देव तीन प्रकारे उपदेश करतात, स्वप्नातील भेटीप्रमाणे, माराच्या तीन कन्या, आणि बाण लागलेल्या माणसाप्रमाणे तडफडणारा. Cakkhu sotañca ghānañca, pañcakkhandhā pakāsitā; Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, ayyikā me mahallikā. चक्षू, श्रोत्र आणि घ्राण, पाच स्कंध प्रकाशित केले आहेत; खरोखर हे जीवन अल्प आहे, माझी वृद्ध आजी. Sabbe sattā marissanti, upapatti cuticayaṃ; Kāmesu sattā pasutā, āsavehi catūhi ca. सर्व प्राणी मरणार आहेत, ही उपपत्ती आणि च्युती; कामामध्ये मग्न असलेले प्राणी, आणि चार आसव. Yamhi na māyā vasati, dvemā cetovimuttiyo; Eseva maggo natthañño, bojjhaṅgā ca sudesitā. ज्याच्यामध्ये माया वास करत नाही, ह्या दोन चेतोविमुक्ती; हाच मार्ग आहे, दुसरा नाही, आणि चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेले बोज्झंग. Atthaṅgatassa [Pg.177] na pamāṇamatthi, godhiko parinibbuto; Ye dhammā hetuppabhavā, saṃyojanānupassino. अस्तंगत झालेल्याचे कोणतेही प्रमाण नाही, गोधिक परिनिर्वाण पावला; जे धर्म कारणापासून उत्पन्न होतात, आणि संयोजनांचे वारंवार दर्शन घेणारा. Imā dasa tesaṃ uddānagāthā. या दहा त्यांच्या उद्दानगाथा आहेत. 10. Tatthimāni sādhāraṇāni suttāni yesu suttesu sādhāraṇāni saccāni desitāni anulomampi paṭilomampi vomissakampi. Tattha ayaṃ ādi. १०. त्यात ही साधारण सूत्ते आहेत, ज्या सूत्तांमध्ये अनुलोम, प्रतिलोम आणि मिश्र रूपाने साधारण सत्यांचा उपदेश केला आहे. त्यात ही सुरुवात आहे. Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]Vivicchā pamādā nappakāsati; Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhayaṃ. “अविद्येने झाकलेला हा लोक, हे अजिता! (भगवंतांनी म्हटले), संशय आणि प्रमादामुळे प्रकाशित होत नाही; मी तृष्णेला त्याचे लेपन म्हणतो आणि दुःख हे त्याचे मोठे भय आहे असे सांगतो.” Tattha yā avijjā ca vivicchā ca, ayaṃ samudayo. Yaṃ mahabbhayaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca. ‘‘Saṃyojanaṃ saṃyojaniyā ca dhammā’’ti saṃyuttake cittasaṃyuttakesu byākaraṇaṃ. Tattha yaṃ saṃyojanaṃ, ayaṃ samudayo. Ye saṃyojaniyā dhammā, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca. त्यात जी अविद्या आणि विचिकित्सा आहे, तो समुदय आहे. जे मोठे भय आहे, ते दुःख आहे. ही दोन सत्ये आहेत – दुःख आणि समुदय. संयुत्त निकायातील चित्त-संयुत्तामध्ये 'संयोजन आणि संयोजनीय धर्म' असे स्पष्टीकरण आहे. त्यात जे संयोजन आहे, तो समुदय आहे. जे संयोजनीय धर्म आहेत, ते दुःख आहे. ही दोन सत्ये आहेत – दुःख आणि समुदय. Tattha katamaṃ dukkhañca nirodho ca? त्यात, दुःख आणि निरोध कोणते आहे? Ucchinnabhavataṇhassa, netticchinnassa bhikkhuno; Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo. ज्याची भव-तृष्णा नष्ट झाली आहे आणि ज्याने (संसाराची) आसक्तीरूपी दोरी तोडून टाकली आहे, अशा भिक्षूचा जन्म-संसार क्षीण झाला आहे; आता त्याला पुनर्भव (पुनर्जन्म) नाही. Yaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yo bhavataṇhāya upacchedo, ayaṃ dukkhanirodho. Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavoti niddeso. Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca. Dvemā, bhikkhave, vimuttiyo; rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti. Yaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yā vimutti, ayaṃ nirodho. Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca. जे चित्त आहे, ते दुःख आहे. जो भव-तृष्णेचा उच्छेद (नाश) आहे, तो दुःख-निरोध आहे. 'जन्म-संसार क्षीण झाला आहे, आता पुनर्भव नाही' हा निर्देश आहे. ही दोन सत्ये आहेत – दुःख आणि निरोध. भिक्षूंनो, या दोन विमुक्ती आहेत – रागाच्या विरागातून मिळणारी चेतोविमुक्ती आणि अविद्येच्या विरागातून मिळणारी प्रज्ञाविमुक्ती. जे चित्त आहे, ते दुःख आहे. जी विमुक्ती आहे, तो निरोध आहे. ही दोन सत्ये आहेत – दुःख आणि निरोध. Tattha katamaṃ dukkhañca maggo ca? त्यामध्ये दुःख आणि मार्ग कोणते आहे? Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā, nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā; Yodhetha māraṃ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā. या शरीराला मातीच्या कुंभासारखे (नश्वर) जाणून आणि या चित्ताला नगरासारखे (सुरक्षित) करून, प्रज्ञारूपी शस्त्राने माराशी युद्ध करावे; आणि जिंकलेल्याचे रक्षण करावे व अनासक्त व्हावे. Tattha [Pg.178] yañca kumbhūpamo kāyo yañca nagarūpamaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ paññāvudhena māraṃ yodhethāti ayaṃ maggo. Imāni dve saccāni. Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahitabbaṃ. Yā saṃyojanā, ayaṃ maggo. Ye te dhammā anattaniyā pahātabbā, rūpaṃ yāva viññāṇaṃ, idaṃ dukkhañca maggo ca. त्यामध्ये, जे कुंभासारखे शरीर आहे आणि जे नगरासारखे चित्त आहे, ते दुःख आहे. 'प्रज्ञारूपी शस्त्राने माराशी युद्ध करावे' हा मार्ग आहे. ही दोन सत्ये आहेत. भिक्षूंनो, जे तुमचे नाही, त्याचा तुम्ही त्याग केला पाहिजे. जी संयोजने (नष्ट करणे) आहे, तो मार्ग आहे. जे अनात्म आणि त्याग करण्यायोग्य धर्म आहेत – रूपापासून विज्ञानापर्यंत – ते दुःख आणि मार्ग आहेत. Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca nirodho ca? त्यामध्ये दुःख, समुदय आणि निरोध कोणते आहे? Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca lokasmimanekarūpā; Piyaṃ paṭiccappabhavanti ete, piye asante na bhavanti ete. या जगात जे काही शोक, विलाप आणि अनेक प्रकारचे दुःख आहेत, ते सर्व प्रिय गोष्टीवर अवलंबून उत्पन्न होतात; प्रिय गोष्ट नसताना हे उत्पन्न होत नाहीत. Ye sokaparidevā, yaṃ ca anekarūpaṃ dukkhaṃ, yaṃ pemato bhavati, idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pemaṃ, ayaṃ samudayo. Yo tattha chandarāgavinayo piyassa akiriyā, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Timbaruko paribbājako pacceti ‘‘sayaṃkataṃ paraṃkata’’nti. Yathesā vīmaṃsā, idaṃ dukkhaṃ. Yā ete dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā avijjāpaccayā saṅkhārā yāva jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, idampi dukkhañca samudayo ca. Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti jarāmaraṇaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ, ayaṃ samudayo. Iti idaṃ sayaṃkataṃ vīmaṃseyyāti yañca paṭiccasamuppāde dukkhaṃ, idaṃ eso samudayo niddiṭṭho. Avijjānirodhā saṅkhāranirodho ca yāva ca jarāmaraṇanirodhoti ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni dukkhañca samudayo ca nirodho ca. जे शोक आणि विलाप आहेत, आणि जे अनेक प्रकारचे दुःख आहे, जे प्रेमामुळे (आसक्तीमुळे) उत्पन्न होते, ते दुःख आहे. जे प्रेम (आसक्ती) आहे, तो समुदय आहे. त्यामध्ये जो छंद-रागाचा त्याग आणि प्रिय गोष्टीची निर्मिती न करणे आहे, तो निरोध आहे. ही तीन सत्ये आहेत. तिम्बरुक परिव्राजक 'स्वतः केलेले किंवा दुसऱ्याने केलेले' असे मानतो. या मीमांसेनुसार हे दुःख आहे. या दोन टोकांना न जाता जो मध्यम मार्ग आहे, ज्यामध्ये अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार आणि जातीच्या प्रत्ययाने जरामरण होते, हे देखील दुःख आणि समुदय आहे. विज्ञान, नामरूप, सळायतन, स्पर्श, वेदना, भव, जाती आणि जरामरण हे दुःख आहे. अविद्या, संस्कार, तृष्णा आणि उपादान हा समुदय आहे. अशा प्रकारे 'हे स्वतः केलेले आहे' अशी मीमांसा करावी. प्रतीत्यसमुत्पादात जे दुःख आहे, ते दुःख आणि समुदय म्हणून निर्दिष्ट केले आहे. अविद्येच्या निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो... जरामरणाचा निरोध होतो, हा निरोध आहे. ही दुःख, समुदय आणि निरोध अशी तीन सत्ये आहेत. 11. Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca maggo ca? ११. त्यामध्ये दुःख, समुदय आणि मार्ग कोणते आहे? ‘‘Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṃ, kāmesu so jantu kathaṃ nameyya; Kāmā hi loke saṅgāti ñatvā, tesaṃ satīmā vinayāya sikkhe’’ti. ज्या मनुष्याने कामांमधील (भोगांमधील) दुःखाचे मूळ कारण पाहिले आहे, तो मनुष्य कामांकडे कसा बरे वळेल? लोकात कामासक्ती हीच आसक्ती (बंधन) आहे हे जाणून, स्मृतिमान (जागरूक) मनुष्याने तिच्या त्यागासाठी अभ्यास करावा. Yo [Pg.179] dukkhamaddakkhi, idaṃ dukkhaṃ. Yato bhavati, ayaṃ samudayo. Sandiṭṭhaṃ yato bhavati yāva tassa vinayāya sikkhā, ayaṃ maggo. Imāni tīṇi saccāni. 'ज्याने दुःख पाहिले आहे' हे दुःख आहे. ज्या कारणाने ते उत्पन्न होते, तो समुदय आहे. ज्या कारणाने प्रत्यक्ष फळ मिळते आणि त्याच्या त्यागासाठी जो अभ्यास आहे, तो मार्ग आहे. ही तीन सत्ये आहेत. Ekādasaṅguttaresu gopālakopamasuttaṃ. एकादश अंगुत्तर निकायात 'गोपालकोपम सुत्त' आहे. Tattha yāva rūpasaññuttā yañca saḷāyatanaṃ yathā vaṇaṃ paṭicchādeti yañca titthaṃ yathā ca labhati dhammūpasañhitaṃ uḷāraṃ pītipāmojjaṃ catubbidhaṃ ca attabhāvato ca vatthu, idaṃ dukkhaṃ. Yāva āsāṭikaṃ hāretā hoti, ayaṃ samudayo. Rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṃ vaṇapaṭicchādanaṃ vīthiññutā gocarakusalañca, ayaṃ maggo. Avasesā dhammā atthi hetū atthi paccayā atthi nissayā sāvasesadohitā anekapūjā ca kalyāṇamittatappaccayā dhammā vīthiññutā ca hetu, imāni tīṇi saccāni. त्यामध्ये, जोपर्यंत रूपाशी संबंधित असलेले जे सळायतन आहे, ज्याप्रमाणे जखम झाकली जाते, आणि जे चार प्रकारचे श्रेष्ठ प्रीती व प्रामोज्य (आनंद) धर्माशी संबंधित आहे आणि आत्मभावाचे जे आश्रयस्थान आहे, ते दुःख आहे. जोपर्यंत आसाटिका (माशांची अंडी/परजीवी) काढली जातात, तो समुदय आहे. रूपाशी संबंधित आसाटिका काढणे, जखम झाकणे, मार्ग जाणणे आणि गोचरकुशलता (योग्य क्षेत्र जाणणे) हा मार्ग आहे. उर्वरित धर्म, हेतू, प्रत्यय, सावशेष हित, अनेक पूजांचा प्रवाह आणि धर्ममार्ग जाणणे हे हेतू आहेत; ही तीन सत्ये आहेत. Tattha katamaṃ dukkhañca maggo ca nirodho ca? त्यामध्ये दुःख, मार्ग आणि निरोध कोणते आहे? Sati kāyagatā upaṭṭhitā, chasu phassāyatanesu saṃvuto ; Satataṃ bhikkhu samāhito, jaññā nibbānamattano. ज्याची कायागत स्मृती प्रस्थापित झाली आहे, जो सहा स्पर्शायतनांमध्ये संयम राखतो, तो समाहित भिक्षू सतत स्वतःच्या निर्वाणाला जाणतो. Tattha yā ca kāyagatā sati yañca saḷāyatanaṃ yattha sabbañcetaṃ dukkhaṃ. Yā ca kāyagatā sati yo ca sīlasaṃvaro yo ca samādhi yattha yā sati, ayaṃ paññākkhandho. Sabbampi sīlakkhandho samādhikkhandho, ayaṃ maggo. Evaṃvihārinā ñātabbaṃ nibbānaṃ. Ayaṃ nirodho, imāni tīṇi saccāni. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca. Tattha yaṃ cittasahajātā dhammā, idaṃ dukkhaṃ. Yo ca samatho yā ca vipassanā, ayaṃ maggo. Rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. त्यामध्ये, जी कायागत स्मृती आहे आणि जे सळायतन आहे, ते सर्व दुःख आहे. जी कायागत स्मृती आहे, जो शील-संयम आहे आणि जी समाधी आहे, जिथे जी स्मृती आहे, तो प्रज्ञास्कंध आहे. सर्व शीलस्कंध आणि समाधीस्कंध हा मार्ग आहे. अशा प्रकारे विहार करणाऱ्याने निर्वाण जाणले पाहिजे, हा निरोध आहे. ही तीन सत्ये आहेत. शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन शमथ आणि विपश्यना या दोन धर्मांची भावना (विकास) करावी. त्यामध्ये चित्तासोबत उत्पन्न होणारे जे धर्म आहेत, ते दुःख आहे. जो शमथ आणि जी विपश्यना आहे, तो मार्ग आहे. रागाच्या विरागामुळे चेतोविमुक्ती आणि अविद्येच्या विरागामुळे प्रज्ञाविमुक्ती होते, हा निरोध आहे. ही तीन सत्ये आहेत. Tattha [Pg.180] katamo samudayo ca nirodho ca? त्यामध्ये समुदय आणि निरोध कोणते आहे? Āsā ca pīhā abhinandanā ca, anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā; Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, sabbā mayā byantikatā samūlikā. अनेक धातूंमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या आशा, आकांक्षा आणि अभिनंदन (आनंद), ज्या अज्ञानाच्या मुळापासून उत्पन्न झाल्या आहेत, त्या सर्व मुळासकट माझ्याद्वारे नष्ट केल्या गेल्या आहेत. Aññāṇamūlappabhavāti purimakehi samudayo. Sabbā mayā byantikatā samūlikāti nirodho. Imāni dve saccāni. Catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā vitthārena kātabbaṃ. Ariyassa sīlassa samādhino paññāya vimuttiyā. Tattha yo imesaṃ catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā, ayaṃ samudayo. Paṭivedho bhavanettiyā, ayaṃ nirodho. Ayaṃ samudayo ca nirodho ca. पूर्वीच्या पदांद्वारे 'अज्ञानमूलप्रभवा' याने समुदय सांगितला आहे. 'सब्बा मया ब्यंतिकता समूलिका' याने निरोध सांगितला आहे. ही दोन सत्ये आहेत. आर्य शील, समाधी, प्रज्ञा आणि विमुक्ती या चार धर्मांचा बोध न झाल्यामुळे व प्रतिवेध (साक्षात्कार) न झाल्यामुळे विस्ताराने सांगितले पाहिजे. त्यामध्ये, या चार धर्मांचा जो बोध न होणे आणि प्रतिवेध न होणे आहे, तो समुदय आहे. भव-तृष्णेचा जो प्रतिवेध (नाश) आहे, तो निरोध आहे. हा समुदय आणि निरोध आहे. Tattha katamo samudayo ca maggo ca? त्यामध्ये समुदय आणि मार्ग कोणते आहे? Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]Sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare. भगवान म्हणाले – 'अजित! जगात जे प्रवाह (स्त्रोत) आहेत, स्मृती हे त्यांचे निवारण (रोखणारे) आहे. मी प्रवाहांचा संयम सांगतो, प्रज्ञेने ते बंद केले जातात.' Yāni sotānīti ayaṃ samudayo. Yā ca paññā yā ca sati nivāraṇaṃ pidhānañca, ayaṃ maggo. Imāni dve saccāni. Sañcetaniyaṃ suttaṃ daḷhanemiyānākāro chahi māsehi niddiṭṭho. Tattha yaṃ kāyaṃ kāyakammaṃ savaṅkaṃ sadosaṃ sakasāvaṃ yā savaṅkatā sadosatā sakasāvatā, ayaṃ samudayo. Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ avaṅkaṃ adosaṃ akasāvaṃ, yā avaṅkatā adosatā akasāvatā, ayaṃ maggo. Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ. Imāni dve saccāni samudayo ca maggo ca. 'यानि सोतानि' हा उपदेश समुदय आहे. जी प्रज्ञा आणि जी स्मृती निवारण व आवरण (बंद करणे) आहे, तो मार्ग आहे. ही दोन सत्ये आहेत. संचेतनिय सुत्तात दृढनेमी राजाच्या देवलोकात जाण्याचा प्रकार सहा महिन्यांनी निर्देशित केला आहे. त्यामध्ये, जे कायकर्म वक्र (कुटिल), सदोष आणि सकषाय (मलयुक्त) आहे, आणि जी वक्रता, सदोषता व सकषायता आहे, तो समुदय आहे. तसेच जे वचीकर्म आणि मनोकर्म अवक्र (सरळ), अदोष आणि अकषाय आहे, आणि जी अवक्रता, अदोषता व अकषायता आहे, तो मार्ग आहे. वचीकर्म आणि मनोकर्म देखील असेच आहे. ही दोन सत्ये आहेत – समुदय आणि मार्ग. Tattha katamo samudayo ca nirodho ca maggo ca? त्यामध्ये समुदय, निरोध आणि मार्ग कोणते आहे? ‘‘Nissitassa calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti. आश्रित (संसारावर अवलंबून असलेल्या) व्यक्तीमध्ये चंचलता असते; अनाश्रित व्यक्तीमध्ये चंचलता नसते. चंचलता नसताना प्रस्रब्धी (शांतता) असते. प्रस्रब्धी असताना प्रवृत्ती (झुकाव) नसतो. प्रवृत्ती नसताना गमन-आगमन (आगति-गति) नसते. गमन-आगमन नसताना च्युती आणि उत्पत्ती (मृत्यू आणि जन्म) नसते. च्युती आणि उत्पत्ती नसताना इहलोक नाही, परलोक नाही आणि या दोन्हीच्या मध्ये काही नाही. हाच दुःखाचा अंत आहे. Tattha [Pg.181] dve nissayā, ayaṃ samudayo. Yo ca anissayo, yā ca anati, ayaṃ maggo. Yā āgatigati na hoti cutūpapāto ca yo esevanto dukkhassāti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Anupaṭṭhitakāyagatā sati…pe… yaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ, ayaṃ samudayo. Ekārasaupanissayā vimuttiyo yāva upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa viharati. Sīlasaṃvaro sosāniyo hoti, yañca vimuttiñāṇadassanaṃ, ayaṃ maggo. Yā ca vimutti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Samudayo ca nirodho ca maggo ca. तेथे दोन आश्रय आहेत, हा 'समुदय' आहे. जो अनाश्रय आहे आणि जी अनती (झुकाव नसणे) आहे, हा 'मार्ग' आहे. जे गमन-आगमन नसणे आणि च्युती-उत्पत्ती नसणे आहे, हाच दुःखाचा अंत आहे, हा 'निरोध' आहे. ही तीन सत्ये आहेत. अनुपस्थित कायगतास्मृती... (पेय्याल)... जे विमुक्ती-ज्ञानदर्शन आहे, हा 'समुदय' आहे. अकरा उपनिसय (उपनिषय) असलेल्या विमुक्ती, जोपर्यंत उपनिसय-संपदा प्राप्त होत नाही तोपर्यंत, उपस्थित कायगतास्मृती असलेल्या व्यक्तीमध्ये वास करतात. शीलसंवर हा त्याचा आश्रय होतो, आणि जे विमुक्ती-ज्ञानदर्शन आहे, हा 'मार्ग' आहे. आणि जी विमुक्ती आहे, हा 'निरोध' आहे. ही तीन सत्ये आहेत: समुदय, निरोध आणि मार्ग. 12. Tattha katamo nirodho ca maggo ca? १२. त्यात निरोध आणि मार्ग कोणते आहेत? Sayaṃ katena saccena, tena attanā abhinibbānagato vitiṇṇakaṅkho; Vibhavañca ñatvā lokasmiṃ, tāva khīṇapunabbhavo sa bhikkhu. स्वतः साध्य केलेल्या सत्याने, स्वतः निर्वाणप्रत पोहोचलेला आणि शंकामुक्त झालेला; आणि जगामध्ये विभव (भव-विनाश) जाणून, ज्याचा पुनर्जन्म नष्ट झाला आहे, तोच भिक्खू होय. Yaṃ saccena, ayaṃ maggo. Yaṃ khīṇapunabbhavo, ayaṃ nirodho. Imāni dve saccāni. Pañca vimuttāyatanāni satthā vā dhammaṃ desesi aññataro vā viññū sabrahmacārīti vitthārena kātabbā. Tassa atthappaṭisaṃvedissa pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, yāva nibbindanto virajjati, ayaṃ maggo. Yā vimutti, ayaṃ nirodho. Evaṃ pañca vimuttāyatanāni vitthārena. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. जे सत्याने (प्राप्त होते), हा 'मार्ग' आहे. जे क्षीणपुनर्भव (पुनर्जन्म नष्ट होणे) आहे, हा 'निरोध' आहे. ही दोन सत्ये आहेत. पाच विमुक्तायतने (विमुक्तीची स्थाने) - 'शास्ता (बुद्ध) धर्मोपदेश करतात किंवा अन्य कोणी सुज्ञ सब्रह्मचारी उपदेश करतो' - हे विस्ताराने जाणावे. त्या अर्थाचे संवेदन करणाऱ्याला प्रमोद उत्पन्न होतो, प्रमुदिताला प्रीती उत्पन्न होते, जोपर्यंत तो निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करून विरक्त होत नाही; हा 'मार्ग' आहे. जी विमुक्ती आहे, हा 'निरोध' आहे. याप्रमाणे पाच विमुक्तायतने विस्ताराने सांगितली आहेत. ही दोन सत्ये आहेत: निरोध आणि मार्ग. Imāni sādhāraṇāni suttāni. Imehi sādhāraṇehi suttehi yathānikkhittehi paṭivedhato ca lakkhaṇato ca otāretvā aññāni suttāni niddisitabbāni aparihāyantena. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi byākaraṇaṃ. Ime ca sādhāraṇā dasa parivaḍḍhakā eko ca catukko niddeso sādhāraṇo. Ayañca pakiṇṇakaniddeso. Ekaṃ pañca cha ca savekadeso sabbaṃ. Ime dve parivajjanā purimakā ca dasa. Ime dvādasa parivaḍḍhakā saccāni. Ettāvatā sabbaṃ suttaṃ natthi, taṃ byākaraṇaṃ vā gāthā viya. Imehi dvādasahi parivaḍḍhakehi na otarituṃ appamattena pariyesitvā niddisitabbā. ही साधारण (सामायिक) सुत्ते आहेत. या मांडलेल्या साधारण सुत्तांच्या आधारे, प्रतिवेध (साक्षात्कार) आणि लक्षण यांच्याद्वारे पडताळून पाहून, इतर सुत्तांचे न चुकता निर्देश करावेत. गाथांद्वारे गाथांची तुलना करावी, व्याकरणाद्वारे (स्पष्टीकरणाद्वारे) व्याकरणाची. ही दहा साधारण सुत्ते वाढवणारी (परिवर्धक) आहेत आणि एक चतुष्क निर्देश साधारण आहे. आणि हा प्रकीर्णक निर्देश आहे. एक, पाच आणि सहा हे सर्व एका अंशाने आहेत. हे दोन वर्ज्य करून आणि पूर्वीचे दहा, ही बारा परिवर्धक सत्ये आहेत. एवढ्यानेच सर्व सुत्त संपत नाही, ते व्याकरणासारखे किंवा गाथेसारखे आहे. या बारा परिवर्धकांद्वारे आकलन न करता, थोडा शोध घेऊन निर्देश करू नये. Tatthāyaṃ saṅkhepo. Sabbaṃ dukkhaṃ sattahi padehi samosaraṇaṃ gacchati. Katarehi sattahi? Appiyasampayogo ca piyavippayogo ca, imehi dvīhi [Pg.182] padehi sabbaṃ dukkhaṃ niddisitabbaṃ. Tassa dve nissayā – kāyo ca cittañca. Tena vuccati ‘‘kāyikaṃ dukkhaṃ cetasikañce’’ti, natthi taṃ dukkhaṃ na kāyikaṃ vā na cetasikaṃ, sabbaṃ dukkhaṃ dvīhi dukkhehi niddisitabbaṃ kāyikena ca cetasikena ca. Tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ dukkhadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya vipariṇāmadukkhatāya. Iti taṃ sabbaṃ dukkhaṃ tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ. Iti idañca dukkhaṃ tividhaṃ. Duvidhaṃ dukkhaṃ kāyikañca cetasikañca. Duvidhaṃ appiyasampayogo ca piyavippayogo ca. Idaṃ sattavidhaṃ dukkhaṃ. तेथे हा संक्षेप आहे: सर्व दुःख सात पदांमध्ये समाविष्ट होते. कोणत्या सात पदांमध्ये? 'अप्रिय संप्रयोग' आणि 'प्रिय विप्रयोग' - या दोन पदांद्वारे सर्व दुःखाचा निर्देश केला पाहिजे. त्याचे दोन आश्रय आहेत - काय (शरीर) आणि चित्त. म्हणूनच म्हटले जाते: 'कायिक दुःख आणि चैतसिक दुःख'. असे कोणतेही दुःख नाही जे कायिक किंवा चैतसिक नाही. सर्व दुःखाचा निर्देश कायिक आणि चैतसिक या दोन दुःखांद्वारे केला पाहिजे. ते तीन दुःखतांमध्ये समाविष्ट आहे: दुःख-दुःखता, संस्कार-दुःखता आणि विपरिणाम-दुःखता. अशा प्रकारे ते सर्व दुःख तीन दुःखतांमध्ये समाविष्ट आहे. या प्रकारे हे दुःख त्रिविध (तीन प्रकारचे) आहे. द्विविध दुःख म्हणजे कायिक आणि चैतसिक. द्विविध म्हणजे अप्रिय संप्रयोग आणि प्रिय विप्रयोग. हे सात प्रकारचे दुःख आहे. Tattha tividho samudayo acatuttho apañcamo. Katamo tividho? Taṇhā ca diṭṭhi ca kammaṃ. Tattha taṇhā ca bhavasamudayo kammaṃ. Tathā nibbattassa hīnapaṇītatā, ayaṃ samudayo. Iti yāpi bhavagatīsu hīnatā ca paṇītatā ca, yāpi tīhi dukkhatāhi saṅgahitā, yopi dvīhi mūlehi samudānīto avijjāya nivutassa bhavataṇhāsaṃyuttassa saviññāṇako kāyo, sopi tīhi dukkhatāhi saṅgahito. तेथे समुदय त्रिविध (तीन प्रकारचा) आहे, चौथा किंवा पाचवा नाही. तो त्रिविध कोणता? तण्हा (तृष्णा), दिट्ठी (दृष्टी) आणि कम्म (कर्म). तेथे तण्हा आणि कम्म हे भवसमुदय (भवाचे कारण) आहेत. तसेच उत्पन्न झालेल्या जीवाचे हीनत्व आणि प्रणीतत्व (उच्चत्व) हे देखील 'समुदय' आहे. अशा प्रकारे भवगतींमध्ये जे हीनत्व आणि प्रणीतत्व आहे, जे three दुःखतांमध्ये समाविष्ट आहे, आणि जे दोन मुळांद्वारे (अविद्या आणि भवतण्हा) निर्माण झाले आहे - अविद्येने झाकलेल्या आणि भवतण्हेने युक्त असलेल्या जीवाचे जे सविज्ञानक काय (शरीर) आहे, ते देखील तीन दुःखतांमध्ये समाविष्ट आहे. Tathā vipallāsato diṭṭhibhavagantabbā. Sā sattavidhā niddisitabbā. Eko vipallāso tīṇi niddisīyati, cattāri vipallāsavatthūni. Tattha katamo eko vipallāso? Yo viparītaggāho paṭikkhepena, otaraṇaṃ yathā ‘‘anicce nicca’’miti viparītaṃ gaṇhāti. Evaṃ cattāro vipallāsā. Ayameko vipallāsīyati saññā cittaṃ diṭṭhi. Katamāni cattāri vipallāsavatthūni? Kāyo vedanā cittaṃ dhammā. Evaṃ vipallāsagatassa akusalañca pavaḍḍheti. Tattha saññāvipallāso dosaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Cittavipallāso lobhaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Diṭṭhivipallāso mohaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Tattha dosassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāvācā micchākammanto micchāājīvo; lobhassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi; mohassa akusalamūlassa dve micchattāni phalaṃ – micchādiṭṭhi ca micchāsati ca. Evaṃ akusalaṃ sahetu sappaccayaṃ vipallāsā ca paccayo, akusalamūlāni sahetū eteyeva paṭipakkhena anūnā anadhikā dvīhi paccayehi niddisitabbā. Nirodhe ca magge ca vipallāsamupādāya parato paṭipakkhena catasso. तसेच, विपल्लासाने (विपर्यासाने) दिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) समजली पाहिजे. ती सात प्रकारांनी निर्देशित केली पाहिजे. एक विपर्यास तीन प्रकारे निर्देशित केला जातो, आणि चार विपर्यास-वस्तू आहेत. तेथे एक विपर्यास कोणता? जो विपरीत ग्रह (चुकीचे ग्रहण करणे) आहे, जो निषेधाने दर्शविला जातो; जसे की 'अनित्यामध्ये नित्य' असे विपरीत ग्रहण करणे. याप्रमाणे चार विपर्यास आहेत. हा एक विपर्यास संज्ञा, चित्त आणि दृष्टी यांच्याद्वारे विपर्यस्त होतो. चार विपर्यास-वस्तू कोणत्या? काय (शरीर), वेदना, चित्त आणि धम्म (धर्म). अशा प्रकारे विपर्यास पावलेल्या व्यक्तीचे अकुशल वाढते. तेथे संज्ञा-विपर्यास हा दोस (द्वेष) या अकुशलमुळाला वाढवतो. चित्त-विपर्यास हा लोभ या अकुशलमुळाला वाढवतो. दृष्टी-विपर्यास हा मोह या अकुशलमुळाला वाढवतो. तेथे दोस या अकुशलमुळाचे तीन मिथ्यात्व हे फळ आहे - मिच्छावाचा, मिच्छाकम्मंत आणि मिच्छाआजीव; लोभ या अकुशलमुळाचे तीन मिथ्यात्व हे फळ आहे - मिच्छासंकप्प, मिच्छावायाम आणि मिच्छासमाधी; मोह या अकुशलमुळाचे दोन मिथ्यात्व हे फळ आहे - मिच्छादिट्ठी आणि मिच्छासती. याप्रमाणे अकुशल हे सहेतुक आणि सप्रत्यय (प्रत्ययासह) आहे, आणि विपर्यास हे त्याचे कारण आहे. अकुशलमुळे सहेतुक आहेत. याच गोष्टी प्रतिपक्षाने (विरुद्ध बाजूने), कमी किंवा जास्त न करता, दोन प्रत्ययांद्वारे निर्देशित केल्या पाहिजेत. निरोध आणि मार्ग यांमध्ये विपर्यासाला अनुसरून पुढे प्रतिपक्षाने चार (विपर्यास-रहित अवस्था) निर्देशित केल्या पाहिजेत. Tatthimā uddānagāthā तेथे या उद्दानगाथा (संग्रह-गाथा) आहेत: Avijjāya [Pg.183] nivuto loko, cittaṃ saṃyojanampi; Sā pacchinnabhavataṇhā, dvemā ceva vimuttiyo. जग अविद्येने झाकलेले आहे, चित्त संयोजनाने (बंधनाने) बांधलेले आहे; तिची भवतण्हा (भवतृष्णा) छिन्न झाली आहे, आणि या दोनच विमुक्ती आहेत. Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajaha ; Ye keci sokaparidevā, timbaruko ca sayaṃkataṃ. हा काय (देह) घटासारखा आहे, जे तुमचे नाही त्याचा त्याग करा; जे काही शोक आणि परिदेव आहेत, ते तिंबरुक आणि स्वतः केलेले (कर्म) आहेत. Dukkhaṃ diṭṭhi ca uppannaṃ, yañca gopālakopamaṃ; Sati kāyagatā māhu, samatho ca vipassanā. उत्पन्न झालेले दुःख आणि जी दृष्टी आहे, ती गोपाळकासारखी (गुराख्यासारखी) आहे; कायगतास्मृती, समथ आणि विपश्यना असे (ज्ञानी लोक) म्हणतात. Āsā pihā ca abhinandanā ca, catunnamananubodhanā; Yāni sotāni lokasmiṃ, daḷhaṃ nemiyānākāro. आशा (इच्छा), स्पृहा आणि अभिनंदना (आसक्ती), आणि चार (आर्य सत्यांचे) आकलन न होणे; जगात जे काही स्त्रोत (प्रवाह) आहेत, ते रथाच्या चाकाच्या धावेसारखे घट्ट आहेत, जे यान बनवणाऱ्यासारखे आहेत. Yaṃ nissitassa calitaṃ, anupaṭṭhitakāyagatāsati; Sayaṃ katena saccena, vimuttāyatanehi ca. आश्रित व्यक्तीमध्ये जी चंचलता असते, ती अनुपस्थित कायगतास्मृतीमुळे असते; स्वतः साध्य केलेल्या सत्याने आणि विमुक्तायतनांद्वारे (ती दूर केली जाते). Peṭakopadese mahākaccāyanena bhāsite paṭhamabhūmi ariyasaccappakāsanā nātaṃ jīvatā bhagavatā mādisena samuddanena tathāgatenāti. आयुष्यमान भगवंतांनी, माझ्यासारख्या तथागतांनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेल्या, आणि महाकच्चायनांनी भाषिलेल्या या 'पेटकोपदेस' ग्रंथातील पहिली भूमी 'अरियासच्चप्पकासना' (आर्यसत्य-प्रकाशन) नावाची आहे. 2. Sāsanapaṭṭhānadutiyabhūmi २. सासनपट्ठान-दुतीयभूमी 13. Tattha katamaṃ sāsanappaṭṭhānaṃ? Saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanā bhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca. Āṇatti, phalaṃ, upāyo, āṇatti ca phalañca, phalañca upāyo ca, āṇatti ca phalañca upāyo ca. Assādo, ādīnavo, nissaraṇaṃ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca. Lokikaṃ, lokuttaraṃ, lokikañca lokuttarañca. Kammaṃ, vipāko, kammañca vipāko ca. Niddiṭṭhaṃ, aniddiṭṭhaṃ, niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. Ñāṇaṃ, ñeyyaṃ, ñāṇañca ñeyyañca. Dassanaṃ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca. Vipākakammaṃ, na vipākakammaṃ, nevavipākanavipākakammaṃ[Pg.184]. Sakavacanaṃ, paravacanaṃ, sakavacanañca paravacanañca. Sattādhiṭṭhānaṃ, dhammādhiṭṭhānaṃ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Thavo, sakavacanādhiṭṭhānaṃ, paravacanādhiṭṭhānaṃ, sakavacanādhiṭṭhānañca paravacanādhiṭṭhānañca. Kiriyaṃ, phalaṃ, kiriyañca phalañca. Anuññātaṃ, paṭikkhittaṃ, anuññātañca paṭikkhittañca. Imāni cha paṭikkhittāni. १३. त्यामध्ये सासनपट्ठान कोणते? संकिलेसभागिय सुत्त, वासनाभागिय सुत्त, niब्बेधभागिय सुत्त, असेक्खभागिय सुत्त, संकिलेसभागिय आणि वासनाभागिय सुत्त, संकिलेसभागिय आणि निब्बेधभागिय सुत्त, संकिलेसभागिय, निब्बेधभागिय आणि असेक्खभागिय सुत्त, वासनाभागिय आणि निब्बेधभागिय सुत्त. आणत्ति सुत्त, फल सुत्त, उपाय सुत्त, आणत्ति आणि फल सुत्त, फल आणि उपाय सुत्त, आणत्ति, फल आणि उपाय सुत्त. अस्साद सुत्त, आदीनव सुत्त, निस्सरण सुत्त, अस्साद आणि आदीनव सुत्त, अस्साद आणि निस्सरण सुत्त, आदीनव आणि निस्सरण सुत्त, अस्साद, आदीनव आणि निस्सरण सुत्त. लोकिक सुत्त, लोकुत्तर सुत्त, लोकिक आणि लोकुत्तर सुत्त. कम्म सुत्त, विपाक सुत्त, कम्म आणि विपाक सुत्त. निद्दिठ्ठ सुत्त, अनिद्दिठ्ठ सुत्त, निद्दिठ्ठ आणि अनिद्दिठ्ठ सुत्त. ञाण सुत्त, ञेय्य सुत्त, ञाण आणि ञेय्य सुत्त. दस्सन सुत्त, भावना सुत्त, दस्सन आणि भावना सुत्त. विपाककम्म सुत्त, न-विपाककम्म सुत्त, नेवविपाक-नविपाककम्म सुत्त. सकवचन सुत्त, परवचन सुत्त, सकवचन आणि परवचन सुत्त. सत्ताधिट्ठान सुत्त, धम्माधिट्ठान सुत्त, सत्ताधिट्ठान आणि धम्माधिट्ठान सुत्त. थव सुत्त, सकवचनाधिट्ठान सुत्त, परवचनाधिट्ठान सुत्त, सकवचनाधिट्ठान आणि परवचनाधिट्ठान सुत्त. किरिय सुत्त, फल सुत्त, किरिय आणि फल सुत्त. अनुञ्ञात सुत्त, पटिक्खित्त सुत्त, अनुञ्ञात आणि पटिक्खित्त सुत्त. ही सहा पटिक्खित्त सुत्ते आहेत. 14. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ? १४. त्यामध्ये संकिलेसभागिय सुत्त कोणते? Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā; Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe; Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātaraṃ. कामवासनेने आंधळे झालेले, तृष्णेच्या जाळ्याने वेढलेले, तृष्णेच्या छताने झाकलेले, आणि प्रमत्त बंधूने (माराने) बांधलेले प्राणी, माशांच्या सापळ्यात अडकलेल्या माशांप्रमाणे, जरा आणि मरणाच्या मागे जातात; ज्याप्रमाणे दूध पिणारे वासरू आपल्या आईच्या मागे जाते. Pañcime, bhikkhave, nīvaraṇā. भिक्खूहो, ही पाच नीवरणे आहेत. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ? त्यामध्ये वासनाभागिय सुत्त कोणते? Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī. सर्व मानसिक अवस्थांमध्ये मन हे अग्रगामी आहे, मन हे श्रेष्ठ आहे आणि त्या मनोमय आहेत. जर कोणी प्रसन्न मनाने बोलतो किंवा कृती करतो, तर सुख त्याच्या मागे जाते, ज्याप्रमाणे कधीही सोडून न जाणारी सावली मागे जाते. Saṃyuttake suttaṃ. हे संयुत्त निकामधील सुत्त आहे. Mahānāmassa sakkassa idaṃ bhagavā sakyānaṃ kapilavatthumhi nagare nayavitthārena saddhāsīlaparibhāvitaṃ suttaṃ bhāvaññena paribhāvitaṃ taṃ nāma pacchime kāle. भगवंतांनी शाक्यांच्या कपिलवस्तू नगरात, शाक्य महानामाला विस्तृत पद्धतीने श्रद्धा आणि शीलाने परिभावित असलेले हे सुत्त उपदेशिले, जे नंतरच्या काळात भावनायुक्त होईल. Tattha katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ? त्यामध्ये निब्बेधभागिय सुत्त कोणते? Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto, ayaṃ ahasmīti anānupassī; Evaṃ vimutto udatāri oghaṃ, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāya. वर, खाली आणि सर्व बाजूंनी पूर्णपणे मुक्त असलेला, 'मी हा आहे' असे न पाहणारा; अशा प्रकारे मुक्त झालेला अरिहंत, पुनर्जन्म न होण्यासाठी, पूर्वी कधीही पार न केलेल्या ओघाला (संसार-प्रवाहाला) पार करतो. Sīlāni nu kho bhavanti kimatthiyāni ānando pucchati satthāraṃ. आनंद शास्त्यांना विचारतात, 'शील कोणत्या उद्देशासाठी असतात?' Tattha [Pg.185] katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ? त्यामध्ये असेक्खभागिय सुत्त कोणते? ‘‘Yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati; Virattaṃ rajanīyesu, kopaneyye na kuppati; Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessatī’’ti. ज्याचे चित्त पर्वतासारखे स्थिर आहे आणि डळमळीत होत नाही; जे राग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये अनासक्त आहे आणि क्रोध उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींवर क्रुद्ध होत नाही; ज्याचे चित्त अशा प्रकारे विकसित झाले आहे, त्याला दुःख कोठून स्पर्श करणार? Sāriputto nāma bhagavā theraññataro so maṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkamati, sāriputtassa byākaraṇaṃ kātabbaṃ. Yassa nūna bhagavā kāyagatā sati abhāvitā assa abahulīkatā vitthārena kātabbaṃ. भगवंतांनी म्हटले, 'सारिपुत्त नावाचे एक थेर आहेत. ते माझ्या जवळ येऊन, मला न सोडता चारिकेसाठी निघाले आहेत. सारिपुत्तांचे स्पष्टीकरण केले पाहिजे. ज्याने खरोखर कायगतासती विकसित केली नाही, वारंवार अभ्यासली नाही, त्याचे विस्तृत वर्णन केले पाहिजे.' 15. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca? १५. त्यामध्ये संकिलेसभागिय आणि वासनाभागिय सुत्त कोणते? Channamativassati, vivaṭaṃ nātivassati; Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassati. झाकलेल्या गोष्टीवर पाऊस पडतो, उघड्या केलेल्या गोष्टीवर पाऊस पडत नाही; म्हणून झाकलेले उघडे करावे, म्हणजे त्यावर पाऊस पडणार नाही. Channamativassatīti saṃkileso. Vivaṭaṃ nātivassatīti vāsanā. Tamo tamaparāyanoti vitthārena. Tattha yo ca tamo yo ca tamaparāyano, ayaṃ saṃkileso. Yo ca joti yo ca jotiparāyano, ayaṃ vāsanā. 'झाकलेल्या गोष्टीवर पाऊस पडतो' हे संकिलेस सुत्त आहे. 'उघड्या केलेल्या गोष्टीवर पाऊस पडत नाही' हे वासना सुत्त आहे. 'अंधाराकडून अंधाराकडे जाणारा' इत्यादी विस्तृतपणे समजावे. त्यामध्ये जो अंधारात आहे आणि जो अंधाराकडे जाणारा आहे, हे संकिलेस सुत्त आहे. आणि जो प्रकाशात आहे आणि जो प्रकाशाकडे जाणारा आहे, हे वासना सुत्त आहे. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ? त्यामध्ये संकिलेसभागिय आणि निब्बेधभागिय सुत्त कोणते? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca ; Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā. ज्ञानी लोक त्याला मजबूत बंधन म्हणत नाहीत, जे लोखंडाचे, लाकडाचे किंवा दोरीचे बनलेले असते; परंतु मणी आणि कुंडलांमधील तीव्र आसक्ती, आणि मुले व पत्नी यांच्याविषयीची जी आसक्ती असते, (तेच खरे मजबूत बंधन आहे). Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadā puttesu dāresu ca yā apekkhā, ayaṃ saṃkileso. Etampi chetvā paribbajanti dhīrā anapekkhino sabbakāme pahāyāti, ayaṃ nibbedho. Yaṃ cetayitaṃ pakappitaṃ yā ca nāmarūpassa avakkanti hoti. Imehi catūhi padehi saṃkileso. Pacchimakehi catūhi nibbedho. 'ज्ञानी लोक त्याला मजबूत बंधन म्हणत नाहीत...' आणि 'मुले व पत्नी यांच्याविषयीची जी आसक्ती असते', हे संकिलेस सुत्त आहे. 'या बंधनालाही तोडून, सर्व कामांचा त्याग करून, अनासक्त होऊन ज्ञानी लोक प्रव्रजित होतात', हे निब्बेध सुत्त आहे. जे संकल्प, विचार आणि नामरूपाचा जो प्रवेश होतो, या चार पदांनी संकिलेस दर्शविला आहे. नंतरच्या चार पदांनी निब्बेध दर्शविला आहे. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ? त्यामध्ये संकिलेसभागिय, निब्बेधभागिय आणि असेक्खभागिय सुत्त कोणते? Ayaṃ [Pg.186] loko santāpajāto, phassapareto rogaṃ vadati attato; Yena yena hi maññanti, tato taṃ hoti aññathā. हा लोक संतापाने पीडित आहे, वेदनांनी ग्रस्त आहे आणि रोगालाच 'आत्मा' म्हणतो; ते ज्या ज्या प्रकारे विचार करतात, ते त्यापेक्षा वेगळेच होते. Aññathābhāvī bhavasatto loko, bhavapareto bhavamevābhinandati; Yadabhinandati taṃ bhayaṃ, yassa bhāyati taṃ dukkhaṃ; Bhavavippahānāya kho panidaṃ brahmacariyaṃ vussati. बदलणारा आणि भवात आसक्त असलेला हा लोक, भवाने ग्रस्त होऊन भवाचाच आनंद घेतो; ज्याचा तो आनंद घेतो, तेच भय आहे, ज्याची त्याला भीती वाटते, तेच दुःख आहे; भवाचा पूर्ण त्याग करण्यासाठीच हे ब्रह्मचर्य पाळले जाते. Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu, sabbete ‘‘avippamuttā bhavasmā’’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu, sabbete ‘‘anissaṭā bhavasmā’’ti vadāmi. Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo, lokamimaṃ passa, puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā bhavā aparimuttā. Ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya sabbete bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti. जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भवाद्वारे भवापासून मुक्ती सांगतात, ते सर्व 'भवापासून मुक्त झालेले नाहीत' असे मी सांगतो. किंवा जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण विभवाद्वारे भवापासून सुटका सांगतात, ते सर्व 'भवापासून बाहेर पडलेले नाहीत' असे मी सांगतो. उपाधीवर अवलंबून हे दुःख निर्माण होते, सर्व उपादानांचा क्षय झाल्याने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही. या जगाकडे पहा, जे अज्ञानाने ग्रस्त आहेत, प्राण्यांमध्ये रममाण आहेत आणि भवापासून मुक्त झालेले नाहीत. जे काही भव सर्व ठिकाणी आणि सर्व प्रकारे अस्तित्वात आहेत, ते सर्व भव अनित्य, दुःख आणि विपरिणामधर्मी आहेत. ‘‘Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passato; Bhavataṇhā pahīyati, vibhavaṃ nābhinandati; Sabbaso taṇhānaṃ khayā, asesavirāganirodho nibbānaṃ. हे अशा प्रकारे यथार्थ रूपाने सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याची भवतण्हा नष्ट होते, तो विभवाचा आनंद घेत नाही; सर्व प्रकारे तृष्णेचा क्षय झाल्याने, संपूर्ण विराग आणि निरोध म्हणजेच निर्वाण होय. ‘‘Tassa nibbutassa bhikkhuno, anupādā punabbhavo na hoti; Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo, upeccagā sabbabhavāni tādī’’ti. त्या निवृत्त झालेल्या भिक्खूचा, उपादानरहित असल्यामुळे पुनर्जन्म होत नाही; त्याने माराचा पराभव केला आहे, संग्राम जिंकला आहे, आणि अशा तादी पुरुषाने सर्व भवांचे उल्लंघन केले आहे. Ayaṃ loko santāpajāto yāva dukkhanti yaṃ taṇhā saṃkileso. 'हा लोक संतापाने पीडित आहे...' इथपासून ते 'दुःख' पर्यंत, जी तृष्णा आहे, ते संकिलेस सुत्त आहे. Yaṃ punaggahaṇaṃ ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vimokkhamāhaṃsu, sabbete ‘‘avimuttā bhavasmā’’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu ‘‘anissaṭā bhavasmā’’ti vadāmi. Ayaṃ diṭṭhisaṃkileso, taṃ diṭṭhisaṃkileso [Pg.187] ca taṇhāsaṃkileso ca, ubhayametaṃ saṃkileso. Yaṃ punaggahaṇaṃ bhavavippahānāya brahmacariyaṃ vussati, yāva sabbaso upādānakkhayā sambhavā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Tassa nibbutassa bhikkhuno yāva upaccagā sabbabhavāni tādīti idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Cattāro puggalā anusotagāmī saṃkileso ṭhitatto ca paṭisotagāmī ca nibbedho. Thale tiṭṭhatīti asekkhabhūmi. जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भवाच्या (अस्तित्वाच्या) माध्यमातून भवापासून मुक्ती सांगतात, ते सर्व 'भवापासून मुक्त झालेले नाहीत' असे मी म्हणतो. आणि जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण विभवाच्या (अ-अस्तित्वाच्या) माध्यमातून भवापासून सुटका (निस्सरण) सांगतात, ते 'भवापासून बाहेर पडलेले नाहीत' असे मी म्हणतो. हा दृष्टी-संक्लेश (दृष्टीची अशुद्धता) आहे; आणि तो दृष्टी-संक्लेश व तृष्णा-संक्लेश, हे दोन्ही मिळून संक्लेश आहेत. भवाचा पूर्णपणे त्याग करण्यासाठी जे ब्रह्मचर्य आचरले जाते, जे सर्व प्रकारे उपादानाच्या क्षयापर्यंत पोहोचवणारे असते, ते 'निब्बेधभागीय' (भेदक ज्ञानाला पूरक) आहे. त्या शांत (निब्बुत्त) झालेल्या भिक्खूचे, ज्याने सर्व भवांचे उल्लंघन केले आहे, असे जे वर्णन आहे, ते 'असेक्खभागीय' (अशैक्ष-भूमीशी संबंधित) आहे. चार पुद्गल (व्यक्ती) आहेत: अनुसोतगामी (प्रवाहाच्या दिशेने जाणारा) हा संक्लेश आहे, आणि ठितत्त (स्थिरचित्त) व पटिसोतगामी (प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणारा) हा निब्बेध आहे. जो 'थले' (किनाऱ्यावर/स्थळावर) उभा राहतो, ती 'असेक्खभूमी' आहे. 16. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ? १६. त्यात वासनाभागीय (संस्कारांना पूरक) आणि निब्बेधभागीय (भेदक ज्ञानाला पूरक) सुत्त कोणते आहे? ‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati; Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti. “दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही; कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो आणि राग, द्वेष व मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत (निब्बुत्त) होतो.” ‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatī’’ti vāsanā. ‘‘Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti nibbedho. “दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही” हे वासनाभागीय आहे. “कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो आणि राग, द्वेष व मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत होतो” हे निब्बेधभागीय आहे. Sotānugatesu dhammesu vacasā paricitesu manasānupekkhitesu diṭṭhiyā suppaṭividdhesu pañcānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Idhekaccassa bahussutā dhammā honti dhātā apamuṭṭhā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, so yuñjanto ghaṭento vāyamanto diṭṭheva dhamme visesaṃ pappoti. No ce diṭṭheva dhamme visesaṃ pappoti, gilāno pappoti. No ce gilāno pappoti, maraṇakālasamaye pappoti. No ce maraṇakālasamaye pappoti, devabhūto pāpuṇāti. No ce devabhūto pāpuṇāti, tena dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti. श्रवण केलेल्या, वाणीने पाठ केलेल्या, मनाने चिंतन केलेल्या आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेल्या धर्मांचे पाच फायदे अपेक्षित असतात. येथे एखाद्या बहुश्रुत व्यक्तीला धर्म स्मरणात राहतात, ते विसरत नाहीत, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले असतात; तो प्रयत्न करत, उद्योग करत आणि परिश्रम करत याच जन्मात विशेषाला (उच्च आध्यात्मिक अवस्थेला) प्राप्त करतो. जर याच जन्मात विशेषाला प्राप्त करू शकला नाही, तर आजारी असताना प्राप्त करतो. जर आजारी असताना प्राप्त करू शकला नाही, तर मृत्यूच्या वेळी प्राप्त करतो. जर मृत्यूच्या वेळी प्राप्त करू शकला नाही, तर देवलोकात उत्पन्न झाल्यावर प्राप्त करतो. जर देवलोकात उत्पन्न झाल्यावरही प्राप्त करू शकला नाही, तर त्या धर्म-रागामुळे आणि त्या धर्म-नंदीमुळे तो प्रत्येकबोधीला प्राप्त करतो. Tatthāyaṃ diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, ayaṃ nibbedho. Yaṃ samparāye paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ vāsanā. Imāni soḷasa suttāni sabbasāsanaṃ atiggaṇhanto tiṭṭhanti. Imehi soḷasahi suttehi navavidho suttanto vibhatto bhavati. So ca paññavato no duppaññassa, yuttassa no ayuttassa, akammassa vihārissa pakatiyā loke saṃkileso [Pg.188] carati. So saṃkileso tividho – taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkileso. Tato saṃkilesato uṭṭhahanto saṃkileso dhammesu patiṭṭhahati, lokiyesu patiṭṭhahatīti. Tatthākusalo diṭṭhato sace taṃ sīlañca diṭṭhiñca parāmasati, tassa so taṇhāsaṃkileso hoti. Sace panassa evaṃ hoti ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissaṃ devaññataro vā’’ti yassa hoti micchādiṭṭhi, etassa micchādiṭṭhisaṃkileso bhavati. Sace pana sīle patiṭṭhito aparāmaṭṭhassa hi sīlavataṃ hoti, tassa taṃ sīlavato yoniso gahitaṃ avippaṭisāraṃ janeti yāva vimuttiñāṇadassanaṃ, tañca tassa diṭṭheva dhamme kālaṅkatassa vā tamhiyeva vā pana aparāpariyāyena vā, aññesu khandhesu evaṃ sutaṃ ‘‘sucaritaṃ vāsanāya saṃvattatī’’ti vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ vuccati. Tattha sīlesu ṭhitassa vinīvaraṇaṃ cittaṃ, taṃ tato sakkāyadiṭṭhippahānāya bhagavā dhammaṃ deseti. So accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti; yadi vā sāsanantare, accantaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti, yadi vā ekāsane cha abhiññe. Tattha dve puggalā ariyadhamme pāpuṇanti saddhānusārī ca dhammānusārī ca. Tattha dhammānusārī ugghaṭitaññū, saddhānusārī neyyo. Tattha ugghaṭitaññū duvidho – koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha neyyopi duvidho – koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha yo ca ugghaṭitaññū mudindriyo, yo ca neyyo tikkhindriyo, ime puggalā asamindriyā honti. Tattha ime puggalā samindriyā parihāyanti ca ugghaṭitaññuto, vipañcitaññū neyyato, ime majjhimā bhūmigatā vipañcitaññū hoti. Ime tayo puggalā. त्यात, जो याच जन्मात प्राप्त करतो, तो 'निब्बेध' (भेदक ज्ञान) आहे. जो परलोकात प्रत्येकबोधी प्राप्त करतो, तो 'वासना' (संस्कार) आहे. ही सोळस (सोळा) सुत्ते संपूर्ण शासनाला व्यापून राहतात. या सोळस सुत्तांद्वारे नऊ प्रकारच्या सुत्तांचे (नवांग बुद्धशासनाचे) वर्गीकरण होते. आणि ते प्रज्ञावंतासाठी आहे, प्रज्ञाहीनासाठी नाही; जो योगात (साधनेत) युक्त आहे त्याच्यासाठी आहे, जो अयुक्त आहे त्याच्यासाठी नाही. जो अकर्मण्य होऊन विहरतो, तो स्वभावानेच लोकात संक्लेशात (अशुद्धतेत) वावरतो. तो संक्लेश तीन प्रकारचा आहे – तृष्णा-संक्लेश, दृष्टी-संक्लेश आणि दुश्चरित-संक्लेश. त्या संक्लेशापासून उत्पन्न होणारा संक्लेश अकुशल धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित होतो, लौकिक धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित होतो. त्यात, जर अकुशल मनुष्य दृष्टीच्या प्रभावाने त्या शीलाला आणि दृष्टीला चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करतो (परामर्श करतो), तर त्याचा तो तृष्णा-संक्लेश होतो. परंतु जर त्याला असे वाटते की, 'मी या शीलाने, व्रताने किंवा ब्रह्मचर्याने देव किंवा इतर कोणताही देव होईल', तर ज्याची अशी मिथ्यादृष्टी असते, त्याचा तो मिथ्यादृष्टी-संक्लेश होतो. पण जर शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या आणि चुकीचे ग्रहण न केलेल्या (अपरामृष्ट) शीलवानाचे शील असेल, तर त्या शीलवानाचे ते योग्य प्रकारे ग्रहण केलेले शील विमुत्ती-ज्ञानदर्शनापर्यंत पश्चात्तापहीनता (अविप्पटिसार) निर्माण करते. आणि त्याचे ते सुचरित याच जन्मात किंवा मृत्यूच्या वेळी किंवा त्याच जन्मात किंवा पुढील जन्मात इतर स्कंधांमध्ये 'सुचरित हे वासनेसाठी (संस्कारासाठी) कारणीभूत ठरते' असे ऐकले जाते; याला 'वासनाभागीय सुत्त' म्हटले जाते. त्यात, शीलांमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचे चित्त नीवरणमुक्त होते; त्यानंतर भगवान त्याला सत्कायदृष्टी (सक्कायदिठ्ठी) नष्ट करण्यासाठी धर्माचा उपदेश करतात. तो अत्यंत निष्ठा असलेल्या निब्बाणाला प्राप्त करतो; किंवा बुद्ध शासनात अत्यंत निब्बाणाला प्राप्त करतो, किंवा एकाच आसनावर सहा अभिज्ञा प्राप्त करतो. त्यात दोन पुद्गल आर्यधर्माला प्राप्त करतात: सद्धानुसारी आणि धम्मानुसारी. त्यात धम्मानुसारी हा उग्घटितञ्ञू असतो आणि सद्धानुसारी हा नेय्य असतो. त्यात उग्घटितञ्ञू दोन प्रकारचा असतो – कोणी तीक्ष्णेंद्रिय तर कोणी मृदुइंद्रिय. त्यात नेय्य देखील दोन प्रकारचा असतो – कोणी तीक्ष्णेंद्रिय तर कोणी मृदुइंद्रिय. त्यात जो उग्घटितञ्ञू मृदुइंद्रिय आहे आणि जो नेय्य तीक्ष्णेंद्रिय आहे, हे पुद्गल असम-इंद्रिय असतात. त्यात हे पुद्गल सम-इंद्रिय असतात, आणि ते उग्घटितञ्ञूपासून घसरतात, तर विपंचितञ्ञू नेय्यपासून घसरतात; हे मध्यम भूमीत राहणारे 'विपंचितञ्ञू' होतात. हे तीन पुद्गल आहेत. 17. Tattha catutthā pana pañcamā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo ca, tattha ugghaṭitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, ekabījī hoti paṭhamo sotāpanno. Tattha vipañcitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca hoti[Pg.189], ayaṃ tatiyo sotāpanno. Ime tayo puggalā indriyavemattatāya sotāpattiphale ṭhitā. १७. त्यात चौथे आणि पाचवे म्हणजे उग्घटितञ्ञू, विपंचितञ्ञू आणि नेय्य आहेत. त्यात उग्घटितञ्ञू पुद्गल इंद्रिये प्राप्त करून दर्शनभूमीत प्रतिष्ठित होऊन सोतापत्ती फलाला प्राप्त करतो; तो पहिला सोतापन्न 'एकबीजी' होतो. त्यात विपंचितञ्ञू पुद्गल इंद्रिये प्राप्त करून दर्शनभूमीत प्रतिष्ठित होऊन सोतापत्ती फलाला प्राप्त करतो; तो दुसरा सोतापन्न 'कोलंकोल' होतो. त्यात नेय्य पुद्गल इंद्रिये प्राप्त करून दर्शनभूमीत प्रतिष्ठित होऊन सोतापत्ती फलाला प्राप्त करतो; तो तिसरा सोतापन्न 'सत्तक्खत्तुपरम' होतो. हे तीन पुद्गल इंद्रियांच्या भिन्नतेमुळे सोतापत्ती फलामध्ये प्रतिष्ठित आहेत. Ugghaṭitaññū ekabījī hoti, vipañcitaññū kolaṃkolo hoti, neyyo sattakkhattuparamo hoti. Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ. Sace pana taduttari vāyamati, accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti. Tattha ugghaṭitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti – anāgāmiphalaṃ pāpuṇitvā antarāparinibbāyī ca upahaccaparinibbāyī ca. Tattha vipañcitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti – anāgāmiphalaṃ pāpuṇanti asaṅkhāraparinibbāyī ca sasaṅkhāraparinibbāyī ca. Tattha neyyo anāgāmiphalaṃ pāpuṇanto uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti, ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca, indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo upahaccaparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti, vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo upahaccaparinibbāyī hoti, vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Iti pañca anāgāmino, chaṭṭho sakadāgāmī, tayo ca sotāpannāti ime nava sekkhā. उग्घटितञ्ञू हा 'एकबीजी' असतो, विपञ्चितञ्ञू हा 'कोलङ्कोल' असतो, आणि नेय्य हा 'सत्तक्खत्तुपरम' असतो. हे निब्बेधभागिय सुत्त आहे. परंतु जर तो त्याहून अधिक प्रयत्न करतो, तर तो अत्यंत अंतिम निर्वाण प्राप्त करतो. तेथे उग्घटितञ्ञू व्यक्तींमध्ये जो तीक्ष्णेंद्रिय असतो, ते दोन प्रकारचे व्यक्ती होतात – अनागामी फल प्राप्त करून अंतरापरिनिब्बायी आणि उपहच्चपरिनिब्बायी. तेथे विपञ्चितञ्ञू व्यक्तींमध्ये जो तीक्ष्णेंद्रिय असतो, ते दोन प्रकारचे व्यक्ती होतात – अनागामी फल प्राप्त करून असङ्खारपरिनिब्बायी आणि ससङ्खारपरिनिब्बायी. तेथे नेय्य व्यक्ती अनागामी फल प्राप्त करताना उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी होतो. उग्घटितञ्ञू आणि विपञ्चितञ्ञू यांच्यामध्ये इंद्रियांच्या विविधतेमुळे, उग्घटितञ्ञू व्यक्ती जर तीक्ष्णेंद्रिय असेल तर तो अंतरापरिनिब्बायी होतो, आणि उग्घटितञ्ञू व्यक्ती जर मृदुइंद्रिय असेल तर तो उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी होतो. उग्घटितञ्ञू आणि विपञ्चितञ्ञू यांच्यामध्ये इंद्रियांच्या विविधतेमुळे, उग्घटितञ्ञू व्यक्ती जर तीक्ष्णेंद्रिय असेल तर तो ससङ्खारपरिनिब्बायी होतो, तीक्ष्णेंद्रिय असेल तर अंतरापरिनिब्बायी होतो, आणि उग्घटितञ्ञू व्यक्ती जर मृदुइंद्रिय असेल तर तो उपहच्चपरिनिब्बायी होतो. विपञ्चितञ्ञू व्यक्ती जर तीक्ष्णेंद्रिय असेल तर तो असङ्खारपरिनिब्बायी होतो, विपञ्चितञ्ञू व्यक्ती जर मृदुइंद्रिय असेल तर तो ससङ्खारपरिनिब्बायी होतो, नेय्य व्यक्ती उपहच्चपरिनिब्बायी होतो, विपञ्चितञ्ञू व्यक्ती जर तीक्ष्णेंद्रिय असेल तर तो असङ्खारपरिनिब्बायी होतो. विपञ्चितञ्ञू व्यक्ती जर मृदुइंद्रिय असेल तर तो ससङ्खारपरिनिब्बायी होतो, आणि नेय्य व्यक्ती उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी होतो. अशा प्रकारे पाच अनागामी, सहावा सकदागामी आणि तीन सोतापन्न – हे नऊ सेक्ख (शिक्षार्थी) आहेत. Tattha ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti ubhatobhāgavimutto paññāvimutto ca. Tattha ugghaṭitaññū puggalo mudindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti, ṭhitakappī ca paṭivedhanabhāvo puggalo ca tikkhindriyo so arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti cetanābhabbo ca rakkhaṇābhabbo ca. Tattha vipañcitaññū mudindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti, sace ceteti na parinibbāyī, no ce ceteti parinibbāyīti. Sace anurakkhati na parinibbāyī, no ce anurakkhati parinibbāyīti. Tattha neyyo puggalo bhāvanānuyogamanuyutto parihānadhammo [Pg.190] hoti kammaniyato vā samasīsi vā, ime nava arahanto idaṃ catubbidhaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Imesu puggalesu tathāgatassa dasavidhaṃ balaṃ pavattati. तेथे उग्घटितञ्ञू व्यक्ती तीक्ष्णेंद्रिय असताना अरहंतपद प्राप्त करताना दोन प्रकारचे व्यक्ती होतात – उभतोभागविमुक्त आणि प्रज्ञाविमुक्त. तेथे उग्घटितञ्ञू व्यक्ती मृदुइंद्रिय असताना अरहंतपद प्राप्त करताना दोन प्रकारचे व्यक्ती होतात – ठितकप्पी आणि पटिवेधनभाव व्यक्ती; आणि तोच जर तीक्ष्णेंद्रिय असेल तर अरहंतपद प्राप्त करताना दोन प्रकारचे व्यक्ती होतात – चेतनाभब्ब आणि रक्खणाभब्ब. तेथे विपञ्चितञ्ञू व्यक्ती मृदुइंद्रिय असताना अरहंतपद प्राप्त करताना दोन प्रकारचे व्यक्ती होतात – जर तो चेतना करतो तर परिनिर्वाण पावत नाही, आणि जर चेतना करत नाही तर परिनिर्वाण पावतो; जर तो रक्षण करतो तर परिनिर्वाण पावत नाही, आणि जर रक्षण करत नाही तर परिनिर्वाण पावतो. तेथे नेय्य व्यक्ती भावनायोगात मग्न असताना परिहानधम्म किंवा कम्मनियत किंवा समसीसी होतो. हे नऊ अरहंत आहेत. हे चार प्रकारचे सुत्त संकिलेसभागिय आणि असेक्खभागिय आहे. या व्यक्तींच्या बाबतीत तथागतांचे दहा प्रकारचे बल प्रवृत्त होते. 18. Katamaṃ dasavidhaṃ? Idha buddhānaṃ bhagavantānaṃ appavattite dhammacakke mahesakkhā devaputtā yācanāya abhiyātā honti ‘‘desetu sugato dhamma’’nti. So anuttarena buddhacakkhunā volokento addasāsi sattānaṃ tayo rāsīnaṃ sammattaniyato micchattaniyato aniyato. Tattha sammattaniyato rāsi micchāsatiṃ āpajjeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, asatthuko parinibbāyeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, samāpattiṃ āpajjeyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Tattha micchattaniyato rāsi ariyasamāpattiṃ paṭipajjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, anariyamicchāpaṭipattiṃ paṭipajjissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Tattha aniyato rāsi sammāpaṭipajjamānaṃ sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati, micchāpaṭipajjamāno sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sammāpaṭipajjamānaṃ sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati, micchāpaṭipajjamānaṃ micchattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Ime tayo anuttarena buddhacakkhunā volokentassa sammāsambuddhassa me sato ime dhammā anabhisambuddhāti ettavatā maṃ koci sahadhammena paṭicodissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, vītarāgassa te paṭijānato akhīṇāsavatāya sahadhammena koci paṭicodissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yato pana imassa aniyatassa rāsissa dhammadesanā, sā na dissati takkarassa sammādukkhakkhayāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, tathā ovadito yaṃ pana me aniyatarāsi sāvako pubbenāparaṃ visesaṃ na sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १८. दहा प्रकारचे कोणते? या शासनात, भगवान बुद्धांनी अद्याप धर्मचक्र प्रवर्तित केले नसताना, महायशस्वी देवपुत्र याचना करण्यासाठी समोर आलेले असतात की, 'सुगत धर्माचा उपदेश करोत'. त्यांनी (भगवंतांनी) अनुत्तर बुद्धचक्षूने अवलोकन करताना प्राण्यांच्या तीन राशी पाहिल्या – सम्यक्त्वनियत राशी, मिथ्यात्वनियत राशी आणि अनियत राशी. तेथे, सम्यक्त्वनियत राशीतील व्यक्ती मिथ्या स्मृतीला प्राप्त होईल, हे शक्य नाही; तो मार्गदर्शकाशिवाय परिनिर्वाण पावेल, हे शक्य नाही; परंतु तो समापत्तीला प्राप्त होईल, हे शक्य आहे. तेथे, मिथ्यात्वनियत राशीतील व्यक्ती आर्य समापत्तीचे आचरण करेल, हे शक्य नाही; परंतु तो अनार्य मिथ्या प्रतिपत्तीचे आचरण करेल, हे शक्य आहे. तेथे, अनियत राशीतील व्यक्ती योग्य प्रकारे आचरण करत असताना सम्यक्त्वनियत राशीला प्राप्त होईल, हे शक्य आहे; परंतु चुकीच्या मार्गाने आचरण करत असताना सम्यक्त्वनियत राशीला प्राप्त होईल, हे शक्य नाही. योग्य प्रकारे आचरण करत असताना सम्यक्त्वनियत राशीला प्राप्त होईल, हे शक्य आहे; आणि चुकीच्या मार्गाने आचरण करत असताना मिथ्यात्वनियत राशीला प्राप्त होईल, हे शक्य आहे. या तिन्हींचे अनुत्तर बुद्धचक्षूने अवलोकन करणाऱ्या, सम्यक्संबुद्ध असलेल्या मला 'या धर्मांचे ज्ञान झालेले नाही' असे म्हणून कोणी सहेतुकपणे दोष देईल, हे शक्य नाही; 'तू स्वतःला वीतराग म्हणवून घेतोस, पण तुझे आसव क्षीण झालेले नाहीत' असे म्हणून कोणी सहेतुकपणे तुला दोष देईल, हे शक्य नाही. परंतु, या अनियत राशीच्या व्यक्तीसाठी जो धर्मोपदेश आहे, तो त्याचे आचरण करणाऱ्यासाठी योग्य प्रकारे दुःखाचा क्षय करणारा ठरणार नाही, हे शक्य नाही; तसेच, माझ्याद्वारे उपदेशित केलेला अनियत राशीचा श्रावक पूर्वीपेक्षा अधिक विशिष्ट ज्ञान प्राप्त करणार नाही, हे शक्य नाही. 19. Yaṃ kho muni nānappakārassa nānāniruttiyo devanāgayakkhānaṃ dameti dhamme vavatthānena vatvā kāraṇato aññaṃ pāraṃ gamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Dhammapaṭisambhidā. Yato panimā niruttito satta satta niruttiyo nābhisambhuneyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Niruttipaṭisambhidā. Nirutti kho pana abhisamaggaratānaṃ sāvakānaṃ tamatthamaviññāpayeti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Atthapaṭisambhidā. Mahesakkhā devaputtā upasaṅkamitvā pañhe pucchiṃsu[Pg.191]. Kāyikena vā mānasikena vā paripīḷitassa hatthakuṇīti vā pāde vā khañje dandhassa so attho na paribhājiyatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paṭibhānapaṭisambhidā. Yamhi taṃ tesaṃ hoti tamhi asantaṃ bhavatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yaṃ hi nāsaṃ tesaṃ na bhavati, tamhi nāsaṃ tesaṃ bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Evaṃ samudayassa nirodhāya dasa akusalakammapathā. Māro vā indo vā brahmā vā tathāgato vā cakkavattī vā so vata nāma mātugāmo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso assa rājā cakkavattī sakko devānamindo bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Itissa evarūpaṃ balaṃ evarūpaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ taṃ niddisitabbaṃ. Tīhi rāsīhi catūhi vesārajjehi catūhi paṭisambhidāhi paṭiccasamuppādassa pavattiyaṃ nivattiyaṃ bhāgiyañca. Kusalaṃ kusalavipākesu ca upapajjati yañca itthipurisānaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ balaṃ tathāgato evaṃ jānāti. १९. मुनी (बुद्ध) विविध प्रकारच्या आणि विविध निरुक्तींच्या (भाषांच्या) द्वारे देव, नाग व यक्षांना धम्माच्या निश्चितीने उपदेश करून कारणासहित दुसऱ्या तीरावर (अर्हत्त्वावर) घेऊन जाणार नाहीत, हे अशक्य आहे (असे स्थान अस्तित्वात नाही). ही धम्मपटिसंभिदा (धम्मप्रतिसंविदा) होय. परंतु, या निरुक्तींमधून सात-सात निरुक्तींना प्राप्त करू शकत नाही, हे अशक्य आहे. ही निरुत्तिपटिसंभिदा होय. निरुत्तीचे ज्ञान एकोप्यात रममाण असणाऱ्या श्रावकांना त्या अर्थाचे आकलन करून देणार नाही, हे अशक्य आहे. ही अत्थपटिसंभिदा (अर्थप्रतिसंविदा) होय. महानुभाव देवपुत्रांनी जवळ येऊन प्रश्न विचारले. कायिक किंवा मानसिक दुःखाने पीडित झालेल्या, हात अधू असलेल्या, पांगळ्या किंवा मंद बुद्धीच्या माणसाला तो अर्थ स्पष्ट होणार नाही, हे अशक्य आहे. ही पटिभानपटिसंभिदा (प्रतिभानप्रतिसंविदा) होय. ज्याच्यामध्ये ते ज्ञान आहे, त्याला त्याचा अभाव होईल, हे अशक्य आहे. ज्याच्यामध्ये विनाश आहे, त्याला तो होणार नाही, आणि ज्याच्यामध्ये विनाश आहे, त्याला तो भविष्यात होईल, हे अशक्य आहे. अशा प्रकारे समुदयाच्या निरोधासाठी दहा अकुशल कर्मपथ आहेत. मार, इंद्र, ब्रह्मा, तथागत किंवा चक्रवर्ती राजा हा स्त्री होईल, हे अशक्य आहे; परंतु पुरुष हा चक्रवर्ती राजा किंवा शक्र देवेन्द्र होईल, हे शक्य आहे. अशा प्रकारे त्यांचे हे अशा प्रकारचे बल आणि अशा प्रकारचे ज्ञान आहे, याला 'स्थानास्थानज्ञान' (ठानाठानञाण) असे म्हणतात, जे पहिले तथागतबल आहे आणि ते निर्देशित केले पाहिजे. तीन राशी, चार वैशारद्ये आणि चार पटिसंभिदा यांच्या आधारे प्रतीत्यसमुत्पादाच्या प्रवृत्तीमध्ये (उत्पत्तीमध्ये), निवृत्तीमध्ये (निरोधामध्ये) आणि मार्गामध्ये ते निर्देशित केले पाहिजे. कुशल आणि अकुशल विपाकांमध्ये स्त्री-पुरुषांना जे काही उत्पन्न होते, हे पहिले बल तथागत अशा प्रकारे जाणतात। Yesaṃ pana sammattaniyato rāsi, nāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā, nibbānagāminīyevāyaṃ paṭipadā. Tattha siyā micchattaniyato rāsi, esāpi na sabbatthagāminī paṭipadā. Sakkāyasamudayagāminīyevāyaṃ paṭipadā hotu, ayaṃ tattha tattha paṭipattiyā ṭhito gacchati nibbānaṃ, gacchati apāyaṃ, gacchati devamanussassa. Yaṃ yaṃ vā paṭipadaṃ paṭipajjeyya sabbattha gaccheyya, ayaṃ sabbatthagāminī paṭipadā. Yaṃ ettha ñāṇaṃ yathābhūtaṃ, idaṃ vuccati sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ. परंतु, ज्यांच्यासाठी सम्यक्त्वनियत राशी आहे, ही सर्वगामी प्रतिपदा नाही, तर ही केवळ निर्वाणाकडे नेणारीच प्रतिपदा आहे. तिथे मिथ्यात्वनियत राशी असू शकते, ही देखील सर्वगामी प्रतिपदा नाही. ही केवळ सत्कायसमुदयाकडे (सक्कायसमुदय) नेणारीच प्रतिपदा असो. हा मनुष्य त्या त्या प्रतिपदेमध्ये स्थित होऊन निर्वाणाला जातो, अपायाला (दुर्गतीला) जातो, देव आणि मनुष्यांच्या लोकाला जातो. ज्या ज्या प्रतिपदेचे तो आचरण करेल, त्याद्वारे तो सर्व ठिकाणी जाऊ शकतो, हीच 'सर्वगामी प्रतिपदा' (सब्बत्थगामिनी पटिपदा) होय. याविषयी जे यथाभूत (यथार्थ) ज्ञान आहे, त्याला 'सर्वगामी प्रतिपदा ज्ञान' असे म्हणतात, जे दुसरे तथागतबल आहे। Sā kho panāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā nānādhimuttā keci kāmesu keci dukkarakāriyaṃ keci attakilamathānuyogamanuyuttā keci saṃsārena suddhiṃ paccenti keci anajjābhāvanāti. Tena tena caritena vinibandhānaṃ sattānaṃ yaṃ ñāṇaṃ yathābhūtaṃ nānāgataṃ lokassa anekādhimuttagataṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ. ती सर्वगामी प्रतिपदा विविध अधिमुक्ती (कल) असणारी आहे. काही लोक कामांमध्ये (इंद्रियभोगांमध्ये), काही कठीण तपश्चर्येत, काही आत्मक्लेशाच्या अभ्यासात मग्न असतात; काही संसाराद्वारे शुद्धीला प्राप्त होतात, तर काही अनध्या भावनेला प्राप्त होतात. अशा प्रकारे, त्या त्या स्वभावाने बद्ध झालेल्या प्राण्यांचे जे यथाभूत ज्ञान आहे, आणि जगाच्या अनेकविध अधिमुक्तींचे जे नानाविध यथाभूत ज्ञान आहे, ते तथागत जाणतात. हे तिसरे तथागतबल आहे। Tattha sattānaṃ adhimuttā bhavanti āsevanti bhāventi bahulīkaronti. Tesaṃ kammupasayānaṃ tadādhimuttānaṃ. Sā ceva dhātu saṃvahati. Katarā panesā dhātu nekkhammadhātu baladhātu kāci sampatti kāci micchattañca dhātu adhimuttā bhavanti. Aññatarā uttari na samanupassanti. Te tadevaṭṭhānaṃ mayā [Pg.192] jarāmaraṇassa abhinivissa voharanti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Yathā bhagavā sakkassa devānamindassa bhāsitaṃ. Yaṃ tattha yathābhūtaṃ ñāṇaṃ. Idaṃ vuccati catutthaṃ tathāgatabalaṃ. त्यामध्ये प्राण्यांच्या अधिमुक्ती (कल) असतात, ज्यांचे ते सेवन करतात, भावना करतात आणि वारंवार सराव करतात. कर्माचा आश्रय घेणाऱ्या आणि त्यामध्येच मग्न असणाऱ्या त्या प्राण्यांना तोच धातू (स्वभाव) वाहून नेतो. तो धातू कोणता आहे? नैष्क्रम्य धातू (नेक्خम्मधातू), बल धातू, काही संपत्ती धातू आणि काही मिथ्यात्व धातू, ज्यांच्यामध्ये ते अधिमुक्त असतात. त्यापेक्षा श्रेष्ठ असे ते काही पाहत नाहीत. ते त्याच स्थानाला दृढ धरून, जरा-मरणाच्या अधीन होऊन, "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" असा व्यवहार करतात (असे म्हणतात). ज्याप्रमाणे भगवंतांनी शक्र देवेन्द्राला उपदेश केला होता. त्यामध्ये जे यथाभूत ज्ञान आहे, त्याला चौथे तथागतबल म्हटले जाते। Tattha yaṃyeva dhātu seṭṭhanti taṃ taṃ kāyena ca vācāya ca ārambhanti cetasiko. Ārambho cetanā kammaṃ kāyikā vācasikā ārambho cetasikattā kammantaraṃ tathāgato evaṃ pajānāti ‘‘iminā sattena evaṃ dhātukena evarūpaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ atītamaddhānaṃ iminā hetunā tassa evarūpo vipāko vipaccati etarahi vipaccissati vā anāgatamaddhāna’’nti. Evaṃ paccuppannamaddhānaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ puggalo evaṃdhātuko idaṃ kammaṃ karoti’’. Taṇhāya ca diṭṭhiyā ca iminā hetunā na tassa vipāko diṭṭheyeva dhamme nibbattissati, upapajje vā’’ti aparamhi vā pariyāye evaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ puggalo evarūpaṃ kammaṃ karissati anāgatamaddhānaṃ, iminā hetunā tassa evarūpo vipāko nibbattissati, iminā hetunā yāni cattāri kammaṭṭhānāni idaṃ kammaṭṭhānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ ca sukhavipākaṃ’’ …pe… iti ayaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso vipākavemattataṃ pajānāti uccāvacā hīnapaṇītatā, idaṃ vuccati kammavipākañāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ. त्यामध्ये जोच धातू श्रेष्ठ आहे, म्हणून त्या त्या धातूला कायेने (शरीराने), वाचेने (वाणीने) आणि चैतसिक (मनाने) आरंभ करतात (प्रयत्न करतात). चेतना कर्माचा आरंभ केला जातो, कायिक आणि वाचिक कर्माचा आरंभ केला जातो, चैतसिक असल्यामुळे. कर्मांमधील भेद जाणणारे तथागत अशा प्रकारे जाणतात: 'या अशा स्वभावाच्या (धातूच्या) प्राण्याने भूतकाळात अशा प्रकारचे कर्म केले आहे, त्या कर्मामुळे या कारणामुळे त्याला आता (वर्तमानकाळात) अशा प्रकारचा विपाक मिळत आहे किंवा भविष्यकाळात विपाचित होईल.' अशाच प्रकारे वर्तमानकाळाविषयी जाणतात: 'हा पुद्गल अशा स्वभावाचा असून हे कर्म करतो.' तृष्णेमुळे आणि दृष्टीमुळे (मिथ्यादृष्टीमुळे) या कारणामुळे त्याचा विपाक याच जन्मात उत्पन्न होणार नाही, किंवा पुढील जन्मात, किंवा त्यानंतरच्या जन्मात (असे नाही, तर तो उत्पन्न होईलच) अशा प्रकारे जाणतात. 'हा पुद्गल भविष्यकाळात अशा प्रकारचे कर्म करेल, या कारणामुळे त्याला अशा प्रकारचा विपाक उत्पन्न होईल. या कारणामुळे जी चार कर्मस्थाने (कर्मठ्ठाने) आहेत, त्यातील हे कर्मस्थान वर्तमानकाळात सुख देणारे आणि भविष्यात देखील सुखकारक विपाक देणारे आहे' ...इत्यादी. अशा प्रकारे, भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळातील कर्मांच्या समादानाचा (स्वीकाराचा) कारणाने आणि स्थानाने, विपाकातील नानात्व (विविधता) आणि उच्च-नीच, हीन-प्रणीत (उत्कृष्ट) अवस्था तथागत जाणतात. याला पाचवे 'कर्मविपाकज्ञान' तथागतबल म्हटले जाते। Tathā sattā yaṃ vā kammasamādānaṃ samādiyantā tattha evaṃ pajānāti imassa puggalassa kammādhimuttassa rāgacaritassa nekkhammadhātūnaṃ pāripūriṃ gacchanti, tassa rāgānugate suññamānassa paṭhamaṃ jhānaṃ saṃkilissati, sace puna uttari vāyāmato jhānavodānagate mānase visesabhāgiyaṃ paṭipadaṃ anuyuñjiyati. Tassa hi jhānabhāgiyaṃyeva paṭhamajjhāne ṭhitassa dutiyaṃ jhānaṃ vodānaṃ gacchati, tatiyañca jhānaṃ samāpajjitukāmassa somanassindriyaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, tassa sā pīti avisesabhāgiyaṃ tatiyaṃ jhānaṃ ādissa tiṭṭhati. Sace tassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatassa catutthajjhānaṃ vodānaṃ gacchatiyeva, catutthassa jhānassa hānabhāgiyā dhammā, te ca dhammā yattha pajāyanti yehi catutthajjhānaṃ vodānaṃ dissati. Evaṃ ajjhāsayasamāpattiyā yā catasso samāpattiyo tīṇi vimokkhamukhāni aṭṭha vimokkhajhānānīti cattāri jhānāni vimokkhāti. Aṭṭha ca vimokkhā tīṇi ca vimokkhamukhāni. Samādhīti cattāro [Pg.193] samādhī – chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhīti. Samāpattiyo catasso ajjhāsayasamāpattiyo iti imesaṃ jhānānaṃ vimokkhasamāpattīti evarūpo saṃkileso rāgacaritassa puggalassa. Evaṃ dosacaritassa. Mohacaritassa. Rāgacaritassa puggalassa evarūpaṃ vodānaṃ iti yaṃ ettha ñāṇaṃ yathābhūtaṃ asādhāraṇaṃ sabbasattehi. Idaṃ vuccati chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ. त्याचप्रमाणे, प्राणी ज्या कर्माचे ग्रहण (समादान) करतात, त्याविषयी तथागत असे यथाभूत जाणतात की, या कर्मात दृढ विश्वास ठेवणाऱ्या (कर्माधिमुक्त) आणि रागचरित पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) नैष्क्रम्यधातू परिपूर्णतेप्रत पोहोचतात. त्या रागाचे अनुकरण करणाऱ्या आणि कम्मठ्ठानपासून शून्य असलेल्या पुद्गलाचे पहिले ध्यान (नीवरणांमुळे) संक्लिष्ट (मलीन) होईल. जर पुन्हा त्याने अधिक प्रयत्न केले, तर ध्यानाने शुद्ध झालेल्या चित्तामुळे तो विशेषभागीय प्रतिपदेचा (अभ्यासाचा) अनुयोग करतो. पहिल्या ध्यानात (जे नीवरणांचा नाश करणारे आहे) स्थित असलेल्या त्या योग्याला दुसरे ध्यान शुद्धतेप्रत (वोदान) पोहोचते. आणि तिसऱ्या ध्यानात समापन्न होऊ इच्छिणाऱ्या योग्याला सोमनस्येंद्रिय चित्ताला व्यापून राहते. त्याची ती प्रीती (पीति) अविशेषभागीय तिसऱ्या ध्यानाला उद्देशून राहते. जर तो त्याचे निःसरण यथाभूत जाणतो, तर तथागतांचे चौथे ध्यान शुद्धतेप्रतच जाते. चौथ्या ध्यानाचे ऱ्हास करणारे (हानभागीय) धर्म असतात, आणि ते धर्म जेथे उत्पन्न होतात, ज्यांच्याद्वारे चौथ्या ध्यानाची शुद्धता (वोदान) दिसून येते. अशा प्रकारे अध्याशय-समापत्तीने युक्त असलेल्या पुद्गलाला ज्या चार समापत्ती, तीन विमोक्षमुखे आणि आठ विमोक्षध्याने प्राप्त होतात, त्यातील चार ध्यानांना विमोक्ष म्हणतात. तसेच आठ विमोक्ष आणि तीन विमोक्षमुखे आहेत. समाधी म्हणजे चार समाधी आहेत - छंदसमाधी, वीर्यसमाधी, चित्तसमाधी आणि वीमंसासमाधी. चार समापत्ती या अध्याशय-समापत्ती आहेत. अशा प्रकारे या ध्यानांना 'विमोक्ष-समापत्ती' म्हणतात. अशा प्रकारचा संक्लेश (मलीनता) रागचरित पुद्गलाला होतो. याचप्रमाणे द्वेषचरित आणि मोहचरित पुद्गलालाही होतो. रागचरित पुद्गलाला अशा प्रकारची शुद्धता (वोदान) प्राप्त होते. अशा प्रकारे, येथे जे सर्व प्राण्यांशी असाधारण (अनन्य) असलेले यथाभूत ज्ञान आहे, याला तथागतांचे सहावे बळ म्हणतात। Tattha tathāgato evaṃ pajānāti lokikā dhammā lokuttarā dhammā bhāvanābhāgiyaṃ indriyaṃ nāmaṃ labhanti. Ādhipateyyabhūmiṃ upādāya balaṃ nāmaṃ labhanti thāmagataṃ mano manindriyaṃ taṃ upādāya. Vīriyaṃ nāmaṃ labhanti ārambhadhātuṃ upādāya. Itissa deva evarūpaṃ ñāṇaṃ imehi ca dhammehi ime puggalā samannāgatātipi dhammadesanaṃ akāsi. Ākārato ca vokārato ca āsayajjhāsayassa adhimuttisamannāgatānaṃ. Idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyabalavīriyavemattataṃ ñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ. त्यामध्ये तथागत असे जाणतात की, लौकिक धर्म आणि लोकोत्तर धर्म भावनेच्या भागात 'इंद्रिय' हे नाव प्राप्त करतात. अधिपत्यभूमीचा आश्रय करून ते 'बळ' हे नाव प्राप्त करतात; सामर्थ्यवान झालेले मन त्या मनेंद्रियाचा आश्रय करून 'बळ' हे नाव प्राप्त करते. आरंभधातूचा आश्रय करून ते 'वीर्य' हे नाव प्राप्त करतात. अशा प्रकारे हे अशा स्वरूपाचे ज्ञान त्यांनाच (तथागतांनाच) असते. 'हे पुद्गल या धर्मांनी युक्त आहेत' अशीही त्यांनी धर्मदेशना केली. आकाराने (प्रकाराने) आणि वोकाराने (मिश्रणाने), आशय आणि अनुशायाने युक्त असलेल्या, तसेच अधिमुक्तीने युक्त असलेल्या पुद्गलांना त्यांनी उपदेश केला. याला इतर प्राण्यांच्या आणि इतर पुद्गलांच्या इंद्रिय, बळ आणि वीर्य यांच्या विविधतेचे (वेमत्तता) ज्ञान म्हणतात, जे तथागतांचे सातवे बळ आहे। Tattha ca tathāgato lokādīsu ca bhūmīsu saṃyojanānañca sekkhānaṃ dvīhi balehi gatiṃ pajānāti, pubbenivāsānussatiyā atīte saṃsāre etarahi ca paccuppanne dibbacakkhunā cutūpapātaṃ iti imāni dve balāni dibbacakkhuto abhinīhitāni. So atītamaddhānaṃ dibbassa cakkhuno gocaro so etarahi sati gocaro iti attano ca paresaṃ ca pubbenivāsañāṇaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ paccuppannamaddhānaṃ dibbena cakkhunā imāni dve tathāgatabalāni, aṭṭhamaṃ pubbenivāso, navamaṃ dibbacakkhu. आणि त्यामध्ये तथागत मनुष्यलोक इत्यादी चार भूमींमध्ये संयोजनांचे आणि शैक्ष (सेक्ख) पुद्गलांचे दोन बळांच्या द्वारे गतीला जाणतात. पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाने भूतकाळातील संसारात आणि आताच्या वर्तमान काळात, दिव्यचक्षूने च्युती आणि उत्पत्ती (मृत्यू आणि जन्म) जाणतात. अशा प्रकारे ही दोन बळे दिव्यचक्षूपासून प्रवृत्त झाली आहेत. तो भूतकाळ दिव्यचक्षूचा गोचर (विषय) आहे, आणि तो वर्तमानकाळ स्मृतीचा (सतीचा) गोचर आहे. अशा प्रकारे स्वतःच्या आणि इतरांच्या पूर्वनिवास ज्ञानाला अनेक प्रकारच्या आणि विविध प्रकारच्या वर्तमानकाळाला दिव्यचक्षूने जाणतात. ही दोन तथागत बळे आहेत - आठवे पूर्वनिवास (ज्ञान) आणि नववे दिव्यचक्षू (ज्ञान). Puna caparaṃ tathāgato ariyapuggalānaṃ jhānaṃ vodānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ pajānāti ayaṃ puggalo iminā maggena imāya paṭipadāya āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sacchikatvā upasampajja viharatīti iti attano ca āsavānaṃ khayaṃ ñāṇaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ catubhūmimupādāya yāva navannaṃ arahantānaṃ āsavakkhayo odhiso sekkhānaṃ anodhiso arahantānaṃ. Tattha cetovimutti dvīhi āsavehi anāsavā kāmāsavena ca bhavāsavena ca, paññāvimutti dvīhi āsavehi anāsavā diṭṭhāsavena ca avijjāsavena ca, imāsaṃ dvinnaṃ vimuttīnaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati āsavakkhaye ñāṇaṃ. Dasamaṃ tathāgatabalaṃ. पुन्हा आणखी, तथागत आर्यपुद्गलांचे ध्यान, शुद्धता (वोदान) आणि निर्वेधभागीय ध्यान जाणतात की, 'हा पुद्गल या मार्गाने, या प्रतिपदेने (आचरणाने), आसवांच्या क्षयामुळे अनासव (आसवरहित) चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो.' अशा प्रकारे स्वतःच्याही आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान, दृष्टीने प्रहाण करण्यायोग्य धर्मांच्या समानतेने, चार भूमींचा आश्रय करून, नऊ प्रकारच्या अर्हंतांपर्यंत जाणतात. शैक्ष पुद्गलांचा आसवक्षय ससीम (मर्यादित) असतो, आणि अर्हंतांचा आसवक्षय असीम (मर्यादारहित) असतो. त्यामध्ये चेतोविमुक्ती दोन आसवांपासून अनासव (मुक्त) असते - कामासव आणि भवासव यांच्यापासून. प्रज्ञाविमुक्ती दोन आसवांपासून अनासव असते - दृष्ट्यासव आणि अविद्यासव यांच्यापासून. या दोन्ही विमुक्तींचे जे यथाभूत ज्ञान आहे, याला 'आसवक्षय ज्ञान' म्हणतात. हे तथागतांचे दहावे बळ आहे। 20. Imesu [Pg.194] dasasu balesu ṭhito tathāgato pañcavidhaṃ sāsanaṃ deseti saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Tattha yo taṇhāsaṃkileso, imassa alobho nissaraṇaṃ. Yo diṭṭhisaṃkileso, imassa amoho nissaraṇaṃ. Yo duccaritasaṃkileso, imassa tīṇi kusalāni nissaraṇaṃ. Kiṃ nidānaṃ? Tīṇi imāni manoduccaritāni – abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi. Tattha abhijjhā manoduccaritaṃ kāyakammaṃ upaṭṭhapeti, adinnādānaṃ sabbañca tadupanibbaddhaṃ vācākammaṃ upaṭṭhapeti, musāvādañca sabbavitathaṃ sabbaṃ vācamabhāvaṃ sabbamakkhaṃ palāsaṃ abhijjhā akusalamūlanti, sucarite sucaritaṃ musāvādā adinnādānā abhijjhāya cetanā, tattha byāpādo manoduccaritaṃ kāyakammaṃ upaṭṭhapeti, pāṇātipātaṃ sabbañca metaṃ ākaḍḍhanaṃ parikaḍḍhanaṃ nibbaddhaṃ rocanaṃ vācākammaṃ upaṭṭhapeti, pisuṇavācaṃ pharusavācaṃ micchādiṭṭhi manoduccaritañca abhijjhaṃ byāpādaṃ micchādiṭṭhiṃ payojeti, tassa yo koci micchādiṭṭhi cāgo rāgajo vā dosajo vā sabbaso micchādiṭṭhi sambhūto iminā kāraṇena micchādiṭṭhiṃ upaṭṭhapeti, kāmesumicchācāraṃ vacīkammaṃ upaṭṭhapeti samphappalāpaṃ. Imāni tīṇi duccaritāni akusalamūlāni. २०. या दहा बळांमध्ये स्थित असलेले तथागत पाच प्रकारच्या शासनाचा (उपदेशाचा) उपदेश करतात - संक्लेशभागीय, वासनाभागीय, दर्शनभागीय, भावनाभागीय आणि अशैक्षभागीय. त्यामध्ये जो तृष्णा-संक्लेश आहे, त्यापासून अलोभ हे निःसरण (मुक्त होण्याचा मार्ग) आहे. जो दृष्टी-संक्लेश आहे, त्यापासून अमोह हे निःसरण आहे. जो दुश्चरित-संक्लेश आहे, त्यापासून तीन कुशळ धर्म हे निःसरण आहेत. त्याचे कारण (निदान) काय आहे? ही तीन मनोदुश्चरिते आहेत - अभिध्या (लोभ), व्यापाद (द्वेष) आणि मिथ्यादृष्टी. त्यामध्ये अभिध्या हे मनोदुश्चरित कायकर्माला उत्पन्न करते, अदत्तादान (चोरी) आणि त्याशी संबंधित सर्व वचीकर्माला उत्पन्न करते, आणि मृषावादाला (असत्य बोलण्याला) उत्पन्न करते, जे पूर्णपणे असत्य आहे, सर्व सत्यरहित वचन आहे, सर्व गुणनाशक (मक्ख) आहे आणि मत्सराने युक्त (पलास) आहे; अभिध्या हे अकुशळमूळ आहे. सुचरितामध्ये जे सुचरित आहे, ते मृषावादापासून, अदत्तादानापासून आणि अभिध्येपासून विरक्त होण्याची चेतना आहे. त्यामध्ये व्यापाद हे मनोदुश्चरित कायकर्माला उत्पन्न करते, प्राणातिपाताला (जीवहिंसेला) आणि या सर्वांना ओढणारे, खेचणारे, निरंतर ठेवणारे आणि आवड निर्माण करणारे वचीकर्म उत्पन्न करते, जसे की पिशुनवाचा (चुगली) आणि परुषवाचा (कठोर बोलणे). आणि मिथ्यादृष्टी हे मनोदुश्चरित अभिध्या, व्यापाद आणि मिथ्यादृष्टीला प्रवृत्त करते. त्याचा जो काही मिथ्यादृष्टीचा त्याग आहे, तो रागामुळे किंवा द्वेषामुळे झालेला असतो, तो पूर्णपणे मिथ्यादृष्टीपासून उत्पन्न झालेला असतो. या कारणाने तो मिथ्यादृष्टीला उत्पन्न करतो, कामेसू मिच्छाचाराला (व्यभिचाराला) आणि संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) नावाच्या वचीकर्माला उत्पन्न करतो. ही तीन दुश्चरिते अकुशळमूळे आहेत। Yā abhijjhā, so lobho. Yo byāpādo, so doso. Yā micchādiṭṭhi, so moho. Tāni aṭṭha micchattāni upaṭṭhapenti. Tesu gahitesu tīsu akusalamūlesu dasavidhaṃ akusalamūlaṃ pāripūriṃ gacchati, tassa tividhassa duccaritasaṃkilesassa vāsanābhāgiyañca suttaṃ nissaraṇaṃ. Tattha yo bahusito niddeso yathā lobho doso mohopi, tattha asituṃ ettha lobho ussado tena kāraṇena tesu vā dhammesu lobho paññapiyati. Tatthāyaṃ moho akusalaṃ moho ayaṃ avijjā, sā catubbidhā rūpe abhiniviṭṭhā, rūpaṃ attato samanupassati, avijjāgato rūpavantaṃ attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tattha katamaṃ padaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ucchedaṃ vadati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti natthikadiṭṭhi adhiccasamuppannadiṭṭhi ca añño ca karoti, añño paṭisaṃvediyati. Pacchimasaṭṭhikappānaṃ tīṇi padāni sakkāyadiṭṭhiyā sassataṃ bhajanti ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti akiriyañca taṃ dukkhamicchato ahetukā ca patanti anajjhābhāvo ca kammānaṃ sabbañca mānayi. Tattha ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti saṃsārena [Pg.195] suddhi ājīvakā chaḷāsīti paññapenti. Yathārūpe sakkāyadiṭṭhiyā catuvatthukā, evaṃ pañcasu khandhesu vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhiyā sassataṃ bhajati. Aññājīvakā ca sassatavādike ca sīlabbataṃ bhajanti parāmasanti iminā bhavissāmi devo vā devaññataro vā, ayaṃ sīlabbataparāmāso. Tattha sakkāyadiṭṭhiyā so rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’miti taṃ kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati nābhippasīdati pubbante aparante pubbantāparante…pe… iti vāsanābhāgiyesu ṭhitassa ayaṃ upakkileso. जी अभिज्झा (अति-इच्छा) आहे, तो लोभ आहे. जो व्यापाद (द्वेष) आहे, तो द्वेष आहे. जी मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) आहे, तो मोह आहे. ते आठ मिथ्यात्वांना उत्पन्न करतात. त्या तीन अकुशल मुळांचे दमन केले असता, दहा प्रकारचे अकुशल मूळ परिपूर्णतेला प्राप्त होते. त्या तीन प्रकारच्या दुश्चरित-संक्लेशापासून सुटका मिळवण्यासाठी वासनाभागीय सुत्त हे निस्सरण (मार्ग) आहे. तेथे जो बहुश्रुत निर्देश आहे, जसे की लोभ, द्वेष आणि मोह सुद्धा; तेथे आश्रय न घेण्यासाठी येथे लोभ प्रबळ आहे, त्या कारणाने त्या धर्मांमध्ये लोभ प्रज्ञप्त केला जातो. तेथे हा मोह म्हणजे अकुशल मोह आहे, ही अविज्जा (अविद्या) आहे. ती रूपावर अभिनिविष्ट (दृढपणे स्थिरावलेली) होऊन चार प्रकारची होते: ती रूपाला आत्मा म्हणून पाहते; अविद्येने ग्रासलेला मनुष्य आत्म्याला रूपवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. तेथे कोणते पद सक्कायदिट्ठीच्या (सत्कायदृष्टीच्या) उच्छेदवादाला सांगते? 'जे जीव आहे, तेच शरीर आहे' हे. नत्थिकदिट्ठी (नास्तिकदृष्टी) आणि अधिच्चसमुप्पन्नदिट्ठी (अकस्मात उत्पन्न होणारी दृष्टी) सुद्धा 'दुसरा करतो आणि दुसरा भोगतो' असे मानतात. मागील साठ कल्पांमधील तीन पदे सक्कायदिट्ठीच्या शाश्वतवादाला अनुसरतात, 'जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे' हे. आणि अक्रियावाद आणि दुःखाची इच्छा करणाऱ्यासाठी अहेतुक दृष्टी सुद्धा त्यात पडतात, आणि कर्मांचा अभाव आणि सर्व काही घेऊन येते. तेथे 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' असे मानून, संसाराने शुद्धी होते, असे शहाऐंशी हजार आजीवक प्रज्ञप्त करतात. जसे रूपाच्या बाबतीत सक्कायदिट्ठी चार वस्तूंवर आधारित असते, त्याचप्रमाणे पाच स्कंधांमध्ये ती वीस वस्तूंवर आधारित असते आणि सक्कायदिट्ठी शाश्वतवादाला अनुसरते. इतर आजीवक आणि शाश्वतवादी सुद्धा शीलव्रत-परामर्शाला अनुसरतात आणि त्याचे चुकीचे ग्रहण करतात की, 'याने मी देव किंवा देवांपैकी एक होईन'; हा शीलव्रतपरामर्श आहे. तेथे सक्कायदिट्ठीमुळे तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, 'जे जीव आहे तेच शरीर आहे' असे मानून, तो त्याविषयी शंका घेतो, संशय धरतो, अधिमुक्त होत नाही, प्रसन्न होत नाही, पूर्वान्तात, अपरांतात, पूर्वान्त-अपरांतात... पे... अशा प्रकारे वासनाभागीय धर्मांमध्ये राहिलेल्या व्यक्तीचा हा उपक्लेश आहे. 21. Tattha saddhindriyena sabbaṃ vicikicchitaṃ pajahati, paññindriyena udayabbayaṃ passati, samādhindriyena cittaṃ ekodi karoti vīriyindriyena ārabhati. So imehi pañcahi indriyehi saddhānusārī aveccappasāde nirato anantariyaṃ samādhiṃ uppādeti. Indriyehi suddhehi dhammānusārī appaccayatāya anantariyaṃ samādhiṃ uppādeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Saccāni idaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ. Tassa pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ tīṇi saṃyojanāni dassanapahātabbāni sabbena sabbaṃ pahīnāni dve puggalakatāni. Tattha tīṇi akusalamūlāni bhāvanāpahātabbāni uparikkhittāni cha bhave nibbattenti. Tattha tesu abhijjhāya ca byāpādesu tanukatesu cha bhavā parikkhayā mariyādaṃ gacchanti, dve bhavā avasiṭṭhā. Tassa abhijjhā ca byāpādo ca sabbena sabbaṃ parikkhīṇā honti. Eko bhavo avasiṭṭho hoti. So ca mānavasena nibbatteti. Kiñcāpi ettha aññepi cattāro kilesā rūparāgo bhavarāgo avijjā uddhaccaṃ ketusmimānabhūtā nappaṭibalā asmimānaṃ vinivattetuṃ, sabbepi te asmimānassa pahānaṃ ārabhate. Khīṇesu na ca tesu idamuttaridassanabhūmiyaṃ pañcasu sekkhapuggalesu tīsu ca paṭippannakesu dvīsu ca phalaṭṭhesu bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ. Taduttari asekkhabhāgiyasuttaṃ, katthaci bhūmi nipīḷiyati. Idañca pañcamaṃ suttaṃ. Tiṇṇaṃ puggalānaṃ desitaṃ puthujjanassa sekkhassa asekkhassa saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Puthujjanassa dassanabhāgiyaṃ. Bhāvanābhāgiyaṃ pañcannaṃ sekkhānaṃ. Yaṃ paṭhamaniddiṭṭhaṃ asekkhabhāgiyaṃ sabbesaṃ arahantānaṃ. Sā pana pañcavidhā sattavīsaākāre pariyesitabbaṃ. Etesu tassa gatīnaṃ tato uttari. Tañca kho saṅkhepena paññāsāya ākārehi [Pg.196] sampatati, ye paññāsa ākārā sāsane niddiṭṭhā, te saṅkhipiyantā dasahi ākārehi patanti. Ye ariyasaccaṃ nikkhepena ṭhite saṅkhipiyattā aṭṭhasu ākāresu patanti. Catūsu ca sādhāraṇesu suttesu yā hārasampātassa bhūmi, te saṅkhipiyantā pañcasu suttesu patanti. Saṃkilesabhāgiye vāsanābhāgiye bhāvanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā catūsu suttesu patanti. Saṃkilesabhāgiye vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyamānā tīsu suttesu patanti, puthujjanabhāgiye sekkhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā dvīsu suttesu patanti nibbedhabhāgiye ca pubbayogabhāgiye ca. Yathā vuttaṃ bhagavatā dve atthavase sampassamānā tathāgatā arahanto sammāsambuddhā dhammaṃ desenti suttaṃ geyyaṃ…pe… satthā pubbayogasamannāgate appakasirena maññamānā vasiyanti pubbayogā ca bhavissanti santānaṃ maññamānādharāya. Tattha paññāvemattataṃ attano samanupassamānena aṭṭhavidhe suttasaṅkhepe, yattha yattha sakkoti, tattha tattha yojetabbaṃ. Tattha tattha yojetvā suttassa attho niddisitabbo. Na hi sati vedanā mano dhāretvā sakkā yena kenaci suttassa attho yathābhūtaṃ niddisituṃ. २१. तेथे सद्धिंद्रियाने (श्रद्धेंद्रियाने) सर्व संशयाचा त्याग करतो, प्रज्ञेंद्रियाने उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) पाहतो, समाधियेंद्रियाने चित्ताला एकाग्र करतो, वीर्येंद्रियाने प्रयत्न सुरू करतो. तो या पाच इंद्रियांच्या द्वारे श्रद्धानुसार (सद्धानुसार) होऊन, अचल श्रद्धेमध्ये मग्न होऊन आनंतर्य समाधी उत्पन्न करतो. शुद्ध इंद्रियांच्या द्वारे धर्मानुसार (धम्मानुसार) होऊन, प्रत्ययहीनतेमुळे आनंतर्य समाधी उत्पन्न करतो. तो 'हे दुःख आहे' असे यथाभूत जाणतो. सत्यांचे (दर्शन घडवणारे) हे दस्सनभागीय (दर्शनभागीय) सुत्त आहे. त्याच्या पाच ओरंभागीय (अधोभागीय) संयोजनांपैकी तीन संयोजने दर्शनाने (सोतापत्ती मार्गाने) प्रहाण करण्यायोग्य असतात, ती पूर्णपणे नष्ट होतात, जी दोन पुद्गलांद्वारे (व्यक्तींद्वारे) केली जातात. तेथे तीन अकुशल मुळे भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य असतात, ती वर फेकली असता सहा भव उत्पन्न करतात. तेथे त्या अभिज्झा आणि व्यापादाला क्षीण केले असता, सहा भव क्षीण होऊन मर्यादेला प्राप्त होतात, दोन भव शिल्लक राहतात. त्याचे अभिज्झा आणि व्यापाद पूर्णपणे क्षीण होतात. एक भव शिल्लक राहतो. आणि तो मानाच्या प्रभावाने उत्पन्न होतो. जरी येथे इतर चार क्लेश - रूपराग, भवरॉग, अविज्जा आणि उद्धच्च - हे ध्वजासारखे मानाच्या रूपात असले, तरी ते अस्मिमानाला नष्ट करण्यास समर्थ नसतात. ते सर्व अस्मिमानाचा त्याग करण्याचा आरंभ करतात. ते क्षीण झाले असता, याहून अधिक दर्शनभूमीत ते उत्पन्न होत नाहीत. पाच शैक्ष पुद्गलांमध्ये, तीन प्रतिपन्नकांमध्ये (मार्गस्थांमध्ये) आणि दोन फलस्थांमध्ये हे भावनाभागीय सुत्त आहे. त्याहून वर अशैक्षभागीय सुत्त आहे, जेथे काही भूमी दाबल्या जातात. आणि हे पाचवे सुत्त आहे. तीन पुद्गलांसाठी (व्यक्तींसाठी) उपदेशिले आहे: पृथग्जन, शैक्ष आणि अशैक्ष यांच्यासाठी संक्लेशभागीय आणि वासनाभागीय. पृथग्जनासाठी दर्शनभागीय आहे. पाच शैक्षांसाठी भावनाभागीय आहे. जे प्रथम निर्दिष्ट केलेले अशैक्षभागीय आहे, ते सर्व अरहंतांसाठी आहे. ते पाच प्रकारचे सुत्त सत्तावीस आकारांमध्ये शोधले पाहिजे. यांमध्ये त्याच्या गती त्याहून वर आहेत. आणि ते संक्षेपाने पन्नास आकारांमध्ये समाविष्ट होते. जे पन्नास आकार शासनात निर्दिष्ट केले आहेत, ते संकुचित केले असता दहा आकारांमध्ये समाविष्ट होतात. जे आर्यसत्याच्या स्थापनेने संकुचित केले असता आठ आकारांमध्ये समाविष्ट होतात. आणि चार साधारण सुत्तांमध्ये जी हारसंपाताची भूमी आहे, ते संकुचित केले असता पाच सुत्तांमध्ये समाविष्ट होतात: संक्लेशभागीय, वासनाभागीय, भावनाभागीय, निर्वेधभागीय आणि अशैक्षभागीय सुत्तांमध्ये. ते संकुचित केले असता चार सुत्तांमध्ये समाविष्ट होतात: संक्लेशभागीय, वासनाभागीय, निर्वेधभागीय आणि अशैक्षभागीय सुत्तांमध्ये. ते संकुचित केले असता तीन सुत्तांमध्ये समाविष्ट होतात: पृथग्जनभागीय, शैक्षभागीय आणि अशैक्षभागीय सुत्तांमध्ये. ते संकुचित केले असता दोन सुत्तांमध्ये समाविष्ट होतात: निर्वेधभागीय आणि पूर्वयोगभागीय सुत्तांमध्ये. भगवंतांनी सांगितल्याप्रमाणे, दोन प्रयोजनांना नीट पाहून, तथागत अरहंत सम्यक्संबुद्ध धर्माचा उपदेश करतात - सुत्त, गेय... पे... शास्ता (बुद्ध) पूर्वयोगाने युक्त असलेल्यांना विनासायास जाणतात आणि वश करतात, आणि पूर्वयोग हे प्राण्यांच्या कल्याणासाठी आणि धारणेसाठी कारणीभूत ठरतील. तेथे स्वतःच्या प्रज्ञेची विविधता नीट पाहून, आठ प्रकारच्या सुत्त-संक्षेपात, जेथे जेथे शक्य असेल, तेथे तेथे योजना करावी. तेथे तेथे योजना करून सुत्ताचा अर्थ निर्दिष्ट करावा. कारण वेदना असताना मनाला एकाग्र न करता, कोणत्याही प्रकारे सुत्ताचा अर्थ यथाभूतपणे निर्दिष्ट करणे शक्य नाही. Tattha purimakānaṃ suttānaṃ imā uddānagāthā तेथे मागील सुत्तांच्या या उद्दानगाथा आहेत: Kāmandhā jālasañchannā, pañca nīvaraṇāni ca; Manopubbaṅgamā dhammā, mahānāmo ca sākiyo. कामांध (कामवासनेने आंधळे झालेले), जालाने (लोभरूपी जाळ्याने) आच्छादित, आणि पाच नीवरण; मनोपुब्बंगमा धम्मा (मन हे सर्व धर्मांमध्ये अग्रगामी आहे), आणि शाक्य महानाम. Uddhaṃ adho vippamutto, yañca sīlakimatthiyā; Yassa selūpamaṃ cittaṃ, upatissa pucchādikā. वर आणि खाली विमुक्त झालेला, आणि 'शील कशासाठी' (शील कशासाठी आहे); ज्याचे चित्त पर्वतासारखे (अचल) आहे, आणि उपतिस्स-प्रश्न इत्यादी. Yassa kāyagatāsati, channaṃ tamoparāyaṇo; Na taṃ daḷhaṃ cetasikaṃ, ayaṃ lokotiādikaṃ. ज्याला कायगतासती (शरीराविषयीची स्मृती) आहे, छन्न (झाकलेला) आणि तमोपरायण (अंधकारात लीन असलेला); ते दृढ नाही, चेतसिक, 'हा लोक' इत्यादी. Cattāro ceva puggalā, dadato puññaṃ pavaḍḍhitaṃ; Sotānugatadhammesu, imā tesaṃ uddānagāthā. चारच व्यक्ती, दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, श्रोतानुगत धर्मांमध्ये; या त्यांच्या उद्दान गाथा आहेत. 22. Tattha katamā āṇatti? २२. त्यात आज्ञा कोणती? Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ; Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho. जर तुम्ही दुःखाला भित असाल, जर तुम्हाला दुःख अप्रिय असेल, तर उघडपणे किंवा गुप्तपणे कोणतेही पापकर्म करू नका. ‘‘Atīte[Pg.197], rādha, rūpe anapekkho hohī’’ti vitthārena kātabbā. ‘‘Sīlavantena, ānanda, puggalena sadā karaṇīyā kintime avippaṭisāro assā’’ti. Ayaṃ vuccati āṇatti. “हे राध! भूतकाळातील रूपाविषयी अनासक्त हो,” हे विस्ताराने जाणावे. “हे आनंदा! शीलवान व्यक्तीने नेहमी असे करावे जेणेकरून पश्चात्ताप होणार नाही.” याला आज्ञा असे म्हणतात. Tattha katamaṃ phalaṃ? त्यात फल कोणते? Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle; Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī. नक्कीच धर्म हा धर्माचरण करणाऱ्याचे रक्षण करतो, जसे पावसाळ्यात मोठे छत्र रक्षण करते; चांगल्या प्रकारे आचरण केलेल्या धर्माचा हाच फायदा आहे की धर्माचारी दुर्गतीला जात नाही. Idaṃ phalaṃ. हे फल आहे. Tattha katamo upāyo? त्यात उपाय कोणता? ‘‘Sabbe dhammā anattā’’ti, yadā paññāya passati; Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā. “सर्व धर्म अनात्म आहेत,” जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने हे पाहतो, तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो; हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे. ‘‘Sattahaṅgehi samannāgato kho, bhikkhu, api himavantaṃ pabbatarājānaṃ cāleyya, ko pana vādo chavaṃ avijjaṃ sattakesu’’ veyyākaraṇaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ upāyo. “सात अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू पर्वतराज हिमालयालाही हलवू शकतो, मग त्या क्षुद्र अविद्येला सात तलवारींनी नष्ट करण्याविषयी काय सांगावे!” असे स्पष्टीकरण करावे. हा उपाय आहे. Tattha katamā āṇatti ca phalañca? त्यात आज्ञा आणि फल कोणते? Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ; Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho. जर तुम्ही दुःखाला भित असाल, जर तुम्हाला दुःख अप्रिय असेल, तर उघडपणे किंवा गुप्तपणे कोणतेही पापकर्म करू नका. Sace hi pāpakaṃ kammaṃ, karotha vā karissatha; Na vo dukkhā pamokkhātthi, upaccāpi palāyataṃ. कारण जर तुम्ही पापकर्म करत असाल किंवा कराल, तर पळून जात असतानाही तुमची दुःखातून सुटका होणार नाही. Purimikāya gāthāya āṇatti pacchimikāya phalaṃ. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā yā ca cittabhāvanā yā ca paññābhāvanā yā ca āṇatti rāgavirāgā ca phalaṃ. पहिल्या गाथेने आज्ञा आणि दुसऱ्या गाथेने फल दर्शविले आहे. शीलावर प्रतिष्ठित होऊन दोन धर्मांची भावना करावी—चित्तभावना आणि प्रज्ञाभावना; ही आज्ञा आहे. आणि रागविराग हे फल आहे. Tattha katamaṃ phalañca upāyo ca? त्यात फल आणि उपाय कोणते? Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ; Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. शीलावर प्रतिष्ठित होऊन, चित्त आणि प्रज्ञेचा विकास करणारा, उद्योगी आणि बुद्धिमान प्रज्ञावान मनुष्य, तो भिक्खू या जटांना (तृष्णेच्या गुंतागुंतीला) सोडवू शकतो. Purimikāya aḍḍhagāthāya upāyo, pacchimikāya aḍḍhagāthāya phalaṃ. Nandiyo sakko isivutthapuririkāmaekarakkhe suttaṃ mūlato upādāya yāva [Pg.198] chasu dhammesu. Uttari pañcasu dhammesu yācayogo karaṇīyo, ayaṃ upāyo. Asahagatassa kāmāsavāpi cittaṃ muccatīti. Sabbāsu chasu tīsu. Ayaṃ upāyo ca phalañca. पहिल्या अर्ध्या गाथेने उपाय आणि दुसऱ्या अर्ध्या गाथेने फल दर्शविले आहे. नंदी, शक्र, ऋषींनी सांगितलेले, एका यक्षाचे रक्षण करणाऱ्या सूत्राच्या सुरुवातीपासून सहा धर्मांपर्यंत प्रयत्न करावा. त्यापुढे पाच धर्मांमध्ये जो प्रयत्न करायचा आहे, तो उपाय आहे. क्लेशांशिवाय असणाऱ्या व्यक्तीचे चित्त कामासवापासूनही मुक्त होते. हे सर्व सहा आणि तीन धर्मांमध्ये जाणावे. हा उपाय आणि फल आहे. Tattha katamā āṇatti ca phalañca upāyo ca? त्यात आज्ञा, फल आणि उपाय कोणते? Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato; Attānudiṭṭhiṃ uhacca, evaṃ maccutaro siyā. हे मोघराज! नेहमी स्मृतिमान राहून जगाकडे शून्य म्हणून बघ; आत्मदृष्टीचा समूळ नाश करून, अशा प्रकारे मृत्यूला पार करता येईल. ‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājā’’ti āṇatti. ‘‘Sadā sato’’ti upāyo. ‘‘Attānudiṭṭhiṃ uhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti phalaṃ. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ aniccanti pajānāti. Evaṃ passaṃ ariyasāvako parimuccati jātiyāpi…pe… upāyāsehipi idha tīṇipi’’. “हे मोघराज! जगाकडे शून्य म्हणून बघ” ही आज्ञा आहे. “नेहमी स्मृतिमान राहून” हा उपाय आहे. “आत्मदृष्टीचा समूळ नाश करून, अशा प्रकारे मृत्यूला पार करता येईल” हे फल आहे. “भिक्खूंनो, समाधीचा अभ्यास करा; समाहित झालेला भिक्खू रूपाला अनित्य म्हणून जाणतो. असे पाहणारा आर्यश्रावक जन्मापासूनही मुक्त होतो... पे... निराशेपासूनही मुक्त होतो.” येथे हे तिन्ही आहेत. 23. Tattha katamo assādo? २३. त्यात आस्वाद कोणता? Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhati. Ayaṃ assādo. कामाची इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीची ती इच्छा जर पूर्ण झाली, तर हा आस्वाद आहे. ‘‘Dhammacariyā samacariyā kusalacariyā hetūhi, brāhmaṇa, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti’’. Ayaṃ assādo. “हे ब्राह्मणा! धर्माचरण, समचरण आणि कुशल आचरण या कारणांमुळे, या जगात काही प्राणी शरीराच्या भेदानंतर सुगती स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात.” हा आस्वाद आहे. Tattha katamo ādīnavo? त्यात आदीनव कोणता? Kāmesu ve haññate sabbā mucceva – ayaṃ ādīnavo. Pasenadisaṃyuttake sutte pabbatopamā – ayaṃ ādīnavo. कामांच्या पाठीमागे लागून मनुष्य नक्कीच पीडित होतो आणि नष्ट होतो—हा आदीनव आहे. पसेनदी संयुक्तातील सूत्रात पर्वताची उपमा दिली आहे—हा आदीनव आहे. Tattha katamaṃ nissaraṇaṃ? त्यात निस्सरण कोणते? Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro; Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati. जो मनुष्य सर्पाच्या डोक्यावर पाय देण्याप्रमाणे कामांचा त्याग करतो, तो स्मृतिमान पुरुष जगातील या विषारी तृष्णेला चांगल्या प्रकारे पार करतो. Saṃyuttake suttaṃ pāricchattako paṇḍupalāso sannipalāso – idaṃ nissaraṇaṃ. संयुत्तनिकायातील पारिच्छत्तक सूत्र, पांढरे पडलेले पान, गळून पडलेले पान—हे निस्सरण आहे. Tattha [Pg.199] katamo assādo ca ādīnavo ca? त्यात आस्वाद आणि आदीनव कोणते? Yāni karoti puriso, tāni attani passati; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ. मनुष्य जी कर्मे करतो, ती तो स्वतःमध्ये पाहतो; कल्याणकारी कल्याणाचा अनुभव घेतो आणि पापकर्म करणारा पापाचा अनुभव घेतो. Tattha yaṃ pāpakārī paccanubhoti ayaṃ assādo. Lābhālābhaaṭṭhakesu byākaraṇaṃ, tattha alābho ayaso nindā dukkhaṃ, ayaṃ ādīnavo. Lābho yaso sukhaṃ pasaṃsā, ayaṃ assādo. त्यात पापकर्म करणारा जो अनुभव घेतो, तो आस्वाद आहे. लाभ-अलाभ इत्यादी आठ लोकधर्मांचे स्पष्टीकरण करताना, त्यात अलाभ, अयश, निंदा, दुःख—हा आदीनव आहे. लाभ, यश, सुख, प्रशंसा—हा आस्वाद आहे. Tattha katamaṃ assādo ca nissaraṇañca? त्यात आस्वाद आणि निस्सरण कोणते? ‘‘Sukho vipāko puññānaṃ, adhippāyo ca ijjhati; Khippañca paramaṃ santiṃ, nibbānamadhigacchatī’’ti. “पुण्यांचा विपाक सुखकारक असतो आणि इच्छा पूर्ण होते; आणि मनुष्य लवकरच परम शांतीला, निर्वाणाला प्राप्त करतो।” Yo ca vipāko puññānaṃ yā ca adhippāyassa ijjhanā, ayaṃ assādo. Yaṃ khippañca paramaṃ santiṃ nibbānamadhigacchati, idaṃ nissaraṇaṃ. पुण्यांचा जो विपाक आहे आणि इच्छेची जो पूर्तता आहे, तो आस्वाद आहे. आणि जे लवकरच परम शांतीला, निर्वाणाला प्राप्त करतो, ते निस्सरण आहे. Bāttiṃsāya ceva mahāpurisalakkhaṇehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo honti, sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī yāva abhivijinitvā ajjhāvasati ayaṃ assādo. Sace agārasmā anagāriyaṃ pabbajati sabbena oghena nissaraṇaṃ ayaṃ assādo ca nissaraṇañca. बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त असलेल्या महापुरुषाच्या दोनच गती असतात; जर ते गृहस्थाश्रमात राहिले, तर ते चक्रवर्ती राजे होतात आणि सर्व जिंकून राज्य करतात—हा आस्वाद आहे. जर ते घराचा त्याग करून अनगारिक होतात, तर सर्व ओघांमधून सुटका होते—हे आस्वाद आणि निस्सरण आहे. Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca? त्यात आदीनव आणि निस्सरण कोणते? Ādānassa bhayaṃ ñatvā, jātimaraṇasambhavaṃ; Anādātuṃ nibbattati, jātimaraṇasaṅkhayā. उपादानाचा आणि जन्म-मरणाच्या उत्पत्तीचा धोका जाणून, जन्म-मरणाच्या क्षयासाठी उपादान न करणे घडते. Purimikāya aḍḍhagāthāya jātimaraṇasambhavo ādīnavo. Anādātuṃ nibbattati jātimaraṇasaṅkhayāti nissaraṇaṃ. पहिल्या अर्ध्या गाथेने जन्म-मरणाची उत्पत्ती हा आदीनव आहे. 'उपादान न करणे जन्म-मरणाच्या क्षयासाठी घडते' हे निस्सरण आहे. Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno yamidaṃ jāyate ca mīyate ca. Yāva kudassunāmassa dukkhassa anto bhavissati parato vāti ettha yā uparikkhā, ayaṃ ādīnavo. Yo gedhaṃ ñatvā abhinikkhamati yāva purāṇakāya rājadhāniyā, idaṃ nissaraṇaṃ. Ayaṃ ādīnavo ca nissaraṇañca. हा लोक खरोखरच संकटात सापडला आहे, जो जन्म घेतो आणि मरतो. 'कधी बरं या दुःखाचा अंत होईल किंवा यापलीकडे जाईल?' याविषयीचे जे चिंतन आहे, तो आदीनव आहे. जो आसक्ती जाणून जुन्या राजधानीतून गृहत्याग करतो, ते निस्सरण आहे. हा आदीनव आणि निस्सरण आहे. Tattha [Pg.200] katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca? त्यात आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण कोणते? Kāmā hi citrā vividhā manoramā, virūparūpehi mathenti cittaṃ; Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo. काम हे खरोखरच चित्रविचित्र, विविध आणि मनोरम असतात, ते विविध रूपांनी चित्ताला विचलित करतात. म्हणूनच, हे राजा! मी प्रव्रजित झालो आहे; संशयरहित श्रमणत्वच श्रेष्ठ आहे. Yaṃ ‘‘kāmā hi citrā vividhā manoramā’’ti ayaṃ assādo. Yaṃ ‘‘virūparūpehi mathenti citta’’nti ayaṃ ādīnavo. Yaṃ ahaṃ agārasmā pabbajitomhi rāja apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti idaṃ nissaraṇaṃ. जे 'काम हे खरोखरच चित्रविचित्र, विविध आणि मनोरम असतात' असे म्हटले आहे, तो 'आस्वाद' (assāda) आहे. जे 'ते विविध रूपांनी चित्ताला विचलित करतात' असे म्हटले आहे, तो 'आदीनव' (दोष) आहे. जे 'हे राजा, मी घराबाहेर पडून प्रव्रजित झालो आहे, संशयरहित श्रमणत्वच श्रेष्ठ आहे' असे म्हटले आहे, ते 'निस्सरण' (मुक्ती) आहे. Balavaṃ bālopamasuttaṃ yaṃ āsāya vā vedanīyaṃ kammaṃ gāhati, tathā cepi yaṃ yaṃ pāpakammaṃ anubhoti, tattha dukkhavedanīyena kammena abhāvitakāyena ca yāva parittacetaso ca ādīnavaṃ dasseti sukhavedanīyena kammena assādeti. Yaṃ purāsadiso hoti. Bhāvitacitto bhāvitakāyo bhāvitapañño mahānāmo aparittacetaso, idaṃ nissaraṇaṃ. शक्तिशाली 'बालोपम सुत्त' मध्ये, आशेने ज्या वेदनीय कर्माचे ग्रहण केले जाते, तसेच जे जे पापकर्म भोगले जाते, त्यामध्ये दुःख-वेदनीय कर्माद्वारे आणि भावना न केलेल्या (अभावित) कायेद्वारे, संकुचित चित्त असलेल्याचा 'आदीनव' (दोष) दाखवला जातो, आणि सुख-वेदनीय कर्माद्वारे आस्वाद घेतला जातो. जे पूर्वीसारखेच असते. परंतु ज्यांचे चित्त भावित आहे, काय भावित आहे, प्रज्ञा भावित आहे आणि जे संकुचित चित्त नसलेले आहेत अशा महानामांसाठी हे 'निस्सरण' आहे. 24. Tattha katamaṃ lokikaṃ suttaṃ? २४. त्यात लौकिक सुत्त कोणते? Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajjukhīraṃva muccati; Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmacchannova pāvako. केलेले पापकर्म हे तात्काळ काढलेल्या दुधासारखे लगेच विरत (दही बनत) नाही; तर ते राखेने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे, मूर्खाला आतून जाळत त्याचा पाठलाग करते. Cattāri agatigamanāni, idaṃ lokikaṃ suttaṃ. चार अगतींचे मार्ग (अगतिगमन), हे लौकिक सुत्त आहे. Tattha katamaṃ lokuttaraṃ suttaṃ? त्यात लोकोत्तर सुत्त कोणते? ‘‘Yassindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā; Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi tassa pihayanti tādino’’ti. ज्याची इंद्रिये, सारथीने चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या घोड्यांप्रमाणे, शांत झाली आहेत; ज्याचा मान (अहंकार) नष्ट झाला आहे आणि जो अनास्रव (आसवरहित) व तादी (अविचल) आहे, अशा पुरुषाची देवसुद्धा आकांक्षा करतात. ‘‘Ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmī’’ti idaṃ lokuttaraṃ suttaṃ. “भिक्खूंनो, मी तुम्हांला आर्य सम्यक समाधीचा उपदेश करीन,” हे लोकोत्तर सुत्त आहे. Tattha [Pg.201] katamaṃ lokikaṃ lokuttarañca suttaṃ? त्यात लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही असलेले सुत्त कोणते? Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake; Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje. भाला खुपसल्याप्रमाणे किंवा डोक्याला आग लागल्याप्रमाणे, कामरागाचा त्याग करण्यासाठी भिक्खूने स्मृतिमान होऊन विहार करावा. ‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake’’ti lokikaṃ; ‘‘Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti lokuttaraṃ; “भाला खुपसल्याप्रमाणे किंवा डोक्याला आग लागल्याप्रमाणे” हे लौकिक आहे; “कामरागाचा त्याग करण्यासाठी भिक्खूने स्मृतिमान होऊन विहार करावा” हे लोकोत्तर आहे. Kabaḷīkāre āhāre atthi chandoti lokikaṃ. Natthi chandoti lokuttaraṃ suttaṃ. कवळीकार आहारात (कवळ करून खाण्याच्या अन्नात) इच्छा असणे हे लौकिक आहे. इच्छा नसणे हे लोकोत्तर सुत्त आहे. Tattha katamaṃ kammaṃ? त्यात कर्म कोणते? Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati; Loke adinnaṃ ādiyati, paradārañca gacchati. जो प्राणातिपात (जीवहिंसा) करतो, असत्य बोलतो, जगात न दिलेले (चोरीने) घेतो आणि परस्त्रीगमन करतो. Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati; Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati. आणि जो मनुष्य सुरा-मेरय (मद्यपान) घेतो; पाच वैरांचा त्याग न केल्यामुळे त्याला 'दुःशील' (चरित्रहीन) म्हटले जाते. Tīṇimāni, bhikkhave, duccaritāni. Idaṃ kammaṃ. “भिक्खूंनो, ही तीन दुश्चरिते आहेत.” हे कर्म आहे. Tattha katamo vipāko? त्यात विपाक (फळ) कोणता? Saṭṭhivassasahassāni, yathārūpī vipaccagā. साठ हजार वर्षांपर्यंत जसेच्या तसे परिपक्व होते. ‘‘Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma nirayā. Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma saggā’’. Ayaṃ vipāko. “भिक्खूंनो, मी सहा स्पर्शायतन नावाचे नरक पाहिले आहेत. भिक्खूंनो, मी सहा स्पर्शायतन नावाचे स्वर्ग पाहिले आहेत.” हा विपाक आहे. Tattha katamaṃ kammañca vipāko ca? त्यात कर्म आणि विपाक दोन्ही कोणते? Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati; Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggatiṃ. ज्याप्रमाणे लोखंडापासूनच गंज उत्पन्न होतो आणि तो उत्पन्न होऊन त्याच लोखंडाला खाऊन टाकतो; उसीप्रमाणे अतिभोग घेणाऱ्यांचे (अतिधोनचारींचे) स्वतःचेच कर्म त्यांना दुर्गतीकडे घेऊन जाते. Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, yāva sāni kammānīti idaṃ kammaṃ. Nayanti duggatinti vipāko. “ज्याप्रमाणे लोखंडापासूनच गंज उत्पन्न होतो...” इथपासून “स्वतःचेच कर्म...” इथपर्यंत हे कर्म आहे. “दुर्गतीकडे घेऊन जाते” हा विपाक आहे. Catūsu sammāpaṭipajjamāno mātari pitari tathāgate tathāgatasāvake yā sammāpaṭipatti, idaṃ kammaṃ. Yaṃ devesu upapajjati, ayaṃ vipāko. Idaṃ kammañca vipāko ca. माता, पिता, तथागत आणि तथागतांचे श्रावक या चौघांच्या बाबतीत सम्यक आचरण करत असताना जे सम्यक आचरण घडते, ते कर्म आहे. ज्या कर्मामुळे तो देवांमध्ये (स्वर्गात) उत्पन्न होतो, तो विपाक आहे. हे कर्म आणि विपाक दोन्ही आहे. 25. Tattha [Pg.202] katamaṃ niddiṭṭhaṃ suttaṃ? २५. त्यात निर्दिष्ट (स्पष्ट केलेले) सुत्त कोणते? Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho; Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhanaṃ; Yaṃ vā cittaṃ samaṇesu, cittāgahapati dissati. हे चित्त गृहपती! निष्पाप (दोषरहित) अंगांचा, पांढऱ्या वस्त्राने झाकलेला, एक कणा असलेला रथ चालत आहे. क्लेशरहित, तृष्णेचा प्रवाह तोडलेल्या, बंधनरहित आणि श्रमणांमध्ये ज्यांचे चित्त स्थिर दिसते अशा येणाऱ्या भिक्खूकडे पहा. Evaṃ imāya gāthāya niddiṭṭho attho. अशा प्रकारे या गाथेद्वारे अर्थ निर्दिष्ट (स्पष्ट) केला आहे. Gopālakopame ekādasa padāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti. Yā ca atirekapūjāya pūjetā hotīti. Imāni ekādasa padāni yathābhāsitāni niddiṭṭho attho. गोपालक उपमेमध्ये अकरा पदे आहेत. “भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू रूप जाणणारा (रूपज्ञू) होतो...” आणि “अतिरेक पूजेने जो पूजक होतो...” ही अकरा पदे जशी भाषिली आहेत, तसा अर्थ निर्दिष्ट केला आहे. Tattha katamo aniddiṭṭho attho? त्यात अनिर्दिष्ट (अस्पष्ट) अर्थ कोणता? Sukho viveko tuṭṭhassa, sutadhammassa passato; Abyāpajjaṃ sukhaṃ loke, pāṇabhūtesu saṃyamoti. संतुष्ट असलेल्या, धर्म ऐकलेल्या आणि सत्य पाहणाऱ्या व्यक्तीसाठी विवेक (एकांत) सुखकारक आहे. जगात प्राणिमात्रांविषयी संयम बाळगणे आणि अव्यापन्न (द्वेषरहित) असणे हे सुखकारक आहे. Sukhā virāgatā loke, kāmānaṃ samatikkamo; Asmimānassa yo vinayo, etaṃ ve paramaṃ sukhanti. जगात वैराग्य (रागविरहितता) सुखकारक आहे, कामांचे (भोगांचे) उल्लंघन करणे सुखकारक आहे. 'मी' पणाचा (अस्मिमान) जो विनय (नाश) आहे, तेच खरोखर परम सुख आहे. Idaṃ aniddiṭṭhaṃ. Aṭṭha mahāpurisavitakkā. Idaṃ aniddiṭṭhaṃ. हे अनिर्दिष्ट आहे. आठ महापुरुष-वितर्क (विचार), हे अनिर्दिष्ट आहे. Tattha katamaṃ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca? त्यात निर्दिष्ट आणि अनिर्दिष्ट दोन्ही असलेले कोणते? Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā; Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi. प्रसन्न नेत्र असलेले, सुमुख (सुंदर मुख असलेले), ब्रह्मदेवासारखे सरळ शरीर असलेले आणि तेजस्वी असे भगवान भिक्खू संघाच्या मध्यभागी सूर्याप्रमाणे शोभून दिसतात. Pasannanetto yāva ādiccova virocasīti niddiṭṭho. Pasannanetto yo bhagavā kathañca pana pasannanettatā, kathaṃ sumukhatā, kathaṃ brahakāyatā, kathaṃ ujukatā, kathaṃ patāpavatā, kathaṃ virocatāti aniddiṭṭho. Pheṇapiṇḍopamaṃ veyyākaraṇaṃ yathā pheṇapiṇḍo evaṃ rūpaṃ yathā pubbuḷo evaṃ vedanā māyā viññāṇaṃ pañcakkhandhā pañcahi upamāhi niddiṭṭhā. Kena kāraṇena pheṇapiṇḍopamaṃ rūpaṃ sabbañca cakkhuviññeyyaṃ yaṃ vā catūhi āyatanehi? Kathaṃ vedanā pubbuḷūpamā? Katarā ca sā vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā? Evamesā aniddiṭṭhā. Evaṃ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. “प्रसन्न नेत्र असलेले...” इथपासून “सूर्याप्रमाणे शोभून दिसतात” इथपर्यंत निर्दिष्ट आहे. 'प्रसन्न नेत्र असलेले जे भगवान आहेत, त्यांचे प्रसन्न नेत्र असणे म्हणजे काय? सुमुख असणे म्हणजे काय? ब्रह्मदेवासारखे शरीर असणे म्हणजे काय? सरळ असणे म्हणजे काय? तेजस्वी असणे म्हणजे काय? शोभून दिसणे म्हणजे काय?' हे अनिर्दिष्ट आहे. फेणपिंडोपम (पाण्याच्या फेसाच्या गोळ्यासारखे) व्याकरणात, ज्याप्रमाणे फेसाचा गोळा आहे त्याप्रमाणे रूप आहे, ज्याप्रमाणे पाण्याचा बुडबुडा आहे त्याप्रमाणे वेदना आहे, ज्याप्रमाणे जादू (माया) आहे त्याप्रमाणे विज्ञान आहे; अशा प्रकारे पाच स्कंध पाच उपमांद्वारे निर्दिष्ट केले आहेत. कोणत्या कारणाने रूप हे फेसाच्या गोळ्यासारखे आहे, जे सर्व चक्षुविज्ञानाने जाणले जाते किंवा चार आयतनांनी जाणले जाते? वेदना पाण्याच्या बुडबुड्यासारखी कशी आहे? आणि ती वेदना कोणती आहे—सुख, दुःख की अदुःख-असुख? अशा प्रकारे हे अनिर्दिष्ट आहे. हे निर्दिष्ट आणि अनिर्दिष्ट दोन्ही आहे. 26. Tattha [Pg.203] katamaṃ ñāṇaṃ? २६. त्यात ज्ञान कोणते? Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, yāyaṃ nibbedhagāminī; Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṃ. जगात प्रज्ञाच श्रेष्ठ आहे, जी भेदून जाणारी (निर्वेधगामिनी) आहे; जिच्याद्वारे मनुष्य जन्म आणि मरणाचा क्षय (नाश) सम्यक प्रकारे जाणतो. Tīṇimāni indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ, idaṃ ñāṇaṃ. ही तीन इंद्रिये आहेत: अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय (अनज्ञात-ज्ञातुकाम्येंद्रिय), अञ्ञिन्द्रिय (आज्ञेंद्रिय) आणि अञ्ञाताविन्द्रिय (आज्ञातावींद्रिय). हे ज्ञान आहे. Tattha katamaṃ neyyaṃ? त्यात नेय्य (जाणून घेण्याजोगे) कोणते? Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, saṃyojane vajjamapassamānā; Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ. कामांमध्ये (भोगांमध्ये) आसक्त असलेले, कामसंगात अडकलेले आणि संयोजनांमधील (बंधनांमधील) दोष न पाहणारे प्राणी; संयोजनांच्या संगात आसक्त असलेले ते कधीही या विस्तीर्ण आणि महान ओघाला (संसाररूपी प्रवाहाला) पार करू शकत नाहीत. Catūhi aṅgehi samannāgatā kāyassa bhedā devesu uppajjanti. Udāne kāpiyaṃ suttaṃ apaṇṇakapasādanīyaṃ – idaṃ neyyaṃ. चार अंगांनी युक्त असलेले लोक शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) देवलोकात उत्पन्न होतात. उदानातील 'कापिय सुत्त' जे अपण्णकप्रसादनीय (निश्चितपणे प्रसन्न करणारे) आहे – हे 'नेय्य' (मार्गदर्शनपर सुत्त) आहे. Tattha katamaṃ ñāṇañca neyyañca? त्यात 'ज्ञान' आणि 'नेय्य' कोणते आहे? Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati; Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā. जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार अनात्म (आत्माविरहित) आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे. Yadā passatīti ñāṇaṃ. Yo sabbadhamme anattākārena upaṭṭhapeti idaṃ neyyaṃ. 'जेव्हा (प्रज्ञेने) पाहतो' हे 'ज्ञान' आहे. जो सर्व धर्मांना अनात्म रूपाने प्रस्थापित करतो, हे 'नेय्य' आहे. Cattāri ariyasaccāni, tattha tīṇi neyyāni maggasaccaṃ sīlakkhandho ca paññākkhandho ca, idaṃ ñāṇañca neyyañca. चार आर्यसत्ये आहेत; त्यातील तीन 'नेय्य' आहेत, आणि शीलस्कंध व प्रज्ञास्कंध असलेले 'मार्गसत्य' हे 'ज्ञान' आहे. हे 'ज्ञान आणि नेय्य' आहे. 27. Tattha katamaṃ dassanaṃ? २७. त्यात 'दर्शन' कोणते आहे? Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā; Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārassetaṃ pamohanaṃ. दर्शनाच्या विशुद्धीसाठी हाच एक मार्ग आहे, दुसरा नाही. तुम्ही याच मार्गाचे आचरण करा, हा मारला (मोहाला) पराभूत करणारा आहे. Catūhi aṅgehi samannāgato ariyasāvako attanāva attānaṃ byākareyya ‘‘khīṇanirayomhi yāva sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. Idaṃ dassanaṃ. चार अंगांनी युक्त असलेला आर्यश्रावक स्वतःच स्वतःविषयी असे घोषित करू शकतो: 'माझे नरकगमन नष्ट झाले आहे, मी सोतापन्न झालो आहे, माझा अधःपात होणार नाही, मी नियत आहे आणि संबोधीप्रत जाणारा आहे.' हे 'दर्शन' आहे. Tattha [Pg.204] katamā bhāvanā? त्यात 'भावना' कोणती आहे? Yassindriyāni subhāvitāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke; So puggalo mati ca rūpasaññī, sumohagatā na jānāti. ज्याची इंद्रिये अध्यात्म (स्वतःच्या आत) आणि बाह्य अशा संपूर्ण लोकात चांगल्या प्रकारे भावित झाली आहेत, तो प्रज्ञावान पुरुष रूपसंज्ञेमध्ये मोहाप्रत गेलेल्यांना जाणत नाही (त्यांच्यासारखा मोहित होत नाही). Cattāri dhammapadāni – anabhijjhā abyāpādo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ bhāvanā. चार धर्मपदे आहेत – अनभिध्या (लोभ नसणे), अव्यापाद (द्वेष नसणे), सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी. ही 'भावना' आहे. Tattha katamaṃ dassanañca bhāvanā ca? त्यात 'दर्शन आणि भावना' दोन्ही कोणते आहे? Vacasā manasātha kammunā ca, aviruddho sammā viditvā dhammaṃ; Nibbānapadābhipatthayāno, sammā so loke paribbajeyya. वाणीने, मनाने आणि कर्माने अविरुद्ध राहून, धर्माला सम्यक प्रकारे जाणून, निर्वाणपदाची आकांक्षा बाळगणारा तो पुरुष या लोकात सम्यक प्रकारे परिव्रजन करो. Sotāpattiphalaṃ sacchikātukāmena katame dhammā manasikātabbā, bhagavā āha pañcupādānakkhandhā. Idaṃ dassanañca bhāvanā ca. सोतापत्तिफलाचा साक्षात्कार करू इच्छिणाऱ्याने कोणत्या धर्मांचे मनन केले पाहिजे? भगवंतांनी सांगितले की, 'पाच उपादानस्कंध'. हे 'दर्शन आणि भावना' दोन्ही आहे. 28. Tattha katame vipākadhammadhammā? २८. त्यात 'विपाकधम्म-धर्म' कोणते आहेत? Yāni karoti purisoti vitthāro. Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Ime vipākadhammadhammā. 'मनुष्य जे कर्म करतो...' हा विस्तार जाणावा. 'भिक्षूंनो, ही तीन सुचरिते आहेत.' हे 'विपाकधम्म-धर्म' आहेत. Tattha katame navipākadhammadhammā? त्यात 'न-विपाकधम्म-धर्म' कोणते आहेत? Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, viññāṇaṃ yā ceva cetanā; Nesohamasmi na meso attā, iti diṭṭho virajjati. रूप, वेदन, संज्ञा, विज्ञान आणि जी चेतना आहे; 'हे माझे नाही, मी हे नाही, हा माझा आत्मा नाही' असे पाहणारा विरक्त होतो. Pañcime, bhikkhave, khandhā – ime navipākadhammadhammā. भिक्षूंनो, हे पाच स्कंध आहेत – हे 'न-विपाकधम्म-धर्म' आहेत. Tattha katamo nevavipāko navipākadhammadhammo? त्यात 'नेवविपाक-नविपाकधम्म-धर्म' कोणता आहे? ‘‘Ye evaṃ paṭipajjanti, nayaṃ buddhena desitaṃ; Te dukkhassantaṃ karissanti, satthusāsanakārakā’’ti. 'जे बुद्धांनी उपदेशिलेल्या मार्गाचे अशा प्रकारे आचरण करतात, ते शास्त्यांच्या शासनाचे पालन करणारे दुःखाचा अंत करतील.' Iti yā ca sammāpaṭipatti yo ca nirodho, ubhayametaṃ nevavipāko navipākadhammo. Brahmacariyaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, brahmacariyaphalāni ca brahmacariyañca ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaphalāni sotāpattiphalaṃ yāva arahattaṃ. अशा प्रकारे जी सम्यक प्रतिपत्ती आहे आणि जो निरोध आहे, हे दोन्ही 'नेवविपाक-नविपाकधम्म' आहेत. भिक्षूंनो, मी तुम्हांला ब्रह्मचर्य आणि ब्रह्मचर्याची फळे उपदेशितो. आर्य अष्टांगिक मार्ग हे 'ब्रह्मचर्य' आहे आणि सोतापत्तिफलापासून अर्हत्त्वापर्यंतची फळे ही 'ब्रह्मचर्यफळे' आहेत. 29. Tattha [Pg.205] katamaṃ sakavacanaṃ? २९. त्यात 'सकवचन' कोणते आहे? Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ. सर्व पापांचा अटकाव, कुशलाची उपसंपदा आणि स्वतःच्या चित्ताची शुद्धी करणे – हे बुद्धांचे शासन आहे. Tīṇimāni, bhikkhave, vimokkhamukhāni. Idaṃ sakavacanaṃ. भिक्षूंनो, ही तीन विमोक्षमुखे आहेत. हे 'सकवचन' आहे. Tattha katamaṃ paravacanaṃ? त्यात 'परवचन' कोणते आहे? Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi goṇasamitaṃ dhanaṃ; Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā. पुत्रासारखे प्रेम नाही, गोधनासारखे धन नाही, सूर्यासारखा प्रकाश नाही आणि समुद्रासारखे मोठे जलाशय नाही. Hetunā mārisā kosiyā subhāsitena saṅgāmavijayo sopi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṃ phalaṃ paribhuñjamānoti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paravacanaṃ. 'हे कोसीय! सुभाषित कारणाने युद्धात विजय झाला...' आणि 'भिक्षूंनो, तो देवांचा राजा शक्र स्वतःच्या कर्माचे फळ भोगत आहे...' हा विस्तार जाणावा. हे 'परवचन' आहे. Tattha katamaṃ sakavacanañca paravacanañca? त्यात 'सकवचन आणि परवचन' दोन्ही असलेले सुत्त कोणते आहे? ‘‘Yaṃ pattaṃ yañca pattabbaṃ, ubhayametaṃ rajānukiṇṇaṃ; Ye evaṃvādino natthi, tesaṃ kāmesu doso’’ti. 'जे प्राप्त झाले आहे आणि जे प्राप्त करायचे आहे, हे दोन्ही धुळीने माखलेले आहे; जे असे मानत नाहीत, त्यांचा कामासक्तीमध्ये दोष असतो.' Idaṃ paravacanaṃ. Ye ca kho te ubho ante anupagamma vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. Idaṃ sakavacanaṃ. हे 'परवचन' आहे. आणि जे त्या दोन्ही टोकांना न जाता राहतात, त्यांच्यासाठी संसार प्रस्थापित करण्यासाठी उरत नाही. हे 'सकवचन' आहे. ‘‘Nandati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva nandati; Upadhī hi narassa nandanā, na hi so nandati yo nirūpadhī’’ti – paravacanaṃ. 'पुत्रवान पुत्रांमुळे आनंदित होतो, गोधन असलेला गाई-बैलांमुळे आनंदित होतो; कारण उपाधी माणसाला आनंद देतात, ज्याच्याकडे उपाधी नाही तो आनंदित होत नाही' – हे 'परवचन' आहे. ‘‘Socati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva socati; Upadhī hi narassa socanā, na hi so socati yo nirūpadhī’’ti – sakavacanaṃ. 'पुत्रवान पुत्रांमुळे शोक करतो, गोधन असलेला गाई-बैलांमुळे शोक करतो; कारण उपाधी माणसाला शोक देतात, ज्याच्याकडे उपाधी नाही तो शोक करत नाही' – हे 'सकवचन' आहे. Idaṃ sakavacanaṃ paravacanañca. हे 'सकवचन आणि परवचन' दोन्ही आहे. 30. Tattha [Pg.206] katamaṃ sattādhiṭṭhānaṃ? ३०. त्यात 'सत्त्वाधिष्ठान' कोणते आहे? Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi, sabbe gamissanti pahāya dehaṃ; Taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvā, dhamme ṭhito brahmacariyaṃ careyya. जे काही प्राणी जन्माला आले आहेत किंवा येतील, ते सर्व शरीर सोडून जातील. हे सर्व विनाशी आहे असे कुशल पुरुषाने जाणून, धर्मात प्रतिष्ठित होऊन ब्रह्मचर्याचे आचरण करावे. Tayome, bhikkhave, satthāro, tathāgato arahaṃ sekkho paṭipado. Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ. भिक्षूंनो, हे तीन शास्ते आहेत – तथागत, अर्हत आणि प्रतिपदेवर असलेला शैक्ष. हे 'सत्त्वाधिष्ठान' आहे. Tattha katamaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ? त्यात 'धर्माधिष्ठान' कोणते आहे? Yañca kāmasukhaṃ loke, yañcidaṃ diviyaṃ sukhaṃ; Taṇhakkhayasukhassete, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. या लोकात जे काही कामसुख आहे आणि जे काही दिव्य सुख आहे, ते दोन्ही तृष्णाक्षयाच्या सुखाच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā, idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. भिक्षूंनो, हे सात बोध्यंग आहेत. हे 'धर्माधिष्ठान' आहे. Tattha katamaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca? Duddasamantaṃ saccaṃ duddaso paṭivedho bālehi, jānato passato natthi nandīti vadāmi. Duddasamantaṃ saccaṃ duddaso paṭivedho bālehīti dhammādhiṭṭhānaṃ. Jānato passato natthi nandīti sattādhiṭṭhānaṃ. Dārukkhandhopamaṃ gaṅgāya tīriyā orimañca tīraṃ pārimañca tīraṃ thale vā na ca ussīdanaṃ, majjhe ca na saṃsīdanaṃ manussaggāho ca amanussaggāho ca antopūtibhāvo ca, idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ pana bhikkhu nibbānaninno bhavissati nibbānaparāyaṇoti sattādhiṭṭhānaṃ. Idaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. त्यात सत्त्वाधिष्ठान आणि धम्माधिष्ठान कोणते? 'मूर्खांना अंत्य सत्य पाहणे कठीण आहे आणि प्रतिवेध समजणे कठीण आहे; जाणणाऱ्या व पाहणाऱ्याला कोणतीही नंदी (तृष्णा) नसते, असे मी म्हणतो.' 'मूर्खांना अंत्य सत्य पाहणे कठीण आहे आणि प्रतिवेध समजणे कठीण आहे' हे धम्माधिष्ठान आहे. 'जाणणाऱ्या व पाहणाऱ्याला नंदी नसते' हे सत्त्वाधिष्ठान आहे. 'गंगेच्या प्रवाहातील लाकडाच्या ओंडक्याप्रमाणे, जो अलीकडच्या तीरावर किंवा पलीकडच्या तीरावर अडकत नाही, जमिनीवर फेकला जात नाही, मध्यभागी बुडत नाही, माणसांकडून पकडला जात नाही, अमानुषांकडून पकडला जात नाही आणि आतून सडत नाही' हे धम्माधिष्ठान आहे. 'परंतु अशा प्रकारे भिक्खू निर्वाणाभिमुख होईल, निर्वाणपरायण होईल' हे सत्त्वाधिष्ठान आहे. हे सत्त्वाधिष्ठान आणि धम्माधिष्ठान आहे. Tattha katamo thavo? त्यात 'थव' (स्तुती) कोणता? Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā; Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā. मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे, सत्यांमध्ये चार पदे (चार आर्यसत्ये) श्रेष्ठ आहेत; धम्मांमध्ये विराग श्रेष्ठ आहे, आणि द्विपदांमध्ये (दोन पायांच्या प्राण्यांमध्ये) चक्षुमान (बुद्ध) श्रेष्ठ आहेत. Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni – buddho sattānaṃ, virāgo dhammānaṃ, saṅgho gaṇānaṃ. Ayaṃ thavo. भिक्खूंनो, या तीन श्रेष्ठ गोष्टी आहेत – सत्त्वांमध्ये बुद्ध श्रेष्ठ आहेत, धम्मांमध्ये विराग श्रेष्ठ आहे, आणि समूहांमध्ये संघ श्रेष्ठ आहे. हा 'थव' (स्तुती) होय. 31. Tattha [Pg.207] katamaṃ anuññātaṃ? ३१. त्यात अनुज्ञात (अनुमती दिलेले) कोणते? Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro; Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvuto; Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccati. कायेने संयम राखणे चांगले आहे, वाणीने संयम राखणे चांगले आहे; मनाने संयम राखणे चांगले आहे, सर्व प्रकारे संयमित असणे चांगले आहे; सर्व प्रकारे संयमित असलेला भिक्खू सर्व दुःखांतून मुक्त होतो. Idaṃ bhagavatā anuññātaṃ. हे भगवंतांनी अनुज्ञात केले आहे. Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni – kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritaṃ. Idaṃ anuññātaṃ. भिक्खूंनो, ही तीन कर्तव्ये आहेत – कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनःसुचरित. हे अनुज्ञात होय. Tattha katamaṃ paṭikkhittaṃ? त्यात पटिक्खित्त (प्रतिषिद्ध) कोणते? Natthi puttasamaṃ pemaṃ. Vitthāro idaṃ paṭikkhittaṃ. 'पुत्रासमान प्रेम नाही.' याचा सविस्तर अर्थ जाणावा. हे पटिक्खित्त होय. Tīṇimāni, bhikkhave, akaraṇīyāni sayaṃ abhiññāya desitāni. Katamāni tīṇi? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Idaṃ paṭikkhittaṃ. भिक्खूंनो, स्वतः अभिज्ञेने जाणून उपदेशिलेल्या या तीन अकरणीय गोष्टी आहेत. कोणत्या तीन? कायदुच्चरित, वचीदुच्चरित आणि मनोदुच्चरित. हे पटिक्खित्त होय. Tattha katamaṃ anuññātañca paṭikkhittañca? त्यात अनुज्ञात आणि पटिक्खित्त दोन्ही केलेले कोणते? Kāyena kusalaṃ kare, assa kāyena saṃvuto; Kāyaduccaritaṃ hitvā, kāyasucaritaṃ care. कायेने कुशल कर्म करावे, कायेने संयमित असावे; कायदुच्चरित सोडून कायसुचरिताचे आचरण करावे. Dvīhi paṭhamapadehi catutthena ca padena anujānāti. Kāyaduccaritaṃ hitvāti tatiyena padena paṭikkhittanti. Mahāvibhaṅgo aciratapānādo. पहिल्या दोन पदांनी आणि चौथ्या पदाने (भगवंत) अनुमती देतात. 'कायदुच्चरितं हित्वा' या तिसऱ्या पदाने प्रतिषेध करतात. महाविभंग आणि अचिरतपानाद याप्रमाणे जाणावे. Tatthimā uddānagāthā त्यात या उद्दानगाथा आहेत – Sace bhāyasi dukkhassa, mābhinandi anāgataṃ; Vassakāle yathā chattaṃ, kusalāni kamatthake. जर तू दुःखाला भितोस, तर अनागताचे अभिनंदन करू नकोस; पावसाळ्यात छत्रीप्रमाणे, कुशल कर्मांचे अनुक्रमाने आचरण करावे. Sabbe dhammā anattāti, samāgataṃ vicālaye; Na vo dukkhā pamokkhātthi, samatho ca vipassanā. 'सर्व धम्म अनत्त आहेत', एकत्र आलेल्या गोष्टींचे विश्लेषण करावे; 'तुम्हाला दुःखातून मुक्ती नाही', आणि समथ व विपश्यना. Kāmacchandaṃ upādāya, yo so vitakkehi khajjati; Subhāvitatte bojjhaṅge, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. कामच्छंदाचे ग्रहण करून जो वितर्कांनी ग्रासला जातो; सुभावित बोध्यंगांच्या द्वारे त्याने ही जटा सोडवावी. Suññato lokaṃ avekkhassu, samādhibhāvi bhāvase; Kāmaṃ kāmayamānassa, dhammacariyāya sugatiṃ. जगाकडे शून्यतेने पहावे, समाधीची भावना करावी; कामाची इच्छा करणाऱ्याला, धम्माचरणाने सुगती मिळते. Haññate sabbā mucceva, nippoṭhento catuddisā; Yo kāme parivajjeti, pārichattopameva ca. चारही दिशांना प्रहार करत सर्व पीडित होतात; जो कामांचा त्याग करतो, तो पारिजात वृक्षाच्या उपमेप्रमाणे मुक्त होतो. Yāni [Pg.208] karoti puriso, lokadhammā pakāsitā; Sukho vipāko puññānaṃ, tatiyaṃ aññaṃ na vijjati. मनुष्य जी कर्मे करतो, लोकधम्म प्रकाशित केले आहेत; पुण्याचा विपाक सुखकारक असतो, तिसऱ्याशिवाय इतर काही अस्तित्वात नाही. Ādānassa bhayaṃ ñatvā, jāyate jīyatepi ca; Kāmā hi citrā vividhā, atha loṇasallopamaṃ. आदानाचा धोका जाणून, मनुष्य जन्म घेतो आणि वृद्धही होतो; कारण काम हे विचित्र व विविध आहेत, आणि मिठाच्या खड्याची उपमा. Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, agatīhi ca gacchati; Yassindriyāni samathaṅgatāni, tatheva pañcañāṇiko. केलेले पाप कर्म चांगले नसते, आणि मनुष्य अगतिकतेने जातो; ज्याची इंद्रिये शम पावली आहेत, तसेच पंचज्ञानयुक्त. Sattiyā viya omaṭṭho, viññāṇañca patiṭṭhitā; Yo pāṇamatipāteti, tīṇi duccaritāni ca. भाल्याने टोचल्याप्रमाणे, आणि विज्ञानाची प्रतिष्ठा; जो प्राणांचा घात करतो, आणि तीन दुष्कृते. Saṭṭhivassasahassāni, khaṇaṃ laddhāna dullabhaṃ; Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, catūsu paṭipattisu. दुर्लभ क्षण प्राप्त करून साठ हजार वर्षे; लोखंडापासून उत्पन्न झालेल्या गंज्याप्रमाणे, चार प्रतिपत्तींमध्ये. Nelaṅgo setapacchādo, atha gopālakopamaṃ; Sukho viveko tuṭṭhassa, vitakkā ca sudesitā. दोषरहित आणि पांढरे वस्त्र पांघरलेला, तसेच गोपाळकाची उपमा; संतुष्ट माणसाला विवेक सुखकारक असतो, आणि वितर्क चांगल्या प्रकारे उपदेशिले आहेत. Pheṇapiṇḍopamaṃ rūpaṃ, brahā uju patāpavā; Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, anaññā tīṇi indriyāni. फेसाच्या गोळ्यासारखे रूप, महान, सरळ व प्रतापी; जगात प्रज्ञाच श्रेष्ठ आहे, आणि 'अनञ्ञा' इत्यादी तीन इंद्रिये. Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, atha vaṇṇo rahassavā; Sabbe dhammā anattāti, ariyasaccañca desitaṃ. कामांमध्ये आसक्त असलेले प्राणी कामसंगाने बद्ध आहेत, तसेच रहस्याचे वर्णन; 'सर्व धम्म अनत्त आहेत' आणि आर्यसत्य उपदेशिले आहे. Eseva maggo natthañño, sotāpannoti byākare; Yassindriyāni subhāvitāni, atha dhammapadehi ca. 'हाच मार्ग आहे, दुसरा नाही', 'तो सोतापन्न आहे' असे घोषित करावे; ज्याची इंद्रिये सुभावित आहेत, आणि धम्मपदांच्या द्वारे. Vacasā manasā ceva, pañcakkhandhā aniccato; Yāni karoti puriso, tīṇi sucaritāni ca. वाणीने आणि मनाने देखील, पंचस्कंध अनित्यतेने पाहणे; मनुष्य जी कर्मे करतो, आणि three सुचरिते. Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, pañcakkhandhā pakāsitā; Yo evaṃ paṭipajjati, brahmā ceva phalāni ca. रूप, वेदन, संज्ञा, पंचस्कंध प्रकाशित केले आहेत; जो अशा प्रकारे आचरण करतो, तो ब्रह्मस्वरूप आणि फळ प्राप्त करतो. Sabbapāpassa akaraṇaṃ, vimokkhā taṃ hi desitā; Natthi puttasamaṃ pemaṃ, devānaṃ asurāna ca. सर्व पापांचे न करणे, विमोक्ष उपदेशिला आहे; पुत्रासमान प्रेम नाही, देव आणि असुरांमध्ये. Yaṃ pattaṃ yañca pattabbaṃ, nandati socati niccaṃ; Ye keci bhūtā bhavissanti, satthāro ca pakāsitā. जे प्राप्त झाले आहे आणि जे प्राप्त करायचे आहे, तो नेहमी आनंदित होतो व शोक करतो; जे काही प्राणी उत्पन्न होतील, आणि शास्ते प्रकाशित केले आहेत. Yañca [Pg.209] kāmasukhaṃ loke, bojjhaṅgā ca sudesitā; Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, tayo ca aggapattiyo. जगात जे कामसुख आहे, आणि बोध्यंग चांगल्या प्रकारे उपदेशिले आहेत; मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे, आणि तीन अग्रप्राप्ती आहेत. Kāyena saṃvaro sādhu, karaṇīyañca desitaṃ; Natthi attasamaṃ pemaṃ, ariyā tīṇi ca desitā. कायेने संयम राखणे चांगले आहे, आणि करणीय उपदेशिले आहे; आत्म्यासारखे प्रेम नाही, आणि तीन आर्य उपदेशिले आहेत. Kāyena kusalaṃ abhirato, vinayañca kāmasukhaṃ loke; Bojjhaṅgā ca sudesitā, duddasaṃ anataṃ ceva parāparaṃ ca; कायेने कुशल कर्मात रममाण होणारा, आणि जगातील कामसुखाचा विनय; बोध्यंग चांगल्या प्रकारे उपदेशिले आहेत, आणि अनंत व परापर पाहणे कठीण आहे. Peṭakopadese sāsanappaṭṭhānaṃ nāma dutiyabhūmi samattā. पेटकोपदेशातील 'सासनपट्ठान' नावाची दुसरी भूमी समाप्त झाली. 3. Suttādhiṭṭhānatatiyabhūmi ३. सुत्ताधिष्ठान तिसरी भूमी. 32. Tattha katamaṃ suttādhiṭṭhānaṃ? ३२. त्यात सुत्ताधिष्ठान कोणते? Lobhādhiṭṭhānaṃ dosādhiṭṭhānaṃ mohādhiṭṭhānaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ adosādhiṭṭhānaṃ amohādhiṭṭhānaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ vīriyindriyādhiṭṭhānaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ. लोभाधिष्ठान, दोषाधिष्ठान, मोहाधिष्ठान, अलोभाधिष्ठान, अदोषाधिष्ठान, अमोहाधिष्ठान, कायकर्माधिष्ठान, वाक्कर्माधिष्ठान, मनःकर्माधिष्ठान, सद्धिंद्रियाधिष्ठान, वीरियिंद्रियाधिष्ठान, सतिंद्रियाधिष्ठान, समाधिंद्रियाधिष्ठान, पञ्ञिंद्रियाधिष्ठान. Tattha katamaṃ lobhādhiṭṭhānaṃ? त्यात लोभाधिष्ठान (लोभावर आधारित सुत्त) कोणते? Vitakkamathitassa jantuno, tibbarāgassa subhānupassino; Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhati, esa kho gāḷhaṃ karoti bandhanaṃ. अशुभाला शुभ समजून पाहणाऱ्या (सुभानुपस्सी), तीव्र राग (आसक्ती) असलेल्या आणि वितर्कांनी (कामाचाराच्या विचारांनी) मथित झालेल्या प्राण्याची तृष्णा अधिकच वाढते. तो खरोखरच आपले बंधन घट्ट करतो. Vitakkamathitassāti kāmarāgo. Subhānupassinoti kāmarāgavatthu. Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti kāmataṇhā. Esa gāḷhaṃ karoti bandhananti rāgaṃ, iti yo yo dhammo mūlanikkhitto, so yevettha dhammo uggāvahitabbo. Na bhagavā ekaṃ dhammaṃ ārabbha aññaṃ dhammaṃ deseti. Yassa vitakketi kāmavitakko tameva vitakkaṃ kāmavitakkena niddisīyati. Tibbarāgassāti tasseva vitakkassa vatthuṃ niddisati. Subhānupassino bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti tameva rāgaṃ kāmataṇhāti niddisati. Esa gāḷhaṃ karoti bandhananti tameva taṇhāsaṃyojanaṃ niddisati. Evaṃ gāthāsu anuminitabbaṃ. Evaṃ saveyyākaraṇesu. 'वितक्कमथितस्स' म्हणजे कामराग होय. 'सुभानुपस्सिनो' म्हणजे कामरागाची वस्तू (आलंबन) होय. 'भिय्यो तण्हा पवड्ढति' म्हणजे कामतृष्णा होय. 'एस गाळ्हं करोति बन्धनं' म्हणजे राग (आसक्ती) होय. अशा प्रकारे, जो जो धर्म मुळाशी ठेवला आहे, तोच धर्म येथे ग्रहण केला पाहिजे. भगवान एका धर्माचा संदर्भ घेऊन दुसऱ्याच धर्माचा उपदेश करत नाहीत. ज्याला कामवितर्क येतो, त्या वितर्कालाच कामवितर्काने निर्देशित केले जाते. 'तिब्बरागस्स' द्वारे त्याच वितर्काच्या वस्तूचा (आलंबनाचा) निर्देश केला जातो. 'सुभानुपस्सिनो भिय्यो तण्हा पवड्ढति' द्वारे त्याच रागाला कामतृष्णा म्हणून निर्देशित केले जाते. 'एस गाळ्हं करोति बन्धनं' द्वारे त्याच तृष्णा-संयोजनाचा निर्देश केला जातो. अशा प्रकारे गाथांमध्ये अनुमान लावले पाहिजे. सवेय्याकरणांमध्ये (प्रश्नोत्तरांच्या सुत्तांमध्ये) देखील असेच समजले पाहिजे. Tattha [Pg.210] bhagavā ekaṃ dhammaṃ tividhaṃ niddisati, nissandato hetuto phalato. त्यात भगवान एकाच धर्माचा तीन प्रकारे निर्देश करतात - निस्यंद (परिणाम/अंश), हेतू (कारण) आणि फल (अंतिम फळ) या रूपाने. Dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū, kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati; Amaṅkubhūto parisaṃ vigāhati, visārado hoti naro amaccharī. दान देणारा मनुष्य सर्वांना प्रिय होतो, अनेक जण त्याचा आश्रय घेतात, त्याला कीर्ती प्राप्त होते आणि त्याचा यश वाढतो. तो संकोच न बाळगता (प्रसन्न मुखाने) सभेत प्रवेश करतो. असा मत्सररहित (अमच्छरी) मनुष्य निर्भय (विशारद) असतो. Dadanti yaṃ yaṃ dānaṃ, idaṃ dānamayikaṃ puññakriyaṃ. Tattha hetu. Yaṃ cetaṃ. Bhajanti naṃ bahū, kittinti yo ca kalyāṇo kittisaddo loke abbhuggacchati, yaṃ bahukassa janassa piyo bhavati manāpo ca. Yañca avippaṭisārī kālaṅkaroti ayaṃ nissando. Yaṃ kāyassa bhedā devesu upapajjatīti idaṃ phalaṃ. Idaṃ lobhādhiṭṭhānaṃ. जे जे दान दिले जाते, ते दानमय पुण्यक्रिया आहे. त्यात तो 'हेतू' आहे. आणि जे हे 'अनेक जण त्याचा आश्रय घेतात, कीर्ती' म्हटले आहे, ती जी जगात कल्याणकारी कीर्ती पसरते, आणि जो अनेक लोकांचा प्रिय व मनाला आनंद देणारा होतो, तसेच जो पश्चात्तापरहित (अविप्पटिसारी) होऊन मृत्यू पावतो, हा 'निस्यंद' (परिणाम) आहे. आणि जे 'काया भेदून (मृत्यूनंतर) देवांमध्ये उत्पन्न होतो' म्हटले आहे, हे 'फल' आहे. हे अलोभाधिष्ठान (लोभाचा अभाव असलेले अधिष्ठान) आहे. 33. Tattha katamaṃ dosādhiṭṭhānaṃ? ३३. त्यात द्वेषाधिष्ठान (द्वेषावर आधारित सुत्त) कोणते? Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati; Loke adinnaṃ ādiyati, paradārañca gacchati; Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati. जो प्राणातिपात (जीवहत्या) करतो, असत्य बोलतो, जगात न दिलेले (चोरीने) घेतो, परस्त्रीगमन करतो आणि जो मनुष्य सुरा-मेरय (मद्यपान) घेण्याच्या आहारी जातो. Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati; Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjati. या पाच वैरांचा (पाच शीलभंगांच्या पापांचा) त्याग न करता, तो 'दुःशील' म्हटला जातो. तो दुर्बुद्धी मनुष्य काया भेदून (मृत्यूनंतर) नरकात उत्पन्न होतो. Yo pāṇamatipātetīti duṭṭho pāṇamatipāteti. Musāvādañca bhāsatīti dosopaghātāya musāvādañca bhāsati. Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjatīti doso nidānaṃ. Yo ca surāmerayapānaṃ anuyuñjati yathāparadāravihārī amittā janayanti. 'जो प्राणातिपात करतो' म्हणजे द्वेषाने युक्त (दुट्ठो) होऊन प्राणातिपात करतो. 'असत्य बोलतो' म्हणजे स्वतःचा दोष लपवण्यासाठी (किंवा दुसऱ्याला हानी पोहोचवण्यासाठी) असत्य बोलतो. 'जो मनुष्य सुरा-मेरय पिण्याच्या आहारी जातो' यात द्वेष (दोष) हेच कारण आहे. आणि जो सुरा-मेरय पिण्याच्या आहारी जातो, जसे परस्त्रीगमन करणाऱ्याचे शत्रू निर्माण होतात, तसेच त्याचेही शत्रू निर्माण होतात. Pañca verāni appahāyāti pañcannaṃ bhikkhāpadānaṃ samatikkamanaṃ sabbesaṃ dosajānaṃ sā paṇṇatti, teneva dosajanitena kammena dussīlo iti vuccati sopi dhammo hetunā niddisitabbo, nissandena phalena ca. 'पाच वैरांचा त्याग न करता' म्हणजे पाच शिक्षानियमांचे (शील नियमांचे) उल्लंघन करणे होय. ती सर्व द्वेषापासून उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांची संज्ञा (प्रज्ञप्ती) आहे. त्याच द्वेषजन्य कर्मामुळे त्याला 'दुःशील' म्हटले जाते. तो धर्म देखील हेतू, निस्यंद आणि फल या रूपाने निर्देशित केला पाहिजे. Tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni – dubbhāsitabhāsī ca hoti, duccintitacintī ca dukkaṭakammakārī ca. Tattha yaṃ kāyena ca vācāya ca parakkamati, idamassa dukkaṭakammakārī. Tāyaṃ yathā ca musāvādaṃ bhāsati yathā pubbaniddiṭṭhaṃ[Pg.211], idamassa dubbhāsitā. Yañca saṅkappeti manoduccaritaṃ byāpādaṃ, idamassa duccintitacintitā. Yaṃ so imehi tīhi bālalakkhaṇehi samannāgato tīṇi tajjāni dukkhāni domanassāni anubhavati, so ca hoti sabhaggato vā parisaggato vā tajjaṃ kathaṃ kathanti. Yadā bhavati so ca pāṇātipātādidasaakusalakammapathā, so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti. Puna caparaṃ yadā passati coraṃ rājāparādhikaṃ raññā gahitaṃ jīvitā voropetaṃ, tassevaṃ bhavati sace mamampi rājā jāneyya mamampi rājā gāhāpetvā jīvitā voropeyyāti, so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Puna caparaṃ bālo yadā bhavati āsanā samārūḷho yāva yā me gati bhavissati ito pecca paraṃ maraṇāti so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti iti bālalakkhaṇaṃ hetu. Tīṇi tajjāni dukkhāni nissando. Kāyassa bhedā nirayesu upapajjati, idaṃ phalaṃ. Idaṃ dosādhiṭṭhānaṃ. मूर्खाची (बालाची) तीन मूर्ख-लक्षणे असतात - तो वाईट बोलणारा (दुब्भासितभासी), वाईट विचार करणारा (दुच्चिंतितचिंती) आणि वाईट कर्मे करणारा (दुक्कटकम्मकारी) असतो. त्यात, तो शरीराने आणि वाणीने जे काही दुष्कृत्य करतो, ते त्याने केलेले 'वाईट कर्म' होय. पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे तो जे असत्य बोलतो, ते त्याचे 'वाईट बोलणे' होय. आणि तो मनाच्या दुश्चरित्राचा, व्यापादाचा (द्वेषाचा) जो संकल्प करतो, ते त्याचे 'वाईट विचार करणे' होय. या तीन मूर्ख-लक्षणांनी युक्त असल्यामुळे तो त्यासंबंधी तीन प्रकारची दुःखे आणि दौर्मनस्य भोगतो. जेव्हा तो सभेत किंवा परिषदेत जातो, तेव्हा लोक त्यासंबंधीच चर्चा करतात. जेव्हा तो प्राणातिपातादी दहा अकुशल कर्मपथांमुळे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो, तेव्हा असे जाणावे. पुन्हा आणखी, जेव्हा तो राजाने पकडलेल्या आणि फाशी दिलेल्या (जीवनातून उठवलेल्या) गुन्हेगार चोराला पाहतो, तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार येतो - 'जर राजाला माझ्याबद्दलही समजले, तर राजा मलाही पकडून जीवनातून उठवेल (मृत्यूदंड देईल).' या कारणामुळे तो दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. पुन्हा आणखी, जेव्हा तो मूर्ख मनुष्य आपल्या आसनावरून उठतो (किंवा मृत्यूशय्येवर असतो) आणि विचार करतो की, 'या जगातून गेल्यानंतर, मृत्यूनंतर माझी कोणती गती होईल?' या कारणामुळे तो दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. हे मूर्ख-लक्षण 'हेतू' आहे. त्यासंबंधीची तीन दुःखे 'निस्यंद' आहेत. आणि काया भेदून नरकात उत्पन्न होणे, हे 'फल' आहे. हे द्वेषाधिष्ठान आहे. 34. Tattha katamaṃ mohādhiṭṭhānaṃ? ३४. त्यात मोहाधिष्ठान (मोहावर आधारित सुत्त) कोणते? Satañceva sahassānaṃ, kappānaṃ saṃsarissati; Athavā pi tato bhiyyo, gabbhā gabbhaṃ gamissatha. शेकडो आणि हजारो कल्पपर्यंत तो संसारात भटकत राहील, किंवा त्याहूनही अधिक काळ एका गर्भातून दुसऱ्या गर्भात जात राहील. Anupādāya buddhavacanaṃ, saṅkhāre attato upādāya; Dukkhassantaṃ karissanti, ṭhānametaṃ na vijjati. बुद्धवचनाचे ग्रहण न करता, संस्कारांना 'आत्मा' मानून (त्यात आसक्त होऊन) दुःखाचा अंत करतील, हे अशक्य आहे (असे स्थान अस्तित्वात नाही). Yo yaṃ anamataggasaṃsāraṃ samāpanno jāyate ca mīyate ca, ayaṃ avijjāhetukā. Yānipi ca saṅkhārānaṃ payojanāni, tānipi avijjāpaccayāni, yaṃ adassanaṃ buddhavacanassa, ayaṃ avijjāsutteyeva niddiṭṭhaṃ. Yo ca saṅkhāre attato harati pañcakkhandhe pañca diṭṭhiyo upagacchati. ‘‘Etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti idaṃ suttaṃ avijjāya nikkhittaṃ, avijjāya nikkhipitaṃ. Evaṃ satthā sutte nayena dhammena niddisati. Asādhāraṇena taṃyeva tattha niddisitabbaṃ. Na aññaṃ. जो या अनादी (अनमतग्ग) संसारात पडलेला आहे, जन्म घेतो आणि मरतो, हे अविद्येमुळे (अविज्जाहेतुका) होते. संस्कारांचे जे काही परिणाम (प्रयोजने) आहेत, ते देखील अविद्या-प्रत्ययाने (अविद्येमुळे) आहेत. बुद्धवचनाचे जे अदर्शन (न दिसणे/न समजणे) आहे, तीच अविद्या आहे, असे सुत्तातच निर्देशित केले आहे. आणि जो संस्कारांना 'आत्मा' मानतो, तो पंचस्कंधांमध्ये पाच प्रकारच्या दृष्टींना (मिथ्या दृष्टींना) प्राप्त होतो. 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' - हे सुत्त अविद्येमध्ये स्थापित (निक्खित्त) केले आहे. अशा प्रकारे शास्ता (बुद्ध) सुत्तात योग्य पद्धतीने आणि धर्माने निर्देश करतात. त्या सुत्तात केवळ त्याच असाधारण धर्माचा निर्देश केला पाहिजे, दुसऱ्याचा नाही. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘‘idaṃ dukkha’’nti nappajānanti cattāri saccāni vitthārena, yaṃ tattha appajānanā, idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ hetu. Appajānanto vividhe saṅkhāre abhisaṅkharoti, ayaṃ nissando. Yañca diṭṭhigatāni parāmasati ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti ayaṃ nissando. Yaṃ [Pg.212] punabbhavaṃ nibbatteti, idaṃ phalaṃ. Ayampi dhammo saniddiṭṭho hetuto ca phalato ca nissandato ca. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे दुःख आहे' असे चार आर्यसत्यांना सविस्तरपणे जाणत नाहीत, त्यांचे ते न जाणणे हेच 'दुःख' आहे आणि हाच 'हेतू' आहे. न जाणणारा मनुष्य विविध संस्कारांचे अभिसंस्कार करतो, हा 'निस्यंद' आहे. आणि तो 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा मिथ्या दृष्टींचे ग्रहण करतो, हा 'निस्यंद' आहे. जे पुनर्जन्म घडवून आणते, ते 'फल' आहे. हा धर्म देखील हेतू, फल आणि निस्यंद या रूपाने चांगल्या प्रकारे निर्देशित केला आहे. Ettha pana keci dhammā sādhāraṇā bhavanti. Hetu khalu āditoyeva sutte nikkhipissanti. Yathā kiṃ bhave cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Tattha yañca chandāgatiṃ gacchati yañca bhayāgatiṃ gacchati, ayaṃ lobho akusalamūlaṃ. Yaṃ dosā, ayaṃ dosoyeva. Yaṃ mohā, ayaṃ mohoyeva. Evaṃ imāni tīṇi akusalamūlāni āditoyeva upaparikkhitabbāni. Yattha ekaṃ niddisitabbaṃ, tattha ekaṃ niddisīyati. Tathā dve yathā tīṇi, na hi ādīhi anikkhitte hetu vā nissando vā phalaṃ vā niddisitabbaṃ. परंतु येथे काही धर्म सामायिक (साधारण) असतात. सुत्ताच्या सुरुवातीलाच हेतू स्थापित केला जाईल. जसे की - 'भिक्खूहो, संसारात ही चार अगतीगमन (अयोग्य मार्गाने जाणे) आहेत.' त्यात जो छंदागतीला (आसक्तीने अयोग्य मार्गाला) जातो आणि जो भयागतीला (भयाने अयोग्य मार्गाला) जातो, ते 'लोभ' हे अकुशलमूळ आहे. जे द्वेषाने (दोसा) होते, ते 'द्वेष'च आहे. जे मोहाने होते, ते 'मोह'च आहे. अशा प्रकारे या तीन अकुशलमुळांचे सुरुवातीपासूनच परीक्षण केले पाहिजे. जेथे एकाचा निर्देश करायचा असतो, तेथे एकाचा निर्देश केला जातो. जसे तीन, तसेच दोनचाही निर्देश केला जातो. कारण सुरुवातीला हेतू स्थापित केल्याशिवाय हेतू, निस्यंद किंवा फल निर्देशित केले जाऊ शकत नाही. Ayañcettha gāthā – या संदर्भात ही गाथा आहे – Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati; Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā. जो मनुष्य छंद (आसक्ती), द्वेष, भय किंवा मोहाने धर्माचे उल्लंघन करतो; त्याची कीर्ती कृष्णपक्षातील चंद्राप्रमाणे क्षीण होत जाते. Kattha chandā ca ayaṃ lobho yathā niddiṭṭhaṃ pubbe. Idaṃ mohādhiṭṭhānaṃ. येथे 'छंद' म्हणजे लोभ आहे, जसे पूर्वी निर्देशिले आहे. हे मोहाचे अधिष्ठान (पाया) आहे. 35. Tattha katamaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ? ३५. त्यात अलोभ-अधिष्ठान कोणते? ‘‘Asubhānupassiṃ viharantaṃ, indriyesu susaṃvutaṃ; Bhojanamhi ca mattaññuṃ, saddhaṃ āraddhavīriyaṃ; Taṃ ve nappasahati māro, vāto selaṃva pabbata’’nti. “जो अशुभाचे (शरीराच्या अपवित्रतेचे) अनुदर्शन करत विहरतो, इंद्रियांवर उत्तम संयम ठेवतो, भोजनाच्या बाबतीत मर्यादेचे भान राखतो, श्रद्धावान आणि दृढ वीर्यवान (प्रयत्नशील) आहे; त्याला मार नक्कीच पराभूत करू शकत नाही, ज्याप्रमाणे वारा खडकाळ पर्वताला हलवू शकत नाही.” Tattha yā asubhāya upaparikkhā, ayaṃ kāmesu ādīnavadassanena pariccāgo. Indriyesu susaṃvuto tasseva alobhassa pāripūriyaṃ mama āyatanasocitaṃ anupādāya. Bhojanamhi ca mattaññunti rasataṇhāpahānaṃ. Iti ayaṃ alobho asubhānupassitāya vatthuto dhārayati, so alobho hetu. Indriyesu guttadvāratāya gocarato dhārayati, bhojanemattaññutāya parato dhārayati, ayaṃ nissando. Taṃ ve nappasahati māro, vāto selaṃ va pabbatanti, idaṃ phalaṃ. Iti yoyeva dhammo ādimhi nikkhitto, soyeva majjhe ceva avasāne ca. त्यात, जी अशुभाची परीक्षा (चिंतन) आहे, तो कामांमधील (भोगांमधील) दोष पाहून केलेला त्याग आहे. इंद्रियांमध्ये सुसंयत असणे हे त्या अलोभाच्याच परिपूर्णतेसाठी आहे, जे माझ्या आयतनांच्या संदर्भात उपादान न करण्याच्या (अनासक्तीच्या) स्वरूपात संचित होते. 'भोजनाच्या बाबतीत मर्यादेचे भान राखणे' म्हणजे रस-तृष्णेचा त्याग होय. अशा प्रकारे, हा अलोभ अशुभाच्या अनुदर्शनाने वस्तूच्या (विषयाच्या) स्वरूपात धारण करतो, तो अलोभ हा 'हेतू' (कारण) आहे. इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवल्याने तो गोचराच्या (विषयाच्या) स्वरूपात धारण करतो, भोजनात मर्यादेचे भान राखल्याने तो परतः (दुसऱ्या बाजूने) धारण करतो, हा 'निष्यंद' (परिणाम) आहे. 'त्याला मार नक्कीच पराभूत करू शकत नाही, ज्याप्रमाणे वारा खडकाळ पर्वताला हलवू शकत नाही' हे 'फल' (फळ) आहे. अशा प्रकारे, जो धर्म सुरुवातीला मांडला गेला आहे, तोच मध्ये आणि शेवटीही मांडला गेला आहे. Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi asamuppannassa kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā pahānāya, yathayidaṃ asubhanimittaṃ. Tattha asubhanimittaṃ [Pg.213] manasikarontassa anuppanno ceva kāmacchando na uppajjati, uppanno ca kāmacchando pahīyati. Idaṃ alobhassa vatthu. Yaṃ puna anuppanno kāmarāgo pariyādiyati rūparāgaṃ arūparāgaṃ, iti phalaṃ. Iti ayampi ca dhammo niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. Idaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ. “भिक्षूंनो, अनुत्पन्न कामच्छंदाच्या (वासनेच्या) अनुत्पत्तीसाठी किंवा उत्पन्न झालेल्या कामच्छंदाच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी) मी अशुभाच्या निमित्तासारखा (अशुभ-निमित्त) दुसरा एकही धर्म पाहत नाही. त्यात, अशुभ-निमित्ताचे मनसिकार (चिंतन) करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये अनुत्पन्न कामराग उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला कामराग नष्ट होतो. हे अलोभाचे वस्तू (कारण) आहे. पुन्हा, जो अनुत्पन्न कामराग रूपराग आणि अरूपरागाला नष्ट करतो, हे 'फल' आहे. अशा प्रकारे, हा धर्म देखील हेतू, निष्यंद आणि फल या स्वरूपात निर्देशित केला आहे. हे अलोभ-अधिष्ठान होय.” Tattha katamaṃ adosādhiṭṭhānaṃ? त्यात अद्वेष-अधिष्ठान कोणते? Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto, mettāyati kusalo tena hoti; Sabbe ca pāṇe manasānukampaṃ, pahūtamariyo pakaroti puññaṃ. “जरी एखाद्या प्राण्यावरही द्वेषरहित चित्ताने मैत्री केली, तर मनुष्य त्यामुळे कुशल (पुण्यवान) होतो; आणि सर्व प्राण्यांबद्दल मनात अनुकंपा बाळगून, तो आर्य पुरुष विपुल पुण्याची निर्मिती करतो.” Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto mettāyatīti ayaṃ adoso. Nigghātena assādo, kusalo tena hotīti tena kusalena dhammena saṃyutto dhammapaññattiṃ gacchati. Kusaloti yathā paññāya pañño paṇḍiccena paṇḍito. Pahūtamariyo pakaroti puññanti tassāyeva vipāko ayaṃ lokiyassa, na hi lokuttarassa. Tattha yā mettāyanā, ayaṃ hetu. Yaṃ kusalo bhavati ayaṃ nissando. Yāva abyāpajjo bhūmiyaṃ bahupuññaṃ pasavati, idaṃ phalaṃ. Iti adoso niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. 'जरी एखाद्या प्राण्यावरही द्वेषरहित चित्ताने मैत्री केली' हे 'अद्वेष' आहे. (द्वेषाच्या) शमनाने मिळणारा हा आस्वाद आहे. 'त्यामुळे तो कुशल होतो' म्हणजे त्या कुशल धर्माशी युक्त होऊन तो धर्म-प्रज्ञप्तीला प्राप्त होतो. 'कुशल' म्हणजे प्रज्ञेनुसार प्रज्ञावान आणि पांडित्यामुळे पंडित. 'तो आर्य पुरुष विपुल पुण्याची निर्मिती करतो' हा केवळ लौकिक विपाक (परिणाम) आहे, लोकोत्तर नाही. त्यात, जी मैत्रीची भावना आहे, तो 'हेतू' आहे. जो कुशल होतो, तो 'निष्यंद' आहे. अव्यापाद भूमीपर्यंत (द्वेषरहित अवस्थेपर्यंत) जे विपुल पुण्य प्रसवते (मिळते), ते 'फल' आहे. अशा प्रकारे, अद्वेष हा हेतू, निष्यंद आणि फल या स्वरूपात निर्देशित केला आहे. Ekādasānisaṃsā mettāya cetovimuttiyā. Tattha yā mettācetovimutti, ayaṃ ariyadhammesu rāgavirāgā cetovimutti, lokikāya bhūmikā hetu, yaṃ sukhaṃ āyatiṃ manāpo hoti manussānaṃ, ime ekādasa dhammā nissando. Yañca akatāvī brahmakāye upapajjati. Idaṃ phalaṃ. Idaṃ adosādhiṭṭhānaṃ. मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीचे अकरा अनिशंस (फायदे) आहेत. त्यात, जी मैत्री-चेतोविमुक्ती आहे, ती आर्य धर्मांमध्ये राग-विरागापासून होणारी चेतोविमुक्ती आहे; लौकिक भूमी ही 'हेतू' आहे; जे सुख भविष्यात मनुष्यांसाठी प्रिय (मनोनुकूल) ठरते, हे अकरा धर्म 'निष्यंद' आहेत; आणि जो (अनागामी मार्ग) पूर्ण न करताही ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो, ते 'फल' आहे. हे अद्वेष-अधिष्ठान होय. 36. Tattha katamaṃ amohādhiṭṭhānaṃ? ३६. त्यात अमोह-अधिष्ठान कोणते? Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, yāyaṃ nibbedhagāminī ; Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṃ. “या जगात प्रज्ञाच सर्वश्रेष्ठ आहे, जी (क्लेशांचा) भेद करून निर्वाणाकडे नेणारी आहे; जिच्याद्वारे मनुष्य जन्म आणि मरणाच्या क्षयाला (निर्वाणाला) सम्यक प्रकारे जाणतो.” Paññā [Pg.214] hi seṭṭhāti vatthuṃ. Nibbedhagāminīti nibbānagāminiyaṃ yathābhūtaṃ paṭivijjhati. Sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayanti amoho. Paññāti hetu. Yaṃ pajānāti ayaṃ nissando. Yo jātimaraṇasaṅkhayo, idaṃ phalaṃ. Iti amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. 'प्रज्ञाच सर्वश्रेष्ठ आहे' हे 'वस्तू' (विषय) आहे. 'भेद करून नेणारी' म्हणजे निर्वाणगामी मार्गाला यथार्थपणे भेदून जाणणे होय. 'जन्म आणि मरणाच्या क्षयाला सम्यक प्रकारे जाणतो' हा 'अमोह' आहे. 'प्रज्ञा' हा 'हेतू' आहे. जे जाणतो, तो 'निष्यंद' आहे. जो जन्म-मरणाचा क्षय आहे, ते 'फल' आहे. अशा प्रकारे, अमोह हा हेतू, निष्यंद आणि फल या स्वरूपात निर्देशित केला आहे. Tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ. Tattha katamaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anabhisametassa dukkhassa ariyasaccassa abhisamayāya chandaṃ janeti vāyamati, vīriyaṃ ārabhati, cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ kātabbaṃ. Tattha katamaṃ aññindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, yā ca maggo, idaṃ aññindriyaṃ. Āsavakkhayā anāsavo hoti, idaṃ vuccati aññātāvindriyaṃ. Tathāyaṃ paññā, ayaṃ hetu. Yaṃ chandaṃ janeti vāyamati, yā pajānāti, ayaṃ nissando. Yena sabbaso āsavānaṃ khayā hetu, yaṃ khaye ñāṇamuppajjati, anuppāde ñāṇañca, ayaṃ nissando. Yaṃ arahattaṃ, idaṃ phalaṃ. Tattha khīṇā me jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyanti, idaṃ khaye ñāṇaṃ. Nāparaṃ itthattāyāti pajānāmīti idaṃ anuppāde ñāṇaṃ. Iti imāni indriyāni amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. Imāni asādhāraṇāni niddiṭṭhāni. “भिक्षूंनो, ही तीन इंद्रिये आहेत: अनज्ञात-न्यास्यामीतींद्रिय (अद्याप न जाणलेले जाणण्याची इच्छा असणारे इंद्रिय), आज्ञेंद्रिय (जाणणारे इंद्रिय) आणि आज्ञातावींद्रिय (पूर्णपणे जाणलेल्याचे इंद्रिय). त्यात, अनज्ञात-न्यास्यामीतींद्रिय कोणते? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू अद्याप न समजलेल्या दुःख-आर्यसत्याच्या साक्षात्कारासाठी छंद (इच्छा) उत्पन्न करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य (उत्साह) आरंभितो, चित्ताला प्रगत करतो आणि दृढ निश्चय करतो. चारही आर्यसत्यांच्या बाबतीत असेच केले पाहिजे. त्यात, आज्ञेंद्रिय कोणते? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू 'हे दुःख-आर्यसत्य आहे' असे यथार्थपणे जाणतो, आणि जो मार्ग आहे, हे 'आज्ञेंद्रिय' होय. आसवांच्या क्षयामुळे तो अनासव (आसवरहित) होतो, याला 'आज्ञातावींद्रिय' म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे, ही जी प्रज्ञा आहे, तो 'हेतू' आहे. जो छंद उत्पन्न करतो, प्रयत्न करतो आणि जे जाणतो, तो 'निष्यंद' आहे. ज्याद्वारे सर्व प्रकारे आसवांचा क्षय होतो तो 'हेतू' आहे; आसवांच्या क्षयावर जे ज्ञान उत्पन्न होते आणि अनुत्पाद ज्ञान (पुन्हा जन्म न होण्याचे ज्ञान) उत्पन्न होते, तो 'निष्यंद' आहे. जे अर्हत्त्व आहे, ते 'फल' आहे. त्यात, 'माझा जन्म क्षीण झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे' हे 'क्षय-ज्ञान' आहे. 'आता या जन्मानंतर दुसरा जन्म नाही, असे मी जाणतो' हे 'अनुत्पाद-ज्ञान' आहे. अशा प्रकारे, या इंद्रियांच्या द्वारे अमोह हा हेतू, निष्यंद आणि फल या स्वरूपात निर्देशित केला आहे. हे असाधारण (विशिष्ट) धर्म निर्देशित केले आहेत.” Tattha katamāni kusalamūlāni sādhāraṇāni? Kusalañca vo, bhikkhave, desessāmi kusalamūlañceva. Tattha katamaṃ kusalamūlaṃ? Alobho adoso amoho. Tattha katamaṃ kusalaṃ? Aṭṭha sammattāni sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. Tattha yāni kusalamūlāni, ayaṃ hetu. Yañca alobho tīṇi kammāni samuṭṭhāpeti saṅkappaṃ vāyāmaṃ samādhiñca, ayaṃ alobhassa nissando. Tattha yo adoso, ayaṃ hetu. Yaṃ tayo dhamme paṭṭhapeti sammāvācaṃ sammākammantaṃ sammāājīvañca, ayaṃ nissando. Tattha yo amoho hetu, yaṃ dve dhamme upaṭṭhapeti aviparītadassanampi ca anabhilāpanaṃ, ayaṃ nissando. Imassa brahmacariyassa yaṃ phalaṃ, tā dve vimuttiyo rāgavirāgā cetovimutti avijjā virāgā ca paññāvimutti, idaṃ phalaṃ. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni niddiṭṭhāni hetuto [Pg.215] ca nissandato ca phalato ca. Evaṃ sādhāraṇāni kusalāni paṭivijjhitabbāni. त्यात, सामायिक (साधारण) कुशलमुळे कोणती? “भिक्षूंनो, मी तुम्हाला कुशल आणि कुशलमुळे या दोन्हीचा उपदेश करीन. त्यात, कुशलमूळ कोणते? अलोभ, अद्वेष आणि अमोह. त्यात, कुशल कोणते? आठ सम्यक्त्व (योग्य मार्ग) – सम्यक दृष्टीपासून ते सम्यक समाधीपर्यंत. त्यात, जी कुशलमुळे आहेत, तो 'हेतू' आहे. आणि जो अलोभ तीन कर्मे उत्पन्न करतो – सम्यक संकल्प, सम्यक व्यायाम (प्रयत्न) आणि सम्यक समाधी, हा अलोभाचा 'निष्यंद' आहे. त्यात, जो अद्वेष आहे, तो 'हेतू' आहे. जो तीन धर्म प्रस्थापित करतो – सम्यक वाचा, सम्यक कर्मांत आणि सम्यक आजीव, हा 'निष्यंद' आहे. त्यात, जो अमोह हेतू आहे, जो दोन धर्म उपस्थित करतो – अविपरीत दर्शन (यथार्थ दृष्टी) आणि अनभिलापन (अनासक्ती/मौन), हा 'निष्यंद' आहे. या ब्रह्मचर्याचे जे फल आहे, त्या दोन विमुक्ती आहेत – राग-विरागापासून मिळणारी चेतोविमुक्ती आणि अविद्या-विरागापासून मिळणारी प्रज्ञाविमुक्ती, हे 'फल' आहे. अशा प्रकारे, ही तीन कुशलमुळे हेतू, निष्यंद आणि फल या स्वरूपात निर्देशित केली आहेत. अशा प्रकारे, सामायिक कुशल धर्म भेदून जाणले पाहिजेत. Yattha duve yattha tīṇi. Ayañcettha gāthā. जिथे दोन, जिथे तीन (धर्म एकत्र येतात). या संदर्भात ही गाथा आहे: ‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni; Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti. “मुनींनी (बुद्धांनी) अस्तित्वाचे कारण (संभव) आणि अस्तित्वाचे संस्कार (भवसंस्कार), जे मोजता येण्याजोगे (तुल) आणि अमर्याद (अतुल) आहेत, त्यांचा त्याग केला; अध्यात्मात रममाण आणि समाधीस्थ होऊन, त्यांनी स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांना कवचाप्रमाणे भेदून टाकले.” Tulamatulañca sambhavanti tulasaṅkhataṃ atulasaṅkhataṃ. Tattha ye saṅkhatā tulaṃ, te dve dhammā assādo ca ādīnavo ca tulitā bhavanti. Ettako kāmesu assādo. Ettako ādīnavo imassa, idaṃ nissaraṇanti iti nibbānaṃ pajānāti. Dvīhi kāraṇehi atulaṃ na ca sakkā tulayituṃ. Ettakaṃ etaṃ netaṃ paramatthīti tena atulaṃ. Atha pāpuṇā ratanaṃ karitvā acchariyabhāvena atulaṃ. Tattha kusalassa ca abhisambhavā jānanā passanā, ayaṃ amoho. Yaṃ tattha ñātā osiraṇā bhavasaṅkhārānaṃ, ayaṃ alobho. Yaṃ ajjhattarato samāhitoti vikkhepapaṭisaṃharaṇā, ayaṃ adoso. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni. Tulamatulasambhavanti ayaṃ amoho. Yo bhavasaṅkhārānaṃ samosaraṇaṃ lobho sammāsamādhīnaṃ assādo, ayaṃ hetu. Yaṃ ajjhattarato avijjaṇḍakosaṃ sambhedo, ayaṃ nissando. Sā pavatti imāni tīṇi niddiṭṭhāni kusalamūlāni hetuto ca nissandato ca phalato ca. तुल आणि अतुल यांची उत्पत्ती म्हणजे तुल संखत (संस्कृत) धर्म आणि अतुल असंखत (असंस्कृत) धर्म होय. त्या दोन्हीमध्ये जे संखत धर्म आहेत ते 'तुल' (तुलनीय) आहेत; ते दोन धर्म म्हणजे आस्वाद (सुखद पैलू) आणि आदीनव (दोष) हे (अनित्यता इत्यादी रूपाने) तोलले जातात. 'कामांमध्ये एवढा आस्वाद आहे', 'या कामाचा एवढा दोष आहे' आणि 'हे निस्सरण (मुक्ती) आहे' अशा प्रकारे तो निर्वाणाला जाणतो. दोन कारणांमुळे 'अतुल' (निर्वाण) तोलणे शक्य नाही. 'हे एवढ्या गुणांचे स्थान आहे आणि यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरा कोणताही धर्म नाही', म्हणून ते 'अतुल' आहे. तसेच, निर्वाणाला प्राप्त झालेले लोक त्याला रत्न मानून त्याच्या आश्चर्यकारक स्वरूपामुळे 'अतुल' म्हणतात. तेथे कुशलाची उत्पत्ती, ज्ञान आणि दर्शन असणे, हा 'अमोह' आहे. तेथे भवसंस्कारांचे ज्ञान होऊन जी अनासक्ती (त्याग) होते, हा 'अलोभ' आहे. जे 'अध्यात्मरत आणि समाहित' असे म्हटले आहे, ते विक्षेपाचे निवारण आहे, हा 'अद्वेष' आहे. अशी ही तीन कुशलमुळे आहेत. 'तुल आणि अतुल यांची उत्पत्ती' हा अमोह आहे. जो भवसंस्कारांचा संग्रह करणारा लोभ आणि सम्यक समाधीचा आस्वाद आहे, तो 'हेतू' आहे. जे अध्यात्मरत होऊन अविद्यारूपी अंडकोशाचा भेद करणे आहे, तो 'निष्यंद' (परिणाम) आहे. ती प्रवृत्ती आहे. ही तीन कुशलमुळे हेतूने, निष्यंदाने आणि फलाने निर्दिष्ट केली आहेत. Ettāvatā esā pavatti ca nivatti ca akusalamūlehi pavattati, kusalamūlehi nivattatīti imehi ca tīhi sabbaṃ akusalamūlaṃ samosaraṇaṃ gacchati. So dhamme vā vacanato niddiṭṭho taṇhāti vā kodhoti vā asampajaññanti vā anusayoti vā makkhoti vā paḷāsoti vā assatīti vā issāti vā macchariyanti vā aññāṇanti vā, tehi ye ca vatthūhi niddisitabbaṃ. Yassimāni dve vacanāni dhammapadāni niddiṭṭhāni na so atthi kilesā, yo imesu navasu padesu samodhānaṃ samosaraṇaṃ gacchati. Ayaṃ kileso, na ca lobho, na ca doso, na ca moho. यावरून ही प्रवृत्ती आणि निवृत्ती अकुशल मुळांमुळे प्रवृत्त होते आणि कुशल मुळांमुळे निवृत्त होते. या तिन्हींमुळे सर्व अकुशल मुळे एकत्र येतात. तो धर्मामध्ये उपदेश केल्यामुळे निर्दिष्ट केला आहे; जसे की तृष्णा, क्रोध, असं प्रज्ञान (असावधपणा), अनुशय, मक्ष (गुणलोप), पळास (मत्सर), अस्मृती, ईर्ष्या, मात्सर्य किंवा अज्ञान, या शब्दांनी जे अर्थ निर्दिष्ट केले पाहिजेत. ज्या आस्वादाचे हे दोन शब्द धर्मपदे म्हणून निर्दिष्ट केले आहेत, तो क्लेश नाही, जो या नऊ पदांमध्ये समाविष्ट होतो. हा क्लेश आहे, पण तो लोभ नाही, द्वेष नाही आणि मोह नाही. Yathā akusalamūlāni, evaṃ kusalāni paṭikkhepena niddisitabbāni. ज्याप्रमाणे अकुशल मुळे निर्दिष्ट केली जातात, त्याचप्रमाणे कुशल मुळे त्याच्या उलट (व्यतिरेक रूपाने) निर्दिष्ट केली पाहिजेत. Idaṃ amohādhiṭṭhānaṃ. हे अमोहाचे अधिष्ठान आहे. 37. Tattha [Pg.216] katamaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ? ३७. त्यात कायकर्म-अधिष्ठान कोणते? Kāyena kusalaṃ kare, assa kāyena saṃvuto; Kāyaduccaritaṃ hitvā, kāyena sucaritaṃ care. कायाने (शरीराने) कुशल कर्म करावे, कायाने संयमित असावे; काय-दुश्चरित्राचा त्याग करून कायाने सुचरित आचरावे. Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, idaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ. भिक्खूहो, ही तीन काय-सुचरिते आहेत: प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरती, अदत्तादानापासून (चोरीपासून) विरती आणि कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) विरती. हे कायकर्म-अधिष्ठान आहे. Tattha katamaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ? त्यात वाक्कर्म-अधिष्ठान कोणते? Subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ; Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ, saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catutthaṃ. सत्पुरुष सुभाषित (सुंदर रीतीने बोललेले) वचन सर्वोत्तम आहे असे म्हणतात. धर्माचे बोलावे, अधर्माचे बोलू नये; हे दुसरे आहे. प्रिय बोलावे, अप्रिय बोलू नये; हे तिसरे आहे. सत्य बोलावे, असत्य बोलू नये; हे चौथे आहे. Cattārimāni ca vacīsucaritāni idaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ. आणि ही चार वाक्-सुचरिते आहेत. हे वाक्कर्म-अधिष्ठान आहे. Tattha katamaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ? त्यात मनःकर्म-अधिष्ठान कोणते? Manena kusalaṃ kammaṃ, manasā saṃvuto bhave; Manoduccaritaṃ hitvā, manasā sucaritaṃ care. मनाने कुशल कर्म करावे, मनाने संयमित असावे; मन-दुश्चरित्राचा त्याग करून मनाने सुचरित आचरावे. Tīṇimāni manosucaritāni, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhi, idaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ. Imāni asādhāraṇāni suttāni. ही तीन मन-सुचरिते आहेत: अनभिध्या (लोभ नसणे), अव्यापाद (द्वेष नसणे) आणि सम्यक दृष्टी. हे मनःकर्म-अधिष्ठान आहे. ही असाधारण (विशिष्ट) सुत्ते आहेत. Tattha katamāni sādhāraṇāni suttāni? त्यात साधारण (सामान्य) सुत्ते कोणती? Vācānurakkhī manasā susaṃvuto, kāyena ca nākusalaṃ kayirā ; Ete tayo kammapathe visodhaye, ārādhaye maggamisippaveditaṃ. वाणीचे रक्षण करणारा (वाचेवर ताबा ठेवणारा), मनाने सुसंयमित असणारा आणि कायाने अकुशल कर्म न करणारा असावा. या तीन कर्मपथांचे विशोधन करावे आणि ऋषींनी (बुद्धांनी) सांगितलेल्या मार्गाची आराधना करावी (त्या मार्गावर चालावे). Tisso imā, bhikkhave, pārisuddhiyo – kāyakammapārisuddhi, vācākammapārisuddhi, manokammapārisuddhi. भिक्खूहो, या तीन पारिशुद्धी (शुद्धता) आहेत – कायकर्म-पारिशुद्धी, वाक्कर्म-पारिशुद्धी आणि मनःकर्म-पारिशुद्धी. Tattha katamā kāyakammapārisuddhi? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī. Tattha katamā vacīkammapārisuddhi? Musāvādā veramaṇī…pe… samphappalāpā veramaṇī. Tattha katamā manokammapārisuddhi? Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi. Idaṃ sādhāraṇasuttaṃ. त्यात कायकर्म-पारिशुद्धी कोणती? प्राणातिपातापासून विरती, अदत्तादानापासून विरती आणि कामेसू मिच्छाचारापासून विरती. त्यात वाक्कर्म-पारिशुद्धी कोणती? मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरती... पे... संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) विरती. त्यात मनःकर्म-पारिशुद्धी कोणती? अनभिध्या, अव्यापाद आणि सम्यक दृष्टी. हे साधारण सुत्त आहे. Iti [Pg.217] sādhāraṇāni ca suttāni asādhāraṇāni ca suttāni paṭivijjhitabbāni. Paṭivijjhitvā vācāya kāyena ca suttassa attho niddisitabbo. अशा प्रकारे, साधारण सुत्ते आणि असाधारण सुत्ते यांचे आकलन (प्रतिवेध) केले पाहिजे. आकलन करून वाणीने आणि कायाने सुत्ताचा अर्थ निर्दिष्ट केला पाहिजे. 38. Tattha katamaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ? ३८. त्यात सद्धिंद्रिय-अधिष्ठान कोणते? Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā; Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ. ज्याची तथागतांवर अचल व सुप्रतिष्ठित श्रद्धा आहे; आणि ज्याचे शील कल्याणकारी, आर्यांना प्रिय व प्रशंसनीय आहे; Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ; Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ. ज्याची संघावर प्रसन्नता (श्रद्धा) आहे आणि ज्याची दृष्टी सरळ (सम्यक) झाली आहे; त्याला 'दरिद्री नव्हे' असे म्हणतात, त्याचे जीवन निष्फळ नाही. Saddhā ve nandikā ārādhiko, no tassa saddhoti; Sabbaṃ siyāti bhagavantaṃ, tathārūpo dhammasampasādo. श्रद्धा खरोखरच आनंद देणारी आणि आराधक (प्रसन्न करणारी) आहे, त्याची श्रद्धा निष्फळ नाही; हे सर्व घडून येते. भगवंतांविषयी अशा प्रकारची धर्माची प्रसन्नता (श्रद्धा) म्हणजेच भगवंतांवरील श्रद्धा होय. Idaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ. हे सद्धिंद्रिय-अधिष्ठान आहे. Tattha katamaṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ? त्यात वीरियाधिष्ठान (वीर्य-अधिष्ठान) कोणते? Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane; Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro. आरंभ करा, निष्क्रमण करा (आळस सोडा), बुद्धशासनात स्वतःला जोडून घ्या; ज्याप्रमाणे हत्ती गवताची झोपडी मोडून टाकतो, त्याप्रमाणे मृत्यूच्या (मारच्या) सेनेचा नाश करा. Cattārome, bhikkhave, sammappadhānā, idaṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ. भिक्खूहो, हे चार सम्यक प्रधान (सम्यक व्यायाम) आहेत. हे वीर्य-अधिष्ठान आहे. Tattha katamaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ? त्यात सतिंद्रिय-अधिष्ठान कोणते? Satīmato sadā bhaddaṃ, bhaddamatthu satīmato; Satīmato sadā seyyo, satīmā sukhamedhati. स्मृतीमान (जागरूक) व्यक्तीचे नेहमी कल्याण होते, स्मृतीमान व्यक्तीचे कल्याण असो; स्मृतीमान व्यक्तीसाठी नेहमीच श्रेष्ठता असते, स्मृतीमान व्यक्ती सुखाचा उपभोग घेते. Cattāro satipaṭṭhānā vitthārena kātabbā, idaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ. चार स्मृतिप्रस्थान विस्ताराने जाणावे. हे सतिंद्रिय-अधिष्ठान आहे. Tattha katamaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ? त्यात समाधिंद्रिय-अधिष्ठान कोणते? Ākaṅkhato te naradammasārathi, devā manussā manasā vicintitaṃ; Sabbena jaññā kasiṇāpi pāṇino, santaṃ samādhiṃ araṇaṃ nisevato. हे नरदम्यसारथी (मनुष्यांना वश करणारे सारथी)! देव आणि मनुष्य आपल्या मनामध्ये ज्याची आकांक्षा धरतात; त्या शांत, क्लेशरहित समाधीचे सेवन करणाऱ्या व्यक्तीला सर्व प्राणी आणि संपूर्ण विश्व देखील ओळखते. Tayome, bhikkhave, samādhī – savitakko savicāro, avitakko vicāramatto, avitakko avicāro. Idaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ. भिक्खूहो, या तीन समाधी आहेत – सवितर्क-सविचार समाधी, अवितर्क-विचारमात्र समाधी आणि अवितर्क-अविचार समाधी. हे समाधिंद्रिय-अधिष्ठान आहे. Tattha [Pg.218] katamaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ? त्यात प्रज्ञिंद्रिय-अधिष्ठान कोणते? Paññā hi seṭṭhā lokasminti vitthārena. 'या जगात प्रज्ञाच सर्वश्रेष्ठ आहे' हे विस्ताराने जाणावे. Tisso imā, bhikkhave, paññā – sutamayī, cintāmayī, bhāvanāmayī, idaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ suttaṃ, imāni indriyādhiṭṭhānāni asādhāraṇāni suttāni. भिक्खूहो, या तीन प्रज्ञा आहेत – श्रुतमयी प्रज्ञा, चिंतामयी (चिंतनमयी) प्रज्ञा आणि भावनामयी प्रज्ञा. हे प्रज्ञिंद्रिय-अधिष्ठान सुत्त आहे. ही इंद्रिय-अधिष्ठान असणारी असाधारण सुत्ते आहेत. 39. Tattha katamāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni? ३९. त्यात साधारण इंद्रिय-अधिष्ठान सुत्ते कोणती? Avītarāgo kāmesu, yassa pañcindriyā mudū; Saddhā sati ca vīriyaṃ, samatho ca vipassanā; Tādisaṃ bhikkhumāsajja, pubbeva upahaññati. कामांमध्ये जो वीतराग झालेला नाही, ज्याची पाच इंद्रिये – श्रद्धा, स्मृती, वीर्य, शमथ आणि विपश्यना – मृदू (कोमल) आहेत; अशा भिक्खूवर आघात केल्यास, तो आधीच नष्ट होतो. Pañcimāni indriyāni. Saddhindriyādiindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Tīsu aveccappasāde vitthārena suttaṃ kātabbaṃ. Imāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni. Yaṃ yassa sambandhaṃ kusalassa vā akusalassa vā tena tena adhiṭṭhānena taṃ suttaṃ niddisitabbaṃ, natthañño dhammo niddisitabbo. Tattha sādhāraṇaṃ kusalaṃ nāpi kusalaṃ akusalaṃ yathā sādhāraṇāni ca kusalamūlāni sādhāraṇāni ca akusalamūlāni uppannaṃ kāmavitakkaṃ pajahati…pe… cattāro sammappadhānā kusalaṃ akusalañca. ही पाच इंद्रिये आहेत. श्रद्धेंद्रिय इत्यादी इंद्रिये जाणावीत. तीन (रत्नांविषयीच्या) अचल प्रसादाच्या (श्रद्धेच्या) बाबतीत विस्ताराने सूत्राचे कथन करावे. ही इंद्रियांचे अधिष्ठान असणारी साधारण (सामान्य) सूत्रे आहेत. ज्या कुशल किंवा अकुशलाशी ज्याचा संबंध आहे, त्या त्या अधिष्ठानाने ते सूत्र निर्देशित करावे; दुसरा कोणताही धर्म निर्देशित करण्याजोगा नाही. तेथे साधारण कुशल आणि कुशल नसलेले अकुशल देखील, ज्याप्रमाणे साधारण कुशलमुळे आणि साधारण अकुशलमुळे उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा त्याग करतात... पे... चार सम्यक्प्रधान कुशल आणि अकुशल (दोन्हीशी संबंधित) आहेत. Tatthimā uddānagāthā त्या सूत्रांमध्ये या उद्दान गाथा (संग्रह गाथा) आहेत: Vitakko hi mamatthiko, dadaṃ piyo naro iti; Yo pāṇamatipāteti, tīṇi tassa bālalakkhaṇaṃ. कामवितर्कामुळे अत्यंत आसक्त झालेला मनुष्य (दुसऱ्या) मनुष्याला प्रिय वाटतो (असे सांगणारे सूत्र); जो प्राण्याचा घात करतो (असे सांगणारे सूत्र); आणि त्याचे तीन बाललक्षण (मूर्खाची लक्षणे सांगणारे सूत्र). Satañceva sahassānaṃ, ye ca samaṇabrāhmaṇā; Chandā dosā bhayā mohā, catūhi agatīhi ca. शंभर वर्षे आणि हजारो कल्पपर्यंत (फळ भोगण्याविषयीचे सूत्र); जे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत (असे सांगणारे सूत्र); आणि छंद (राग), द्वेष, भय व मोह या चार अगतींविषयीचे (अयोग्य मार्गांविषयीचे) सूत्र. Asubhānupassiṃ viharantaṃ, nimittesu asubhā ca; Ekampi ce piyaṃ pāṇaṃ, mittā sace subhāsitā. अशुभाचे अनुदर्शन करत विहरण करणाऱ्याविषयीचे सूत्र; निमित्तांमध्ये अशुभाची भावना करणाऱ्याविषयीचे सूत्र; जर एका जरी प्रिय प्राण्यावर (प्रेम असेल तर, असे सांगणारे सूत्र); आणि मित्र व जर सुभाषित (सुंदर वचन बोलले तर, असे सांगणारे सूत्र). Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, anuññā tīṇi indriyāni; Kusalākusalamūlāni ca, tulamatulañca sambhavaṃ. जगात प्रज्ञाच श्रेष्ठ आहे (असे सांगणारे सूत्र); तीन इंद्रियांविषयीचे (अज्ञाताज्ञास्यामींद्रिय इत्यादी) सूत्र; कुशल आणि अकुशल मुळांविषयीचे सूत्र; आणि तुल्य व अतुल्य उत्पत्तीविषयीचे सूत्र. Kāyena kusalaṃ kare, tīṇi sucaritāni ca; Subhāsitaṃ uttamamāhu, santo vacīsucaritāni ca. कायेने कुशल करावे (असे सांगणारे सूत्र); तीन सुचरितांविषयीचे सूत्र; सत्पुरुष सुभाषिताला उत्तम म्हणतात (असे सांगणारे सूत्र); आणि वाणीच्या सुचरितांविषयीचे (वचीसुचरितांविषयीचे) सूत्र. Kāyena [Pg.219] ca kusalaṃ kayirā, manoduccaritāni ca; Kāyānurakkhī ca sadā, tisso ca pārisuddhiyo. कायेने कुशल करावे (असे सांगणारे सूत्र); मनोदुश्चरितांविषयीचे सूत्र; नेहमी कायेचे रक्षण करणाऱ्याविषयीचे सूत्र; आणि तीन परिशुद्धींविषयीचे सूत्र. Yassa saddhā tathāgate, samuppāde ca desito; Ārambhatha nikkamatha, yā ca sammappadhānatā. ज्याची तथागतांवर श्रद्धा आहे (असे सांगणारे सूत्र); उत्पत्तीविषयी उपदेश केलेले सूत्र; 'आरंभ करा, निष्क्रमण करा' (आळस सोडा) असे सांगणारे सूत्र; आणि सम्यक्प्रधानापर्यंत अनुक्रमाने सांगणारे सूत्र. Satīmato sadā bhaddaṃ, satipaṭṭhānabhāvanā; Ākaṅkhato ca anaññāṇaṃ, ye ca tīṇi samādhayo. नेहमी स्मृतिमान असणाऱ्याचे कल्याण होते (असे सांगणारे सूत्र); सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) भावनेविषयीचे सूत्र; आकांक्षा करणाऱ्याविषयीचे सूत्र; अज्ञाताज्ञास्यामींद्रियाविषयीचे सूत्र; आणि तीन समाधींविषयीचे सूत्र. Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, tisso paññā pakāsitā; Avītarāgo kāmesu, tatheva pañcindriyā. जगात प्रज्ञाच श्रेष्ठ आहे (असे सांगणारे सूत्र); तीन प्रज्ञा प्रकाशित करणारे सूत्र; कामांविषयी ज्याचा राग नष्ट झालेला नाही (असे सांगणारे सूत्र); आणि त्याचप्रमाणे प्रज्ञेंद्रियाविषयीचे सूत्र. Iti therassa mahākaccāyanassa अशा प्रकारे, स्थवीर महाकच्चायनांचे Jambuvanavāsino peṭakopadese जंबूवनात राहणाऱ्या (स्थवीरांच्या) पेटकोपदेशातील Tatiyabhūmi suttādhiṭṭhānaṃ nāma. 'सूत्ताधिट्ठान' (सूत्रांचे अधिष्ठान) नावाची तिसरी भूमी समाप्त झाली. 4. Suttavicayacatutthabhūmi ४. सूत्तविचय (सूत्र-विचार) चौथी भूमी 40. Tattha katamo suttavicayo? ४०. त्यामध्ये सूत्तविचय (सूत्राचा विचार) म्हणजे काय? Tattha kusalehi dhammehi akusalehi dhammehi pubbāparaso sādhukaṃ upaparikkhiyati. Kiṃnu kho idaṃ suttaṃ ārabhi…pe… tehi suttehi saha adhisannaṭṭhehi yujjati udāhu na yujjatīti? त्यामध्ये कुशल धर्मांद्वारे आणि अकुशल धर्मांद्वारे पूर्व-अपर (आधी आणि नंतरच्या) संबंधाने चांगल्या प्रकारे परीक्षण केले जाते. 'हे सूत्र कशासाठी आरंभिले गेले? ...पे... त्या सूत्रांसह तुलना करण्याच्या अर्थाने हे जुळते की नाही?' अशा प्रकारे. Yathā bhagavā kilese ādimhi tattha deseti. Kiṃ desitaṃ? Tesaṃ kilesānaṃ pahānaṃ udāhu no desitanti upaparikkhitabbaṃ. Yadi na desitaṃ bhagavati tesaṃ kilesānaṃ pahānaṃ kusalā dhammā pariyesitabbā yattha te akusalā pahānaṃ gacchanti. Sace samannehamāno na labhati. Tattha akusalā dhammā apakaḍḍhitabbā vīmaṃsitabbā, saṃkilesabhāgiyasuttaṃ, yadi kilesā apakaḍḍhiyantā. Ye vā na denti tattha upaparikkhitabbā ariyamaggadhammā tāsu bhūmīsu kilesā pahānaṃ gacchanti, udāhu na gacchantīti. Yattakā pana kilesā desitā. Na tattakā ariyadhammā desitā. Yattha kilesā pahānaṃ gacchanti, tattha ye kilesā ariyadhammānaṃ paṭipakkhena na yujjanti, te apakaḍḍhitabbā, sace apakaḍḍhiyantā yojanaṃ deti. Tattha evaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Dve tīṇi vā taduttari vā kilesā ekena ariyamaggena pahānaṃ gacchantīti. Sace evaṃ vīmaṃsiyantā yojanaṃ deti, tattha upaparikkhitabbaṃ. Paramparāya vā piṭakasampadānena vā suttassa attho ca nattho ca. Yaṃ vā na sakkā suttaṃ niddisituṃ neva suttaṃ vicikicchitabbaṃ. Evaṃ yathā ādimhi kusalā dhammā honti. Ye kilesā [Pg.220] te pahīneyyāti. Te upaparikkhitabbā. Puro vā kusalo paṭipakkhena vā puro desanā, anūnā anadhikā uggahetabbā. Yathā paṭhamo uttilo yesamidāni kilesānaṃ ye ariyadhammā desitā ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyantīti vicinitabbā. Yadi upaparikkhiyamānā yujjanti, gahetabbā. Atha na yujjanti, ye kilesā apaṭipakkhā honti, te kilesā aparipakkhitabbā. Ye ca ariyadhammā paṭipakkhā honti, te ariyadhammā apakaḍḍhitabbā. Na hi ariyadhammā anāgāmikilesappahānaṃ gacchanti, nāpi ariyadhammā sabbakilesānaṃ pahānāya saṃvattanti. Yathā kusalā mettā akusalo rāgo na tu kusalā mettāti kāretvā akusalassa rāgassa pahānāya sambhavati byāpādo mettāya pahānaṃ gacchati. Tasmā ubho kilesā upaparikkhitabbā. Yo yo ca dhammo upadisiyati kusalo vā akusalo vā so apakaḍḍhitabbo. Sace te yujjanti apakaḍḍhiyamāno natthi upaparikkhitabbaṃ. Dve vā kilesā ekena ariyadhammena pahīneyyāti dvīhi vā ariyadhammehi eko vā kileso pahīyatīti. ज्याप्रमाणे भगवान सुरुवातीला त्या सूत्रात क्लेशांचा उपदेश करतात. त्या क्लेशांचे प्रहाण (त्याग) उपदेशिले आहे की नाही, याचे परीक्षण करावे. जर भगवंतांनी त्या क्लेशांच्या प्रहाणाचा उपदेश केला नसेल, तर अशा कुशल धर्मांचा शोध घ्यावा, ज्यांच्याद्वारे ते अकुशल क्लेश प्रहाणास प्राप्त होतात. शोध घेत असताना जर ते सापडले नाहीत, तर तेथे अकुशल धर्म बाजूला काढावेत आणि संक्लेशभागीय सूत्राचे परीक्षण करावे. जर बाजूला काढलेले क्लेश जुळणी देत नसतील, तर तेथे आर्यमार्गधर्मांचे परीक्षण करावे की, त्या भूमींमध्ये क्लेश प्रहाणास प्राप्त होतात की नाही. जितके क्लेश उपदेशिले आहेत, तितके आर्यधर्म उपदेशिलेले नाहीत. जेथे क्लेश प्रहाणास प्राप्त होतात, तेथे जे क्लेश आर्यधर्मांच्या प्रतिपक्षाशी जुळत नाहीत, ते बाजूला काढावेत. बाजूला काढत असताना जर ते जुळणी देत असतील, तर तेथे असा विचार करावा की, 'दोन, तीन किंवा त्याहून अधिक क्लेश एकाच आर्यमार्गाने प्रहाणास प्राप्त होतात का?' जर असा विचार करत असताना जुळणी मिळत असेल, तर तेथे परीक्षण करावे. परंपरेने किंवा पिटक-संप्रदायाने सूत्राचा अर्थ आणि शब्दाचा अर्थ यांचे परीक्षण करावे. किंवा ज्या सूत्राचा निर्देश करणे शक्य नसेल, त्या सूत्राविषयी शंका घेऊ नये. अशा प्रकारे, ज्याप्रमाणे सुरुवातीला कुशल धर्म असतात आणि जे क्लेश असतात त्यांचा नाश व्हावा, त्यांचे परीक्षण करावे. आधीचा कुशल धर्म किंवा त्याच्या प्रतिपक्षाने आधीचा उपदेश यांचे परीक्षण करावे (कमी किंवा जास्त न करता ते ग्रहण करावे). ज्याप्रमाणे पहिला उत्तिल. आता ज्या क्लेशांसाठी जे आर्यधर्म उपदेशिले आहेत, 'हे क्लेश या आर्यधर्मांद्वारे नष्ट होतात की नाही?' असा विचार करावा. जर परीक्षण करताना ते जुळत असतील, तर ते ग्रहण करावेत. आणि जर ते जुळत नसतील, तर जे क्लेश प्रतिपक्ष नसतात, त्या क्लेशांचे परीक्षण करू नये. आणि जे आर्यधर्म प्रतिपक्ष असतात, ते आर्यधर्म बाजूला काढावेत. कारण अनागामी मार्ग हे (रूपराग इत्यादी) क्लेशांच्या प्रहाणास प्राप्त होत नाहीत, तसेच सर्व आर्यधर्म सर्व क्लेशांच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरत नाहीत. ज्याप्रमाणे कुशल ही मैत्री आहे आणि अकुशल हा राग आहे, परंतु कुशल मैत्रीला राग म्हणता येत नाही, असा निर्णय करून, अकुशल रागाच्या प्रहाणासाठी (मैत्री नव्हे, तर अशुभाची भावना कारणीभूत ठरते आणि) व्यापाद (द्वेष) हा मैत्रीने प्रहाणास प्राप्त होतो. म्हणून दोन्ही क्लेशांचे परीक्षण करावे. ज्या ज्या कुशल किंवा अकुशल धर्माचा निर्देश केला जातो, तो बाजूला काढावा. बाजूला काढत असताना जर ते जुळत असतील, तर परीक्षण करण्याची गरज नाही. दोन क्लेश एकाच आर्यधर्माने नष्ट व्हावेत किंवा दोन आर्यधर्मांद्वारे एकच क्लेश नष्ट होतो (असे जाणावे). Atha vā evampi upaparikkhiyamānaṃ yujjati, tattha vīmaṃsitabbaṃ vā yathā yujjati tattha vīmaṃsitabbaṃ vā, yathā nanu sakkā suttaṃ niddisituṃ, na hi sutte vicikicchitabbaṃ. Kileso maṃ ariyadhammesu desitesu ubhayato upaparikkhitabbaṃ. Kira ye vā ime kilesā desitā ye ca ariyadhammā desitā gāthāya vā byākaraṇena vā, kiṃ nu kho ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyanti? Ime vā ariyadhammā imesaṃ kilesānaṃ pahānāya saṃvattantīti. Kiñcāpi kusalehi dhammehi akusalā dhammā pahānaṃ gacchanti. Na tu sabbehi ariyadhammehi sabbākusalā pahānaṃ gacchanti. Yathā mettā kusalo akusalo ca rāgo na tu kusalā mettā akusalo rāgoti kāretvā mettāya rāgo pahānaṃ, byāpādo mettāya pahānaṃ gacchanti. Evaṃ kilesoti kāretvā suttena pahānaṃ gacchati. Na sutto dhammoti kāretvā sabbaṃ kilesassa pahānāya saṃvattati. Yaṃ tu suttassa ariyadhammo saṃkilesapaṭipakkho, so tena pahānaṃ gacchatīti. किंवा अशा प्रकारे देखील परीक्षण करताना जुळते. तेथे विचार करावा किंवा सूत्र ज्या प्रकारे जुळते तेथे विचार करावा. ज्या प्रकारे सूत्राचा निर्देश करणे शक्य नसेल, तर सूत्राविषयी शंका घेण्याचे कारण नाही. आर्यधर्मांचा उपदेश केला असता, क्लेशांचे दोन्ही बाजूंनी (दर्शन आणि भावना या दोन्ही दृष्टीने) परीक्षण करावे. गाथेने किंवा व्याकरणाने जे हे क्लेश उपदेशिले आहेत आणि जे हे आर्यधर्म उपदेशिले आहेत, 'हे क्लेश या आर्यधर्मांद्वारे नष्ट होतात की नाही? किंवा हे आर्यधर्म या क्लेशांच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही?' असा प्रश्न उपस्थित झाला असता, कुशल धर्मांद्वारे अकुशल धर्म जरी प्रहाणास प्राप्त होत असले, तरी सर्व आर्यधर्मांद्वारे सर्व अकुशल धर्म प्रहाणास प्राप्त होत नाहीत. ज्याप्रमाणे मैत्री कुशल आहे आणि राग अकुशल आहे, परंतु कुशल मैत्रीला अकुशल राग म्हणता येत नाही, असा निर्णय करून, मैत्रीने रागाचा नाश होत नाही, तर व्यापाद (द्वेष) हा मैत्रीने प्रहाणास प्राप्त होतो. अशा प्रकारे, 'हा क्लेश आहे' असा निर्णय करून सूत्रात सांगितलेल्या आर्यमार्गाने तो प्रहाणास प्राप्त होतो. परंतु 'हे सूत्र धर्म आहे' असा निर्णय करून ते सर्व क्लेशांच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरत नाही. परंतु सूत्रातील जो आर्यधर्म संक्लेशाचा प्रतिपक्ष (विरोधी) असतो, तोच त्याद्वारे प्रहाणास प्राप्त होतो. 41. Tattha kusale desite sutte byākaraṇe vā saṃkilesā na yujjanti ariyadhammā vā, te mahāpadese niddisitabbāvayavena apakaḍḍhitabbā[Pg.221]. Tattha kilesehi ca desitehi ariyadhammesu ca yadipi tena ariyadhammena te kilesā pahānaṃ gacchanti. Tatthapi uttari upaparikkhitabbaṃ. Kena kāraṇena ete kilesā pajahitabbā, kena kāraṇena ariyadhammā desitāti? Yena yena vā ākārena ariyadhammā desitā, tena tena pakārena ayaṃ kileso ṭhito. Atthi hi eko kileso, tena vā ariyadhammā na aññathā aññathā pahātabbo, yathā diṭṭhi rāgo avijjā ca dassanena pahātabbā. Sā ce evañca avijjā bhāvanāya bhūmi vā dhammā bhāvanāya pahātabbā. Sāyeva uddhaṃbhāgiyaṃ asaṅkhatadassanāya vimuttiyā animittena cetosamādhinā amanasikārena pahīyati. Evaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ upaparikkhitabbaṃ. Ye dassanena pahātabbā kilesā dassanākārena ariyadhammo desito, bhāvanāya pahātabbā bhāvanākārena ariyadhammo desito, patisevanā pahātabbā patisevanākārena ariyadhammo desito, evaṃ vinodanapahātabbā yāva satta āsavā kātabbā, yāvaññathā. Aññathā hesa dhammo pahātabbo aññenākārena ariyadhammo desito, so ariyadhammo aññathā pariyesitabbo. Yadi ayaṃ dhammo pariyesato yo ca deseti yena yenākārena, so ariyadhammo pariyesitabbo, tenākārena kileso pahīyati. So tattha upaparikkhitabbo. Atha na yujjati yadi hi tena suttena vihitaṃ suttaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Yathā yujjati, tathā gahetabbaṃ. Yathā na yujjati, tathā na gahetabbaṃ, addhā etaṃ bhagavatā na bhāsitaṃ, āyasmatā vā duggahitaṃ, yathā mahāpadese niddisitabbaṃ, bhagavatā yathābhūtaṃ desitaṃ, yo ca dhammo desito kusalo ca akusalo ca tassa dhammassa paccayo pariyesitabbo. Na hi paccayā vinā dhammo appaccayo uppajjati. Tattha ko ākāro pariyesanāya? ४१. तेथे, सूत्रात किंवा व्याकरणात (स्पष्टीकरणात) कुशल धर्मांचा उपदेश केला असता, संक्लेश (मळ) जुळत नाहीत किंवा आर्यधर्म जुळतात; ते महाप्रदेशात अंशाने निर्देशित करून बाजूला काढले पाहिजेत. तेथे उपदेशिलेल्या क्लेशांमध्ये आणि आर्यधर्मांमध्ये, जर त्या आर्यधर्माने ते क्लेश प्रहाण पावत असतील (नष्ट होत असतील), तर तेथेही पुढे अधिक परीक्षण केले पाहिजे. कोणत्या कारणाने हे क्लेश नष्ट केले पाहिजेत आणि कोणत्या कारणाने आर्यधर्मांचा उपदेश केला गेला आहे? ज्या ज्या प्रकारे आर्यधर्मांचा उपदेश केला गेला आहे, त्या त्या प्रकारे हा क्लेश टिकून राहतो. कारण असा एक क्लेश आहे, जो त्या आर्यधर्माने किंवा इतर प्रकारे नष्ट केला पाहिजे, जसे की दृष्टी (मिथ्यादृष्टी), राग आणि अविद्या दर्शनाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) नष्ट केले पाहिजेत. आणि जर ती अविद्या भावनाभूमी असेल, तर ते धर्म भावनेने नष्ट केले पाहिजेत. तीच (अविद्या) उर्ध्वभागीय असंस्कृत (निर्वाण) दर्शनासाठी विमुक्तीच्या अनिमित्त चेतोसमाधीच्या अमनसिकाराने नष्ट होते. अशा प्रकारे अर्थासह आणि व्यंजनासह (शब्दांसह) परीक्षण केले पाहिजे. जे क्लेश दर्शनाने नष्ट करायचे आहेत, त्यांच्यासाठी दर्शनाच्या आकाराने आर्यधर्माचा उपदेश केला आहे; जे भावनेने नष्ट करायचे आहेत, त्यांच्यासाठी भावनेच्या आकाराने आर्यधर्माचा उपदेश केला आहे; जे प्रतिसेवनाने नष्ट करायचे आहेत, त्यांच्यासाठी प्रतिसेवनाच्या आकाराने आर्यधर्माचा उपदेश केला आहे; अशा प्रकारे विनोदानाने (दूर करून) नष्ट करायचे क्लेश सात आसवांपर्यंत केले पाहिजेत. अन्यथा हा धर्म नष्ट केला पाहिजे, दुसऱ्या प्रकारे आर्यधर्माचा उपदेश केला आहे, तो आर्यधर्म इतर प्रकारे शोधला पाहिजे. जर हा धर्म शोधत असताना जो उपदेश करतो, ज्या ज्या प्रकारे तो आर्यधर्म शोधला पाहिजे, त्या प्रकारे क्लेश नष्ट होतो. त्याचे तेथे परीक्षण केले पाहिजे. जर ते जुळत नसेल, तर त्या सूत्राने विहित केलेल्या सूत्राची मीमांसा केली पाहिजे. जसे जुळते, तसे ग्रहण करावे. जसे जुळत नाही, तसे ग्रहण करू नये. निश्चितच हे भगवंतांनी भाषिलेले नाही, किंवा आयुष्यमानांनी चुकीचे ग्रहण केले आहे, जसे महाप्रदेशात निर्देशित केले पाहिजे. भगवंतांनी यथाभूत उपदेश केला आहे. आणि जो कुशल किंवा अकुशल धर्म उपदेशिला आहे, त्या धर्माचा प्रत्यय (कारण) शोधला पाहिजे. कारण कारणाशिवाय कोणताही धर्म अप्रत्यय (कारणाशिवाय) उत्पन्न होत नाही. तेथे शोधण्याचा प्रकार कोणता आहे? Tattha tathārūpaṃ sahetu sappaccayaṃ soyaṃ dhammo vuttoti idaṃ vīmaṃsitabbaṃ. So ca paccayo tividho – mudu majjho adhimatto. Tattha mudumhi paccaye mududhammo gahetabbo, evaṃ satyesa paccayo duvidho paraṃparāpaccayo ca samanantarapaccayo ca. So paccayo mudutena byādhimattaṃ pariyesitabbaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Aññataropi paccayo aññehi paccayehi pariyattiṃ vā pāripūriṃ vā gacchati. Tattha yo dhammo desito, tassa dhammassa [Pg.222] etena vā kāraṇena vā hetu pariyesitabbo. Yathā paccayo hetunā paccayena ca, so tassa dhammassa nissando pariyesitabbo. Yathā niddiṭṭho adhiṭṭhāne padhānaṃ pariyesati, so paccayo pariyesitabbo. Na hi mudussa dhammassa adhimatto nissando adhimattassa vā nissandassa mududhammo, atha mudussa mudu majjhāya majjho adhimattassa adhimatto yujjati, taṃ gahetabbaṃ, atha na yujjati na gahetabbaṃ. Yañca bhagavā ārabhati dhammaṃ desetuṃ, taṃyeva dhammaṃ majjhantapariyosānaṃ deseti, yathā suttādhiṭṭhāne dhammā ādimhi niddisati, taṃyeva bahu tassa suttassa pariyosānaṃ. Tassa hi dhammassa vasena taṃ suttaṃ hoti gāthā vā byākaraṇaṃ khuddakaṃ mahantaṃ vā, yathā pana duvidhā anurūpanti vā thapanā ca desanāthapanā. Rūpantipi dhammassa pariyesitabbā. Yathā ca bhagavatā pañcannaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇaṃ desitaṃ taṇhāya niggahaṇatthaṃ icchāva hoti. Deseti yathā gopālakopame sutte aññehipi suttehi bhagavā bhāsati icchāva hoti majjhimanikāye vitakko ayaṃ bhagavato desanānurūpanti iti so dhammo aññesupi veyyākaraṇesu pariyesitabbo. Na hi ekaṃ hi sutte daṭṭhabbo. Yujjanaṃ taṃ gahetabbaṃ. तेथे, त्या रूपाचे सहेतुक आणि सप्रत्यय (कारणासह) हा तो धर्म सांगितला आहे, याची मीमांसा केली पाहिजे. आणि तो प्रत्यय (कारण) तीन प्रकारचा आहे - मृदू (सौम्य), मध्य आणि अधिमात्र (तीव्र). तेथे मृदू प्रत्यय असताना मृदू धर्म ग्रहण केला पाहिजे. असे असताना हा प्रत्यय दोन प्रकारचा होतो - परंपरा प्रत्यय आणि समनंतर प्रत्यय. तो प्रत्यय मृदूपणाने किंवा अधिमात्रतेने शोधला पाहिजे. काय कारण आहे? कोणताही एक प्रत्यय इतर प्रत्ययांच्या साहाय्याने परिपक्वतेला किंवा परिपूर्णतेला प्राप्त होतो. तेथे जो धर्म उपदेशिला आहे, त्या धर्माचा या किंवा त्या कारणाने हेतू शोधला पाहिजे. जसे हेतूने प्रत्यय आणि प्रत्ययाने हेतू शोधला पाहिजे, तसा त्या धर्माचा निष्यंद (परिणाम) शोधला पाहिजे. जसे अधिष्ठानात निर्दिष्ट केलेले प्रधान शोधले जाते, तसा तो प्रत्यय शोधला पाहिजे. कारण मृदू धर्माचा निष्यंद अधिमात्र नसतो, किंवा अधिमात्र निष्यंदाचा मृदू धर्म नसतो. तर मृदूसाठी मृदू, मध्यासाठी मध्य आणि अधिमात्रासाठी अधिमात्र जुळते, ते ग्रहण करावे. जर जुळत नसेल, तर ग्रहण करू नये. आणि भगवंत ज्या धर्माचा उपदेश करण्यास आरंभ करतात, त्याच धर्माचा मध्य आणि अंतापर्यंत उपदेश करतात. जसे सूत्राच्या अधिष्ठानात धर्मांचे सुरुवातीला निर्देश करतात, तोच बहुतांश त्या सूत्राचा अंत असतो. कारण त्या धर्माच्या प्रभावाने ते सूत्र गाथा, व्याकरण, लहान किंवा मोठे होते. जसे की अनुरूप-स्थापना आणि देशना-स्थापना असे दोन प्रकार आहेत. धर्माचे रूप देखील शोधले पाहिजे. आणि जसे भगवंतांनी तृष्णेच्या निग्रहासाठी पाच इंद्रियांच्या संवराचा उपदेश केला आहे, ती केवळ इच्छाच असते. जसे गोपालकोपम सूत्रात उपदेश केला आहे, तसेच इतर सूत्रांद्वारेही भगवंत उपदेश करतात, ती केवळ इच्छाच असते. मज्झिमनिकायातील हा वितर्क भगवंतांच्या देशनेला अनुरूप आहे, म्हणून तो धर्म इतर व्याकरणांमध्येही शोधला पाहिजे. कारण केवळ एकाच सूत्रात ते पाहिले जाऊ नये. जे जुळणारे आहे, ते ग्रहण करावे. 42. Tattha katamaṃ anuññātaṃ? Yaṃ kiñci suttaṃ bhagavatā na bhāsitaṃ tañca suttesuyeva ndissati, evametaṃ dhāretabbaṃ. Yathā asukena bhāsitanti, taṃ suttaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Kiṃ nu kho imaṃ suttaṃ anuññātaṃ khamaṃ bhagavato udāhu nānuññātaṃ khamaṃ, kiñci rūpañca suttaṃ bhagavato anuññātaṃ khamaṃ kiñci rūpañca nānuññātaṃ khamaṃ? Yaṃ sabbaso anotāretvā dasabalo gocaraṃ deseti, taṃ sabbaṃ suttaṃ bhagavato nānuññātaṃ khamaṃ. Atthipi so sāvako dasabalānaṃ gocaraṃ jānāti odhiso anodhiso, taṃ pana balaṃ sabbaso na jānāti aññathā nāma savanena, yathā āyasmatā sāriputtena yena brāhmaṇo ovadito, tassa āyasmato natthi indriyabalavemattañāṇaṃ, tena puggalaparo parañca taṃ ajānanto sati uttarikaraṇīye uppādito, so bhagavatā apasādito. Yathāva āyasmā mahākassapo bhāgineyyaṃ ovadati anantariyasamannāgato iddhipāṭihīrena aṅguliyo adīpetvā [Pg.223] yaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, tassa āyasmato saṃvijjate, tena naṃ ovadati, taṃ bhagavā karoti. ४२. तेथे अनुज्ञात (स्वीकृत) कोणते आहे? जे काही सूत्र भगवंतांनी भाषिलेले नाही, परंतु ते सूत्रांमध्येच दिसून येते, ते अशा प्रकारे धारण केले पाहिजे. जसे की 'अमुक व्यक्तीने हे भाषिले आहे', त्या सूत्राची मीमांसा केली पाहिजे. हे सूत्र भगवंतांच्या अनुज्ञेसाठी (स्वीकृतीसाठी) योग्य आहे की अयोग्य आहे? काही स्वरूपाचे सूत्र भगवंतांच्या अनुज्ञेसाठी योग्य असते, तर काही स्वरूपाचे सूत्र अयोग्य असते. जे पूर्णपणे न उतरता दशबल (बुद्ध) आपल्या गोचराचा (ज्ञानाचा विषय) उपदेश करतात, ते सर्व सूत्र भगवंतांच्या अनुज्ञेसाठी अयोग्य नसते. असा श्रावक देखील असतो जो दशबलांच्या गोचराला मर्यादित किंवा अमर्यादित रूपाने जाणतो, परंतु तो त्या बलाला पूर्णपणे जाणत नाही, तर केवळ ऐकण्याद्वारे (श्रवणाने) जाणतो. जसे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी जयन ब्राह्मणाला उपदेश केला; त्या आयुष्यमानांजवळ इंद्रिय-बल-वैमत्तता ज्ञान नव्हते. त्यामुळे ते पुद्गलश्रेष्ठ आणि त्यांच्या त्या ज्ञानाला न जाणता, अधिक कर्तव्य शिल्लक असतानाही (त्याला ब्रह्मलोकात उत्पन्न केले), म्हणून भगवंतांनी त्यांची नापसंती दर्शवली. किंवा जसे आयुष्यमान महाकश्यप आपल्या भाच्याला उपदेश करतात; आनंतर्य समाधीने युक्त होऊन, ऋद्धिप्रातिहार्याने बोटे न पेटवता, जे सर्व धर्मांच्या आणि कर्म-समादानाच्या हेतू व स्थानाचे यथाभूत ज्ञान आहे, ते त्या आयुष्यमानांजवळ विद्यमान होते. त्याने ते त्याला उपदेश करतात, भगवंत त्याचे अनुमोदन करतात. ‘‘Sacepi dasa pajjote, dhārayissasi kassapa; Neva dakkhati rūpāni, cakkhu tassa na vijjatī’’ti. “हे कश्यप! जरी तू दहा दिवे (प्रकाश) धारण केलेस, तरी तो रूपांना पाहू शकणार नाही, कारण त्याच्याकडे दृष्टी (डोळे) नाही.” Api ca kho yathā dūto rājavacanena sattamanusāsati, evaṃ sesānugo aññātakaṃ ghosaṃ paresaṃ deseti. Anuññātakhamasuttaṃ gahetabbaṃ. Ananuññātakhamaṃ na gahetabbaṃ. परंतु खरोखर, जसे एखादा दूत राजाच्या वचनाने प्रजेला उपदेश करतो, तसेच इतर अनुगामी होऊन इतरांना अज्ञात असलेला उपदेश ऐकवतात. अनुज्ञेसाठी योग्य असलेले सूत्र ग्रहण करावे. अनुज्ञेसाठी अयोग्य असलेले सूत्र ग्रहण करू नये. Tattha katamo suttasaṅkaro? Pañcavidhaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Aññaṃ ārādheyya aññaṃ deseti aññassa ca suttassa atthaṃ aññamhi sutte niddisati. Suttassa vā hi anekākāraṃ atthaṃ niddisati. Ariyadhammasādhane atthaṃ vivarati. Vāsanābhāgiyassa atthaṃ dassanabhāgiyesu niddisati. Orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ atthaṃ uddhaṃbhāgiyesu niddisati. Mudumajjhānaṃ indriyānaṃ adhimattesu suttesu niddisati. Iti ayaṃ suttaṃ sambhedaṃ hetunā ca nissandena ca phalena ca niddesena ca mudumajjhādhimattatāyapi ca atthena ca byañjanena ca yo sambhedo, ayaṃ vuccati suttasaṅkaro. Yo asambhedo, ayaṃ vuccati suttavicayo. त्यामध्ये 'सुत्तसंकर' (सूत्रांचे संमिश्रण) कोणता? सुत्त (सूत्रे) पाच प्रकारचे आहे: संकिलेसभागीय (संक्लेशभागीय), वासनाभागीय, दस्सनाभागीय (दर्शनाभागीय), भावनाभागीय आणि असेक्खभागीय (अशैक्ष्यभागीय). एका विषयाची आराधना करण्यासाठी दुसऱ्या विषयाचा उपदेश केला जातो आणि एका सुत्ताचा अर्थ दुसऱ्या सुत्तात निर्देशित केला जातो. किंवा सुत्ताचा अनेक प्रकारचा अर्थ निर्देशित केला जातो. आर्यधर्माच्या साधनेमध्ये अर्थ प्रकट केला जातो. वासनाभागीय सुत्ताचा अर्थ दस्सनाभागीय सुत्तांमध्ये निर्देशित केला जातो. ओरंभागीय (अधोभागीय) संयोजनांचा अर्थ उद्धंभागीय (ऊर्ध्वभागीय) सुत्तांमध्ये निर्देशित केला जातो. मृदू आणि मध्यम इंद्रियांचा अर्थ तीक्ष्ण (अधिमात्र) इंद्रियांच्या सुत्तांमध्ये निर्देशित केला जातो. अशा प्रकारे, सुत्तांचे हे संमिश्रण हेतूने, निस्यंदाने (परिणामाने), फलाने, निर्देशाने, मृदू-मध्यम-अधिमात्रतेने, अर्थाने आणि व्यंजनाने (शब्दाने) जे संमिश्रण होते, त्याला 'सुत्तसंकर' असे म्हटले जाते. जे संमिश्रण नसणे (असंभेद) आहे, त्याला 'सुत्तविचय' असे म्हटले जाते. Tatthāyaṃ uddānagāthā त्यामध्ये ही उद्दानगाथा (संग्रह-गाथा) आहे: Purimānaṃ akkhaṇḍaṃ, yathābhūtassa paccayo; Nissando vāsanāsaddhi, anuññā suttasaṅkaro. पूर्वी सांगितलेल्या सुत्तांचे अखंडत्व, यथाभूताचा प्रत्यय (कारण), निस्यंद (परिणाम), वासनाभागीयांसह (पाच सुत्ते), अनुज्ञा आणि सुत्तसंकर (सूत्रांचे संमिश्रण) हे आहेत. Therassa mahākaccāyanassa स्थवीर महाकात्यायनांचे (हे कथन आहे). Suttavicayo nāma catutthabhūmi. 'सुत्तविचय' (सूत्रांचे विश्लेषण) नावाची ही चौथी भूमी आहे. 5. Pañcamabhūmi ५. पाचवी भूमी. 43. Tattha katamo hāravibhaṅgo? Yattha soḷasa hārā akkharaso bhedaṃ gacchanti. Tattha ādimhi desanāhāro. Tattha ayaṃ gāthā kusalā vā akusalā vā saccāni vā saccekadeso vā. Kiṃ desitanti? Sutte vīmaṃsā desanāhāro. Yathā ariyasaccāni nikkhepo cattāri saccāni [Pg.224] sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca. Yāni ca aṭṭhārasa padāni dukkhato satta padāni saṅkhepena kāyikena cetasikena dukkhena, appiyasampayogena piyavippayogena ca tīhi ca saṅkhatāhi. Tattha tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, saṅkhāradukkhatāya dukkhatā ca saṅkhatalakkhaṇaṃ, vipariṇāmadukkhatāya dukkhatāti aññathatthaṃ ca saṅkhatalakkhaṇaṃ, dukkhadukkhatāya ca dukkhatā, imesaṃ tiṇṇaṃ saṅkhatalakkhaṇānaṃ tīsu vedanābhūmīsu adukkhamasukhā vedanā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, saṅkhāradukkhatāya ca dukkhatā tayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, sukhā vedanāya ca vipariṇāmadukkhatāya ca dukkhatāti aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, dukkhāvedanā dukkhadukkhatā ca dukkhatā imamhi imesu navapadesu paṭhamakesu sattasu padesu soḷasasu padesu dukkhā pariyesitabbā, ekādasa dukkhatāya ca lakkhaṇaṃ niddese niddiṭṭhaṃ. Pātubhāvalakkhaṇā jātiyā ca pātubhāvacutilakkhaṇo cutoti vitthārena pannarasapadāni kattabbāni, evaṃ sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca sattasu dasasu padesu saññāsa tividhe ca sāsanappaṭṭhāne aṭṭhārasavidhesu ca suttādhiṭṭhānesu dasavidhesu ca suttavidheyyesu soḷasavidhesu ca hāresu ekavīsatividhāya ca pavicayavīmaṃsāyāti idaṃ desitaṃ. Yathābhūtañca desitanti, ayaṃ vuccati desanāhāro. ४३. त्यामध्ये 'हारविभंग' (हारांचे वर्गीकरण) कोणता? जिथे सोळा हार अक्षरांच्या आधारे भिन्नता प्राप्त करतात. त्यामध्ये सुरुवातीला 'देसनाहार' (देशनाहार) आहे. त्यामध्ये ही गाथा आहे: 'कुशल किंवा अकुशल, सत्ये किंवा सत्याचा एक भाग. काय उपदेशिले आहे?' सुत्तातील अशा प्रकारची मीमांसा (तपासणी) म्हणजे 'देसनाहार' होय. ज्याप्रमाणे चार आर्यसत्यांची मांडणी केली जाते, जी साधारण (सामान्य) आणि असाधारण (विशेष) आहेत. आणि जी अठरा पदे आहेत, ती संक्षेपाने दुःखाच्या दृष्टीने सात पदे होतात: कायिक दुःख, चैतसिक दुःख, अप्रिय संप्रयोग दुःख, प्रिय विप्रयोग दुःख आणि तीन संखत (संस्कृत) लक्षणे. त्यामध्ये तीन संखत लक्षणे आणि तीन दुःखता आहेत. उत्पाद हे संखत लक्षण आहे; संखारादुःखतेमध्ये (संस्कारदुःखतेमध्ये) दुःख असणे हे संखत लक्षण आहे; विपरिणामदुःखतेमध्ये दुःख असणे म्हणजेच अन्यथाभाव (बदलणे) हे संखत लक्षण आहे; आणि दुःखदुःखतेमध्ये दुःख असणे. या तीन संखत लक्षणांचे तीन वेदनाभूमींमध्ये (अनुभव): अदुःखमसुख वेदनेमध्ये उत्पाद हे संखत लक्षण आहे आणि संखारादुःखतेमध्ये दुःख असणे हे तीन संखत लक्षणे आहेत. सुख वेदनेमध्ये विपरिणामदुःखतेमध्ये दुःख असणे म्हणजेच अन्यथाभाव हे संखत लक्षण आहे. दुःख वेदनेमध्ये दुःखदुःखता हे दुःख असणे आहे. या नऊ पदांमध्ये, पहिल्या सात पदांमध्ये आणि सोळा पदांमध्ये दुःखाचा शोध घेतला पाहिजे, आणि अकरा प्रकारच्या दुःखतेचे लक्षण निर्देशात स्पष्ट केले आहे. उत्पत्तीचे लक्षण 'जाती' (जन्म) आहे आणि विनाशाचे लक्षण 'च्युती' (मृत्यू) आहे; अशा प्रकारे विस्ताराने पंधरा पदे केली पाहिजेत. अशा प्रकारे, साधारण आणि असाधारण सुत्तांना सात आणि दहा पदांमध्ये, पन्नास प्रकारच्या शासनप्रस्थानात, अठरा प्रकारच्या सुत्ताधिष्ठानांमध्ये, दहा प्रकारच्या सूत्रविधेयांमध्ये, सोळा प्रकारच्या हारांमध्ये आणि एकवीस प्रकारच्या प्रविचय-मीमांसेमध्ये उपदेशिले गेले आहे. आणि जसे आहे तसे (यथाभूत) उपदेशिले गेले आहे, याला 'देसनाहार' असे म्हणतात. 44. Tattha katamo vicayo hāro? ४४. त्या हारांमध्ये 'विचय हार' कोणता? Padaṃ pañhā ca pucchā ca, kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimaṃ; Anugīti sā ca vicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho. पद, प्रश्न आणि पृच्छा (विचारणा), आधी काय आणि नंतर काय, आणि अनुगीती (पुन्हा म्हणणे) - हे सर्व मिळून 'विचय' होतो; या हाराला 'विचय हार' असे निर्देशित केले आहे. Padanti paṭhamaṃ padaṃ. Tassa ko attho? Yaṃ bhagavā puṭṭho āyasmatā ajitena taṃ gahetabbaṃ, katipadāni puṭṭhāni yathākiṃ kenassu nivuto lokoti gāthā, imāni katipadāni cattāri iti visajjanāya pucchā. Yattakehi padehi bhagavatā visajjitāni padāni iti pucchāya ca yā padānaṃ saṅkāsanā, idaṃ vuccati padanti. 'पद' म्हणजे पहिले पद. त्याचा अर्थ काय? आयुष्यमान अजिताने भगवंतांना जो प्रश्न विचारला, तो ग्रहण केला पाहिजे. किती पदे विचारली गेली? जसे की, 'केनस्सु निवृतो लोको' (जगाने कशाने वेढले आहे?) ही गाथा. ही किती पदे आहेत? ही चार पदे आहेत. अशा प्रकारे उत्तरासाठी विचारलेला हा प्रश्न आहे. भगवंतांनी जितक्या पदांनी उत्तरे दिली, त्या प्रश्नातील पदांचे जे प्रकटीकरण (संकासना) आहे, त्याला 'पद' असे म्हटले जाते. Pañhāti imāni cattāri padāni. Kati pañhā? Eko vā dve vā taduttari vā imāni cattāri padāni eko pañho, atthānuparivatti byañjanaṃ hoti, sambahulānipi padāni ekamevatthaṃ pucchati. Imāni cattāri padāni anuparivattīni taṃ byañjanena eko pañhova hoti. Kenassu nivuto lokoti [Pg.225] lokaṃ sandhāya pucchati, kenassu nappakāsati kissābhilepanaṃ brūsīti taṃyeva pucchati. Kiṃsu tassa mahabbhayanti taṃyeva pucchati. Evaṃ atthānuparivatti byañjanaṃ eko pañho hoti, so pañho catubbidho ekaṃsabyākaraṇīyo vibhajjabyākaraṇīyo paṭipucchābyākaraṇīyo ṭhapaniyoti. Tattha cakkhu aniccanti ekaṃsabyākaraṇīyo, yaṃ aniccaṃ taṃ dukkhanti vibhajjabyākaraṇīyo, siyā aniccaṃ na cakkhu, yānipi āyatanāni ca na cakkhu, tānipi aniccanti na cakkhuyeva, ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo, yaṃ cakkhu taṃ cakkhundriyaṃ neti paṭipucchābyākaraṇīyo, taṃ cakkhu tathāgatoti ṭhapaniyo. Aññatra cakkhunāti ṭhapaniyo pañho. Idaṃ pañhaṃ bhagavā kiṃ pucchito, lokassa saṃkileso pucchito. Kiṃ kāraṇaṃ? Tividho hi saṃkileso taṇhāsaṃkileso ca diṭṭhisaṃkileso ca duccaritasaṃkileso ca. Tattha avijjāya nivutoti avijjaṃ dasseti, jappāti taṇhaṃ dasseti, mahabbhayanti akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti, sotaṃ nāma sukhavedanīyassa kammassa dukkhavedanīyo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti bhagavā visajjeti, catūhi yo padehi avijjāya nivuto lokoti…pe… evaṃ vuccati. 'प्रश्न' म्हणजे ही चार पदे. प्रश्न किती आहेत? एक, दोन किंवा त्याहून अधिक. ही चार पदे मिळून एकच प्रश्न होतो. व्यंजन (शब्दरचना) अर्थाचे अनुकरण करणारे असते. अनेक पदे असूनही ती एकाच अर्थाविषयी विचारतात. ही चार पदे परस्पर अनुवर्ती आहेत, त्यामुळे शब्दाच्या दृष्टीने तो एकच प्रश्न होतो. 'केनस्सु निवृतो लोको' (जगाने कशाने वेढले आहे?) हे जगाला उद्देशून विचारले आहे. 'ते कशामुळे प्रकाशित होत नाही? त्याचा लेप (कलंक) काय आहे, ते सांगा?' हे देखील त्याच (जगाविषयी) विचारले आहे. 'त्याला मोठे भय कोणते आहे?' हे देखील त्याचविषयी विचारले आहे. अशा प्रकारे, अर्थाचे अनुकरण करणारे व्यंजन (शब्दरचना) एकच प्रश्न बनतो. तो प्रश्न चार प्रकारचा असतो: एकंशव्याकरणीय (निश्चित उत्तर देण्याजोगा), विभज्जव्याकरणीय (विभाजन करून उत्तर देण्याजोगा), प्रतिपृच्छाव्याकरणीय (प्रतिप्रश्न करून उत्तर देण्याजोगा) आणि ठपनीय (उत्तर न देता बाजूला ठेवण्याजोगा). त्यामध्ये, 'चक्षू अनित्य आहे का?' हा एकंशव्याकरणीय प्रश्न आहे. 'जे अनित्य आहे ते दुःख आहे का?' हा विभज्जव्याकरणीय प्रश्न आहे. कदाचित काही अनित्य असेल पण ते चक्षू नसेल; जी आयतने चक्षू नाहीत, ती देखील अनित्य आहेत का? तर ती चक्षू नाहीतच (पण अनित्य आहेत). हा विभज्जव्याकरणीय प्रश्न आहे. 'जे चक्षू आहे, ते चक्षुरिंद्रिय आहे का?' हा प्रतिपृच्छाव्याकरणीय प्रश्न आहे. 'तो चक्षू तथागत आहे का?' हा ठपनीय प्रश्न आहे. चक्षूशिवाय इतर गोष्टींविषयी विचारल्यामुळे हा ठपनीय प्रश्न आहे. या प्रश्नाद्वारे भगवंतांना काय विचारले गेले आहे? जगाच्या संक्लेशाविषयी (मलीनतेविषयी) विचारले गेले आहे. त्याचे कारण काय? संक्लेश तीन प्रकारचा असतो: तृष्णा-संक्लेश, दृष्टी-संक्लेश आणि दुश्चरित-संक्लेश. त्यामध्ये, 'अविद्येने वेढलेले' या शब्दाने अविद्या दर्शविली आहे. 'जप्पा' (तृष्णा) या शब्दाने तृष्णा दर्शविली आहे. 'महाभय' या शब्दाने अकुशल कर्माचा विपाक (परिणाम) दर्शविला आहे. 'सुखद वेदना देणाऱ्या कर्माचा विपाक दुःखद होईल, हे शक्य नाही,' असे भगवंत उत्तर देतात. 'अविद्येने वेढलेले जग...' इत्यादी चार पदांनी जे उत्तर दिले आहे, त्याला असे म्हटले जाते. 45. Taduttari paṭipucchati, savanti sabbadhi sotāti gāthā, cattāri padāni pucchati taṃ bhagavā dvīhi padehi visajjeti. ४५. त्यानंतर ते पुन्हा विचारतात, 'सवन्ति सब्बधी सोता' (प्रवाह सर्वत्र वाहतात) या गाथेने चार पदे विचारतात. भगवंत त्याचे दोन पदांनी उत्तर देतात: Yāni sotāni lokasmiṃ, sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare. जगात जे प्रवाह (स्रोत) वाहतात, त्यांना रोखणारा स्मृती हा त्यांचा संवर (प्रतिबंध) आहे, असे मी सांगतो; आणि प्रज्ञेने ते प्रवाह बंद केले जातात. Imāni cattāri padāni dvīhi padehi visajjeti. Idaṃ padanti pucchito, tassa saṃkiliṭṭhassa lokassa vodānaṃ pucchito, sotāni cha taṇhākāyā bahulādhivacanena niddiṭṭhā bhavanti sabbehi āyatanehi. Tāni sotāni kena nivāriyantīti pariyuṭṭhānapahānaṃ pucchati, kena sotā pidhīyareti anusayasamugghātaṃ pucchati. Tattha bhagavā chasu dvāresu satiyā deseti, yo hi sampajāno viharati satidovārike ca tassa indriyāni guttāni sambhavanti. Tattha guttesu indriyesu yā yā vipassanā, sā sā tesaṃ tesaṃ sotānaṃ tassā ca avijjāya yo loko nivuto accantapahānāya saṃvattati. Evaṃ sotāni pihitānipi bhavanti tato uttari pucchati. या चार पदांचे भगवान दोन पदांद्वारे उत्तर देतात. 'हे पद' असे विचारले असता, त्या संक्लिष्ट (मलिन) जगाच्या शुद्धीकरणाविषयी (वोदान) विचारले आहे. सहा प्रकारच्या तृष्णा-कायांच्या विपुलतेच्या संज्ञेने सर्व आयतनांद्वारे 'स्रोत' दर्शविले जातात. 'ते स्रोत कशाने अडवले जातात?' या प्रश्नाने पर्युत्थानाचे (उफाळून येणाऱ्या क्लेशांचे) प्रहाण विचारले आहे, आणि 'ते स्रोत कशाने बंद केले जातात?' याने अनुसयाचे समूळ उच्चाटन विचारले आहे. तेथे भगवान सहा द्वारांवर स्मृतीच्या (सतीच्या) रक्षणाने उपदेश करतात. कारण जो संपजन्ययुक्त (जागृत) होऊन विहरतो आणि स्मृतीरूपी द्वारपालाद्वारे त्याची इंद्रिये सुरक्षित होतात. तेथे इंद्रिये सुरक्षित असताना जी जी विपश्यना असते, ती ती त्या त्या स्रोतांच्या आणि ज्या अविद्येने लोक झाकलेला आहे, तिच्या अत्यंत प्रहाणासाठी (पूर्ण नाशासाठी) कारणीभूत ठरते. अशा प्रकारे स्रोत बंद देखील होतात. त्यानंतर ते पुढे विचारतात. Paññā [Pg.226] ca sati ca nāmarūpassa kho tassa bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma katthetaṃ upasammati imāni cattāri padāni bhagavā ekena padena visajjeti. प्रज्ञा आणि स्मृती त्या नामरूपाच्या विस्ताराला अनुसरून कोठे शांत होतात? असे भगवंतांना विचारतात. भगवान या चार पदांचे एकाच पदाने उत्तर देतात. Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te…pe…; Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ upasammati. “हे अजित! तू जो हा प्रश्न विचारला आहेस, तो मी तुला सांगतो... विज्ञानाच्या निरोधाने येथे (निर्वाणात) हे शांत होते.” Iminā pañhena kiṃ pucchati? Anupādisesanibbānadhātuṃ pucchati, taṃ bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā visajjeti. Tattha paṭhamena pañhena saṃkilesaṃ pucchati. Dutiyena pañhena vodānaṃ pucchati. Tatiyena pañhena sopādisesanibbānadhātuṃ pucchati. Catutthena pañhena anupādisesanibbānadhātuṃ paṭipucchati tato uttari paṭipucchati. या प्रश्नाने काय विचारले आहे? अनुपादिशेष निर्वाणधातूविषयी विचारले आहे. भगवान त्याचे अनुपादिशेष निर्वाणधातूने उत्तर देतात. तेथे पहिल्या प्रश्नाने संक्लेश (मलिनता) विचारला आहे. दुसऱ्या प्रश्नाने वोदान (शुद्धीकरण) विचारले आहे. तिसऱ्या प्रश्नाने सोपादिशेष निर्वाणधातू विचारला आहे. चौथ्या प्रश्नाने पुन्हा अनुपादिशेष निर्वाणधातू विचारला आहे. त्यानंतर ते पुढे पुन्हा विचारतात. Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha; Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa. “हे पूजनीय! या जगात जे संस्कारी धर्म (अर्हत) आहेत आणि जे अनेक शैक्ष आहेत, त्यांचे वर्तन प्रज्ञावान कसे आहे? मी विचारले असता मला सांगा.” Imāni cattāri padāni pucchati. Kati ca pana te pañhe saṅkhātadhammā ca arahantā sekkhā ca? Kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimanti ayamattho. Tattha kataraṃ paṭhamaṃ pucchati, kataraṃ pacchā? Arahantaṃ paṭhamaṃ pucchati. Sekkhadhamme tattha kena padena saṅkhātadhammāti arahanto gahitā, puthūti sekkhā gahitā. Tesaṃ me nipakoti sādhāraṇaṃ padaṃ bhagavantaṃ pucchati. Tassa sādhāraṇāni ca asādhāraṇāni ca pañhesu pucchitabbāni. Taṃ bhagavā visajjeti. Na tathā puṭṭhaṃ, paṭhamaṃ puṭṭhaṃ, taṃ pacchā visajjeti. Yaṃ pacchā pucchitaṃ paṭhamaṃ visajjeti. Kiñca idaṃ pucchitaṃ visuddhānaṃ visujjhantānañca kā iriyāti idaṃ pucchi, taṃ kāmesu nābhigijjheyya. Manasānāvilo siyāti pariyuṭṭhānāni vitakkena ca bhagavā nivāreti, dve pana vitakkaanāvilatāya pariyuṭṭhānaṃ, yathā nīvaraṇesu niddiṭṭhaṃ. Kusalā sabbadhammesūti arahantaṃ visajjeti. या चार पदांविषयी ते विचारतात. आणि ते प्रश्न किती आहेत? ते संस्कारी धर्म असलेले अर्हत आणि शैक्ष यांच्याविषयीचे आहेत. आधी कोण आणि नंतर कोण, असा याचा अर्थ आहे. तेथे आधी कोणाविषयी विचारतात? आधी अर्हताविषयी विचारतात. तेथे 'संखतधम्म' या पदाने अर्हत घेतले आहेत, आणि 'पुथू' (अनेक) या पदाने शैक्ष घेतले आहेत. 'त्यांचे प्रज्ञावान वर्तन' या सामायिक (साधारण) पदाने भगवंतांना विचारतात. प्रश्नांमध्ये त्याचे सामायिक आणि असाधारण पैलू विचारले पाहिजेत. भगवान त्याचे उत्तर देतात. जसे विचारले आहे तसे उत्तर देत नाहीत; जे आधी विचारले आहे, त्याचे नंतर उत्तर देतात, आणि जे नंतर विचारले आहे, त्याचे आधी उत्तर देतात. हे काय विचारले आहे? शुद्ध झालेल्यांचे (अर्हतांचे) आणि शुद्ध होत असलेल्यांचे (शैक्षांचे) वर्तन काय आहे? असे हे विचारले आहे. त्याचे, 'कामासक्तीमध्ये गुंतू नये, मन कलुषित असू नये' या गाथेने, भगवान पर्युत्थानांना आणि वितर्कांना रोखतात. वितर्कांच्या अकलुषिततेने दोन पर्युत्थाने रोखली जातात, जसे नीवरणांमध्ये दर्शविले आहे. 'सर्व धर्मांमध्ये कुशल' या पदाने भगवान अर्हताविषयी उत्तर देतात. Kenassu tarati oghanti gāthā, imāni cattāri padāni. Cattāroyeva pañhā. Kiṃ kāraṇaṃ, na hi ettha atthānuparivatti byañjanaṃ yathā paṭhamaṃ ajitapañhesu, tassa na ekaṃsena bahūni visajjanāni, bahukā pañhā, ekova na cāpi, sabbe pucchati, pubbe visajjito, yathā catuttho ajitopañhe, yaṃ [Pg.227] ettha yathābhūtaṃ pariyesanāpadabandhena visajjanāyo evaṃ yathābhūtaṃ pariyesati. Yo puna ettha yaṃ evaṃ pucchati tattha ayamākāro pucchanāyaṃ antojaṭā bahijaṭāti gāthā pucchitavisajjanāya maggitabbā. Kathaṃ visajjitāti bhagavāti visajjeti? Sīle patiṭṭhāya naro sapaññoti gāthā. Tattha cittabhāvanāya samathā, paññābhāvanāya vipassanā. Tattha evaṃ anumīyati, ye dhammā samathena ca vipassanāya ca pahīyanti, te ime antojaṭā bahijaṭā. Tattha visajjanaṃ samathena rāgo pahīyati, vipassanāya avijjā. Ajjhattavatthuko rāgo antojaṭā, bāhiravatthuko rāgo bahijaṭā. Ajjhattavatthukā sakkāyadiṭṭhi, ayaṃ antojaṭā. Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni ca bāhiravatthukāni bahijaṭā, yā hi ajjhattavatthukā yā diṭṭhibhāgiyena bhavissati, ayaṃ jaṭā. Tathā saṃkhittena yā kāci ajjhattavatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṃ antojaṭā. Yā kāci bāhiravatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṃ bahijaṭā. “कशाने ओघ (प्रवाह) तरून जातो?” ही गाथा, ही चार पदे आहेत. हे चारच प्रश्न आहेत. काय कारण आहे? कारण येथे अर्थाला अनुसरून असणारे व्यंजन आहे. जसे आधी अजितच्या प्रश्नांमध्ये, त्याचे केवळ एकच उत्तर नाही, तर अनेक उत्तरे आहेत, अनेक प्रश्न आहेत; केवळ एकच प्रश्न-उत्तर नाही. सर्वांना विचारतात, आधी उत्तर दिले आहे. जसे अजितच्या चौथ्या प्रश्नात, यथार्थ शोध घेणाऱ्या पदांच्या जोडणीने उत्तरे होतात, त्याचप्रमाणे यथार्थ शोध घेतात. पुन्हा येथे जे असे विचारतात, तेथे हा विचारण्याचा प्रकार होतो. “अंतर्जटा (आतील गुंता) आणि बहिर्जटा (बाहेरील गुंता)” ही जी गाथा आहे, या गाथेचे प्रश्न आणि उत्तर शोधले पाहिजे. उत्तर कसे दिले आहे? असे विचारले असता, भगवान उत्तर देतात: “शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्य...” ही गाथा. तेथे चित्तभावनेने शमथ होतो, आणि प्रज्ञाभावनेने विपश्यना होते. तेथे असे अनुमान केले जाते की, जे धर्म शमथ आणि विपश्यनेने नष्ट होतात, ते हे अंतर्जटा आणि बहिर्जटा आहेत. तेथे उत्तर असे आहे: शमथाने राग नष्ट होतो, आणि विपश्यनेने अविद्या नष्ट होते. अध्यात्म-वस्तूला (अंतर्गत वस्तूला) आश्रित असलेला राग म्हणजे अंतर्जटा होय, आणि बाह्य वस्तूला आश्रित असलेला राग म्हणजे बहिर्जटा होय. अध्यात्म-वस्तूला आश्रित असलेली जी सत्कायदृष्टी आहे, ती अंतर्जटा होय. बाह्य वस्तूंना आश्रित असलेल्या ज्या एकसष्ट (६१) दृष्ट्या आहेत, त्या बहिर्जटा होत. जी अध्यात्म-वस्तूला आश्रित असणारी दृष्टीच्या भागातील जटा असेल, ती जटा होय. त्याचप्रमाणे संक्षेपाने, जी कोणतीही अध्यात्म-वस्तूला आश्रित असणारी तृष्णा आणि दृष्टी आहे, ती अंतर्जटा होय. जी कोणतीही बाह्य वस्तूला आश्रित असणारी तृष्णा आणि दृष्टी आहे, ती बहिर्जटा होय. Yathā devatā bhagavantaṃ pucchati ‘‘catucakkaṃ navadvāra’’nti gāthā. Tattha bhagavā visajjeti ‘‘chetvā naddhiṃ varattaṃ cā’’ti gāthā, idaṃ bhagavā dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ visajjeti. Imāya visajjanāya bhagavā anumīyati kilese ettha purimāya gāthāya niddisitabbena. Taṃ hi catucakkanti cattāro vā hatthapādā. Navadvāranti nava vaṇamukhāni. Yathā catucakkanti cattāro upādānā, upādānappaccayā bhavo, upādānanirodhā bhavanirodho. Navadvāranti nava mānavidhā, mānajātikāya hi dukkhaṃ seyyenamhi paraso tīṇi tikāni puṇṇaṃ. Tikena saṃyuttaṃ hi pañcakāmaguṇiko rāgo. Tattha naddhīti taṇhā visajjīyati. Varattanti mānaṃ visajjeti, icchā lobho ca pāpakoti pañcakāmaguṇiko rāgo. Tattha visamalobho pāpakoti niddisiyati samūlataṇhanti. Aññāṇamūlakā taṇhāti aññāṇamūlakā taṇhā, taṇhāya ca diṭṭhiyā ca pahānaṃ. Ye ca puna aññepi keci catucakkayogena teneva kāraṇena ca yujjanti, saṃsāragāmino dhammā sabbe niddisitabbā. Tatthāyaṃ gāthā visajjanā pucchāya ca visajjanāya sameti. Yaṃ yadi sandena atha saha byākaraṇena anugītiyaṃ ca so vicayoti bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati. जसे देवता भगवंतांना विचारते, “चार चक्रे, नऊ द्वारे” ही गाथा. तेथे भगवान उत्तर देतात, “दोरी आणि कातडीची वादी तोडून...” ही गाथा. याद्वारे भगवान दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेचे (मार्ग सत्याचे) निरूपण करतात. या उत्तराद्वारे भगवान पूर्वीच्या गाथेत दर्शविलेल्या येथील क्लेशांचे अनुमानाने ज्ञान करून देतात. ते खरोखर, “चार चक्रे” म्हणजे दोन हात आणि दोन पाय मिळून चार अवयव होत. “नऊ द्वारे” म्हणजे नऊ जखमांची मुखे होत. किंवा दुसऱ्या अर्थाने, “चार चक्रे” म्हणजे चार उपादान होत; उपादानाच्या कारणाने भव होतो, आणि उपादानाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो. “नऊ द्वारे” म्हणजे नऊ प्रकारचे मान (अहंकार) होत. हे सत्य आहे, मान-स्वभाव असलेल्या व्यक्तीला “मी श्रेष्ठ आहे” या मानाने दुःख होते. इतरांच्या तुलनेत तीन त्रिक पूर्ण होतात. कारण पाच कामगुणांमधील राग त्रिकाशी युक्त असतो. तेथे 'नद्धी' (नंदी-तृष्णा) चे निरूपण केले आहे. 'वरत्तं' (कातडीची वादी) याने भगवान मानाचे (अहंकाराचे) निरूपण करतात. “इच्छा आणि पापी लोभ” म्हणजे पाच कामगुणांमधील राग होय. तेथे विषम लोभाला 'पापक' असे म्हटले आहे आणि 'समूळ तृष्णा' असे दर्शविले आहे. 'अज्ञानमूलक तृष्णा' म्हणजे अज्ञानावर आधारित असणारी तृष्णा होय; तृष्णा आणि दृष्टीचे प्रहाण होय. आणि जे इतर कोणीही चार सत्यांच्या धर्मचक्राच्या योगाने आणि त्याच कारणाने युक्त होतात, संसारात नेणारे ते सर्व धर्म दर्शविले पाहिजेत. तेथे हे गाथारूपी उत्तर प्रश्न आणि उत्तराशी सुसंगत आहे. जर ते पूर्वापर संबंधाशी आणि व्याकरणासह सुसंगत असेल, तर ते अनुगीतीशीही सुसंगत असते. “तो निश्चय” असे म्हणून भगवान जितकी पदे मांडतात, तितक्याच पदांनी पुन्हा उपदेश करतात. 46. Aṭṭhahi[Pg.228], bhikkhave, aṅgehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṃ gantumarahati. Imāni aṭṭha padāni nikkhittāni. Chahi padehi bhagavā anugāyati. ४६. “भिक्खूंनो, आठ अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू दूताचे काम करण्यास योग्य असतो...” ही आठ पदे मांडली आहेत. भगवान सहा पदांनी पुन्हा उपदेश करतात. ‘‘Yo ve na byathati patvā, parisaṃ uggavādiniṃ; Na ca hāpeti vacanaṃ, na ca chādeti sāsanaṃ. जो खरोखर उग्र भाषण करणाऱ्या परिषदेत (सभेत) पोहोचल्यावर भयभीत होत नाही, आणि आपल्या वचनाला सोडत नाही (कमी करत नाही) आणि शासनाला (बुद्धांच्या शिकवणीला) लपवत नाही. ‘‘Asandiddhiṃ ca bhaṇati, pucchito na ca kuppati; Sa ve tādisako bhikkhu, dūteyyaṃ gantumarahatī’’ti. आणि जो संशयरहित (स्पष्ट) बोलतो, विचारले असता क्रुद्ध (रागवत) होत नाही; असा भिक्षू खरोखर दूताचे कार्य करण्यास (दूता म्हणून जाण्यास) योग्य ठरतो. Tattha pana bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati. Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato kalyāṇamitto piyo garubhāvanīyoti vitthārena, idaṃ bhagavā sattahi padehi anugāyati. Iti bahussutavā anugāyati, appatarakathaṃ padaṃ vā nikkhepo, bahussutavā nava padāni nikkhepo, appatarikā anugītiyā bahutarikā anugāyati. Ayaṃ vuccati te anugīti ca vicayo, ayaṃ vicayo nāma hāro. तेथे भगवान जितकी पदे मांडतात, तितक्याच पदांनी अनुगायन (पुनरुच्चार) करतात. 'भिक्षूंनो, सात अंगांनी युक्त असलेला कल्याणमित्र प्रिय, आदरणीय आणि भावना करण्यायोग्य असतो' या सूत्राचा विस्ताराने निर्देश करावा; भगवान या उपदेशाचे सात पदांनी अनुगायन करतात. अशा प्रकारे बहुश्रुत देखील अनुगायन करतो; संक्षिप्त उपदेशाचे किंवा पदाचे मांडणे होते, बहुश्रुत नऊ पदांचे मांडणे करतो, संक्षिप्त उपदेशाचे अनुगीतीद्वारे आणि विस्तृत उपदेशाचे अनुगायन करतो. यालाच 'अनुगीती' आणि 'विचय' (विश्लेषण) म्हटले जाते. हा 'विचय हार' नावाचा हार आहे. Tattha katamo yuttihāro? त्या हारांमध्ये 'युक्ती हार' कोणता आहे? Sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ; Yuttāyutti parikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho. सर्व हारांची (किंवा सूत्रांची) जी भूमी आहे, जो गोचर (विषय) आहे आणि त्यांचा जो निस्यंद (परिणाम) आहे, त्यांच्या योग्य-अयोग्यतेची परीक्षा करणारा जो हार आहे, त्याला 'युक्ती हार' असे निर्दिष्ट केले आहे. Hārānaṃ soḷasannaṃ yathā desanā yathā vicayo yo ca niddisiyati, ayaṃ niddeso. Ayaṃ pucchā suttesu na yujjatīti yā tattha vīmaṃsā, ayaṃ yutti. सोळा हारांचे देशनेनुसार आणि विवचेनेनुसार जे निर्देशन केले जाते, तो 'निर्देश' होय. 'हा प्रश्न सूत्रांमध्ये जुळत नाही' अशा प्रकारे तेथे जी मीमांसा (तपासणी) केली जाते, ती 'युक्ती' होय. Yathā hi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, sahetū sappaccayā sattā visujjhanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā. Sīlavatā, ānanda, puggalena na veyyākaraṇiyā kinti me vippaṭisāro uppādeyya…pe… abyākaraṇaṃ kattabbaṃ, ayaṃ visuddhiyā maggo. Tassa hetu ko paccayo, sīlakkhandhassa cattāri cattāri hetu ca paccayo ca. Sappurisasaṃsevo yo ca patirūpadesavāso ca, ayaṃ upādāpaccayatā sappaccayo. Yaṃ porāṇakammaṃ assa vipāko paccayo, tāya paccayāya attasammāpaṇidhi, ayaṃ [Pg.229] hetu. Iti sīlakkhandho sahetu sappaccayoti idaṃ lokikaṃ sīlaṃ. कारण की, प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) हेतू आहे, प्रत्यय आहे; ज्याप्रमाणे सहेतुक आणि सप्रत्यय असणारे प्राणी संक्लिष्ट (मलीन) होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी हेतू आहे, प्रत्यय आहे; सहेतुक आणि सप्रत्यय असणारे प्राणी विशुद्ध होतात. 'हे आनंदा! शीलवान पुद्गलाने (व्यक्तीने) व्याकरण (स्पष्टीकरण) न केल्याने माझ्यामध्ये विप्रतिसार (पश्चात्ताप) उत्पन्न होईल का?' ...पे... 'अव्याकरण (मौन) राखले पाहिजे, हा विशुद्धीचा मार्ग आहे.' त्याचा हेतू काय आणि प्रत्यय काय? शीलस्कंधाचे चार हेतू आणि चार प्रत्यय आहेत. सत्पुरुष संसेवन (सज्जनांची संगत) आणि प्रतिरूपदेशवास (योग्य ठिकाणी निवास करणे) हे उपादान-प्रत्ययतेमुळे सप्रत्यय आहेत. जे जुने कर्म आहे, त्याचा विपाक हा प्रत्यय आहे; त्या प्रत्ययामुळे जी आत्मसम्यक्प्रणिधी (स्वतःला योग्य मार्गावर स्थापित करणे) आहे, तो हेतू आहे. अशा प्रकारे शीलस्कंध सहेतुक आणि सप्रत्यय आहे; हे 'लौकिक शील' आहे. Yaṃ pana lokuttaraṃ sīlaṃ, tassa tīṇi indriyāni paccayo – saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ – ayaṃ paccayo. Satindriyañca paññindriyañca hetu. Paññāya nibbedhagāminiyā, yaṃ sīlaṃ jāyati. Sotāpannassa ca sīlaṃ tenāyaṃ hetu ayaṃ paccayo. Yaṃ puna samādhino passaddhi ca pīti ca pāmojjaṃ paccayo. Yaṃ sukhaṃ hetu tena samādhikkhandho sahetu sappaccayo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññā. Tassa paratoghoso ajjhattaṃ ca yoniso manasikāro hetu ca paccayo ca, iti ime tayo khandhā sahetū sappaccayā evaṃ satta paññā. Sattabyākaraṇīsu ca suttesu na yujjati. Ayaṃ yuttihāro. So catūsu mahāpadesesu daṭṭhabbo. परंतु जे लोकोत्तर शील आहे, त्याचे तीन इंद्रिये प्रत्यय आहेत – श्रद्धा-इंद्रिय, वीर्य-इंद्रिय आणि समाधी-इंद्रिय – हा प्रत्यय आहे. स्मृती-इंद्रिय आणि प्रज्ञा-इंद्रिय हे हेतू आहेत. निर्वेधगामी (भेद करणाऱ्या) प्रज्ञेमुळे जे शील उत्पन्न होते, आणि स्रोतापन्नाचे जे शील आहे, त्यामुळे हा हेतू आणि हा प्रत्यय आहे. पुन्हा, समाधीयुक्त पुद्गलाची प्रस्सब्धी (शांतता), प्रीती (आनंद) आणि जे प्रामोज्य (प्रसन्नता) आहे, तो प्रत्यय आहे. जे सुख आहे, तो हेतू आहे; त्यामुळे समाधीस्कंध सहेतुक आणि सप्रत्यय आहे. समाधीयुक्त पुद्गलाला यथाभूत (जसे आहे तसे) जे ज्ञान होते, ती प्रज्ञा आहे. तिचे अध्यात्म (स्वतःमध्ये) योनिशो मनसिकार (योग्य विचार) आणि परतोघोष (इतरांकडून ऐकलेला उपदेश) हे हेतू आणि प्रत्यय आहेत. अशा प्रकारे हे तिन्ही स्कंध सहेतुक आणि सप्रत्यय आहेत; अशा प्रकारे प्रज्ञा सात प्रकारची आहे. सात व्याकरणांमध्ये (स्पष्टीकरणांमध्ये) आणि सूत्रांमध्ये हे जुळत नाही. हा 'युक्ती हार' आहे. तो चार महाप्रदेशांमध्ये पाहावा. 47. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ? ४७. त्या हारांमध्ये 'पदस्थान हार' कोणता आहे? Dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ; Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno. जिन (बुद्ध) धम्माचा उपदेश करतात, आणि त्या धम्माचे जे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे, अशा प्रकारे सर्व धम्मांचे जे पदस्थान आहे, तो 'पदस्थान हार' होय. Tattha pañcakāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Yesaṃ kesañci kāmarāgo uppajjati uppanno vā uppajjissati vā, etesu yepi pañcasu rūpesu āyatanesu nāññatra etehi kāmarāgassa padaṭṭhānanti. Vuccate, tena pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Pañcindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ. Pañcakkhandhā sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhirāgassa padaṭṭhānaṃ. Kāmadhātu kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Arūpadhātu arūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Sukhasaññā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādasaññā byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Asampajaññatā sammohassa padaṭṭhānaṃ. Nava āghātavatthūni byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Navavidhaṃ mānaṃ mānassa padaṭṭhānaṃ. Sukhā vedanā rāgānusayassa padaṭṭhānaṃ. Dukkhā vedanā paṭighānusayassa padaṭṭhānaṃ. Adukkhamasukhā vedanā avijjānusayassa padaṭṭhānaṃ. Attavādupādānañca musāvādo ca lobhassa padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipāto ca pisuṇavācā ca pharusavācā ca byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Micchattañca samphappalāpo ca mohassa padaṭṭhānaṃ. Bhavaṃ bhogañca vokāro ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Bāhirānaṃ pariggaho [Pg.230] mamaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Kāyassa saṅgaṃ diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Kāyikadoso dosassa padaṭṭhānaṃ. Kāyikakāsāvo lobhassa padaṭṭhānaṃ. Yo yo vā pana dhammo yena yena ārammaṇena uppajjati saccādhiṭṭhānena vā dhammādhiṭṭhānena vā anusayanena vā, so dhammo tassa padaṭṭhānaṃ. Tena sārammaṇena so dhammo uppajjati. तेथे पाच कामगुण हे कामरागाचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहेत. ज्या कोणामध्येही कामराग उत्पन्न होतो, किंवा उत्पन्न झाला आहे, किंवा उत्पन्न होईल, तो या पाच रूपांमध्ये आणि आयतनांमध्येच होतो; यांच्याशिवाय अन्यत्र कामरागाचे पदस्थान नाही, असे म्हटले जाते. म्हणून पाच कामगुण हे कामरागाचे पदस्थान आहेत. पाच इंद्रिये हे रूपरागाचे पदस्थान आहेत. मन-इंद्रिय हे भवररागाचे पदस्थान आहे. पाच स्कंध हे सत्कार्यदृष्टीचे (सक्कायदिट्ठीचे) पदस्थान आहेत. एकसष्ट (६१) दृष्टिगत हे दृष्टीरागाचे पदस्थान आहेत. कामधातू हे कामरागाचे पदस्थान आहे. अरूपधातू हे अरूपरागाचे पदस्थान आहे. सुखसंज्ञा हे कामरागाचे पदस्थान आहे. व्यापादसंज्ञा हे व्यापादाचे पदस्थान आहे. असं प्रजन्यता (असावधपणा) हे संमोहाचे पदस्थान आहे. नऊ आघातवस्तू हे व्यापादाचे पदस्थान आहेत. नऊ प्रकारचा मान हा मानाचे पदस्थान आहे. सुखवेदना हे राग-अनुशयाचे पदस्थान आहे. दुःखवेदना हे प्रतिघ-अनुशयाचे पदस्थान आहे. अदुःख-असुख वेदना हे अविद्या-अनुशयाचे पदस्थान आहे. आत्मवाद-उपादान आणि मृषावाद (असत्य बोलणे) हे लोभाचे पदस्थान आहे. प्राणातिपात (हिंसा), पिशुनवाचा (चहाडी) आणि परुषवाचा (कठोर बोलणे) हे व्यापादाचे पदस्थान आहेत. मिथ्यात्व आणि संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) हे मोहाचे पदस्थान आहे. भव, भोग आणि वोकार (स्कंध) हे अहंकाराचे पदस्थान आहे. बाह्य वस्तूंचे परिग्रह (स्वीकार) हे ममकाराचे (माझेपणाचे) पदस्थान आहे. शरीराची आसक्ती हे दृष्टीचे पदस्थान आहे. कायिक दोष हे द्वेषाचे पदस्थान आहे. कायिक काषाय हे लोभाचे पदस्थान आहे. ज्या ज्या आलंबनाने (विषयाने), किंवा सत्याधिष्ठानाने, किंवा धम्माधिष्ठानाने, किंवा अनुशयाने जो जो धम्म उत्पन्न होतो, तो धम्म त्याचे पदस्थान आहे. त्या आलंबनासह तो धम्म उत्पन्न होतो. Yathā manusso purimassa padassa padaṭṭhānaṃ alabhanto dutiyaṃ padaṃ uddharati, so pacchānupadaṃ saṃharati. Yadi pana yo na dutiyapadassa padaṭṭhānaṃ labhati, aparaṃ padaṃ uddharati. Tassa yo ceso paccayo bhavati. Evaṃ dhammo kusalo vā akusalo vā abyākato vā padaṭṭhānaṃ alabhanto na pavattati. Yathā payuttassa dhammassa yonilābho, ayaṃ vuccati padaṭṭhāno hāro. ज्याप्रमाणे मनुष्य पहिल्या पावलाचे पदस्थान (आधार) न मिळवता दुसरे पाऊल उचलतो, तो मागील पाऊल पुढे नेतो. जर तो दुसऱ्या पावलाचे पदस्थान मिळवत नाही, तर तो दुसरे पाऊल उचलतो, त्याला जो प्रत्यय होतो. अशा प्रकारे कुशल, अकुशल किंवा अव्याकृत धम्म पदस्थान न मिळवता प्रवृत्त होत नाही. ज्याप्रमाणे प्रयुक्त झालेल्या धम्माची योनीची प्राप्ती (उत्पत्तीस्थान मिळणे) असते, याला 'पदस्थान हार' असे म्हटले जाते. 48. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? ४८. त्या हारांमध्ये 'लक्षण हार' कोणता आहे? Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena; Sabbe bhavanti vuttā, so hāro lakkhaṇo nāma. एका धम्माचे कथन केले असता, जे धम्म एकाच लक्षणाचे असतात, त्यामुळे ते सर्व धम्म कथित झाले असे होते; तो 'लक्षण हार' नावाचा हार आहे. Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatāsatīti gāthāya vuttāya kāyagatāsatiyā vuttā vedanāgatā cittagatā dhammagatā ca sati catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ ekena satipaṭṭhānena. Na hi cittaṃ ekasmiṃ viññāṇaṭṭhitiyā pavattati, nānāsu gatīsu pavattati, kāyagatāsatiyā vuttāya vuttā vedanāgatā cittadhammagatā ca. Na hi kāyagatāsatiyā bhāvitāya satipaṭṭhānā cattāro bhāvanāpāripūriṃ na gacchanti. Evaṃ tassadisesu dhammesu vuttesu sabbadhammā vuttā ca bhavanti. 'ज्यांनी नेहमी कायगतास्मृतीचा चांगला आरंभ केला आहे' या गाथेने कायगतास्मृतीचे कथन केले असता, चार स्मृतिप्रस्थानांपैकी एका स्मृतिप्रस्थानाने वेदनागतास्मृती, चित्तगतास्मृती आणि धम्मगतास्मृती देखील कथित होते. कारण चित्त एकाच विज्ञानस्थितीमध्ये प्रवृत्त होत नाही, तर विविध गतींमध्ये प्रवृत्त होते. कायगतास्मृतीचे कथन केले असता, वेदनागतास्मृती, चित्तगतास्मृती आणि धम्मगतास्मृती देखील कथित होते. कारण कायगतास्मृतीची भावना केली असता, चारही स्मृतिप्रस्थान भावनेच्या परिपूर्तीला पोहोचत नाहीत असे नाही, तर ते पोहोचतातच. अशा प्रकारे, तशा प्रकारच्या धम्मांचे कथन केले असता, सर्व धम्म कथित झाले असे होते. Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsananti gāthā cetasikā dhammā vuttā, citte rūpaṃ vuttaṃ. Idaṃ nāmarūpaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tato sacittapariyodāpanā yaṃ yaṃ odapeti, taṃ dukkhaṃ. Yena odapeti, so maggo. Yato odapanā, so nirodho. Cakkhuṃ ca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tattha sahajātā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro ete te dhammā ekalakkhaṇā uppādalakkhaṇena. Yo ca rūpe nibbindati, vedanāya so nibbindati, saññāsaṅkhāraviññāṇesupi so nibbindati. Iti [Pg.231] ye ekalakkhaṇā dhammā, tesaṃ ekamhi dhamme niddiṭṭhe sabbe dhammā niddiṭṭhā honti, ayaṃ vuccati lakkhaṇo hāro. ‘सचित्तपरियोदापनं एतं बुद्धान सासनं’ (स्वतःच्या चित्ताला पूर्णपणे शुद्ध करणे, हे बुद्धांचे शासन आहे) या गाथेमध्ये चैतसिक धर्मांचे कथन केले आहे; चित्ताचे कथन केले असता रूपाचेही कथन होते. हे नामरूप ‘दुःख आर्यसत्य’ आहे. त्या चित्तशुद्धीमध्ये जे काही शुद्ध करते (ती भावना), ते दुःख (सत्य) आहे. ज्याच्याद्वारे शुद्ध केले जाते, तो मार्ग (मार्ग सत्य) आहे. ज्याच्यामुळे शुद्धता (क्लेशांची निवृत्ती) होते, तो निरोध (निरोध सत्य) आहे. डोळा आणि रूपावर अवलंबून चक्षु-विज्ञान उत्पन्न होते; तेथे सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) वेदना, संज्ञा, चेतना, स्पर्श आणि मनसिकार हे धर्म उत्पत्तीच्या लक्षणाने ‘एकलक्षण’ (समान लक्षण असलेले) आहेत. आणि जो रूपाविषयी निर्वेद पावतो (कंटाळतो), तो वेदनेविषयी निर्वेद पावतो; संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञानाविषयीही तो निर्वेद पावतो. अशा प्रकारे जे एकलक्षण धर्म आहेत, त्यांपैकी एका धर्माचे निर्देश केले असता सर्व धर्मांचे निर्देश केल्यासारखे होते. याला ‘लक्षण हार’ असे म्हणतात. Tattha katamo catubyūho hāro? त्यात ‘चतुब्यूह हार’ कोणता? Nirutti adhippāyo ca, byañjanā desanāya ca; Suttattho pubbāparasandhi, eso hāro catubyūho. निरुत्ती (शब्दांची व्युत्पत्ती) आणि अभिप्राय (उद्देश), व्यंजन (अक्षरे/शब्द) आणि देशना, सूत्राचा अर्थ आणि पूर्वापर संबंध (संदर्भ); हा ‘चतुब्यूह हार’ आहे. Tattha katamā nirutti, sā kathaṃ pariyesitabbā ? Yathā vuttaṃ bhagavatā ekādasahi aṅgehi samannāgato bhikkhu khippaṃ dhammesu mahattaṃ pāpuṇāti, atthakusalo ca hoti, dhammakusalo ca hoti, niruttikusalo ca hoti, itthādhivacanakusalo ca hoti, purisādhivacanakusalo ca, vipurisādhivacanakusalo ca, atītādhivacanakusalo ca, anāgatādhivacanakusalo ca, paccuppannādhivacanakusalo ca. Ekādhippāyena kusalo nānādhippāyena kusalo. Kimhi desitaṃ, atītānāgatapaccuppannaṃ. Itthādhivacanena purisādhivacanena vipurisādhivacanena sabbaṃ yathāsuttaṃ niddiṭṭhaṃ. Taṃ byañjanato niruttikosallato yo yaṃ suttassa suniruttidunniruttitaṃ avekkhati, idaṃ evaṃ niropayitabbaṃ. Idampi na niropayitabbaṃ. Idaṃ vuccate niruttikosallaṃ. त्यात निरुत्ती कोणती आणि ती कशी शोधावी? जसे भगवंतांनी म्हटले आहे—अकरा अंगांनी युक्त असलेला भिक्षू धर्मांमध्ये लवकरच मोठेपणाला प्राप्त होतो; तो अर्थकुशल असतो, धर्मकुशल असतो, निरुत्तीकुशल असतो, स्त्रीलिंगी संज्ञांमध्ये कुशल असतो, पुल्लिंगी संज्ञांमध्ये कुशल असतो, नपुंसकलिंगी संज्ञांमध्ये कुशल असतो, भूतकाळातील संज्ञांमध्ये कुशल असतो, भविष्यकाळातील संज्ञांमध्ये कुशल असतो आणि वर्तमानकाळातील संज्ञांमध्ये कुशल असतो; तसेच एका अभिप्रायाने कुशल आणि विविध अभिप्रायांनी कुशल असतो. कशामध्ये उपदेश केला आहे? भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळात. स्त्रीलिंगी संज्ञेने, पुल्लिंगी संज्ञेने आणि नपुंसकलिंगी संज्ञेने सर्व काही सूत्राप्रमाणे निर्देशित केले आहे. त्याला व्यंजनाद्वारे आणि निरुत्ती-कौशल्याद्वारे जो सूत्राच्या सु-निरुत्ती (योग्य व्युत्पत्ती) आणि दुन्-निरुत्ती (अयोग्य व्युत्पत्ती) कडे लक्ष देतो की, ‘हे अशा प्रकारे स्वीकारले पाहिजे’ आणि ‘हे स्वीकारले नाही पाहिजे’, याला ‘निरुत्ती-कौशल्य’ असे म्हटले जाते. 49. Tattha katamaṃ adhippāyakosallaṃ? Yathādesitassa suttassa sabbassa vāraṃ gacchati imena bhagavatā desitabbanti. Yathā kiṃ appamādo amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padanti gāthā. Ettha bhagavato ko adhippāyo? Ye asītimeva ākaṅkhanti te appamattā viharissanti, ayaṃ adhippāyo. ४९. त्यात अभिप्राय-कौशल्य कोणते? ज्या प्रकारे उपदेशिलेल्या सर्व सूत्रांचा क्रम चालतो की, ‘हे भगवंतांनी उपदेशिले आहे.’ जसे की—‘अप्पमादो अमतं पदं, पमादो मच्चुनो पदं’ (अप्रमाद हे अमृताचे स्थान आहे, प्रमाद हे मृत्यूचे स्थान आहे) ही गाथा. येथे भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? ‘जे ऐंशी वर्षांचे आयुष्य इच्छितात, ते अप्रमत्त होऊन विहरतील,’ हा अभिप्राय आहे. Yogassa kālaṃ na nivattati yā ca, so na tattha pāpintave bhavanti; Vedanāmaggaisinā paveditaṃ, dhutarajāsavā dukkhā pamokkhātā. योगी पुरुषाने बुद्ध उत्पत्तीचा काळ व्यर्थ जाऊ देऊ नये, तो तेथे पापी धर्मांमध्ये पडत नाही. वेदना-मार्गाचा शोध घेणाऱ्या ऋषींनी (बुद्धांनी) जे उपदेशिले आहे, त्यानुसार ज्यांनी क्लेशांची धूळ झटकून टाकली आहे आणि जे आसवमुक्त झाले आहेत, ते दुःखातून मुक्त होतात. Ettha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhe nāssādakā, te vīriyamārabhissanti dukkhakkhayāyāti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Iti gāthāya vā byākaraṇena vā desite iminā suttena sādhakā, yo [Pg.232] evaṃ dhammānudhammaṃ paṭipajjatīti so adhippāyo, ayaṃ vuccati desanādhippāyo. येथे भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? ‘जे दुःखात आसक्त होत नाहीत, ते दुःखाच्या क्षयासाठी वीर्य (प्रयत्न) आरंभतील.’ हा तेथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे गाथेने किंवा स्पष्टीकरणाने या सूत्राद्वारे पुरावे देऊन उपदेश केला असता, ‘जो अशा प्रकारे धर्मानुकूल धर्माचे आचरण करतो,’ हाच अभिप्राय आहे. याला ‘देशना-अभिप्राय’ असे म्हटले जाते. Tattha katamo pubbāparasandhi? Yaṃ gāthāyaṃ vā suttesu vā padāni asīti tāni bhavanti evaṃ vā evameti tassā gāthāya suttassa vā yāni purimāni padāni yāni ca pacchimakāni, tāni samosāretabbāni. Evaṃ so pubbāparena sandhi ñāyati. Yā ekā samāraddhā gāthā dve tīṇi vā tassa mekadese bhāsitānaṃ abhāsitāhi gāthāhi aniddiṭṭho attho bhavati tadupadhāritabbaṃ. Yaṃva sabbā itissa pariyesamānassa pariyesanā kaṅkhā, tassa vā puggalassa paññattīnaṃ apare pariyesitabbaṃ. Idaṃ vuccate pubbāparena sandhi. Kosallanti vatthuto nidānakosallaṃ. Byañjanato niruttikosallaṃ. Desanādhippāyakosallaṃ. Pubbāparena sandhikosallaṃ. Tattha tassa gāthā pariyesitā nidānaṃ vā. Upalabbhituṃ na attho niddisitabbo vatthuto nidānakosallaṃ atthakosallaṃ imehi catūhi padehi attho pariyesiyanto yathābhūtaṃ pariyiṭṭho hoti. Atha ca sabbo vatthuto vā nidānena vā yo adhippāyo byañjano nirutti sandhi ca anuttaro eso pubbāparena evaṃ suttatthena desitabbaṃ. Ayaṃ catubyūho hāro. त्यात पूर्वापर संबंध कोणता? गाथेमध्ये किंवा सूत्रांमध्ये जी पदे असतात, ती अशा प्रकारे किंवा तशा प्रकारे असतात; त्या गाथेची किंवा सूत्राची जी पूर्व पदे (आधीची पदे) आणि पश्चिम पदे (नंतरची पदे) असतात, त्यांचा मेळ घातला पाहिजे. अशा प्रकारे तो पूर्वापर संबंध ओळखला जातो. जी एक, दोन किंवा तीन गाथा चांगल्या प्रकारे आरंभल्या आहेत, त्यांच्या एका भागात जे सांगितले आहे, त्याचा अर्थ न सांगितलेल्या गाथांद्वारे स्पष्ट होत नसेल, तर त्याचा विचार केला पाहिजे. अशा प्रकारे शोध घेणाऱ्या व्यक्तीच्या शंकांचे निरसन करण्यासाठी किंवा त्या व्यक्तीच्या प्रज्ञेसाठी इतर सूत्रांमध्ये शोध घेतला पाहिजे. याला ‘पूर्वापर संबंध’ असे म्हटले जाते. कौशल्य म्हणजे—वस्तूच्या (धर्माच्या) आधारे निदान-कौशल्य, व्यंजनाद्वारे निरुत्ती-कौशल्य, देशना-अभिप्राय-कौशल्य आणि पूर्वापर संबंध-कौशल्य होय. तेथे त्या गाथेचा शोध घेतला असता, निदान सापडो वा न सापडो, अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे; वस्तूच्या आधारे निदान-कौशल्य आणि अर्थ-कौशल्य स्पष्ट केले पाहिजे. या चार पदांद्वारे अर्थ शोधला असता तो यथार्थपणे शोधला जातो. तसेच, वस्तूच्या आधारे किंवा निदानाच्या आधारे सर्व अभिप्राय, व्यंजन, निरुत्ती आणि पूर्वापर संबंध यांचा उत्तम मेळ घालून सूत्राच्या अर्थासह उपदेश केला पाहिजे. हा ‘चतुब्यूह हार’ आहे. 50. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? ५०. त्यात ‘आवृत्त हार’ कोणता? Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ; Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro. एका पदस्थानाचा (जवळच्या कारणाचा) आधार घेऊन उर्वरित पदस्थानांचा शोध घेणे आणि प्रतिपक्षाकडे (विरुद्ध बाजूकडे) वळणे; याला ‘आवृत्त हार’ असे म्हणतात. Yathā kiṃ unnaḷānaṃ pamattānanti gāthāyo. Yaṃ pamādo, idaṃ kissa padaṭṭhānaṃ? Kusalānaṃ dhammānaṃ osaggassa. Kusaladhammosaggo pana kissa padaṭṭhānaṃ? Akusaladhammapaṭisevanāya. Kissa padaṭṭhānaṃ, kusaladhammapaṭisevanāya? Kissa padaṭṭhānaṃ, kilesavatthupaṭisevanāya? Iti pamādena mohapakkhiyā diṭṭhi avijjā chandarāgapakkhiyā. Tattha taṇhā ca diṭṭhi cattāro āsavā taṇhā kāmāsavo ca bhavāsavo ca diṭṭhāsavo ca avijjāsavo ca. Tattha citte atthīti diṭṭhi cetasikesu niccanti pañcasu kāmaguṇesu ajjhāvahanena kāmāsavo, upapattīsu āsatti bhavāsavo. Tattha rūpakāyo [Pg.233] kāmāsavassa bhavāsavassa ca padaṭṭhānaṃ. Nāmakāyo diṭṭhāsavassa avijjāsavassa ca padaṭṭhānaṃ. जसे की—‘उण्णळानं पमत्तानं’ (उद्धत आणि प्रमत्त लोकांची) ही गाथा. जो प्रमाद आहे, तो कशाचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे? कुशल धर्मांच्या त्यागाचे. कुशल धर्मांचा त्याग कशाचे पदस्थान आहे? अकुशल धर्मांच्या सेवनाचे. अकुशल धर्मांचे सेवन कशाचे पदस्थान आहे? क्लेशवस्तूंच्या सेवनाचे. अशा प्रकारे प्रमादामुळे मोहपक्षातील दृष्टी आणि छंदरागपक्षातील अविद्या उत्पन्न होते. तेथे तृष्णा आणि दृष्टी हे आहेत. चार आसव आहेत—कामासव, भवासव, दृष्टी-आसव आणि अविद्यासव. तेथे चित्तामध्ये ‘आहे’ अशी दृष्टी, चैतसिकांमध्ये ‘नित्य आहे’ अशी दृष्टी; पाच कामगुणांमध्ये आसक्त होण्याने ‘कामासव’ होतो, आणि उत्पत्तीमध्ये (पुनर्जन्मात) आसक्ती असण्याने ‘भवासव’ होतो. तेथे रूपकाय हे कामासवाचे आणि भवासवाचे पदस्थान आहे. नामकाय हे दृष्टी-आसवाचे आणि अविद्यासवाचे पदस्थान आहे. Tattha alliyanāya ajjhattavāhanaṃ kāmāsavassa lakkhaṇaṃ. Patthanaganthanaabhisaṅkhārakāyasaṅkhāraṇaṃ bhavāsavassa lakkhaṇaṃ, abhiniveso ca parāmāso ca diṭṭhāsavassa lakkhaṇaṃ. Appaṭivedho dhammesu asampajaññā ca avijjāsavassa lakkhaṇaṃ. Ime cattāro āsavā cattāri upādānāni. Kāmāsavo kāmupādānaṃ, bhavāsavo bhavupādānaṃ, diṭṭhāsavo diṭṭhupādānaṃ, avijjāsavo attavādupādānaṃ, imehi catūhi upādānehi pañcakkhandhā. Tattha avijjāsavo citte pahātabbo, so citte cittānupassissa pahīyati. Diṭṭhāsavo dhammesu pahātabbo, so dhammesu dhammānupassissa pahīyati. Bhavāsavo āsattiyā pahātabbo, so vedanāsu vedanānupassissa pahīyati. Kāmāsavo pañcasu kāmaguṇesu pahātabbo, so kāye kāyānupassissa pahīyati. Tattha kāyānupassanā dukkhamariyasaccaṃ bhajati. Vedanānupassanā pañcannaṃ indriyānaṃ paccayo sukhindriyassa dukkhindriyassa somanassindriyassa domanassindriyassa upekkhindriyassa, sattakilesopacāro tena samudayaṃ bhajati. Citte cittānupassanā nirodhaṃ bhajati. Dhammesu dhammānupassanā maggaṃ bhajati. Tenassa catūsu ca dassanena tasseva sabbe pahīyanti, yena niddiṭṭhā paṭhamaṃ unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā. Jānato hi passato āsavānaṃ khayo dukkhaṃ samudayo nirodho maggo hi akusalā dhammā. Evaṃ pariyesitabbā. Yāva tassa akusalassa gati tato paṭipakkhena akusale dhamme pariyesati tesaṃ kilesānaṃ hārena āvaṭṭati. Ayaṃ vuccate āvaṭṭo hāro. Evaṃ sukkāpi dhammā pariyesitabbā. Akusaladhamme āgamissa. त्यामध्ये, चिकटून राहण्याने (आसक्तीने) अध्यात्माला वाहून नेणे हे कामासवाचे लक्षण आहे. इच्छा (तहान), ग्रंथी (गाठणे), अभिसंस्कार आणि कायसंस्कार हे भवासवाचे लक्षण आहे; अभिनिवेश (हट्ट) आणि परामर्श (चुकीचे आकलन) हे दिट्ठिआसवाचे (दृष्ट्यासवाचे) लक्षण आहे. धम्मांचे आकलन न होणे (अप्रतिवेध) आणि असं प्रजन्य (असंप्रजन्य) हे अविज्जासवाचे (अविद्यासवाचे) लक्षण आहे. हे चार आसव म्हणजेच चार उपादान आहेत. कामासव हे कामुपादान आहे, भवासव हे भवोपादान आहे, दिट्ठिआसव हे दिट्ठुपादान आहे, अविज्जासव हे अत्तवादुपादान आहे; या चार उपादानांमुळे पंचस्कंध (पाच स्कंध) उत्पन्न होतात. त्यामध्ये, अविज्जासव चित्तामध्ये नष्ट केला पाहिजे; तो चित्तामध्ये चित्तानुपश्यना करणाऱ्याचा नष्ट होतो. दिट्ठिआसव धम्मांमध्ये नष्ट केला पाहिजे; तो धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यना करणाऱ्याचा नष्ट होतो. भवासव आसक्तीमध्ये नष्ट केला पाहिजे; तो वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यना करणाऱ्याचा नष्ट होतो. कामासव पाच कामगुणांमध्ये नष्ट केला पाहिजे; तो कायेमध्ये कायानुपश्यना करणाऱ्याचा नष्ट होतो. त्यामध्ये, कायानुपश्यना दुःख-आर्यसत्याचा आश्रय घेते. वेदनानुपश्यना ही पाच इंद्रियांचा—सुखिंद्रिय, दुःखांद्रिय, सोमनस्येंद्रिय, दोमनस्येंद्रिय आणि उपेक्षेंद्रिय—प्रत्यय (कारण) असून, ती प्राण्यांच्या क्लेशांचे क्षेत्र असल्याने समुदय सत्याचा आश्रय घेते. चित्तातील चित्तानुपश्यना निरोध सत्याचा आश्रय घेते. धम्मांमधील धम्मानुपश्यना मार्ग सत्याचा आश्रय घेते. म्हणून, चार (सत्यांच्या) दर्शनाने त्या (साधकाचे) सर्व क्लेश नष्ट होतात, ज्यांच्यामुळे सुरुवातीला उद्धत आणि प्रमत्त (बेसावध) लोकांचे आसव वाढतात. कारण दुःख, समुदय, nirodha आणि मार्ग या सत्यांना जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्याचा आसवांचा क्षय होतो; हेच अकुशल धम्म आहेत. अशा प्रकारे अकुशल धम्मांचा शोध घेतला पाहिजे. जोपर्यंत त्या अकुशलाची गती आहे, तोपर्यंत त्याच्या प्रतिपक्षाने (विरोधी मार्गाने) अकुशल धम्मांचा शोध घेत तो क्लेशांच्या वहनाने (हाराने) फिरतो (आवर्तन करतो). याला 'आवृत्त हार' (आवट्ठ हार) असे म्हणतात. याचप्रमाणे शुक्ल (कुशल) धम्मांचाही शोध घेतला पाहिजे, जेणेकरून अकुशल धम्मांचे आगमन होणार नाही. Tattha āvaṭṭassa hārassa ayaṃ bhūmi sati upaṭṭhānā ca vipallāsā ca cattāri ñāṇāni sakkāyasamuppādāyagāminī ca paṭipadā sakkāyanirodhagāminī paṭipadā. त्यामध्ये, आवृत्त हाराची (आवट्ठ हाराची) ही भूमी (अधिष्ठान) आहे: स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान), विपर्यास (विपल्लास), चार ज्ञाने, सक्काय-समुदयाकडे घेऊन जाणारा मार्ग (प्रतिपदा) आणि सक्काय-निरोधाकडे घेऊन जाणारा मार्ग. 51. Tattha katamo vibhatti hāro? Yaṃ kiñci vibhajjabyākaraṇīyaṃ vuccati vibhatti hāro. Yathā kiṃ āgantvā ca puna puggalo hoti, no vāgataṃ [Pg.234] na paribhāsati paripucchatāya pañhāya atiyanaṃ ekassa kiñci – ayaṃ vuccate vibhatti hāro. ५१. त्यामध्ये, 'विभक्ती हार' (विभत्ति हार) कोणता आहे? जे काही विश्लेषण करून (विभजन करून) उत्तर देण्यायोग्य आहे, त्याला 'विभक्ती हार' असे म्हणतात. जसे की काय? एखादा पुद्गल (व्यक्ती) पुन्हा येणारा असतो किंवा न येणारा असतो, प्रश्नाचे स्पष्टीकरण विचारले असता तो बोलतो (उत्तर देतो), हे एकाच्या इच्छेनुसार काही साधे उत्तर नाही—याला 'विभक्ती हार' असे म्हणतात. Tattha katamo parivattano hāro. Yaṃ kiñci paṭipakkhaniddeso, ayaṃ vuccati parivattano hāro. Yathā vuttaṃ bhagavatā sammādiṭṭhikassa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti vitthārena sabbāni maggaṅgāni. Ayaṃ vuccate parivattano hāro. त्यामध्ये, 'परिवर्तन हार' (परिवत्तन हार) कोणता आहे? जे काही प्रतिपक्षाच्या (विरोधी बाजूच्या) निर्देशाने दर्शवले जाते, त्याला 'परिवर्तन हार' असे म्हणतात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'सम्यक्-दृष्टी असलेल्या पुरुष-पुद्गलाची मिथ्या-दृष्टी नष्ट (क्षीर्ण) होते.' विस्ताराने सर्व मार्गांगांचा शोध घ्यावा. याला 'परिवर्तन हार' असे म्हणतात. Tattha katamo vevacano hāro? त्यामध्ये, 'वेवचन हार' (पर्यायवाची शब्द हार) कोणता आहे? Vevacanehi anekehi, ekaṃ dhammaṃ pakāsitaṃ; Sutte yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro. अनेक वेवचनांनी (पर्यायवाची शब्दांनी) एकाच धम्माचे प्रकाशन केले आहे; सुत्तामध्ये जो हे जाणतो तो 'सुत्तविदू' (सुत्त जाणणारा) होय, आणि त्या पद्धतीला 'वेवचन हार' असे म्हणतात. Yathā āyasmā sāriputto ekamhi vatthumhi vevacanena nānāvuttena bhagavatā pasaṃsito ‘‘mahāpañño sāriputto hāsapañño javanapañño’’ti idaṃ paññāya vevacanaṃ. Yathā ca maggavibhaṅge niyyānattho ekamekaṃ maggaṅgaṃ vevacanehi niddiṭṭhaṃ. Evaṃ avijjāya vevacanā. Ekaṃ akusalamūlaṃ tadeva santaṃ tesu tesu janapadesu tena tena pajānanti. Na hi anena tadevapi ālapiyanti aññaṃ bhajati. Sabbakāmajahassa bhikkhunoti kāmā ālapitā. Yassa nitthiṇṇo saṅkoti teyeva kāme saṅkāti ālapati. Suṇamānassa puretaraṃ rajjanti teyeva kāme rajjanti ālapati. Evaṃ suttamhi yo dhammo desiyati tassa pariyeṭṭhi ‘‘katamassa dhammassa idaṃ nāmaṃ katamassa idaṃ vevacana’’nti. Sabbaññū hi yesaṃ yesaṃ yā nirutti hoti, yathāgāmi tena tena desetīti tassa vevacanaṃ pariyesitabbaṃ. Ayaṃ vevacano hāro. जसे की आयुष्यमान सारिपुत्तांची भगवंतांनी एकाच विषयावर वेगवेगळ्या वेवचनांनी (पर्यायांनी) प्रशंसा केली: 'सारिपुत्त महाप्रज्ञ आहेत, हासप्रज्ञ आहेत, जवनप्रज्ञ आहेत.' हे प्रज्ञेचे वेवचन (पर्याय) आहे. आणि जसे मार्गविभंगात नैर्याणिक अर्थाने प्रत्येक मार्गांग वेवचनांनी निर्देशित केले आहे. याचप्रमाणे अविज्जेची (अविद्येची) वेवचने आहेत. एकच अकुशल मूळ अस्तित्वात असताना, त्या त्या जनपदांमध्ये (प्रदेशांमध्ये) लोक त्याला त्या त्या वेवचनाने (नावाने) ओळखतात. कारण या लोकांनी ज्या नावाने त्याला संबोधले, तेच ते ओळखतात, इतर नाही. 'सर्व कामे सोडणाऱ्या भिक्खूची' यामध्ये 'काम' या शब्दाने संबोधले आहे. 'ज्याची शंका पार झाली आहे' यामध्ये त्या कामांविषयीच शंका असे संबोधले आहे. 'ऐकणाऱ्याला आधीच राग (आसक्ती) उत्पन्न होतो' यामध्ये त्या कामांमध्येच ते रमतात असे संबोधले आहे. अशा प्रकारे सुत्तामध्ये ज्या धम्माचा उपदेश केला आहे, त्याचा शोध घ्यावा: 'हा कोणत्या धम्माचा नामनिर्देश आहे? हे कोणत्या धम्माचे वेवचन आहे?' कारण सर्वज्ञ (बुद्ध) ज्यांची जी निरुक्ती (भाषा/व्याख्या) असते, त्यांच्या ज्ञानाच्या क्षमतेनुसार त्या त्या वेवचनाने उपदेश करतात. म्हणून त्याचे वेवचन शोधले पाहिजे. याला 'वेवचन हार' असे म्हणतात. 52. Tattha katamo paññatti hāro? Cattāri ariyasaccānīti suttaṃ niddisati, nikkhepapaññatti. Yā samudayapaññatti. Kabaḷīkāre āhāre atthi chando atthi rāgo yāva patiṭṭhitaṃ. Tattha viññāṇaṃ pabhavapaññattiṃ paññapeti. Kabaḷīkāre āhāre natthi chando…pe… samugghāti paññatti. ५२. त्यामध्ये, 'प्रज्ञप्ती हार' (पण्ञत्ति हार) कोणता आहे? 'चार आर्यसत्ये' हे सुत्त निर्देश करते, ही 'निक्षेप प्रज्ञप्ती' (निक्खेपपण्ञत्ति) आहे. जी 'समुदय प्रज्ञप्ती' आहे. कवलिकार आहारावर (कवळीकार आहारावर) जोपर्यंत छंद आणि राग असतो, तोपर्यंत विज्ञान प्रतिष्ठित राहते. तेथे विज्ञानाला 'प्रभव प्रज्ञप्ती' (उत्पत्ती प्रज्ञप्ती) म्हणून प्रज्ञप्त केले जाते. कवलिकार आहारावर छंद नसतो... पे... ही 'समुद्घात प्रज्ञप्ती' (नष्ट करणारी प्रज्ञप्ती) आहे. Tassa kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccatīti pahānapaññattiṃ paññapeti. Taṇhā yassa purakkhatā paññā [Pg.235] parivattati gāthā manāpapaññattiṃ paññapeti. Evaṃ pana manāpapaññattīti ekadhammaṃ bhagavā paññapeti. Na hi taṇhā dukkhasamudayoti kāretvā sabbattha taṇhāsamudayo niddisitabbo. Yathā uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti vinodeti pajahatīti paṭikkhepapaññatti. Evaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kusalānañca akusalānañca yañcassa dhammakkhettaṃ bhavati, so ceva dhammo tattha pavattati. Tadavasiṭṭhā dhammā tassānuvattakā honti. Sā duvidhā paññatti – parādhīnapaññatti ca sādhīnapaññatti ca. Katamā sādhīnapaññatti? Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Rūpaṃ anicca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ sādhīnapaññatti parādhīnapaññatti ca, sā paññatti paññāya ca sīlassa ca, yathā cattāri jhānāni bhāvetha. Tassa atthi samādhindriyaṃ mudūni cattāri indriyāni tāni catuparādhīnāni, tīṇi aveccappasādeti parādhīnaṃ samādhindriyaṃ cattāri indriyāni parādhīnāti catūsu ariyasaccesu aparādhīnaṃ paññindriyaṃ satipaṭṭhānesu sammappadhānesu vīriyindriyaṃ. Iti sake padaṭṭhāne sake khettasādhīno so dhammo, so ca tattha paññāpetabbo. Tassa paṭipakkhā nighāto niddisitabbo. Etthāyaṃ anekākārapaññatti kena kāraṇena ayaṃ dhammo paññattoti. Ayaṃ vuccate paññatti. त्या साधकाच्या चित्ताची कामासवापासूनही मुक्ती होते, भवासवापासूनही चित्ताची मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासूनही चित्ताची मुक्ती होते, अशी 'प्रहाण-प्रज्ञप्ती' भगवान प्रज्ञापित करतात. 'ज्याला तृष्णा समोर ठेवलेली असते, त्याची प्रज्ञा फिरते' ही गाथा 'मनाप-प्रज्ञप्ती' (मनोरम प्रज्ञप्ती) प्रज्ञापित करते. अशा प्रकारे, 'मनाप-प्रज्ञप्ती' द्वारे भगवान एकाच धर्माला प्रज्ञापित करतात. कारण तृष्णा हाच दुःखसमुदय आहे, असा निश्चय न करता सर्व ठिकाणी तृष्णा हाच समुदय आहे असे निर्देशित केले पाहिजे. जसे की, उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा स्वीकार न करणे, तो दूर करणे आणि त्याचा त्याग करणे, याला 'प्रतिक्षेप-प्रज्ञप्ती' म्हणतात. अशा प्रकारे, सर्व कुशल आणि अकुशल धर्मांमध्ये जे त्याचे धर्मक्षेत्र असते, तोच धर्म तेथे प्रवृत्त होतो. त्याचे उरलेले धर्म त्याचे अनुवर्ती होतात. ती प्रज्ञप्ती दोन प्रकारची आहे - पराधीन-प्रज्ञप्ती आणि स्वाधीन-प्रज्ञप्ती. स्वाधीन-प्रज्ञप्ती कोणती? 'भिक्खूहो, समाधीची भावना करा. समाहित झालेला भिक्खू यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो.' 'रूप अनित्य आहे' असे तो यथाभूत जाणतो. ही 'स्वाधीन-प्रज्ञप्ती' आहे. आणि पराधीन-प्रज्ञप्ती कोणती? ती प्रज्ञा आणि शीलाची प्रज्ञप्ती आहे, जसे की 'चार ध्यानांची भावना करा'. त्याच्याकडे समाधीन्द्रिय असते. जी चार मृदू इंद्रिये आहेत, ती चार पराधीन आहेत. तीन अवेच्चप्पसाद (अढळ श्रद्धा) वर पराधीन आहेत. समाधीन्द्रिय आणि चार इंद्रिये पराधीन आहेत. चार आर्य सत्यांवर प्रज्ञेन्द्रिय अपराधीन (स्वाधीन) आहे, आणि सतिपट्ठनांमध्ये व सम्मप्पधानांमध्ये वीरियिन्द्रिय अपराधीन आहे. अशा प्रकारे, आपल्या स्वतःच्या पदस्थानात आणि स्वतःच्या क्षेत्रात स्वाधीन असलेला तो धर्म तेथे प्रज्ञापित केला पाहिजे. त्याच्या प्रतिपक्षाचा (विरोधी धर्माचा) विनाश निर्देशित केला पाहिजे. येथे ही अनेक प्रकारची प्रज्ञप्ती कोणत्या कारणाने हा धर्म प्रज्ञापित केला गेला आहे, हे दर्शवते. याला 'प्रज्ञप्ती हार' असे म्हणतात. 53. Tattha katamo otaraṇo hāro? Chasu dhammesu otāretabbaṃ. Katamesu chasu? Khandhesu dhātūsu āyatanesu indriyesu saccesu paṭiccasamuppādesu. Natthi taṃ suttaṃ vā gāthā vā byākaraṇaṃ vā. Imesu channaṃ dhammānaṃ aññatarasmiṃ na sandissati. Ettāvatā esa sabbā desanā yā tā khandhā vā dhātuyo vā āyatanāni vā saccāni vā paṭiccasamuppādo vā, tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vedanākkhandho rāgadosamohānaṃ padaṭṭhānaṃ. Tattha tisso vedanāyo tassa sukhāya vedanāya somanasso savicāro, dukkhāya vedanāya domanasso savicāro, adukkhamasukhāya vedanāya upekkho savicāro. Yaṃ puna tattha vedayitaṃ idaṃ dukkhasaccaṃ, khandhesu saṅkhārakkhandho tattha kāyo pamattaṃ saupavattati, tañca saṅkhāragato dvidhā ca bhavaṅgotaraṇaṃ kammaṃ tīṇi ca saṅkhārāni puññābhisaṅkhārā vā apuññā vā āneñjā vā hetu sabbasarāgassa no vītarāgassa, dosassa abhisaṅkhārāni ca avītarāgo ceteti ca pakappeti ca, vītarāgo [Pg.236] pana ceteti ca no abhisaṅkharoti, yaṃ uṇhaṃ vajiraṃ kaṭṭhe vā rukkhe vā aññattha vā patantaṃ bhindati ca ḍahati ca, evaṃ sarāgacetanā ceteti ca abhisaṅkharoti ca. Yathā sataṃ vajiraṃ na bhindati na ca ḍahati, evaṃ vītarāgacetanā ceteti na ca abhisaṅkharoti. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ eko khandho anindriyasarīraṃ saññākkhandho. ५३. त्यात 'ओतरण हार' (अवतरण हार) कोणता? सहा धर्मांमध्ये अवतरण केले पाहिजे. कोणत्या सहा धर्मांमध्ये? स्कंध, धातू, आयतने, इंद्रिये, सत्ये आणि प्रतीत्यसमुत्पाद यामध्ये. असे कोणतेही सूत्र, गाथा किंवा व्याकरण (स्पष्टीकरण) नाही, जे या सहा धर्मांपैकी कोणत्या ना कोणत्या धर्मात दिसून येत नाही. या मर्यादेपर्यंत, ही सर्व देशना आहे, जी स्कंध, धातू, आयतने, सत्ये किंवा प्रतीत्यसमुत्पाद आहे. तेथे पाच स्कंधांपैकी वेदनास्कंध हा राग, द्वेष आणि मोहाचे पदस्थान (तात्कालिक कारण) आहे. तेथे तीन वेदना आहेत. त्यात, सुखद वेदनेमध्ये सविचार सोमनस्य (आनंद) असतो, दुःखद वेदनेमध्ये सविचार डोमनस्य (खिन्नता) असते, आणि अदुःख-असुख (तटस्थ) वेदनेमध्ये सविचार उपेक्षा असते. पुन्हा, तेथे जे काही अनुभवले जाते, ते 'दुःख सत्य' आहे. स्कंधांमध्ये तो संस्कारस्कंध आहे. तेथे प्रमादी (असावध) व्यक्तीच्या शरीराचा संबंध येतो, आणि तो संस्कारात गेलेला असताना, दोन प्रकारे भवंगात अवतरण करणारे कर्म होते. तसेच तीन प्रकारचे संस्कार - पुण्याभिसंस्कार, अपुण्याभिसंस्कार किंवा आणेञ्जाभिसंस्कार (अचल संस्कार) - हे सर्व सराग (रागासहित) व्यक्तीसाठी कारण असतात, वीतराग (रागरहित) व्यक्तीसाठी नाही. द्वेषाचे अभिसंस्कार देखील अवीतराग व्यक्ती चेतित करतो (विचार करतो) आणि कल्पित करतो, परंतु वीतराग व्यक्ती चेतित करतो, पण अभिसंस्कार करत नाही. जसे की, उष्ण वज्र लाकडावर, झाडावर किंवा इतर कोणत्याही ठिकाणी पडले असता, ते त्याला छिन्नभिन्न करते आणि जाळून टाकते; त्याचप्रमाणे, सराग चेतना चेतितही करते आणि अभिसंस्कारही करते. जसे की, शीतल वज्र छिन्नभिन्न करत नाही आणि जाळतही नाही; त्याचप्रमाणे, वीतराग चेतना चेतित करते, पण अभिसंस्कार करत नाही. तेथे पाच स्कंधांपैकी एक स्कंध जो इंद्रियरहित शरीराशी संबंधित आहे, तो संज्ञास्कंध आहे. Tattha dhātūnaṃ aṭṭhārasa dhātuyo. Tattha yā rūpī dasa dhātuyo, tāsu desiyamānāsu rūpakkhandho niddisitabbo, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Yepi ca cha viññāṇakāyā manodhātusattamā, tattha viññāṇakkhandho ca niddisitabbo, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Dhammadhātu pana dhammasamosaraṇā, so dhammo hetunā ca nissandena ca phalena ca kiccena ca vevacanena ca yena yena upalabbhati, tena tena niddisitabbo. Yadi vā kusalā yadi vā akusalā yadi vā abyākatā yadi vā asaṅkhatā. Dvādasannaṃ āyatanānaṃ dasa āyatanāni rūpāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ. Rūpakkhandho ca manāyatanañca viññāṇakkhandhena niddisitabbaṃ, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Dhammāyatanaṃ nānādhammasamosaraṇaṃ. Tattha ye dhammā indriyānaṃ indriyesu niddisitabbā, ye anindriyānaṃ anindriyesu niddisitabbā. Pariyāyato ca otāretabbā. Yathā sā dhammadhātu tathā dhammāyatanaṃ pariyesitabbaṃ. Yāyeva hi dhammadhātu tadeva dhammāyatanaṃ anūnaṃ anadhikaṃ. तेथे धातूंमध्ये अठरा धातू आहेत. तेथे ज्या दहा रूपी (भौतिक) धातू आहेत, यांचे उपदेशन करताना रूपस्कंध निर्देशित केला पाहिजे, जो 'दुःख आर्यसत्य' आहे. आणि जे सहा विज्ञान-काय (विज्ञान धातू) आहेत आणि सातवी मनोधातू आहे, तेथे विज्ञानस्कंध निर्देशित केला पाहिजे, जो 'दुःख आर्यसत्य' आहे. परंतु धर्मधातू ही धर्मांचे संमीलन (एकत्र येणे) आहे. तो धर्म हेतूने, निस्यंदाने (परिणामाने), फलाने, कृत्याने (कार्याने) आणि वेवचनाने (पर्यायी शब्दाने) ज्या ज्या प्रकारे उपलब्ध होतो, त्या त्या प्रकारे निर्देशित केला पाहिजे - मग तो कुशल असो, अकुशल असो, अव्याकृत असो वा असंस्कृत असो. बारा आयतनांपैकी दहा आयतने रूप (भौतिक) आहेत, ती 'दुःख आर्यसत्य' म्हणून निर्देशित केली पाहिजेत. रूपस्कंध आणि मनायतन हे विज्ञानस्कंधाद्वारे निर्देशित केले पाहिजे, जे 'दुःख आर्यसत्य' आहे. धर्मायतन हे विविध धर्मांचे संमीलन आहे. तेथे जे धर्म इंद्रियांचे आहेत, ते इंद्रियांमध्ये निर्देशित केले पाहिजेत; जे अनेंद्रियांचे (इंद्रियेतर) आहेत, ते अनेंद्रियांमध्ये निर्देशित केले पाहिजेत. आणि पर्यायाने त्यांचे अवतरण केले पाहिजे. जशी ती धर्मधातू आहे, तसेच धर्मायतन शोधले पाहिजे. कारण जी धर्मधातू आहे, तेच धर्मायतन आहे - कमी नाही आणि जास्तही नाही. Tattha paṭiccasamuppādo atthi tividho, atthi catubbidho, atthi duvidho. Tattha tividho paṭiccasamuppādo hetuphalanissando. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ ca ayaṃ hetu, viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca ayaṃ paccayo, yo bhavo ayaṃ vipāko, yā jāti maraṇaṃ ayaṃ nissando. तेथे प्रतीत्यसमुत्पाद तीन प्रकारचा आहे, चार प्रकारचा आहे आणि दोन प्रकारचा आहे. तेथे तीन प्रकारचा प्रतीत्यसमुत्पाद म्हणजे - हेतू, फल आणि निस्यंद (परिणाम) असा आहे. अविद्या, संस्कार, तृष्णा आणि उपादान - हा 'हेतू' आहे. विज्ञान, नामरूप, षडायतन, स्पर्श आणि वेदना - हा 'प्रत्यय' आहे. जो भव आहे, तो 'विपाक' (फल) आहे. जी जाती (जन्म) आणि मरण आहे, तो 'निस्यंद' (परिणाम) आहे. Kathaṃ catubbidho hetu paccayo vipāko nissando ca? Avijjā ca taṇhāsaṅkhārā ca upādānaṃ ca – ayaṃ hetu. Viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo. Nāmarūpaṃ upapajjati, tathā upapannassa saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca – ayaṃ paccayo. Yo bhavo ayaṃ vipāko. Yā jāti yā ca jarāmaraṇaṃ – ayaṃ nissando. चार प्रकारचा प्रतीत्यसमुत्पाद कसा असतो - हेतू, प्रत्यय, विपाक आणि निस्यंद? अविद्या, तृष्णा, संस्कार आणि उपादान - हा 'हेतू' आहे. विज्ञान हे नामरूपासाठी प्रत्यय होते, नामरूप उत्पन्न होते; तसेच, उत्पन्न झालेल्या नामरूपासाठी षडायतन, स्पर्श आणि वेदना हे प्रत्यय होतात - हा 'प्रत्यय' आहे. जो भव आहे, तो 'विपाक' आहे. जी जाती (जन्म) आणि जे जरामरण आहे, तो 'निस्यंद' आहे. Kathaṃ duvidho paṭiccasamuppādo? Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ – ayaṃ samudayo. Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti maraṇañca [Pg.237] – idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pana avijjānirodhā saṅkhāranirodho imāni tappaṭipakkhena dve saccāni. Tasmā paṭiccasamuppādo yena ākārena niddiṭṭho, tena tena niddisitabbo. दोन प्रकारचा प्रतीत्यसमुत्पाद कसा असतो? अविद्या, संस्कार, तृष्णा आणि उपादान - हा 'समुदय' आहे. विज्ञान, नामरूप, षडायतन, स्पर्श, वेदना, भव, जाती आणि मरण - हे 'दुःख' आहे. परंतु अविद्येच्या निरोधाने जो संस्कारांचा निरोध होतो, हे त्याच्या प्रतिपक्षाने इतर दोन सत्ये आहेत. म्हणून, प्रतीत्यसमुत्पाद ज्या ज्या प्रकारे निर्देशित केला गेला आहे, त्या त्या प्रकारे तो निर्देशित केला पाहिजे. Tathā bāvīsati indriyāni. Dvādasa indriyāni cakkhundriyāni cakkhundriyaṃ yena domanassindriyaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Purisindriyaṃ ca diṭṭhiyā ca taṇhāpadaṭṭhānaṃ. Yato puriso purisakānaṃ taṃ evaṃ kātabbatā. Atha ajjhattaṃ sārajjati. Ayaṃ ahaṃkāro taṃ yasā sāratto bahiddhā pariyesati, ayaṃ mamaṃkāro evaṃ itthī, tattha sukhindriyaṃ ca somanassindriyaṃ ca purisindriyassānuvattakā honti. Tassa adhippāyaparipuṇṇā lobhadhammā kusalamūle pavaḍḍhenti. Tassa ce ayamadhippāyo na pāripūriṃ gacchati. Tassa dukkhindriyaṃ ca domanassindriyaṃ ca vattati. Doso ca akusalamūlaṃ pavaḍḍhati. Sace pana upekkhā bhāveti upekkhindriyassa anuvattakāmā bhavati. Amoho ca kusalamūlaṃ pavaḍḍhati. Iti satta indriyāni kilesavatthumupādāya ananvemāni avamāni sabbassa vedanā itthindriyaṃ purisindriyaṃ. Tattha aṭṭha indriyāni saddhindriyaṃ yāva aññātāvino indriyaṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Dasannaṃ paññindriyānaṃ kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ. Paññindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Itthindriyaṃ ca purisindriyaṃ ca satta paññattiyā padaṭṭhānaṃ. Tattha yena yena indriyena yuttaṃ vā gāthāya otāretuṃ sakkoti, tena tena niddisitabbo. Evaṃ khandhesu dhātūsu āyatanesu saccesu paṭiccasamuppādesu ayaṃ otaraṇo hāro. तसेच बावीस इंद्रिये आहेत. बारा इंद्रिये, चक्षुंद्रिय आणि चक्षुंद्रिय ज्या कारणाने दोमनस्सिंद्रिय होते, हे दुःख (सत्य) आहे. पुरिसिंद्रिय हे दृष्टी आणि तृष्णेचे जवळचे कारण (पदस्थान) आहे. ज्या कारणाने पुरुष पुरुषांच्या त्या कर्तव्याला अशा प्रकारे करतो. नंतर तो अध्यात्मात (स्वतःमध्ये) आसक्त होतो. हा अहंकार आहे; तो यशात आसक्त होऊन बाह्य गोष्टींचा शोध घेतो, हा ममंकार आहे. याचप्रमाणे स्त्री देखील आसक्त होते. त्या इंद्रियांमध्ये सुखिंद्रिय आणि सोमनस्सिंद्रिय हे पुरिसिंद्रियाचे अनुगमन करणारे असतात. त्याच्या इच्छा पूर्ण करणारे लोभधर्म अकुशल मुळांना वाढवतात. जर त्याची ही इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर त्याचे दुक्खिंद्रिय आणि दोमनस्सिंद्रिय प्रवृत्त होते, आणि द्वेष अकुशल मूळ वाढवतो. परंतु जर तो उपेक्षेची भावना करतो, तर तो उपेक्खिंद्रियाचे अनुगमन करण्याची इच्छा असणारा होतो, आणि अमोह कुशल मूळ वाढवतो. अशा प्रकारे सात इंद्रिये क्लेशवस्तूला धरून उत्पन्न होतात; ती कमी किंवा जास्त नसतात. सर्वांची वेदना, इत्थिंद्रिय आणि पुरिसिंद्रिय (यांच्या आश्रयाने होतात). त्यामध्ये सद्धिंद्रियापासून ते अञ्ञाताविंद्रियापर्यंत आठ इंद्रिये आहेत; ही दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग सत्य) आहे. दहा इंद्रियांमध्ये प्रज्ञेंद्रिये ही कामरागाचे जवळचे कारण आहेत. मनेंद्रिय हे भवरागाचे जवळचे कारण आहे. प्रज्ञेंद्रिये ही रूपरागाचे जवळचे कारण आहेत. इत्थिंद्रिय आणि पुरिसिंद्रिय हे सात प्रज्ञप्तींचे जवळचे कारण आहेत. त्या देशनेत ज्या ज्या इंद्रियाशी युक्त गाथेत प्रवेश करवून घेण्यास समर्थ होतो, त्या त्या इंद्रियाने निर्देश केला पाहिजे. अशा प्रकारे स्कंध, धातू, आयतन, सत्य आणि प्रतीत्यसमुत्पाद यांच्यामध्ये निर्देश केला पाहिजे. हा 'ओतरण हार' आहे. 54. Tattha katamo sodhano hāro? Yo gāthā ekena ārambho bhāsissanti. Tattha ekissā bhāsitāya avasiṭṭhāsu bhāsitāsu so attho na niddisitabbo. Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi tāva so attho bhāsito, so abhāsito na sakkā niddisituṃ. Yathā kiṃ appamādo amataṃ padanti gāthā ayamekā gāthā niddisitabbā. Kiṃ kāraṇaṃ, atthikkhātāva imassa ārambhassa anabhāsitaṃ? ५४. त्यामध्ये 'शोधन हार' कोणता? जो गाथा एका पदाने आरंभ करून भाष्य करेल. त्यामध्ये एका गाथेचे भाष्य केले असता, उर्वरित न भाष्य केलेल्या गाथांमधील तो अर्थ निर्देशित करता येत नाही. काय कारण आहे? कारण तो अर्थ अजून भाष्य केलेला नाही; तो न भाष्य केलेला अर्थ निर्देशित करणे शक्य नाही. जसे की, 'अप्पमादो अमतं पदं' ही गाथा; ही एक गाथा निर्देशित केली पाहिजे. काय कारण आहे? कारण या आरंभाचे जे न भाष्य केलेले आहे, ते केवळ व्याख्यात (सांगितलेले) आहे. Evaṃ visesato ñatvā, appamādamhi paṇḍitā; Appamāde pamodanti, ariyānaṃ gocare ratāti. अशा प्रकारे विशेष रूपाने जाणून, अप्रमादामध्ये (जागरूकतेमध्ये) पंडित लोक; अप्रमादाचा आनंद घेतात, आणि आर्यांच्या गोचरात (विहारात) रममाण होतात. Idaṃ [Pg.238] abhāsitaṃ. Imissāpi gāthāya bhāsitāya attho niddisitabbo. Kiṃ kāraṇaṃ, atthi tattha avasiṭṭhaṃ? Te jhāyino sātatikā, niccaṃ daḷhaparakkamāti gāthā, evaṃ imā gāthāyo upadhāritā yadā bhavanti, tadā attho niddisitabbo. Evaṃ assutapubbesu suttesu byākaraṇesu vā ekuddeso bhāsito. Yā vīmaṃsā tulanā idaṃ atthi kiccaṃ, idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ tassa vevacanaṃ niddiṭṭhaṃ vā na vāti. Tattha yā vīmaṃsā, ayaṃ vuccate sodhano hāro. हे न भाष्य केलेले (अभाषित) आहे. या गाथेचे देखील भाष्य केले असता अर्थ निर्देशित केला पाहिजे. काय कारण आहे? कारण तेथे उर्वरित (अवशिष्ट) भाग आहे. 'ते झायिनो साततिका, निच्चं दळ्हपरक्कमा' ही गाथा; अशा प्रकारे जेव्हा या गाथा धारण केल्या जातात, तेव्हा अर्थ निर्देशित केला पाहिजे. अशा प्रकारे पूर्वी न ऐकलेल्या सूत्रांमध्ये किंवा व्याकरणांमध्ये एकच उद्देश भाष्य केला जातो. जी मीमांसा (तपासणी) आणि तुलना आहे, हे कार्य आहे. हे सूत्र भाष्य केले आहे, त्याचे वेवचन (समानार्थी शब्द) निर्देशित केले आहे की नाही. त्यामध्ये जी मीमांसा आहे, त्याला 'शोधन हार' असे म्हटले जाते. 55. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Ekattatā ca vemattatā ca. Tattha kitapaññatti ca kiccapaññatti ca. Sā ekattatā ca vemattatā ca yathā paññatti ekavevacanena vemattatā pajānātīti paññā, sā ca ādhipateyyaṭṭhena paññatti. Yaṃ anomattiyaṭṭhena paññattanti. Taṃ anomattiyaṭṭhena paññābalaṃ. Tanubhūtā gocarattavasā sevasati tīsu ratanesu anussati buddhānussati dhammānussati saṅghānussati aviparītānussaraṇatāya. Sammādiṭṭhi dhammānaṃ pavicayena dhammavicayasambojjhaṅgo abhinīhārato abhiññāti. Saṅkhepena maggā kā vatthu avikopanatāya ekattā, yathā uṇhena saṃsaṭṭhaṃ uṇhodakaṃ, sītena saṃsaṭṭhaṃ sītodakaṃ khārodakaṃ guḷhodakanti, idaṃ ekattatā vemattatā ca. ५५. त्यामध्ये 'अधिष्ठान हार' कोणता? एकत्व (समानता) आणि भिन्नता (विविधता). त्यामध्ये प्रज्ञप्ती आणि कृत्यप्रज्ञप्ती आहे. ती एकत्व आणि भिन्नता प्रज्ञप्तीनुसार एकाच वेवचनाने (समानार्थी शब्दाने) भिन्नता जाणते, म्हणून ती 'प्रज्ञा' आहे; आणि ती अधिपत्य अर्थाने प्रज्ञप्ती आहे. जी न उणे असण्याच्या (पूर्णतेच्या) अर्थाने प्रज्ञप्त आहे, ती न उणे असण्याच्या अर्थाने 'प्रज्ञाबळ' आहे. तीन रत्नांमध्ये अविपरीत (अचूक) अनुस्मरण करण्याच्या भावाने अनुस्मृती होते - बुद्धानुस्मृती, धम्मानुस्मृती, संघानुस्मृती. गोचराच्या (आलंबनाच्या) वशतेमुळे ती 'स्मृती' (सती) आहे. सम्यक् दृष्टी ही धर्मांच्या प्रविचय (निवड) करण्याच्या अर्थाने 'धम्मविचय संबोध्यंग' आहे. अभिनीहार (प्रवृत्ती) मुळे ती 'अभिज्ञा' आहे. संक्षेपाने, वस्तूचा नाश न होण्याच्या (अविकंपन) अर्थाने मार्ग हे एकत्व आहे. जसे की गरम पाण्याने मिश्रित केलेले पाणी 'उष्णोदक' (गरम पाणी) होते, थंड पाण्याने मिश्रित केलेले पाणी 'शीतोदक' (थंड पाणी) होते, खारट पाणी, गुळोदक (गोड पाणी) होते; हे एकत्व आणि भिन्नता आहे. Atthi puna dhammo nānādhammasaṅghato ekato yathārūpaṃ cattāro vāretabbā, tañca rūpanti ekattatā. Pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. Evaṃ sabbā catasso dhātuyo rūpanti ekattatā, pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. Pathavīdhātūti lakkhaṇato ekattatā, saṃkiṇṇavatthuto vemattatā. Yaṃ kiñci kakkhaḷalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ pathavīdhātūti ekattatā. Kesā lomā nakhā dantā chavi cammanti vemattatā. Evaṃ sabbaṃ catasso dhātuyo rūpanti ekattaṃ. Saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti vemattatā. पुन्हा, विविध धर्मांच्या समूहातून एकत्रपणे योग्यतेनुसार चार गोष्टींचे ग्रहण केले जाते, आणि ते 'रूप' आहे, हे एकत्व आहे. पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू, वायोधातू ही भिन्नता आहे. अशा प्रकारे सर्व चार धातू 'रूप' आहेत, हे एकत्व आहे; पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू, वायोधातू ही भिन्नता आहे. 'पृथ्वीधातू' हे लक्षणाच्या दृष्टीने एकत्व आहे, संकीर्ण (मिश्रित) वस्तूच्या दृष्टीने भिन्नता आहे. जे काही कठीण लक्षण आहे, ते सर्व 'पृथ्वीधातू' आहे, हे एकत्व आहे. केस, रोम (केस), नखे, दात, त्वचा, चामडी ही भिन्नता आहे. अशा प्रकारे सर्व चार धातू 'रूप' आहेत, हे एकत्व आहे. शब्द, गंध, रस, स्प्रष्टव्य (स्पर्श) ही भिन्नता आहे. Atthi puna dhammo vemattatā añño nāmaṃ labhati. Yathā kāyānupassanāya navasaññā vinīlakasaññā uddhumātakasaññā, ayaṃ asubhasaññā, yā ekattatā ārammaṇato vemattato, sā evaṃ saññāvedanāsu ādīnavaṃ samanupassato tathādhiṭṭhānaṃ samādhindriyaṃ ca sāyeva [Pg.239] dhammesu tattha saññābhāvanā vīriyindriyaṃ ca dhammesu dhammānupassanā citte attasaññaṃ pajahato paññindriyaṃ ca citte cittānupassanā. (Iti) yo koci ñāṇapacāro sabbaso paññāya gocaro paññā, ayaṃ vemattatā, yathā kāmarāgo bhavarāgo diṭṭhirāgoti vemattatā taṇhāya. Iti yaṃ ekattatāya ca vemattatāya ca ñāṇaṃ vīmaṃsanā tulanā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro. पुन्हा, असा धर्म आहे जो भिन्नतेमुळे दुसरे नाव प्राप्त करतो. जसे की कायानुपश्यनेत नऊ संज्ञा - विनीलक संज्ञा, उद्धुमातक संज्ञा इत्यादी; ही 'अशुभ संज्ञा' आहे. जी आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने भिन्नतेमध्ये एकत्व आहे. ती अशा प्रकारे संज्ञा आणि वेदनांमध्ये आदीनव (दोष) पाहणाऱ्या व्यक्तीसाठी तसे अधिष्ठान 'समाधिंद्रिय' आहे. तीच धर्मांमध्ये तेथे संज्ञा-भावना 'वीर्यिंद्रिय' आहे. धर्मांमध्ये धम्मानुपश्यना आणि चित्तामध्ये आत्मसंज्ञा सोडणाऱ्यासाठी 'प्रज्ञेंद्रिय' आहे; चित्तामध्ये चित्तानुपश्यना आहे. अशा प्रकारे जो काही ज्ञानाचा संचार आहे, जो पूर्णपणे प्रज्ञेचा गोचर (विषय) आहे, ती 'प्रज्ञा' आहे; ही भिन्नता आहे. जसे की कामराग, भवराग, दृष्टीराग ही तृष्णेची भिन्नता आहे. अशा प्रकारे एकत्व आणि भिन्नतेमध्ये जे ज्ञान, मीमांसा आणि तुलना आहे, हा 'अधिष्ठान हार' आहे. 56. Tattha katamo parikkhāro hāro? Sahetu sappaccayaṃ vodānañca saṃkileso ca, yaṃ tadubhayaṃ pariyeṭṭhi, sa parikkhāro hāro. Iti dhammānaṃ sahetukānaṃ hetu pariyesitabbo, sappaccayānaṃ paccayo pariyesitabbo. ५६. त्यामध्ये 'परिकार हार' कोणता? हेतू आणि प्रत्ययांसह असणारे वोदान (शुद्धी) आणि संक्लेश (अशुद्धी), या दोन्हीचा जो शोध (अन्वेषण) आहे, तो 'परिकार हार' आहे. अशा प्रकारे सहेतुक धर्मांचा हेतू शोधला पाहिजे, सप्रत्यय धर्मांचा प्रत्यय शोधला पाहिजे. Tattha kiṃ nānākaraṇaṃ, hetussa ca paccayassa ca? Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Parabhāvassa paccayo hetupi, sabhāvassa hetuyā parabhāvassa kassaci paccayo avutto hetu, vutto paccayo. Ajjhattiko hetu, bāhiro paccayo. Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Nibbattako hetu, paṭiggāhako paccayo. Nevāsiko hetu, āgantuko paccayo. Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo. Ekoyeva hetu, aparāparo paccayo. त्यामध्ये हेतू आणि प्रत्यय यातील काय फरक (नानाकरण) आहे? स्वभाव हा 'हेतू' आहे, परभाव हा 'प्रत्यय' आहे. परभावाचा प्रत्यय हा हेतू देखील असू शकतो, स्वभावाच्या हेतूचा परभाव हा काही ठिकाणी प्रत्यय म्हणून न बोलता हेतू म्हणून बोलला जातो, आणि प्रत्यय म्हणून बोलला जातो. आध्यात्मिक (अंतर्गत) हा 'हेतू' आहे, बाह्य हा 'प्रत्यय' आहे. स्वभाव हा 'हेतू' आहे, परभाव हा 'प्रत्यय' आहे. उत्पादक (निर्वर्तक) हा 'हेतू' आहे, प्रतिग्राहक (स्वीकारणारा) हा 'प्रत्यय' आहे. निवासी हा 'हेतू' आहे, आगंतुक (पाहुणा) हा 'प्रत्यय' आहे. असाधारण हा 'हेतू' आहे, साधारण हा 'प्रत्यय' आहे. एकच असणारा हा 'हेतू' आहे, उत्तरोत्तर (परंपरेने येणारा) हा 'प्रत्यय' आहे. Hetussa upakaraṇaṃ samudānetabbo. Samudānaṃ hetu, tattha duvidho hetu. Duvidho paccayo – samanantarapaccayo ca paramparapaccayo ca. Hetupi duvidho – samanantarahetu ca paramparahetu ca. Tattha katamo paramparapaccayo? Avijjā nāmarūpassa paramparapaccayo, viññāṇaṃ samanantarapaccayatāya paccayo. Yadi ādimhi avijjānirodho bhavati nāmarūpassa nirodhopi. Tattha samanantaraṃ kiṃ kāraṇaṃ paramparapaccayo samanantarapaccayo samuddānito, ayaṃ paccayato. Tattha katamo paramparahetu? Vijānantassa paramparahetutāya hetu, aññākāro samanantarahetutāya hetu. Yassa hi yaṃ samanantaraṃ nibbattati, so tassa hetupi jātinirodhā bahi ākāranirodho, ākāranirodhā daṇḍanirodho, daṇḍanirodhā khaṇḍanirodho. Evaṃ hetupi dvidhā so tāhi passitabbo. हेतूच्या उपकाराचा संग्रह केला पाहिजे. हा 'समुदान-हेतू' (एकत्रित करणारा हेतू) आहे. त्यामध्ये हेतू दोन प्रकारचा आहे. प्रत्यय देखील दोन प्रकारचा आहे - समनंतर-प्रत्यय आणि परंपरा-प्रत्यय. हेतू देखील दोन प्रकारचा आहे - समनंतर-हेतू आणि परंपरा-हेतू. त्यामध्ये परंपरा-प्रत्यय कोणता आहे? अविद्या ही नाम-रूपासाठी परंपरा-प्रत्यय आहे, आणि विज्ञान हे समनंतर-प्रत्ययभावाने प्रत्यय (कारण) बनते. जर सुरुवातीला अविद्येचा निरोध झाला, तर नाम-रूपाचाही निरोध होतो. त्यामध्ये समनंतर कारण कोणते? परंपरा-प्रत्ययाने समनंतर-प्रत्यय संग्रहित केला आहे, हा 'प्रत्यय' (प्रत्ययतः) आहे. त्यामध्ये परंपरा-हेतू कोणता? जाणणाऱ्यासाठी परंपरा-हेतूच्या रूपाने तो हेतू असतो, आणि दुसरा प्रकार समनंतर-हेतूच्या रूपाने हेतू असतो. कारण ज्याच्यासाठी जे समनंतर उत्पन्न होते, ते त्याच्यासाठी हेतू देखील असते. जातीच्या (जन्माच्या) निरोधाने बाह्य आकाराचा निरोध होतो; आकाराच्या निरोधाने दंडाचा (काठीचा) निरोध होतो; दंडाच्या निरोधाने खंडाचा (तुकड्याचा) निरोध होतो. अशा प्रकारे, तो हेतू देखील दोन प्रकारांनी (त्या योग्यांनी) पाहिला पाहिजे। Paṭiccasamuppādo [Pg.240] yathā avijjāpaccayo tassa puna kiṃpaccayo, ayoniso manasikāro. So kassa paccayo saṅkhārānaṃ, iti paccayo ca samuppannaṃ ca tassa ko hetu avijjāyeva. Tathā hi purimā koṭi na paññāyati. Tattha avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu purimā hetu pacchā paccayo, sāpi avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo catūhi kāraṇehi sahajātapaccayatāya samanantarapaccayatāya abhisandanapaccayatāya patiṭṭhānapaccayatāya. प्रतीत्यसमुत्पादाप्रमाणे अविद्या हा प्रत्यय (कारण) आहे. पुन्हा त्याचे कारण काय? अयोनिशो-मनसिकार (अयोग्य विचार). तो कशाचा प्रत्यय आहे? संस्कारांचा. अशा प्रकारे, प्रत्यय आणि समुत्पन्न (उत्पन्न झालेले) या दोन्हीचा हेतू कोणता? अविद्याच होय. म्हणूनच पूर्व कोटी (सुरुवात) ज्ञात होत नाही. त्यामध्ये अविद्येचा अनुशय (सुप्त वासना) हा अविद्येच्या परियुत्थानाचा (प्रकट होण्याचा) हेतू आहे. पूर्व हेतू नंतर प्रत्यय बनतो. ती अविद्या देखील संस्कारांसाठी चार कारणांनी प्रत्यय ठरते: सहजात-प्रत्ययभावाने, समनंतर-प्रत्ययभावाने, अभिष्यंदन-प्रत्ययभावाने (प्रवाहित होण्याच्या भावाने) आणि प्रतिष्ठान-प्रत्ययभावाने (आधाराच्या भावाने)। 57. Kathaṃ sahajātapaccayatāya avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo? Yaṃ cittaṃ rāgapariyuṭṭhaṃ, tattha avijjāpariyuṭṭhānena sabbaṃ paññāya gocaraṃ hanti. Tattha saṅkhārā tipaccayaṭṭhikā addhābhūmikāramahattassa ayaṃ avijjāsahasamuppannaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjantī catūhi kāraṇehi paññā pahīyati. Katamehi catūhi? Anusayo pariyuṭṭhānaṃ saṃyojanaṃ upādānaṃ. Tattha anusayo pariyuṭṭhānaṃ jāti pariyuṭṭhitā saṃyujjati saṃyuttā upādiyati upādānapaccayā bhavo. Evaṃ te saṅkhārā tividhā uppannā bhūmigatā nāsaññattha ayaṃ maggena vinītattāyāti te thāmagatā apativinītātipi te saṅkhārāti vuccati, evaṃ sahetusamuppannaṭṭhena atthi meva paccayā saṅkhārānaṃ paccayo niddiṭṭhaṃ apanetvā kusalaṃ akusalaṃ kusalo ca akusalo ca pakkhipitabbo, vipākadhammā apanetvā vacanīyaṃ avacanīyaṃ vacanīyañca avacanīyañca pakkhipitabbaṃ, bhavaapevirittā, sabbasuttaṃ parikkhipitabbaṃ. ५७. सहजात-प्रत्ययभावाने अविद्या ही संस्कारांसाठी कशी प्रत्यय (कारण) ठरते? जे चित्त रागाने (आसक्तीने) व्यापलेले असते, तिथे अविद्येच्या परियुत्थानामुळे (प्रकटीकरणामुळे) प्रज्ञेचा सर्व गोचर (विषय) नष्ट होतो. त्यामध्ये, तीन प्रत्ययांवर आधारलेले आणि अविद्येसोबत सह-उत्पन्न झालेले हे संस्कार वृद्धी, विरूळ्ही (विकास) आणि विपुलतेला प्राप्त होतात. चार कारणांमुळे प्रज्ञा नष्ट होते. ती चार कोणती? अनुशय (सुप्त वासना), परियुत्थान (प्रकटीकरण), संयोजन (बंधन) आणि उपादान (आसक्ती). त्यामध्ये, अनुशय हा परियुत्थानाशी जोडला जातो; जोडले गेल्यामुळे मनुष्य उपादान करतो; उपादानाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) 'भव' (अस्तित्व) उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, भूमीला प्राप्त झालेले ते संस्कार तीन प्रकारचे उत्पन्न होतात, इतरत्र नाही. हे मार्गाद्वारे (अष्टांगिक मार्गाने) विनीत (नियंत्रित) करण्यासाठी आहे. जर ते दृढ झालेले आणि अविनीत (अनियंत्रित) राहिले, तर त्यांना 'संस्कार' (संखार) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, सहेतुक उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने प्रत्यय अस्तित्वात आहेच, जो संस्कारांसाठी प्रत्यय ठरतो. निर्दिष्ट केलेले कुशल आणि अकुशल काढून टाकून, कुशल आणि अकुशल समाविष्ट केले पाहिजे. विपाकधर्मांना काढून टाकून, वक्तव्य (बोलण्याजोगे) आणि अवक्तव्य (न बोलण्याजोगे) समाविष्ट केले पाहिजे. भवाचा क्षय होईपर्यंत संपूर्ण सूत्राचा विचार केला पाहिजे। Dasa tathāgatabalāni cattāri vesārajjāni puññāni anaññākataṃ avijjā samanantarapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo yena cittena saha samuppannā avijjā tassa cittassa samanantaracittaṃ samuppannanti, tassa yaṃ samanantaracittaṃ samuppannanti, tassa pacchimassa cittassa purimacittaṃ hetupaccayatāya paccayo, tena avijjā hetu tena cittena upādānaṃ anokāsakatā ñāṇaṃ na uppajjanti. Yā tassa appamādā dhātu abhijjhābhisanditā tahiṃ vipallāsā uppajjanti ‘‘asubhe subha’’nti ‘‘dukkhe sukha’’nti, tattha saṅkhārā uppajjanti rattā duṭṭhā mūlassa cetanā rāgapariyuṭṭhānena byāpādapariyuṭṭhānena avijjāpariyuṭṭhānena diṭṭhivipallāso vatthuniddese niddisitabbo[Pg.241], yaṃ viparītacitto vijānāti ayaṃ cittavipallāso, yā viparītasaññā upaggaṇhāti ayaṃ saññāvipallāso. Yaṃ viparītadiṭṭhi abhinivisati ayaṃ diṭṭhivipallāso. Aṭṭha micchattāni vaḍḍhanti, tīṇi akusalāni ayoniso manasikāre uppannaṃ viññāṇañca vijjañca karonti. Iti pubbāparante akusalānātaritaro saṅkhārā vuddhiṃ vepullataṃ gacchanti. Te ca mahatā ca appaṭividitā ponobhavikā saṅkhārā bhavanti. Iti evaṃ avijjā sahajātapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo samanantarapaccayatāya ca. तथागतांची दहा बले, चार वैशारद्ये (निर्भयता) ही पुण्यरूप आहेत, ती दुसऱ्या कोणाकडून केली जात नाहीत. अविद्या ही समनंतर-प्रत्ययभावाने संस्कारांसाठी प्रत्यय (कारण) ठरते. ज्या चित्तासोबत अविद्या उत्पन्न होते, त्या चित्तानंतरचे समनंतर-चित्त उत्पन्न होते. त्या चित्तानंतर जे समनंतर-चित्त उत्पन्न होते, त्या नंतरच्या चित्तासाठी पूर्वीचे चित्त हे हेतू-प्रत्ययभावाने प्रत्यय ठरते. त्यामुळे अविद्या हा हेतू आहे. त्या चित्तामुळे उपादान होते आणि (ज्ञानाला) वाव न मिळाल्यामुळे ज्ञान उत्पन्न होत नाही. त्याची जी अप्रमाद-धातू अभिध्येने (लोभाने) व्यापलेली असते, तिथे विपर्यास (भ्रम) उत्पन्न होतात - "अशुभाला शुभ मानणे" आणि "दुःखाला सुख मानणे". तिथे रागाच्या परियुत्थानाने, व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) परियुत्थानाने आणि अविद्येच्या परियुत्थानाने मूळ चेतनेमध्ये आसक्त व दूषित झालेले संस्कार उत्पन्न होतात. दृष्टी-विपर्यास हा वस्तू-निर्देशामध्ये दर्शवला पाहिजे. विपरीत चित्ताने जे जाणले जाते, तो 'चित्त-विपर्यास' होय. विपरीत संज्ञेने जे ग्रहण केले जाते, तो 'संज्ञा-विपर्यास' होय. विपरीत दृष्टीने ज्याचा अभिनिवेश (दृढ निश्चय) केला जातो, तो 'दृष्टी-विपर्यास' होय. आठ मिथ्यात्वे (चुकीचे मार्ग) वाढतात. तीन अकुशल (मुळे) अयोनिशो-मनसिकारामध्ये उत्पन्न झालेल्या विज्ञानाला आणि विद्येला दूषित करतात. अशा प्रकारे, पूर्व आणि अपर अंतामध्ये (भूतकाळ आणि भविष्यकाळात) अकुशलापेक्षा श्रेष्ठ नसलेले संस्कार वृद्धी आणि विपुलतेला प्राप्त होतात. आणि ते संस्कार मोठ्या प्रमाणावर न समजलेले (अप्रतिविदित) आणि पुनर्जन्म देणारे (पौनब्भविक) ठरतात. अशा प्रकारे, अविद्या ही सहजात-प्रत्ययभावाने आणि समनंतर-प्रत्ययभावाने संस्कारांसाठी प्रत्यय ठरते। 58. Kathaṃ abhisandanākārena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo? Sā avijjā te saṅkhāre abhisanneti parippharati. Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā taṃ udake vaḍḍhaṃ assa, sītena vārinā abhisannaṃ parisandanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati. Evaṃ abhisandanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo. ५८. अभिष्यंदन-रूपाने (प्रवाहित होण्याच्या किंवा ओलावण्याच्या भावाने) अविद्या ही संस्कारांसाठी कशी प्रत्यय (कारण) ठरते? ती अविद्या त्या संस्कारांना ओले करते (अभिष्यंदित करते) आणि व्यापून टाकते. जसे की एखादे निळे कमळ (उत्पल) किंवा लाल कमळ (पदुम) पाण्यात वाढणारे असावे, आणि ते थंड पाण्याने ओले व सिंचित होऊन वृद्धी, विरूळ्ही (विकास) आणि विपुलतेला प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे, अभिष्यंदनाच्या (ओलावण्याच्या) अर्थाने अविद्या ही संस्कारांसाठी प्रत्यय ठरते। Kathaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo? Te saṅkhārā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjanti. Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā pathaviṃ nissāya pathaviṃ patiṭṭhāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati. Ete saṅkhārā avijjāyaṃ patiṭṭhitā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchanti. Evaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo. प्रतिष्ठान (आधाराच्या) अर्थाने अविद्या ही संस्कारांसाठी कशी प्रत्यय (कारण) ठरते? ते संस्कार अविद्येचा आश्रय घेऊन वृद्धी, विरूळ्ही (विकास) आणि विपुलतेला प्राप्त होतात. जसे की एखादे निळे कमळ किंवा लाल कमळ पृथ्वीचा आश्रय घेऊन, पृथ्वीवर प्रतिष्ठित होऊन वृद्धी, विरूळ्ही आणि विपुलतेला प्राप्त होते, तसेच हे संस्कार अविद्येमध्ये प्रतिष्ठित होऊन, अविद्येचा आश्रय घेऊन वृद्धी, विरूळ्ही आणि विपुलतेला प्राप्त होतात. अशा प्रकारे, प्रतिष्ठान (आधाराच्या) अर्थाने अविद्या ही संस्कारांसाठी प्रत्यय ठरते। Puna rāgasahagatassa kammassa vipākena paṭisandhimhi bhavo nibbattati, taṃ kammassa sabbaṃ abhiniviṭṭhaṃ aññāṇavasena ponobhavikā saṅkhārāti vuccanti, evampi avijjāpaccayā saṅkhārā atthi. Puna pañcasu ye ca sekkhā puggalā, ye ca asaññisamāpattiṃ samāpannā, ye ca bhavagatā, ye ca antogatāyeva saṃsedajā, ye ca vā pana añño hi koci anāgāmibhūtā na cetenti na ca patthenti, tesaṃ kiṃ paccayā saṅkhārā. Puna rāgā atthi tesaṃ saṅkhārāni upādānāni cittamanussarantiyeva avipakkavipākasamūhatā asamucchinnapaccayā tesaṃ puna ca gato bhavati. Evampi hi avijjāpaccayā saṅkhārā. Puna sā te na upādānā napi saṅkhārā atthi, puna tesaṃ satta anusayā asamūhatā asamucchinnā tadārammaṇaṃ bhavati. Viññāṇassa patiṭṭhāya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā. Puna sā yaṃ kiñci kammaṃ ācayagāmi sabbaṃ taṃ avijjāvasena abhisaṅkhariyati [Pg.242] taṇhāvasena ca allīyati aññāṇavasena ca tattha ādīnavampi na jānāti. Tadeva viññāṇabījaṃ bhavati, sāyeva taṇhāsineho bhavati. Sāyeva avijjā sammohoti. Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā vattabbā. Iti imehi ākārehi avijjā saṅkhārānaṃ paccayo. पुन्हा, रागासह असलेल्या कर्माच्या विपाकाने प्रतिसंधीमध्ये (पुनर्जन्मात) भव उत्पन्न होतो. कर्माचे ते सर्व अभिनिविष्ट (अज्ञानामुळे नवीन भवात उत्पन्न होणे) अज्ञानाच्या वशाने 'पोनोब्भविक संस्कार' (पुनर्भवाचे संस्कार) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे सुद्धा अविद्याप्रत्ययाने प्रवृत्त झालेले संस्कार असतात. पुन्हा, पाच प्रकारच्या पुद्गलांमध्ये जे शैक्ष पुद्गल आहेत, आणि जे असज्ञी समापत्तीला प्राप्त झालेले पुद्गल आहेत, जे भगवंतांच्या अंतर्गतच आहेत, जे संसेदज आहेत, किंवा जे इतर कोणी अनागामी झालेले आहेत, ते चेतना करत नाहीत आणि प्रवृत्ती (इच्छा) करत नाहीत; त्यांच्यासाठी कोणत्या प्रत्ययाने संस्कार होतात? पुन्हा, त्यांच्यामध्ये राग अस्तित्वात असतो; त्यांचे संस्कार उपादान आणि चित्ताचेच अनुस्मरण करतात. अविपक्व विपाकाच्या समूहामुळे आणि न तुटलेल्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) त्यांचे पुन्हा भवामध्ये जाणे होते. अशा प्रकारे सुद्धा अविद्याप्रत्ययाने संस्कार होतात. पुन्हा, ते उपादानही नाहीत आणि संस्कारही नाहीत. पुन्हा, त्यांचे सात अनुशय नष्ट न झाल्यामुळे व न तुटल्यामुळे ते विज्ञानाच्या प्रतिष्ठेसाठी आलंबन होतात आणि विज्ञानप्रत्ययाने नामरूप होते. अशा प्रकारे सुद्धा अविद्याप्रत्ययाने संस्कार होतात. पुन्हा, जे काही उपचयगामी कर्म आहे, ते सर्व अविद्येच्या वशाने अभिसंस्कृत केले जाते, तृष्णेच्या वशाने चिकटते, आणि अज्ञानाच्या वशाने त्यात दोषही जाणत नाही. तेच विज्ञान-बीज होते, तीच तृष्णा स्नेह (ओलावा) होते, तीच अविद्या संमोह होते. अशा प्रकारे अविद्याप्रत्ययाने संस्कार सांगितले पाहिजेत. अशा प्रकारे या आकारांनी अविद्या ही संस्कारांचा प्रत्यय (कारण) आहे. Tattha avijjāya hetu ayoniso manasikāro paccayo hoti. Tattha abhicchedo ayaṃ tattha tatiyaṃ balaṃ nivatti, ayaṃ paṭisandhi. Tattha punabbhavo yo avecchedo asamugghātanaṭṭhena ayaṃ anusayo. Yathā paṭākaṃ vā sāṭakaṃ vā dve janā pīḷesu ca ekā vā balaṃ vā assa nivāṭassesu, na pana pīḷesu soseyya. Tattha yaṃ sinehā āpodhātu anupullanā sosetabbā. Uṇhadhātumāgamma sace puna taṃ ākāse nikkhipeyya taṃ ussāvena yebhuyyataraṃ sinehamāpajjeyya, na hi anāgamma tejodhātuṃ parisesaṃ gaccheyya. Evameva bhavaggaparamāpi samāpatti na anurūpassa samugghātāya saṃvattati. Te hi ālayanti sammasanti, na ca taṇhāya taṇhāpahānaṃ gacchanti. Tattha so asamugghāto. Avijjāya anusayo ca cittassa sampalibodho, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Yathābhūtaṃ viññāṇassa appaṭivedho ayaṃ avijjāāsavo avijjāviññāṇabījaṃ bhavati. Yaṃ bījaṃ so hetu na samucchijjati, asamucchijjanto paṭisandehati. Paṭisandahanto na samugghātaṃ gacchati. Asamugghātaṃ cittaṃ pariyonahati, pariyonaddhacitto yathābhūtaṃ nappajānāti, iti saññāṇassa sāsavattho, avijjattho, hetuattho, avacchedattho, anivattiattho, phalattho paṭisandhiattho, punabbhavattho, asamugghātattho, anusayattho, pariyuṭṭhānattho, apaṭivedhanattho. Ettāvatā avijjāya khettaṃ niddiṭṭhaṃ bhavati. Ayaṃ vuccate parikkhāro nāma hāro. त्यामध्ये, अविद्येचा हेतू अयोनिशो मनसिकार हा प्रत्यय (कारण) होतो. तेथे संसाराचा जो विच्छेद आहे, तो तेथे तिसऱ्या बलाला नष्ट करतो, ही प्रतिसंधी आहे. तेथे मार्गाने नष्ट न केल्याच्या स्वभावामुळे पुनर्भवाचा जो अविच्छेद (न तुटणे) आहे, तो अनुशय आहे. जसे की एखादे वस्त्र किंवा धोतर दोन व्यक्तींनी पिळले असता, त्या ओल्या वस्त्रात एक पीळ किंवा बळ निर्माण होईल, परंतु केवळ पिळल्याने ते वाळणार नाही. त्या वस्त्रातील ओलावा असलेली आपोधातू (जलतत्त्व) तेजोधातूचा (उष्णतेचा) आश्रय घेऊन वाळवली पाहिजे. जर पुन्हा ते वस्त्र उघड्यावर (आकाशात) टाकले, तर ते दवबिंदूंमुळे बहुतांश प्रमाणात पुन्हा ओले होईल; कारण तेजोधातूचा आश्रय घेतल्याशिवाय ते पूर्णपणे वाळणार नाही. याचप्रमाणे, भवाग्रापर्यंतची (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) समापत्ती सुद्धा अनुरूप अशा अरूपरागाच्या समूच्छेदासाठी (नष्ट करण्यासाठी) समर्थ ठरत नाही. तेथे उत्पन्न झालेले ब्रह्मदेव तृष्णेने आसक्त होतात, स्पर्श करतात, आणि तृष्णेच्या प्रहाणाला प्राप्त होत नाहीत. तेथे तो समूच्छेद होत नाही. अविद्येचा अनुशय आणि चित्ताचा अडथळा, याला परियुत्थान म्हणतात. विज्ञानाला यथाभूत (यथार्थ) ज्ञान न होणे, हा अविद्यास्रव आहे. अविद्या ही विज्ञानाचे बीज होते. जे बीज आहे, तो हेतू नष्ट होत नाही; नष्ट न झाल्यामुळे तो प्रतिसंधी घेतो. प्रतिसंधी घेणारा समूच्छेदाला प्राप्त होत नाही. समूच्छेद न झालेले चित्त आच्छादित होते; आच्छादित चित्त असलेला मनुष्य यथाभूत जाणत नाही. अशा प्रकारे संज्ञानाचा (ज्ञानाचा) सास्रव अर्थ, अविद्या अर्थ, हेतू अर्थ, अवच्छेद अर्थ, अनिवृत्ती अर्थ, फल अर्थ, प्रतिसंधी अर्थ, पुनर्भव अर्थ, असमूच्छेद अर्थ, अनुशय अर्थ, परियुत्थान अर्थ आणि अप्रतिवेध अर्थ आहे. एवढ्याने अविद्येचे क्षेत्र निर्दिष्ट होते. याला 'परिक्खार हार' असे म्हटले जाते. 59. Tattha katamo samāropano hāro? Ugghaṭitamhi tamhi santañceva ca naṃ vitthāraṃ pana vattabbaṃ. Vitthāravidhaṃ cittaññā ayaṃ samāropano hāro. Tattha nāmaniddeso upaghaṭakā vatthuniddeso vevacanaṃ vatthubhūto vitthāro. Yathā kiṃ, yā bhikkhūnaṃ vattato pahātabbo, ayaṃ upaghaṭanā. ५९. त्यामध्ये, समारोपन हार कोणता आहे? उद्घटितज्ञ पुद्गलामध्ये (थोडक्यात सांगताच समजणाऱ्या पुद्गलामध्ये) जर विस्तृत आणि स्पष्ट असलेले वचन सांगितले गेले, तर तो विविध प्रकारच्या विस्तृत चित्ताला जाणतो. हा 'समारोपन हार' आहे. त्यामध्ये नावाचा निर्देश करणे, उपघातक वस्तूचा निर्देश करणे, हे वेवचन (पर्यायवाची शब्द) आहे. वस्तूच्या स्वरूपातील निर्देश हा विस्तार आहे. जसे की काय? भिक्खूंच्या व्रताने (कर्तव्याने) जे प्रहीण (नष्ट) केले पाहिजे, ही उपघातना आहे. Tattha [Pg.243] katamo samāropano? Kiñci na vattabbaṃ, rūparāgaṃ vā nāmavantapahātabbaṃ. Yāva viññāṇanti vitthārena kātabbāni. Avijjā tā opammena paññāpetabbā, ayaṃ samāropano. Nissitacittassa ca mattiko ca nissayo taṇhā ca diṭṭhi ca. Tattha diṭṭhi avijjā taṇhā saṅkhārā. Tattha diṭṭhipaccayā taṇhā ime avijjāpaccayā saṅkhārā. Tattha nissitaṃ viññāṇaṃ idaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, idaṃ saṃkhittena bhāsite avasiṭṭhaṃ paropayati. त्यामध्ये समारोपन कोणते आहे? काहीही सांगण्यासारखे नाही; रूपरागाला किंवा नामाच्या अंतापर्यंत प्रहीण केले पाहिजे, विज्ञानापर्यंत प्रहीण केले पाहिजे, अशा प्रकारे विस्ताराने केले पाहिजे. अविद्येचे स्वरूप उपमेने समजवले पाहिजे, हे समारोपन आहे. अविद्येवर आश्रित असलेल्या चित्ताचा मर्यादित धर्म, तृष्णा आणि दृष्टी हा आश्रय आहे. त्यामध्ये दृष्टी, अविद्या, तृष्णा आणि संस्कार आहेत. तेथे दृष्टीप्रत्ययाने तृष्णा होते, आणि अविद्याप्रत्ययाने हे संस्कार होतात. तेथे आश्रित असलेले विज्ञान, आणि संस्कारप्रत्ययाने प्रवृत्त झालेले हे विज्ञान जरा-मरणापर्यंत उत्पन्न होते. हे संक्षेपाने (थोडक्यात) सांगितले असता, उर्वरित प्रतीत्यसमुत्पादाचे समारोपन केले जाते. Anissitassa calitaṃ natthīti tassa evaṃ diṭṭhiyā taṇhāya ca pahānaṃ tattha diṭṭhiavijjānirodhāya bhūtaṃ viññāṇaṃ sarāgaṭṭhāniyesu dhammesu taṃ taṃ dhammaṃ upecca aññaṃ dhammaṃ dhāvati makkaṭopamatāya, atha khvassa parittesu dhammesu sarāgaṭṭhāniyesu chandarāgo natthi kuto tato calanā, adhimattesu sattesu cittaṃ nivessayati taṃ apatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ anāhāraṃ nirujjhati viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho yāva jarāmaraṇanirodho. Ayaṃ samāropano. अनाश्रित चित्ताचे (अविद्येचा आश्रय नसलेल्या चित्ताचे) चलन (कंपन) नसते; म्हणून, दृष्टी आणि तृष्णेचे प्रहाण होते. तेथे दृष्टी आणि अविद्येच्या निरोधाने उत्पन्न झालेले विज्ञान, रागाचे आलंबन असलेल्या धर्मांमध्ये त्या त्या धर्माकडे न जाता, माकडाच्या उपमेप्रमाणे इतर धर्माकडे धावते. परंतु, त्या पुद्गलाच्या रागाचे आलंबन असलेल्या परीत्त (काम) धर्मांमध्ये छंदराग नसतो; मग तेथून चलन कोठून असणार? अधिमात्र (उत्कृष्ट) सत्त्वांमध्ये चित्ताचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेले, अप्रतिष्ठित विज्ञान आहाराशिवाय (कारणाशिवाय) निरुद्ध होते. विज्ञानाच्या निरोधाने नामरूपाचा निरोध होतो, आणि जरा-मरणाच्या निरोधापर्यंत निरोध होतो. हे समारोपन आहे. Tattha rāgavasena viññāṇassa calitaṃ sapariggaho, tasmiṃ calite asati yo parikilesopacāro tividho aggi paṭippassaddho bhavati. Tenāha calite asante passaddhi hoti. Tattha yaṃ samāropanā passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Yāva vimuttitamiti ñāṇadassanaṃ bhavati. So āsavānaṃ khayā ca vimutti no upapajjati. Tassa upapattissa āgatigatiyā asantiyā nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassāti anupādisesā nibbānadhātu. Idamassa suttassa majjhe samāropitaṃ paṭiccasamuppāde ca vimuttiyaṃ ca yogo na ca etaṃ tassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajjanti. Ayaṃ vuccate samāropano hāro. Na ca saṃkilesabhāgiyena suttena saṃkilesabhāgiyo ye ca dhammā samāropayitabbā nāññe. Evaṃ vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye, ayaṃ samāropano hāro. Ime soḷasa hārā. त्यामध्ये, रागाच्या वशाने विज्ञानाचे जे चलन होते, ते परिग्रहाने (आसक्तीने) युक्त असते. ते चलन नसताना, जो क्लेशांचा प्रवृत्ती-उपचार होतो, तो त्रिविध अग्नी (राग, द्वेष, मोह) शांत होतो. म्हणून म्हटले आहे: 'चलन नसताना प्रस्सब्धी (शांती) होते.' तेथे हे समारोपन आहे: प्रस्सब्ध-काय (शांत शरीर) असलेला सुख अनुभवतो, सुखी असलेल्याचे चित्त समाहित होते, आणि विमुक्तीपर्यंत ज्ञानदर्शन होते. तो आसवांच्या क्षयामुळे विमुक्त होऊन निर्वाणात प्राप्त होतो. त्या निर्वाणाला प्राप्त झालेल्या पुद्गलाच्या बाबतीत, आगती आणि गती अस्तित्वात नसते; 'येथेही नाही, परलोकातही नाही, आणि दोन्हीच्या मध्येही नाही. हाच दुःखाचा अंत आहे' - हीच अनुपधिशेष निर्वाणधातू आहे. हे या सूत्राच्या मध्ये समारोपित केले आहे. प्रतीत्यसमुत्पादामध्ये आणि विमुक्तीमध्ये संबंध असावा. संक्षेपाने सांगितलेल्या त्या सूत्राचा हा अर्थ विस्ताराने विभाजित करत नाहीत. याला 'समारोपन हार' असे म्हटले जाते. संक्लेशभागीय सूत्राने जे संक्लेशभागीय धर्म आहेत, त्यांचेच समारोपन करावे, इतरांचे नाही. याचप्रमाणे वासनाभागीय आणि निर्वेधभागीय सूत्रांमध्ये सुद्धा (इतर धर्मांचे) समारोपन करू नये. हा समारोपन हार आहे. हे सोळा हार आहेत. Suvīrassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese उत्तम वीर्य (प्रयत्न) असलेल्या आणि जंबूवन येथे राहणाऱ्या महाकात्यायन थेरांच्या पेटकोपदेशामध्ये... Pañcamā bhūmi. पाचवी भूमी समाप्त झाली. 6. Suttatthasamuccayabhūmi ६. ६. सुत्तत्थसमुच्चयभूमी (सूत्राच्या अर्थाचा समुच्चय करणारी भूमी) 60. Buddhānaṃ [Pg.244] bhagavantānaṃ sāsanaṃ tividhena saṅgahaṃ gacchati, khandhesu dhātūsu āyatanesu ca. Tattha pañcakkhandhā rūpakkhandho yāva viññāṇakkhandho. Dasa rūpaāyatanāni cakkhu rūpā ca yāva kāyo phoṭṭhabbā ca, ayaṃ rūpakkhandho. Tattha cha vedanākāyā vedanākkhandho cakkhusamphassajā vedanā yāva manosamphassajā vedanā, ayaṃ vedanākkhandho. Tattha cha saññākāyā saññākkhandho, rūpasaññā yāva dhammasaññā ime cha saññākāyā, ayaṃ saññākkhandho. Tattha cha cetanākāyā saṅkhārakkhandho, rūpasañcetanā yāva dhammasañcetanā ime cha cetanākāyā, ayaṃ saṅkhārakkhandho. Tattha cha viññāṇakāyā viññāṇakkhandho, cakkhuviññāṇaṃ yāva manoviññāṇaṃ ime cha viññāṇakāyā, ayaṃ viññāṇakkhandho. Ime pañcakkhandhā. ६०. भगवान बुद्धांचे शासन स्कंध, धातू आणि आयतन अशा तीन प्रकारे संग्रहित (वर्गीकृत) होते. त्यामध्ये रूपस्कंधापासून ते विज्ञानस्कंधापर्यंत पाच स्कंध आहेत. दहा रूप-आयतन, जसे की चक्षू व रूप यांपासून ते काय व स्प्रष्टव्य (स्पर्श) पर्यंत, हा रूपस्कंध होय. त्यामध्ये सहा वेदना-समूह (वेदनाकाय) हा वेदनास्कंध होय; चक्षु-संस्पर्शजन्य वेदनेपासून ते मन-संस्पर्शजन्य वेदनेपर्यंत, हा वेदनास्कंध होय. त्यामध्ये सहा संज्ञा-समूह (संज्ञाकाय) हा संज्ञास्कंध होय; रूपसंज्ञेपासून ते धर्मसंज्ञेपर्यंत हे सहा संज्ञा-समूह आहेत, हा संज्ञास्कंध होय. त्यामध्ये सहा चेतना-समूह (चेतनाकाय) हा संस्कारस्कंध होय; रूप-संचेतनेपासून ते धर्म-संचेतनेपर्यंत हे सहा चेतना-समूह आहेत, हा संस्कारस्कंध होय. त्यामध्ये सहा विज्ञान-समूह (विज्ञानकाय) हा विज्ञानस्कंध होय; चक्षु-विज्ञानापासून ते मनो-विज्ञानापर्यंत हे सहा विज्ञान-समूह आहेत, हा विज्ञानस्कंध होय. हे पाच स्कंध आहेत. Tesaṃ kā pariññā? Aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti esā etesaṃ pariññā. Tattha katamo khandhattho? Samūhattho khandhattho, puñjattho khandhattho, rāsattho khandhattho. Taṃ yathā dabbakkhandho vanakkhandho dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho vāyukkhandho iti evaṃ khandhesu sabbasaṅgahova evaṃ khandhattho. त्यांची परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) कोणती? 'अनित्य, दुःख आणि अनात्म' अशी संज्ञा (जाणीव) असणे, ही त्यांची परिज्ञा होय. त्यामध्ये 'स्कंध' या शब्दाचा अर्थ काय? समूहाचा अर्थ म्हणजे स्कंध, पुंजाचा (संचयाचा) अर्थ म्हणजे स्कंध, आणि राशीचा अर्थ म्हणजे स्कंध होय. जसे की, द्रव्य-स्कंध (द्रव्याचा समूह), वन-स्कंध (वनाचा समूह), दारु-स्कंध (लाकडाचा समूह), अग्नि-स्कंध (अग्नीचा समूह), उदक-स्कंध (पाण्याचा समूह), आणि वायु-स्कंध (वायूचा समूह). अशा प्रकारे, स्कंधांमध्ये सर्व संग्रह (एकत्र करणे) असणे हाच स्कंधाचा अर्थ आहे. Tattha aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu…pe… manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu. Etāyo aṭṭhārasa dhātuyo. Tāsaṃ pariññā aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti esā etāsaṃ pariññā. Tattha ko dhātuattho? Vuccate avayavattho dhātuattho. Avayavoti cakkhu no pasādo cakkhudhātu. Evaṃ pañcasu dhātūsu puna rāgavavacchedattho dhātuattho. Vavacchinnā hi cakkhudhātu. Evaṃ pañcasu punarāha ekantipakatyatthena dhātuatthoti vuccate. Taṃ yathā, pakatiyā ayaṃ puriso pittiko semhiko vātiko sannipātikoti evaṃ pakaticakkhudhātu dasannaṃ piyā ca sabbesu indriyesu…pe… visabhāgattho dhātuattho. त्यामध्ये अठरा धातू आहेत: चक्षुधातू, रूपधातू, चक्षुविज्ञानधातू... पे... मनोधातू, धर्मधातू, मनोविज्ञानधातू. हे अठरा धातू आहेत. त्यांची परिज्ञा म्हणजे 'अनित्य, दुःख आणि अनात्म' अशी संज्ञा असणे, ही त्यांची परिज्ञा होय. त्यामध्ये 'धातू' या शब्दाचा अर्थ काय? असे म्हटले जाते की, अवयवाचा (घटकाचा) अर्थ म्हणजे धातूचा अर्थ होय. अवयव म्हणजे चक्षूचा प्रसाद (चक्षुप्रसाद) हा चक्षुधातू होय. अशा प्रकारे पाच धातूंमध्ये (जाणावे). पुन्हा, रागाचा उच्छेद (विच्छेद) करण्याचा अर्थ म्हणजे धातूचा अर्थ होय; कारण चक्षुधातू हा (रागापासून) विच्छिन्न करणारा आहे. अशा प्रकारे पाच धातूंमध्ये पुन्हा म्हटले आहे की, एकांततः प्रकृती (स्वभाव) च्या अर्थाने 'धातूचा अर्थ' असे म्हटले जाते. जसे की, प्रकृतीने (स्वभावाने) हा मनुष्य पित्तप्रकृतीचा, कफप्रकृतीचा, वातप्रकृतीचा किंवा संनिपातप्रकृतीचा आहे. अशा प्रकारे प्रकृती-चक्षुधातू हा सर्व दहा इंद्रियांमध्ये... पे... विसभागाचा (भिन्न स्वभावाचा) अर्थ म्हणजे धातूचा अर्थ होय. Tattha dvādasāyatanāni katamāni? Cha ajjhattikāni cha bāhirāni. Cakkhāyatanaṃ yāva manāyatananti ajjhattikaṃ, rūpāyatanaṃ yāva dhammāyatananti bāhiraṃ. Etāni dvādasa āyatanāni. Etesaṃ kā pariññā? Aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti, esā etesaṃ pariññā. Api [Pg.245] ca dvidhā pariññā ñātapariññā ca pahānapariññā ca. Tattha ñātapariññā nāma aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti, esā ñātapariññā. Pahānapariññā pana chandarāgappahānā, esā pahānapariññā. Tattha katamo āyatanattho? Vuccate ākārattho āyatanattho. Yathā suvaṇṇākaro dubbaṇṇākaro, yathā dvīhi tehi ākārehi te te gāvā uttiṭṭhanti. Evaṃ etehi cittacetasikā gāvā uttiṭṭhanti kammakilesā dukkhadhammā ca. Punarāha āyadānattho āyatanattho. Yathā rañño āyadānehi āyo bhavati, evaṃ āyadānattho āyatanattho. त्यामध्ये बारा आयतने कोणती? सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि सहा बाह्य. चक्षु-आयतनापासून ते मन-आयतनापर्यंत हे आध्यात्मिक आयतन होय, आणि रूप-आयतनापासून ते धर्म-आयतनापर्यंत हे बाह्य आयतन होय. ही बारा आयतने आहेत. त्यांची परिज्ञा कोणती? 'अनित्य, दुःख आणि अनात्म' अशी संज्ञा असणे, ही त्यांची परिज्ञा होय. शिवाय, परिज्ञा दोन प्रकारची आहे: ज्ञातपरिज्ञा आणि प्रहाणपरिज्ञा. त्यामध्ये ज्ञातपरिज्ञा म्हणजे 'अनित्य, दुःख आणि अनात्म' अशी संज्ञा असणे, ही ज्ञातपरिज्ञा होय. आणि प्रहाणपरिज्ञा म्हणजे छंद-रागाचा त्याग (प्रहाण) करणे, ही प्रहाणपरिज्ञा होय. त्यामध्ये 'आयतन' या शब्दाचा अर्थ काय? असे म्हटले जाते की, आकराचा अर्थ (खाणीचा किंवा उत्पत्तीच्या स्थानाचा अर्थ) म्हणजे आयतनाचा अर्थ होय. जसे की सोन्याची खाण (सुवर्णाकर) किंवा निकृष्ट धातूची खाण (दुर्वर्णाकर); आणि ज्याप्रमाणे त्या दोन आकरांनी (स्थानांनी) ते ते बैल उभे राहतात (किंवा एकत्र येतात), त्याचप्रमाणे या आयतनांद्वारे चित्त आणि चैतसिक रूपी बैल उभे राहतात (उत्पन्न होतात) आणि कर्म-क्लेश रूपी दुःखधर्म देखील उत्पन्न होतात. पुन्हा म्हटले आहे की, आय-दान (उत्पत्ती किंवा प्राप्तीचे स्थान) चा अर्थ म्हणजे आयतनाचा अर्थ होय. ज्याप्रमाणे राजाला आय-दानातून (कराच्या उत्पन्नाच्या ठिकाणांहून) आय (उत्पन्न) प्राप्त होतो, त्याचप्रमाणे आय-दानाचा अर्थ म्हणजे आयतनाचा अर्थ होय. 61. Cattāri ariyasaccāni dukkhaṃ samudayo nirodho maggo ca. Dukkhaṃ yathā samāsena dhammācariyaṃ mānasañca, samudayo samāsena avijjā ca taṇhā ca, nirodho samāsena vijjā ca vimutti ca, maggo samāsena samatho ca vipassanā ca. ६१. चार आर्यसत्ये आहेत: दुःख, समुदाय (दुःखसमुदय), निरोध (दुःखनिरोध) आणि मार्ग (दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा). संक्षेपाने दुःख म्हणजे धर्माचरण आणि मन होय; संक्षेपाने समुदाय म्हणजे अविद्या आणि तृष्णा होय; संक्षेपाने निरोध म्हणजे विद्या आणि विमुक्ती होय; आणि संक्षेपाने मार्ग म्हणजे शमथ आणि विपश्यना होय. Tattha sattatiṃsa bodhipakkhikā dhammā katame? Cattāro satipaṭṭhānā yāva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, evamete sattatiṃsa bodhipakkhikā dhammā. Ye dhammā atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ paccekabuddhānaṃ sāvakānaṃ ca nibbānāya saṃvattantīti, so maggo cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, sammappadhānaṃ…pe… iddhipādaṃ…pe… indriyāni…pe… balāni…pe… tattha ko indriyattho? Indattho indriyattho, ādhipateyyattho indriyattho, pasādattho indriyattho, asādhāraṇaṃ kassa kiriyattho indriyattho anavapariyattho balattho, thāmattho balattho, upādāyattho balattho, upatthambhanattho balattho. त्यामध्ये सदतीस (३७) बोधिपाक्षिक धर्म कोणते? चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) यांपासून ते आर्य अष्टांगिक मार्गापर्यंत; अशा प्रकारे हे सदतीस बोधिपाक्षिक धर्म आहेत. जे धर्म भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील भगवान बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि त्यांच्या श्रावकांच्या निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरतात, तो मार्ग म्हणजे चार स्मृतिप्रस्थान होय. ते चार कोणते? येथे भिक्खू कायेमध्ये कायानुपश्यी (कायेचे सतत अवलोकन करणारा) होऊन विहरतो, सम्यक्प्रधान... पे... ऋद्धिपाद... पे... इंद्रिये... पे... बले... पे... त्यामध्ये 'इंद्रिय' या शब्दाचा अर्थ काय? इंद्राचा (स्वामीचा) अर्थ म्हणजे इंद्रिय, आधिपत्याचा अर्थ म्हणजे इंद्रिय, प्रसादाचा (प्रसन्नतेचा) अर्थ म्हणजे इंद्रिय, आणि असाधारण अशा क्रियेचा अर्थ म्हणजे इंद्रिय होय. अथक प्रयत्नाचा अर्थ म्हणजे बल, सामर्थ्याचा अर्थ म्हणजे बल, आधाराचा अर्थ म्हणजे बल, आणि उपस्तंभाचा (मदतीचा) अर्थ म्हणजे बल होय. Tattha katame satta bojjhaṅgā? Satisambojjhaṅgo yāva upekkhāsambojjhaṅgo. Tattha katamo aṭṭhaṅgiko maggo? Sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. Tattha aṭṭhaṅgiko maggoti khandho sīlakkhandho ca samādhikkhandho ca paññākkhandho ca. Tattha yā ca sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo, ayaṃ sīlakkhandho. Yā ca sammāsati yo ca sammāvāyāmo yo ca sammāsamādhi, ayaṃ samādhikkhandho. Yo ca sammāsaṅkappo yā ca sammādiṭṭhi, ayaṃ paññākkhandho. Evaṃ tāyo tisso sikkhā. Evaṃ tīhākārehi dasa padāni…pe…. त्यामध्ये सात बोध्यंग कोणते? स्मृति-संबोध्यंगापासून ते उपेक्षा-संबोध्यंगापर्यंत. त्यामध्ये अष्टांगिक मार्ग कोणता? सम्यक्-दृष्टीपासून ते सम्यक्-समाधीपर्यंत. त्यामध्ये अष्टांगिक मार्ग म्हणजे तीन स्कंध आहेत: शीलस्कंध, समाधिस्कंध आणि प्रज्ञास्कंध. त्यामध्ये जी सम्यक्-वाचा, जो सम्यक्-कर्मान्त आणि जो सम्यक्-आजीव आहे, हा शीलस्कंध होय. जी सम्यक्-स्मृति, जो सम्यक्-व्यायाम आणि जो सम्यक्-समाधी आहे, हा समाधिस्कंध होय. जो सम्यक्-संकल्प आणि जी सम्यक्-दृष्टी आहे, हा प्रज्ञास्कंध होय. अशा प्रकारे हे तीन स्कंध म्हणजेच तीन शिक्षा (त्रिशिक्षा) होत. अशा प्रकारे तीन प्रकारांनी दहा पदे होतात... पे... Tattha [Pg.246] yogāvacaro sīlakkhandhe ṭhito dosaṃ akusalaṃ na upādiyati, dosānusayaṃ samūhanati, dosasallaṃ uddharati, dukkhavedanaṃ parijānāti, kāmadhātuṃ samatikkamati. Samādhikkhandhe ṭhito lobhaṃ akusalaṃ na upādiyati, rāgānusayaṃ samūhanati, lobhasallaṃ uddharati, sukhavedanaṃ parijānāti, rūpadhātuṃ samatikkamati. Paññākkhandhe ṭhito mohaṃ akusalaṃ na upādiyati, avijjānusayaṃ samūhanati, mohasallaṃ diṭṭhisallañca uddharati, adukkhamasukhavedanaṃ parijānāti, arūpadhātuṃ samatikkamati. Iti tīhi khandhehi tīṇi akusalamūlāni na upādiyati, cattāri sallāni uddharati, tisso vedanā parijānāti, tedhātukaṃ samatikkamati. त्यामध्ये योगावाचर (साधक) शीलस्कंधामध्ये प्रतिष्ठित होऊन द्वेष रूपी अकुशलाचे उपादान करत नाही, द्वेष-अनुशयाचे समूळ उच्चाटन करतो, द्वेष रूपी शल्य (काटा) उपटून टाकतो, दुःख-वेदनेची परिज्ञा करतो, आणि कामधातूचे अतिक्रमण करतो. समाधिस्कंधामध्ये प्रतिष्ठित होऊन लोभ रूपी अकुशलाचे उपादान करत नाही, राग-अनुशयाचे समूळ उच्चाटन करतो, लोभ रूपी शल्य उपटून टाकतो, सुख-वेदनेची परिज्ञा करतो, आणि रूपधातूचे अतिक्रमण करतो. प्रज्ञास्कंधामध्ये प्रतिष्ठित होऊन मोह रूपी अकुशलाचे उपादान करत नाही, अविद्या-अनुशयाचे समूळ उच्चाटन करतो, मोह रूपी शल्य आणि दृष्टी रूपी शल्य उपटून टाकतो, अदुःख-असुख वेदनेची परिज्ञा करतो, आणि अरूपधातूचे अतिक्रमण करतो. अशा प्रकारे, तीन स्कंधांच्या द्वारे तीन अकुशल मुळांचे उपादान करत नाही, चार शल्यांना उपटून टाकतो, तीन वेदनांची परिज्ञा करतो, आणि त्रिधातूचे अतिक्रमण करतो. 62. Tattha katamā avijjā? Yaṃ catūsu ariyasaccesu aññāṇanti vitthārena yathā so pāṇasajjesu kathaṃkathā kātabbaṃ. Tattha katamaṃ viññāṇaṃ? Cha viññāṇakāyā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro, idaṃ nāmaṃ. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cātumahābhūtikaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpassa paññattiṃ. Iti purimakañca nāmaṃ idañca rūpaṃ tadubhayaṃ nāmarūpanti vuccati. Tattha chaḷāyatananti cha ajjhattikāni āyatanāni, cakkhu ajjhattikaṃ āyatanaṃ yāva mano ajjhattikaṃ āyatanaṃ. Phassoti cha phassakāyā cakkhusamphasso yāva manosamphassoti phasso. Cha vedanākāyā vedanā. Taṇhāti cha taṇhākāyā taṇhā. Upādānanti cattāri upādānāni kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti upādānaṃ. Bhavoti tayo bhavā kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo. Tattha katamā jāti? Yā paṭhamaṃ khandhānaṃ paṭhamaṃ dhātūnaṃ paṭhamaṃ āyatanānaṃ uppatti jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo, ayaṃ jāti. Tattha katamā jarā? Jarā nāma yaṃ taṃ khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā pavivittaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ vivaṇṇataṃ bhaggo taṃ jarā hīyanā pahīyanā āyuno hāni saṃhāni indriyānaṃ paribhedo upanāho paripāko, ayaṃ jarā. Tattha katamaṃ maraṇaṃ? Maraṇaṃ nāma yaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye tesaṃ tesaṃ sattānaṃ cuti cavanatā maraṇaṃ kālaṅkiriyā uddhumātakānaṃ bhedo kāyassa jīvitindriyassa upacchedo, idaṃ maraṇaṃ. Iti purimikā ca jarā idañca maraṇaṃ tadubhayaṃ jarāmaraṇaṃ. ६२. तेथे अविद्या कोणती? चार आर्यसत्यांविषयी जे अज्ञान आहे, ते विस्ताराने समजावे, ज्याप्रमाणे जिन्याच्या पायऱ्या तयार करताना 'असे की तसे' अशी शंका निर्माण होते, त्याप्रमाणे अविद्येचे स्वरूप समजावे. तेथे विज्ञान कोणते? सहा विज्ञान-काय (विज्ञानाचे समूह), वेदना, संज्ञा, चेतना, स्पर्श आणि मनसिकार, याला "नाम" म्हणतात. तेथे रूप कोणते? चार महाभूते आणि चार महाभूतांवर आधारित (उपादाय) रूपाची प्रज्ञप्ती. अशा प्रकारे, पूर्वी सांगितलेले नाम आणि हे रूप, या दोन्हीला मिळून "नामरूप" असे म्हटले जाते. तेथे "षळायतन" (सहा आयतने) म्हणजे सहा अंतर्गत आयतने होय; चक्षु हे अंतर्गत आयतन आहे, मनापर्यंत ही अंतर्गत आयतने आहेत. "स्पर्श" म्हणजे सहा स्पर्श-काय होत; चक्षु-संस्पर्श पासून मन-संस्पर्शापर्यंतच्या समूहाला स्पर्श म्हणतात. सहा वेदना-काय म्हणजे वेदना होय. "तृष्णा" म्हणजे सहा तृष्णा-काय होय. "उपादान" म्हणजे चार उपादाने होत: कामुपादान, दिट्ठुपादान (दृष्ट्युपादान), शीलब्बतूपादान (शीलव्रतोपादान) आणि अत्तवादुपादान (आत्मवादोपादान); याला उपादान म्हणतात. "भव" म्हणजे तीन भव होत: कामभव, रूपभव आणि अरूपभव. तेथे "जाती" (जन्म) कोणती? ज्याद्वारे स्कंधांची पहिली उत्पत्ती, धातूंची पहिली उत्पत्ती, आयतनांची पहिली उत्पत्ती होते; जन्म (जाती), संजाती, अवक्रांती, अभिनिर्वृत्ती आणि स्कंधांचे प्रादुर्भाव होणे, याला "जाती" म्हणतात. तेथे "जरा" (वृद्धत्व) कोणती? जरा म्हणजे जे दात पडणे, केस पांढरे होणे, त्वचेला सुरकुत्या पडणे, चार महाभूतांचे क्षीण होणे, शरीराचा वर्ण बदलणे, अवयव वाकणे आहे, ती जरा होय. तसेच आयुष्याचा ऱ्हास होणे, पूर्णपणे ऱ्हास होणे, इंद्रियांची हानी होणे, इंद्रियांचा नाश होणे, इंद्रियांचे परिपक्व होणे, याला "जरा" म्हणतात. तेथे "मरण" कोणते? मरण म्हणजे त्या त्या प्राणीसमूहातील त्या त्या प्राण्यांचे च्युत होणे, च्युत होण्याची अवस्था, मृत्यू, कालक्रिया, शरीराचा नाश होणे, जीवितेंद्रियाचा उच्छेद होणे, याला "मरण" म्हणतात. अशा प्रकारे, पूर्वी सांगितलेली जरा आणि हे मरण, या दोन्हीला मिळून "जरामरण" म्हणतात. Tattha [Pg.247] andhakāratimisā yathābhūtaṃ appajānanalakkhaṇā avijjā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ ha. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, upacayapunabbhavābhiropanapaccupaṭṭhānā. Te viññāṇassa padaṭṭhānaṃ. Vatthu saviññattilakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, taṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Anekasannissayalakkhaṇaṃ nāmarūpaṃ, taṃ saḷāyatanassa padaṭṭhānaṃ. Indriyavavatthāpanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ, taṃ phassassa padaṭṭhānaṃ. Sannipātalakkhaṇo phasso, so vedanāya padaṭṭhānaṃ. Anubhavanalakkhaṇā vedanā, sā taṇhāya padaṭṭhānaṃ. Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, sā upādānassa padaṭṭhānaṃ. Ādānaparihananalakkhaṇaṃ upādānaṃ, taṃ bhavassa padaṭṭhānaṃ. Nānāgativikkhepalakkhaṇo bhavo, so jātiyā padaṭṭhānaṃ. Khandhānaṃ pātubhāvalakkhaṇā jāti, sā jarāya padaṭṭhānaṃ. Upanayaparipākalakkhaṇā jarā, sā maraṇassa padaṭṭhānaṃ. Āyukkhayajīvitauparodhalakkhaṇaṃ maraṇaṃ, taṃ dukkhassa padaṭṭhānaṃ. Kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, taṃ domanassassa padaṭṭhānaṃ. Cittasampīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, taṃ sokassa padaṭṭhānaṃ. Socanalakkhaṇo soko, so paridevassa padaṭṭhānaṃ. Vacīnicchāraṇalakkhaṇo paridevo, so upāyāsassa padaṭṭhānaṃ. Ye āyāsā te upāyāsā. तेथे, अंधकारमय मोहाने युक्त असणारी, गोष्टी जशा आहेत तशा न जाणण्याचे लक्षण असणारी "अविद्या" ही संस्कारांचे आसन्नकारण आहे. अभिसंस्कार करण्याचे लक्षण असणारे "संस्कार" हे पुनर्जन्माच्या प्रक्रियेत प्रवृत्त होण्याचे लक्षण असणारे आहेत. ते विज्ञानाचे आसन्नकारण आहेत. वस्तूचे ज्ञान करून घेण्याचे लक्षण असणारे "विज्ञान" हे नामरूपाचे आसन्नकारण आहे. अनेक आश्रयांचे लक्षण असणारे "नामरूप" हे षळायतनाचे आसन्नकारण आहे. इंद्रियांचे व्यवस्थापन करण्याचे लक्षण असणारे "षळायतन" हे स्पर्शाचे आसन्नकारण आहे. संनिपाताचे लक्षण असणारा "स्पर्श" हा वेदनेचे आसन्नकारण आहे. अनुभव घेण्याचे लक्षण असणारी "वेदना" ही तृष्णेचे आसन्नकारण आहे. आसक्तीचे लक्षण असणारी "तृष्णा" ही उपादानाचे आसन्नकारण आहे. घट्ट पकडून ठेवण्याचे लक्षण असणारे "उपादान" हे भवाचे आसन्नकारण आहे. विविध गतींमध्ये फेकण्याचे लक्षण असणारा "भव" हा जातीचे आसन्नकारण आहे. स्कंधांच्या प्रादुर्भावाचे लक्षण असणारी "जाती" ही जरेचे आसन्नकारण आहे. विनाशाकडे नेण्याचे आणि परिपक्वतेचे लक्षण असणारी "जरा" ही मरणाचे आसन्नकारण आहे. आयुष्याचा क्षय आणि जीवितेंद्रियाचा निरोध करण्याचे लक्षण असणारे "मरण" हे दुःखाचे आसन्नकारण आहे. शरीराला पीडा देण्याचे लक्षण असणारे "दुःख" हे दोमनस्याचे आसन्नकारण आहे. चित्ताला पीडा देण्याचे लक्षण असणारे "दोमनस्य" हे शोकाचे आसन्नकारण आहे. शोक करण्याचे लक्षण असणारा "शोक" हा परिदेवाचे आसन्नकारण आहे. वाणीद्वारे विलाप करण्याचे लक्षण असणारा "परिदेव" हा उपायासाचे आसन्नकारण आहे. जे आयास आहेत, तेच उपायास होत. Nava padāni yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati. Katamāni nava padāni? Dve mūlakilesā, tīṇi akusalamūlāni, cattāro vipallāsā. Tattha dve mūlakilesā avijjā ca bhavataṇhā ca, tīṇi akusalamūlāni lobho doso moho ca. Cattāro vipallāsā – ‘‘anicce nicca’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘dukkhe sukha’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘anattani attā’’ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘asubhe subha’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso. नऊ पदे अशी आहेत, ज्यांच्यामध्ये सर्व अकुशल पक्ष समाविष्ट आणि एकत्रित होतो. ती नऊ पदे कोणती? दोन मूळ क्लेश, तीन अकुशल मुळे आणि चार विपर्यास. तेथे दोन मूळ क्लेश म्हणजे अविद्या आणि भवतृष्णा हे होत; तीन अकुशल मुळे म्हणजे लोभ, द्वेष आणि मोह हे होत. चार विपर्यास म्हणजे – "अनित्याला नित्य मानणे" हा संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास; "दुःखाला सुख मानणे" हा संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास; "अनात्म्याला आत्मा मानणे" हा संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास; "अशुभाला शुभ मानणे" हा संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास. 63. Tattha avijjā nāma catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṃ aññāṇaṃ, ayaṃ avijjā. Bhavataṇhā nāma yo bhavesu rāgo sārāgo icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṃ apariccāgo, ayaṃ bhavataṇhā. ६३. तेथे "अविद्या" म्हणजे चार आर्यसत्यांविषयी जसे आहे तसे न जाणणे होय, याला अविद्या म्हणतात. "भवतृष्णा" म्हणजे भवांमध्ये असणारा जो राग, तीव्र राग, इच्छा, मूर्च्छा, प्रार्थना, नंदी, अध्यवसान आणि अपरित्याग आहे, याला भवतृष्णा म्हणतात. Tattha katamo lobho akusalamūlaṃ? तेथे "लोभ" हे अकुशल मूळ कोणते? Lobho nāma so tesu tesu paravatthūsu paradabbesu paraṭṭhānesu parasāpateyyesu parapariggahitesu [Pg.248] lobho lubbhanā icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṃ apariccāgo, ayaṃ lobho akusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Lobho lobhajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca, tathā yathā taṃsampayuttānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. "लोभ" म्हणजे त्या त्या परक्या वस्तूंवर, परक्या द्रव्यांवर, परक्या स्थानांवर, परक्या संपत्तीवर आणि इतरांनी ग्रहण केलेल्या गोष्टींवर असणारा लोभ, लुब्धता, इच्छा, मूर्च्छा, प्रार्थना, नंदी, अध्यवसान आणि अपरित्याग होय; याला लोभ हे अकुशल मूळ म्हणतात. हे कशाचे मूळ आहे? लोभ हा लोभापासून उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म यांचे मूळ आहे, तसेच त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या चित्त आणि चैतसिक धर्मांचे मूळ आहे. Tattha katamo doso akusalamūlaṃ? तेथे "द्वेष" हे अकुशल मूळ कोणते? So sattesu āghāto akkhanti appaccayo byāpādo padoso anatthakāmatā cetaso paṭighāto, ayaṃ doso akusalamūlaṃ. प्राण्यांविषयी असणारा जो आघात, अक्षमा, अप्रत्यय, व्यापाद, प्रद्वेष, अनर्थ करण्याची इच्छा आणि चित्ताचा प्रतिघात आहे, याला द्वेष हे अकुशल मूळ म्हणतात. Kassetaṃ mūlaṃ? हे कशाचे मूळ आहे? Dosajassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa sampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. हे द्वेषापासून उत्पन्न होणाऱ्या कायकर्म, वचीकर्म, मनोकर्म आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या चित्त व चैतसिक धर्मांचे मूळ आहे. Tattha katamo moho akusalamūlaṃ? तेथे "मोह" हे अकुशल मूळ कोणते? Yaṃ catūsu ariyasaccesu anabhisamayo asampajjaggāho appaṭivedho moho muyhanā sammoho sammuyhanā avijjā tamo andhakāro āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ acchadanaṃ apasacchāgamanaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, ayaṃ moho akusalamūlaṃ. चार आर्यसत्यांविषयी जे अनभिसमय, असंप्रग्रह, अप्रतिवेध, मोह, संमोह, अविद्या, तम, अंधकार, आवरण, नीवरण, छादन, वाईट आच्छादन आणि कुशल धर्मांपासून दूर जाणे आहे, याला मोह हे अकुशल मूळ म्हणतात. Kassetaṃ mūlaṃ? हे कशाचे मूळ आहे? Mohajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca taṃsampayuttakānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. हे मोहापासून उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल कायकर्म, वचीकर्म, मनोकर्म आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या चित्त व चैतसिक धर्मांचे मूळ आहे. Tattha vipallāsā jānitabbā, vipallāsānaṃ vatthu jānitabbaṃ. Yaṃ vipallāsaṃ siyā, taṃ jānitabbaṃ. Tattha eko vipallāso tīṇi vipallāsāni cattāri vipallāsavatthūni. Katamo eko vipallāso ca, yena paṭipakkhena vipallāsitaṃ gaṇhāti? तेथे विपर्यास जाणले पाहिजेत, विपर्यासांचे विषय जाणले पाहिजेत. जो विपर्यास असू शकतो, तो जाणला पाहिजे. तेथे एक विपर्यास, तीन विपर्यास आणि चार विपर्यास-वस्तू आहेत. तो एक विपर्यास कोणता आहे, ज्याच्याद्वारे मनुष्य प्रतिपक्षाने विपर्यस्त गोष्टी ग्रहण करतो? ‘‘Anicce nicca’’nti, ‘‘dukkhe sukha’’nti, ‘‘anattani attā’’ti, ‘‘asubhe subha’’nti, ayaṃ eko vipallāso. "अनित्याला नित्य मानणे", "दुःखाला सुख मानणे", "अनात्म्याला आत्मा मानणे", "अशुभाला शुभ मानणे", हा एक विपर्यास आहे. Katamāni cattāri vipallāsavatthūni? चार विपल्लासवस्तू (विपर्यास-वस्तू) कोणत्या आहेत? Kāyo vedanā cittaṃ dhammā ca. Imāni cattāri vipallāsavatthūni. काया (शरीर), वेदना, चित्त आणि धम्म. या चार विपल्लासवस्तू आहेत. Katamāni tīṇi vipallāsāni? तीन विपल्लास (विपर्यास) कोणते आहेत? Saññā cittaṃ diṭṭhi ca. Imāni tīṇi vipallāsāni. सञ्ञा (संज्ञा), चित्त आणि दिट्ठि (दृष्टी). हे तीन विपल्लास आहेत. Tattha manāpike vatthumhi indriyavatthe vaṇṇāyatane vā yo nimittassa uggāho, ayaṃ saññāvipallāso. Tattha viparītacittassa vatthumhi sati viññatti, ayaṃ cittavipallāso. Tattha viparītacittassa tamhi rūpe ‘‘asubhe subha’’nti yā khanti ruci upekkhanā nicchayo diṭṭhi nidassanaṃ santīraṇā, ayaṃ diṭṭhivipallāso. Tattha vatthubhedena kāyesu dvādasa vipallāsā bhavanti. Tayo [Pg.249] kāye tayo vedanāya tayo citte tayo dhamme, cattāro saññāvipallāsā cattāro cittavipallāsā cattāro diṭṭhivipallāsā, āyatanūpacayato cakkhuviññāṇasaññāsamaṅgissa rūpesu dvādasa vipallāsā yāva mano saññāsamaṅgissa, dhammesu dvādasa vipallāsā cha dvādasakā cattāri vipallāsā bhavanti. Ārammaṇanānattato hi aparimitasaṅkheyyānaṃ sattānaṃ aparimitamasaṅkheyyā vipallāsā bhavanti hīnukkaṭṭhamajjhimatāya. तेथे, प्रिय वाटणाऱ्या वस्तूमध्ये, इंद्रियांच्या विषयात किंवा वर्णाच्या आयतनात (रूपात) जो निमित्ताचा (चिन्हाचा) चुकीचा स्वीकार होतो, तो 'सञ्ञा-विपल्लास' (संज्ञा-विपर्यास) होय. तेथे, विपरीत चित्त असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत, वस्तू असताना जी विञ्ञत्ति (जाणीव) होते, तो 'चित्त-विपल्लास' होय. तेथे, विपरीत चित्त असलेल्या व्यक्तीची त्या अशुभाच्या रूपात 'हे शुभ आहे' अशी जी स्वीकृती (खन्ति), आवड (रुचि), उपेक्षा (पेक्खना), निश्चय, दृष्टी (दिट्ठि), दर्शन (निदस्सन) आणि मीमांसा (सन्तीरणा) असते, तो 'दिट्ठि-विपल्लास' (दृष्टी-विपर्यास) होय. तेथे, वस्तूच्या भेदाने काया इत्यादींमध्ये बारा विपल्लास होतात. तीन कायेमध्ये, तीन वेदनेमध्ये, तीन चित्तामध्ये आणि तीन धम्मामध्ये; चार सञ्ञा-विपल्लास, चार चित्त-विपल्लास आणि चार दिट्ठि-विपल्लास होतात. आयतन उपचयाच्या दृष्टीने, चक्षु-विञ्ञाण-सञ्ञायुक्त व्यक्तीच्या रूपांमध्ये बारा विपल्लास होतात, आणि मनो-सञ्ञायुक्त व्यक्तीच्या धम्मांमध्ये बारा विपल्लास होतात. अशा प्रकारे सहा प्रकारचे बारा आणि चार विपल्लास होतात. कारण, आलंबनाच्या (विषयांच्या) विविधतेमुळे आणि हीन, मध्यम व उत्कृष्ट अशा अवस्थांमुळे अपरिमित आणि असंख्य प्राण्यांचे अपरिमित व असंख्य विपल्लास होतात. 64. Tattha pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni bhavanti. Yo rūpakkhandho, so kāyo attabhāvavatthu. Yo vedanākkhandho, so vedanā attabhāvavatthu. Yo saññākkhandho ca saṅkhārakkhandho ca, te dhammā attabhāvavatthu. Yo viññāṇakkhandho, so cittaṃ attabhāvavatthu. Iti pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni. Tattha kāye ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso bhavati. Evaṃ vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu ca attavipallāso bhavati. Tattha catunnaṃ vipallāsānaṃ samugghātanatthaṃ bhagavā cattāro satipaṭṭhāne deseti paññapeti kāye kāyānupassī viharato ‘‘asubhe subha’’nti vipallāsaṃ samugghāteti, evaṃ vedanāsu, citte, dhammesu ca kātabbaṃ. ६४. तेथे, पाच स्कंध हे चार आत्मभाव-वस्तू (अत्तभाववत्थु) होतात. जो रूपस्कंध आहे, ती काया आत्मभाव-वस्तू आहे. जो वेदनास्कंध आहे, ती वेदना आत्मभाव-वस्तू आहे. जो सञ्ञास्कंध आणि संखारास्कंध आहे, ते धम्म आत्मभाव-वस्तू आहेत. जो विञ्ञाणस्कंध आहे, ते चित्त आत्मभाव-वस्तू आहे. अशा प्रकारे पाच स्कंध हे चार आत्मभाव-वस्तू आहेत. तेथे, कायेमध्ये 'अशुभात शुभ' असा विपल्लास होतो. त्याचप्रमाणे वेदनांमध्ये... चित्तामध्ये... आणि धम्मांमध्ये 'आत्म-विपल्लास' (अत्त-विपल्लास) होतो. तेथे, या चार विपल्लासांचे समूळ उच्चाटन करण्यासाठी भगवंतांनी चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) उपदेशिले आहेत व प्रज्ञापित केले आहेत. कायेमध्ये कायानुपस्सी (कायेचे सतत दर्शन घेणारा) होऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीचा 'अशुभात शुभ' हा विपल्लास नष्ट होतो. याचप्रमाणे वेदना, चित्त आणि धम्मांच्या बाबतीतही करावे. Tattha andhakāratimisā appaṭivedhalakkhaṇā avijjā, tassā vipallāsapadaṭṭhānaṃ. Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, tassā piyarūpasātarūpaṃ padaṭṭhānaṃ. Attāsayavañcanālakkhaṇo lobho, tassa adinnādānaṃ padaṭṭhānaṃ. Idha vivādalakkhaṇo doso, tassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṃ. Vatthuvippaṭipattilakkhaṇo moho, tassa micchāpaṭipatti padaṭṭhānaṃ. Saṅkhatānaṃ dhammānaṃ avināsaggahaṇalakkhaṇā niccasaññā, tassā sabbasaṅkhārā padaṭṭhānaṃ. Sāsavaphassopagamanalakkhaṇā sukhasaññā, tassā mamaṅkāro padaṭṭhānaṃ. Dhammesu upagamanalakkhaṇā attasaññā, tassā ahaṅkāro padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇasaṅgahaṇalakkhaṇā subhasaññā, tassā indriyaasaṃvaro padaṭṭhānaṃ. Etehi navahi padehi uddiṭṭhehi sabbo akusalapakkho niddiṭṭho bhavati, so ca kho bahussutena sakkā jānituṃ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttena. तेथे, अंधकारमय आणि अज्ञानाचे लक्षण असलेली 'अविज्जा' (अविद्या) आहे; तिचे जवळचे कारण (पदट्ठान) विपल्लास आहे. आसक्तीचे लक्षण असलेली 'तण्हा' (तृष्णा) आहे; तिचे जवळचे कारण प्रिय रूप आणि मधुर रूप (पियरूप-सातरूप) आहे. स्वतःच्या इच्छेने फसवणूक करण्याचे लक्षण असलेला 'लोभ' आहे; त्याचे जवळचे कारण अदित्नादान (चोरी) आहे. या जगात वादाचे लक्षण असलेला 'दोस' (द्वेष) आहे; त्याचे जवळचे कारण पाणातिपात (प्राणघात) आहे. वस्तूच्या विपरीत आकलनाचे लक्षण असलेला 'मोह' आहे; त्याचे जवळचे कारण मिच्छापटिपत्ती (मिथ्या आचरण) आहे. संस्कृत (संस्कारित) धम्मांना अविनाशी मानण्याचे लक्षण असलेली 'निच्चसञ्ञा' (नित्य-संज्ञा) आहे; तिचे जवळचे कारण सर्व संखारे (संस्कार) आहेत. आसवयुक्त स्पर्शाच्या प्राप्तीचे लक्षण असलेली 'सुखसञ्ञा' आहे; तिचे जवळचे कारण 'ममंकार' (माझेपणा) आहे. धम्मांमध्ये आत्मभावाने प्रवृत्त होण्याचे लक्षण असलेली 'अत्तसञ्ञा' (आत्म-संज्ञा) आहे; तिचे जवळचे कारण 'अहंकार' (मीपणा) आहे. वर्णाच्या (रूपाच्या) ग्रहणाचे लक्षण असलेली 'सुभसञ्ञा' (शुभ-संज्ञा) आहे; तिचे जवळचे कारण इंद्रिय-असंवर (इंद्रियांवर ताबा न ठेवणे) आहे. या निर्दिष्ट केलेल्या नऊ पदांद्वारे संपूर्ण अकुशल पक्ष दर्शविला गेला आहे, आणि तो केवळ वयोवृद्ध व बहुश्रुत व्यक्तीच जाणू शकते, अल्पश्रुत नाही; प्रज्ञावान व्यक्तीच जाणू शकते, मंदबुद्धी नाही; आणि युक्त (प्रयत्नशील) व्यक्तीच जाणू शकते, अयुक्त नाही. Nava [Pg.250] padāni kusalāni yattha sabbo kusalapakkho saṅgaho samosaraṇaṃ gacchanti. Katamāni nava padāni? Samatho vipassanā alobho adoso amoho aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā asubhasaññā ca. नऊ कुशल पदे अशी आहेत, ज्यांच्यामध्ये संपूर्ण कुशल पक्ष समाविष्ट होतो आणि एकत्र येतो. ती नऊ पदे कोणती आहेत? समथ (शम), विपस्सना (विपश्यना), अलोभ, अदोस (अद्वेष), अमोह, अनिच्चसञ्ञा (अनित्य-संज्ञा), दुक्खसञ्ञा (दुःख-संज्ञा), अनत्तसञ्ञा (अनात्म-संज्ञा) आणि असुभसञ्ञा (अशुभ-संज्ञा). Tattha katamo samatho? Yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti ṭhānaṃ paṭṭhānaṃ upaṭṭhānaṃ samādhi samādhānaṃ avikkhepo avippaṭisāro vūpasamo mānaso ekaggaṃ cittassa, ayaṃ samatho. तेथे, समथ म्हणजे काय? चित्ताची जी स्थिती (स्थिरता), संस्थिती (उत्कृष्ट स्थिरता), अवस्थिती (दृढ स्थिरता), स्थान, प्रस्थान, उपस्थान, समाधी, समाधान, अविक्षेप (एकाग्रता), अविप्रतिसार (प्रसन्नता), मनाचा उपशम (शांतता) आणि चित्ताची एकाग्रता आहे, याला 'समथ' म्हणतात. Tattha katamā vipassanā? Khandhesu vā dhātūsu vā āyatanesu vā nāmarūpesu vā paṭiccasamuppādesu vā paṭiccasamuppannesu vā dhammesu dukkhesu vā samudayesu vā nirodhe vā magge vā kusalākusalesu vā dhammesu sāvajjaanavajjesu vā kaṇhasukkesu vā sevitabbaasevitabbesu vā so yathābhūtaṃ vicayo pavicayo vīmaṃsā paravīmaṃsā gāhanā aggāhanā pariggāhanā cittena paricitanā tulanā upaparikkhā ñāṇaṃ vijjā vā cakkhu buddhi medhā paññā obhāso āloko ābhā pabhā khaggo nārāco dhammavicayasambojjhaṅgo sammādiṭṭhi maggaṅgaṃ, ayaṃ vipassanā. Tenesā vipassanā iti vuccati vividhā vā esā vipassanāti, tasmā esā vipassanāti vuccati. Dvidhā cesā hi vipassanā dhammavipassanāti vuccati, dvidhā imāya passati subhañca asubhañca kaṇhañca sukkañca sevitabbañca asevitabbañca kammañca vipākañca bandhañca vimokkhañca ācayañca apacayañca pavattiñca nivattiñca saṃkilesañca vodānañca, evaṃ vipassanāti vuccati. Atha vā viiti upasaggo passanāti attho tasmā vipassanāti vuccate, ayaṃ vipassanā. तेथे, विपस्सना म्हणजे काय? स्कंधांमध्ये, धातूंमध्ये, आयतनांमध्ये, नाम-रूपांमध्ये, पटिच्चसमुप्पादांमध्ये (प्रतीत्यसमुत्पाद), पटिच्चसमुप्पन्न (प्रतीत्यसमुत्पन्न) धम्मांमध्ये, दुःखात, समुदयात, निरोधात, मार्गात, कुशल-अकुशल धम्मांमध्ये, सावद्य-अनवद्य (दोषयुक्त व दोषरहित) धम्मांमध्ये, कृष्ण-शुक्ल (पाप व पुण्य) धम्मांमध्ये किंवा सेव्य-असेव्य (सेवन करण्यायोग्य व न करण्यायोग्य) धम्मांमध्ये; त्यांचे यथाभूत (जसे आहे तसे) जे विचय (शोध), प्रविचय (विशेष शोध), वीमंसा (मीमांसा), परवीमंसा (उत्कृष्ट मीमांसा), ग्रहण, प्रग्रहण, परिग्रहण, चित्ताने केलेले चिंतन, तुलना, उपपरीक्षा, ज्ञान, विद्या, चक्षु (ज्ञानचक्षु), बुद्धी, मेधा, प्रज्ञा, ओभास (प्रकाश), आलोक, आभा, प्रभा, खग्ग (प्रज्ञारूपी तलवार), नाराच (प्रज्ञारूपी बाण), धम्मविचय-संबोज्झंग आणि सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) हे मग्गंग (मार्गांग) आहे, याला 'विपस्सना' म्हणतात. म्हणून याला 'विपस्सना' असे म्हटले जाते. किंवा ही विविध प्रकारची आहे म्हणून तिला 'विपस्सना' म्हटले जाते. आणि ही विपस्सना दोन प्रकारची असल्याने तिला 'धम्म-विपस्सना' असेही म्हटले जाते. या विपस्सनेद्वारे मनुष्य दोन प्रकारच्या गोष्टी पाहतो: शुभ आणि अशुभ, कृष्ण आणि शुक्ल, सेव्य आणि असेव्य, कर्म आणि विपाक, बंध आणि विमोक्ष, आचय (संचय) आणि अपचय (क्षय), प्रवृत्ती आणि निवृत्ती, संकिलेस (क्लेशयुक्तता) आणि वोदान (शुद्धता); म्हणून याला 'विपस्सना' म्हटले जाते. अथवा, 'वि' हा उपसर्ग आहे आणि 'पस्सना' (पाहणे) हा त्याचा अर्थ आहे, म्हणून याला 'विपस्सना' म्हटले जाते. ही विपस्सना होय. 65. Tattha dve rogā sattānaṃ avijjā ca bhavataṇhā ca, etesaṃ dvinnaṃ rogānaṃ nighātāya bhagavatā dve bhesajjāni vuttāni samatho ca vipassanā ca. Imāni dve bhesajjāni paṭisevento dve aroge sacchikaroti rāgavirāgaṃ cetovimuttiṃ avijjāvirāgañca paññāvimuttiṃ. Tattha taṇhārogassa samatho bhesajjaṃ, rāgavirāgā cetovimutti arogaṃ. Avijjārogassa vipassanābhesajjaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti arogaṃ. Evañhi bhagavā cāha, ‘‘dve dhammā pariññeyyā nāmañca rūpañca, dve dhammā pahātabbā avijjā ca bhavataṇhā ca, dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā [Pg.251] ca, dve dhammā sacchikātabbā vijjā ca vimutti cā’’ti. Tattha samathaṃ bhāvento rūpaṃ parijānāti, rūpaṃ parijānanto taṇhaṃ pajahati, taṇhaṃ pajahanto rāgavirāgā cetovimuttiṃ sacchikaroti, vipassanaṃ bhāvento nāmaṃ parijānāti, nāmaṃ parijānanto avijjaṃ pajahati, avijjaṃ pajahanto avijjāvirāgā paññāvimuttiṃ sacchikaroti. Yadā bhikkhuno dve dhammā pariññātā bhavanti nāmañca rūpañca, tathāssa dve dhammā pahīnā bhavanti avijjā ca bhavataṇhā ca. Dve dhammā bhāvitā bhavanti samatho ca vipassanā ca, dve dhammā sacchikātabbā bhavanti vijjā ca vimutti ca. Ettāvatā bhikkhu katakicco bhavati. Esā sopādisesā nibbānadhātu. Tassa āyupariyādānā jīvitindriyassa uparodhā idañca dukkhaṃ nirujjhati, aññañca dukkhaṃ na uppajjati. Tattha yo imesaṃ khandhānaṃ dhātuāyatanānaṃ nirodho vūpasamo aññesañca khandhadhātuāyatanānaṃ appaṭisandhi apātubhāvo, ayaṃ anupādisesā nibbānadhātu. ६५. त्यामध्ये प्राण्यांचे दोन रोग आहेत - अविद्या आणि भवतण्हा (भवतृष्णा). या दोन रोगांच्या विनाशासाठी भगवंतांनी दोन औषधे सांगितली आहेत - समथ आणि विपश्यना. या दोन औषधांचे सेवन करणारा मनुष्य दोन आरोग्यांचा (रोगमुक्ततेचा) साक्षात्कार करतो - रागविरागापासून मिळणारी चेतोविमुक्ती आणि अविद्याविरागापासून मिळणारी प्रज्ञाविमुक्ती. त्यामध्ये, तण्हा (तृष्णा) रूपी रोगाचे औषध समथ आहे आणि रागविरागापासून मिळणारी चेतोविमुक्ती हे आरोग्य आहे. अविद्या रूपी रोगाचे औषध विपश्यना आहे आणि अविद्याविरागापासून मिळणारी प्रज्ञाविमुक्ती हे आरोग्य आहे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे: 'दोन धर्म परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्याजोगे) आहेत - नाम आणि रूप; दोन धर्म प्रहातव्य (त्याग करण्याजोगे) आहेत - अविद्या आणि भवतण्हा; दोन धर्म भावितव्य (भावना करण्याजोगे) आहेत - समथ आणि विपश्यना; दोन धर्म साक्षात्कर्तव्य (साक्षात्कार करण्याजोगे) आहेत - विद्या आणि विमुक्ती.' त्यामध्ये, समथाची भावना करणारा रूपाला परिपूर्णपणे जाणतो; रूपाला परिपूर्णपणे जाणत असताना तो तण्हा (तृष्णा) त्याग करतो; तृष्णेचा त्याग करत असताना तो रागविरागामुळे चेतोविमुक्तीचा साक्षात्कार करतो. विपश्यनेची भावना करणारा नामाला परिपूर्णपणे जाणतो; नामाला परिपूर्णपणे जाणत असताना तो अविद्येचा त्याग करतो; अविद्येचा त्याग करत असताना तो अविद्याविरागामुळे प्रज्ञाविमुक्तीचा साक्षात्कार करतो. जेव्हा भिक्खूचे नाम आणि रूप हे दोन धर्म परिज्ञात (पूर्णपणे जाणलेले) होतात, तसेच त्याचे अविद्या आणि भवतण्हा हे दोन धर्म प्रहीण (नष्ट) होतात, समथ आणि विपश्यना हे दोन धर्म भावित (विकसित) होतात, आणि विद्या व विमुक्ती हे दोन धर्म साक्षात्कृत होतात, तेव्हा एवढ्याने भिक्खू कृतकृत्य होतो. ही सोपादिशेष निर्वाणधातू आहे. त्याच्या आयुष्याच्या समाप्तीमुळे आणि जीवितेंद्रियाच्या निरोधाने हे (वर्तमान) दुःख निरुद्ध होते आणि इतर (भविष्यातील) दुःख उत्पन्न होत नाही. त्यामध्ये, या स्कंध, धातू आणि आयतनांचा जो निरोध व उपशम आहे, आणि इतर स्कंध, धातू व आयतनांचे जे अप्रतिसंधी (पुन्हा न जोडणे) आणि अप्रादुर्भाव (प्रकट न होणे) आहे, ही अनुपपादिशेष निर्वाणधातू आहे. Tattha katamaṃ alobho kusalamūlaṃ? Yaṃdhātuko alobho alubbhanā alubbhitattaṃ anicchā apatthanā akantā anajjhosānaṃ. Ayaṃ alobho kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Alobhajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kusalanti vuccati, so tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ tiṇṇaṃ, sammāsaṅkappassa sammāvāyāmassa sammāsamādhissa ca imesaṃ mūlanti, tasmā kusalamūlanti vuccati. त्यामध्ये, अलोभ कुशलमूळ कोणते आहे? जो अलोभ (लोभ नसणे), अलोभन (लोभ न करण्याची प्रवृत्ती), अलोभितत्व (लोभ नसण्याची अवस्था), अनिच्छा (इच्छा नसणे), अप्रार्थना (इच्छा न बाळगणे), अकान्ता (आसक्ती नसणे), अनध्यवसान (आसक्तीचा अभाव) आहे. हे अलोभ कुशलमूळ आहे. हे कशाचे मूळ आहे? अलोभापासून उत्पन्न होणाऱ्या कुशल कायकर्म, वचीकर्म, मनोकर्म आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त चित्त-चेतसिक धर्मांचे हे मूळ आहे. अथवा, आर्य अष्टांगिक मार्गाला 'कुशल' असे म्हटले जाते; तो तीन मार्गांगांचे मूळ आहे. कोणत्या तीन? सम्यक संकल्प, सम्यक व्यायाम आणि सम्यक समाधी; यांचे हे मूळ आहे, म्हणून याला 'कुशलमूळ' असे म्हटले जाते. Tattha katamaṃ adoso kusalamūlaṃ? Yā sattesu vā saṅkhāresu vā anaghāto appaṭighāto abyāpatti abyāpādo adoso mettā mettāyanā atthakāmatā hitakāmatā cetaso pasādo, ayaṃ adoso kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Adosajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa ca imesaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ, tasmā kusalamūlanti vuccati. त्यामध्ये, अद्वेष कुशलमूळ कोणते आहे? प्राण्यांविषयी किंवा संस्कारांविषयी जो अनाघात (पीडा न देणे), अप्रतिघात (क्रोध न करणे), अव्यापत्ती (द्वेषरहितता), अव्यापाद (कल्याणभावना), अद्वेष, मैत्री, मैत्रीभाव, हितकामना, कल्याणकामना आणि चित्ताची प्रसन्नता आहे; हे अद्वेष कुशलमूळ आहे. हे कशाचे मूळ आहे? अद्वेषापासून उत्पन्न होणाऱ्या कुशल कायकर्म, वचीकर्म, मनोकर्म आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त चित्त-चेतसिक धर्मांचे हे मूळ आहे. अथवा, हे तीन मार्गांगांचे मूळ आहे. कोणत्या तीन? सम्यक वाचा, सम्यक कर्मांत आणि सम्यक आजीव; या तीन मार्गांगांचे हे मूळ आहे, म्हणून याला 'कुशलमूळ' असे म्हटले जाते. Tattha katamaṃ amoho kusalamūlaṃ? Yaṃ catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṃ ñāṇadassanaṃ abhisamayo sammā ca paccāgamo paṭivedho amoho asammuyhanā asammoho vijjāpakāso āloko anāvaraṇaṃ [Pg.252] sekkhānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, ayaṃ amoho kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Amohajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā dvinnaṃ maggaṅgānaṃ etaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ dvinnaṃ? Sammādiṭṭhiyā ca sammāsatiyā ca imesaṃ dvinnaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ, tasmā kusalamūlanti vuccati. Evaṃ imesaṃ tīhi kusalamūlehi aṭṭhaṅgiko maggo yojetabbo. त्यामध्ये, अमोह कुशलमूळ कोणते आहे? चार आर्यसत्यांविषयी जे यथाभूत ज्ञानदर्शन, अभिसमय (साक्षात्कार), सम्यक प्रत्यय (बोध), प्रतिवेध (भेदून जाणणे), अमोह (भ्रम नसणे), असंमुह्यता (भ्रमित न होण्याची प्रवृत्ती), असंमोह (भ्रमाचा पूर्ण अभाव), विद्याप्रकाश, आलोक (प्रकाश) आणि शैक्ष (साधना करणाऱ्या) पुद्गलांच्या कुशल धर्मांचे जे अनावरण (अडथळामुक्तता) आहे; हे अमोह कुशलमूळ आहे. हे कशाचे मूळ आहे? अमोहापासून उत्पन्न होणाऱ्या कुशल कायकर्म, वचीकर्म, मनोकर्म आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त चित्त-चेतसिक धर्मांचे हे मूळ आहे. अथवा, हे दोन मार्गांगांचे मूळ आहे. कोणत्या दोन? सम्यक दृष्टी आणि सम्यक स्मृती; या दोन मार्गांगांचे हे मूळ आहे, म्हणून याला 'कुशलमूळ' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, या तीन कुशलमुळांशी अष्टांगिक मार्ग जोडला पाहिजे. 66. Tattha katamā aniccasaññā? ‘‘Sabbe saṅkhārā uppādavayadhammino’’ti ca yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ aniccasaññā. Tassā ko nissando? Aniccasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya aṭṭhasu lokadhammesu cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. ६६. त्यामध्ये, अनित्यसंज्ञा कोणती आहे? 'सर्व संस्कार उत्पन्न होणारे आणि नष्ट होणारे (उत्पाद-व्यय-धर्मी) आहेत' अशी जी संज्ञा (जाणीव), संज्ञान (समजून घेणे), व्यवस्थापन (निश्चिती) आणि उद्ग्रह (ग्रहण करणे) आहे; ही अनित्यसंज्ञा आहे. तिचा परिणाम (निस्यंद) काय आहे? अनित्यसंज्ञेची भावना केली असता, तिचा वारंवार अभ्यास केला असता, आठ लोकधर्मांमध्ये चित्त आसक्त होत नाही, जोडले जात नाही, स्थिर होत नाही; तर उपेक्षा किंवा प्रतिकूलता (विरक्ती) प्रस्थापित होते. हा तिचा परिणाम आहे. Tattha katamā dukkhasaññā? ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ dukkhasaññā. Tassā ko nissando? Dukkhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ālasse saṃpamāde vimhaye ca cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. त्यामध्ये, दुःखसंज्ञा कोणती आहे? 'सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत' अशी जी संज्ञा, संज्ञान, व्यवस्थापन आणि उद्ग्रह आहे; ही दुःखसंज्ञा आहे. तिचा परिणाम काय आहे? दुःखसंज्ञेची भावना केली असता, तिचा वारंवार अभ्यास केला असता, आळस, प्रमाद (दुर्लक्ष) आणि विस्मय (आश्चर्य) यामध्ये चित्त आसक्त होत नाही, जोडले जात नाही, स्थिर होत नाही; तर उपेक्षा किंवा प्रतिकूलता प्रस्थापित होते. हा तिचा परिणाम आहे. Tattha katamā anattasaññā? ‘‘Sabbesu dhammesu anattā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ anattasaññā. Tassā ko nissando, anattasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ahaṅkāro cittaṃ nānusandhati na sandhati, mamaṅkāro na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. त्यामध्ये, अनात्मसंज्ञा कोणती आहे? 'सर्व धर्म अनात्म (आत्मा नसलेले) आहेत' अशी जी संज्ञा, संज्ञान, व्यवस्थापन आणि उद्ग्रह आहे; ही अनात्मसंज्ञा आहे. तिचा परिणाम काय आहे? अनात्मसंज्ञेची भावना केली असता, तिचा वारंवार अभ्यास केला असता, अहंकारामध्ये चित्त आसक्त होत नाही, जोडले जात नाही, आणि ममकार (माझेपणाची भावना) प्रस्थापित होत नाही; तर उपेक्षा किंवा प्रतिकूलता प्रस्थापित होते. हा तिचा परिणाम आहे. Tattha katamā asubhasaññā? ‘‘Satta saṅkhārā asubhā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ asubhasaññā. Tassā ko nissando? Asubhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya subhanimitte cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando. त्यामध्ये, अशुभसंज्ञा कोणती आहे? 'प्राणी आणि संस्कार अशुभ आहेत' अशी जी संज्ञा, संज्ञान, व्यवस्थापन आणि उद्ग्रह आहे; ही अशुभसंज्ञा आहे. तिचा परिणाम काय आहे? अशुभसंज्ञेची भावना केली असता, तिचा वारंवार अभ्यास केला असता, शुभ निमित्तामध्ये चित्त आसक्त होत नाही, जोडले जात नाही, स्थिर होत नाही; तर उपेक्षा किंवा प्रतिकूलता प्रस्थापित होते. हा तिचा परिणाम आहे. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ pariññā bhagavatā desitā, yo tattha asubhasaññā rūpakkhandhassa pariññattaṃ, dukkhasaññā vedanākkhandhassa pariññattaṃ, anattasaññā saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa pariññattaṃ, aniccasaññā viññāṇakkhandhassa pariññattaṃ. Tattha samathena taṇhaṃ samugghāteti, vipassanā avijjaṃ [Pg.253] samugghāteti, adosena dosaṃ samugghāteti, amohena mohaṃ samugghāteti, aniccasaññāya niccasaññaṃ samugghāteti, dukkhasaññāya sukhasaññaṃ samugghāteti, anattasaññāya attasaññaṃ samugghāteti, asubhasaññāya subhasaññaṃ samugghāteti. त्या उपदेशात, पाच स्कंधांचे परिज्ञान भगवंतांनी उपदेशिले आहे. त्यामध्ये, अशुभसंज्ञा ही रूपस्कंधाचे परिज्ञान आहे, दुःखसंज्ञा ही वेदनास्कंधाचे परिज्ञान आहे, अनात्मसंज्ञा ही संज्ञास्कंध आणि संस्कारस्कंधाचे परिज्ञान आहे, आणि अनित्यसंज्ञा ही विज्ञानस्कंधाचे परिज्ञान आहे. त्यामध्ये, शमथाने तृष्णेचा समूच्छेद करतो, विपश्यनेने अविद्येचा समूच्छेद करतो, अद्वेषाने द्वेषाचा समूच्छेद करतो, अमोहाने मोहाचा समूच्छेद करतो, अनित्यसंज्ञेने नित्यसंज्ञेचा समूच्छेद करतो, दुःखसंज्ञेने सुखसंज्ञेचा समूच्छेद करतो, अनात्मसंज्ञेने आत्मसंज्ञेचा समूच्छेद करतो, आणि अशुभसंज्ञेने शुभसंज्ञेचा समूच्छेद करतो. Cittavikkhepapaṭisaṃharaṇalakkhaṇo samatho, tassa jhānāni padaṭṭhānaṃ. Sabbadhammaṃ yathābhūtaṃ paṭivedhalakkhaṇā vipassanā, tassā sabbaneyyaṃ padaṭṭhānaṃ. Icchāpaṭisaṃharaṇalakkhaṇo alobho, tassa adinnādānā veramaṇī padaṭṭhānaṃ. Abyāpādalakkhaṇo adoso, tassa pāṇātipātā veramaṇī padaṭṭhānaṃ. Vatthuappaṭihatalakkhaṇo amoho, tassa sammāpaṭipatti padaṭṭhānaṃ. Saṅkhatānaṃ dhammānaṃ vināsaggahaṇalakkhaṇā aniccasaññā, tassā udayabbayo padaṭṭhānaṃ. Sāsavaphassasañjānanalakkhaṇā dukkhasaññā, tassā vedanā padaṭṭhānaṃ. Sabbadhammaanupagamanalakkhaṇā anattasaññā, tassā dhammasaññā padaṭṭhānaṃ. Vinīlakavipubbakauddhumātakasamuggahaṇalakkhaṇā asubhasaññā, tassā nibbidā padaṭṭhānaṃ. Imesu navasu padesu upadiṭṭhesu sabbo kusalapakkho upadiṭṭho bhavati, so ca bahussutena sakkā jānituṃ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttenāti. चित्ताचा विक्षेप दूर करणे हे लक्षण असलेला शमथ आहे, ध्यान हे त्याचे निकटचे कारण आहे. सर्व धर्मांचे यथार्थ प्रतिवेध (भेदून जाणणे) करणे हे लक्षण असलेली विपश्यना आहे, सर्व ज्ञेय हे तिचे निकटचे कारण आहे. इच्छेचा निरोध करणे हे लक्षण असलेला अलोभ आहे, अदत्तादानापासून (चोरीपासून) विरती हे त्याचे निकटचे कारण आहे. अव्यापाद (द्वेषरहितता) हे लक्षण असलेला अद्वेष आहे, प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरती हे त्याचे निकटचे कारण आहे. वस्तूच्या स्वरूपात अडथळा न येणे हे लक्षण असलेला अमोह आहे, सम्यक् प्रतिपत्ती हे त्याचे निकटचे कारण आहे. संस्कृत धर्मांच्या विनाशाचे ग्रहण करणे हे लक्षण असलेली अनित्यसंज्ञा आहे, उदय आणि व्यय हे तिचे निकटचे कारण आहे. सास्रव स्पर्शाचे ज्ञान करून घेणे हे लक्षण असलेली दुःखसंज्ञा आहे, वेदना हे तिचे निकटचे कारण आहे. सर्व धर्मांमध्ये आत्मभावाचा अभाव हे लक्षण असलेली अनात्मसंज्ञा आहे, धर्मसंज्ञा हे तिचे निकटचे कारण आहे. विनीलक, विपुब्बक आणि उद्धुमातक शव यांचे अशुभरूपाने ग्रहण करणे हे लक्षण असलेली अशुभसंज्ञा आहे, निर्वेद हे तिचे निकटचे कारण आहे. या नऊ पदांचा उपदेश केला असता, संपूर्ण कुशलपक्ष उपदिष्ट होतो. आणि तो बहुश्रुताला जाणणे शक्य आहे, अल्पश्रुताला नाही; प्रज्ञावानाला शक्य आहे, दुष्प्रज्ञावानाला नाही; युक्त (प्रयत्नशील) व्यक्तीला शक्य आहे, अयुक्त व्यक्तीला नाही. 67. Tattha niccasaññādhimuttassa aparāparaṃ cittaṃ paṇāmento satimapaccavekkhato aniccasaññā na upaṭṭhāti, pañcasu kāmaguṇesu sukhassādādhimuttassa iriyāpathassa agatimapaccavekkhato dukkhasaññā na upaṭṭhāti, khandhadhātuāyatanesu attādhimuttassa nānādhātuanekadhātuvinibbhogamapaccavekkhato anattasaññā na upaṭṭhāti, vaṇṇasaṇṭhānābhiratassa kāye subhādhimuttassa ca vippaṭicchannā asubhasaññā na upaṭṭhāti. ६७. त्यामध्ये, नित्यसंज्ञेकडे कल असलेल्या व्यक्तीला, चित्ताला इकडेतिकडे वळवताना, स्मृतीचा अभाव असल्यामुळे आणि प्रत्यवेक्षण न केल्यामुळे अनित्यसंज्ञा उपस्थित होत नाही. पाच कामगुणांमध्ये सुखाच्या आस्वादाकडे कल असलेल्या व्यक्तीला, इरियापथाच्या (हालचालींच्या) अनित्यतेचे प्रत्यवेक्षण न केल्यामुळे दुःखसंज्ञा उपस्थित होत नाही. स्कंध, धातू आणि आयतनांमध्ये आत्मभावाकडे कल असलेल्या व्यक्तीला, विविध धातू आणि अनेक धातूंच्या विश्लेषणाचे प्रत्यवेक्षण न केल्यामुळे अनात्मसंज्ञा उपस्थित होत नाही. शरीराच्या वर्ण आणि आकारावर रममाण झालेल्या आणि शरीराला शुभ मानणाऱ्या व्यक्तीला, विपरीत स्वरूपामुळे अशुभसंज्ञा उपस्थित होत नाही. Avippaṭisāralakkhaṇā saddhā, saddahanā paccupaṭṭhānaṃ. Tassa cattāri sotāpattiyaṅgāni padaṭṭhānaṃ. Evañhi vuttaṃ bhagavatā saddhindriyaṃ bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu sotāpattiyaṅgesu kusalesu dhammesu. पश्चात्तापरहितता हे लक्षण असलेली श्रद्धा आहे, विश्वास ठेवणे हे तिचे प्रकटीकरण आहे. स्रोतापत्तीची चार अंगे हे तिचे निकटचे कारण आहे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, श्रद्धेंद्रिय कोठे पाहावे? चार स्रोतापत्ती अंगांमध्ये, जे कुशल धर्म आहेत, तेथे पाहावे.' Sūrāapaṭikkhepanalakkhaṇaṃ vīriyindriyaṃ, vīriyindriyārambho paccupaṭṭhānaṃ. Tassa atītā cattāro sammappadhānā padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā vīriyindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu sammappadhānesu. शौर्य आणि मागे न हटणे हे लक्षण असलेले वीर्येंद्रिय आहे, वीर्याचा आरंभ हे त्याचे प्रकटीकरण आहे. चार सम्यक्प्रधान हे त्याचे निकटचे कारण आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, वीर्येंद्रिय कोठे पाहावे? चार सम्यक्प्रधानांमध्ये पाहावे.' Sati [Pg.254] saraṇalakkhaṇā, asammohapaccupaṭṭhānā. Tassa atītā cattāro satipaṭṭhānā padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā satindriyaṃ bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu satipaṭṭhānesu. स्मरण करणे हे लक्षण असलेली स्मृती आहे, असंमोह (भ्रमरहितता) हे तिचे प्रकटीकरण आहे. चार स्मृतिप्रस्थान हे तिचे निकटचे कारण आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, स्मृतींद्रिय कोठे पाहावे? चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये पाहावे.' Ekaggalakkhaṇo samādhi, avikkhepapaccupaṭṭhāno, tassa cattāri ñāṇāni padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā samādhindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu jhānesu. एकाग्रता हे लक्षण असलेला समाधी आहे, अविक्षेप हे त्याचे प्रकटीकरण आहे. चार ज्ञाने हे त्याचे निकटचे कारण आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, समाधींद्रिय कोठे पाहावे? चार ध्यानांमध्ये पाहावे.' Pajānanalakkhaṇā paññā, bhūtatthasantīraṇā paccupaṭṭhānā, tassa cattāri ariyasaccāni padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā paññindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu ariyasaccesu. विशेष रूपाने जाणणे हे लक्षण असलेली प्रज्ञा आहे, यथार्थ स्वरूपाचे परीक्षण करणे हे तिचे प्रकटीकरण आहे. चार आर्यसत्ये हे तिचे निकटचे कारण आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, प्रज्ञेंद्रिय कोठे पाहावे? चार आर्यसत्यांमध्ये पाहावे.' Cattāri cakkāni patirūpadesavāso cakkaṃ, sappurisūpanissayo cakkaṃ, attasammāpaṇidhānaṃ cakkaṃ, pubbe katapuññatā cakkaṃ. Tattha ariyasannissayalakkhaṇo patirūpadesavāso, so sappurisūpanissayassa padaṭṭhānaṃ. Ariyasannissayalakkhaṇo sappurissūpanissayo, so attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṃ. Sammāpaṭipattilakkhaṇaṃ attasammāpaṇidhānaṃ, taṃ puññānaṃ padaṭṭhānaṃ. Kusaladhammopacayalakkhaṇaṃ puññaṃ, taṃ sabbasampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ. चार चक्रे आहेत: प्रतिरूपदेशवास (अनुकूल ठिकाणी राहणे) हे चक्र, सत्पुरुषोपसंश्रय (सत्पुरुषांचा आश्रय घेणे) हे चक्र, आत्मसम्यक्प्रणिधान (स्वतःला योग्य मार्गावर ठेवणे) हे चक्र, आणि पूर्वकृतपुण्यता (पूर्वी केलेले पुण्य असणे) हे चक्र. त्यामध्ये, आर्यांचा आश्रय घेणे हे लक्षण असलेला प्रतिरूपदेशवास आहे, तो सत्पुरुषोपसंश्रयाचे निकटचे कारण आहे. आर्यांचा आश्रय घेणे हे लक्षण असलेला सत्पुरुषोपसंश्रय आहे, तो आत्मसम्यक्प्रणिधानाचे निकटचे कारण आहे. सम्यक् प्रतिपत्ती हे लक्षण केलेले आत्मसम्यक्प्रणिधान आहे, ते पुण्याचे निकटचे कारण आहे. कुशल धर्मांचा संचय करणे हे लक्षण केलेले पुण्य आहे, ते सर्व संपत्तीचे निकटचे कारण आहे. Ekādasasīlamūlakā dhammā sīlavato avippaṭisāro bhavati…pe… so vimuttiñāṇadassanaṃ ‘‘nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānanā. Tattha veramaṇilakkhaṇaṃ sīlaṃ, taṃ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ. Na attānuvādalakkhaṇo avippaṭisāro, so pāmojjassa padaṭṭhānaṃ. Abhippamodanalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ, taṃ pītiyā padaṭṭhānaṃ. Attamanalakkhaṇā pīti, sā passaddhiyā padaṭṭhānaṃ. Kammaniyalakkhaṇā passaddhi, sā sukhassa padaṭṭhānaṃ. Abyāpādalakkhaṇaṃ sukhaṃ, taṃ samādhino padaṭṭhānaṃ. Avikkhepanalakkhaṇo samādhi, so yathābhūtañāṇadassanassa padaṭṭhānaṃ. Aviparītasantīraṇalakkhaṇā paññā, sā nibbidāya padaṭṭhānaṃ anālayanalakkhaṇā nibbidā, sā virāgassa padaṭṭhānaṃ. Asaṃkilesalakkhaṇo virāgo, so vimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Akusaladhammavivekalakkhaṇā vimutti, sā vimuttino vodānassa padaṭṭhānaṃ. शील हे मूळ असलेले अकरा धर्म आहेत. शीलवानाला पश्चात्तापरहितता प्राप्त होते... इत्यादी... तो विमुक्तीचे ज्ञानदर्शन प्राप्त करतो आणि 'या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे जाणतो. त्यामध्ये, विरती हे लक्षण असलेले शील आहे, ते पश्चात्तापरहिततेचे निकटचे कारण आहे. स्वतःवर दोषारोप न करणे हे लक्षण असलेली पश्चात्तापरहितता आहे, ती प्रामोद्याचे निकटचे कारण आहे. अत्यंत आनंदित होणे हे लक्षण असलेले प्रामोद्य आहे, ते प्रीतीचे निकटचे कारण आहे. मन प्रसन्न करणे हे लक्षण असलेली प्रीती आहे, ती प्रश्रब्धीचे निकटचे कारण आहे. कर्मण्यता हे लक्षण असलेली प्रश्रब्धी आहे, ती सुखाचे निकटचे कारण आहे. अव्यापाद हे लक्षण असलेले सुख आहे, ते समाधीचे निकटचे कारण आहे. अविक्षेप हे लक्षण असलेला समाधी आहे, तो यथाभूतज्ञानदर्शनाचे निकटचे कारण आहे. अचूक परीक्षण करणे हे लक्षण असलेली प्रज्ञा आहे, ती निर्वेदाचे निकटचे कारण आहे. आसक्ती नसणे हे लक्षण असलेला निर्वेद आहे, तो विरागाचे निकटचे कारण आहे. संक्लेशरहितता हे लक्षण असलेला विराग आहे, तो विमुक्तीचे निकटचे कारण आहे. अकुशल धर्मांपासून अलिप्तता हे लक्षण असलेली विमुक्ती आहे, ती विमुक्तीच्या परिशुद्धीचे निकटचे कारण आहे. 68. Catasso ariyabhūmiyo cattāri sāmaññaphalāni. Tattha yo yathābhūtaṃ pajānāti, esā dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca so yathābhūtaṃ [Pg.255] pajānitvā nibbindati, idaṃ tanukāmarāgassa padaṭṭhānaṃ byāpādānaṃ. Sakadāgāmiphalañca saṇhaṃ virajjati, ayaṃ rāgavirāgā cetovimutti. Anāgāmiphalañca yaṃ avijjāvirāgā vimuccati, ayaṃ katābhūmi. Arahattañca sāmaññaphalānīti ko vacanattho, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sāmaññaṃ, tassetāni phalāni sāmaññaphalānīti vuccati. Kissa brahmaññaphalānīti vuccante? Brahmaññaariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa tāni phalānīti brahmaññaphalānīti vuccante. ६८. चार आर्यभूमी आहेत आणि चार श्रामण्यफळे आहेत. त्यामध्ये, जो यथार्थ स्वरूपात जाणतो, ती दर्शनभूमी आहे. आणि स्रोतापत्तीफळाला यथार्थ स्वरूपात जाणून तो निर्वेद प्राप्त करतो, हे कामराग आणि व्यापादाला मंद करण्याचे निकटचे कारण आहे. आणि सकदागामीफळामध्ये तो सूक्ष्म रागापासून विरक्त होतो, ही रागविरागामुळे झालेली चेतोविमुक्ती आहे. आणि अनागामीफळामध्ये जो अविद्येच्या विरागामुळे मुक्त होतो, ही कृतभूमी आहे. आणि अर्हत्त्व व श्रामण्यफळे यांचा काय अर्थ आहे? आर्य अष्टांगिक मार्ग हा 'श्रामण्य' आहे, आणि त्याची ही फळे 'श्रामण्यफळे' म्हटली जातात. त्यांना 'ब्रह्मण्यफळे' का म्हटले जाते? 'ब्रह्मण्य' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे, आणि त्याची ती फळे 'ब्रह्मण्यफळे' म्हटली जातात. Tattha sotāpanno kathaṃ hoti? Saha saccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṃyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso ca, imesaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānā parikkhayā ariyasāvako hoti sotāpanno avinipātadhammo yāva dukkhassantaṃ karoti. त्यामध्ये स्रोतापन्न कसा होतो? सत्याचा साक्षात्कार (सच्चाभिसमय) होण्याबरोबरच आर्यश्रावकाची तीन संयोजने नष्ट होतात—सत्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी), विचिकिच्छा (संदेह) आणि सीलब्बतपरामास (शीलव्रतपरामर्श). या तीन संयोजनांच्या प्रहाणामुळे व क्षयामुळे तो आर्यश्रावक स्रोतापन्न होतो, जो अधोगतीला न पडणारा (अविनिपातधर्मी) असतो आणि दुःखाचा अंत करतो. Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi? Assutavā bālo puthujjano yāva ariyadhamme akovido, so rūpaṃ attato samanupassati yāva viññāṇasmiṃ attānaṃ, so imesu pañcasu khandhesu attaggāho vā attaniyaggāho vā esohamasmi ekasmiṃ vasavattiko pakkhitto anuggaho anusayanto aṅgamaṅganti parati. Yā tathābhūtassa khanti ruci pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā abhippasannā, ayaṃ vuccate sakkāyadiṭṭhīti. त्यामध्ये सत्कायदिट्ठि कोणती आहे? अश्रुतवान, अज्ञानी पृथग्जन जो आर्यधम्मामध्ये अकुशल आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो... विज्ञानापर्यंत (सर्व स्कंधांमध्ये) आत्मा पाहतो. तो या पाच स्कंधांमध्ये 'हा आत्मा आहे' असे ग्रहण करतो किंवा 'हे आत्म्याचे आहे' असे ग्रहण करतो; 'हा मी आहे', माझ्या वशामध्ये असणारा आहे, प्रक्षिप्त आहे, अनुग्रहित आहे, अनुशयित आहे, अंगप्रत्यंग आहे अशा प्रकारे तो आसक्त होतो. अशा प्रकारे झालेल्या व्यक्तीची जी स्वीकृती (खन्ति), आवड (रुचि), पाहणे (पेक्खना), आकाराचा विचार (आकारपरिवितक्क), दृष्टीचे चिंतन (दिट्ठिनिज्झायना) आणि गाढ श्रद्धा (अभिप्पसन्ना) असते, याला 'सत्कायदिट्ठि' असे म्हटले जाते. Tattha pañca diṭṭhiyo ucchedaṃ bhajanti. Katamāyo pañca? Rūpaṃ attato samanupassati, yāva viññāṇaṃ attato samanupassati, imāyo pañca ucchedaṃ bhajanti, avasesāyo pannarasa sassataṃ bhajanti. Iti sakkāyadiṭṭhipahānā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni pahīyanti. Pahānā ucchedaṃ sassatañca na bhajati. Iti ucchedasassatappahānā ariyasāvakassa na kiñci diṭṭhigataṃ bhavati, aññā vā lokuttarāya sammādiṭṭhiyā. Kathaṃ pana sakkāyadiṭṭhi na bhavati? Idha ariyasāvako sutavā hoti, sabbo sukkapakkho kātabbo, yāva ariyadhammesu kovido rūpaṃ anattato samanupassati, yāva viññāṇaṃ…pe… evamassa samanupassantassa sakkāyadiṭṭhi na bhavati. त्या सत्कायदिट्ठिमध्ये पाच दृष्टी उच्छेदवादाकडे झुकतात. त्या पाच कोणत्या? रूपाला आत्मा म्हणून पाहणे... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहणे; या पाच उच्छेदवादाकडे झुकतात. उरलेल्या पंधरा दृष्टी शाश्वतवादाकडे झुकतात. अशा प्रकारे सत्कायदिट्ठि नष्ट झाल्यामुळे बासष्ट (६२) प्रकारच्या मिथ्या दृष्टी नष्ट होतात. उच्छेदवादाचे प्रहाण केल्यामुळे तो शाश्वतवादाकडेही झुकत नाही. अशा प्रकारे उच्छेदवाद आणि शाश्वतवाद नष्ट झाल्यामुळे आर्यश्रावकामध्ये कोणतीही मिथ्या दृष्टी उरत नाही, तर केवळ लोकोत्तर सम्यक्-दृष्टी (सम्मादिट्ठि) असते. पण सत्कायदिट्ठि कशी नष्ट होते? येथे आर्यश्रावक बहुश्रुत असतो, सर्व शुक्लपक्ष (कुशल धर्म) आचरले पाहिजेत, आर्यधम्मामध्ये कुशल असलेला तो रूपाला अनात्मा म्हणून पाहतो, विज्ञानापर्यंत... पे... अशा प्रकारे पाहणाऱ्या त्या व्यक्तीमध्ये सत्कायदिट्ठि उत्पन्न होत नाही. Kathaṃ [Pg.256] vicikicchā na bhavati? Idha ariyasāvako buddhe na kaṅkhati, na vicikicchati abhippasīdati, itipi so bhagavāti sabbaṃ. Dhamme na kaṅkhati na vicikicchati sabbaṃ. Yāva taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānanti, iminā dutiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti. Saṅghe na kaṅkhati…pe… yāva pūjā devānañca manussānañcāti, iminā tatiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti. विचिकित्सा (संदेह) कशी नष्ट होते? येथे आर्यश्रावक बुद्धांविषयी शंका घेत नाही, संदेह बाळगत नाही, अत्यंत प्रसन्न असतो—'इतिपि सो भगवा...' (ते भगवान असे आहेत...) इत्यादी सर्व गुणांना जाणतो. धम्माविषयी शंका घेत नाही, संदेह बाळगत नाही, सर्व गुणांना जाणतो. तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध, निर्वाण यांपर्यंत, या दुसऱ्या आकांक्षणीय धम्माने तो युक्त असतो. संघाविषयी शंका घेत नाही... पे... देव आणि मनुष्यांच्या पूजेपर्यंत, या तिसऱ्या आकांक्षणीय धम्माने तो युक्त असतो. Sabbe saṅkhārā dukkhāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati. Taṇhā dukkhasamudayoti na kaṅkhati na vicikicchati. Taṇhānirodhā dukkhanirodhoti na kaṅkhati na vicikicchati. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati. Yāva buddhe vā dhamme vā saṅghe vā dukkhe vā samudaye vā nirodhe vā magge vā kaṅkhāyanā vimati vicikicchā dvedhāpathā āsappanā parisappanā anavaṭṭhānaṃ adhiṭṭhāgamanaṃ anekaṃso anekaṃsikatā, te tassa pahīnā bhavanti paṇunnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. 'सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत' याविषयी तो शंका घेत नाही, संदेह बाळगत नाही, दृढ निश्चय करतो, अत्यंत प्रसन्न होतो. 'तृष्णा हा दुःखाचा उदय (समुदय) आहे' याविषयी तो शंका घेत नाही, संदेह बाळगत नाही. 'तृष्णेच्या निरोधाने दुःखाचा निरोध होतो' याविषयी तो शंका घेत नाही, संदेह बाळगत नाही. 'आर्य अष्टांगिक मार्ग हा दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे' याविषयी तो शंका घेत नाही, संदेह बाळगत नाही, दृढ निश्चय करतो, अत्यंत प्रसन्न होतो. बुद्धांविषयी, धम्माविषयी, संघाविषयी, दुःखाविषयी, समुदयाविषयी, निरोधाविषयी किंवा मार्गाविषयी जी शंका, विमति, विचिकित्सा, द्विधा मनःस्थिती, दोलायमानता, अस्थिरता, अनिर्णय, अनिश्चितता असते, त्या सर्व गोष्टी त्याच्याकडून नष्ट केल्या जातात, दूर केल्या जातात, समूळ उपटून टाकल्या जातात, ताडाच्या झाडासारख्या नष्ट केल्या जातात, पुन्हा कधीही उत्पन्न न होणाऱ्या (अनुत्पादधर्मी) केल्या जातात. 69. Tattha sīlabbataparāmāso dvidhā – sīlassa vā suddhassa vā. Tattha sīlassa sīlabbataparāmāso imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā tattha kapotapādāhi accharāhi saddhiṃ kīḷissāmi ramissāmi paricarissāmīti. Yathābhūtadassananti rucivimutti rāgo rāgaparivattakā diṭṭhirūpanā passanā asantussitassa sīlabbataparāmāso. Tattha katamo suddhassa sīlabbataparāmāso? Idhekacco sīlaṃ parāmasati, sīlena sujjhati, sīlena nīyati, sīlena muccati, sukhaṃ vītikkamati, dukkhaṃ vītikkamati, sukhadukkhaṃ vītikkamati anupāpuṇāti uparimena. Tadubhayaṃ sīlavataṃ parāmasati tadubhayena sīlavatena sujjhanti muccanti nīyanti, sukhaṃ vītikkamanti, dukkhaṃ vītikkamanti, sukhadukkhaṃ vītikkamanti, anupāpuṇantīti avisucikaraṃ dhammaṃ avimuttikaraṃ dhammaṃ visucito vimuttito paccāgacchantassa yā tathābhūtassa khanti ruci mutti pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā passanā, ayaṃ suddhassa sīlabbataparāmāso. Ete ubho parāmāsā ariyasāvakassa pahīnā [Pg.257] bhavanti yāva āyatiṃ anuppādadhammā, so sīlavā bhavati ariyakantehi sīlehi samannāgato akkhaṇḍehi yāva upasamasaṃvattanikehi. Imesaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānā sutavā ariyasāvako bhavati sotāpanno avinipātadhammo, sabbaṃ. ६९. त्यामध्ये शीलव्रतपरामर्श (सीलब्बतपरामास) दोन प्रकारचा आहे—शीलाचा किंवा शुद्धीचा. त्यामध्ये शीलाचा शीलव्रतपरामर्श कोणता? 'मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने देव किंवा देवांपैकी एक होईन, तिथे कबुतराच्या पायांसारखे पाय असलेल्या अप्सरांसोबत क्रीडा करीन, रमीन, विहार करीन.' अशा प्रकारे यथाभूतदर्शनाचा अभाव, आवड, राग, रागाने वेढलेली दृष्टी, रूप-नामाचे दर्शन आणि असंतुष्टता असणे, याला शीलाचा शीलव्रतपरामर्श म्हणतात. त्यामध्ये शुद्धीचा शीलव्रतपरामर्श कोणता? येथे एखादी व्यक्ती शीलाचा चुकीचा परामर्श घेते: 'शीलाने शुद्धी होते, शीलाने निर्वाण प्राप्त होते, शीलाने मुक्ती मिळते, सुखाचे उल्लंघन होते, दुःखाचे उल्लंघन होते, सुख-दुःखाचे उल्लंघन होते आणि उच्च पदाची प्राप्ती होते.' तो या दोन्ही शील आणि व्रतांचे चुकीचे ग्रहण करतो की, 'या दोन्ही शील-व्रतांनी लोक शुद्ध होतात, मुक्त होतात, निर्वाणाप्रत जातात, सुखाचे उल्लंघन करतात, दुःखाचे उल्लंघन करतात, सुख-दुःखाचे उल्लंघन करतात आणि निर्वाण प्राप्त करतात.' अशुद्ध करणाऱ्या धर्माला आणि अमुक्त करणाऱ्या धर्माला 'हा शुद्ध करणारा आहे, हा मुक्त करणारा आहे' असे समजणाऱ्या व्यक्तीची जी स्वीकृती, आवड, मुक्ती, पाहणे, आकाराचा विचार, दृष्टीचे चिंतन आणि दर्शन असते, याला शुद्धीचा शीलव्रतपरामर्श म्हणतात. हे दोन्ही परामर्श आर्यश्रावकाचे नष्ट झालेले असतात, जे भविष्यात कधीही उत्पन्न न होणारे असतात. तो शीलवान असतो, आर्यांना प्रिय असलेल्या, अखंडित असलेल्या आणि उपशमाकडे (शांततेकडे) नेणाऱ्या शीलांनी युक्त असतो. या तीन संयोजनांच्या प्रहाणामुळे तो बहुश्रुत आर्यश्रावक स्रोतापन्न होतो, जो अधोगतीला न पडणारा असतो—हे सर्व जाणावे. Sahasaccābhisamayā, iti ko vacanattho? Cattāro abhisamayā, pariññābhisamayo pahānābhisamayo sacchikiriyābhisamayo bhāvanābhisamayo. 'सच्चाभिसमया' (सत्याचा साक्षात्कार) याचा अर्थ काय? चार प्रकारचे अभिसमय (साक्षात्कार) आहेत: परिज्ञाभिसमय (पूर्ण ज्ञान), प्रहाणाभिसमय (त्याग), सच्चिकिरियाभिसमय (साक्षात्कार) आणि भावनाभिसमय (साधना). Tattha ariyasāvako dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Kiṃ kāraṇaṃ? Dukkhassa pariññābhisamayo, samudayassa pahānābhisamayo, nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, maggassa bhāvanābhisamayo. Samathavipassanāya kathaṃ abhisameti? Ārammaṇe cittaṃ upanibandhetvā pañcakkhandhe dukkhato passati. Tattha yo upanibandho, ayaṃ samatho. Yā pariyogāhanā, ayaṃ vipassanā. Pañcakkhandhe dukkhāti passato yo pañcakkhandhesu ālayo nikanti upagamanaṃ ajjhosānā icchā mucchā paṇidhi patthanā pahīyati. Tattha pañcakkhandhā dukkhaṃ. Yo tattha ālayo nikanti upagamanaṃ ajjhosānaṃ icchā mucchā paṇidhi patthanā, ayaṃ samudayo. Yaṃ tassa pahānaṃ, so nirodho samatho vipassanā ca maggo, evaṃ tesaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ekakāle ekakkhaṇe ekacitte apubbaṃ acarimaṃ abhisamayo bhavati. Tenāha bhagavā ‘‘sahasaccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṃyojanāni pahīyantī’’ti. त्यामध्ये, आर्यश्रावक दुःखाला परिज्ञा-अभिसमयाने जाणतो (साक्षात् करतो), समुदयाला प्रहाण-अभिसमयाने जाणतो, निरोधाला साक्षात्करण-अभिसमयाने जाणतो आणि मार्गाला भावना-अभिसमयाने जाणतो. याचे कारण काय? दुःखाचा परिज्ञा-अभिसमय, समुदयाचा प्रहाण-अभिसमय, निरोधाचा साक्षात्करण-अभिसमय आणि मार्गाचा भावना-अभिसमय (हेच त्याचे कारण आहे). शमथ आणि विपश्यनेद्वारे तो कशा प्रकारे जाणतो? आलंबनावर (विषयावर) चित्त एकाग्र करून (बांधून) तो पंचस्कंधांना दुःख म्हणून पाहतो. त्यामध्ये जे चित्त एकाग्र करणे (बांधणे) आहे, तो 'शमथ' होय. जी सखोल तपासणी (प्रवेश) आहे, ती 'विपश्यना' होय. पंचस्कंधांना 'दुःख' म्हणून पाहणाऱ्याचे, पंचस्कंधांमधील जी आसक्ती (आलय), अभिलाषा (निकंती), जवळीक (उपगमन), तल्लीनता (अज्झोसान), इच्छा, मोह (मुच्छा), प्रणिधी आणि प्रार्थना आहे, ती नष्ट होते. त्यामध्ये पंचस्कंध हे 'दुःख' (दुःख सत्य) आहेत. त्यामध्ये जी आसक्ती, अभिलाषा, जवळीक, तल्लीनता, इच्छा, मोह, प्रणिधी आणि प्रार्थना आहे, तो 'समुदय' (समुदय सत्य) होय. त्याचे जे प्रहाण (त्याग) आहे, तो 'निरोध' (निरोध सत्य) होय आणि शमथ व विपश्यना हा 'मार्ग' (मार्ग सत्य) होय. अशा प्रकारे, या चार आर्य सत्यांचा एकाच वेळी, एकाच क्षणी, एकाच चित्तात, मागे-पुढे न होता (एकत्रच) अभिसमय (साक्षात्कार) होतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: 'सत्याच्या अभिसमयाबरोबरच (साक्षात्काराबरोबरच) आर्यश्रावकाची तीन संयोजने नष्ट होतात.' 70. Tattha samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Kiṃ kāraṇā? Dukkhaṃ pariññābhisamayo, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayo. Evaṃ diṭṭhanto yathā nāvā jalaṃ gacchantī cattāri kiccāni karoti, pārimaṃ tīraṃ pāpeti, orimaṃ tīraṃ jahati, bhāraṃ vahati, sotaṃ chindati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti[Pg.258], dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Yathā vā sūriyo udayanto ekakāle apubbaṃ acarimaṃ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pātukaroti, rūpaṃ nidassīyati, sītaṃ pariyādiyati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle…pe… yathā padīpo jalanto ekakāle apubbaṃ acarimaṃ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pātukaroti, rūpaṃ nidassīyati, upādānaṃ pariyādiyati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle…pe…. ७०. त्यामध्ये, शमथ आणि विपश्यना एकत्र (युगनद्ध - जोडीने) प्रवृत्त होत असताना एकाच वेळी, एकाच क्षणी, एकाच चित्तात चार कार्ये करतात - दुःखाला परिज्ञा-अभिसमयाने जाणतात, आणि मार्गाला भावना-अभिसमयाने जाणतात. याचे कारण काय? दुःखाचा परिज्ञा-अभिसमय आणि मार्गाचा भावना-अभिसमय (हेच कारण आहे). याचे उदाहरण असे आहे: ज्याप्रमाणे पाण्यात चालणारी नौका एकाच वेळी चार कार्ये करते - पलीकडच्या किनाऱ्याला पोहोचवते, अलीकडचा किनारा सोडते, भार (ओझे) वाहून नेते आणि पाण्याचा प्रवाह कापते; त्याचप्रमाणे, शमथ आणि विपश्यना एकत्र प्रवृत्त होत असताना एकाच वेळी, एकाच क्षणी, एकाच चित्तात चार कार्ये करतात - दुःखाला परिज्ञा-अभिसमयाने जाणतात, आणि मार्गाला भावना-अभिसमयाने जाणतात. किंवा ज्याप्रमाणे सूर्य उगवताना एकाच वेळी, मागे-पुढे न होता (एकत्रच) चार कार्ये करतो - अंधाराचा नाश करतो, प्रकाश प्रकट करतो, रूप दाखवतो आणि थंडी नष्ट करतो; त्याचप्रमाणे, शमथ आणि विपश्यना एकत्र प्रवृत्त होत असताना एकाच वेळी... (पेय्याल)... ज्याप्रमाणे जळणारा दिवा एकाच वेळी, मागे-पुढे न होता चार कार्ये करतो - अंधाराचा नाश करतो, प्रकाश प्रकट करतो, रूप दाखवतो आणि इंधन संपवतो; त्याचप्रमाणे, शमथ आणि विपश्यना एकत्र प्रवृत्त होत असताना एकाच वेळी... (पेय्याल)... Yadā ariyasāvako sotāpanno bhavati avinipātadhammo niyato yāva dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca sotāpattiphale ṭhito uttari samathavipassanaṃ bhāvento yuganaddhā vattamānā kāmarāgabyāpādānaṃ yebhuyyena pahānā ariyasāvako hoti. Sakadāgāmi pariniṭṭhitattā sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ tanubhūmi. जेव्हा आर्यश्रावक स्रोतापन्न होतो, तेव्हा तो अधोगतीला न जाणारा (अविनिपातधर्मी), नियत (निश्चितपणे संबोधी प्राप्त करणारा) आणि दुःखाचा अंत करणारा होतो; ही 'दर्शनभूमी' होय. आणि स्रोतापत्ती फलामध्ये स्थित असलेला (स्रोतापन्न), पुढे शमथ आणि विपश्यनेची भावना करत असताना, ती एकत्र प्रवृत्त होत असताना, कामराग आणि व्यापाद यांच्या बहुतांश प्रहाणामुळे (नष्ट झाल्यामुळे) तो आर्यश्रावक (सकृदागामी) होतो. सकृदागामी अवस्था पूर्ण झाल्यामुळे, या लोकात केवळ एकदाच येऊन तो दुःखाचा अंत करतो; ही 'तनुभूमी' होय. Sakadāgāmiphalañca yo sakadāgāmiphale ṭhito vipassanaṃ bhāvento kāmarāgabyāpāde sānusaye anavasesaṃ pajahati, kāmarāgabyāpādesu anavasesaṃ pahīnesu pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti sakkāyadiṭṭhi sīlabbataparāmāso vicikicchā kāmacchando byāpādo ca, imesaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ariyasāvako hoti anāgāmī tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā, ayaṃ vītarāgabhūmi. आणि जो सकृदागामी फलामध्ये स्थित असलेला साधक, विपश्यनेची भावना करत असताना कामराग आणि व्यापाद यांना त्यांच्या अनुसयांसह पूर्णपणे (निरवशेष) नष्ट करतो; कामराग आणि व्यापाद पूर्णपणे नष्ट झाल्यावर पाच अवरभागीय संयोजने नष्ट होतात - सत्कायदृष्टी, शीलव्रतपरामर्श, विचिकित्सा, कामच्छंद आणि व्यापाद. या पाच अवरभागीय संयोजने नष्ट झाल्यामुळे तो आर्यश्रावक 'अनागामी' होतो, जो तिथेच (शुद्धावास लोकात) परिनिर्वाण प्राप्त करणारा आणि त्या लोकातून परत न येणारा (अनावृत्ती-धर्मी) होतो; ही 'वीतरागभूमी' होय. Anāgāmiphalañca anāgāmiphale ṭhito uttari samathavipassanaṃ bhāvento pañca uddhambhāgiyāni saṃyojanāni pajahati rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjañca. Imesaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ariyasāvako arahā bhavati, khīṇāsavo vusitavā sammadaññā vimutto parikkhīṇabhavasaṃyojano anuppattasadattho, ayaṃ katābhūmi. आणि अनागामी फलामध्ये स्थित असलेला साधक, पुढे शमथ आणि विपश्यनेची भावना करत असताना पाच उर्ध्वभागीय संयोजने नष्ट करतो - रूपराग, अरूपराग, मान, औद्धत्य आणि अविद्या. या पाच उर्ध्वभागीय संयोजने नष्ट झाल्यामुळे तो आर्यश्रावक 'अर्हत' होतो, जो क्षीणासव, ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला (वुसितवा), सम्यक् ज्ञानाने विमुक्त झालेला, भवसंयोजने पूर्णपणे नष्ट झालेला आणि स्वतःचे कल्याण (सद्-अर्थ) प्राप्त केलेला असतो; ही 'कृताभूमी' (कृतभूमी) होय. Arahantova ayaṃ sopādisesā nibbānadhātu. Tassa āyukkhayā jīvitindriyāparodhā idañca dukkhaṃ nirujjhati, aññañca dukkhaṃ na uppajjati. Yo imassa dukkhassa nirodho vūpasamo, aññassa ca apātubhāvo, ayaṃ [Pg.259] anupādisesā nibbānadhātu. Imā dve nibbānadhātuyo. Iti saccāni vuttāni. Saccābhisamayo vutto, kilesavavatthānaṃ vuttaṃ, pahānaṃ vuttaṃ, bhūmiyo vuttā, phalāni vuttāni, nibbānadhātuyo vuttā. Evamimesu vuttesu sabbabodhi vuttā bhavati. Ettha yogo karaṇīyo. अर्हताची ही अवस्था 'सोपादिशेष निर्वाणधातू' होय. त्याच्या आयुष्याचा क्षय झाल्यामुळे आणि जीवितेंद्रियाचा निरोध झाल्यामुळे, हे (वर्तमान) दुःखही निरुद्ध होते आणि इतर कोणतेही (भविष्यातील) दुःख उत्पन्न होत नाही. या दुःखाचा जो निरोध आणि उपशम आहे, आणि इतर दुःखाचे जे अप्रकट होणे (उत्पन्न न होणे) आहे, ती 'अनुपादिशेष निर्वाणधातू' होय. या दोन निर्वाणधातू आहेत. अशा प्रकारे सत्यांचे कथन केले गेले आहे. सत्याचा अभिसमय सांगितला गेला आहे, क्लेशांचे निर्धारण सांगितले गेले आहे, प्रहाण सांगितले गेले आहे, भूमी सांगितल्या गेल्या आहेत, फले सांगितली गेली आहेत आणि निर्वाणधातू सांगितल्या गेल्या आहेत. अशा प्रकारे, हे सांगितले असता सर्व-बोधी (पूर्ण ज्ञान) सांगितली जाते. येथे (या साधनेत) योग (प्रयत्न) केला पाहिजे. 71. Tattha katamāyo nava anupubbasamāpattiyo? Cattāri jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo nirodhasamāpatti ca. Tattha cattāri jhānāni katamāni? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehīti vitthārena kātabbāni. Tattha katamā cattāro arūpasamāpattiyo? Virāgino vata vattabbo, yāva nirodhasamāpatti vitthārena kātabbā. Imāyo nava anupubbasamāpattiyo. ७१. त्यामध्ये नऊ अनुक्रमिक समापत्ती (अनुपूर्वसमापत्ती) कोणत्या आहेत? चार ध्याने, चार अरूप समापत्ती आणि निरोध समापत्ती. त्यामध्ये चार ध्याने कोणती आहेत? 'येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊनच...' इत्यादी विस्ताराने जाणावे. त्यामध्ये चार अरूप समापत्ती कोणत्या आहेत? विरागी पुरुषाविषयी खरोखरच सांगितले पाहिजे, निरोध समापत्तीपर्यंत विस्ताराने जाणावे. या नऊ अनुक्रमिक समापत्ती (अनुपूर्वसमापत्ती) आहेत. Tattha katamaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ? Pañcaṅgavippayuttaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ. Katamehi pañcahi aṅgehi vippayuttaṃ? Pañcahi nīvaraṇehi. Tattha katamāni pañca nīvaraṇāni? Kāmacchandoti vitthāretabbo. Tattha katamo kāmacchando? Yo pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo pemaṃ nikanti ajjhosānaṃ icchā mucchā patthanā apariccāgo anusayo pariyuṭṭhānaṃ, ayaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Tattha katamaṃ byāpādanīvaraṇaṃ? Yo sattesu saṅkhāresu ca āghāto…pe… yathā dose tathā nioṭṭhānā, ayaṃ byāpādo nīvaraṇaṃ. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā cittassa jaḷatā cittassa garuttaṃ cittassa akammanīyatā cittassa nikkhepo niddāyanā pacalikatā pacalāyanā pacalāyanaṃ, idaṃ middhaṃ. Tattha katamaṃ thinaṃ ? Yā kāyassa thinatā jaḷatā kāyassa garuttā kāyassa appassaddhi, idaṃ thinaṃ. Iti idañca thinaṃ purimakañca middhaṃ tadubhayaṃ thinamiddhanīvaraṇanti vuccati. Tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yo avūpasamo cittassa, idaṃ uddhaccaṃ. Tattha katamaṃ kukkuccaṃ? Yo cetaso vilekho alañcanā vilañcanā hadayalekho vippaṭisāro, idaṃ kukkuccaṃ. Iti idañca kukkuccaṃ purimakañca uddhaccaṃ tadubhayaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇanti vuccati. Tattha katamaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ? Yo buddhe vā dhamme vā saṅghe vā…pe… ayaṃ vicikicchā. Api ca kho pana pañca vicikicchāyo samanantarāyikā desantarāyikā samāpattantarāyikā maggantarāyikā saggantarāyikā, imāyo pañca vicikicchāyo[Pg.260]. Idha pana samāpattantarāyikā vicikicchā adhippetā. Ime pañca nīvaraṇā. त्यामध्ये पहिले ध्यान कोणते? पाच अंगांनी विप्रयुक्त (रहित) आणि पाच अंगांनी समन्वागत (युक्त). कोणत्या पाच अंगांनी विप्रयुक्त आहे? पाच नीवरणांनी. त्यामध्ये पाच नीवरणे कोणती? 'कामच्छंद' इत्यादींचा विस्तार करावा. त्यामध्ये कामच्छंद कोणता? जो पाच कामगुणांमध्ये छंदराग, प्रेम, निकंती (आसक्ती), अध्यवसान (गुंतून राहणे), इच्छा, मूर्च्छा, प्रार्थना (आकांक्षा), अपरित्याग (न सोडणे), अनुशय (सुप्त क्लेश) आणि पर्युत्थान (उफाळून येणे) आहे, याला कामच्छंद नीवरण म्हणतात. त्यामध्ये व्यापाद नीवरण कोणते? जो प्राण्यांवर आणि संस्कारांवर आघात (द्वेष)... पे... जसा द्वेषात तसाच उपद्रव (पीडा) आहे, याला व्यापाद नीवरण म्हणतात. त्यामध्ये मिद्ध कोणते? जी चित्ताची जडता (मंदता), चित्ताचे गुरुत्व (जडपणा), चित्ताची अकर्मण्यता, चित्ताचा निक्षेप (टाकून देणे), निद्रायन (झोप येणे), पचलिकता (डुलकी घेणे), पचलायन (झोपेत झोके घेणे) आहे, याला मिद्ध म्हणतात. त्यामध्ये थिन (स्त्यान) कोणते? जी कायाची (मानसिक स्कंधांची) स्त्यानता, जडता, कायाचे गुरुत्व, कायाची अप्रश्रब्धी (अशांतता) आहे, याला थिन म्हणतात. अशा प्रकारे हे थिन आणि पूर्वीचे मिद्ध, या दोन्हीला मिळून 'थिनमिद्ध नीवरण' (स्त्यान-मिद्ध नीवरण) असे म्हटले जाते. त्यामध्ये उद्धच्च (औद्धत्य) कोणते? जो चित्ताचा अव्युपशम (अशांतता) आहे, याला उद्धच्च म्हणतात. त्यामध्ये कुक्कुच्च (कौकृत्य) कोणते? जो चेतसाचा (चित्ताचा) विलेख (खिन्नता), अलंचना (असमाधान), विलंचना, हृदयलेख (हृदयातील सल), विप्रतिसार (पश्चात्ताप) आहे, याला कुक्कुच्च म्हणतात. अशा प्रकारे हे कुक्कुच्च आणि पूर्वीचे उद्धच्च, या दोन्हीला मिळून 'उद्धच्चकुक्कुच्च नीवरण' (औद्धत्य-कौकृत्य नीवरण) असे म्हटले जाते. त्यामध्ये विचिकित्सा नीवरण कोणते? जी बुद्धांविषयी, धर्माविषयी किंवा संघाविषयी... पे... शंका आहे, याला विचिकित्सा म्हणतात. शिवाय, पाच प्रकारच्या विचिकित्सा आहेत: शमन-अंतरायिका, देश-अंतरायिका, समापत्ति-अंतरायिका, मार्ग-अंतरायिका आणि स्वर्ग-अंतरायिका; या पाच विचिकित्सा आहेत. परंतु येथे समापत्ति-अंतरायिका (समापत्तीत अडथळा आणणारी) विचिकित्सा अभिप्रेत आहे. ही पाच नीवरणे आहेत. Tattha nīvaraṇānīti ko vacanattho, kuto nivārayantīti? Sabbato kusalapakkhikā nivārayanti. Kathaṃ nivārayanti? Kāmacchando asubhato nivārayati, byāpādo mettāya nivārayati, thinaṃ passaddhito nivārayati, middhaṃ vīriyārambhato nivārayati, uddhaccaṃ samathato nivārayati, kukkuccaṃ avippaṭisārato nivārayati, vicikicchā paññāto paṭiccasamuppādato nivārayati. त्यामध्ये 'नीवरण' याचा काय अर्थ आहे, ते कशापासून निवारण (प्रतिबंध) करतात? ते सर्व कुशल पक्षांपासून निवारण करतात. ते कशा प्रकारे निवारण करतात? कामच्छंद अशुभापासून निवारण करतो, व्यापाद मैत्रीपासून निवारण करतो, थिन (स्त्यान) प्रश्रब्धीपासून निवारण करतो, मिद्ध वीर्यारंभापासून निवारण करतो, उद्धच्च शमथापासून निवारण करतो, कुक्कुच्च अविप्रतिसारापासून निवारण करतो, आणि विचिकित्सा प्रज्ञेपासून व प्रतीत्यसमुत्पादापासून निवारण करते. Aparo pariyāyo. Kāmacchando alobhato kusalamūlato nivārayati, byāpādo adosato nivārayati, thinamiddhaṃ samādhito nivārayati, uddhaccakukkuccaṃ satipaṭṭhānehi nivārayati, vicikicchā amohato kusalamūlato nivārayati. दुसरा पर्याय: कामच्छंद अलोभ या कुशलमुळापासून निवारण करतो, व्यापाद अद्वेषापासून निवारण करतो, थिन-मिद्ध समाधीपासून निवारण करते, उद्धच्च-कुक्कुच्च स्मृतिप्रस्थानांपासून निवारण करते, आणि विचिकित्सा अमोहाच्या कुशलमुळापासून निवारण करते. Aparo pariyāyo. Tayo vihārā dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāro. Dibbavihāro cattāri jhānāni, brahmavihāro cattāri appamāṇāni, ariyavihāro sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā. Tattha kāmacchando uddhaccaṃ kukkuccañca dibbavihāraṃ nivārayati, byāpādo brahmavihāraṃ nivārayati, thinamiddhaṃ vicikicchā ca ariyavihāraṃ nivārayati. दुसरा पर्याय: तीन विहार आहेत - दिव्यविहार, ब्रह्मविहार आणि आर्यविहार. चार ध्याने म्हणजे दिव्यविहार होय, चार अप्रमाण म्हणजे ब्रह्मविहार होय, आणि सदतीस बोधिपाक्षिक धर्म म्हणजे आर्यविहार होय. त्यामध्ये कामच्छंद, उद्धच्च आणि कुक्कुच्च दिव्यविहारापासून निवारण करतात; व्यापाद ब्रह्मविहारापासून निवारण करतो; आणि थिन-मिद्ध व विचिकित्सा आर्यविहारापासून निवारण करतात. Aparo pariyāyo. Kāmacchando byāpādo uddhaccakukkuccañca samathaṃ nivārayanti, thinamiddhaṃ vicikicchā ca vipassanaṃ nivārayanti, ato nīvaraṇanti vuccante. Imehi pañcahi aṅgehi vippayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. दुसरा पर्याय: कामच्छंद, व्यापाद आणि उद्धच्च-कुक्कुच्च शमथापासून निवारण करतात; थिन-मिद्ध आणि विचिकित्सा विपश्यनेपासून निवारण करतात; म्हणून त्यांना 'नीवरण' असे म्हटले जाते. या पाच अंगांनी विप्रयुक्त (रहित) असे पहिले ध्यान आहे. Katamehi pañcahi aṅgehi sampayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ? Vitakkavicārehi pītiyā sukhena ca cittekaggatāya ca. Imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ uppādapaṭilābhasamannāgamo sacchikiriyaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ paṭiladdhanti vuccati. Imāni pañca aṅgāni uppādetvā viharatīti, tena vuccate paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti dibbena vihārena. कोणत्या पाच अंगांनी पहिले ध्यान संप्रयुक्त (युक्त) आहे? वितर्क, विचार, प्रीती, सुख आणि चित्तेकाग्रता या पाच अंगांनी. या पाच अंगांची उत्पत्ती, प्राप्ती, समन्वागम आणि साक्षात्काराला 'पहिले ध्यान प्राप्त झाले' असे म्हटले जाते. या पाच अंगांना उत्पन्न करून तो विहरतो, म्हणून त्याला 'दिव्य विहाराने पहिल्या ध्यानाचा उपसंपदा करून विहरतो' असे म्हटले जाते. Tattha dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ pītisukhena cittekaggatāya ajjhattaṃ sampasādanena imāni cattāri aṅgāni uppādetvā sampādetvā viharati, tena vuccati dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti. त्यामध्ये दुसरे ध्यान चार अंगांनी समन्वागत आहे - प्रीती, सुख, चित्तेकाग्रता आणि अध्यात्म संप्रसादन. या चार अंगांना उत्पन्न करून व परिपूर्ण करून तो विहरतो, म्हणून त्याला 'दुसऱ्या ध्यानाचा उपसंपदा करून विहरतो' असे म्हटले जाते. Tattha [Pg.261] pañcaṅgasamannāgataṃ tatiyaṃ jhānaṃ satiyā sampajaññe sukhena cittekaggatāya upekkhāya imāni pañcaṅgāni uppādetvā sampādetvā viharati, tena vuccati tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti. त्यामध्ये तिसरे ध्यान पाच अंगांनी समन्वागत आहे - स्मृती, संप्रजन्य, सुख, चित्तेकाग्रता आणि उपेक्षा. या पाच अंगांना उत्पन्न करून व परिपूर्ण करून तो विहरतो, म्हणून त्याला 'तिसऱ्या ध्यानाचा उपसंपदा करून विहरतो' असे म्हटले जाते. Tattha catutthaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ upekkhāya satipārisuddhiyā adukkhamasukhāya vedanāya cittekaggatā ca, imehi catūhaṅgehi samannāgataṃ catutthaṃ jhānaṃ. Iti imesaṃ catunnaṃ aṅgānaṃ uppādo paṭilābho samannāgamo sacchikiriyā catutthaṃ jhānaṃ paṭiladdhanti vuccati. Imāni cattāri jhānāni uppādetvā sampādetvā upasampajja viharati, tena vuccati dibbena vihārena viharatīti. त्यामध्ये चौथे ध्यान चार अंगांनी समन्वागत आहे - उपेक्षा, स्मृतीची परिशुद्धी, अदुःख-असुख वेदना आणि चित्तेकाग्रता; या चार अंगांनी समन्वागत चौथे ध्यान आहे. अशा प्रकारे या चार अंगांची उत्पत्ती, प्राप्ती, समन्वागम आणि साक्षात्काराला 'चौथे ध्यान प्राप्त झाले' असे म्हटले जाते. या चार ध्यानांना उत्पन्न करून, परिपूर्ण करून आणि उपसंपदा करून तो विहरतो, म्हणून त्याला 'दिव्य विहाराने विहरतो' असे म्हटले जाते. Tattha katamo aniccaṭṭho? Pīḷanaṭṭho aniccaṭṭho pabhaṅgaṭṭho sampāpanaṭṭho vivekaṭṭho aniccaṭṭho, ayaṃ aniccaṭṭho. त्यामध्ये अनित्य अर्थ कोणता? पीडन अर्थ हा अनित्य अर्थ आहे, प्रभंग अर्थ, संपापन अर्थ, विवेक अर्थ हा अनित्य अर्थ आहे; हा अनित्य अर्थ होय. Tattha katamo dukkhaṭṭho? Pīḷanaṭṭho dukkhaṭṭho sampīḷanaṭṭho saṃvegaṭṭho byādhinaṭṭho, ayaṃ dukkhaṭṭho. त्यामध्ये दुःख अर्थ कोणता? पीडन अर्थ हा दुःख अर्थ आहे, संपीडन अर्थ, संवेग अर्थ, व्याधी अर्थ हा दुःख अर्थ आहे; हा दुःख अर्थ होय. Tattha katamo suññaṭṭho? Anupalitto suññaṭṭho, asambhājanaṭṭho gatapaṭṭho vivaṭṭaṭṭho, ayaṃ suññaṭṭho. त्यामध्ये शून्य अर्थ कोणता? अलिप्त असणे हा शून्य अर्थ आहे, असंभजन अर्थ, गतपथ अर्थ, विवर्त अर्थ हा शून्य अर्थ आहे; हा शून्य अर्थ होय. Tattha katamo anattaṭṭho? Anissariyaṭṭho anattaṭṭho, avasavattanaṭṭho, akāmakāriṭṭho parividaṭṭho, ayaṃ anattaṭṭhoti. त्यामध्ये अनात्म अर्थ कोणता? अनैश्वर्य अर्थ हा अनात्म अर्थ आहे, अवशवर्तन अर्थ, अकामकारित्व अर्थ, परिविद् अर्थ हा अनात्म अर्थ आहे; याला अनात्म अर्थ असे म्हणतात. Suttatthasamuccayo nāma saṃvattisantikā peṭakabhūmi samattā. ‘सुत्तत्थसमुच्चय’ नावाची संवत्तिसंतिका पेटकभूमी समाप्त झाली. 7. Hārasampātabhūmi ७. हारसंपातभूमी 72. Jhānaṃ virāgo. Cattāri jhānāni vitthārena kātabbāni. Tāni duvidhāni; bojjhaṅgavippayuttāni ca bojjhaṅgasampayuttāni ca. Tattha bojjhaṅgavippayuttāni bāhirakāni, bojjhaṅgasampayuttāni ariyapuggalāni. Tattha yena cha puggalamūlāni tesaṃ nikkhipetvā rāgacarito, dosacarito, mohacarito, rāgadosacarito, rāgamohacarito, dosamohacarito, samabhāgacarito, iti imesaṃ puggalānaṃ jhānaṃ samāpajjitānaṃ pañca nīvaraṇāni paṭipakkho tesaṃ paṭighātāya yathā asamattho tīṇi akusalamūlāni [Pg.262] niggaṇhāti. Lobhena akusalamūlena abhijjhā ca uddhaccañca uppilavataṃ alobhena kusalamūlena niggaṇhāti, kukkuccañca vicikicchā ca mohapakkho, taṃ amohena niggaṇhāti. Doso ca thinamiddhañca dosapakkho, taṃ adosena niggaṇhāti. ७२. ध्यान म्हणजे वैराग्य होय. चार ध्यानांचे विस्ताराने वर्णन केले पाहिजे. ती दोन प्रकारची आहेत: बोध्यंग-विप्रयुक्त (बोध्यंगांशी विरहित) आणि बोध्यंग-संप्रयुक्त (बोध्यंगांशी युक्त). त्यापैकी, बोध्यंग-विप्रयुक्त ही बाह्य (पृथग्जनांची) असतात आणि बोध्यंग-संप्रयुक्त ही आर्य पुद्गलांची असतात. तेथे, सहा पुद्गल-मूळ बाजूला ठेवून, रागचरित, द्वेषचरित, mohacarito (मोहचरित), राग-द्वेषचरित, राग-मोहचरित, द्वेष-मोहचरित आणि समभागचरित अशा ध्यानात समापन्न होणाऱ्या पुद्गलांच्या पाच नीवरणांचे जे प्रतिपक्ष आहे, ते त्यांचा समूळ नाश करण्यास असमर्थ ठरल्यास तीन अकुशल मुळांचे दमन करते. लोभ या अकुशल मुळाने उत्पन्न होणारे अभिज्झा (अभिलाषा), उद्धच्च (औद्धत्य) आणि उप्पिलावत (चंचलता) यांचे अलोभ या कुशल मुळाने दमन केले जाते. कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) आणि विचिकित्सा (शंका) हे मोहाचे पक्ष आहेत, त्यांचे अमोहाने दमन केले जाते. द्वेष आणि थिनमिद्ध (ग्लानी-तंद्रा) हे द्वेषाचे पक्ष आहेत, त्यांचे अद्वेषाने दमन केले जाते. Tattha alobhassa pāripūriyā nekkhammavitakkaṃ vitakketi. Tattha adosassa pāripūriyā abyāpādavitakkaṃ vitakketi. Tattha amohassa pāripūriyā avihiṃsāvitakkaṃ vitakketi. Tattha alobhassa pāripūriyā vivitto hoti kāmehi. Tattha adosassa pāripūriyā amohassa pāripūriyā ca vivitto hoti pāpakehi akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. तेथे, अलोभाच्या परिपूर्तीसाठी तो नैष्क्रम्य-वितर्काचा विचार करतो. तेथे, अद्वेषाच्या परिपूर्तीसाठी तो अव्यापाद-वितर्काचा विचार करतो. तेथे, अमोहाच्या परिपूर्तीसाठी तो अविहिंसा-वितर्काचा विचार करतो. तेथे, अलोभाच्या परिपूर्तीसाठी तो कामभोगांपासून विरक्त होतो. तेथे, अद्वेषाच्या आणि अमोहाच्या परिपूर्तीसाठी तो पापी अकुशल धर्मांपासून विरक्त होतो, आणि वितर्क व विचाराने युक्त, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा प्रथम ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. Vitakkāti tayo vitakkā – nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko. Tattha paṭhamābhinipāto vitakko, paṭiladdhassa vicaraṇaṃ vicāro. Yathā puriso dūrato purisaṃ passati āgacchantaṃ, na ca tāva jānāti eso itthīti vā purisoti vā yadā tu paṭilabhati itthīti vā purisoti vā evaṃ vaṇṇoti vā evaṃ saṇṭhānoti vā ime vitakkayanto uttari upaparikkhanti kiṃ nu kho ayaṃ sīlavā udāhu dussīlo aḍḍho vā duggatoti vā. Evaṃ vicāro vitakke appeti, vicāro cariyati ca anuvattati ca. Yathā pakkhī pubbaṃ āyūhati pacchā nāyūhati yathā āyūhanā evaṃ vitakko, yathā pakkhānaṃ pasāraṇaṃ evaṃ vicāro anupālati vitakketi vicarati vicāreti. Vitakkayati vitakketi, anuvicarati vicāreti. Kāmasaññāya paṭipakkho vitakko, byāpādasaññāya vihiṃsasaññāya ca paṭipakkho vicāro. Vitakkānaṃ kammaṃ akusalassa amanasikāro, vicārānaṃ kammaṃ jeṭṭhānaṃ saṃvāraṇā. Yathā paliko tuṇhiko sajjhāyaṃ karoti evaṃ vitakko, yathā taṃyeva anupassati evaṃ vicāro. Yathā apariññā evaṃ vitakko. Yathā pariññā evaṃ vicāro. Niruttipaṭisambhidāyañca paṭibhānapaṭisambhidāyañca vitakko, dhammapaṭisambhidāyañca atthapaṭisambhidāyañca vicāro. Kallitā kosallattaṃ cittassa vitakko, abhinīhārakosallaṃ cittassa vicāro. Idaṃ kusalaṃ idaṃ akusalaṃ idaṃ bhāvetabbaṃ idaṃ pahātabbaṃ idaṃ sacchikātabbanti vitakko, yathā pahānañca bhāvanā ca sacchikiriyā ca evaṃ vicāro. Imesu vitakkavicāresu ṭhitassa duvidhaṃ dukkhaṃ na uppajjati kāyikañca cetasikañca; duvidhaṃ sukhaṃ uppajjati kāyikañca [Pg.263] cetasikañca. Iti vitakkajanitaṃ cetasikaṃ sukhaṃ pīti kāyikaṃ sukhaṃ kāyikoyeva. Yā tattha cittassa ekaggatā, ayaṃ samādhi. Iti paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ. वितर्क म्हणजे तीन वितर्क आहेत - नैष्क्रम्य-वितर्क, अव्यापाद-वितर्क आणि अविहिंसा-वितर्क. त्यापैकी, आलंबनावर चित्ताचे पहिले पडणे म्हणजे वितर्क होय, आणि प्राप्त झालेल्या आलंबनाचे वारंवार परीक्षण करणे म्हणजे विचार होय. जसे एखादा मनुष्य दूरवरून एका मनुष्याला येताना पाहतो, आणि तोपर्यंत त्याला हे माहीत नसते की ती स्त्री आहे की पुरुष. परंतु जेव्हा त्याला समजते की ती स्त्री आहे की पुरुष, तिचा वर्ण असा आहे किंवा तिचा आकार असा आहे, तेव्हा या गोष्टींचा विचार करत तो पुढे अधिक परीक्षण करतो की, 'हा शीलवान आहे की दुःशील? श्रीमंत आहे की गरीब?' अशा प्रकारे विचार हा वितर्कात प्रवेश करतो, विचार संचार करतो आणि त्याचे अनुकरण करतो. जसे एखादा पक्षी सुरुवातीला पंख हलवून उडण्याचा प्रयत्न करतो आणि नंतर प्रयत्न न करता तरंगतो; जसा तो पंख हलवण्याचा प्रयत्न आहे, तसा वितर्क समजावा. जसे पंख पसरवून तरंगणे आहे, तसा विचार समजावा. तो रक्षण करतो, वितर्क करतो, विचार करतो आणि विचार करायला लावतो. तो वितर्क करतो, वितर्क करायला लावतो, अनुविचार करतो आणि विचार करायला लावतो. कामसंज्ञेचा प्रतिपक्ष वितर्क आहे, तर व्यापादसंज्ञा आणि विहिंसासंज्ञेचा प्रतिपक्ष विचार आहे. वितर्कांचे कार्य अकुशलाचा अमनसिकार करणे हे आहे, तर विचारांचे कार्य मुख्य क्लेशांचे संवरण करणे हे आहे. जसे एखादा बलवान मनुष्य शांत राहून सज्झाय (सराव) करतो, तसा वितर्क समजावा. जसे तो त्याच गोष्टीचे अनुदर्शन करतो, तसा विचार समजावा. जसे अपरिज्ञा (अपूर्ण ज्ञान) तसा वितर्क समजावा. जसे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) तसा विचार समजावा. निरुक्ति-प्रतिसंभिदा आणि प्रतिभान-प्रतिसंभिदामध्ये वितर्क असतो, तर धर्म-प्रतिसंभिदा आणि अर्थ-प्रतिसंभिदामध्ये विचार असतो. चित्ताची सज्जता आणि कुशलता हा वितर्क आहे, तर चित्ताची अभिनिहार-कुशलता हा विचार आहे. 'हे कुशल आहे, हे अकुशल आहे, हे विकसित करावे, हे त्यागावे, हे साक्षात करावे' असा विचार करणे म्हणजे वितर्क होय, तर जसे प्रहाण, भावना आणि साक्षात्क्रिया घडून येते, तसा विचार समजावा. या वितर्क आणि विचारात स्थित असलेल्या व्यक्तीला कायिक आणि चैतसिक असे दोन्ही प्रकारचे दुःख उत्पन्न होत नाही; कायिक आणि चैतसिक असे दोन्ही प्रकारचे सुख उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, वितर्कापासून उत्पन्न झालेले चैतसिक सुख म्हणजे प्रीती आणि कायिक सुख हे शरीरातच जाणवते. तेथे चित्ताची जी एकाग्रता असते, तो समाधी होय. अशा प्रकारे, प्रथम ध्यान हे पाच अंगांनी विप्रहीन आणि पाच अंगांनी समन्वागत असते. Tesaṃyeva vitakkavicārānaṃ abhikkhaṇaṃ āsevanāya tassa tappoṇamānasaṃ hoti. Tassa vitakkavicārā oḷārikā khāyanti. Yañca pītisukhañca nekkhammañca oḷārikaṃ bhavati. Api ca samādhijā pīti rati ca jāyati. Tassa vicārārammaṇaṃ. Tesaṃ vūpasamā ajjhattaṃ ceto sampasīdati. Ye vitakkavicārā dve dhammānussaritabbā. Paccuppannā daraṇitabbaṃ. Tesaṃ vūpasamā ekodibhāvaṃ cittekaggataṃ hoti. Tassa ekodibhāvena pīti pāripūriṃ gacchati. Yā pīti, taṃ somanassindriyaṃ, yaṃ sukhaṃ, taṃ sukhindriyaṃ. Yā cittekaggatā, ayaṃ samādhi. Taṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ. So pītiyā virāgā yāti ojahi jallasahagataṃ. त्याच वितर्क आणि विचारांच्या निरंतर सेवनाने त्याचे चित्त त्याकडेच प्रवृत्त होते. त्याला ते वितर्क आणि विचार स्थूल भासतात. तसेच जे प्रीती, सुख आणि नैष्क्रम्य आहे, तेही स्थूल वाटते. शिवाय, समाधीपासून उत्पन्न झालेली प्रीती आणि रती उत्पन्न होते. त्याला विचाराचे आलंबन असते. त्यांच्या उपशमाने अध्यात्मिक चित्त अत्यंत प्रसन्न होते. जे वितर्क आणि विचार हे दोन धर्म अनुस्मरण करण्याजोगे आहेत, त्या वर्तमानकालीन निमित्ताचे आदराने ग्रहण केले पाहिजे. त्यांच्या उपशमाने चित्ताचा एकोदीभाव आणि चित्ताची एकाग्रता प्राप्त होते. त्या एकोदीभावाने प्रीती परिपूर्णतेला जाते. जी प्रीती आहे, ते सोमनस्येंद्रिय होय; जे सुख आहे, ते सुखेंद्रिय होय; जी चित्ताची एकाग्रता आहे, तो समाधी होय. ते द्वितीय ध्यान चार अंगांनी समन्वागत असते. तो प्रीतीच्या विरागाने, तृष्णेच्या आसक्तीचा त्याग करून पुढे जातो. 73. Tattha somanassacittamupādānanti ca so taṃ vicinanto upekkhameva manasikaroti. So pītiyā virāgā upekkhako viharati. Yathā ca pītiyā sukhamānitaṃ, taṃ kāyena paṭisaṃvedeti sampajāno viharati. Yena satisampajaññena upekkhāpāripūriṃ gacchati. Idaṃ tatiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ. ७३. तेथे, सोमनस्य चित्त हे उपादान आहे असे समजून, तो त्याचे परीक्षण करत उपेक्षेचाच मनसिकार करतो. तो प्रीतीच्या विरागाने उपेक्षक होऊन विहरतो. आणि जसे प्रीतीशिवाय केवळ सुखाचा अनुभव येतो, तो शरीराने त्याचा अनुभव घेत, संप्रजन्ययुक्त होऊन विहरतो. ज्या स्मृती आणि संप्रजन्याने उपेक्षेची परिपूर्ती होते, हे तृतीय ध्यान चार अंगांनी समन्वागत असते. Tathā kāyikassa sukhassa pahānāya paṭhame jhāne somanassindriyaṃ nirujjhati. Dutiye jhāne dukkhindriyaṃ nirujjhati. So sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tattha catūhi indriyehi upekkhā pasādā hoti, dukkhindriyena domanassindriyena sukhindriyena somanassindriyena ca. Tesaṃ nirodhā upekkhāsampajaññaṃ hoti, tattha sukhindriyena somanassindriyena ca asati hoti, tesaṃ nirodhā satimā hoti, dukkhindriyena domanassindriyena ca asampajaññaṃ, tesaṃ nirodhā sampajaññaṃ hoti, iti upekkhāya ca saññā, sato sampajāno cittekaggatā ca idaṃ vuccate ca catutthaṃ jhānaṃ. त्याचप्रमाणे, कायिक सुखाच्या प्रहाणासाठी प्रथम ध्यानात सोमनस्येंद्रिय निरुद्ध होते. द्वितीय ध्यानात दुःखेंद्रिय निरुद्ध होते. तो सुखाच्या प्रहाणाने आणि दुःखाच्या प्रहाणाने, तसेच पूर्वीच सोमनस्य आणि डोमनस्याच्या अस्त होण्याने, अदुःख-असुखकारक, उपेक्षा आणि स्मृतीच्या परिशुद्धीने युक्त अशा चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. तेथे चार इंद्रियांद्वारे उपेक्षा प्रसन्न होते - दुःखेंद्रिय, डोमनस्येंद्रिय, सुखेंद्रिय आणि सोमनस्येंद्रिय यांच्याद्वारे. त्यांच्या निरोधाने उपेक्षा-संप्रजन्य प्राप्त होते. तेथे सुखेंद्रिय आणि सोमनस्येंद्रियामुळे अस्मृती होते, त्यांच्या निरोधाने तो स्मृतीवान होतो. दुःखेंद्रिय आणि डोमनस्येंद्रियामुळे असंप्रजन्य होते, त्यांच्या निरोधाने संप्रजन्य प्राप्त होते. अशा प्रकारे, उपेक्षेची संज्ञा, स्मृतीवान, संप्रजन्ययुक्त आणि चित्ताची एकाग्रता असणे, याला चतुर्थ ध्यान असे म्हटले जाते. Tattha yo rāgacarito puggalo tassa sukhindriyañca somanassindriyañca; yo dosacarito puggalo tassa dukkhindriyañca domanassindriyañca; yo mohacarito puggalo tassa asati ca asampajaññañca. त्यापैकी, जो रागचरित पुद्गल आहे, त्याला सुखेंद्रिय आणि सोमनस्येंद्रिय प्राप्त होते; जो द्वेषचरित पुद्गल आहे, त्याला दुःखेंद्रिय आणि डोमनस्येंद्रिय प्राप्त होते; जो मोहचरित पुद्गल आहे, त्याला अस्मृती आणि असंप्रजन्य प्राप्त होते. Tattha [Pg.264] rāgacaritassa puggalassa tatiye jhāne catutthe ca anunayo nirujjhati, dosacaritassa paṭhame jhāne dutiye ca paṭighaṃ nirujjhati, mohacaritassa puggalassa paṭhame jhāne dutiye ca asampajaññaṃ nirujjhati. Tatiye jhāne catutthe ca asati nirujjhati, evameva tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ cattāri jhānāni vodānaṃ gamissanti. तेथे, रागचरित पुद्गलाचा तिसऱ्या आणि चौथ्या ध्यानात अनुनय निरुद्ध होतो; द्वेषचरित पुद्गलाचा पहिल्या आणि दुसऱ्या ध्यानात प्रतिघ निरुद्ध होतो; मोहचरित पुद्गलाचा पहिल्या आणि दुसऱ्या ध्यानात असंप्रजन्य निरुद्ध होते, आणि तिसऱ्या व चौथ्या ध्यानात असती निरुद्ध होते. अशाच प्रकारे, त्या तिन्ही पुद्गलांची चारही ध्याने विशुद्धीला प्राप्त होतील. Tattha rāgadosacaritassa puggalassa asampajaññañca anunayo ca paṭighañca, tena hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. Tattha rāgamohacaritassa puggalassa anunayattaṃ ca ādīnavaṃ dassitā, taṃ tassa hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. Tattha dosamohacaritassa puggalassa paṭigho ca asati ca asampajaññañca ādīnavaṃ dassitā tena tassa hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. तेथे, राग-द्वेषचरित पुद्गलाचे असंप्रजन्य, अनुनय आणि प्रतिघ (हे दोष असतात), त्यामुळे त्याचे ध्यान हानभागीय (ऱ्हास पावणारे) ध्यान होते. तेथे, राग-मोहचरित पुद्गलाचा अनुनयभाव आणि आदीनव (दोष) दर्शविला आहे, ते त्याचे हानभागीय ध्यान होते. तेथे, द्वेष-मोहचरित पुद्गलाचा प्रतिघ, असती आणि असंप्रजन्य हा आदीनव दर्शविला आहे, त्यामुळे त्याचे ध्यान हानभागीय ध्यान होते. Tattha rāgadosamohasamabhāgacaritassa puggalassa visesabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti, imāni cattāri jhānāni sattasu puggalesu niddisitabbāni. Catūsu ca samādhīsu chandasamādhinā paṭhamaṃ jhānaṃ, vīriyasamādhinā dutiyaṃ jhānaṃ, cittasamādhinā tatiyaṃ jhānaṃ, vīmaṃsāsamādhinā catutthaṃ jhānaṃ. Appaṇihitena paṭhamaṃ jhānaṃ, suññatāya dutiyaṃ jhānaṃ, animittena tatiyaṃ jhānaṃ, ānāpānassatiyā catutthaṃ jhānaṃ. Kāmavitakkabyāpādānañca taṃ taṃ vūpasamena paṭhamaṃ jhānaṃ hoti, vitakkavicārānaṃ vūpasamena dutiyaṃ jhānaṃ, sukhindriyasomanassindriyānaṃ vūpasamena tatiyaṃ jhānaṃ, kāyasaṅkhārānaṃ vūpasamena catutthaṃ jhānañca. Cāgādhiṭṭhānena paṭhamaṃ jhānaṃ, saccādhiṭṭhānena dutiyaṃ jhānaṃ, paññādhiṭṭhānena tatiyaṃ jhānaṃ, upasamādhiṭṭhānena catutthaṃ jhānaṃ. Imāni cattāri jhānāni saṅkhepaniddesena niddiṭṭhāni, tattha samādhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Anuvattanakāni cattāri, tattha yo paṭhamaṃ jhānaṃ nissāya āsavakkhayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya domanassindriyapaṭipakkhena. Yo dutiyaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya dukkhindriyapaṭipakkhena. Yo tatiyaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya somanassindriyapaṭipakkhena. Yo catutthaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya sukhindriyapaṭipakkhena gato. तेथे, राग-द्वेष-मोह समभागचरित पुद्गलाचे विशेषभागीय ध्यान होते. ही चार ध्याने सात पुद्गलांमध्ये निर्दिष्ट केली पाहिजेत. आणि चार समाधींमध्ये: छंदसमाधीद्वारे पहिले ध्यान, वीर्यसमाधीद्वारे दुसरे ध्यान, चित्तसमाधीद्वारे तिसरे ध्यान, आणि मीमांसासमाधीद्वारे चौथे ध्यान (निर्देशित केले आहे). अप्रणिहिताद्वारे पहिले ध्यान, शून्यतेद्वारे दुसरे ध्यान, अनिमित्ताद्वारे तिसरे ध्यान, आणि आनापानस्मृतीद्वारे चौथे ध्यान (निर्देशित केले आहे). कामवितर्क आणि व्यापाद यांच्या त्या त्या उपशमाने पहिले ध्यान होते; वितर्क आणि विचारांच्या उपशमाने दुसरे ध्यान होते; सुखेंद्रिय आणि सौमनस्येंद्रियाच्या उपशमाने तिसरे ध्यान होते; आणि कायसंस्कारांच्या उपशमाने चौथे ध्यान होते. त्यागाधिष्ठानाने पहिले ध्यान, सत्याधिष्ठानाने दुसरे ध्यान, प्रज्ञाधिष्ठानाने तिसरे ध्यान, आणि उपशमाधिष्ठानाने चौथे ध्यान (निर्देशित केले आहे). ही चार ध्याने संक्षेपनिर्देशाने निर्दिष्ट केली आहेत; तेथे समाधींद्रिय परिपूर्णतेला प्राप्त होते. अनुवर्तन करणारी (इतर) चार इंद्रिये आहेत. तेथे, जो पहिल्या ध्यानाचा आश्रय घेऊन आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो, तो सुख प्रतिपदेने, दंधाभिज्ञेने (मंद अभिज्ञेने) आणि दौर्मनस्येंद्रियाच्या प्रतिपक्षाने गेलेला असतो. जो दुसऱ्या ध्यानाचा आश्रय घेऊन आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो, तो सुख प्रतिपदेने, क्षिप्राभिज्ञेने (शीघ्र अभिज्ञेने) आणि दुःखेंद्रियाच्या प्रतिपक्षाने गेलेला असतो. जो तिसऱ्या ध्यानाचा आश्रय घेऊन आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो, तो सुख प्रतिपदेने, दंधाभिज्ञेने आणि सौमनस्येंद्रियाच्या प्रतिपक्षाने गेलेला असतो. जो चौथ्या ध्यानाचा आश्रय घेऊन आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो, तो सुख प्रतिपदेने, क्षिप्राभिज्ञेने आणि सुखेंद्रियाच्या प्रतिपक्षाने गेलेला असतो. Pakiṇṇakaniddeso. प्रकीर्णक निर्देश. 74. Yāni [Pg.265] cattāri jhānāni, tesaṃ jhānānaṃ imāni aṅgāni, tesaṃ aṅgānaṃ samūho assa aṅgā, ayaṃ jhānabhūmi ko visesoti assa viseso. Ime sambhārā tehi ayaṃ samudāgamo, tassa samudāgamassa ayaṃ upanisā, tāya upanisāya ayaṃ bhāvanā. Tassā bhāvanāya ayaṃ ādīnavo. Tena ayaṃ parihāni. Kassa parihānīti tadupagajjhāyino. Taṃ yathā bhaṇitaṃ paccavekkhanto ayaṃ viseso. Tena visesena ayaṃ assādo, so kassa assādo ajhāniyā jhāyino, tassā ajhāniyā jhāyino, idaṃ kallitā kosalle ṭhitajjhānaṃ anomaddiyataṃ gacchati jhānabalaṃ, jhānabale ṭhitassa ayaṃ pāramippattassa imāni jhānaṅgāni anāvilasaṅkappo paṭhame jhāne jhānaṅgāni bhāvī. So pīti tadanusārittāva paṭhame jhāne jhānaṅgaṃ tassaṅguno ca dhammā tadabhisannitāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgadhammatā kho pana tathā pavattassa sahagataṃ jhānaṅgadhammaṃ sasukhatāya ajjhattaṃ sampasādo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ manosampasādanatāya tadabhisannitāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ ajjhattaṃ sampasādanaṃ samādhitā pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, cetaso ekodibhāvo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā phassatā tatiye jhāne jhānaṅgaṃ, sukhaṃ tassa aṅganti ca. Cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā adukkhamasukhā catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, abhinisābhūmi upekkhāsatipārisuddhi catutthe jhāne jhānaṅgaṃ. Satipārisuddhi ca anekajjhābhūmīsu jhānaṅgasamāyuttā pīti cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ. ७४. जी चार ध्याने आहेत, त्या ध्यानांची ही अंगे आहेत. त्या अंगांचा समूह म्हणजे त्याची अंगे होत. ही ध्यानभूमी आहे. 'काय विशेष आहे?' हा त्याचा विशेष आहे. हे संभार (साहित्य) आहेत, त्यांच्याद्वारे हा समुदाय (उत्पत्ती) होतो. त्या समुदायाचे हे उपनिषद (कारण) आहे; त्या उपनिषदाने ही भावना उत्पन्न होते. त्या भावनेचा हा आदीनव (दोष) आहे. त्यामुळे ही परिहानी (ऱ्हास) होते. 'कोणाची परिहानी?' त्या ध्यानात प्रवेश करणाऱ्याची. जसे म्हटले आहे, 'प्रत्यवेक्षण करणारा' हा विशेष आहे. त्या विशेषाने हा आस्वाद होतो. तो कोणाचा आस्वाद आहे? ध्यान नसताना ध्यान करणाऱ्याचा. हे ध्यान कौशल्यात स्थित असलेले ध्यान आहे, ते अनवमर्द्यतेला (पराभूत न होण्याला) प्राप्त होऊन ध्यानबळ बनते. ध्यानबळात स्थित असलेल्या आणि पारमिप्राप्त व्यक्तीची ही ध्यानअंगे आहेत. पहिल्या ध्यानात अनाविल संकल्प (निर्मळ विचार) ध्यानअंगे म्हणून प्रकट होतात. तो प्रीतीचा अनुगामी असल्यामुळेच पहिल्या ध्यानात ध्यानअंग आणि त्याचे गुणधर्म त्याच्याशी संलग्न असतात. दुसऱ्या ध्यानात प्रीती ही ध्यानअंगता आहे; तसेच प्रवृत्त झालेल्या सहगत ध्यानअंगधर्माच्या सुखकारकतेमुळे अध्यात्म संप्रसाद (अंतर्गत प्रसन्नता) हे दुसऱ्या ध्यानात ध्यानअंग आहे, कारण ते मनाला प्रसन्न करणारे आणि त्याच्याशी संलग्न असणारे आहे. दुसऱ्या ध्यानात प्रीती हे ध्यानअंग आहे, अध्यात्म संप्रसाद आणि समाधीयुक्त प्रीती हे दुसऱ्या ध्यानात ध्यानअंग आहे. चित्ताचा एकोदीभाव (एकाग्रता) हे दुसऱ्या ध्यानात ध्यानअंग आहे. उपेक्षा आणि स्पर्शता (अनुभूती) हे तिसऱ्या ध्यानात ध्यानअंग आहे, आणि सुख हे त्याचे अंग आहे. चित्ताचा एकोदीभाव हे चौथ्या ध्यानात ध्यानअंग आहे. अदुःख-असुख उपेक्षा हे चौथ्या ध्यानात ध्यानअंग आहे. अभिनिषद्भूमी असलेली उपेक्षा-स्मृती-पारिशुद्धी हे चौथ्या ध्यानात ध्यानअंग आहे. आणि अनेक ध्यानभूमींमध्ये ध्यानअंगांशी संयुक्त असलेली स्मृती-पारिशुद्धी, प्रीती आणि चित्ताचा एकोदीभाव हे चौथ्या ध्यानात ध्यानअंग आहे. Tattha katamā jhānabhūmi? Savitakke savicāre vivekā anugatā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Avitakke avicāre ajjhattaṃ sampasādanaṃ janitaṃ pītimanugatā dutiye jhāne jhānabhūmi. Sukhasātasamohitā sappītikā tatiye jhāne jhānabhūmi. Tassa sukhadukkhasahagatā abhinīhārasahagatā catutthe jhāne jhānabhūmi. Appamāṇasahagatā sattārammaṇā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Abhibhūmiāyatanasahagatā rūpasaññīsu dutiye jhāne jhānabhūmi. Vimokkhasahagatānaṃ vimokkhesu tatiye jhāne jhānabhūmi. Anupassanāsahagatā kāyasaṅkhārā sammā catutthassa jhānassa bhūmi. तेथे ध्यानभूमी कोणती? सवितर्क आणि सविचार धर्मांना विवेकाद्वारे अनुगमन करणे, ही पहिल्या ध्यानातील ध्यानभूमी आहे. अवितर्क आणि अविचार असलेल्या, अध्यात्म संप्रसाद उत्पन्न करणाऱ्या प्रीतीचे अनुगमन करणे, ही दुसऱ्या ध्यानातील ध्यानभूमी आहे. सुख आणि साता (मधुरता) यांनी युक्त असलेली, सप्रीतिक असणे, ही तिसऱ्या ध्यानातील ध्यानभूमी आहे. तिची सुख-दुःखसहगत आणि अभिनिहारसहगत असणे, ही चौथ्या ध्यानातील ध्यानभूमी आहे. अप्रमाणसहगत आणि सत्त्वारंबण (प्राण्यांना आलंबन बनवणारी) असणे, ही पहिल्या ध्यानातील ध्यानभूमी आहे. रूपसंज्ञांमध्ये अभिभू-आयतनसहगत असणे, ही दुसऱ्या ध्यानातील ध्यानभूमी आहे. विमोक्षसहगत धर्मांचे विमोक्षांमध्ये असणे, ही तिसऱ्या ध्यानातील ध्यानभूमी आहे. अनुपश्यनासहगत कायसंस्कार हे सम्यक प्रकारे चौथ्या ध्यानाची भूमी आहे. 75. Tattha [Pg.266] katame jhānavisesā? Vivicceva kāmehi vivicca pāpakehi akusalehi dhammehi cittacetasikasahagatā kāmadhātusamatikkamanatāpi, ayaṃ jhānaviseso. Avitakkā ceva avicārā ca sappītikāya satisahagatāya pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Ayaṃ jhānaviseso. Avitakkāya bhūmiyā avicāreyeva sati anugatā upekkhāsahagatā manasikārā samudācaranti. Tadanudhammatāya ca sati saṇḍahati. Tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Satipārisuddhisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Viññāṇañcāyatanasahagatāya bhūmiyaṃ ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. ७५. त्यात ध्यानांचे विशेष कोणते आहेत? कामांपासून अलिप्त होऊनच, पापी अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, चित्त व चेतसिकांसह उत्पन्न होणारी कामधातूचे अतिक्रमण करण्याची अवस्था देखील आहे; हा ध्यानाचा विशेष होय. वितर्क नसलेले आणि विचारही नसलेले, प्रीतीसह व स्मृतीसह असणारे प्रीतीयुक्त संज्ञा आणि मनसिकार प्रवृत्त होतात; हा ध्यानाचा विशेष होय. अवितर्क भूमीमध्ये अविचारच असणारे, स्मृतीचे अनुगमन करणारे आणि उपेक्षेसह असणारे मनसिकार प्रवृत्त होतात, आणि त्या धर्माच्या अनुकूलतेने स्मृती प्रस्थापित होते, तसेच त्या भूमीला प्राप्त करून तो विहरतो; हा ध्यानाचा विशेष होय. स्मृतीच्या परिशुद्धीसह असणारे संज्ञा आणि मनसिकार प्रवृत्त होतात, आणि त्या भूमीला प्राप्त करून तो विहरतो; हा ध्यानाचा विशेष होय. विज्ञानांचायतनासह असणाऱ्या भूमीमध्ये आकिंचन्यायतनासह असणारे संज्ञा आणि मनसिकार प्रवृत्त होतात, आणि त्या भूमीला प्राप्त करून तो विहरतो; हा ध्यानाचा विशेष होय. Jhānasambhārā nekkhammavitakko sambhāro kāmavitakkavinodanādhippāyatā. Abyāpādavitakko sambhāro byāpādavitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Avihiṃsāvitakko sambhāro vihiṃsāvitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Indriyesu guttadvāratā appicchatā sambhāro parisuddhājīvo catunnaṃ samāpattīnaṃ sambhāro akammassa vihāritā. Maggasambhāro samāpattipajjanatā. Phalasambhāro jhānanibbattitāya jhānasamudāgamo. Kusalahetu yaṃ jhānaṃ samudayaṃ gacchanti ko ca na kutoci nekkhammappattā samudāgacchanti. Ālambanirodhasamādhi santo samudāgacchanti. Avītikkantā samudāgacchanti. Sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ pahānāya te ca abyāpajjatāya samudāgacchanti. Taṃ pana sandhāya samudāgacchanti. Aparidāhanāya samudāgacchanti. Ayaṃ ñāṇasamudāgamo. ध्यानाचे संभार (साहित्य) खालीलप्रमाणे आहेत: नैष्क्रम्य-वितर्क हा संभार काम-वितर्काचे निवारण करण्याची इच्छा असणे होय. अव्यापाद-वितर्क हा संभार व्यापाद-वितर्काचे निवारण करण्याची इच्छा असणे होय. अविहिंसा-वितर्क हा संभार विहिंसा-वितर्काचे निवारण करण्याची इच्छा असणे होय. इंद्रियांमध्ये संयमित द्वार असणे, अल्पेच्छता हा संभार, परिशुद्ध आजीव आणि चार समापत्तींचा संभार हा अकर्मण्यतेचा अभाव असणे होय. मार्ग-संभार म्हणजे समापत्तीला प्राप्त होणे होय. फल-संभार हा ध्यानाच्या उत्पत्तीमुळे ध्यानाचा समुदागम (उदय) होय. कुशल हेतूमुळे ध्यान उदयाला जाते; काहीही कशानेही नैष्क्रम्याला प्राप्त होऊन उदयाला येत नाही. आलंबन-निरोध समाधी शांत होऊन उदयाला येते. अनतिक्रांत (अतिक्रमण न केलेले) होऊन उदयाला येते. सुखेन्द्रिय आणि सोमनस्येन्द्रिय यांच्या प्रहाणासाठी आणि ते अव्यापन्नतेने (व्यापाद नसलेल्या भावाने) उदयाला येतात. परंतु त्यालाच उद्देशून ते उदयाला येतात. परिदाह (दाह) न होण्यासाठी ते उदयाला येतात. हा ज्ञान-समुदागम होय. 76. Tattha katamā upanisā? Kalyāṇamittatā jhānassa upanisā. Kalyāṇasampavaṅkatā jhānassa upanisā. Indriyesu guttadvāratā jhānassa upanisā. Asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu jhānassa upanisā. Saddhammassavanaṃ jhānassa upanisā. Saṃvejaniye ṭhāne saṃviggassa yoniso padhānaṃ. Ayaṃ jhānopanisā. ७६. त्यात उपनिषा (कारण/आश्रय) कोणती आहे? कल्याणमित्रता हा ध्यानाचा उपनिष आहे. कल्याणाकडे झुकलेली प्रवृत्ती हा ध्यानाचा उपनिष आहे. इंद्रियांमध्ये संयमित द्वार असणे हा ध्यानाचा उपनिष आहे. कुशल धर्मांमध्ये असंतुष्टता (तृप्ती न मानणे) हा ध्यानाचा उपनिष आहे. सद्धर्माचे श्रवण हा ध्यानाचा उपनिष आहे. संवेजनीय स्थानांमध्ये संवेग प्राप्त झालेल्या व्यक्तीचे योनिशो प्रधान (योग्य प्रयत्न) असणे; हा ध्यानाचा उपनिष (ध्यानोपनिष) होय. Tattha [Pg.267] katamā bhāvanā? Mettāsevanā abyāpādavitakkabhāvanā. Karuṇāsevanā avihiṃsāvitakkabhāvanā. Muditābhāvanā pītisukhasampajaññā kāritā. Upekkhābhāvanā passavatā upekkhābhāvanā apassavatā upekkhā ca ajjhupekkhā ca, asubhasaññābhāvanā dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā bhavasandhābhiññā bhavasandhānaṃ, sā chabbidhā bhāvanā bhāvitā bahulīkatā anuṭṭhitā vatthukatā yānīkatā paricitā susamāraddhā. Ayaṃ bhāvanā. त्यात भावना कोणती आहे? मैत्रीचे सेवन करणे ही अव्यापाद-वितर्क भावना होय. करुणेचे सेवन करणे ही अविहिंसा-वितर्क भावना होय. मुदिता भावनेने प्रीती, सुख आणि संप्रजन्य निर्माण केले जाते. उपेक्षा भावना पाहणाऱ्यासाठी आणि उपेक्षा भावना न पाहणाऱ्यासाठी उपेक्षा आणि अज्झुपेक्षा (अध्युपेक्षा) होय; अशुभसंज्ञा भावना, दुःखा प्रतिपदा मंदाभिज्ञा, भवसंधाभिज्ञा आणि भवसंधान; ती सहा प्रकारची भावना भाविलेली, बहुलीकृत केलेली, अनुष्ठित केलेली, वस्तूकृत (अधिष्ठान) केलेली, यानकृत (वाहन बनवलेली), परिचित (अभ्यासिलेली) आणि सुसमारब्ध (चांगल्या प्रकारे आरंभ केलेली) आहे. ही भावना होय. Evaṃ bhāvayantassa ayaṃ ādīnavo. Paṭhame jhāne saṅkhārasamannāgato eso dhammo assuto sāsavo. Sace esa dhammo ayaṃ sīlo āsannapaṭipakkho ca esa dhammo kāmo paticāro pativicāro samāpattīnaṃ ca sabboḷāriko esa dhammo vitakkavicāro ca. Tattha cittaṃ khobhenti, kāyo cettha kilamati, kāyamhi cettha kilante cittaṃ vihaññati. Anabhinīhārakkhamova abhiññānaṃ ime ādīnavā paṭhame jhāne. अशा प्रकारे भावना करणाऱ्यासाठी हा आदीनव (दोष) आहे. प्रथम ध्यानामध्ये संस्कारांनी युक्त असलेला हा धर्म अशुभ आणि सासव (आसवयुक्त) आहे. जर हा धर्म, हा शील आणि जवळचा प्रतिपक्ष असेल, तर हा धर्म काम, प्रतिचार, प्रतिविचार आणि समापत्तींमध्ये सर्वात ओळारिक (स्थूल) असा वितर्क आणि विचार आहे. तिथे ते चित्ताला क्षोभित करतात, आणि येथे शरीर थकते, आणि शरीर थकले असता चित्त व्याकुळ होते. हे अभिज्ञांच्या प्राप्तीसाठी अयोग्यच असते; हे प्रथम ध्यानातील आदीनव आहेत. Dutiye jhāne ime ādīnavā pītipharaṇasahagato ca eso dhammo, na samudācārasseti cittaṃ. Asodhayaṃ upagamo cesa dhammo upagamiparissayo domanassapaccatthiko cesa dhammo. Tattha tattha yuttīnaṃ pīti parajjato cesa dhammo dukkaraṃ hoti, avattasantāsabhūmiparivajjayanto catūsu dukkhatāsu esa dhammo anuviddhāpanasaddhāya dukkhatāya ca na palibodhadukkhatāya ca abhiññādukkhatāya ca rogadukkhatāya ca, ime ādīnavā dutiye jhāne. द्वितीय ध्यानामध्ये हे आदीनव आहेत: प्रीती-स्फुरणाने युक्त असलेला हा धर्म चित्ताची प्रवृत्ती होऊ देणार नाही. शुद्ध न करता जवळ जाणे हा धर्म उपद्रवयुक्त आणि दौर्मनस्याचा शत्रू आहे. त्या त्या ध्यानाशी युक्त असणाऱ्यांना प्रीतीचा शत्रू असल्यामुळे हा धर्म कठीण होतो; न होणाऱ्या भयाचे स्थान वर्ज्य करत, चार दुःखतांमध्ये हा धर्म अनुवेध करणाऱ्या श्रद्धेमुळे दुःखता, पलिबोध नसलेली दुःखता, अभिज्ञा-दुःखता आणि रोग-दुःखता या रूपाने असतो; हे द्वितीय ध्यानातील आदीनव आहेत. Tattha katame ādīnavā tatiye jhāne? Upekkhāsukhasahagatāya tattha sātāvīnaṃ pañcannaṃ upekkhāsukhaṃ parivattito esa dhammo tena niccasaññitānañca yaṃ hoti. Dukkhopaniyaṃ sukhaṃ cittassa saṅkhobhataṃ upādāya sukhadukkhāya gato savati. Sukhadukkhānukatañca upādāya anabhihārakkhamaṃ cittaṃ hoti. Abhiññāya sacchikiriyāsu sabbepi cete dhammā tīsu jhānasamāpattīsu catūhi ca dukkhatāhi anuviddhānaṃ sā bhayā dukkhatāya palibodhadukkhatāya ca abhiññāya dukkhatāya ca ime ādīnavā tatiye jhāne. त्यात तृतीय ध्यानामध्ये कोणते आदीनव आहेत? उपेक्षा-सुखासह असणाऱ्या, त्यात आस्वाद घेणाऱ्या पाच वेदनांपैकी उपेक्षा-सुख बदलणारे आहे; हा धर्म त्यामुळे नित्य संज्ञा असणाऱ्यांना ज्या कारणाने होतो, ते दुःखाकडे नेणारे सुख चित्ताच्या क्षोभाला ग्रहण करून सुख-दुःखाप्रत जाऊन पाझरते. आणि सुख-दुःखाचे अनुकरण ग्रहण करून चित्त अभिनिहारासाठी अयोग्य होते. अभिज्ञेने साक्षात्कृत करण्यामध्ये हे सर्व धर्म देखील तीन ध्यान-समापत्तींमध्ये आणि चार दुःखतांनी अनुवेध केलेल्यांना दुःखता, पलिबोध-दुःखता आणि अभिज्ञा-दुःखता या रूपाने असतात; हे तृतीय ध्यानातील आदीनव आहेत. Tattha [Pg.268] katame ādīnavā catutthe jhāne? Ākiñcaññāsamāpattikā te dhammānusamāpattikā etissā ca bhūmiyaṃ sātānaṃ bālaputhujjanānaṃ anekavidhāni diṭṭhigatāni uppajjanti. Oḷārikā sukhumehi ca rūpasaññāhi anuvidhāni etāni jhānāni sadā anudayamettājhānakalānudanukalāya sādhāraṇā, dukkarā ca sabbe cattāro mahāsambhārā samudāgatāni ca etāni jhānāni aññamaññaṃ nissāya samudāgacchanti. Ettha samudāgatā ca ete dhammā na samattā honti. Asamuggahitanimittā ca ete dhammā parihāyanti. Nirujjhanti ca ete dhammā na upādiyanti nirujjhaṅgāni ca, etesaṃ dhammānaṃ jhānāni nimittāni na jhānanimittasaññā vokirati. Appaṭiladdhapubbā ca jhāyīvasena ca bhavati. Imehi ādīnavehi ayaṃ jhānaparihāni. त्यात चतुर्थ ध्यानामध्ये कोणते आदीनव आहेत? प्रथम आकिंचन्यायतन समापत्ती असणाऱ्या, त्या समापत्तीच्या अनुकूल असणाऱ्या आणि त्या भूमीमध्ये आस्वाद घेणाऱ्या बालपृथग्जनांना अनेक प्रकारच्या दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) उत्पन्न होतात. ओळारिक (स्थूल) आणि सूक्ष्म रूपसंज्ञांनी अनुगत असणारी ही ध्याने नेहमी अनुदय-मैत्री आणि ध्यानाच्या अंशांच्या अनुक्रमाने सामायिक असतात. आणि चारही महासंभार कठीण आहेत, तसेच उदयाला आलेली ही ध्याने परस्परांवर अवलंबून उदयाला येतात. येथे उदयाला आलेले हे धर्म पूर्ण होत नाहीत. आणि अयोग्य प्रकारे ग्रहण केलेल्या निमित्तांमुळे हे धर्म नष्ट होतात. आणि हे धर्म निरुद्ध होतात, ते ग्रहण केले जात नाहीत आणि निरोधाचे अंग बनतात. या धर्मांसाठी ध्याने ही निमित्ते (कारणे) आहेत, ध्यानाच्या निमित्ताची संज्ञा संमिश्रित होत नाही. आणि पूर्वी कधीही प्राप्त न झाल्यामुळे ध्यानीच्या वशाने होते. या आदीनवांमुळे ही ध्यानाची हानी होते. 77. Nirodhasamāpattiyā apaṭisaṅkhāya avasesasaññino ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, so nirodhasamāpattito parihāyati. Āneñjasaññino asaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasahagatā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāsahagatā. Vitthārena…pe… yāva paṭhame jhāne kāmasaññāsahagatā kātabbā. Sakassa parihāyati, kalaṅkajjhāne kalaṅkaṃ jhāyati, parisamantato jhāyati, bhindanto jhāyati, na sajjhāyati, āyūhanto jhāyati, kiñci ca niparicito jhāyati. Atividhāvanto jhāyati, atimaññanto jhāyati, kāyasaṅkhāre appaṭisambhāre jhāyati, pariyuṭṭhānassa nissaraṇaṃ ajānanto jhāyati, nīvaraṇābhibhūto jhāyati, assāpattimanasikaronto jhānassa assādo kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ pahānaṃ jhānassa assādo kāmarāgahetūnaṃ dhammānaṃ udayanti, nirujjhaṅgāni etesaṃ dhammānaṃ jhānāni uparimā sukhupekkhā kāmakammakilesānaṃ pahānaṃ assādo, evaṃ kho puna jhānassa assādo mahāsaṃvāsamappīḷite lokasaṃnivāse asambodhokāsā vigamessamidaṃ jhānappahānā. Ayaṃ palirodhamappalirodhalokasannivāse esanidhamidaṃ jhānaṃ anamataggasaṃsārasamāpannānaṃ sattānaṃ saṃsārappahānanā ānisaṃso, yamidaṃ jhānassa [Pg.269] assādo kāyassa ajhāniyajhāyino bhavati. Ajhāniyajhāniyajhāyīhi aparāmasanto ajhāniyajhāyitaṃ jhāyati, yāni kalaṅkajjhāyino padāni, tāni anudhitāni paṭipakkhe. ७७. निरोधसमापत्तीचे मनन न केल्यामुळे, उर्वरित संज्ञा असलेल्या व्यक्तीला आकिंचन्यायतनसहगत संज्ञा आणि मनसिकार प्रवृत्त होतात; तो निरोधसमापत्तीपासून भ्रष्ट होतो. आनेञ्ज संज्ञा असलेल्याला, असंज्ञायतन (नेवसंज्ञानासंज्ञायतन) समापत्तीला प्राप्त झालेल्याला आकिंचन्यायतनसहगत मनसिकार प्रवृत्त होतात, आणि तो त्या भूमीला जाणत नाही; तो तिथून भ्रष्ट होतो. आकिंचन्यायतन समापत्तीला प्राप्त झालेल्याला विज्ञाणंचायतन संज्ञा आणि मनसिकार प्रवृत्त होतात, आणि तो त्या भूमीला जाणत नाही; तो तिथून भ्रष्ट होतो. विज्ञाणंचायतन समापत्तीला प्राप्त झालेल्याला रूपसंज्ञासहगत (मनसिकार प्रवृत्त होतात). विस्ताराने... पहिल्या ध्यानापर्यंत कामसंज्ञासहगत (मनसिकार) करावेत. तो स्वतःच्या ध्यानापासून भ्रष्ट होतो, कलंकित ध्यानात कलंकित ध्यान करतो, सभोवताली ध्यान करतो, (नीवरणांना) भेदून ध्यान करतो, आसक्त न होता ध्यान करतो, प्रयत्नपूर्वक ध्यान करतो, आणि काहीही सतत सराव न करता ध्यान करतो. अतिवेगाने धावत ध्यान करतो, अतिमान बाळगत ध्यान करतो, कायसंस्कारांचे संपादन न करता ध्यान करतो, पर्युत्थानातून सुटकेचा मार्ग न जाणता ध्यान करतो, नीवरणांनी अभिभूत होऊन ध्यान करतो. ध्यानाच्या प्राप्तीचे मनन करणे हा ध्यानाचा आस्वाद आहे; कामराग-पर्युत्थानाचा प्रहाण हा ध्यानाचा आस्वाद आहे. कामराग-हेतुक धर्मांचा उदय होतो; या धर्मांचे निरोध करणारे अंग असलेले ध्यान आणि वरील सुख व उपेक्षा, कामकर्म-क्लेशांचा प्रहाण हा आस्वाद आहे. अशा प्रकारे पुन्हा ध्यानाचा आस्वाद होतो. मोठ्या संवासाने (समुदायाने) पीडित नसलेल्या लोकसंनिवासात असंबोधाच्या अवकाशातून दूर होणे, हे ध्यानाचे प्रहाण आहे. हा अडथळा असलेल्या आणि अडथळा नसलेल्या लोकसंनिवासातील शोध आहे. हे ध्यान अनादी संसारात पडलेल्या सत्त्वांच्या संसार-प्रहाणाचा आनिशंस (फायदा) आहे, जो हा ध्यानाचा आस्वाद अ-ध्यानी ध्यान करणाऱ्याच्या कायेला होतो. अ-ध्यानी ध्यान करणाऱ्यांनी स्पर्श न करता अ-ध्यानी ध्यान करतो. जी कलंकित ध्यान करणाऱ्याची पदे आहेत, ती प्रतिपक्षाशी सुसंगत आहेत। 78. Tattha katamaṃ jhānakosallaṃ? Samāpattikosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānavisesakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānantarikakosallaṃ jhānakosallaṃ, samāpattivuṭṭhānakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne sabhāvakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne ādīnavakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne nissaraṇakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānaphalena upādāya kosallaṃ, jhānaphalena paṭisaṅkhānaphale aparihānadhammatā nibbattijhāne ca kīḷitāpi visesabhāgiyaṃ jhānaṃ paṭilabbhati. Idaṃ panassāti bhavahāritā ca ārammaṇānimittaggāho anabhinīhārabalaṃ, cittekaggatā nimittāsu gatisahitā samathabalena asaṃsīdanañca jhāne maggaphalaṃ samathaṃ pavatte samādhino upekkhāpalipubbāparanimittāsayo paggāhino satibalaṃ taṃ pavattitānañca vipassanānaṃ samaññābale. ७८. तिथे ध्यानकौशल्य कोणते? समापत्तीतील कौशल्य हे ध्यानकौशल्य आहे, ध्यानविशेषातील कौशल्य हे ध्यानकौशल्य आहे, ध्यानाच्या अंतराळातील (कारणातील) कौशल्य हे ध्यानकौशल्य आहे, समापत्तीतून उठण्यातील (व्युत्थानातील) कौशल्य हे ध्यानकौशल्य आहे, ध्यानाच्या स्वभावातील कौशल्य हे ध्यानकौशल्य आहे, ध्यानातील आदीनवातील (दोषांमधील) कौशल्य हे ध्यानकौशल्य आहे, ध्यानातून निसरणातील (सुटकेतील) कौशल्य हे ध्यानकौशल्य आहे. ध्यानफलाचा आश्रय घेऊन कौशल्य, ध्यानफलाद्वारे विचार करण्याच्या फलामध्ये अपरिहाणधर्मता (ऱ्हास न होण्याचा स्वभाव) आणि उत्पन्न झालेल्या ध्यानात क्रीडा केल्याने देखील विशेषभागीय ध्यान प्राप्त होते. हे पुन्हा त्याचे भव वाहून नेणारे असणे, आलंबन-निमित्ताचे ग्रहण करणे, हे अभिनिहाराचे बल नाही. चित्ताची एकाग्रता ही निमित्तांच्या चांगल्या ग्रहणासह असते आणि शमथबलाने संकोच न पावणे हे आहे. ध्यानात मार्गफल रूप शमथ प्रवृत्त झाल्यावर, समाधीच्या उपेक्षेने युक्त, पूर्व आणि उत्तर निमित्तांचा आश्रय असलेला, प्रग्रहाचे आणि स्मृतिबलाचे, आणि ते प्रवृत्त करणाऱ्या विपश्यनांच्या समान बलामध्ये प्राप्त होते। Tattha katamā jhānapāramitā? Supāramitā mettā kāmesu sattā kāmasaṅgasattāti yamhi sutte desanāya vohārena dve saccāni niddiṭṭhāni, dukkhañca samudayo ca, vicayena hārena ye saṃyojanīyesu dhammesu vajjaṃ na passanti, te oghaṃ tarissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na tarissantīti atthi esā yutti ca vicayo ca idaṃ nu kissa padaṭṭhānaṃ, kāmesu sattāti pañca kāmaguṇā, taṃ kāmataṇhāya padaṭṭhānaṃ. Saṃyojane vajjamapassamānāti avijjāya padaṭṭhānaṃ, na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantanti upādānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmesu sattāti kāmā dvidhā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca, tattha kilesakāmā kāmataṇhā kāmataṇhāya yuttā bhavanti rūpataṇhā bhavataṇhā lakkhaṇena hārena, saṃyojane vajjamapassamānāti saṃyojanassa. Yo tattha chandarāgo tassa kiṃ padaṭṭhānaṃ? Sukhā vedanā dve ca indriyāni – sukhindriyañca somanassindriyañca. Iti sukhāya vedanāya gahitāya tayopi vedanā gahitā honti. Vedanākkhandhe gahite sabbe pañcakkhandhā gahitā honti. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā gahitā, vatthukāmesu [Pg.270] gahitesu sabbāni cha bāhirāni āyatanāni gahitāni honti. Ajjhattikabāhiresu āyatanesu yo sato, ayaṃ vuccate lakkhaṇo hāro, tattha yo oḷārikamhi kilese ajjhāvasito sabbakilesesu yo na tato sukhumataresu na vītarāgo bhavati. Tattha bāhirasaṃyojanaṃ mamanti ajjhattasaṃyojanaṃ ahanti. Tattha bhagavato ko adhippāyo? Ye oghaṃ taritukāmā te saṃyojanīyesu dhammesu ādīnavānupassino viharissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Kāmesu sattāti yesu ca sattā yena ca sattā yesañca sattā ayaṃ catubbidho ākāro sabbesaṃ hārabhāgiyo. तिथे ध्यानपारमिता कोणती? सु-पारमिता असलेली मैत्री. 'कामात आसक्त' (कामेसु सत्ता) आणि 'कामसंगात आसक्त' (कामसंगसत्ता) असे ज्या सूत्तात देशनेच्या व्यवहाराने दोन सत्ये दर्शविली आहेत - दुःख आणि समुदाय. विचय हाराने (पद्धतीने): जे संयोजनीय धर्मांमध्ये दोष पाहत नाहीत, ते ओघाला (संसारप्रवाहाला) पार करतील, हे शक्य नाही (असे स्थान अस्तित्वात नाही). ते पार करणार नाहीत, हे सत्य आहे (असे स्थान आहे). हा युक्ति हार आणि विचय हार आहे. हे कशाचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे? 'कामात आसक्त' म्हणजे पाच कामगुण; ते कामतृष्णेचे पदस्थान आहे. 'संयोजनात दोष न पाहणे' हे अविद्येचे पदस्थान आहे. कारण संयोजनाच्या संगात आसक्त असलेले कधीही ओघाला पार करू शकत नाहीत. 'विपुल आणि महान' हे उपादानाचे पदस्थान आहे. 'कामात आसक्त' यामध्ये काम दोन प्रकारचे आहेत - वस्तुकाम आणि क्लेशकाम. तिथे क्लेशकाम म्हणजे कामतृष्णा; कामतृष्णेने युक्त असलेले रूपतृष्णा आणि भवतृष्णा हे लक्षण हाराने आहेत. 'संयोजनात दोष न पाहणे' हे संयोजनाचे (पदस्थान) आहे. तिथे जो छंदराग आहे, त्याचे पदस्थान काय आहे? सुख वेदना आणि दोन इंद्रिये - सुखिंद्रिय आणि सौमनस्यिंद्रिय. अशा प्रकारे सुख वेदना ग्रहण केली असता, तिन्ही वेदना ग्रहण केल्या जातात. वेदनास्कंध ग्रहण केला असता, सर्व पाचही स्कंध ग्रहण केले जातात. रूप, शब्द, गंध, रस आणि स्प्रष्टव्य ग्रहण केले जातात. वस्तुकाम ग्रहण केले असता, सर्व सहा बाह्य आयतने ग्रहण केली जातात. आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतनांमध्ये जी स्मृती आहे, त्याला 'लक्षण हार' असे म्हटले जाते. तिथे जो स्थूल क्लेशांमध्ये गुरफटलेला आहे, तो सर्व क्लेशांमध्ये गुरफटलेला असल्यामुळे त्यापेक्षा सूक्ष्मतर क्लेशांमध्ये वीतराग होत नाही. तिथे बाह्य संयोजनाला 'माझे' (मम) आणि आध्यात्मिक संयोजनाला 'मी' (अहं) असे मानणे होते. तिथे भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? 'ज्यांना ओघ पार करण्याची इच्छा आहे, त्यांनी संयोजनीय धर्मांमध्ये आदीनव (दोष) पाहत विहरावे', हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. 'कामात आसक्त' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये आसक्त, ज्याच्याद्वारे आसक्त, आणि ज्यांच्यासाठी आसक्त, हा चार प्रकारचा आकार सर्वांसाठी हारभागीय आहे। 79. Tattha katamāni tīṇi vipallāsāni padaṭṭhānāni ca? Cittavipallāsassa diṭṭhivipallāsassa saññāvipallāsassa tayo vipallāsā tīṇi akusalamūlāni padaṭṭhānaṃ. Tīṇi akusalamūlāni hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṃ. Catunnañca upādānānaṃ doso akusalamūlaṃ dissati. Hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṃ. Yathā mātuyā vā pituno vā aññatarassa vā puna uḷārassa bhikkhuno abhayaṃ deti. Tattha añño micchā paṭipajjeyya kāyena vā vācāya vā. Tattha so byāpādamupādāya tesaṃ uḷārānaṃ rakkhāvaraṇaguttiyā anupālayanto yo uḷārānaṃ abhayaṃ deti. Tesaṃ abhaye dinne yo tattha micchā paṭipajjeyya. Tattha so byāpādaṃ upādāyanto dosajaṃ kammaṃ karoti. Yo tattha asādhu indriyā nīvaraṇaṃ yaṃ tesaṃ abhayaṃ dakkhiṇato saññaṃ idaṃ paṇītaṃ kāraṇaṃ mayā puna tattha micchāpaṭipatti ayaṃ byāpādo hīnagamivakammaṃ lobho moho ca imāni nīvaraṇāni vacanāni tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi yo so upādāno itthī vā puriso vā tesaṃ pañcakkhandhānaṃ teyeva upādāno samudayo idaṃ dukkhañca samudayo ca soyeva desanāhāro. ७९. त्यामध्ये, तीन विपर्यास कोणते आणि प्रस्थान (अधिष्ठान) कोणते? चित्तविपर्यास, दृष्टिविपर्यास आणि संज्ञाविपर्यास हे तीन विपर्यास आणि तीन अकुशलमुळे हे प्रस्थान आहे. तीन अकुशलमुळे हे हीन (कनिष्ठ) आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) कर्माचे प्रस्थान आहे. चार उपादानांमध्ये द्वेष हे अकुशलमूळ दिसून येते, जे हीन आणि प्रणीत कर्माचे प्रस्थान आहे. जसे की आईला, वडिलांना किंवा इतर कोणाला, अथवा पुन्हा एखाद्या श्रेष्ठ भिक्खूला अभय देतो. तेथे दुसरा कोणी कायेने किंवा वाचेने मिथ्या आचरण करतो. तेथे तो व्यापाद धरून, त्या श्रेष्ठ व्यक्तींच्या संरक्षणासाठी त्यांचे रक्षण करत, जो श्रेष्ठ व्यक्तींना अभय देतो. त्यांना अभय दिले असता, जो तेथे मिथ्या आचरण करतो, तेथे तो व्यापाद धरून द्वेषजन्य कर्म करतो. जो तेथे अकुशल इंद्रियांमुळे जे नीवरण आहे, त्यांना अभय देतो... ही संज्ञा, हे प्रणीत कारण माझ्याद्वारे पुन्हा तेथे मिथ्या प्रतिपत्ती (चुकीचे आचरण) आहे, हा व्यापाद आहे, हीन गती देणारे कर्म आहे. लोभ आणि मोह ही नीवरणे म्हटली आहेत. ती चार उपादाने आहेत. त्या चार उपादानांद्वारे जो कोणी स्त्री किंवा पुरुष उपादान करतो, त्या पंचस्कंधांचे तेच उपादान हा समुदय आहे. हे दुःख आणि हा समुदय आहे. हाच 'देशनाहार' (Desanāhāra) होय. Tattha kāmesu ye na pajjanti, te ādīnavānupassanāya pajjanti. Itissā kāmadhātuyā nikkhamitukāmatā, ayaṃ vuccati nekkhammacchando. Yo tattha anabhisaṅkhārānaṃ kiñci visodheti tassa dhāvarā vā, ayaṃ abyāpādacchando. Kiñci vihiṃsati, ayaṃ vihiṃsāchando. Iti nekkhammābhinīhatā tayo chandā – nekkhammacchando abyāpādacchando avihiṃsāchando. Tattha [Pg.271] nekkhammacchando alobho; abyāpādacchando adoso; avihiṃsāchando amoho. Imāni tīṇi kusalamūlāni aṭṭhasu sampattesu parahitāni, tesaṃyeva catunnaṃ upādānānaṃ nirodhāya saṃvattanti. Sace vā puna kammaṃ kareyya kaṇhaṃ vā sukkaṃ vā tassa vipākahānāya saṃvattanti. Idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Tattha yo tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ nirodho, ayaṃ nirodho. Soyeva maggo tattha paṭipadāni imāni dve saccāni imāni cattāri saccāni āvaṭṭo hāro. तेथे जे कामांमध्ये (कामभोगांमध्ये) प्रवृत्त होत नाहीत, ते आदीनवानुपश्यनेमध्ये (दोषांच्या अनुप्रेक्षणामध्ये) प्रवृत्त होतात. म्हणून, या कामधातूपासून मुक्त होण्याची जी इच्छा आहे, त्याला 'नेक्खम्मच्छंद' (नैष्क्रम्य-छंद) म्हटले जाते. जो तेथे अनभिसंस्कारांपैकी कशाचे तरी विशोधन करतो, त्याचा जो दृढ प्रयत्न असतो, त्याला 'अव्यापादछंद' (अद्वेष-छंद) म्हटले जाते. जो कशाची तरी हिंसा करतो, तो 'विहिंसाछंद' (हिंसा-छंद) होय. अशा प्रकारे, नैष्क्रम्याकडे नेणारे तीन छंद आहेत – नेक्खम्मच्छंद, अव्यापादछंद आणि अविहिंसाछंद. त्यामध्ये, नेक्खम्मच्छंद म्हणजे अलोभ; अव्यापादछंद म्हणजे अद्वेष; आणि अविहिंसाछंद म्हणजे अमोह होय. ही तीन कुशलमुळे आठ संपत्तींमध्ये परोपकारी (परहितकारक) असतात आणि ती त्याच चार उपादानांच्या निरोधासाठी कारणीभूत ठरतात. जर पुन्हा कोणी कृष्ण (अकुशल) किंवा शुक्ल (कुशल) कर्म केले, तर ते त्याच्या विपाकाच्या (फलाच्या) नाशासाठी कारणीभूत ठरतात. हे अकृष्ण-अशुक्ल कर्म कर्मक्षयासाठी कारणीभूत ठरते. तेथे जे तीन अकुशलमुळांचा निरोध आहे, तो 'निरोध' (निरोधसत्य) होय. तोच मार्ग (मार्गसत्य) आहे, तेथील प्रतिपत्ती ही दोन सत्ये आहेत. ही चार सत्ये म्हणजे 'आवट्तहार' (Āvaṭṭahāra) होय. Kāmesu sattāti ye sekkhā, te ekenevākārena sattā. Ye puthujjanā, te dvīhākārehi sattā, tassāyaṃ pañho vibhajjabyākaraṇīyo vattabbo. Kiñcāpi sotāpanno paṭisevanāya, no ca kho abhinivese satto yo hi apacayāya padahati, na upacayāya. Sekkho hi kilesavasena kāme paṭisevati. Puthujjano pana kilesasamuṭṭhānāya kāme paṭisevati. Tattha kāmesu sattānaṃ catuoghaṃ tarissatīti vibhajjabyākaraṇīyo, ayaṃ vibhatti. ‘कामांमध्ये आसक्त’ याविषयी, जे शैक्ष (सेक्ख) आहेत, ते एकाच प्रकारे आसक्त असतात. जे पृथग्जन (पुथुज्जन) आहेत, ते दोन प्रकारे आसक्त असतात; त्यांच्या या प्रश्नाचे उत्तर विभज्य-व्याकरण (विभाजन करून स्पष्टीकरण) पद्धतीने दिले पाहिजे. जरी सोतापन्न उपभोग घेण्यासाठी आसक्त असला, तरी तो अभिनिवेशात (दृढ आसक्तीत) आसक्त नसतो; कारण तो अपचयासाठी (क्लेश कमी करण्यासाठी) प्रयत्न करतो, उपचयासाठी (क्लेश वाढवण्यासाठी) नाही. शैक्ष हा क्लेशांच्या प्रभावामुळे कामांचे सेवन करतो. परंतु पृथग्जन हा क्लेशांच्या उत्पत्तीसाठी कामांचे सेवन करतो. तेथे, कामांमध्ये आसक्त असलेल्या लोकांच्या चार ओघांना (प्रवाहांना) पार करण्याविषयीचे जे विभज्य-व्याकरण आहे, तो 'विभत्तीहार' (Vibhattihāra) होय. 80. Parivattanoti kāme ye neva sajjanti na ca saṃyojanehi saṃyuttā, te oghaṃ tarissanti vipulaṃ mahantanti. Ayaṃ suttassa paṭipakkho. ८०. ‘परिवर्तन’ (Parivattana) म्हणजे जे कामांमध्ये आसक्त होत नाहीत आणि संयोजनांनी युक्त नसतात, ते विस्तीर्ण आणि महान ओघाला पार करतील. हा सुत्ताचा प्रतिपक्ष (विरुद्ध बाजू) आहे. Vevacananti yo kāmesu satto yo ca tattha kāmānaṃ guṇo, tattha viso satto. Yepi kāmānaṃ āhārā dhammā, tattha viso satto. Tatthimaṃ kāmānaṃ vevacanaṃ pāko rajo sallaṃ gaṇḍo īti upaddavoti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni tattha viso sattoti vevacanaṃ. Satto bandho mucchito gadhito ajjhosito kāme ajjhāpannā parimutto tabbahulavihārīti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni, ayaṃ vevacano nāma. Kāmappacārapaññattiyā kilesagocarapaññattiyā paññattā cittanti vevacanaṃ. Satto tabbahulavihārīti yāni vā pana aññāni. Ime kāmappacārapaññattiyā kilesagocara paññattiyā paññattā, bījapaññattiyā paññattā, saṅkhārā saṃyojanapaññattiyā paññattā, upādānaṃ hetupaññattiyā paññattaṃ, puggalo puthupaññattiyā paññatto. ‘वेवचन’ (पर्यायवाची शब्द) म्हणजे जो कामांमध्ये आसक्त आहे आणि तेथे कामांचा जो गुण आहे, तेथे तो विषाप्रमाणे आसक्त आहे. जे कामांचे आहाररूप धर्म आहेत, तेथेही तो विषाप्रमाणे आसक्त आहे. तेथे कामांचे हे वेवचन (पर्याय) आहेत: पाक (परिपक्वता), रज (धूळ), शल्य (बाण), गंड (गळू), ईती (संकट) आणि उपद्रव. किंवा इतर जी वेवचने आहेत, त्यामध्ये 'विषाप्रमाणे आसक्त' हे वेवचन आहे. आसक्त (सत्त), बद्ध, मूच्छित, गधित (गृद्ध), अध्यवसित (अज्झोसित), कामांमध्ये गुरफटलेला (अज्झापन्न), परिमुक्त, तद्बहुलविहारी (त्यातच मग्न राहणारा) इत्यादी जी इतर वेवचने आहेत, त्याला 'वेवचनहार' (Vevacanahāra) म्हटले जाते. कामावचार-प्रज्ञप्तीद्वारे आणि क्लेशगोचर-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केलेले 'चित्त' हे वेवचन आहे. 'आसक्त आणि तद्बहुलविहारी' इत्यादी इतर ज्या प्रज्ञप्त्या आहेत, त्या कामावचार-प्रज्ञप्तीद्वारे, क्लेशगोचर-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केल्या आहेत; बीज-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केल्या आहेत; संस्कार आणि संयोजन-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केल्या आहेत; उपादान हे हेतू-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे; आणि पुद्गल हा पृथक्-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केला आहे. Otaraṇoti imāya paṭiccasamuppādo dukkhañca samudayo ca. Ye kilesā ye saṅkhārā saṃyojanāni ca pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandho dhammāyatanesu [Pg.272] akusalā dhammāyatanāni indriyesu sukhindriyañca, somanassindriyañca, ayaṃ indriyotaraṇo. ‘ओतरण’ (अवतरण) म्हणजे याच्याद्वारे प्रतीत्यसमुत्पाद, दुःख आणि समुदय यांचा प्रवेश होतो. जे क्लेश, जे संस्कार आणि जी संयोजने आहेत, ती पंचस्कंधांमधील संस्कारस्कंधात, धर्मायतनांमधील अकुशल धर्मायतनांमध्ये आणि इंद्रियांमधील सुखिंद्रिय व सौमनस्येंद्रिय यामध्ये समाविष्ट होतात; हे 'इंद्रिय-ओतरण' (इंद्रियांचे अवतरण) होय. Sodhanoti ettako. Eseva ārambho niddisitabbo suttattho. ‘शोधन’ (Sodhana) म्हणजे एवढेच. हाच आरंभ निर्देशिण्याजोगा सुत्ताचा अर्थ आहे. Adhiṭṭhānoti ime dhammā atthi ekattatāya paññattā atthi vemattatāya. Ye saññā bāhiro kāme, te vemattatāya paññattā. Pañcasu kāmaguṇesu sattāti pariyuṭṭhānavipallāsā vemattatāya paññattā oghaṃ tareyyuṃ. Vipulaṃ mahantanti avijjā ekattatāya paññattā. ‘अधिष्ठान’ (Adhiṭṭhāna) म्हणजे हे धर्म काही एकत्वाच्या (समानतेच्या) रूपाने प्रज्ञप्त केले आहेत, तर काही नानात्वाच्या (भिन्नतेच्या) रूपाने प्रज्ञप्त केले आहेत. ज्या संज्ञा आणि बाह्य काम आहेत, त्या नानात्वाच्या रूपाने प्रज्ञप्त केल्या आहेत. ‘पाच कामगुणांमध्ये आसक्त’ हे पर्युत्थान आणि विपर्यास नानात्वाच्या रूपाने प्रज्ञप्त केले आहेत. ‘ते विस्तीर्ण आणि महान ओघाला पार करतील’ यामध्ये अविद्या ही एकत्वाच्या रूपाने प्रज्ञप्त केली आहे. Parikkhāroti tassa ko hetu ko paccayo? Ārammaṇapaccayatāya paccayo. Ayoniso ca manasikāro sannissayassa paccayatāya paccayo. Avijjā samanantarapaccayatāya paccayo. Rāgānusayo hetupaccayatāya paccayo. Ayaṃ hetu, ayaṃ paccayo. ‘परिकार’ (Parikkhāra) म्हणजे त्याचा हेतू काय आणि प्रत्यय (कारण) काय? आलंबन-प्रत्ययभावाने तो प्रत्यय होतो. अयोनिशो मनसिकार हा संनिश्रय-प्रत्ययभावाने प्रत्यय होतो. अविद्या ही समनंतर-प्रत्ययभावाने प्रत्यय होते. रागानुशय हा हेतू-प्रत्ययभावाने प्रत्यय होतो. हा हेतू आहे आणि हा प्रत्यय आहे. Samāropano paccayoti ye kāmesu sattā sugatā surūpāti ayaṃ kāmadhātuyā chando rāgo te apuññamayā saṅkhārā. Te kiṃ paccayā? Avijjā paccayā. Te kissa paccayā? Viññāṇassa paccayā. Iti avijjāpaccayā saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ evametassa kevalassa mahato dukkhakkhandhassa samudayo hoti ekaṃ suttaṃ gataṃ. Pañcanīvaraṇikaṃ suttaṃ kātabbaṃ. ‘समारोपण प्रत्यय’ म्हणजे जे कामांमध्ये आसक्त आहेत, सुगतीला गेलेले आहेत आणि सुरूप आहेत, हा कामधातूतील छंद-राग आहे; ते अपुण्यमय संस्कार आहेत. ते कशाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होतात? अविद्येच्या प्रत्ययाने होतात. ते कशासाठी प्रत्यय (कारण) ठरतात? विज्ञानासाठी प्रत्यय ठरतात. अशा प्रकारे, अविद्या-प्रत्ययाने संस्कार होतात. संस्कार-प्रत्ययाने विज्ञान होते... याप्रमाणे जरा-मरणापर्यंत (उत्पत्ती होते). अशा प्रकारे या केवळ महान दुःखस्कंधाचा समुदय होतो. हे एक सुत्त पूर्ण झाले. पाच नीवरणांचे सुत्त तयार केले पाहिजे. 81. Tattha katamo desanāhāro nāma? Yā ca abhijjhā yo ca byāpādo yañca uddhaccaṃ, ayaṃ taṇhā. Yañca thinamiddhaṃ, yañca kukkuccaṃ yā ca vicikicchā, ayaṃ diṭṭhi. Yā pana kāyassa akammaniyatā kiñcāpi taṃ middhaṃ no tu sabhāvakilesatāya kileso, iti yā ca cittasallīyanā yā ca kāyākammaniyatā, ayaṃ pakkhopakileso na tu sabhāvakileso. Tattha attasaññānupacittaṃ kilamatho kukkuccānupacittaṃ thinaṃ yā cittassa līyanā, iti ime pañca nīvaraṇā cattāri nīvaraṇāni sabhāvakilesā thinamiddhaṃ nīvaraṇapakkhopakileso. Yathā cattāro āsavā sabhāvaāsavatāya āsavā no tu cittasāsavatāya āsavā. Sabhāvatāya āsavā. Pakkhe āsavatāya āsavā. Atha panāha suttantaṃ yena te sampayuttā vā vippayuttā vā āsavā, teyeva ete vattabbā sāsavā vā anāsavā vā. ८१. त्यामध्ये 'देशनाहार' म्हणजे काय? जी अभिलाषा (अभिज्झा), जो द्वेष (व्यापाद) आणि जो विक्षेप (उद्धच्च) आहे, ती तृष्णा (तण्हा) होय. आणि जे आळस व ग्लानी (थिनमिद्ध), जो पश्चात्ताप (कुक्कुच्च) आणि जो संशय (विचिकिच्छा) आहे, ती दृष्टी (दिट्ठि) होय. शरीराची जी अकर्मण्यता (अकार्यक्षमता) आहे, ती जरी 'मिद्ध' (ग्लानी) असली, तरी स्वभावाने क्लेश नसल्यामुळे तो प्रत्यक्ष क्लेश नव्हे. अशा प्रकारे, चित्ताचे जे संकोचन (लीनता) आणि शरीराची जी अकर्मण्यता आहे, तो पक्षाचा उपक्लेश (पक्षोपक्लेश) आहे, पण स्वभाव-क्लेश नव्हे. तेथे आत्मसंज्ञेने युक्त चित्ताचा थकवा आणि पश्चात्तापाने युक्त चित्ताचे जे संकोचन आहे, ते 'थिन' (आळस) होय. अशा प्रकारे हे पाच नीवरण आहेत; (त्यापैकी) चार नीवरणे हे स्वभाव-क्लेश आहेत आणि थिनमिद्ध हे नीवरण-पक्षाचा उपक्लेश आहे. ज्याप्रमाणे चार आसव हे स्वभाव-आसवत्वामुळे आसव आहेत, चित्ताच्या सासवत्वामुळे नव्हे. स्वभावामुळे ते आसव आहेत आणि पक्षातील आसवत्वामुळे ते आसव आहेत. शिवाय, सूत्रात म्हटले आहे की, ज्यांच्याशी ते (धर्म) संप्रयुक्त किंवा विप्रयुक्त असतात, त्यांनाच 'सासव' (आसवयुक्त) किंवा 'अनासव' (आसवरहित) म्हटले पाहिजे। Tattha [Pg.273] katamo vicayo. Abhijjhā kāmataṇhā rūpataṇhā bhavataṇhā. Yaṃ vā pana kiñci ajjhosānagataṃ sāsavā abhijjhitassa mettānupassiya yo anatthaṃ carati. Tattha yo byāpādaṃ uppādeti, acari carissatīti. Evaṃ nava āghātavatthūni kattabbāni, tassevaṃ byāpādānupassissa kileso yo paridāho kāyakilamatho akammaniyatā middhaṃ. Cittānupassissa paṭighātena khiyanā, idaṃ thinamiddhaṃ. Tattha adhikaraṇaavūpasamo, idaṃ uddhaccaṃ. Yaṃ kiṃ kasathamīti idaṃ kukkuccaṃ. Yaṃ yathā idaṃ santīraṇaṃ, ayaṃ vicikicchā. Tattha avijjā ca taṇhā ca atthi, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso ca atthi, idaṃ kāmacchando kāmarāgapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādo byāpādapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhaṃ thinamiddhapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Uddhaccakukkuccaṃ avijjāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Vicikicchā vicikicchāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ anusayasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādapariyuṭṭhānaṃ paṭighasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhapariyuṭṭhānaṃ mānasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Avijjāpariyuṭṭhānañca vicikicchāpariyuṭṭhānañca diṭṭhisaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. त्यामध्ये 'विचय' (विचयहार) म्हणजे काय? अभिलाषा (अभिज्झा), कामतृष्णा, रूपतृष्णा आणि भवतृष्णा. किंवा जे काही आसक्तीने युक्त आहे, ते सासव (आसवयुक्त) होय. दुसऱ्याच्या संपत्तीची अभिलाषा धरणाऱ्या आणि मैत्रीची भावना करणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत जो अनर्थ करतो, तेथे जो द्वेष (व्यापाद) उत्पन्न करतो, ज्याने पूर्वी केला किंवा जो भविष्यात करेल, अशा प्रकारे नऊ आघातवस्तू जाणाव्यात. अशा प्रकारे द्वेषाचे अनुदर्शन करणाऱ्या व्यक्तीचा जो क्लेश, जो संताप (परिदाह), शरीराचा थकवा आणि अकर्मण्यता आहे, ते 'मिद्ध' (ग्लानी) होय. चित्ताचे अनुदर्शन करणाऱ्या व्यक्तीचे प्रतिघातामुळे (द्वेषामुळे) जे खिन्न होणे आहे, ते 'थिनमिद्ध' होय. तेथे वादाचा (अधिकरण) उपशम न होणे, हे 'उद्धच्च' (विक्षेप) होय. जे काही पश्चात्तापयुक्त कृत्य आहे, ते 'कुक्कुच्च' होय. जे जसे आहे तसे तपासणे (संतीरण), ती 'विचिकिच्छा' (संशय) होय. तेथे अविद्या आणि तृष्णा आहेत, ते 'परियुट्ठान' (उद्रेक) होय. जे आवरण, नीवरण, छादन (झाकण) आणि उपक्लेश आहे, तो 'कामच्छंद' असून तो कामराग-परियुट्ठानाचे पदस्थान (नजीकचे कारण) आहे. व्यापाद हा व्यापाद-परियुट्ठानाचे पदस्थान आहे. थिनमिद्ध हे थिनमिद्ध-परियुट्ठानाचे पदस्थान आहे. उद्धच्च-कुक्कुच्च हे अविद्या-परियुट्ठानाचे पदस्थान आहे. विचिकिच्छा ही विचिकिच्छा-परियुट्ठानाचे पदस्थान आहे. कामराग-परियुट्ठान हे अनुशय-संयोजनाचे पदस्थान आहे. व्यापाद-परियुट्ठान हे प्रतिघ-संयोजनाचे पदस्थान आहे. थिनमिद्ध-परियुट्ठान हे मान-संयोजनाचे पदस्थान आहे. अविद्या-परियुट्ठान आणि विचिकिच्छा-परियुट्ठान हे दृष्टी-संयोजनाचे पदस्थान आहे। Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Kāmarāgapariyuṭṭhāne vutte sabbāni pariyuṭṭhānāni vuttāni hontīti. Saṃyojanesu vuttesu sabbasaṃyojanāni vuttāni honti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. त्यामध्ये 'लक्षणहार' म्हणजे काय? कामराग-परियुट्ठानाचा (कामरागाच्या उद्रेकाचा) उल्लेख केला असता, सर्व परियुट्ठानांचा उल्लेख केला जातो. संयोजनांचा उल्लेख केला असता, सर्व संयोजनांचा उल्लेख केला जातो. हा 'लक्षणहार' होय। 82. Tattha katamo catubyūho hāro? Ye ime pañca nīvaraṇā jhānapaṭipakkho so dukkhasamudayo. Yaṃ phalaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Tattha kāmacchandassa nekkhammavitakko paṭipakkho; byāpādassa abyāpādavitakko paṭipakkho; tiṇṇaṃ nīvaraṇānaṃ avihiṃsāvitakko paṭipakkho. Iti ime tayo vitakkā. Nekkhammavitakko samādhikkhandhaṃ bhajati. Abyāpādavitakko sīlakkhandhaṃ bhajati. Avihiṃsāvitakko paññākkhandhaṃ bhajati. Ime tayo khandhā. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nīvaraṇappahānāya saṃvattati. Yaṃ nīvaraṇappahānaṃ, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ catubyūho hāro. ८२. त्यामध्ये 'चतुब्यूहहार' म्हणजे काय? जे हे पाच नीवरण आहेत, जे ध्यानाचे प्रतिपक्ष (विरोधी) आहेत, तो 'दुःखसमुदय' होय. त्याचे जे फळ आहे, ते 'दुःख' होय. तेथे कामच्छंदाचा प्रतिपक्ष 'नेक्खम्मवितक्क' (नैष्क्रम्यवितर्क) आहे; व्यापादाचा प्रतिपक्ष 'अव्यापादवितक्क' (अद्वेषवितर्क) आहे; आणि उर्वरित तीन नीवरणांचा प्रतिपक्ष 'अविहिंसावितक्क' (अहिंसावितर्क) आहे. अशा प्रकारे हे तीन वितर्क आहेत. नेक्खम्मवितक्क हा समाधी स्कंधाचा (समाधिक्खंध) आश्रय घेतो. अव्यापादवितक्क हा शील स्कंधाचा (सीलक्खंध) आश्रय घेतो. अविहिंसावितक्क हा प्रज्ञा स्कंधाचा (पञ्ञाक्खंध) आश्रय घेतो. हे तीन स्कंध आहेत. आर्य अष्टांगिक मार्ग हा नीवरणांच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) प्रवृत्त होतो. नीवरणांचे जे प्रहाण आहे, तो 'निरोध' होय. ही चार आर्यसत्ये आहेत. हा 'चतुब्यूहहार' होय। Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Pañca nīvaraṇāni dasa bhavanti. Yadapi ajjhattaṃ sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ. Yadapi bahiddhā sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ, evaṃ [Pg.274] yāva vicikicchā ime dasa nīvaraṇā. Ajjhattabahiddhā kilesā imāni dve saṃyojanāni ajjhattasaṃyojanañca bahiddhāsaṃyojanañca. Tattha ahanti ajjhattaṃ, mamanti bahiddhā. Sakkāyadiṭṭhi ajjhattaṃ, ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni bahiddhā. Yo ajjhattaṃ chandarāgo rūpesu avītarāgo bhavati avītacchando. Evaṃ yāva viññāṇe, ayaṃ ajjhattā taṇhā. Yaṃ chasu bāhiresu āyatanesu tīsu ca bhavesu ajjhosānaṃ, ayaṃ bahiddhā taṇhā. Imāni dve saccāni saṃyojanāni saṃyojanīyā ca dhammā. Tattha saṃyojanesu dhammesu yā nibbidānupassanā ca, ayaṃ maggo. Yaṃ saṃyojanappahānaṃ, ayaṃ nirodho. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. त्यामध्ये 'आवृत्तहार' (आवट्ठहार) म्हणजे काय? पाच नीवरणे दहा होतात. जेव्हा अध्यात्मात (स्वतःच्या ठिकाणी) आसक्ती निर्माण होते, तेव्हा तेही नीवरण आहे. जेव्हा बाह्य वस्तूंमध्ये आसक्ती निर्माण होते, तेव्हा तेही नीवरण आहे. अशा प्रकारे विचिकिच्छापर्यंत (संशयापर्यंत) हे दहा नीवरण आहेत. अध्यात्म आणि बाह्य क्लेश हे दोन संयोजन आहेत: अध्यात्म-संयोजन आणि बाह्य-संयोजन. तेथे 'मी' (अहं) हे अध्यात्म आहे, 'माझे' (मम) हे बाह्य आहे. सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी) हे अध्यात्म आहे, एकसष्ट मिथ्यादृष्टी हे बाह्य आहे. रूपांच्या बाबतीत अध्यात्मात जो छंदराग आहे, जो वीतराग झालेला नाही, वीतछंद झालेला नाही, अशा प्रकारे विज्ञानापर्यंत (विञ्ञाण) जी आसक्ती आहे, ती अध्यात्म-तृष्णा होय. सहा बाह्य आयतनांमध्ये आणि तीन भावांमध्ये जी आसक्ती आहे, ती बाह्य-तृष्णा होय. ही दोन सत्ये, संयोजने आणि संयोजनीय धर्म आहेत. तेथे संयोजनीय धर्मांच्या बाबतीत जी निर्वेदानुदर्शना (वैराग्य पाहणे) आहे, तो 'मार्ग' होय. संयोजनांचे जे प्रहाण आहे, तो 'निरोध' होय. हा 'आवृत्तहार' होय। Tattha katamo vibhattihāro? Saṃyojananti na etaṃ ekaṃsena. Mānasaṃyojanaṃ diṭṭhibhāgiyanti na taṃ ekaṃsena adiṭṭhamānaṃ nissāyamānaṃ na pajahati. Yo pañca uddhambhāgiyo māno kiñcāpi so diṭṭhipakkhe siyā. Na tu orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ tassa pahānāya saṃvattatīti. Yo ca ahaṃkāro na paviddhoyaṃ panassa evaṃ hoti. Kadāsu nāmāhaṃ taṃ santaṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharissāmi, yaṃ ariyā santaṃ āyatanaṃ upasampajja viharissantīti, ayaṃ abhijjhā na ca taṃ nīvaraṇaṃ. Atthi pana arahato kāyakilesamiddhañca okkamati na ca taṃ nīvaraṇaṃ tassa thinamiddhaṃ nīvaraṇanti. Na ekaṃsena. Ayaṃ vibhattihāro. त्यामध्ये 'विभक्तिहार' म्हणजे काय? 'संयोजन' हे एकांताने (निश्चितपणे) नाही. मान-संयोजन हे दृष्टी-भागीय (दृष्टीच्या भागाचे) आहे, असे एकांताने नाही; कारण ते दृष्टीरहित मानाचा आश्रय घेणाऱ्या मानाचा त्याग करत नाही. जो पाच उद्धंभागिय (उच्च स्तरावरील) मान आहे, तो जरी दृष्टीच्या पक्षात असला, तरी ओरंभागिय (निम्न स्तरावरील) संयोजन त्याच्या प्रहाणासाठी प्रवृत्त होत नाही. आणि ज्याचा अहंकार नष्ट झालेला नाही, त्याच्या मनात असा विचार येतो: 'मी कधी बरं त्या शांत आयतनाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून, त्यात उपसंपन्न होऊन विहरेन, ज्या शांत आयतनात आर्य उपसंपन्न होऊन विहरतात?' ही अभिलाषा (अभिज्झा) आहे, पण ते नीवरण नव्हे. अर्हंताला देखील शरीराचा थकवा आणि ग्लानी (मिद्ध) प्राप्त होते, पण ते नीवरण नव्हे; (सामान्य पुद्गलाचे) थिनमिद्ध हे नीवरण आहे. अशा प्रकारे हे एकांताने नाही. हा 'विभक्तिहार' होय। Parivattanoti pañca nīvaraṇā pañcaṅgikena jhānena pahānaṃ gacchanti. Ayaṃ tesaṃ paṭipakkho nīvaraṇo asukassa pahīnāti na aññānuminitabbaṃ, paramatthamajjhattaṃ, ayaṃ parivattanā. 'परिवर्तना' (परिवर्तनहार) म्हणजे: पाच नीवरणे पाच अंगांनी युक्त अशा ध्यानाद्वारे प्रहाणाला (नाशाला) प्राप्त होतात. हा त्यांचा प्रतिपक्ष आहे. 'अमुक एका व्यक्तीचे नीवरण नष्ट झाले आहे' असे केवळ अनुमानाने ठरवू नये; परमार्थ हा अध्यात्मात (स्वतःच्या ठिकाणी) असतो. ही 'परिवर्तना' होय। Tattha katamo vevacano? Kāmacchando chandarāgo pemaṃ nikantīti vevacanaṃ. Nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso pariyuṭṭhānanti vevacanaṃ. त्यामध्ये 'वेवचन' (समानार्थी शब्द) म्हणजे काय? कामच्छंद, छंदराग, प्रेम आणि निकंती (आसक्ती) हे समानार्थी शब्द आहेत. नीवरण, छादन (झाकण), उपक्लेश आणि परियुट्ठान (उद्रेक) हे समानार्थी शब्द आहेत। Paññattīti avijjāpaccayā kiccapaññattiyā paññatti, byāpādo vikkhepapaññattiyā paññatti, thinamiddhaṃ asamugghātapaññattiyā paññatti. Evaṃ sabbepi ete pañca nīvaraṇā imamhi sutte vikkhepapaññattiyā paññatti. 'प्रज्ञप्ती' (पञ्ञत्तिहार) म्हणजे: अविद्या ही कृत्य-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केली आहे, व्यापाद हा विक्षेप-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केला आहे, थिनमिद्ध हे असमुद्घात-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. अशा प्रकारे हे सर्व पाचही नीवरण या सूत्रात विक्षेप-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहेत। Tattha katamo otaraṇo? Ime pañca nīvaraṇā avijjā ca taṇhā ca tattha avijjāmūlā nīvaraṇā. Yā taṇhā ime saṅkhārā, te avijjāpaccayā ime [Pg.275] dve dhammā pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpannā, āyatanesu dhammāyatanaṃ, dhātūsu dhammadhātu, indriyesu imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ sukhindriyassa ca somanassindriyassa ca itthindriyassa ca purisindriyassa ca. तेथे ओतरण (अवतरण) हार कोणता? हे पाच नीवरण, अविद्या आणि तृष्णा आहेत. त्यापैकी नीवरण हे अविद्या-मूलक (अविद्येवर आधारित) आहेत. जी तृष्णा आणि हे संस्कार आहेत, ते अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होतात. हे दोन धर्म पाच स्कंधांपैकी संस्कारस्कंधात समाविष्ट होतात; आयतनांमध्ये ते धर्मायतन आहेत; धातूमध्ये ते धर्मधातू आहेत; आणि इंद्रियांमध्ये ते सुखेन्द्रिय, सोमनस्येन्द्रिय, इत्थीन्द्रिय (स्त्री-इंद्रिय) आणि पुरिसेन्द्रिय (पुरुष-इंद्रिय) या धर्मांचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहेत. Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ suttaṃ yathā ārabbha nikkhittaṃ so attho bhāsito imehi pañcahi padehi. तेथे शोधन हार कोणता? हे सुत्त ज्या कारणाने आरंभ करून मांडले गेले आहे, तो अर्थ या पाच पदांद्वारे स्पष्ट केला (सांगितला) गेला आहे. Tattha kāmacchando ca byāpādo ca vicikicchā ca na ekattatāya paññattā, kāmāti na ekattatāya paññattā, atha khalu vemattatāya paññattā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro. तेथे कामच्छंद, व्यापाद आणि विचिकित्सा हे एकत्वाच्या (एकरूपतेच्या) रूपाने प्रज्ञप्त (व्याख्यायित) केलेले नाहीत; 'काम' हे देखील एकत्वाच्या रूपाने प्रज्ञप्त केलेले नाही, तर ते नानात्वाच्या (विविधतेच्या) रूपाने प्रज्ञप्त केले आहे. हा अधिष्ठान हार होय. Tattha katamo parikkhāro? Kāmacchandassa ayoniso manasikāro subhārammaṇapaccayo; subhanimittañca hetu. Byāpādassa ayoniso manasikāro āghātavatthūni ca paccayo; paṭighānusayo hetu. Thinamiddhassa paṭisaṃhāro paccayo; pavattiyā kilamathā calanā tañca hetu. Uddhaccakukkuccassa rajanīyaṃ ārammaṇiyaṃ assādiyākindriyaṃ tāva aparipuṇṇañca ñāṇaṃ paccayo; kāmasaññā ca diṭṭhianusayo ca hetu. Vicikicchāya nava mānavidhā ārammaṇaṃ mānānusayo, sova paccayo; vicikicchānusayo hetu. Ete pañca dhammā sahetu sappaccayā uppajjanti. तेथे परिक्खार (परिकार) हार कोणता? कामच्छंदासाठी अयोनिशो मनसिकार हा शुभ-आलंबन-प्रत्यय (सुंदर विषयाचा प्रत्यय) आहे आणि शुभनिमित्त हे त्याचे हेतू (जनक कारण) आहे. व्यापादासाठी अयोनिशो मनसिकार आणि आघातवस्तू (द्वेषाचे विषय) हे प्रत्यय आहेत आणि प्रतिघानुशय हा हेतू आहे. थिनमिद्धासाठी (आळस व सुस्तीसाठी) प्रतिसंहार (संकोच/आकुंचन) हा प्रत्यय आहे; आणि प्रवृत्तीच्या वेळी होणारा थकवा व चंचलता हे हेतू आहेत. उद्धच्च-कुक्कुच्चासाठी (उद्धतपणा व पश्चात्तापासाठी) राग उत्पन्न करणारे आलंबन, आस्वाद्य इंद्रिय आणि अपरिपूर्ण ज्ञान हे प्रत्यय आहेत; आणि कामसंज्ञा व दृष्टी-अनुशय हे हेतू आहेत. विचिकित्सेसाठी नऊ प्रकारच्या मानाचे आलंबन असलेला मानानुशय हाच प्रत्यय आहे; आणि विचिकित्सानुशय हा हेतू आहे. हे पाच धर्म सहेतुक आणि सप्रत्यय (कारणांसह) उत्पन्न होतात. Tattha katamo samāropano hāro? Ime pañca nīvaraṇā cattāropi ete āsavā gaṇḍāpi ete sallāpi ete upādānāni ete. Tesu eva bāhiresu dhammesu saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti paññattiṃ gacchati. Ayaṃ samāropano hāro. तेथे समारोपण हार कोणता? हे पाच नीवरण, हे चार आसव, हेच गंड (गळू), हेच शल्य (बाण) आणि हेच उपादान आहेत. त्या बाह्य धर्मांमध्येच 'संक्लेशभागीय सुत्त' अशी प्रज्ञप्ती होते. हा समारोपण हार होय. Niddiṭṭhaṃ saṃkilesikabhāgiyaṃ suttaṃ. संक्लेशिकभागीय सुत्त निर्दिष्ट (स्पष्ट) केले गेले. 83. Manopubbaṅgamā dhammāti gāthā. ८३. 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (मन सर्व धर्मांचे पूर्वगामी आहे) ही गाथा आहे. Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte ko attho khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṃ deseti, dhātuvavatthānena manoviññāṇadhātuṃ, āyatanavavatthānena manāyatanaṃ, indriyavavatthānena manindriyaṃ. Tassa kiṃ pubbaṅgamā dhammā? Saṃkhittena cha dhammā pubbaṅgamā dhammā kusalamūlāni ca akusalamūlāni ca animittaṃ imamhi sutte kusalamūlaṃ desitaṃ. Tattha katamā manopubbaṅgamā dhammā? Mano tesaṃ pubbaṅgamaṃ, yathāpi balassa rājā pubbaṅgamo, evameva [Pg.276] dhammānaṃ manopubbaṅgamā. Tattha tividhānaṃ pubbaṅgamānaṃ nekkhammacchandena abyāpādacchandena avihiṃsāchandena. Alobhassa nekkhammacchandena pubbaṅgamā. Adosassa abyāpādacchandena pubbaṅgamā. Amohassa avihiṃsāchandena pubbaṅgamā. Tattha manoseṭṭhāti manasā ime dhammā ussaṭā manena vā nimmitā. Manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhajeṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ ādhipaccaṃ karotīti manoseṭṭhā. Manojavāti yattha mano gacchati. Tattha ime dhammā gacchantīti manojavā. Yathā vāto sīghaṃ gacchati añño vā koci sīghaṃ gāmako vuccate vātajavoti pakkhigāmikoti, evameva ime dhammā manena sampajāyamānā gacchanti, tattha ime dhammā gacchantīti manojavāti. Te tividhā chandasamudānitā anāvilatā ca saṅkappo. Sattavidhā ca kāyikaṃ sucaritaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ, te dasa kusalakammapathā. Tattha manasā ce pasannenāti manokammaṃ. Bhāsati vāti vacīkammaṃ. Karoti vāti kāyakammaṃ. Imehi imasmiṃ sutte dasa kusalakammapathā paramāpi santā sīlavatā paramā. So bhavati vivattiyaṃ na lokaniyyānāya vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ bhavati. Ayaṃ desanā. तेथे देसना (देशना) हार कोणता? या सुत्तात काय अर्थ आहे? स्कंध-व्यवस्थापनाने (स्कंधांच्या वर्गीकरणाने) भगवान विज्ञाणस्कंधाची (विज्ञानस्कंधाची) देशना करतात; धातू-व्यवस्थापनाने मनोविज्ञाणधातूची (विज्ञानधातूची) देशना करतात; आयतन-व्यवस्थापनाने मनायतनाची देशना करतात; इंद्रिय-व्यवस्थापनाने मनिंद्रियाची देशना करतात. त्याचे पूर्वगामी धर्म कोणते? संक्षेपाने सहा धर्म हे पूर्वगामी धर्म आहेत—कुशलमुळे आणि अकुशलमुळे. या सुत्तात अकारण (अनिमित्त) कुशलमुळाची देशना केली आहे. तेथे 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (मन सर्व धर्मांचे पूर्वगामी आहे) म्हणजे कोणते धर्म? मन हे त्यांचे पूर्वगामी आहे; ज्याप्रमाणे सैन्यामध्ये राजा पूर्वगामी (प्रमुख) असतो, त्याचप्रमाणे धर्मांमध्ये मन पूर्वगामी असते. तेथे तीन प्रकारच्या पूर्वगामींमध्ये—नैष्क्रम्य-छंदाने, अव्यापाद-छंदाने आणि अविहिंसा-छंदाने. अलोभाचे नैष्क्रम्य-छंदाने पूर्वगामीत्व असते. अद्वेषाचे (अदोसाचे) अव्यापाद-छंदाने पूर्वगामीत्व असते. अमोहाचे अविहिंसा-छंदाने पूर्वगामीत्व असते. तेथे 'मनोसेट्ठा' (मन श्रेष्ठ आहे) म्हणजे मनाने हे धर्म उंचावले जातात किंवा मनानेच निर्माण केले जातात. मनच या धर्मांमध्ये श्रेष्ठ आहे, मनच या धर्मांमध्ये श्रेष्ठ व ज्येष्ठ आहे, मनच या धर्मांवर अधिपत्य गाजवते, म्हणून 'मनोसेट्ठा' म्हटले आहे. 'मनोजवा' (मनोवेगवान) म्हणजे जिथे मन जाते, तिथे हे धर्म जातात, म्हणून 'मनोजवा' म्हटले आहे. किंवा ज्याप्रमाणे वारा वेगाने वाहतो किंवा इतर कोणी वेगाने जाणारा असेल तर त्याला 'वातजवा' (वाऱ्यासारखा वेगवान) किंवा 'पक्खिजवा' (पक्ष्यासारखा वेगवान) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे हे धर्म मनाद्वारे चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होऊन (मनासोबतच) जातात; तिथे हे धर्म जातात म्हणूनंना 'मनोजवा' असे म्हटले जाते. ते तीन प्रकारचे आहेत—छंद-समुत्थित (इच्छेने उत्पन्न झालेले), अनाविलता (प्रसन्नता/स्वच्छता) आणि संकल्प. आणि सात प्रकारचे कायिक सुचरित व वाचिक सुचरित आहेत; ते दहा कुशलकर्मपथ आहेत. तेथे 'मनसा चे पसन्नेन' (प्रसन्न मनाने) म्हणजे मनोकर्म होय. 'भासति वा' (बोलतो) म्हणजे वचीकर्म (वाणीचे कर्म) होय. 'करोति वा' (करतो) म्हणजे कायकर्म (शारीरिक कर्म) होय. या कर्मांद्वारे या सुत्तात दहा कुशलकर्मपथ श्रेष्ठ असूनही, शीलवानासाठी ते श्रेष्ठ ठरतात. ते विवृत्तीमध्ये (संसारचक्रातून बाहेर पडण्यासाठी) कारणीभूत ठरतात, परंतु लोकोत्तर मुक्तीसाठी (लोकनिर्वाणासाठी) ते वासनाभागीय सुत्त ठरत नाही. ही देसना (देशना) होय. Tattha katamo vicayo hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti kusalamūlāni ca aṭṭhaṅgasammattāni. Idaṃ suttaṃ. तेथे विचय हार कोणता? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' म्हणजे कुशलमुळे आणि अष्टांगिक सम्यक्त्व (आठ सम्यक् मार्ग) होय. हे सुत्त आहे. Yuttīti dasannaṃ kusalakammapathānaṃ yo vipāko, so sukhavedanīyo abyāpādassaṅgamāno. Chāyāva anapāyinīti anugacchati atthi esā yutti. 'युत्ती' (युक्ती हार) म्हणजे दहा कुशलकर्मपथांचा जो विपाक (परिणाम) आहे, तो अव्यापादाशी सुसंगत असून सुखद वेदना देणारा असतो. 'छायाव अनपायिनी' (कधीही सोडून न जाणारी सावली) म्हणजे ती मागे मागे जाते. ही युत्ती होय. Padaṭṭhānanti aṭṭhārasannaṃ manopavicārānaṃ padaṭṭhānaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti sabbakusalapakkhassa ime dhammā padaṭṭhānaṃ. Manasā ce pasannenāti yo cetaso pasādo, idaṃ saddhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāya. Karoti vāti sammākammantassa ca sammāvāyāmassa ca padaṭṭhānaṃ. 'पदट्ठान' (पदस्थान हार) म्हणजे अठरा मनोपविचारांचे पदस्थान (जवळचे कारण) होय. 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' म्हणजे सर्व कुशल पक्षांचे हे धर्म पदस्थान आहेत. 'मनसा चे पसन्नेन' म्हणजे मनाची जी प्रसन्नता आहे, ते सद्धिंद्रियाचे (श्रद्धेंद्रियाचे) पदस्थान आहे. 'भासति वा' हे सम्यक् वाचेचे पदस्थान आहे. 'करोति वा' हे सम्यक् कर्मांत आणि सम्यक् व्यायामाचे पदस्थान आहे. Lakkhaṇoti iti pubbaṅgamā dhammāti vedanāpubbaṅgamāpi ete, saññāpubbaṅgamāpi ete, saṅkhārapubbaṅgamāpi ete. Ye keci dhammā sahajātā sabbe pubbaṅgamā etesaṃ dhammānaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti somanassamapi naṃ anveti yaṃ susukhacchāyā tadāpi naṃ sukhaṃ tadapi anveti. 'लक्खण' (लक्षण हार) म्हणजे—अशा प्रकारे 'पूर्वगामी धर्म' म्हटले असता, हे वेदना-पूर्वगामी देखील आहेत, संज्ञा-पूर्वगामी देखील आहेत आणि संस्कार-पूर्वगामी देखील आहेत. जे काही सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) धर्म आहेत, ते सर्व या धर्मांचे पूर्वगामी आहेत. 'ततो नं सुखमन्वेति' (त्यामुळे सुख त्याच्या मागे जाते) म्हणजे सोमनस्य (आनंद) देखील त्याच्या मागे जातो; जी अत्यंत सुखद सावली आहे, ते सुख देखील त्याच्या मागे मागे जाते. 84. Tattha [Pg.277] katamo catubyūho hāro? Manopubbaṅgamāti na idaṃ ekādivacanaṃ. Kiṃ kāraṇā? Sabbe yeva ime chaviññāṇakāyā, imamhi bhagavato ko adhippāyo? Ye sukhena atthikā, te manaṃ pasādentīti ayaṃ imamhi sutte bhagavato adhippāyo. Attho pubbeyeva niddiṭṭho. ८४. तेथे चतुब्यूह (चतुर्व्यूह) हार कोणता? 'मनोपुब्बङ्गमा' हे केवळ एकवचन इत्यादी नाही. काय कारण आहे? हे सर्व सहा विज्ञानकाय आहेत. या सुत्तात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? 'ज्यांना सुखाची इच्छा आहे, त्यांनी आपले मन प्रसन्न करावे'—हा या सुत्तात भगवंतांचा अभिप्राय आहे. अर्थ पूर्वीच स्पष्ट केला आहे. Yāni hi kusalamūlāni, tāni aṭṭhānisaṃsamattā hetu, ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo. Dasa ṭhānāni desanāhetūni desanāpaccayā niddesanā ca. Tattha yaṃ maññe dukkhena saha nāmarūpaṃ viññāṇasaccanti aṅgena kusalamūlaṃ pahīyati, ayaṃ appahīnabhūmiyaṃ samudayo. Yaṃ tesaṃ pahānā, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. कारण जी कुशलमुळे आहेत, ती आठ प्रकारच्या शंसांनी (फलांनी) युक्त असलेला हेतू आहेत, हा अष्टांगिक मार्ग होय. दहा स्थाने हे देशनेचे हेतू आणि देशनेचे प्रत्यय दर्शवणारे आहेत. तेथे 'दुःखासह नामरूप आणि विज्ञान हे सत्य आहे' असे मानून ज्या अंगाने कुशलमूळ प्रहीन (नष्ट) केले जाते, तो अप्रहीन भूमीतील 'समुदय' (समुदय सत्य) होय. त्यांचा जो प्रहाण (नाश) आहे, तो 'निरोध' (निरोध सत्य) होय. ही चार सत्ये आहेत. हा आवट्ट (आवर्त) हार होय. Vibhattīti – विभत्ती (विभक्ती हार) म्हणजे – Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinīti. मन सर्व धर्मांचे पूर्वगामी आहे, मन श्रेष्ठ आहे, सर्व धर्म मनोमय आहेत; जर कोणी प्रसन्न मनाने बोलतो किंवा कार्य करतो, तर सुख त्याच्या मागे जाते, ज्याप्रमाणे कधीही सोडून न जाणारी सावली मागे जाते. Taṃ na ekaṃsena samaṇassa vā brāhmaṇassa vā pana hoti. Tassa vā micchādiṭṭhikassa sakasatthe cittaṃ pasādeti, tena ca pasannena cittena bhāsati byākaroti na taṃ sukhamanveti na chāyāva anugāminī, dukkhameva taṃ anveti. Yathā vahantaṃ cakkaṃ padamanveti, idaṃ taṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Manasā ce pasannena kāyakammaṃ vacīkammaṃ sukhavedanīyanti samaggate sukhavedanīyaṃ micchaggate dukkhavedanīyaṃ, ayaṃ vibhatti. ते निश्चितपणे श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला लागू होत नाही. त्या मिथ्यादृष्टी व्यक्तीच्या स्वतःच्या सिद्धांतावर (मतावर) चित्त प्रसन्न होते, आणि त्या प्रसन्न चित्ताने तो बोलतो किंवा स्पष्ट करतो, तेव्हा सुख त्याच्या मागे जात नाही, जसे की सोबत न जाणारी सावली; तर दुःखच त्याच्या मागे जाते. ज्याप्रमाणे ओझे वाहणाऱ्या बैलाच्या पावलांच्या मागे चाक जाते, हे 'विभज्जव्याकरणीय' (विभाजन करून उत्तर देण्याजोगे) आहे. जर प्रसन्न मनाने कायकर्म आणि वचीकर्म केले, तर ते सुखद वेदना देणारे होते; सम्यक् मार्गाने गेलेल्या कर्मात सुखद वेदना मिळते आणि मिथ्या मार्गाने गेलेल्या कर्मात दुःखद वेदना मिळते, ही 'विभत्ती' (विभक्ति हार) आहे. Tattha katamo parivattano hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti yaṃ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhamassānugāminī, etāniyeva dve suttāni bhāsitāni esa eva ca paṭipakkho. Vevacananti yadidaṃ manocittaṃ viññāṇaṃ manindriyaṃ manoviññāṇadhātu. त्या हारांमध्ये 'परिवत्त हार' (परिवर्तन हार) कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (सर्व धर्मांमध्ये मन अग्रगामी आहे) म्हणजे जेव्हा माणूस दूषित मनाने बोलतो किंवा कृती करतो, तेव्हा दुःख त्याच्या मागे जाते. हे दोनच सुत्त सांगितले आहेत आणि हाच त्याचा प्रतिपक्ष (विरुद्ध बाजू) आहे. 'वेवचन' (पर्यायवाची हार) म्हणजे जे हे मन, चित्त, विञ्ञाण (विज्ञान), मनिन्द्रिय आणि मनोविञ्ञाणधातु आहेत. Paññattīti manopubbaṅgamā dhammāti ayaṃ mano kiñci paññattiyā paññattaṃ. Dhammāti kusalakammapathapaññattiyā paññattaṃ. Manoseṭṭhāti visiṭṭhapaññattiyā paññattaṃ. Manojavāti sahapaññattiyā paññattaṃ. Cittanti nekkhammapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti saddhindriyapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti anāvilasaṅkappadutiyajjhānapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti [Pg.278] assaddhānaṃ paṭipakkhapaññattiyā paññattaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāpaññattiyā paññattaṃ. Karoti vāti sammākammantapaññattiyā paññattaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti jhānasamādhānaṃ. Indriyesu manindriyaṃ. Paṭiccasamuppāde viññāṇaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti mettā ca mudutā ca jhānesu dutiyaṃ jhānaṃ tatiyañca. Khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpanno. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Yaṃ kusalaṃ indriyesu sukhindriyañca somanassindriyañca padaṭṭhānaṃ. Imesaṃ dhammānaṃ paṭiccasamuppannānaṃ phassapaccayā sukhavedanīyo phasso sukhavedanā manopavicāresu somanassavicāro chattiṃsesu paṭhamapadesu cha somanassanekkhammassitā. Iti ayaṃ otaraṇo hāro. 'पञ्ञत्ति' (प्रज्ञप्ति हार) म्हणजे: 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' या पदात हे मन काही प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त (स्पष्ट) केले आहे. 'धम्मा' म्हणजे कुशल कर्मपथ प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'मनोसेट्ठा' म्हणजे विशिष्ट प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'मनोजवा' म्हणजे सह-प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'चित्तं' म्हणजे नैष्क्रम्य (नेक्खम्म) प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'मनसा चे पसन्नेन' म्हणजे सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'मनसा चे पसन्नेन' म्हणजे अनाविल संकल्प (कलुषित नसलेला संकल्प) आणि द्वितीय ध्यान प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'मनसा चे पसन्नेन' म्हणजे अश्रद्धाळू लोकांच्या प्रतिपक्ष प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'भासति वा' म्हणजे सम्मावाचा (सम्यक् वाचा) प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'करोति वा' म्हणजे सम्माकम्मन्त (सम्यक् कर्मान्त) प्रज्ञप्तीद्वारे प्रज्ञप्त केले आहे. 'ततो नं सुखमन्वेति' म्हणजे ध्यान-समाधान प्रज्ञप्त केले आहे. इंद्रियांमध्ये मनिन्द्रिय आहे. प्रतीत्यसमुत्पादामध्ये विञ्ञाण (विज्ञान) आहे. 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' म्हणजे मैत्री आणि मुदुता (मृदुता) आहे; ध्यानांमध्ये द्वितीय ध्यान आणि तृतीय ध्यान आहे. स्कंधांमध्ये संस्कारस्कंधात समाविष्ट आहे. धातूंमध्ये धम्मधातु आहे, आयतनांमध्ये धम्मायतन आहे. जे कुशल आहे, ते इंद्रियांमध्ये सुखिन्द्रिय आणि सोमनस्सिन्द्रिय आहे, जे जवळचे कारण (पदस्थान) आहे. प्रतीत्यसमुत्पन्न झालेल्या या धर्मांमध्ये फस्स (स्पर्श) प्रत्ययामुळे सुखद वेदना देणारा फस्स आहे, सुखद वेदना आहे, मन आहे; सविचार चित्तांमध्ये सोमनस्ययुक्त विचार आहे; छत्तीस प्रथम पदांमध्ये सहा पदे सोमनस्ययुक्त नैष्क्रम्यावर आश्रित आहेत. हा असा 'ओतरण हार' (अवतरण हार) आहे. Tattha katamo sodhano hāro? Yaṃ atthaṃ ārabbha idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ. So attho niyutto etamatthaṃ ārabbha suttaṃ. Ayaṃ sodhano hāro. त्या हारांमध्ये 'शोधन हार' कोणता आहे? ज्या अर्थाला उद्देशून हे सुत्त सांगितले आहे, तो अर्थ जोडला गेला आहे; या अर्थाला उद्देशून सुत्त सांगितले आहे. हा 'शोधन हार' आहे. 85. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti vevacanapaññatti, na ekattapaññatti. Dhammāti ekato na vevacanapaññatti. Manasā ce pasannenāti so pasādo dvidho ajjhattañca abyāpādāvikkhambhanabahiddhā ca okappanato. So ajjhattapasādo dvidho. Samugghātapasādo ca vikkhambhanapasādo ca byāpādapariyuṭṭhānaṃ. Vighāto na mūlapasādo jātamūlampi vā. Pasādo sabyāpādaṃ vighātena. Tato naṃ sukhamanvetīti sukhaṃ kāyikañca cetasikañca appiyavippayogopi piyasampayogopi nekkhammasukhampi puthujjanasukhampi pītisambojjhaṅgampi cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tampi kāyikaṃ sukhaṃ bojjhaṅgā ca cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedesi, tampi tañca sukhapadaṭṭhānaṃ paññattiyā yathāvuttaṃ taṃ aparāmaṭṭhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Anvetīti appanā sandissati na cāyaṃ vā pattabhūto anveti. Tadidaṃ suttaṃ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṃ. Hetunā ca yo pasannamānaso vipākena ca yo dukkhavedanīyo. ८५. त्या हारांमध्ये 'अधिष्ठान हार' कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' ही वेवचन प्रज्ञप्ति (पर्यायवाची प्रज्ञप्ति) आहे, एकार्थ प्रज्ञप्ति नाही. 'धम्मा' ही एकत्व प्रज्ञप्ति आहे, वेवचन प्रज्ञप्ति नाही. 'मनसा चे पसन्नेन' म्हणजे ती प्रसन्नता दोन प्रकारची आहे: अंतर्गत (अध्यात्म) आणि अद्वेष (अव्यापाद) विक्षेपापासून मुक्त बाह्य, दृढ विश्वासाने. ती अंतर्गत प्रसन्नता दोन प्रकारची आहे: समूद्घात प्रसन्नता (समूळ नष्ट करणारी प्रसन्नता) आणि विष्कंभन प्रसन्नता (दडपून टाकणारी प्रसन्नता), जी द्वेषाच्या उद्रेकाला दडपते. नष्ट झालेली प्रसन्नता ही मूळ प्रसन्नता नाही, किंवा ती उत्पन्न झालेले मूळही नाही. द्वेषयुक्त धर्माला नष्ट केल्याने होणारी प्रसन्नता म्हणजे प्रसन्नता होय. 'ततो नं सुखमन्वेति' म्हणजे सुख हे कायिक (शारीरिक) आणि चैतसिक (मानसिक) आहे; अप्रियांचा वियोग देखील, प्रियांचा संयोग देखील, नैष्क्रम्य सुख देखील, पृथग्जनांचे सुख देखील, पीति-संबोज्झङ्ग देखील चैतसिक सुख आहे. शांत शरीर असलेला मनुष्य जे सुख अनुभवतो, ते देखील कायिक सुख आहे आणि बोध्यंग देखील चैतसिक सुख आहे. शांत शरीर असलेला मनुष्य जे सुख अनुभवतो, ते देखील आणि ते शांत शरीर देखील सुखाचे जवळचे कारण (पदस्थान) आहे, प्रज्ञप्तीमध्ये सांगितल्याप्रमाणे ते कुशल धर्मांचे अपरामृष्ट (आसक्ती नसलेले) रूप आहे. 'अन्वेति' म्हणजे अर्पणा दिसून येते, आणि हे प्राप्त झालेले असूनही मागे जात नाही. ते हे सुत्त दोन प्रकारांनी अधिष्ठित केले पाहिजे: कारणाने देखील, जो प्रसन्न मनाचा आहे, आणि विपाकाने (परिणामाने) देखील, जो दुःखद वेदना देणारा आहे. Parikkhāroti bhagavā pañcasatena bhikkhusaṅghena nagaraṃ pavisati rājagahaṃ. Tattha manusso puggalo bhagavantaṃ parivisati, tassa pasādo uppanno kusalamūlapubbayogāvacaropi. So aññesañca akkhāti, idaṃ vācaṃ bhāsati [Pg.279] lābhā tesaṃ, yesaṃ nivesanaṃ bhagavā pavisati, amhākampi yadi bhaveyya mayampi bhagavato saṃpasādaṃ lacchamhāti. Yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘namo bhagavato namo bhagavato’’ti abyāpādamāno ekamante aṭṭhāsi. Tadanantare bhagavā imaṃ suttaṃ abhāsittha ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. Sabbaṃ suttaṃ tathā yaṃ paresaṃ bhāsati idaṃ vācākammaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti, idaṃ kāyakammaṃ. Yo manopasādo, idaṃ manokammaṃ. Tattha yaṃ paresaṃ pakāseti bhāsati vaṇṇaṃ. Yesaṃ bhagavā nivesanaṃ gacchatīti. Sabbaṃ tassa alobho kusalamūlaṃ. Yaṃ bhagavati mettacitto, tassa adoso kusalamūlaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti mānañca niggaṇhāti, tatthassa amoho kusalamūlaṃ pātubhavati. Yaṃ uḷārapaññaṃ paṭilabhati, idamassa diṭṭhivipallāsappahānaṃ. Yaṃ tathāyeva saṃvaro hoti, idamassa saññāvipallāsappahānaṃ. Yaṃ manassa pasādanaṃ, idamassa cittavipallāsappahānanti akusalavipallāsānaṃ vikkhambhanaṃ pahānaṃ paccayo. Tīṇi kusalamūlāni yo anāvilacittasaṅkappo, so tassa manasikāroti vuccati. Yaṃ kilesehi vikkhambhanaṃ iti vipallāsā ca ārammaṇā sappaccayatāya paccayo kusalamūlāni ca sandissayatāya paccayo, so ca manasikāro hetunā iminā paccayena cittaṃ uppannaṃ. Tattha yaṃ sasatthārammaṇaṃ cittaṃ pavattaṃ ayaṃ buddhānussati. Yampi bhagavato guṇe manasi karoti, ayamassa dhammānussati. Tattha satisampajaññaṃ hetu, ayañca paccayo. Vācā paññā hetu vitakkavicārā paccayo. Kāyasaṅkhārā kammassa abhisaṅkhāro nāma hetu vā appaccayo sukhavedanīyassa kammassa upacayo hetukā kammassa paccayo. 'परिक्खार' (परिकार हार) म्हणजे: भगवान पाचशे भिक्खूंच्या संघासह राजगृह नगरात प्रवेश करतात. तेथे एक मनुष्य भगवंतांची सेवा करतो, त्याची श्रद्धा (प्रसन्नता) उत्पन्न होते; पूर्वजन्मीच्या कुशलमुळांचा अभ्यास असलेला तो योगी देखील तेथे असतो. तो इतरांना देखील सांगतो आणि हे वचन बोलतो: 'त्यांचा मोठा लाभ आहे, ज्यांच्या घरी भगवान प्रवेश करतात. जर आमच्या घरी देखील भगवान आले असते, तर आम्ही देखील भगवंतांविषयी परम श्रद्धा (प्रसन्नता) प्राप्त केली असती.' जेथे भगवान होते, तेथे हात जोडून (अंजली जोडून) 'नमो भगवतो नमो भगवतो' असे म्हणत, अद्वेषी मनाने तो एका बाजूला उभा राहिला. त्यानंतर लगेचच भगवंतांनी हे सुत्त सांगितले: 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (सर्व धर्मांमध्ये मन अग्रगामी आहे). संपूर्ण सुत्त त्याचप्रमाणे आहे. जे इतरांना सांगितले जाते, ते वचीकर्म (वाणीचे कर्म) आहे. जे हात जोडले जातात, ते कायकर्म (शारीरिक कर्म) आहे. जी मनाची प्रसन्नता आहे, ते मनोकर्म (मानसिक कर्म) आहे. त्या कर्मांमध्ये, जे इतरांना भगवंतांचे गुण प्रकट केले जातात आणि सांगितले जातात, जसे की 'ज्यांच्या घरी भगवान जातात', त्या सर्व कर्मांमध्ये त्याचे अलोभ हे कुशलमूळ आहे. जे भगवंतांविषयी मैत्रीपूर्ण चित्त आहे, त्याचे अद्वेष हे कुशलमूळ आहे. जे हात जोडले जातात आणि मानाचे (अहंकाराचे) दमन केले जाते, तेथे त्याचे अमोह हे कुशलमूळ प्रकट होते. जी श्रेष्ठ प्रज्ञा तो प्राप्त करतो, हे त्याचे 'दृष्टिविपर्यास-प्रहाण' (दृष्टीच्या भ्रमाचा त्याग) आहे. त्याचप्रमाणे जे संवर (संयम) होतो, हे त्याचे 'संज्ञाविपर्यास-प्रहाण' (संज्ञेच्या भ्रमाचा त्याग) आहे. जी मनाची प्रसन्नता आहे, हे त्याचे 'चित्तविपर्यास-प्रहाण' (चित्ताच्या भ्रमाचा त्याग) आहे; अशा प्रकारे अकुशल विपर्यासांचे विक्षेपण आणि प्रहाण हे त्याचे प्रत्यय (कारण) आहे. तीन कुशलमुळे आणि जो अनाविल चित्तसंकल्प आहे, त्याला त्याचा 'मनसिकार' (मनन) असे म्हटले जाते. क्लेशांपासून जे विक्षेपण होते आणि हे विपर्यास देखील आलंबन प्रत्ययत्वामुळे प्रत्यय (कारण) आहेत, आणि कुशलमुळे देखील स्पष्टपणे दिसून येत असल्यामुळे प्रत्यय आहेत; आणि तो मनसिकार देखील जनक हेतू आणि या उपनिषय प्रत्ययामुळे चित्त उत्पन्न झाले आहे. तेथे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) आलंबन असलेले जे चित्त प्रवृत्त होते, ती 'बुद्धानुस्मृती' (बुद्धानुस्सति) आहे. भगवंतांच्या गुणांचे जे मनन करतो, ती त्याची 'धम्मानुस्मृती' (धम्मानुस्सति) आहे. तेथे सति-संपजन्य हा हेतू आहे आणि हाच प्रत्यय आहे. वाणी आणि प्रज्ञा हा हेतू आहे, वितर्क आणि विचार हा प्रत्यय आहे. कायसंस्कार हे कर्माचा अभिसंस्कार नावाचा हेतू किंवा अप्रत्यय आहे; सुखद वेदना देणाऱ्या कर्माचा उपचय (संचय) हा हेतू आहे आणि कर्माचा प्रत्यय आहे. 86. Tattha katamo samāropano hāro? Manasāyeva pasannena satoyevettha pasanno api ca cittavodānā sattā vimuccantīti tena sattā cittapubbaṅgamā cittena pasannena cetanāpi tattha cittabhūtā bhavantīti paṭighā ayaṃ cetanānaṃ pasādena kāyo cassa pasādo, so ca ārabhati pasādena pasanno saññānanti cassa aviparītā, so pañcavidho vikkhambhanā, kāyapassambhanāyevā pasādo cittasito cittaṃ pana pubbaṃyeva pasannaṃ. Ayaṃ samāropanā. Evaṃ pañcannampi pasādo. Tato naṃ sukhamanvetīti katamaṃ bhagavā niddisati? Na hi attasaccaṃ tassa kammassa vipāko anveti. Tassa upāyo anugacchati yadā sitapaccayā uppajjate [Pg.280] somanassaṃ avippaṭisāropi anveti. Ayaṃ samāropano hāro. ८६. त्या हारांमध्ये समारोपन हार कोणता आहे? प्रसन्न चित्तानेच आणि स्मृतिमान राहूनच या त्रिरत्नांमध्ये प्रसन्न होतो. आणखी असे की, चित्ताच्या विशुद्धीमुळे प्राणी क्लेशांपासून मुक्त होतात; म्हणून प्राणी चित्तपूर्वंगम असतात. प्रसन्न चित्ताने चेतना सुद्धा तिथे चित्तस्वरूप होऊन उत्पन्न होते. म्हणून क्रोधापासून चेतनांच्या निर्मळतेमुळे त्याचा हा काय सुद्धा शांत होतो, आणि तो प्रसन्नतेने उद्योग करतो. प्रसन्नता ही संज्ञेची अविपरीतता आहे. ती पाच प्रकारची विक्षंभण करणारी आणि कायप्रस्रब्धी करणारी प्रसन्नता चित्तावर आश्रित असते, परंतु चित्त तर आधीच प्रसन्न असते. हा समारोपन हार आहे. अशा प्रकारे पाचही श्रद्धा इत्यादींची प्रसन्नता सांगितली आहे. 'त्यामुळे सुख त्याच्या मागे चालते' याने भगवान कशाचा निर्देश करतात? खरोखर, ते आत्म-सत्याचा निर्देश करतात. त्या कर्माचा विपाक मागे चालतो. त्याचा उपाय अनुगमन करतो, जेव्हा स्मित-प्रत्ययाने सोमनस्य उत्पन्न होते, तेव्हा अविप्रतिसार सुद्धा मागे चालतो. हा समारोपन हार आहे. Mahānāma sakkassa suttaṃ. Tasmiṃ ce samaye assato asampajāno kālaṃ kareyya kāme bhavati. Assato abhisamāhāro yo mā bhāyi, mahānāma, yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ saddhāparibhāvitaṃ sīlaparibhāvitaṃ sutacāgaparibhāvitanti vitthārena kātabbaṃ. Cāgena ca paññāya ca kiṃ dasseti? Yā saddhā, sā cetaso pasādo. Yā anāvilasaṅkappitā, sā saddhā. Kiṃ kāraṇā? Anāvilalakkhaṇā. Anāvilalakkhaṇā hi saddhā. Apare āhu guṇaparisuddhiniṭṭhāgamanalakkhaṇā, yañca apare vā vacanapaṭiggahalakkhaṇā saddhā. Aparo pariyāyo attānaṃ yadi evaṃ okappeti ‘‘nāhaṃ kiñci jānāmīti esā ahaṃ tattha anuññattā anaññatā’’ti. Ayaṃ saddhāti. Aparo pariyāyo ekasaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ ādīnavānupassanā aniccaṃ dukkhamanattāti. Tena ca padiṭṭhaṃ bhavati yathā gambhīre udapāne udakaṃ cakkhunā passati na ca kāyena abhisambhunāti. Evamassa ariyā nijjhānakkhantiyā diṭṭhi bhavati, na ca sacchikatā. Ayaṃ vuccati saddhā. Sā ca lokikā. Aparo pariyāyo khamati puthujjanabhūtassa vīsati cāti ko sakkāyādhīnā na niveso. Na etaṃ ekanti nayasaññā yathābhūtaṃ diṭṭhiyā tu khalu mudūhi pañcahi indriyehi dassanamaggena pahīnā bhavanti. Diṭṭhekaṭṭhā ca kilesā, ayaṃ saddhā. महानाम शाक्याचे सूत्र आहे. जर त्या वेळी स्मृतिहीन आणि संप्रजन्य नसताना कोणी काळ करेल, तर तो कामलोकात उत्पन्न होतो. जो स्मृतिहीनतेचा संस्कार आहे, 'महानाम, भिऊ नकोस, जे चित्त दीर्घकाळ श्रद्धेने भावित, शीलाने भावित, श्रुत आणि त्यागाने भावित आहे...' हे विस्ताराने जाणावे. त्यागाने आणि प्रज्ञेने काय दर्शविले जाते? जी श्रद्धा आहे, ती चित्ताची प्रसन्नता आहे. जो अकलुषित संकल्प आहे, ती श्रद्धा आहे. कोणत्या कारणाने? अकलुषितता हे तिचे लक्षण आहे. कारण श्रद्धा ही अकलुषित-लक्षणाची असते. इतर आचार्य म्हणतात की, गुणांच्या अत्यंत शुद्धीप्रत पोहोचणे हे तिचे लक्षण आहे; आणि इतर म्हणतात की, वचनाचा स्वीकार करण्याचे लक्षण असलेली श्रद्धा आहे. दुसरा पर्याय असा की, जर स्वतःला असे समर्पित करतो: 'मी काहीही जाणत नाही, ती मी तिथे स्वीकृत आहे, अन्य नाही.' ही श्रद्धा आहे, असे म्हणतात. दुसरा पर्याय असा की, एकसष्ट मिथ्यादृष्टींच्या बाबतीत 'अनित्य, दुःख, अनात्मा' अशी दोषांची अनुपश्यना करणे. आणि त्यामुळे यथार्थ दर्शन होते, ज्याप्रमाणे खोल विहिरीतील पाणी डोळ्यांनी दिसते, पण शरीराने प्राप्त करता येत नाही. त्याचप्रमाणे त्याला आर्य सत्यांचे निध्यान-क्षंतीने दर्शन होते, पण साक्षात्कार झालेला नसतो. याला श्रद्धा म्हटले जाते, आणि ती लौकिक श्रद्धा आहे. दुसरा पर्याय असा की, पृथग्जन असलेल्या व्यक्तीला वीस प्रकारच्या सत्कायदृष्टीला संमती देणे, अशा प्रकारे सत्कायदृष्टीच्या अधीन राहून अभिनिवेश न करणे. 'हे एकच नाही' अशी नय-संज्ञा यथाभूत असते. दृष्टी तर खरोखर मृदू अशा पाच इंद्रियांद्वारे दर्शनमार्गाने प्रहीन होते. आणि दृष्टीशी संबंधित असणारे क्लेश नष्ट होतात, ही श्रद्धा आहे. Sotāpattaṅgamadukkhāyaṃ bhūmiyaṃ paripuṇṇā vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ sekkhasīlaṃ ariyā dhāranti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ mudupaññā paññindriyanti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ khandhehi anatthikatā, ayaṃ cāgo. Tasmā saddhā cāgādhiṭṭhānena niddisitabbā. Yatikena bhiyyo manena sā hissa viparītā diṭṭhikā assaddhā, sā nayanaupadhīsu pamattā samādinnā. Tattha saddhindriyaṃ yo kāmaṃ parivissanti iti santapāpapaṭinissaggā na cāgādhiṭṭhānaṃ paññindriyena paññādhiṭṭhānaṃ, sīlena upasamādhiṭṭhānaṃ. Ime cattāro dhammā sīlaṃ paribhāvayanti saddhā sīlaṃ cāgo ca paññāti. Tattha saddhāya oghaṃ tarati. Yaṃ sīlaṃ, ayaṃ appamādo. Yo cāgo, idaṃ paññāya kammaṃ. Yā paññā, idaṃ paññindriyaṃ, tattha yaṃ saddhindriyaṃ. Taṃ tīsu aveccappasādesu. Yaṃ sīlaṃ, taṃ saddhindriyesu. Yo cāgo, so catūsu [Pg.281] jhānesu. Yā paññā, sā saccesu, sati sabbatthagāminī. Tassa sekkhassa bhaddikā bhati, bhaddiko abhisamparāyo. Tassa sammuṭṭhassatikassa sīlaṃ karontassa na kāyasammuṭṭhassatitāya tāni vā indriyāni taṃ vā kusalamūlaṃ kammavipākaṃ bhavati. Tassa tikassa atthaniddeso. Tattha saddhā sīlaṃ cāgo paññā cattāro dhammā. Yā saddhā yā ca paññā, idaṃ manosucaritaṃ. Yaṃ sīlaṃ, idaṃ kāyikaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ. Yo cāgo, idaṃ cetasikaṃ alobho sucaritaṃ. Iti citte gahite pañcakkhandhā gahitā bhavanti. Imehi dhammehi sucaritaṃ idaṃ dukkhañca ariyasaccaṃ padaṭṭhānaṃ maggassa. स्रोतापत्तीचे अंग अदुःख भूमीमध्ये परिपूर्ण आहे असे म्हटले जाते. त्याच भूमीमध्ये आर्य जन शैक्ष शील धारण करतात असे म्हटले जाते. त्याच भूमीमध्ये मृदू प्रज्ञा हे प्रज्ञेंद्रिय आहे असे म्हटले जाते. त्याच भूमीमध्ये स्कंधांच्या बाबतीत अनासक्ती असणे, हा त्याग आहे. म्हणून श्रद्धा ही त्यागाच्या अधिष्ठानाने निर्देशित केली पाहिजे. भिक्षूने अधिक प्रमाणात विचार केला असता, ती त्याची विपरीत दृष्टी असलेली अश्रद्धा होईल, ती नयन-उपधींमध्ये प्रमत्त होऊन ग्रहण केली जाते. त्यामध्ये श्रद्धेंद्रिय आहे, जे कामाचे सेवन करतील, अशा प्रकारे प्रकट पापाचा त्याग केल्यामुळे हे त्यागाचे अधिष्ठान नाही. प्रज्ञेंद्रियाने प्रज्ञा-अधिष्ठान होते, शीलाने उपशम-अधिष्ठान होते. हे चार धर्म शीलाला भावित करतात: श्रद्धा, शील, त्याग आणि प्रज्ञा. त्यामध्ये श्रद्धेने ओघ पार करतो. जे शील आहे, तो अप्रमाद आहे. जो त्याग आहे, ते प्रज्ञेचे कार्य आहे. जी प्रज्ञा आहे, ते प्रज्ञेंद्रिय आहे. त्यामध्ये जे श्रद्धेंद्रिय आहे, ते तीन अचल श्रद्धांमध्ये असते. जे शील आहे, ते श्रद्धेंद्रियांमध्ये असते. जो त्याग आहे, तो चार ध्यानांमध्ये असतो. जी प्रज्ञा आहे, ती सत्यांमध्ये असते; स्मृती ही सर्वगामी असते. त्या शैक्ष पुद्गलाची उपजीविका कल्याणकारी असते आणि परलोक कल्याणकारी असतो. त्या विस्मृत-स्मृती असलेल्या व्यक्तीने शील पाळले तरी, कायेच्या विस्मृतीमुळे ती इंद्रिये किंवा ते कुशलमूळ कर्माचा विपाक होत नाही. हा त्या त्रिकाचा अर्थनिर्देश आहे. त्यामध्ये श्रद्धा, शील, त्याग आणि प्रज्ञा हे चार धर्म आहेत. जी श्रद्धा आणि जी प्रज्ञा आहे, ते मनःसुचरित आहे. जे शील आहे, ते कायिक आणि वाचिक सुचरित आहे. जो त्याग आहे, ते चैतसिक अलोभ सुचरित आहे. अशा प्रकारे चित्त ग्रहण केले असता पाचही स्कंध ग्रहण केले जातात. या धर्मांद्वारे सुचरित होते, हे दुःख आर्यसत्य आहे, जे मार्गाचे पदस्थान आहे. 87. Tattha katamo vicayo hāro? Yā ca saddhā yañca sīlaṃ. Taṃ kissa karoti? Yā saddhā tāya bhagavantaṃ anussarati mattenapi hatthinā samāgatā, assa bho kukkurā sabbaṃ sīlena nappaṭipajjati kāyena vā vācāya vā ṭhānaṃ visārado bhavatīti avippaṭisārī paññā yassa paññattaṃ upaṭṭhapeti. Tassa akhaṇḍassa sīlaṃ yaṃ na pacchi tassaṃ mohassa akusalacittaṃ uppajjati micchādiṭṭhisahagataṃ vā, ayaṃ vicayo hāro. Dhammavādino bhaddikārāti bhavissati atthi esā yutti. ८७. त्या हारांमध्ये विचय हार कोणता आहे? जी श्रद्धा आणि जे शील आहे, ते काय करते? ज्या श्रद्धेने तो भगवंतांचे अनुस्मरण करतो, मत्त हत्तीशी गाठ पडली असताही, 'अहो कुत्र्यांनो!' तो होईल. सर्व काही शीलाने आचरत नाही, कायेने किंवा वाचेने कारणाने तो विशारद होतो. अशा प्रकारे पश्चात्तापरहित होतो, प्रज्ञा त्याच्यासाठी प्रज्ञप्ती उपस्थित करते. त्या अखंड व्यक्तीचे जे शील तुटत नाही, त्याच्या मोहामुळे मिथ्यादृष्टीसहगत अकुशल चित्त उत्पन्न होते. हा विचय हार आहे. 'धम्मवादी कल्याण करणारे होतील' ही युक्ती आहे. Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yamidaṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ saddhāya sīlena cāgena paññāya samādhinā paṭhamajjhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā saddhā assa anāvilasaṅkappo, taṃ dutiyajjhānassa padaṭṭhānaṃ. Tīṇi ca aveccappasādā yaṃ sīlaṃ, taṃ ariyakantaṃ, taṃ sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Yā paññā, sā paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ime ca dhammā idañca cittaṃ ekodibhūtasamādhissa padaṭṭhānaṃ. Saddhā saddhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Cāgo samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca vipassanā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca samathassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca avijjā virāgāya paññāvimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca rāgavirāgāya cetovimuttiyā padaṭṭhānaṃ. त्या हारांमध्ये पदस्थान हार कोणता आहे? जे हे चित्त दीर्घकाळ श्रद्धा, शील, त्याग, प्रज्ञा आणि समाधीने भावित केले आहे, ते प्रथम ध्यानाचे पदस्थान आहे. जी श्रद्धा आहे, तो त्याचा अकलुषित संकल्प होतो, ते द्वितीय ध्यानाचे पदस्थान आहे. आणि तीन अचल श्रद्धा व जे शील आहे, ते आर्यकांत आहे, ते शीलस्कंधाचे पदस्थान आहे. जी प्रज्ञा आहे, ती प्रज्ञास्कंधाचे पदस्थान आहे. हे धर्म आणि हे चित्त एकोदीभाव समाधीचे पदस्थान आहे. श्रद्धा ही श्रद्धेंद्रियाचे पदस्थान आहे. त्याग हा समाधींद्रियाचे पदस्थान आहे. प्रज्ञा ही प्रज्ञेंद्रियाचे पदस्थान आहे. श्रद्धा आणि प्रज्ञा ही विपश्यनेचे पदस्थान आहे. शील आणि त्याग हे शमथाचे पदस्थान आहे. श्रद्धा आणि प्रज्ञा ही अविद्येच्या विरागासाठी आणि प्रज्ञाविमुक्तीचे पदस्थान आहे. शील आणि त्याग हे रागाच्या विरागासाठी आणि चेतोविमुक्तीचे पदस्थान आहे. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Viññāṇe vutte saddhāsatibhāvite sabbe pañcakkhandhā vuttā bhavanti. Saddhāya bhaṇitāya sabbāni satta dhanāni bhaṇitāni honti saddhādhanaṃ…pe… sīlakkhandhe vutte samādhikkhandho ca paññākkhandho ca vuttā bhavanti. Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ pacchimake [Pg.282] kāle na tadanuparivatti bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Tattha saññāpi tadanuparivattinī bhavati. Yepi tajjātikā dhammā, tepi tadanuparivattino bhavanti. Rūpasaññā rūpasañcetanānupassanamanasikāro evaṃ channaṃ āyatanānaṃ viññāṇakāye, ayaṃ lakkhaṇo hāro. त्या (हारां)मध्ये 'लक्षण हार' (लक्खणहार) कोणता आहे? विज्ञानाचे (विञ्ञाण) कथन केले असता आणि श्रद्धा व स्मृती (सति) भावित केली असता, सर्व पाच स्कंध (पंचक्खन्ध) कथित होतात. श्रद्धेचे कथन केले असता, श्रद्धाधन... इत्यादी सर्व सात (आर्य) धने कथित होतात. शीलस्कंधाचे कथन केले असता, समाधिस्कंध आणि प्रज्ञास्कंध देखील कथित होतात. जे चित्त दीर्घकाळापर्यंत भावित (विकसित) केले गेले आहे, ते अंतिम काळात (मरणाच्या वेळी) त्याच्या (त्या गुणांच्या) अनुगामी होणार नाही, असे घडणे शक्य नाही. तेथे संज्ञा देखील त्याची अनुगामी होते. जे काही त्या जातीचे (त्या चित्ताशी संबंधित) धर्म आहेत, ते देखील त्याचे अनुगामी होतात. रूपसंज्ञा, रूपसंचेतना आणि अनुपश्यना-मनसिकार अशा प्रकारे सहा आयतनांच्या विज्ञानकायामध्ये अनुगामी होतात. हा 'लक्षण हार' होय। Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye bhaddikaṃ bhatiṃ ākaṅkheyya bhaddikañca abhisamparāyaṃ, te saddhaṃ sīlaṃ cāgaṃ paññañca manasi karissanti, ayaṃ adhippāyo. Ye caññepi sattā tathāgatassa sammukhaṃ na paṭiyujjhante, imaṃ dhammaṃ sotā avippaṭisārato kālaṃ karissantīti, ayaṃ adhippāyo. त्यामध्ये 'चतुब्यूह हार' (चतुब्यूहहार) कोणता आहे? या सूत्तात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे कल्याणकारी भति (पुण्यरूपी शिदोरी) आणि कल्याणकारी परलोक इच्छितात, ते श्रद्धा, शील, त्याग आणि प्रज्ञा यांचे मनसिकार करतील, हा (पहिला) अभिप्राय आहे. आणि जे इतर प्राणी देखील तथागतांच्या संमुख विरोध करत नाहीत, ते या धर्माचे श्रवण करून पश्चात्तापरहित होऊन मृत्यू पावतील, हा (दुसरा) अभिप्राय आहे। 88. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Idampi cattāro dhammā saddhā ca paññā ca assaddhiyañca avijjañca hananti. Sīlañca cāgo ca taṇhā ca dosañca hananti. Tassa dve mūlāni pahīyanti. Dukkhaṃ nivatteti appahīnabhūmiyañca dvimūlāni pañcakkhandhā. Dve ariyasaccāni samatho ca vipassanā ca. Dvinnaṃ mūlānaṃ pahānaṃ. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. ८८. त्यामध्ये 'आवट्ट हार' (आवट्टहार) कोणता आहे? येथे देखील चार धर्म जाणावे - श्रद्धा आणि प्रज्ञा हे अश्रद्धा व अविद्येचा नाश करतात; शील आणि त्याग हे तृष्णा व द्वेषाचा नाश करतात. त्याचे दोन मूळ प्रहीण (नष्ट) होतात. तो दुःखाचा निरोध करतो आणि अप्रहीण भूमीमध्ये दोन मुळे पाच स्कंधांमध्ये समाविष्ट असतात. शमथ आणि विपश्यना ही दोन आर्यसत्ये आहेत. दोन मुळांचा प्रहाण होतो; निरोध आणि मार्ग ही दोन सत्ये आहेत. हा 'आवट्ट हार' होय। Tattha katamo vibhatti? Yaṃ taṃ cittaṃ saddhāparibhāvitaṃ…pe… sace puthujjanassa tassapi bhaddikā bhati bhavissatīti na ekaṃsena tassa kammaṃ diṭṭheyeva dhamme vipākanti paccessati, aparamhi vā pariyāye bhavissati. Yaṃ vā atītaṃ vipākāya paccupaṭṭhitaṃ, tappaccayāni cetāni, ye yathā mahākammavibhaṅge ‘‘tenāyaṃ vibhajjabyākaraṇiyo niddeso dhammacārino yā bhaddikā bhatī’’ti. त्यामध्ये 'विभत्ती हार' (विभत्तिहार) कोणता आहे? जे चित्त श्रद्धेने भावित आहे... इत्यादी. जर त्या पृथग्जनाला देखील कल्याणकारी भति (पुण्यरूपी शिदोरी) प्राप्त होणार असेल, तर तो निश्चितपणे असे मानणार नाही की त्याच्या कर्माचा विपाक याच जन्मात मिळेल, तर तो दुसऱ्या जन्मात देखील होईल. किंवा जे भूतकाळातील कर्म विपाकासाठी उपस्थित झाले आहे, हे सर्व त्याच कर्माच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होते, जसे 'महाकम्मविभंग' मध्ये सांगितले आहे - 'त्यामुळे, धर्माचरण करणाऱ्याची जी कल्याणकारी भति आहे, हा निर्देश विभज्य-व्याकरणीय (विश्लेषण करून स्पष्ट करण्याजोगा) आहे।' Tattha katamā parivattanā? Assaddhiyaṃ dussīlyaṃ yaṃ maccheraṃ duppaññaṃ ca yañca paṭipakkhena pahīnā bhavanti, ayaṃ parivattanā. त्यामध्ये 'परिवर्तना हार' (परिवत्तनहार) कोणता आहे? अश्रद्धा, दुःशीलपणा, मत्सर आणि दुर्बुद्धी, जे त्यांच्या प्रतिपक्षाद्वारे (विरुद्ध गुणांद्वारे) प्रहीण (नष्ट) होतात, हा 'परिवर्तना हार' होय। Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ cittaṃ manoviññāṇaṃ…pe… yaṃ saddhābalaṃ saddhindriyaṃ, yaṃ sīlaṃ taṃ sucaritaṃ, saṃyamo niyamo damo khandhatā imāni tassa vevacanāni. Yo cāgo so paṭinissaggo alobho vosaggo cāgoyiṭṭhānaṃ. Yā paññā sā paññattā paññappabhā paññindriyaṃ paññābalaṃ. त्यामध्ये 'वेवचन हार' (वेवचनहार) कोणता आहे? जे चित्त दीर्घकाळापर्यंत भावित केले गेले आहे, ते चित्त, मनोविज्ञान... इत्यादी. जे श्रद्धाबल, श्रद्धेंद्रिय आहे; जे शील आहे, ते सुचरित आहे. संयम, नियम, दम, स्कंधता हे त्याचे समानार्थी शब्द (वेवचन) आहेत. जो त्याग आहे, तो प्रतिनिसर्ग (परित्याग), अलोभ, वोसग्ग (विसर्ग), त्याग आणि दानस्थान होय. जी प्रज्ञा आहे, ती प्रज्ञता, प्रज्ञाप्रभा, प्रज्ञेंद्रिय आणि प्रज्ञाबल होय। Tattha [Pg.283] katamā paññatti? Yaṃ taṃ cittaṃ bījaṃ paññattiyā paññattaṃ. Paribhāvanā vāsanā paññattiyā paññatti. Saddhā pasādapaññattiyā paññattā. Sīlaṃ sucaritapaññattiyā paññattaṃ. Cāgo puññakiriyapaññattiyā paññatto. Paññā vīmaṃsapaññattiyā paññattā. Ime tayo dhammā saddhā sīlaṃ cāgo paññavato pārisuddhiṃ gacchanti. त्यामध्ये 'प्रज्ञप्ती हार' (पण्ञत्तिहार) कोणता आहे? जे चित्त आहे, ते 'बीज' या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त (दर्शविले) केले आहे. भावना ही 'वासना' या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केली आहे. श्रद्धा ही 'प्रसाद' या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केली आहे. शील हे 'सुचरित' या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहे. त्याग हा 'पुण्यक्रिया' या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केला आहे. प्रज्ञा ही 'मीमांसा' या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केली आहे. हे तीन धर्म - श्रद्धा, शील आणि त्याग प्रज्ञावंताच्या ठिकाणी परिशुद्धीला प्राप्त होतात। Tattha katamo otaraṇo? Yaṃ cittaṃ, taṃ khandhesu viññāṇakkhandho, dhātūsu manoviññāṇadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ. Ye cattāro dhammā, te khandhesu saṅkhārakkhandhe pariyāpannā…pe… dhātūsu āyatanesu. त्यामध्ये 'ओतरण हार' (ओतरणहार) कोणता आहे? जे चित्त आहे, ते स्कंधांमध्ये 'विज्ञानस्कंध', धातूंमध्ये 'मनोविज्ञानधातू' आणि आयतनांमध्ये 'मनायतन' होय. जे चार धर्म आहेत, ते स्कंधांमध्ये 'संस्कारस्कंधात' समाविष्ट आहेत... इत्यादी... धातूंमध्ये आणि आयतनांमध्ये (धर्मधातू आणि धर्मायतन यात समाविष्ट आहेत). Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ bhagavato bhāsitaṃ mahānāmena sakkena pucchitena sabbaṃ taṃ niyuttaṃ. त्यामध्ये 'शोधन हार' (sodhano hāro) कोणता आहे? शाक्य महानामाने विचारलेल्या प्रश्नावरून भगवंतांनी हा जो उपदेश केला आहे, तो सर्व सुसंगत आहे। Tattha katamo adhiṭṭhāno? Idaṃ cittaṃ vemattatāya paññattaṃ akusalehi cittehi aparibhāvitehi paribhāvitanti yāni puna paribhāvitāni aññesampi tattha upādāya paññattaṃ sabbepime cattāro dhammā ekattatāya paññattā. Bhaddikā bhatīti kāmabhogino teva rūpadhātu arūpadhātu manussāti sabbā bhaddikā bhati tadeva kathāya paññattaṃ, ayaṃ paññatti. त्यामध्ये 'अधिष्ठान हार' (अधिट्ठानहार) कोणता आहे? हे चित्त नानात्वाच्या (भिन्नतेच्या) रूपाने प्रज्ञप्त केले आहे. जे अकुशल चित्तांनी भावित केले गेले नाही, ते भावित केले गेले आहे; आणि जे पुन्हा भावित केले गेले आहे, तेथे इतरांना देखील आश्रय करून प्रज्ञप्त केले आहे. हे सर्व चारही धर्म एकत्वाच्या रूपाने प्रज्ञप्त केले आहेत. 'कल्याणकारी भति' असे जे म्हटले आहे, ते कामभोगी, रूपधातू, अरूपधातू आणि मनुष्य यांच्यासाठीच आहे. ती सर्व कल्याणकारी भति त्याच कथेमध्ये प्रज्ञप्त केली आहे, ही प्रज्ञप्ती होय। Tattha katamo parikkhāro? Cittassa indriyāni paccayo ādhipateyyapaccayatāya manasikāro. Hetupaccayatāya paccayo. Saddhāya lokikā paññā hetupaccayatāya paccayo. Yoniso ca manasikāro paccayo. Sīlassa patirūpadesavāso paccayo. Attasammāpaṇidhānañca hetu. Cāgassa alobho hetu. Avippaṭisāro ca hetupaccayo. Paññā parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro hetupaccayo ca. त्यामध्ये 'परिकार हार' (परिक्खारहार) कोणता आहे? चित्तासाठी इंद्रिये ही अधिपती-प्रत्यय म्हणून प्रत्यय (कारण) आहेत. मनसिकार हा हेतू-प्रत्यय म्हणून प्रत्यय आहे. श्रद्धेसाठी लौकिक प्रज्ञा ही हेतू-प्रत्यय म्हणून प्रत्यय आहे, आणि योनिशो मनसिकार हा प्रत्यय आहे. शीलासाठी प्रतिरूपदेशवास (योग्य ठिकाणी राहणे) हा प्रत्यय आहे, आणि आत्मसम्यक्प्रणिधान (स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करणे) हा हेतू आहे. त्यागासाठी अलोभ हा हेतू आहे, आणि अविप्रतिसार (पश्चात्ताप नसणे) हा हेतू-प्रत्यय आहे. प्रज्ञेसाठी परतोघोष (दुसऱ्याकडून उपदेश ऐकणे) आणि अध्यात्मिक योनिशो मनसिकार हे हेतू आणि प्रत्यय आहेत। Tattha katamo samāropano? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitanti cetasikāpi. Ettha sabbe dhammā paribhāvitā bhaddikā te bhati bhavissati, bhaddikā upapattiko abhisamparāyo. Iti ye keci manussakā upabhogaparibhogā sabbe bhaddikā bhatiyeva, ayaṃ samāropano. त्यामध्ये 'समारोपण हार' (समारोपनहार) कोणता आहे? 'जे चित्त दीर्घकाळापर्यंत भावित केले गेले आहे', यावरून चैतसिक देखील भावित केले गेले आहेत (असा समारोप होतो). येथे सर्व धर्म भावित केले असता, तुझी भति (शिदोरी) कल्याणकारी होईल आणि परलोकातील उत्पत्ती (पुनर्जन्म) देखील कल्याणकारी होईल. अशा प्रकारे, जे काही मानवी उपभोग आणि परिभोग आहेत, ते सर्व कल्याणकारी भतिच आहेत. हा 'समारोपण हार' होय। 89. Uddhaṃ [Pg.284] adho sabbadhi vītarāgoti gāthā. Tattha kiṃ uddhaṃ nāma? Yaṃ ito uddhaṃ bhavissati anāgāmī, idaṃ uddhaṃ. Adho nāma yamatikkantamatītaṃ, idamavoca apadānatanti uddhaṃ. Tattha atītena sassatadiṭṭhi pubbantākappikānaṃ aparantadiṭṭhi kesañci, ucchedadiṭṭhiṃ yaṃ vuttakappikānaṃ imā ceva diṭṭhiyo ucchedadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca. Tatthāyaṃ sassatadiṭṭhi imāni pannarasa padāni sakkāyadiṭṭhi sassataṃ bhajanti. Rūpavantaṃ me attā, attani me rūpaṃ, rūpaṃ me attāti yaduccate paññaṃ paridahanti. Yā ucchedadiṭṭhi sā pañcasatāni ucchedaṃ bhajanti. Te ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti passanti, rūpaṃ me attāti tathārūpā catubbidhā sakkāyadiṭṭhi ucchedena ca sassatena ca. Evaṃ pañcasu khandhesu vīsativatthukāya diṭṭhiyā pannarasa padāni pubbantaṃ bhajanti. Sassatadiṭṭhiyā pañca padāni aparantaṃ bhajanti ucchedadiṭṭhiyā. Tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti passantā rūpaṃ attato samanupassati, so ucchedavādī rūpavantañca attānaṃ, attani ca rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attāti so passati cāti iti ucchedadiṭṭhi ca, attato paṭissarati sassatadiṭṭhi pubbantato ca paṭissarati. ‘‘Ayamahamasmī’’ti na samanupassati. Tassa diṭṭhāsavā pahānaṃ gacchanti. Yo tīsu addhāsu pubbante ca aparante ca tena tena niddiṭṭhānena uddhaṃ adho sabbadhi vītarāgo ‘‘ahamasmī’’ti na anupassatīti iminā dvārena iminā payogena iminā upāyena idaṃ dassanabhūmi ca sotāpattiphalañca so ariyo payogo anabhāvaṃgatena saṃsārena apunabbhavāti yo koci ariyo payogo punabbhavāya mudūni vā pañcindriyāni majjhāni adhimattāni vā sabbaṃ apunabbhavappahānāya saṃvattanti. Ahanti diṭṭhogho kāmogho bhavogho avijjogho ca odhiso. Tattha desanāhārena cattāri saccāni pañcahi indriyehi sotāpattiphalena ca dve saccāni maggo ca nirodho ca. Sakkāyasamudayena dve saccāni dukkhañca samudayo ca, ayaṃ desanā hāro. ८९. ‘वर, खाली, सर्वत्र रागरहित’ ही गाथा आहे. तिथे ‘वर’ (उद्धं) म्हणजे काय? जे या वर्तमानापासून वर, भविष्यात अनागामी (न आलेले) असेल, ते ‘वर’ होय. ‘खाली’ (अधो) म्हणजे जे निघून गेले आहे, अतीत (भूतकाळ) आहे. हे अपदान पाळीमध्ये सांगितले आहे. तिथे अतीत काळाच्या संबंधात पूर्वान्त-कल्पिकांची शाश्वतदृष्टी असते, तर काहींची अपरान्तदृष्टी असते. पूर्वोक्त कल्पिक जे उच्छेददृष्टी ग्रहण करतात, ती उच्छेददृष्टी आणि शाश्वतदृष्टी या दोन्ही दृष्टी होतात. त्यापैकी ही शाश्वतदृष्टी आणि हे पंधरा प्रकार सत्कायदृष्टीच्या शाश्वततेचा आश्रय घेतात. ‘माझा आत्मा रूपवान आहे’, ‘माझ्या आत्म्यात रूप आहे’, ‘रूप हाच माझा आत्मा आहे’ असे जे म्हटले जाते, ते प्रज्ञेला झाकोळून टाकतात. जी उच्छेददृष्टी आहे, ती आणि पाच प्रकार उच्छेदाचा आश्रय घेतात. ते ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ असे पाहतात. ‘रूप हा माझा आत्मा आहे’ अशा प्रकारची चार प्रकारची सत्कायदृष्टी उच्छेद आणि शाश्वत या दोन्ही रूपांत असते. अशा प्रकारे पाच स्कंधांमध्ये वीस प्रकारच्या सत्कायदृष्टीपैकी पंधरा प्रकार पूर्वान्ताचा (शाश्वतदृष्टीचा) आश्रय घेतात. शाश्वतदृष्टीची पाच पदे अपरान्ताचा आश्रय घेतात आणि उच्छेददृष्टीची पाच पदे अपरान्ताचा आश्रय घेतात. तिथे ‘हा मी आहे’ असे पाहणारे रूपाला आत्मा म्हणून पाहतात. तो उच्छेदवादी स्वतःला रूपवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. अशा प्रकारे तो पाहतो, ही उच्छेददृष्टी आहे. आत्म्याला शरण जाणारी शाश्वतदृष्टी पूर्वान्ताकडून शरण जाते. ‘हा मी आहे’ असे जो पाहत नाही, त्याचे दृष्ट्यासव नष्ट होतात. जो तिन्ही काळांत (पूर्वान्त, अपरान्त आणि वर्तमानात), त्या त्या निर्देशानुसार वर, खाली आणि सर्वत्र रागरहित होऊन ‘मी आहे’ असे अनुदर्शन करत नाही, या द्वाराने, या प्रयत्नाने, या उपायाने ही दर्शनभूमी आणि स्रोतापत्ती-फल प्राप्त होते. तो आर्य संसाराच्या अभावाला प्राप्त होऊन पुनर्जन्म न घेणारा होतो. जो कोणी आर्य पुनर्जन्माचा निरोध करण्यासाठी प्रयत्न करतो, त्याची मृदू, मध्यम किंवा तीक्ष्ण अशी पाच इंद्रिये पुनर्जन्म न होण्यासाठी आणि प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात. ‘मी’ या कल्पनेत दृष्टीओघ, कामौघ, भवोघ आणि अविद्याओघ हे चार विभाग आहेत. तिथे देशनाहाराने पाच इंद्रियांद्वारे चार आर्यसत्ये आणि स्रोतापत्ती-फलाद्वारे मार्ग आणि निरोध ही दोन सत्ये, तसेच सत्काय-समुदयाने दुःख आणि समुदय ही दोन सत्ये उपदेशित केली आहेत. हा ‘देशना हार’ होय। Tattha katamo vicayo? ‘‘Ayamahamasmī’’ti asamanupassanto tīṇi dassanappahātabbāni saṃyojanāni pajahati. Ayaṃ vicayo. त्यात ‘विचय’ (संशोधन/विश्लेषण) कोणता? ‘हा मी आहे’ असे न पाहणारा मनुष्य, दर्शनाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) नष्ट होणारी तीन संयोजने नष्ट करतो. हा ‘विचय हार’ होय। Tattha katamā yutti? Tividhā puggalā koci ugghaṭitaññū koci vipañcitaññū koci neyyo. Ugghaṭitaññū tikkhindriyo ca tato vipañcitaññū mudindriyo tato mudindriyehi neyyo. Tattha ugghaṭitaññū tikkhindriyatāya dassanabhūmimāgamma [Pg.285] sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, ekabījako bhavati. Ayaṃ paṭhamo sotāpanno. Vipañcitaññū mudūhi indriyehi dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti. Ayaṃ dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca bhavati. Ayaṃ tatiyo sotāpanno. त्यात ‘युक्ती’ कोणती? पुद्गल (व्यक्ती) तीन प्रकारचे असतात: कोणी ‘उग्घटितज्ञू’ (शीघ्र बुद्धीचा), कोणी ‘विपंचितज्ञू’ (विस्ताराने समजणारा), तर कोणी ‘नेय्य’ (मार्गदर्शनाने समजणारा) असतो. उग्घटितज्ञू हा तीक्ष्ण इंद्रियांचा असतो; त्यापेक्षा विपंचितज्ञू हा मृदू इंद्रियांचा असतो; आणि त्यापेक्षा मृदू इंद्रियांचा नेय्य असतो. तिथे उग्घटितज्ञू आपल्या तीक्ष्ण इंद्रियांमुळे दर्शनभूमीचा आश्रय घेऊन स्रोतापत्ती-फल प्राप्त करतो आणि तो ‘एकबीजी’ होतो. हा पहिला स्रोतापन्न होय. विपंचितज्ञू आपल्या मृदू इंद्रियांमुळे दर्शनभूमीचा आश्रय घेऊन स्रोतापत्ती-फल प्राप्त करतो आणि तो ‘कोलंकोल’ होतो. हा दुसरा स्रोतापन्न होय. तिथे नेय्य पुद्गल दर्शनभूमीचा आश्रय घेऊन स्रोतापत्ती-फल प्राप्त करतो आणि तो ‘सत्तक्खत्tuपरम’ (सात जन्मांत मुक्त होणारा) होतो. हा तिसरा स्रोतापन्न होय। Atthi esā yutti mudumajjhādhimattehi indriyehi mudumajjhādhimattaṃ bhūmiṃ sacchikareyya sakkāyadiṭṭhippahānena vā diṭṭhigatāni pajahati. Ayaṃ yutti. मृदू, मध्यम आणि तीक्ष्ण इंद्रियांद्वारे मृदू, मध्यम आणि तीक्ष्ण भूमीचा साक्षात्कार करावा, किंवा सत्कायदृष्टीच्या प्रहाणाने मिथ्या दृष्टींचा त्याग करावा, हीच ‘युक्ती’ आहे. हा ‘युक्ती हार’ होय। Tattha katamo padaṭṭhāno? Tattha sakkāyadiṭṭhi sabbamicchādiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Sakkāyo nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpaṃ sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Pañca indriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Saḷāyatanaṃ ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Tattha katamo lakkhaṇo? Dvīsu diṭṭhīsu pahīnāsu tattha ekā diṭṭhi diṭṭhigatāni pahānaṃ gacchanti. Uddhaṃ ca adho ca vītarāgo sabbarajanīyesu vītarāgo hoti. Tajjā parabhūmiyaṃ, idaṃ paccayanti yathābhūtaṃ passati. So sabbapaṭiccasamuppādaṃ āmasati. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. त्यात ‘पदस्थान’ (नजीकचे कारण) कोणते? तिथे सत्कायदृष्टी ही सर्व मिथ्या दृष्टींचे पदस्थान आहे. सत्काय हे नामरूपाचे पदस्थान आहे. नामरूप हे सत्कायदृष्टीचे पदस्थान आहे. पाच रूपी इंद्रिये ही रूपरागाचे पदस्थान आहेत. षडायतन हे अहंकाराचे पदस्थान आहे. त्यात ‘लक्षण’ कोणते? दोन दृष्टी नष्ट झाल्या असता, तिथे एक दृष्टी आणि इतर सर्व मिथ्या दृष्टी नष्ट होतात. वर आणि खाली रागरहित असलेला मनुष्य सर्व राग उत्पन्न करणाऱ्या विषयांमध्ये रागरहित होतो. त्या क्लेशांच्या अनुरूप दुसऱ्या भूमीमध्ये ‘हे प्रत्यययुक्त (कारणयुक्त) आहे’ असे तो यथार्थ पाहतो. तो संपूर्ण प्रतीत्यसमुत्पादाचा स्पर्श (अनुभव) करतो. हा ‘लक्षण हार’ होय। 90. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā ye nābhiramissanti, te diṭṭhippahānāya vāyamissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro. ९०. त्यात ‘चतुर्व्यूह हार’ कोणता? या सुत्तात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे प्राणी (संसारात) रममाण होणार नाहीत, ते दृष्टीच्या प्रहाणासाठी प्रयत्न करतील. हाच येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. हा ‘चतुर्व्यूह हार’ होय। Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yānimāni mudūni pañcindriyāni tāni orambhāgiyāni pañcindriyāni. Sabbena sabbaṃ samūhananti abhijjhābyāpādo ca bhāvanākārena sekkhāya vimuttiyā balaṃ saddhā, uddhambhāgiyāni diṭṭhivasena balaṃ saddhā, vīriyindriyaṃ ārabhitattā satindriyaṃ paggahitattā accantaṃ niṭṭhaṃ gacchanti. Tattha yāni indriyāni, ayaṃ maggo saṃkilesappahānaṃ. Ayaṃ nirodho āyatiṃ anuppādadhammo, idaṃ dukkhaṃ. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. त्यात ‘आवर्त हार’ कोणता? जी ही पाच मृदू इंद्रिये आहेत, ती खालच्या लोकांत (कामधातूमध्ये) नेणारी पाच इंद्रिये आहेत. ती अभिध्या (लोभ) आणि व्यापाद (द्वेष) पूर्णपणे नष्ट करतात. भावनेच्या मार्गाने शैक्ष (साधक) मुक्तीसाठी श्रद्धा हे बल बनते. ऊर्ध्वभागीय संयोजनांच्या दृष्टीने श्रद्धा हे बल बनते. वीर्येंद्रियाचा आरंभ केल्यामुळे आणि स्मृतींद्रियाचा संग्रह केल्यामुळे ते अत्यंत निष्ठा (अंतिम ध्येय) प्राप्त करतात. तिथे जी इंद्रिये आहेत, तो मार्ग आहे आणि क्लेशांचे प्रहाण आहे. जो निरोध आहे, तो भविष्यात अनुत्पादधर्मी (पुन्हा उत्पन्न न होणारा) आहे, हे दुःख आहे. हा ‘आवर्त हार’ होय। Tattha katamo vibhatti hāro? ‘‘Ayamahamasmī’’ti yo samanupassati, so ca kho adhimattena lokikā yaṃ bhūmiyaṃ na tu ariyena payogena so sakkāyadiṭṭhi pajahati. Yaṃ vuccati tajjāya bhūmiyā adhimattāya. Tattha tajjāya bhūmiyaṃ pañcahi ākārehi adhimattataṃ paṭilabhati sīlena vatena bāhussaccena samādhinā nekkhammasukhena. Tattha appatte pattasaññī [Pg.286] adhimānaṃ gaṇhāti. Etasmiṃyeva vatthuppattiyaṃ bhagavā idaṃ suttaṃ bhāsati. Sīlavā vatamattenāti. Tattha yo appatte pattasaññī tassa yo samādhi, so sāmiso kāpurisasevito pana so kāpurisā vuccanti puthujjanā. Āmisaṃ yañca ariyamaggamāgamma lokikā anariyaṃ tena samādhi hoti anariyo kāpurisasevito. Yo pana ariyākārena yathābhūtaṃ na jānāti na passati, so adhigamanaṃ pajahati yo ariyena samādhinā akāpurisasevitena nirāmisena nīyati, tattha akāpurisā vuccanti ariyapuggalā. Yo tehi sevito samādhi, so akāpurisasevito. Tasmā ekaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ ‘‘ayamahamasmī’’ti asamanupassanto tathā pāteti. तेथे विभत्ती हार कोणता आहे? 'हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे जो वारंवार पाहतो, तो खरोखरच तीव्र इंद्रियाने लौकिक भूमीवर असतो, परंतु आर्य प्रयोगाने (प्रयत्नाने) तो सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी) नष्ट करत नाही. ज्याला 'त्या अनुरूप भूमीच्या तीव्रतेमुळे' (तज्जाय भूमीच्या अधिमत्तेमुळे) असे म्हटले जाते. तेथे त्या अनुरूप भूमीमध्ये पाच प्रकारांनी तीव्रतेची प्राप्ती होते: शील, व्रत, बहुश्रुतता, समाधी आणि नैष्क्रम्यसुख याद्वारे. तेथे अप्राप्त ध्यानामध्ये 'प्राप्त झाले आहे' अशी संज्ञा असणारा अभिमान धरतो. याच प्रसंगी भगवान हे सुत्त सांगतात: 'शीलवान आणि व्रतमात्रेने...' तेथे जो अप्राप्त ध्यानात 'प्राप्त झाले आहे' अशी संज्ञा बाळगतो, त्याची जी समाधी असते, ती सामिष (आमिषासह) आणि कापुरुष-सेवित (हीन पुरुषाने सेवन केलेली) असते. आणि त्या कापुरुषांना 'पुथुज्जन' (पृथग्जन) असे म्हटले जाते. आमिषाला आणि आर्यमार्गाला सोडून जी लौकिक समाधी असते, ती अनार्य असते; त्यामुळे ती समाधी अनार्य आणि कापुरुष-सेवित होते. परंतु जो आर्य पद्धतीने यथाभूत जाणत नाही आणि पाहत नाही, तो अधिगमाचा (प्राप्तीचा) त्याग करतो. जो अकापुरुष-सेवित (श्रेष्ठ पुरुषांनी सेवन केलेल्या) आणि निरामिश अशा आर्य समाधीने संसारातून मुक्त होतो, तेथे 'अकापुरुष' म्हणजे 'आर्यपुद्गल' (आर्य व्यक्ती) असे म्हटले जाते. त्यांनी सेवन केलेली जी समाधी आहे, ती 'अकापुरुष-सेवित' होय. म्हणून, 'हा मी आहे' असे न पाहणारा एका विभज्जव्याकरणीय (विभजून उत्तर देण्यायोग्य) प्रश्नाला तशा प्रकारे पाडतो (निराकरण करतो). Tattha katamā parivattanā? Imāya dassanabhūmiyā kilesā pahātabbā, tehi pahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā niddisitabbā yo. तेथे परिवर्तना हार कोणती आहे? या दस्सनभूमीमध्ये (दर्शनभूमीमध्ये) जे क्लेश नष्ट केले पाहिजेत, ते नष्ट होतात; भगवंतांनी जे स्पष्टपणे निर्देशिले नसले तरी, जो अर्थ निर्देशित केला पाहिजे (तो निर्देशित केला जातो). Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yā sakkāyadiṭṭhiyā attadiṭṭhiyā. Ayaṃ bhūmi. Ye kilesā pahātabbā. Te appahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca, sā pariyantadiṭṭhi ca. Yā apariyantadiṭṭhi ca, sā sassatadiṭṭhi ca. Yā ucchedadiṭṭhi, sā natthikā diṭṭhi. Yā sassatadiṭṭhi, sā akiriyadiṭṭhi. Idaṃ vevacanaṃ. तेथे वेवचन हार कोणते आहे? जे सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी) आणि अत्तदिट्ठि (आत्मदृष्टी) मध्ये आहे. ही भूमी आहे. जे क्लेश नष्ट केले पाहिजेत, ते नष्ट होत नाहीत. भगवंतांनी स्पष्टपणे न दर्शविलेली सुद्धा सस्सतदिट्ठि (शाश्वतदृष्टी) आणि उच्छेददिट्ठि (उच्छेददृष्टी) आहे, ती परियंतदिट्ठि (मर्यादित दृष्टी) देखील आहे. आणि जी अपरियंतदिट्ठि (अमर्यादित दृष्टी) आहे, ती सस्सतदिट्ठि (शाश्वतदृष्टी) आहे. जी उच्छेददिट्ठि आहे, ती नत्थिकदिट्ठि (नास्तिकदृष्टी) आहे. जी सस्सतदिट्ठि आहे, ती अकिरियदिट्ठि (अक्रियादृष्टी) आहे. हे वेवचन हार आहे. Tattha katamā paññatti? Taṇhā saṃyojanapaññattiyā paññattā. Maggo paṭilābhapaññattiyā paññatto. Indriyā paṭilābhapaññattiyā paññattāti. Tattha katamo otaraṇo? Sakkāyo dukkhaṃ dassanappahātabbo. Samudayo maggo. Indriyāni tāni ca niddiṭṭhāni khandhadhātuāyatanesu. तेथे पण्णत्ति हार कोणती आहे? तण्हा (तृष्णा) ही संयोजन-पण्णत्तीमध्ये प्रज्ञप्त केली आहे. मार्ग हा पटिलाभ-पण्णत्तीमध्ये (प्राप्ती प्रज्ञप्तीमध्ये) प्रज्ञप्त केला आहे. इंद्रिये ही पटिलाभ-पण्णत्तीमध्ये प्रज्ञप्त केली आहेत. तेथे ओतरण हार कोणता आहे? सक्काय (सत्काय) हे दुःख आहे, जे दस्सन (दर्शनमार्गाने) नष्ट करण्यायोग्य आहे. समुदय आणि मार्ग (हे देखील आहेत). आणि ती इंद्रिये खंध (स्कंध), धातू आणि आयतनांमध्ये निर्देशित केली आहेत. Tattha katamo sodhano hāro? Yañhi ārabbha bhagavatā idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ, so ārabbha niddiṭṭho. Tattha katamo parikkhāro? Nāmarūpassa hetupaccayopi viññāṇaṃ hetu bījaṃ. Tena avijjā ca saṅkhārā ca paccayo. Nivattinayo na aparo pariyāyo sabbabhavo, ye ca sabbabhavassa hetu parabhaṇḍapaccayo iti sammādiṭṭhi parato ca ghoso yoniso ca manasikāro paccayo. Yā paññā uppādeti, esā hetu sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo bhavati, yā sammāsamādhi, ayaṃ parikkhāro. तेथे शोधन हार कोणता आहे? ज्याला उद्देशून भगवंतांनी हे सुत्त भाषिले आहे, त्यालाच उद्देशून ते निर्देशित केले आहे. तेथे परिक्खार (परिष्कार हार) कोणता आहे? नामरूपाचा हेतू आणि प्रत्यय देखील; विञ्ञाण (विज्ञान) हे हेतू-बीज आहे. त्यामुळे अविज्जा (अविद्या) आणि संखारा (संस्कार) हे प्रत्यय आहेत. निवर्तनय (निवृत्तीचा मार्ग) हा दुसरा पर्याय नाही. सर्व भव आणि सर्व भवाचे जे हेतू आहेत, ते परभांड-प्रत्यय (परकीय वस्तूंचे प्रत्यय) आहेत. अशा प्रकारे, सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) साठी परतोघोष (दुसऱ्याकडून ऐकणे) आणि योनिसोमनसिकार (योग्य मनन) हे प्रत्यय आहेत. जी प्रज्ञा उत्पन्न होते, ती हेतू आहे. सम्मादिट्ठिमुळे सम्मासंकप्प (सम्यक् संकल्प) होतो. जी सम्मासमाधि (सम्यक् समाधी) आहे, हा परिक्खार (परिष्कार हार) आहे. Tattha [Pg.287] katamo samāropano? ‘‘Ayamahamasmī’’ti asamanupassī dukkhato rogato…pe… pannarasa padāni. Sīlāni bhagavā kimatthiyāni kimānisaṃsāni. Sīlāni, ānanda, avippaṭisāratthāni yāva vimutti. Tattha duvidho attho – purisattho ca vacanattho ca. तेथे समारोपन हार कोणता आहे? 'हा मी आहे' असे न पाहणारा दुःखाने, रोगाने... पे... पंधरा पदांनी पाहतो. 'हे भगवंता, शील कशासाठी आहेत आणि त्यांचे काय फायदे (आनिसंस) आहेत?' 'हे आनंदा, शील हे अविप्पटिसार (चित्तप्रसन्नता) या अर्थासाठी आहेत, जोपर्यंत विमुक्ती (प्राप्त होत नाही).' तेथे दोन प्रकारचा अर्थ आहे – पुरिसत्थ (पुरुषार्थ) आणि वचनत्थ (शब्दाचा अर्थ). 91. Tattha katamo purisattho? Yāyaṃ na pacchānutāpitā ayaṃ avippaṭisāro, ayaṃ purisattho. Yathā koci brūhayati imatthamāsevati so bhaṇeyya, kiñci mamettha adhīnaṃ tassatthāya idaṃ kiriyaṃ ārabhāmīti. Ayaṃ purisattho. ९१. तेथे पुरिसत्थ (पुरुषार्थ) कोणता आहे? जो हा पश्चात्ताप न होणे आहे, हाच अविप्पटिसार (चित्तप्रसन्नता) आहे; हा पुरिसत्थ आहे. जसे की कोणी या अर्थाची वृद्धी करतो, याचे सेवन करतो, तो कदाचित् म्हणेल: 'येथे माझे काहीतरी अधीन (संबंधित) आहे, त्याच्या कल्याणासाठी मी ही क्रिया आरंभित आहे.' हा पुरिसत्थ आहे. Tattha katamo vacanattho? Sīlāni kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā sucaritaṃ avippaṭisāroti. Tattha sīlassa vatassa ca bhāsoyeva. Anaññā sugatakammatā sucaritaṃ ayaṃ avippaṭisāro. Evaṃ yāva vimuttīti ekamekasmiṃ pade dve atthā – purisattho ca vacanattho ca, yathā imamhi sutte evaṃ sabbesu suttesu dve dve atthā. Ayaṃ hi paramattho uttamattho ca. Yaṃ nibbānasacchikaṃ nissāya yaṃ sakaṃ sacchikātabbaṃ bhavati, so vuccati katassa katthoti. Ayaṃ puna vevacanaṃ sampajānāti. Iminā niyuttatthamabhilabbhanti vacanattho. Tattha yaṃ atthaṃ sāvako abhikaṅkhati. Tassa yo paṭilābho, ayaṃ purisattho. Yaṃ yaṃ bhagavā dhammaṃ deseti, tassa tassa dhammassa yā atthaviññatti. Ayaṃ attho, tattha sīlānaṃ avippaṭisāro atthopi ānisaṃsopi. Eso ca ānisaṃso yaṃ duggatiṃ na gacchati. Yathā taṃ bhagavatā esānisaṃso dhamme suciṇṇe na duggatiṃ gacchati dhammacārī, ayaṃ attho. तेथे वचनत्थ (शब्दाचा अर्थ) कोणता आहे? शील म्हणजे कायिक किंवा वाचिक सुचरित होय, जे अविप्पटिसार (चित्तप्रसन्नता) चे कारण आहे. तेथे शील आणि व्रताचा केवळ प्रकाश आहे. सुगत-कर्मतेपेक्षा (बुद्धांच्या शिकवणीनुसार आचरणापेक्षा) अन्य नसलेले सुचरित म्हणजे हा अविप्पटिसार होय. अशा प्रकारे 'विमुक्तीपर्यंत' या प्रत्येक पदामध्ये दोन अर्थ आहेत – पुरिसत्थ आणि वचनत्थ. जसे या सुत्तामध्ये दोन-दोन अर्थ आहेत, तसेच सर्व सुत्तांमध्ये दोन-दोन अर्थ असतात. हाच खरोखर परमार्थ आणि उत्तमार्थ आहे. ज्या निर्वाण-साक्षात्काराचा आश्रय घेऊन जे स्वतः साक्षात करायचे असते, त्याला 'कृतकृत्य व्यक्तीचा अर्थ' (कतस्स कत्थो) असे म्हटले जाते. पुन्हा, तो हे वेवचन चांगल्या प्रकारे जाणतो. याद्वारे योग्य अर्थाची प्राप्ती होते, तो वचनत्थ आहे. तेथे ज्या अर्थाची श्रावक आकांक्षा करतो, त्याची जी प्राप्ती होते, तो पुरिसत्थ आहे. भगवान ज्या ज्या धम्माचा उपदेश करतात, त्या त्या धम्माची जी अर्थ-विज्ञप्ती (अर्थ समजणे) असते, तो 'अर्थ' आहे. तेथे शीलांचा अविप्पटिसार हा अर्थ देखील आहे आणि आनिसंस (फायदा) देखील आहे. आणि हा आनिसंस असा आहे की ज्यामुळे मनुष्य दुर्गतीला जात नाही. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'धम्माचे सुचरित (चांगले आचरण) केल्यास मनुष्य दुर्गतीला जात नाही, धम्मचारी सुखाने जगतो,' हा अर्थ आहे. Yaṃ puriso bhāvanābhūmiyaṃ sīlāni ārabbha sīlena saṃyutto hoti evaṃ yāva vimutti tathā sīlakkhandho. Tattha yo ca avippaṭisāro anusayavasena niddiṭṭho, tañca sīlaṃ ayaṃ sīlakkhandho. Pāmojjapītipassaddhīti ca samādhindriyena, ayaṃ samādhikkhandho. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññākkhandho. Ime tayo khandhā sīlaṃ samādhi paññā ca tathā sīlaṃ paripūreti yaṃ vīriyindriyaṃ tena kāraṇena so sīlaṃ paripūreti, anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, uppannassa ca pahānāya anuppannassa ca kusalassa uppādāya, uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya [Pg.288] iti vīriyindriyaṃ niddiṭṭhaṃ. Tattha yo samādhikkhandho, idaṃ samādhindriyaṃ. Paññākkhandho paññindriyaṃ, taṃ catūsu sammappadhānesu daṭṭhabbaṃ. Tathā yo anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, idaṃ paṭhamaṃ sammappadhānaṃ. Yaṃ uppannassa, idaṃ dutiyaṃ. Cattāri sammappadhānāni catūsu jhānesu passitabbāni. Tathā sīlakkhandhena nekkhammadhātu ca adhikā, tayo ca vitakkā nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko ca. Sādhāraṇabhūtā. Yā piyāyamānassa pāmojjena idaṃ kāyikaṃ sukhaṃ ānitaṃ aniyamītipemena, idaṃ dukkhaṃ. Yo tattha avikkhepo, ayaṃ samādhi. Idaṃ pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Yā cetasikā passaddhi savitakkaṃ savicāraṃ virodhanaṃ, yo kileso ca paridāho, so paṭhame jhāne niruddho. Tathā yā ca kilesapassaddhi yā ca vitakkavicārānaṃ passaddhi, ubhayepi ete dhamme passaddhāyaṃ. Tattha kāyassa cittassa ca sukhaṃ sukhāyanā, idaṃ pītisukhino passaddhi. Yopi ekodibhāvo cittassa, tena ekodibhāvena yaṃ cittassa ajjhattaṃ sampasādanaṃ, idaṃ catutthaṃ jhānaṅgaṃ. Iti ajjhattañca sampasādo cetaso ca ekodibhāvo pīti ca sukhañca, idaṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgikaṃ. Yo passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tena adhimattena sukhena pharitvā sukhaṃ cetasikaṃ yaṃ, so pītivītarāgo evaṃ tassa pītivītarāgatāya upekkhaṃ paṭilabhati. So pītiyā ca virāgā upekkhaṃ paṭilabhati. Sukhañca paṭisaṃvedeti. Sati ca sammā paññāya paṭilabhati. Sace sati ekaggatā idaṃ pañcaṅgikaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ ekaggatāya parāvidhānabhāgiyā, paṭhame jhāne atthi cittekaggatā no cakkhussa vedanā sabbaṃ pāripūriṃ gacchati. Yathā catutthe jhāne, tathā yā upekkhā passambhayaṃ satisampajaññaṃ cittekaggatā ca, idaṃ catutthaṃ jhānaṃ. जेव्हा एखादा मनुष्य भावनाभूमीत (साधनेच्या भूमीत) शील आरंभून शीलाने युक्त होतो, अशा प्रकारे विमुक्तीपर्यंत पोहोचतो, तसेच तो शीलस्कंध होय. तेथे जो पश्चात्तापविरहितपणा (अविप्पटिसार) अनुसयाच्या रूपाने दर्शविला आहे, ते शील आहे आणि हाच शीलस्कंध होय. प्रामोज्य (आनंद), प्रीती आणि प्रस्सद्धी (शांतता) हे समाधींद्रियासह समाधीस्कंध आहेत. समाधीस्थ झालेला मनुष्य जे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो, तो प्रज्ञास्कंध होय. हे तीन स्कंध म्हणजे शील, समाधी आणि प्रज्ञा होत. तसेच तो शीलाची परिपूर्ती करतो. ज्या वीर्येन्द्रियाच्या कारणाने तो शीलाची परिपूर्ती करतो, अनुत्पन्न अकुशलाच्या अनुत्पादासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी) प्रयत्न करतो, उत्पन्न अकुशलाच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) प्रयत्न करतो, अनुत्पन्न कुशलाच्या उत्पादासाठी (उत्पन्न करण्यासाठी) आणि उत्पन्न कुशलाच्या वृद्धीसाठी (वाढवण्यासाठी) प्रयत्न करतो, याला वीर्येन्द्रिय म्हटले गेले आहे. तेथे जो समाधीस्कंध आहे, ते समाधींद्रिय होय. प्रज्ञास्कंध हे प्रज्ञेन्द्रिय आहे, ते चार सम्यक् प्रधानात पाहिले पाहिजे. तसेच, जो अनुत्पन्न अकुशलाच्या अनुत्पादासाठी प्रयत्न करतो, हे पहिले सम्यक् प्रधान होय. जे उत्पन्न अकुशलाच्या प्रहाणासाठी आहे, ते दुसरे होय. चार सम्यक् प्रधाने चार ध्यानांमध्ये पाहिली पाहिजेत. तसेच शीलस्कंधाद्वारे नैष्क्रम्यधातू अधिक दृढ होतो आणि तीन वितर्क—नैष्क्रम्यवितर्क, अव्यापादवितर्क आणि अविहिंसावितर्क—हे साधारण (सहगामी) होतात. प्रामोज्याने (आनंदाने) प्रिय वाटणाऱ्याला जे कायिक सुख प्राप्त होते, ते अनियंत्रित प्रेमामुळे दुःख ठरते. तेथे जो अविक्षेप (एकाग्रता) आहे, ती समाधी होय. हे पाच अंगांनी युक्त पहिले ध्यान होय. जी चैतसिक प्रस्सद्धी (मानसिक शांतता) आहे, ती सवितर्क आणि सविचार यांच्या विरोधाचा, तसेच जो क्लेश आणि परिदाह (संताप) आहे, त्याचा पहिल्या ध्यानात निरोध करते. तसेच जी क्लेशांची प्रस्सद्धी आणि जी वितर्क-विचारांची प्रस्सद्धी आहे, हे दोन्ही धर्म प्रस्सद्धीमध्ये (शांततेत) समाविष्ट आहेत. तेथे शरीराचे आणि चित्ताचे जे सुख व सुखावस्था आहे, ती प्रीती आणि सुखाने युक्त असणाऱ्याची प्रस्सद्धी होय. चित्ताचा जो एकोदीभाव (एकाग्रता) आहे, त्या एकोदीभावाने चित्ताची जी आध्यात्मिक प्रसन्नता (संप्रसाद) होते, ते चौथे ध्यानांग होय. अशा प्रकारे, आध्यात्मिक प्रसन्नता, चित्ताचा एकोदीभाव, प्रीती आणि सुख, हे चार अंगांनी युक्त दुसरे ध्यान होय. ज्याचा काय (शरीर) शांत झाला आहे तो सुखाचा अनुभव घेतो, त्या अतिशय सुखाने व्याप्त होऊन जे चैतसिक सुख मिळते, त्यामुळे तो प्रीतीपासून विरक्त (पीतिवीतराग) होतो आणि अशा प्रकारे प्रीती विरक्त झाल्यामुळे तो उपेक्षेला प्राप्त करतो. तो प्रीतीच्या विरागामुळे उपेक्षेला प्राप्त करतो, सुखाचा अनुभव घेतो आणि सम्यक् प्रज्ञेसह स्मृती (सती) प्राप्त करतो. जर स्मृती आणि एकाग्रता असेल, तर हे पाच अंगांनी युक्त तिसरे ध्यान होय. सुखी माणसाचे जे चित्त समाधीस्थ होते, ती एकाग्रता इतर विकासाला पूरक असते; पहिल्या ध्यानात चित्ताची एकाग्रता असते, परंतु चक्षूची वेदना पूर्णपणे शांत होत नाही. जसे चौथ्या ध्यानात असते, तसेच जी उपेक्षा, शांत करणारी स्मृती-संप्रजन्य आणि चित्ताची एकाग्रता आहे, ते चौथे ध्यान होय. 92. Yathā samādhi dassayitabbaṃ, tathā paññindriyaṃ taṃ catūsu ariyasaccesu passitabbaṃ. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, sā pajānanā catubbidhā asubhato dukkhato anattato ca, yadārammaṇaṃ taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, yaṃ pajānanto nibbindati vimuccati tathā yaṃ kāmāsavassa pahānaṃ bhavāsavassa diṭṭhāsavassa avijjāsavassa, ayaṃ nirodho appahīnabhūmiyaṃ [Pg.289] āsavasamudayo. Imāni cattāri ariyasaccāni yathā paññindriyaṃ passitabbaṃ. Yathāyaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca yathābhūtaṃ pajānanto nibbindatīti, idaṃ tanukañca. Kāmarāgabyāpādaṃ sakadāgāmiphalañca yaṃ nibbindati virajjati, ayaṃ paṭhamajjhānabhāvanābhūmi ca rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalañca. Yaṃ vimutti vimuccati, ayaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti arahattañca. Ime avippaṭisārā ca vīriyindriyañca cattāro sammappadhānā avippaṭisārā tañca upari yāva samādhi, evaṃ te cattāri jhānāni samādhindriyañca yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti. Ime cattāro satipaṭṭhānā sīlapāripūrimupādāya cāgasaṃhitena ca nibbedhikānañca nimittānaṃ anāvilamanā, idaṃ satindriyaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Yaṃ puna imāya dhammadesanāya tīsu ṭhānesu diṭṭhogamanakindriyaṃ kilesapahānena ca sekkhasīlaṃ, idaṃ saddhindriyaṃ. Cattāri ca sotāpattiyaṅgāni phalāni. Samādhindriyāni sopaniyāhārīni sabbasuttesu niddisitabbāni. Yaṃ jhānaṃ paṭilabhanaṃ vīriyagahitaṃyeva ñāṇaṃ paṭissarato, ayaṃ sutamayī paññā. Yo samādhi pubbāparanimittābhāso anomagatitāya yathākāmo, ayaṃ cintāmayī paññā, yaṃ tathāsamāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Ayaṃ suttaniddeso. ९२. ज्याप्रमाणे समाधी दर्शविली पाहिजे, त्याचप्रमाणे प्रज्ञेन्द्रिय हे चार आर्यसत्यांमध्ये पाहिले पाहिजे. समाधीस्थ झालेला मनुष्य जे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो, ते जाणणे चार प्रकारचे असते: अशुभाने, दुःखाने आणि अनात्मभावाने. ज्याचे आलंबन घेतले जाते ते दुःख आर्यसत्य आहे, जे जाणल्याने मनुष्य निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करतो आणि विमुक्त होतो. तसेच जे कामासव, भवासव, दृष्ट्यासव आणि अविद्यासवाचे प्रहाण आहे, तो निरोध होय; आणि अप्रहीन भूमीत (ज्या भूमीत क्लेश नष्ट झाले नाहीत तेथे) आसवांचा समुदाय (उत्पत्ती) होतो. ही चार आर्यसत्ये प्रज्ञेन्द्रियाच्या रूपात पाहिली पाहिजेत. ज्याप्रमाणे हा समाधीस्थ मनुष्य यथाभूत जाणतो, ही दर्शनभूमी होय. आणि स्रोतापत्तीफळ यथाभूत जाणणारा निर्वेद प्राप्त करतो, हे क्लेशांचे तनूकरण (कमी करणे) होय. कामराग आणि व्यापाद यांच्याविषयी जो निर्वेद व विराग प्राप्त करतो, ते सकृदागामीफळ होय; ही प्रथम ध्यान भावनाभूमी आहे आणि रागाच्या विरागामुळे चेतोविमुक्ती व अनागामीफळ प्राप्त होते. ज्या विमुक्तीने तो विमुक्त होतो, ती अविद्येच्या विरागामुळे प्रज्ञाविमुक्ती आणि अर्हत्त्व होय. हे पश्चात्तापविरहितपण (अविप्पटिसार), वीर्येन्द्रिय, चार सम्यक् प्रधाने, पश्चात्तापविरहितपण आणि त्यावरील समाधीपर्यंतचे धर्म, अशा प्रकारे ती चार ध्याने आणि समाधींद्रिय आहेत, जे समाधीस्थ मनुष्य यथाभूत जाणतो. हे चार स्मृतिप्रस्थान शीलाच्या परिपूर्तीवर अवलंबून असतात, आणि त्यागाशी (दानाश्रित) संबंधित व भेदक (क्लेश भेदणाऱ्या) निमित्तांनी युक्त अशा अनाविल (प्रसन्न/अकलुषित) मनाचे जे स्वरूप आहे, ते स्मृतीन्द्रिय होय; हेच चार स्मृतिप्रस्थान आहेत. पुन्हा, या धर्मदेशनेत तीन स्थानांवर जे दृष्टीच्या प्रवेशाचे इंद्रिय आहे आणि क्लेशप्रहाणाने युक्त जे शैक्ष शील (सेक्खसील) आहे, ते श्रद्धेन्द्रिय होय. आणि चार स्रोतापत्तीची अंगे ही फळे आहेत. समाधीन्द्रिये ही वर नेणारी (उन्नतीकडे नेणारी) असून सर्व सूत्तांमध्ये ती निर्देशित केली पाहिजेत. ध्यान प्राप्त करताना, वीर्याने ग्रहण केलेले आणि स्मरण करणाऱ्याचे जे ज्ञान असते, ती श्रुतमयी प्रज्ञा होय. जो समाधी पूर्व आणि उत्तर निमित्तांच्या आभासाने युक्त, श्रेष्ठ गतीमुळे इच्छेनुसार प्राप्त होणारा असतो, ती चिंतामयी प्रज्ञा होय; आणि जो तशा प्रकारे समाधीस्थ होऊन यथाभूत जाणतो, ती भावनामयी प्रज्ञा होय. हा सूत्तनिर्देश (सूत्ताचे स्पष्टीकरण) होय. Imaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ bujjhakāradhikaṃ bujjhitabbaṃ. Yehi aṅgehi samannāgataṃ taṃ bujjhissanti tassa aṅgāni bujjhissanti, tena bojjhaṅgā. Tathā ādito yāva sīlaṃ vataṃ cetanā karaṇīyā, kissa sīlāni pāripūreti. Anuppannassa ca akusalassa anuppādāya uppannassa ca akusalassa pahānāya anuppannassa kusalassa uppādāya uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya, idaṃ vīriyaṃ tassa tassa bujjhitassa aṅganti. Ayaṃ vīriyasambojjhaṅgo. Iminā vīriyena dve dhammā ādito avippaṭisāro pāmojjañca yā puna pīti avippaṭisārapaccayā pāmojjapaccayā, ayaṃ pītisambojjhaṅgo. Yaṃ pītimanassa kāyo passambhati. Ayaṃ passaddhisambojjhaṅgo. Tena kāyikasukhamānitaṃ yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ samādhisambojjhaṅgo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo. Yā sīlamupādāya pañcannaṃ bojjhaṅgānaṃ upādāyānulomatā nimittāyanā pītibhāgiyānañca visesabhāgiyānañca [Pg.290] apilāpanatā sahagatā hoti anavamaggo, ayaṃ satisambojjhaṅgo. Yaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, accāraddhavīriyaṃ karoti. Uddhaccabhūmīti katā abhipatthitaṃ peseti. Kosajjabhūmīti garahito rahitehi aṅgehi bujjhati yaṃ cakkhusamathapathaṃ, sā upekkhāti. Tena sā upekkhā tassa bojjhaṅgassa aṅganti karitvā upekkhāsambojjhaṅgoti vuccate. Eso suttaniddeso. हे सुत्त निर्वेधभागी (भेद पाडणारे) असून ते जाणून घेतले पाहिजे. ज्या अंगांनी युक्त होऊन ते (या सुत्ताला) जाणतील आणि त्याच्या अंगांना जाणतील, म्हणून त्यांना 'बोज्झंग' (बोध्यंग) म्हणतात. त्याचप्रमाणे सुरुवातीपासून शीलापर्यंत आणि व्रतापर्यंत चेतना केली पाहिजे. तो कशासाठी शीलांचे परिपूर्णन करतो? अनुत्पन्न अकुशलाच्या अनुत्पादासाठी, उत्पन्न अकुशलाच्या प्रहाणासाठी, अनुत्पन्न कुशलाच्या उत्पादासाठी आणि उत्पन्न कुशलाच्या वृद्धीसाठी तो प्रयत्न करतो. हे वीर्य (प्रयत्न) त्या त्या जाणलेल्याचे अंग आहे. हा 'वीर्य-संबोज्झंग' होय. या वीर्यामुळे सुरुवातीला अविप्रतिसार (पश्चात्ताप नसणे) आणि प्रामोज्य (आनंद) हे दोन धर्म उत्पन्न होतात. पुन्हा, अविप्रतिसार आणि प्रामोज्य यांच्या प्रत्ययाने (कारणाने) जी प्रीती उत्पन्न होते, तो 'प्रीती-संबोज्झंग' होय. प्रीतीयुक्त मनाच्या व्यक्तीची जी काया शांत (प्रस्रब्ध) होते, तो 'पस्सद्धि-संबोज्झंग' होय. त्याद्वारे कायिक सुख प्राप्त होते. सुखी असलेल्याचे जे चित्त समाहित होते, तो 'समाधी-संबोज्झंग' होय. समाहित झालेला पुरुष जे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो, तो 'धम्मविचय-संबोज्झंग' होय. शीलाचा आश्रय घेऊन आणि पाच बोज्झंगांचा आश्रय घेऊन जी अनुलोमता, जे निमित्तत्व आणि प्रीतीभागी व विशेषभागी धर्मांची जी असंमुषितता (न विसरणे) सहगत असते, तो 'सती-संबोज्झंग' होय. जो यथाभूत जाणतो, तो अत्यंत दृढ वीर्य करतो. 'उद्धच्चभूमी' (उद्धत अवस्था) असे म्हटले असता, तो इच्छित ध्येयाकडे मन लावतो. 'कोसज्जभूमी' (आळसाची अवस्था) म्हणजे निंदेपासून मुक्त अशा अंगांनी जो चक्षु-शमथ-पथ जाणतो, ती उपेक्षा होय. म्हणून ती उपेक्षा त्या बोज्झंगाचे अंग मानून तिला 'उपेक्षा-संबोज्झंग' असे म्हटले जाते. हा सुत्त-निर्देश होय. 93. Tattha katamā desanā? Asmiṃ sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tattha katamo vicayo? Sīlavato avippaṭisāro yāva vimutti imissāya pucchāya minikimatthassamīti dve padāni pucchā dve padāni visajjanāni dvīhi padehi dve abhiññaṃ dvīhi ceva padehi visajjanā kiṃ pucchati nibbādhikaṃ kāyabhūmiṃ kammassa tathā hi patiṭṭhā ca asekkhe dhamme uppādeti. Tattha katamā yutti? Sīlavato avippaṭisāro bhavati kiṃ nicchandassa ca virāgo atthi esā yutti. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ? Vīriyaṃ vīriyindriyassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyaṃ adosassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi alobhassa padaṭṭhānaṃ. Paññā amohassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa. Samādhindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsaṅkappassa sammāvācāya sammāsamādhino. Paññindriyaṃ dvinnaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsatiyā sammādiṭṭhiyā ca. ९३. त्यात 'देसना' (देशना-हार) कोणता? या सुत्तात चार आर्यसत्ये उपदेशिली आहेत. त्यात 'विचय' (विचय-हार) कोणता? शीलवानाचा अविप्रतिसार विमुक्तीपर्यंत जातो. या प्रश्नाने तो तुलना करतो. कोणत्या अर्थाची तुलना करतो? असे विचारले असता, दोन पदे प्रश्न आहेत आणि दोन पदे उत्तरे आहेत. दोन पदांद्वारे दोन गोष्टी विशेष रूपाने जाणल्या जातात आणि दोन पदांद्वारेच उत्तर दिले जाते. तो काय विचारतो? तो कर्माच्या बाधारहित अशा कायभूमीविषयी विचारतो. कारण, शीलरूपी प्रतिष्ठा अशैक्ष धर्मांना उत्पन्न करते. त्यात 'युत्ती' (युक्ति-हार) कोणता? शीलवानाला अविप्रतिसार होतो. काय होते? इच्छारहित (निष्काम) असलेल्याला विराग प्राप्त होतो, ही युत्ती होय. त्यात 'पदट्ठान' (पदस्थान-हार) कोणते? वीर्य हे वीर्येंद्रियाचे पदट्ठान (निकटचे कारण) आहे. समाधी हे समाधर्मेंद्रियाचे पदट्ठान आहे. प्रज्ञा हे प्रज्ञेंद्रियाचे पदट्ठान आहे. वीर्य हे अद्वेषाचे पदट्ठान आहे. समाधी हे अलोभाचे पदट्ठान आहे. प्रज्ञा हे अमोहाचे पदट्ठान आहे. वीर्येंद्रिय हे सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव या तीन मार्गअंगांचे पदट्ठान आहे. समाधर्मेंद्रिय हे सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा आणि सम्यक् समाधी या तीन मार्गअंगांचे पदट्ठान आहे. प्रज्ञेंद्रिय हे सम्यक् सती आणि सम्यक् दिट्ठी या दोन मार्गअंगांचे पदट्ठान आहे. Tattha katamo lakkhaṇo? Sīlakkhandhe vutte sabbe tayo khandhā vuttā bhavanti, sīlameva hi selopamatā yathā selo sabbapaccatthikehi akaraṇīyo evaṃ taṃ cittaṃ sabbakilesehi na kampatīti, ayaṃ amoho. Virattaṃ rajanīyesūti ayaṃ alobho. Kopaneyye na kuppatīti ayaṃ adoso. Tattha paññā amoho kusalamūlaṃ, alobho alobhoyeva, adoso adosoyeva. Imehi tīhi kusalamūlehi sekkhabhūmiyaṃ ṭhito asekkhamaggaṃ uppādeti. Sekkhabhūmi sampattikammadhamme uppādeti, sā ca sammāvimutti, yañca vimuttirasañāṇadassanaṃ ime dasa asekkhānaṃ arahattaṃ dhammā. Tattha aṭṭhaṅgikena maggena catubbidhā bhāvanāpi labbhati. Sīlabhāvanā kāyabhāvanā cittabhāvanā [Pg.291] paññābhāvanā ca. Tattha sammākammantena sammāājīvena ca kāyo bhāvito. Sammāvācāya sammāvāyāmena ca sīlaṃ bhāvitaṃ. Sammāsaṅkappena sammāsamādhinā ca cittaṃ bhāvitaṃ. Sammādiṭṭhiyā sammāsatiyā ca paññā bhāvitā. Imāya catubbidhāya bhāvanāya dve dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti cittaṃ paññañca. Cittaṃ bhāvanāya samatho, paññā bhāvanāya vipassanā. Tattha paññā avijjāpahānena cittaṃ upakkilesehi amissīkatanti. Paññā bhāvanāya cittabhāvanaṃyeva paripūreti. Evaṃ yassa subhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti. Api ca kho pana tassa āyasmato abyāpādadhātu adhimuttā, na so petaṃ samāpanno tassa saṅkhāpahāraṃ deti, saṅkhāvitakkite sarīre dukkhaṃ na vediyati, ayaṃ suttattho. त्यात 'लक्खण' (लक्षण-हार) कोणता? शीलस्कंधाविषयी सांगितले असता, सर्व तिन्ही स्कंध सांगितले जातात. शील हेच पर्वतासारखे आहे; ज्याप्रमाणे पर्वत सर्व शत्रूंकडून अभेद्य असतो, त्याचप्रमाणे ते चित्त सर्व क्लेशांमुळे कंपित होत नाही, हा 'अमोह' होय. राग उत्पन्न करणाऱ्या विषयांमध्ये विरक्त असणे, हा 'अलोभ' होय. क्रोध आणणाऱ्या गोष्टींवर क्रोध न करणे, हा 'अद्वेष' होय. त्यात प्रज्ञा हा अमोह नावाचा कुशलमूळ आहे, अलोभ हा अलोभच आहे आणि अद्वेष हा अद्वेषच आहे. या तीन कुशलमुळांद्वारे शैक्षभूमीत स्थित असलेला पुरुष अशैक्ष मार्गाला उत्पन्न करतो. शैक्षभूमी समृद्ध कर्माच्या धर्मांना उत्पन्न करते. ती सम्यक् विमुक्ती आणि जे विमुक्तीच्या रसाचे ज्ञानदर्शन आहे, हे दहा अशैक्षांचे अर्हत्त्व धर्म (अर्हत-धर्म) आहेत. त्यात अष्टांगिक मार्गाने चार प्रकारची भावना देखील प्राप्त होते: शीलभावना, कायभावना, चित्तभावना आणि प्रज्ञाभावना. त्यात सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव याद्वारे काया भावित केली जाते. सम्यक् वाचा आणि सम्यक् व्यायामाद्वारे शील भावित केले जाते. सम्यक् संकल्प आणि सम्यक् समाधीद्वारे चित्त भावित केले जाते. सम्यक् दृष्टी आणि सम्यक् सतीद्वारे प्रज्ञा भावित केली जाते. या चार प्रकारच्या भावनेने चित्त आणि प्रज्ञा हे दोन धर्म भावनेच्या परिपूर्णतेला प्राप्त होतात. चित्त हे भावनेचा शमथ आहे आणि प्रज्ञा ही भावनेची विपश्यना आहे. त्यात प्रज्ञा अविद्येच्या प्रहाणाने चित्ताला उपक्लेशांशी अमिश्रित करते. अशा प्रकारे प्रज्ञाभावनेने चित्तभावनेलाच परिपूर्ण करतो. अशा प्रकारे ज्याचे चित्त सुभावित आहे, त्याला दुःख कोठून प्राप्त होणार? परंतु तरीही, त्या आयुष्यमानाची अव्यापाद-धातू अधिमुक्त असते, तो त्यात समापन्न होतो, त्याला प्रहारांची संख्या जाणवत नाही आणि शरीरावर प्रहार झाले तरी तो दुःखाचा अनुभव घेत नाही. हा सुत्ताचा अर्थ होय. 94. Tattha katamā desanā? Imamhi sutte dasa asekkhā arahattadhammā desitā appamāṇā ca sammā vibhāvanā. Tattha katamo vicayo? Selopamatā ye ye dhammā vedanīyasukhadukkhopagatā, te sabbe nirūpaṃ vānupassantānaṃ vūpagatā kāyato vedayitaparikkhāro appavattito dukkhaṃ na vediyati. Tattha katamā yutti, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti. Tīsu bhāvanāsu dukkhaṃ nakkhamati cittaṃ cittabhāvanāya ca. Nirodhabhāvanāya ca ānantarikā samādhibhāvanāya ca. Iti yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti samādhi phalassa padaṭṭhānaṃ. ९४. त्यात 'देसना' (देशना-हार) कोणता? या सुत्तात दहा अशैक्ष अर्हत्त्व धर्म आणि अप्रमाण अशी सम्यक् विभावना देशित केली आहे. त्यात 'विचय' (विचय-हार) कोणता? पर्वताची उपमा असलेले जे जे धर्म अनुभवल्या जाणाऱ्या सुख-दुःखाला प्राप्त होतात, ते सर्व अरूपाचे अनुदर्शन करणाऱ्यांना शांत होतात. कायापासून अनुभवण्याचे साधन प्रवृत्त न झाल्यामुळे तो दुःखाचा अनुभव घेत नाही. त्यात 'युत्ती' (युक्ति-हार) कोणती? 'ज्याचे चित्त अशा प्रकारे भावित आहे, त्याला दुःख कोठून प्राप्त होणार?' चित्तभावना, निरोधभावना आणि आनंतरीक समाधीभावना या तीन भावनांमध्ये दुःख प्रवेश करत नाही. अशा प्रकारे 'ज्याचे चित्त सुभावित आहे' या पदाने समाधी हे फलाचे पदट्ठान (निकटचे कारण) आहे, असे दर्शविले आहे. Tattha katamo lakkhaṇo? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti cittāni bhāvitāni yathā paṭhamaṃ niddiṭṭhāni paññā sīlaṃ kāyo cittaṃ, sīlampi subhāvitaṃ kāyikacetasikañca ṭhitattā nānupakampatīti vedanāpi tathā saññāpi saṅkhārāpi. Kuto taṃ dukkhamessatīti sukhampi nānugacchati, adukkhamasukhampi nāgatanti. त्यात 'लक्खण' (लक्षण-हार) कोणता? 'ज्याचे चित्त अशा प्रकारे भावित आहे' या पदात, आधी निर्देश केल्याप्रमाणे प्रज्ञा, शील, काय आणि चित्त हे भावित केले जातात. शील देखील सुभावित केले असता, कायिक आणि चैतसिक सुख देखील सुभावित होते. स्थित असल्यामुळे ते कंपित होत नाही; वेदना, संज्ञा आणि संस्कार यांच्या बाबतीतही तसेच आहे. 'त्याला दुःख कोठून प्राप्त होणार?' या पदाने सुख देखील मागे येत नाही आणि अदुःख-असुख (उपेक्षा) देखील उत्पन्न होत नाही. Tattha katamo catubyūho hāro? Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhena adhikā bhavissanti, te evarūpāhi samāpattīhi virahissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ye ca appasannā, te hi bhavissanti, pasannānañca [Pg.292] pītipāmojjaṃ bhavissati, ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Āvaṭṭoti natthi āvaṭṭanassa bhūmi. तेथे चतुब्यूह हार कोणता? येथे भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे दुःखाने ग्रस्त (अधिक) असतील, ते अशा प्रकारच्या समापत्तींनी विहार करतील. हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. आणि जे अप्रसन्न आहेत, ते प्रसन्न होतील, आणि जे प्रसन्न आहेत त्यांना प्रीती व प्रामोद्य (आनंद) होईल, हा तेथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. 'आवर्त' म्हणजे आवर्तनाचा कोणताही वाव (भूमी) नाही. Vibhattīti yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti duvidho niddeso – dukkhahetuniddeso ca paṭipakkhaniddeso ca. Ko so dukkhahetu? Yato dukkhaṃ āgacchati paṭipakkhe vutte sesadhammānaṃ sīlaṃ hetu ca paccayo ca, te sabbe dhammā vuttā honti. Ekabodhipakkhiye dhamme vutte sabbe bodhagamanīyā dhammā vuttā bhavanti. 'विभक्ती' म्हणजे 'ज्याचे चित्त अशा प्रकारे भावित झाले आहे, त्याला दुःख कोठून येणार?' यात दोन प्रकारचे निर्देश आहेत - दुःखहेतू निर्देश आणि प्रतिपक्ष निर्देश. तो दुःखहेतू कोणता? ज्याच्यापासून दुःख येते. प्रतिपक्षाचे कथन केले असता, उर्वरित धर्मांसाठी शील हे हेतू आणि प्रत्यय (कारण) ठरते, ते सर्व धर्म कथित होतात. एका बोधिपाक्षिक धर्माचे कथन केले असता, सर्व बोधगमनीय (सत्य जाणवून देणारे) धर्म कथित होतात. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye avippaṭisārena chandikā, te sīlapāripūrī bhavanti pāmojjachandikā avippaṭisārīpāripūrī, ayamettha bhagavato adhippāyo…pe… ayaṃ catubyūho hāro. तेथे चतुब्यूह हार कोणता? या सुत्तात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे अविप्रतिसाराने (पश्चात्तापविरहिततेने) युक्त (इच्छुक) आहेत, ते शील परिपूर्ण करणारे होतात; जे प्रामोद्याचे (आनंदाचे) इच्छुक आहेत, ते अविप्रतिसार परिपूर्ण करणारे होतात. हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे... पे... हा चतुब्यूह हार होय. Tattha katamo āvaṭṭo? Idaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yo nibbedho, ayaṃ nirodho. Yena nibbijjhati, so maggo. Yaṃ nibbijjhati, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ nibbedhagāminā maggena pahīyati, samudayoyaṃ vutto. तेथे आवर्त (हार) कोणता? हे सुत्त निर्वेधभागीय (भेद पाडणारे/ज्ञान देणारे) आहे. जो निर्वेध (भेद) आहे, तो निरोध (सत्य) होय. ज्याच्याद्वारे भेद केला जातो, तो मार्ग होय. ज्याचा भेद केला जातो, ते दुःख होय. निर्वेधगामी मार्गाने जे प्रहीण (नष्ट) केले जाते, त्याला समुदाय म्हटले आहे. Tattha katamā vibhatti? Sīlavato avippaṭisāroti vibhajjabyākaraṇīyaṃ, parāmasantassa natthi avippaṭisāro yāva dosakataṃ kāyena vā vācāya vā akusalaṃ ārabhati. Kiñcipissa evaṃ hoti ‘‘sukatametaṃ sucaritametaṃ no cassa tena avippaṭisārena pāmojjaṃ jāyati yāva vimutti, tassa sīlavato avippaṭisāro’’ti vibhajjabyākaraṇīyaṃ, ayaṃ vibhattihāro. तेथे विभक्ती कोणती? 'शीलवानाला अविप्रतिसार (पश्चात्ताप नसणे) होतो' हे विभज्य-व्याकरणीय (विश्लेषण करून उत्तर देण्याजोगे) आहे. जो चुकीचा विचार करतो (परामर्श करतो) त्याला अविप्रतिसार नसतो, जोपर्यंत तो कायेने किंवा वाचेने द्वेषाने केलेले अकुशल कर्म आरंभितो. जरी त्याचे असे असले की 'हे सुकृत आहे, हे सुचरित आहे', तरीही त्याला त्या अविप्रतिसाराने विमुक्तीपर्यंत प्रामोद्य (आनंद) उत्पन्न होत नाही. 'त्या शीलवानाला अविप्रतिसार होतो' हे विभज्य-व्याकरणीय आहे. हा विभक्ती हार होय. Tattha katamā parivattanā? Imehi sattahi upanisāsampattīhi ekādasa upanisā vibhattiyaṃ pajahānaṃ pajahanti, ayaṃ parivattanā. तेथे परिवर्तन (हार) कोणता? या सात उपनिषा-संपत्तींनी (कारणांच्या परिपूर्णतेने) अकरा उपनिषा (कारण) विभक्तीमध्ये प्रहाण करणाऱ्या धर्मांना प्रहीण करतात. हे परिवर्तन होय. Tattha katamā vevacanā? Imesaṃ ariyadhammānaṃ balabojjhaṅgavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ imāni vevacanāni. तेथे वेवचन (समानार्थी शब्द) कोणते? या आर्यधर्मांचे, म्हणजेच बल, बोध्यंग, विमोक्ष, समाधी आणि समापत्ती यांचे हे समानार्थी शब्द (वेवचने) आहेत. Tattha katamā paññatti? Sīlavato avippaṭisāroti sīlakkhandhe nekkhammapaññattiyā paññattaṃ, nisajjapaññatti ca evaṃ dasa aṅgāni dvīhi dvīhi aṅgehi paññattāni. तेथे प्रज्ञप्ती कोणती? 'शीलवानाला अविप्रतिसार होतो' असे शीलस्कंधात नैष्क्रम्य-प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त (स्पष्ट) केले आहे, आणि निसज्ज-प्रज्ञप्ती देखील. अशा प्रकारे दहा अंग दोन-दोन अंगांनी प्रज्ञप्त केली आहेत. Tattha katamo otaraṇo? Idaṃ nibbedhabhāgiyasuttaṃ pañcasu otiṇṇaṃ yathā yaṃ paṭhamaṃ niddiṭṭhaṃ evamindriyādikhandhadhātuāyatanesu niddisitabbāni. तेथे अवतरण कोणता? हे निर्वेधभागीय सुत्त पाच सुत्तांमध्ये अवतीर्ण (प्रविष्ट) होते. जसे प्रथम निर्देशित केले आहे, तसेच इंद्रिय, स्कंध, धातू आणि आयतनांमध्ये निर्देशित केले पाहिजे. Tattha [Pg.293] katamo sodhano hāro? Sīlavato avippaṭisāroti na tāva suddho ārambho avippaṭisārino pāmojjanti na tāva suddho ārambho yāni ekādasa padāni desitāni yadā tadā suddho ārambho, ayaṃ sodhano. तेथे शोधन हार कोणता? 'शीलवानाला अविप्रतिसार होतो' हा आरंभ तोपर्यंत शुद्ध नाही; 'अविप्रतिसारी माणसाला प्रामोद्य होते' हा आरंभ तोपर्यंत शुद्ध नाही. जेव्हा अकरा पदे देशित केली जातात, तेव्हाच आरंभ शुद्ध होतो. हा शोधन होय. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Sīlavemattatāya paññattaṃ evaṃ dasa padāni sabbāni sīlakkhandhassa ānisaṃso, te ca patirūpadesavāso ca paccayo attasammāpaṇidhānañca hetu, samādhikkhandhassa sukhaṃ hetu passaddhi paccayo, yena jhānasahajāti ca ṭhānanti jhānaṅgā aparo pariyāyo kāmesu ādīnavānupassanā samādhino paccayo nekkhamme ānisaṃsadassāvitā hetu. तेथे अधिष्ठान कोणता? शील-वैचित्र्यामुळे (शीलवेमत्तता) प्रज्ञप्त केले आहे. अशा प्रकारे सर्व दहा पदे शीलस्कंधाचे आनिशंस (फायदे) आहेत. आणि ते (फायदे) प्रतिरूपदेशवास (योग्य ठिकाणी राहणे) हा प्रत्यय आहे आणि आत्मसम्यक्प्रणिधान (स्वतःला योग्य मार्गावर ठेवणे) हा हेतू आहे. समाधिस्कंधासाठी सुख हा हेतू आहे आणि प्रस्सब्धी (शांतता) हा प्रत्यय आहे, ज्याच्याद्वारे ध्यान-सहजात आणि स्थान हे ध्यानांग आहेत. दुसरा पर्याय म्हणजे, कामांमधील आदीनवानुपश्यना (दोषांचे दर्शन) हा समाधीचा प्रत्यय आहे आणि नैष्क्रम्यातील आनिशंसदर्शित्व (फायदा पाहणे) हा हेतू आहे. Tattha katamā samāropanā? Yaṃ vīriyindriyaṃ, so sīlakkhandho. Yaṃ sīlaṃ, te cattāro dhammā padhānā. Yaṃ dhammānudhammapaṭipatti, so pātimokkhasaṃvaro. तेथे समारोपण कोणते? जे वीर्येंद्रिय आहे, तो शीलस्कंध होय. जे शील आहे, ते चार धर्म प्रधान (सम्यक्प्रधान) आहेत. जी धर्मानुधर्मप्रतिपत्ती आहे, तो प्रातिमोक्षसंवर होय. 95. Yassa selopamaṃ cittanti gāthā, selopamanti upamā yathā selo vātena na kampati na uṇhena na sītena saṃkampati. Yathā anekā acetanā, te uṇhena milāyanti, sītena avasussanti, vātena bhajanti. Na evaṃ selo virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussatīti kāraṇaṃ dosanīye domanassantaṃ, na duṭṭhena vā kampati uṇhena vā, so milāyati sītena vā avasussati, evaṃ cittaṃ rāgena nānussati sītena kampatīti. Kiṃ kāraṇaṃ? Virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussati. Kiṃ kāraṇaṃ? Dosanīye panassanti na dussati, aduṭṭhaṃ taṃ na kosissanti, tena kuppanīye na kuppati, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhaniddeso ca kuto evarūpassa dukkhaṃ āgamissatīti niddiṭṭhaṃ. ९५. 'ज्याचे चित्त पर्वतासारखे आहे' ही गाथा आहे. 'शैल उपम' (पर्वतासारखे) ही उपमा आहे. ज्याप्रमाणे पर्वत वाऱ्याने कंपित होत नाही, उष्णतेने किंवा थंडीने थरथरत नाही. ज्याप्रमाणे अनेक अचेतन वस्तू उष्णतेने कोमेजतात, थंडीने सुकतात, वाऱ्याने भंग पावतात. पर्वत तसा नसतो. तो रंजनीय (आकर्षक) गोष्टींमध्ये विरक्त असतो आणि द्वेषयुक्त गोष्टींमध्ये द्वेष करत नाही, हे कारण आहे. द्वेषयुक्त गोष्टींमध्ये दौर्मनस्य संपते. तो दुष्टाने कंपित होत नाही किंवा उष्णतेने कोमेजत नाही किंवा थंडीने सुकत नाही. त्याचप्रमाणे चित्त रागाने अनुसरत नाही (किंवा आसक्त होत नाही) आणि थंडीने कंपित होत नाही. काय कारण आहे? रंजनीय गोष्टींमध्ये विरक्त असणे आणि द्वेषयुक्त गोष्टींमध्ये द्वेष न करणे. काय कारण आहे? द्वेषयुक्त गोष्टींमध्ये त्याचे चित्त द्वेष करत नाही. त्या अदुष्ट (द्वेषरहित) व्यक्तीवर ते रागवणार नाहीत, म्हणून तो कोपायमान होणाऱ्या गोष्टींवर कोपत नाही. 'ज्याचे चित्त अशा प्रकारे भावित झाले आहे, त्याला दुःख कोठून येणार?' हा निर्देश आहे आणि 'अशा व्यक्तीला दुःख कोठून येईल?' असे निर्देशित केले आहे. Parivattanāti kuto taṃ dukkhamessatīti yaṃ cetasikaṃ sukhaṃ anupādisesā ayaṃ natthi sopādisesā ayaṃ atthi. Puna evamāhaṃsu taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ ubhayameva avedayitaṃ sopādisesaṃ yañca anupādisesaṃ yañca taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ anupādisesaṃ yañca sopādisesaṃ ca avedayitaṃ. Sukhamāpannassa anāvattikanti ayamettha viseso parivattanā. 'परिवर्तन' म्हणजे 'त्याला दुःख कोठून येणार?' जे चैतसिक सुख आहे, ते अनुपधिशेष (निर्वाणधातू) मध्ये नाही, सोपधिशेष मध्ये आहे. पुन्हा असे म्हटले आहे की, त्या क्षणी, त्या मुहूर्ताला दोन्ही अनुभवले जातात - सोपधिशेष आणि अनुपधिशेष देखील. आणि त्या क्षणी, त्या मुहूर्ताला अनुपधिशेष आणि सोपधिशेष देखील अनुभवले जाते. सुखाला प्राप्त झालेल्या व्यक्तीचे पुनरागमन होत नाही (अनावर्तिक). हा येथे विशेष परिवर्तन (हार) आहे. Tattha [Pg.294] katamo vevacano? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ vā bhāvitaṃ subhāvitaṃ anuṭṭhitaṃ vatthukataṃ susamāraddhaṃ. Cittanti mano viññāṇaṃ manindriyaṃ manoviññāṇadhātu. तेथे वेवचन कोणते? 'ज्याचे चित्त अशा प्रकारे भावित झाले आहे' किंवा भावित, सुभावित, अनुष्ठित, वस्तुकृत, सुसमारब्ध. 'चित्त' म्हणजे मन, विज्ञान, मनेंद्रिय, मनोविज्ञानधातू. Tattha katamā paññatti? Cittaṃ mano saṅkhārā vūpasamapaññattiyā paññattaṃ. Samādhi asekkhapaññattiyā paññatto. Dukkhaṃ ucchinnapaññattiyā paññattaṃ. तेथे प्रज्ञप्ती कोणती? चित्त हे मनःसंस्कारांच्या उपशम-प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहे. समाधी अशैक्ष-प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केली आहे. दुःख उच्छिन्न-प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहे. Tattha katamo otaraṇo? Citte niddiṭṭhe pañcakkhandhā niddiṭṭhā honti, ayaṃ khandhesu otaraṇo, manoviññāṇadhātuyā niddiṭṭhāya aṭṭhārasa dhātuyo niddiṭṭhā honti, ayaṃ dhātūsu otaraṇo. Manāyatane niddiṭṭhe sabbāni āyatanāni niddiṭṭhāni honti. Tattha manāyatanaṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Tathā paṭiccasamuppāde. Ayaṃ otaraṇo. Tattha katamo sodhano suddhoyeva ārambho. तेथे अवतरण कोणता? चित्त निर्देशित केले असता पाच स्कंध निर्देशित होतात, हे स्कंधांमध्ये अवतरण होय. मनोविज्ञानाचा निर्देश केला असता अठरा धातू निर्देशित होतात, हे धातूंमध्ये अवतरण होय. मनायतन निर्देशित केले असता सर्व आयतने निर्देशित होतात. तेथे मनायतन हे नामरूपाचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे. नामरूपप्रत्ययाने षडायतन होते. तसेच प्रतीत्यसमुत्पादात देखील. हा अवतरण होय. तेथे शोधन कोणता? केवळ शुद्ध आरंभ. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Chaḷindriyaṃ bhāvanā ekattāyaṃ paññatti chaṭṭhitena kāyo ekattāya paññatto. तेथे अधिष्ठान कोणता? सहा इंद्रियांची भावना एकत्वासाठी प्रज्ञप्त करणे होय. सहाव्या (मनाने) युक्त असलेल्या कायेला एकत्वासाठी प्रज्ञप्त केले आहे. Tattha katamo parikkhāro? Cittassa pubbahetu samuppādāya manasikāro ca tappoṇatā ca yaṃ asamāhitabhūmiyaṃ ca visesadhammānaṃ abhāvitattā cittasatataṃ gacchati, sace samādhino sukhaṃ hetu avippaṭisāro paccayo, ayaṃ hetu ayaṃ paccayo parikkhāro. तेथे परिष्कार कोणता? चित्ताच्या पूर्वहेतूच्या उत्पत्तीसाठी मनस्कार आणि त्याकडे असणारी प्रवणता, आणि असमाहित भूमीमध्ये विशेष धर्मांचे भावन न केल्यामुळे जे चित्त सतत धावते; जर समाधीचे सुख हे हेतू असेल, तर अविप्रतिसार (पश्चात्ताप नसणे) हा प्रत्यय आहे. हा हेतू आणि हा प्रत्यय म्हणजेच परिष्कार होय. Tattha katamā samāropanā? Yassevaṃ bhāvitanti tassa dhammā samāropayitabbā. Kāyo sīlaṃ paññā bhāvitacittanti anabhirataṃ anapaṇataṃ anekaṃ anutaṃ anāpajjāsattaṃ ayaṃ samaññāyatanā na tassa sekkhassa sammāsamādhi sabbe asekkhā dasa arahantadhammā niddiṭṭhā honti. Asekkhabhāgiyāni suttāni. तेथे समारोपणा कोणती? 'ज्याचे अशा प्रकारे भावन झाले आहे' या सूत्रात त्या पुद्गलावर धर्मांचा समारोप केला पाहिजे. काय, शील, प्रज्ञा आणि भावित चित्त म्हणजे अनभिरत (आसक्ती नसलेले), अनवनत (न झुकलेले), अनेक (विविध), अनुक्त आणि अनासक्त होय. हे सामान्य आयतन आहे, त्या शैक्ष पुद्गलाचा हा सम्यक् समाधी नाही. येथे सर्व दहा अशैक्ष अर्हंत-धर्मांचे निर्देश केले आहेत. ही अशैक्ष-भागी सूत्रे आहेत. 96. Yassa nūna, bhante, kāyagatāsati abhāvitā, ayaṃ so aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja samāpajja appaṭinisajja janapadacārikaṃ pakkameyya, so āyasmā imasmiṃ vippaṭijānāti dve pajāni paṭijānāti cittabhāvanāyañca diṭṭhiyā pahānaṃ, kāyabhāvanāyañca diṭṭhippahānaṃ, kāyabhāvanāyañca taṇhāpahānaṃ, yaṃ paṭhamaṃ upamaṃ karoti. Asucināpi sucināpi pathavī neva aṭṭiyati na jigucchati na pītipāmojjaṃ paṭilabhati, evameva [Pg.295] hi pathavīsamena so cetasā anvayena appakena averena abyāpajjena viharāmīti. Iti so āyasmā kiṃ paṭijānāti, kāyabhāvanāya sukhindriyapahānaṃ paṭijānāti, cittabhāvanāya somanassindriyapahānaṃ paṭijānāti. Kāyikā vedanā rāgānusayamanugatānaṃ sukhindriyaṃ paṭikkhipati. Na hi vedanākkhandhaṃ yā cetasikā sukhavedanā tattha ayaṃ paṭilābhapaccayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ. Sotaṃ paṭikkhipati, na hi manosamphassajaṃ vedanaṃ. Tattha catūsu mahābhūtesu rūpakkhandhassa anusayapaṭighapahānaṃ bhaṇati. Kāme rūpañca tañca asekkhabhūmiyaṃ. Kāye kāyānupassanā diṭṭhadhammasukhavihārañca. Balena ca ussāhena ca sabbaṃ manasi katattānaṃ pahānaṃ medaṃ katālikāya ca purisena ca maṇḍanakajātikena ca, etehi imassa mātāpitusambhūtaṃ paccavekkhaṇaṃ, so kāyena ca kāyānupassanāya ca cittena ca cittānupassanāya ca dve dhamme dhāreti. Kāyakilesavatthuṃ cittena ca cittasannissaye cittena subhāvitena sattannaṃ ca samāpattīnaṃ viharituṃ paṭijānāti. ९६. भन्ते, ज्याने खरोखर कायगतासतीचे भावन केले नाही, तो आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांपैकी कोणावर तरी आघात करून, अपराध करून, तो न सोडता जनपदचारिकेला (देशाटनाला) निघून जाईल. ते आयुष्मान् यामध्ये दोन गोष्टींचे प्रतिपादन करतात - चित्तभावनेने दृष्टीचे प्रहाण आणि कायभावनेने तृष्णेचे प्रहाण, ज्यासाठी ते सर्वप्रथम एक उपमा देतात. ज्याप्रमाणे पृथ्वी अशुद्ध किंवा शुद्ध गोष्टीने कंटाळत नाही, किळस मानत नाही आणि प्रीती-प्रामोज्य देखील मिळवत नाही; त्याचप्रमाणे ते आयुष्मान् 'मी पृथ्वीसमान, वैर नसलेल्या, व्यापाद नसलेल्या चित्ताने विहार करतो' असे म्हणतात. अशा प्रकारे ते आयुष्मान् काय प्रतिपादन करतात? कायभावनेने सुखिंद्रियाचे प्रहाण प्रतिपादन करतात, आणि चित्तभावनेने सौमनस्यिंद्रियाचे प्रहाण प्रतिपादन करतात. राग-अनुशयाचे अनुसरण करणाऱ्यांना कायिक वेदना सुखिंद्रियाला नाकारते. वेदनास्कंधात जी चैतसिक सुखवेदना आहे, ती प्राप्तीच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते, सुख आणि सौमनस्य. ते श्रोताला नाकारते, पण मनःसंस्पर्शजन्य वेदनेला नाकारत नाही. तेथे चार महाभूतांमध्ये रूपस्कंधाच्या प्रतिघ-अनुशयाचे प्रहाण सांगितले आहे. कामलोकात रूप आहे आणि ते अशैक्ष भूमीमध्ये देखील असते. कायेमध्ये कायानुपश्यना आणि दृष्टधर्मसुखविहार देखील होतो. बलाने आणि प्रयत्नाने सर्व काही मनात धारण करणाऱ्यांचे हे प्रहाण एखाद्या अलंकारप्रिय पुरुषाने स्वतःचे रूप पाहिल्यासारखे आहे. या मनस्कारांद्वारे या पुद्गलाचे मातापित्यांपासून उत्पन्न झालेल्या शरीराचे प्रत्यवेक्षण होते. ते कायेने व कायानुपश्यनेने, आणि चित्ताने व चित्तानुपश्यनेने या दोन धर्मांना धारण करतात. कायिक क्लेशांच्या वस्तूला चित्ताने आणि चित्ताच्या आश्रयाने सुभावित चित्ताने सात समापत्तींमध्ये विहार करण्याचे ते प्रतिपादन करतात. Gahapatiputtopamatāya ca yathā gahapatiputtassa nānāraṅgānaṃ vatthakaraṇḍako puṇṇo bhaveyya, so yaṃ yadeva vatthayugaṃ pubbaṇhasamaye ākaṅkhati, pubbaṇhasamaye nibbāpeti, evaṃ majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye, evameva so āyasmā cittassa subhāvitattā yathārūpena vihārena ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tathārūpena pubbaṇhasamayaṃ viharati, majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye. Tena vesa āyasmatā upamāya me āsitāya pathavī vā anuttarā indriyabhāvanā bhāvitacittena. Tena so āyasmā idaṃ aṭṭhavidhaṃ bhāvanaṃ paṭijānāti catūsu mahābhūtesu, kāyabhāvanaṃ upakacaṇḍālaṃ purisametakaṃ bhavatalākāsu cittabhāvanaṃ, imāhi bhāvanāhi tāya bhāvanāya ca samathā pāripūrimantehi. Imehi catūhi paññāpāripūrimantehi. आणि गृहपतीच्या पुत्राच्या उपमेने देखील हे जाणले पाहिजे. ज्याप्रमाणे एखाद्या गृहपतीच्या पुत्राचा विविध रंगांच्या वस्त्रांनी भरलेला पेटारा असावा, आणि तो सकाळी ज्या वस्त्रजोडीची इच्छा करतो, ती सकाळी परिधान करतो, मध्याह्नकाळी आणि सायंकाळी देखील तसेच करतो; त्याचप्रमाणे ते आयुष्मान् चित्ताच्या सुभावितपणामुळे सकाळी ज्या प्रकारच्या विहाराने विहार करण्याची इच्छा करतात, सकाळी त्याच विहाराने विहार करतात, मध्याह्नकाळी आणि सायंकाळी देखील तसेच करतात. म्हणूनच त्या आयुष्मंतांनी माझ्याद्वारे सांगितलेल्या उपमेने, ही पृथ्वी किंवा भावित चित्ताने केलेली अनुत्तर इंद्रियभावना आहे. त्यामुळे ते आयुष्मान् चार महाभूतांमध्ये या आठ प्रकारच्या भावनेचे प्रतिपादन करतात - कायभावना, उपककंडाल, पुरुषमेतक आणि भवतलाकांमध्ये चित्तभावना. या भावनांनी आणि त्या भावनेने शमथ परिपूर्णतेला प्राप्त होतो, आणि शेवटच्या या चार प्रकारांनी प्रज्ञा परिपूर्णतेला प्राप्त होते. 97. Kathaṃ upakacaṇḍālaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Kāyo pakatiyā appaṭikūlaṃ kāye uddhumātakasaññā saṃkhittena nava saññā ime paṭikūlā dhammā ceso āyasmā paṭikūlato ajigucchito kāyagatāsatiyā bhāvanānuyogamanuyutto viharati, na hi tassa jigucchappahāya cittaṃ paṭikūlati. ९७. उपककंडाल प्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूल संज्ञेने कसा विहार करतो? शरीर हे स्वभावाने अप्रतिकूल आहे. शरीरात सूजलेल्या शरीराची संज्ञा आणि थोडक्यात नऊ संज्ञा, हे प्रतिकूल धर्म आहेत. ते आयुष्मान् प्रतिकूलतेने किळस न मानता कायगतासतीच्या भावनेच्या अभ्यासात युक्त होऊन विहार करतात. हे सत्य आहे की, त्यांच्या किळस मानण्याच्या प्रहाणामुळे चित्त प्रतिकूल मानत नाही. Kathaṃ [Pg.296] appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharatīti? Kāyo sabbalokassa appaṭikūlo taṃ so āyasmā asubhasaññāya viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati. अप्रतिकूल धर्मांमध्ये प्रतिकूल संज्ञेने कसा विहार करतो? शरीर हे सर्व जगासाठी अप्रतिकूल आहे, ते आयुष्मान् त्यामध्ये अशुभाच्या संज्ञेने विहार करतात. अशा प्रकारे ते अप्रतिकूल धर्मांमध्ये प्रतिकूल संज्ञेने विहार करतात. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca appaṭikūlasaññī viharatīti api sabboyaṃ lokassa yamidaṃ muṇḍo pattapāṇī kulesu piṇḍāya vicarati, tena ca so āyasmā suvaṇṇadubbaṇṇena appaṭikūlasaññī cittena ca kāyena nibbidāsahagatena appaṭikūlasaññī, evaṃ paṭikūlesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल दोन्हीमध्ये अप्रतिकूल संज्ञेने कसा विहार करतो? नक्कीच, सर्व लोकांमध्ये जो हा मुंडित डोक्याचा, हातात भिक्षापात्र घेऊन कुळांमध्ये भिक्षेसाठी फिरतो, त्यामुळे ते आयुष्मान् सुवर्ण व दुर्वर्ण (चांगल्या व वाईट रंगाच्या) गोष्टींमध्ये अप्रतिकूल संज्ञेच्या चित्ताने आणि निर्वेदाने युक्त कायेने अप्रतिकूल संज्ञेने युक्त असतात. अशा प्रकारे ते प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूल संज्ञेने विहार करतात. Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tattha so āyasmā paṭikūlasaññī viharati. प्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूल संज्ञेने कसा विहार करतो? प्रतिकूल धर्मांमध्ये आणि किळसवाण्या, निळ्या पडलेल्या व पू वाहणाऱ्या स्त्रीरूपासारख्या प्रतिकूल गोष्टींमध्ये ज्यांची शुभसंज्ञा असते, तेथे ते आयुष्मान् प्रतिकूल संज्ञेने विहार करतात. Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato ca sampajāno ca? Appaṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tadubhayaṃ abhinivajjayitvā ‘netaṃ mama’‘nesohamasmi’‘neso me’ attāti viharati. Evaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato sampajāno. प्रतिकूल धर्मांमध्ये त्या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून उपेक्षक, स्मृतीमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन कसा विहार करतो? अप्रतिकूल धर्मांमध्ये आणि किळसवाण्या, निळ्या पडलेल्या व पू वाहणाऱ्या स्त्रीरूपासारख्या प्रतिकूल गोष्टींमध्ये ज्यांची शुभसंज्ञा असते, त्या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून 'हे माझे नाही', 'हे मी नाही', 'हा माझा आत्मा नाही' असा विचार करून विहार करतो. अशा प्रकारे त्या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून उपेक्षक, स्मृतीमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहार करतो. Aparo pariyāyo. Tedhātuko lokasannivāso sabbabālaputhujjanānaṃ appaṭikūlasaññā. Tattha ca āyasmā sāriputto appaṭikūlasaññī viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati. दुसरा पर्याय असा आहे. त्रिधातूच्या लोकसंनिवासात सर्व अज्ञानी पृथग्जनांची अप्रतिकूल संज्ञा असते. आणि तेथे आयुष्मान् सारिपुत्र अप्रतिकूल संज्ञेने विहार करतात. अशा प्रकारे ते अप्रतिकूल धर्मांमध्ये प्रतिकूल संज्ञेने विहार करतात. Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlasaññino sabbasekkhā idha kā tedhātuke sabbaloke. Tattha katamo bhūmippatto samādhiphale sacchikato appaṭikūlasaññī viharati? Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi taṃ atthi yassa lokassa pahānāya paṭikūlasaññī uppādeyya. प्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूल संज्ञेने कसा विहार करतो? या त्रिधातूच्या सर्व लोकात सर्व शैक्ष प्रतिकूल संज्ञा असणारे आहेत. तेथे भूमीला प्राप्त झालेला आणि समाधीफलाचा साक्षात्कार केलेला कोणता पुद्गल अप्रतिकूल संज्ञेने विहार करतो? याचे कारण काय? कारण की, ज्या लोकाच्या प्रहाणासाठी ती समाधी आहे, तेथे प्रतिकूल संज्ञा उत्पन्न होत नाही. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati? Tedhātuke lokasannivāse yāva kāmalokabhūmatā hi rāgānaṃ vītarāgānaṃ paṭikūlasamatā rūpārūpadhātuṃ appaṭikūlasamatā. Tattha ca āyasmā sāriputto paṭikūlasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये प्रतिकूलसंज्ञी होऊन कशा प्रकारे विहार करतो? त्रिधातूंच्या या लोकसंनिवासात, जोपर्यंत रागयुक्त व्यक्तींसाठी कामलोकाची भूमी असते, आणि वीतरागी व्यक्तींसाठी प्रतिकूलतेची समता असते, तसेच रूप आणि अरूप धातूंमध्ये अप्रतिकूलतेची समता असते. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्त प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतात. अशा प्रकारे, प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतो. Kathaṃ [Pg.297] paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Yaṃ kiñci parato duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ taṃ vacanaṃ appaṭikūlaṃ yāvatā vācaso appatirūpā tathā janassa appaṭikūlasaññā. Tattha āyasmā sāriputto abhiññāya sacchikato appaṭikūlasaññī viharati, evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन कशा प्रकारे विहार करतो? इतरांकडून बोलले गेलेले जे काही अपशब्द किंवा वाईट शब्द असतात, ते वचन अप्रतिकूल असते; जोपर्यंत ते शब्द अयोग्य असतात, तोपर्यंत लोकांमध्ये अप्रतिकूलसंज्ञा असते. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्त अभिज्ञेने जाणून आणि साक्षात करून अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतात. अशा प्रकारे, प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतो. 98. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno? Yañca nesaṃ samanupassati ye dhammā duccaritā, te dhammā appaṭikūlā. Tattha āyasmā sāriputto iti paṭisañcikkhati ye dhammā duccaritā, te dhammā aniṭṭhavipākā. Ye dhammā sucaritā, te ācayagāmino. So ca sucaritaṃ ācayagāminiṃ karitvā duccaritaṃ aniṭṭhavipākaṃ karitvā tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati. ९८. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये त्या दोन्हीचा त्याग करून, उपेक्षक, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन कशा प्रकारे विहार करतो? तो ज्यांना पाहतो, जे दुश्चरित धर्म आहेत, ते धर्म अप्रतिकूल आहेत. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्त असा विचार करतात की, जे दुश्चरित धर्म आहेत, ते अनिष्ट विपाक देणारे आहेत. जे सुचरित धर्म आहेत, ते उपचयगामी आहेत. तो उपचयगामी सुचरिताचे आचरण करून आणि अनिष्ट विपाक देणाऱ्या दुश्चरिताचा त्याग करून, त्या दोन्हीला टाळून उपेक्षक होऊन विहार करतो. Atha paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati. Taṇhā paṭikūladhammā kiṃ kāraṇaṃ? Taṇhāvasena hi sattā dvīhi dhammehi sattā, kabaḷīkāre āhāre rasataṇhāya sattā, phasse sukhasaññāya sattā. Tatthāyasmā sāriputto kabaḷīkāre ca āhāre paṭikūlasaññī viharati, phasse ca dukkhasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati. त्यानंतर, प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतो. तृष्णा हा प्रतिकूल धर्म आहे, याचे कारण काय? कारण तृष्णेच्या वशतेमुळे प्राणी दोन धर्मांमध्ये आसक्त होतात—कवळीकार आहारात रस-तृष्णेमुळे आसक्त होतात, आणि स्पर्शात सुखसंज्ञेमुळे आसक्त होतात. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्त कवळीकार आहारात प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतात, आणि स्पर्शात दुःखसंज्ञी होऊन विहार करतात. अशा प्रकारे, प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतो. Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Taṇhākkhayaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ tathā bālaputhujjanānaṃ paṭikūlasaññā pahatasaññā ca. Tatthāyasmato sāriputtassa appaṭikūlasaññā abyāpādasaññā ca sāmaṃ paññāya passitvā evaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन कशा प्रकारे विहार करतो? तृष्णेचा क्षय असणारे अनुत्तर निर्वाण हे बाल-पृथग्जनांसाठी प्रतिकूलसंज्ञा आणि प्रहातसंज्ञा असणारे असते. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्त स्वतः प्रज्ञेने पाहून, अप्रतिकूलसंज्ञा आणि अव्यापादसंज्ञा ठेवून, अशा प्रकारे प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतात. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Tatiye ca nibbāne paṭikūlasaññino yasena ca kittini ca appaṭikūlasaññino. Tatthāyasmā sāriputto assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ sammāpaññāya paṭijānanto paṭikūlañca appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā appaṭikūlasaññī viharati. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल धर्मांमध्ये अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन कशा प्रकारे विहार करतो? तिसऱ्या निर्वाणात प्रतिकूलसंज्ञा असणाऱ्याला, यश आणि कीर्तीमध्ये अप्रतिकूलसंज्ञा असते. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्त आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यांना यथाभूत सम्यक् प्रज्ञेने जाणून, प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल या दोन्ही धर्मांचा त्याग करून, अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहार करतात. Kathaṃ [Pg.298] paṭikūlaṃ appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati? Sato ca sampajāno ca, yañca samanupassati anunayo appaṭikūlo dhammo paṭigho ca paṭikūlo dhammo, tatthāyasmā sāriputto anunayassa paṭighappahīnattā upekkhako viharati sato sampajāno ca. Yañcassa samanupassati ayaṃ pañcavidhā anuttarā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttaniddeso. प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल या दोन्ही धर्मांचा त्याग करून, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन उपेक्षक कशा प्रकारे विहार करतो? तो असे पाहतो की, अनुनय हा अप्रतिकूल धर्म आहे आणि प्रतिघ हा प्रतिकूल धर्म आहे. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्त अनुनय आणि प्रतिघ नष्ट झाल्यामुळे उपेक्षक, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहार करतात. तो जे काही वारंवार पाहतो, ही पाच प्रकारची अनुत्तर इंद्रियभावना आहे. हा सुत्तनिद्देस आहे. 99. Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte kiṃ desitabbaṃ? Tattha vuccate, imamhi sutte diṭṭhadhammasukhavihāro desito, tathā vimuttaṃ cittaṃ paccavekkhaṇā ca adhipaññādhammaṃ desitaṃ. ९९. तेथे देशनाहार कोणता आहे? या सुत्तात काय उपदेशिले आहे? तेथे सांगितले आहे की, या सुत्तात दृष्टधम्मसुखविहार उपदेशिला आहे, तसेच विमुक्त चित्त, प्रत्यवेक्षण आणि अधिपज्ञाधम्म उपदेशिला आहे. Tattha katamo vicayo? Ye kāye kāyānupassino viharanti, tesaṃ cittaṃ anunayappaṭighena na viharati anunayappaṭighena cābhiramamānassa cittaṃ samaggataṃ bhavissatīti bhāvanāya balametaṃ, ayaṃ vicayo hāro. तेथे विचयहार कोणता आहे? जे कायेमध्ये कायानुपस्सी होऊन विहार करतात, त्यांचे चित्त अनुनय-प्रतिघाने युक्त होऊन विहार करत नाही; आणि अनुनय-प्रतिघाने रममाण न होणाऱ्याचे चित्त समतायुक्त होईल, हे भावनेचे बल आहे. हा विचयहार आहे. Tattha katamo yuttihāro? Kāyabhāvanāya ca cittabhāvanāya ca na kiñci sabrahmacārī atimaññissatīti. Atthi esā yutti, ayaṃ yuttihāro. तेथे युक्तिहार कोणता आहे? कायभावना आणि चित्तभावनेमुळे कोणताही सब्रह्मचारी कोणाचाही अवमान करणार नाही. ही युक्ती येथे आहे. हा युक्तिहार आहे. Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Kāyabhāvanāya paṭhamassa sati upaṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā pathavīsamacittatā, sā aniccānupassanāya padaṭṭhānaṃ. तेथे पदस्थानहार कोणता आहे? कायभावना ही पहिल्या सतिपट्ठानाचे पदस्थान आहे. जी पृथ्वीसम चित्तता आहे, ती अनित्यानुपश्यनेचे पदस्थान आहे. Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ pathavīsamena cetasā viharati attānupassī pathavīsamena gihī viharati. Ko attho pathavīsamenāti? Yathā ye ca selopamatāya akammayuttā evameva pathavīsamo ayaṃ hiriyatāya. Ayaṃ lakkhaṇo. तेथे लक्षणहार कोणता आहे? जो पृथ्वीसम चित्ताने विहार करतो, तो स्वतःचे वारंवार निरीक्षण करणारा असतो; पृथ्वीसम चित्ताने गृहस्थही विहार करतो. 'पृथ्वीसम' याचा अर्थ काय? जसे जे लोक शिलापर्वतासारखे अचल असतात, तसेच हा मनुष्य लज्जेमुळे पृथ्वीसम असतो. हा लक्षणहार आहे. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi byākaraṇe ko tassa āyasmato adhippāyo? Ye keci arahantā indriyabhāvanaṃ ākaṅkhiyanti, te pathavīsamataṃ uppādayissantīti. Ayaṃ adhippāyo. तेथे चतुर्व्यूहहार कोणता आहे? या व्याकरणात त्या आयुष्यमानांचा काय अभिप्राय आहे? जे कोणी अरहंत इंद्रियभावनेची आकांक्षा करतात, ते पृथ्वीसमता उत्पन्न करतील. हा त्यांचा अभिप्राय आहे. Tattha katamo āvaṭṭoti? Natthi āvaṭṭassa bhūmi. तेथे आवर्तहार कोणता आहे? आवर्तहारासाठी कोणतीही भूमी नाही. Tattha [Pg.299] katamo vibhatti? Yo kāyānupassī viharati, so pathavīsamacittataṃ paṭilabhissatīti na ekaṃsena. Kiṃ kāraṇaṃ? Ye khaṇḍakādichinnakādino, na te pathavīsamacittataṃ paṭilabhanti. Sabbā kāyagatāsati sekkhabhāvanāya nibbānaṃ phalaṃ, ayaṃ vibhatti. तेथे विभक्तिहार कोणता आहे? जो कायानुपस्सी होऊन विहार करतो, त्याला पृथ्वीसम चित्तता प्राप्त होईलच असे एकांताने नाही. याचे कारण काय? ज्यांचे शील खंडित किंवा छिन्न झालेले असते, त्यांना पृथ्वीसम चित्तता प्राप्त होत नाही. शैक्ष भावनेद्वारे सर्व कायागतास्मृतीचे फळ निर्वाण आहे. हा विभक्तिहार आहे. Tattha katamo parivattano hāro? Ye kāyānupassino viharissanti, tesaṃyeva kāyapaccayā uppajjeyya āsavā vighātapariḷāhā, ayaṃ parivattano hāro. तेथे परिवर्तनहार कोणता आहे? जे कायानुपस्सी होऊन विहार करतील, त्यांनाच कायेच्या प्रत्ययामुळे क्लेश आणि परिदाह देणारे आसव उत्पन्न होऊ शकतात. हा परिवर्तनहार आहे. Tattha katamo otaraṇo? Pañcakkhandhā avitiṇṇā bāvīsatindriyāni, tathā yaṃ manindriyaṃ, taṃ manodhātu manāyatanañca. Yaṃ samādhindriyaṃ, taṃ dhammadhātu dhammāyatanañca. Ayaṃ otaraṇo hāro. तेथे अवतरणहार कोणता आहे? बावीस इंद्रिये पंचस्कंधांच्या पलीकडे गेलेली नाहीत. तसेच, जे मनिंद्रिय आहे, ते मनोधातू आणि मनायतनही आहे. जे समाधींद्रिय आहे, ते धर्मधातू आणि धर्मायतनही आहे. हा अवतरणहार आहे. Tattha katamo sodhano hāro? Ye ca manasā cattāro bhāvetabbā, te sabbe bhāvitā yaṃ taṃ manena pahīne pattabbataṃ sabbattha etassa ca atthāya ārambho, so attho suddho. Ayaṃ sodhano hāro. तेथे शोधनहार कोणता आहे? मनाने ज्या चार धर्मांची भावना करायची आहे, त्या सर्वांची मनाने भावना केली असता, जे प्रहाण करून प्राप्त करायचे आहे, त्या सर्वांच्या प्राप्तीसाठीच हा आरंभ आहे; तो अर्थ शुद्ध आहे. हा शोधनहार आहे. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Ayaṃ samādhi ekattatāya paññatto, cha kāyā ekattatāya paññattā. Pañcindriyāni rūpīni rūpakāyo. Cha vedanākāyā vedanākāyo. Cha saññākāyā saññākāyo. Cha cetanākāyā cetanākāyo. Cha viññāṇakāyā viññāṇakāyo. Sabbepi ete dhammā dhammakāyotiyeva saṅkhaṃ gacchanti. Ayaṃ adhiṭṭhāno. तेथे अधिष्ठान (अधिट्ठान) हार कोणता? हा समाधी एकत्वामध्ये (एकत्तता) प्रज्ञप्त केला आहे, आणि सहा काय (समूह) एकत्वामध्ये प्रज्ञप्त केले आहेत. रूप असणारी पाच इंद्रिये म्हणजे 'रूपकाय' होय. सहा वेदना-काय म्हणजे 'वेदनाकाय' होय. सहा संज्ञा-काय म्हणजे 'संज्ञाकाय' होय. सहा चेतना-काय म्हणजे 'चेतनाकाय' होय. सहा विज्ञाण-काय म्हणजे 'विज्ञाणकाय' होय. हे सर्वच धर्म केवळ 'धम्मकाय' या संज्ञेस प्राप्त होतात. हा 'अधिष्ठान' हार होय. Parikkhāroti samāpattikosallañca vīthikosallañca hetu. Yañca gocarakosallaṃ yañca kallaṃ taṃ kosallaṃ paccayo. Vodānakosallaṃ hetu, kallaṃ paccayo. Sukhaṃ hetu, abyāpajjaṃ paccayo. Ayaṃ parikkhāro. 'परिक्खार' (परिकार) हार म्हणजे: समापत्ती-कौशल्य (समापत्तीमध्ये निपुणता) आणि वीथी-कौशल्य (चित्तवीथीमध्ये निपुणता) हे हेतू (कारण) आहेत. जे गोचर-कौशल्य (गोचरामध्ये निपुणता) आणि जे कल्ल-कौशल्य (सज्जतेमध्ये निपुणता) आहे, ते प्रत्यय (पच्चय) आहे. वोदान-कौशल्य (परिशुद्धीमध्ये निपुणता) हा हेतू आहे, कल्ल (सज्जता) हा प्रत्यय आहे. सुख हा हेतू आहे, अव्यापज्झ (अव्यापाद) हा प्रत्यय आहे. हा 'परिक्खार' हार होय. Tattha katamo samāropanoti? Yathā pathavī sucimpi nikkhīpante asucimpi nikkhitte tādiseyeva evaṃ kāyo manāpikehipi phassehi amanāpikehipi phassehi tādisoyeva paṭighasamphassena vā sukhāya vedanāya tādisaṃ yo cittaṃ. Idaṃ suttaṃ vibhattaṃ saopammaṃ ugghaṭitaññussa puggalassa vibhāgena. Tattha samāropanāya avakāso natthi. तेथे समारोपन (समारोपना) हार कोणता? ज्याप्रमाणे पृथ्वीवर स्वच्छ वस्तू ठेवली किंवा अस्वच्छ वस्तू ठेवली, तरी ती तशीच राहते; त्याचप्रमाणे हा काय (शरीर) अनुकूल स्पर्शांनी किंवा प्रतिकूल स्पर्शांनी तसाच राहतो, आणि प्रतिघ-स्पर्शाने किंवा सुखकारक वेदनेने चित्तही तसेच राहते. हे उपमेसह असलेले सुत्त 'उग्घटितञ्ञू' (शीघ्र बुद्धीच्या) पुद्गलासाठी विश्लेषणाद्वारे विभक्त (स्पष्ट) केले गेले आहे. तेथे समारोपणाचा कोणताही वाव (अवकाश) नाही. 100. Tattha [Pg.300] katamaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ? Yato ca kusalehi dhammehi na virodhati, na vaḍḍhati, imaṃ ādīnavaṃ bhagavā deseti, tasmā channaṃ vivareyya, vivaṭaṃ nātivassati, tato ādīnavato vivareyyāti taṃ tīhi dhammehi nābhidhaṃsitāti asubhasaññāya rāgena nābhidhaṃsiyati. Mettāya dosena nābhidhaṃsiyati. Vipassanā mohena nābhidhaṃsiyati. Evañcassa yo yo dhammo paṭipakkho tamhi tamhi dhamme paripūrissati. Yo tassa dhammassa akusalo dhammo paṭipakkho, tena nādhivāsiyati. १००. तेथे संकिलेसभागिय (संक्लेशभागीय) सुत्त कोणते? जेव्हा कुशल धर्मांशी विरोध होत नाही आणि ते वाढत नाहीत, तेव्हा भगवान हा आदीनव (दोष/धोका) दाखवून देतात. म्हणून, 'झाकलेले उघडावे, उघड्यावर पाऊस पडत नाही (गळत नाही)'; म्हणून आदीनवापासून ते उघडावे. ते तीन धर्मांनी नष्ट होत नाही: अशुभसंज्ञेमुळे रागाद्वारे त्याचा नाश होत नाही; मेत्तेमुळे (मैत्रीमुळे) द्वेषाद्वारे त्याचा नाश होत नाही; विपस्सेनेमुळे मोहाद्वारे त्याचा नाश होत नाही. आणि अशा प्रकारे, ज्या ज्या धर्माचा जो जो प्रतिपक्ष (विरोधी) धर्म आहे, तो त्या त्या धर्मामध्ये परिपूर्ण होईल. त्या कुशल धर्माचा जो अकुशल धर्म प्रतिपक्ष आहे, तो सहन केला जात नाही (त्याचा स्वीकार केला जात नाही). Aparo pariyāyo. Ye ime dhammā attanā na sakkoti vuṭṭhānaṃ, te ete dhammā desitā. Channamativassatīti tehi vitakkaṃ yena ca sakkā puna desitaṃ cittaṃ vibhāvetuṃ pariyodāpetuṃ vivekaninnassa vivekapoṇassa vivekapabbhārassa vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati kusalesu dhammesu, seyyathāpi nāma uppalaṃ vā kumudaṃ vā padumaṃ vā udake sukkapakkhe cando yāvaratti yāvadivaso āgacchati, tassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhitabbā, na parihāni, evaṃvidhaṃ taṃ cittaṃ nābhidhaṃsiyati. Aparopettha yo akūṭo asaṭho amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tattha yo chādeti tassa akusalā dhammā cittaṃ anudhāvanti. Channamativassatīti yo pana hoti asaṭho akūṭo amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tassa cittaṃ akusalehi dhammehi na viddhaṃsiyati, ayaṃ suttattho. दुसरी पद्धत (पर्याय): जे लोक स्वतःहून (अकुशल धर्मांतून) वर उठण्यास असमर्थ आहेत, त्यांच्यासाठी हे धर्म उपदेशिले आहेत. 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' (छन्नमतिवस्सति) म्हणजे त्यांच्या वितर्काद्वारे, उपदेशिलेल्या चित्ताला पुन्हा स्पष्ट करणे आणि शुद्ध करणे शक्य आहे. जो विवेकाकडे झुकलेला (विवेकनिन्न), विवेकाकडे प्रवृत्त (विवेकपोण) आणि विवेकाकडे भारलेला (विवेकपब्भार) आहे, तो कुशल धर्मांमध्ये वृद्धी, वाढ आणि विपुलता प्राप्त करतो. जसे की पाण्यात उगवलेले निळे कमळ (उप्पल), पांढरे कमळ (कुमुद) किंवा तांबडे कमळ (पदुम) असो, किंवा शुक्लपक्षातील चंद्र असो, जशी रात्र आणि दिवस पुढे सरकतात, तशी त्याची केवळ वृद्धीच अपेक्षित असते, ऱ्हास नाही; त्याचप्रमाणे अशा चित्ताचा नाश होत नाही. येथे दुसराही एक प्रकार आहे: जो निष्कपट (अकूट), कपटविरहित (अशठ), मायारहित (अमायावी) आणि सरळ (उजू) मनुष्य आहे, तो स्वतःला जसे आहे तसे प्रकट करतो. तेथे जो (आपले दोष) लपवतो, त्याच्या चित्ताच्या मागे अकुशल धर्म धावतात. 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' (छन्नमतिवस्सति); परंतु जो कपटविरहित, निष्कपट, मायारहित आणि सरळ मनुष्य असतो, तो स्वतःला जसे आहे तसे प्रकट करतो. त्याचे चित्त अकुशल धर्मांद्वारे नष्ट होत नाही. हा सुत्ताचा अर्थ (सुत्तत्थ) आहे. 101. Tattha katamā desanā? Idha desitā dasa akusalakammapathā adhivassanatāya dasa kusalakammapathā anadhivassanatāya akusalehi na visujjhati. Yathā vuttaṃ bhagavatā ‘‘cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissantī’’ti. १०१. तेथे देसना (देशना) हार कोणता? येथे उपदेशिलेले दहा अकुशल कर्मपथ हे (क्लेशरूपी पावसाने) भिजल्यामुळे (अधिवस्सनता) आणि दहा कुशल कर्मपथ हे न भिजल्यामुळे (अनधिवस्सनता) अकुशल धर्मांनी मलिन होत नाहीत. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो! चित्ताच्या संक्लेशाने (मलिनेतेने) प्राणी संक्लिष्ट (मलिन) होतात.' Tattha katamo vicayo? Yassevaṃ cittaṃ adhivāsiyati, tassa bujjhitassa yaṃ bhaveyya kūṭeyya, taṃ ānantariyenapi satthari vā guṇānukampanatāya, ayaṃ vicayo. तेथे विचय (विचय) हार कोणता? ज्याचे चित्त अशा प्रकारे (अकुशल धर्मांना) थारा देते (सहन करते), त्या जागृत झालेल्या पुरुषाचे जे काही कपट (कुटिलता) असू शकते, ते शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) गुणांविषयीच्या करुणेमुळे तात्काळ (आनंतर्य) दूर होते. हा 'विचय' हार होय. Tattha katamā yuttīti? Evaṃ anadhivasiyantaṃ cittaṃ vuṭṭhāti. Vuṭṭhitaṃ patiṭṭhahati kusalesu dhammesūti atthi esā yutti. तेथे युत्ती (युक्ति) हार कोणता? अशा प्रकारे (अकुशल धर्मांना) थारा न देणारे चित्त वर उठते (मुक्त होते). वर उठलेले चित्त कुशल धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित होते, हीच 'युत्ती' (तर्कसंगती) होय. Padaṭṭhānanti [Pg.301] channamativassatīti channaṃ asaṃvarānaṃ padaṭṭhānaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti achannaṃ saṃvaraṇānaṃ. Tasmā channaṃ vivareyya vivaṭaṃ nātivassatīti desanāya padaṭṭhānaṃ. 'पदट्ठान' (पदस्थान/निकटचे कारण) म्हणजे: 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' (छन्नमतिवस्सति) - येथे 'झाकलेले' हे असंयमाचे (असंवर) पदट्ठान (निकटचे कारण) आहे. 'उघड्यावर पाऊस पडत नाही' (विवटं नातिवस्सति) - येथे 'उघडे' (अनावृत) हे संयमाचे (संवर) पदट्ठान आहे. म्हणून, 'झाकलेले उघडावे, उघड्यावर पाऊस पडत नाही' हे या देशनेचे पदट्ठान आहे. Lakkhaṇoti channamativassatīti ye keci vicittena channena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te aviddhaṃsiyanti. Tasmā channaṃ vivareyya. Vivaṭaṃ nātivassatīti ye keci tena acchannena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te nātivassantīti lakkhaṇo hāro. 'लक्खण' (लक्षण) हार म्हणजे: 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' (छन्नमतिवस्सति) - जे काही विविध प्रकारच्या झाकलेल्या गोष्टींशी समान लक्षण असणारे धर्म आहेत, ते सर्व नष्ट होतात. म्हणून 'झाकलेले उघडावे, उघड्यावर पाऊस पडत नाही' - जे काही त्या उघड्या (अनावृत) गोष्टीशी समान लक्षण असणारे धर्म आहेत, त्या सर्वांवर पाऊस पडत नाही (ते क्लेशांनी मलिन होत नाहीत). हा 'लक्खण' हार होय. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Yesaṃ kesañci cittaṃ akusalā dhammā adhipaṭidesitā te yathādhammaṃ paṭikarissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro. तेथे चतुब्यूह (चतुर्व्यूह) हार कोणता? या सुत्तामध्ये भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? ज्या कोणाच्या चित्ताला अकुशल धर्मांविषयी उपदेश केला गेला आहे, ते धर्माच्या नियमांनुसार त्याचे निवारण (प्रतिकार) करतील, हाच तेथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. हा 'चतुब्यूह' हार होय. Āvaṭṭoti yaṃ channaṃ taṃ duvidhaṃ kampamānaṃ samucchitabbo. Ānantariyasamādhīnaṃ. Tattha passaddhiyañca māno āsave vaḍḍheti, assaddhiyena ca pamādaṃ gacchati, pamādena onamati, unnaḷabhāvaṃ gacchati. Vuttaṃ cetaṃ bhagavatā ‘‘unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā’’ti cattāri tāni upādānāni, yāni cattāri upādānāni, te pañcupādānakkhandhā bhavanti. Imāni saccāni dukkhañca samudayo ca. Tasmā channaṃ vivareyyāti yena hetunā, te āsavā vaḍḍhanti. Tesaṃ pahīnattā āsavā pahīyante. Tattha appamādena assaddhiyaṃ pahīyati uddhaccakukkuccappahānena oḷārikatā tassa dve dhammā na samatho ca bhāvanā ca pāripūriṃ gacchanti. Yo tesaṃ āsavānaṃ khayo, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni, ayaṃ āvaṭṭo. 'आवट्ट' (आवर्त) हार म्हणजे: जे झाकलेले आहे, ते दोन प्रकारच्या कंपायमान गोष्टींचे समूळ उच्चाटन करणारे आहे. आनंतर्य-समाधींमध्ये, तेथे प्रस्सद्धी (प्रश्रब्धी) आणि मान (अहंकार) आसवांना वाढवतात, आणि अश्रद्धेमुळे मनुष्य प्रमादाला (बेसावधपणाला) प्राप्त होतो, प्रमादामुळे तो अधोगतीला जातो आणि उद्धतपणाला (उन्मत्ततेला) प्राप्त होतो. भगवंतांनी म्हटलेच आहे: 'जे उद्धत आणि प्रमत्त (बेसावध) आहेत, त्यांचे आसव वाढतात.' ती चार उपादाने आहेत; जी चार उपादाने आहेत, तीच पाच उपादानस्कंध बनतात. हे दुःख आणि समुदय हे सत्य आहेत. म्हणून, 'झाकलेले उघडावे' कारण ज्या हेतूने ते आसव वाढतात, त्यांचा त्याग केल्यामुळे आसव नष्ट होतात. तेथे अप्पमादाने (अप्रमादाने) अश्रद्धा नष्ट होते. उद्धच्च-कुक्कुच्च (औद्धत्य आणि कौकृत्य) नष्ट केल्याने, त्याच्या स्थूलतेमुळे, त्याचे समथ (शमथ) आणि भावना हे दोन धर्म परिपूर्णतेला जात नाहीत. त्या आसवांचा जो क्षय आहे, तो 'निरोध' होय. ही चार सत्ये आहेत. हा 'आवट्ट' हार होय. Tattha katamo vibhatti hāro? Channamativassatīti na ekaṃso. Kiṃ kāraṇaṃ? Yassa assā nivattanā yathāpi sekkhānaṃ. Yathāvuttaṃ bhagavatā – तेथे विभत्ती (विभक्ती) हार कोणता? 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' हे एकांतिक (निश्चित) नाही. कारण काय? ज्याप्रमाणे सेख (शैक्ष) पुद्गलांचेही (अकुशल धर्मांपासून) परावर्तन (निवर्तन) होते. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘‘Kiñcāpi sekkho pakareyya pāpaṃ, kāyena vācāya uda cetasā vā; Abhabbo hi tassa pariguhanāya, abhabbatā diṭṭhapadassa hotī’’ti. 'जरी सेख (शैक्ष) पुद्गलाने कायेने, वाचेने किंवा मनाने काही पाप केले, तरी तो ते लपविण्यास असमर्थ असतो; कारण सत्यपदाचे (निर्वाणाचे) दर्शन घेतलेल्या व्यक्तीमध्ये अशी असमर्थता (अभव्यता) असते.' Kiñcāpi [Pg.302] tesaṃ nivāraṇaṃ cittaṃ hoti. Api tu appaccayā samāye ca te niddisitabbā, ayaṃ vibhattihāro. जरी त्यांचे चित्त नीवरणयुक्त (अडथळ्यांनी युक्त) असले, तरीही प्रत्यय (कारण) नसताना आणि योग्य वेळी ते धर्म निर्देशित केले पाहिजेत. हा 'विभत्ती' हार होय. Tattha katamo parivattano hāro. Channamativassatīti yassa ye dhammā sabbaṃ anavivaṭaṃ ativassiyati, vivaṭaṃ nātivassati, avaguṇantaṃ nātivassati. Ayaṃ parivattano hāro. तेथे परिवर्तन (परिवत्तन) हार कोणता? 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' (छन्नमतिवस्सति) म्हणजे ज्या व्यक्तीचे जे धर्म पूर्णपणे अनावृत (संसारात अडकलेले) आहेत, त्यावर पाऊस पडतो; जो आवृत (मुक्त/विवट्ट) आहे, त्यावर पाऊस पडत नाही; आणि जो आपले दोष लपवत नाही (प्रकट करतो), त्यावर पाऊस पडत नाही. हा 'परिवत्तन' हार होय. Tattha katamo vevacano hāro. Channanti āvutaṃ nivutaṃ pihitaṃ paṭikujjitaṃ sañchannaṃ parodhaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti yassa te dhammā pabbajjitā vinodaṃ nādhivassitā vantikatāti, ayaṃ vevacano hāro. त्यात वेवचन हार कोणता? 'छन्न' (झाकलेले) म्हणजे वेढलेले, आच्छादित, बंद केलेले, उपडे केलेले, पूर्णपणे झाकलेले आणि कोंडलेले. 'उघडे केलेल्यावर पाऊस पडत नाही' म्हणजे ज्या प्रव्रजितासाठी ते (अकुशल) धर्म पर्जन्यवृष्टीने ओले न होण्याच्या अवस्थेत आणले गेले आहेत (म्हणजेच नष्ट केले गेले आहेत). हा वेवचन हार होय. Tattha katamo paññatti hāro. Channamativassatīti kilesabhāgiyapaññattaṃ vivaṭaṃ nātivassatīti sadhammakiccaṃ yaṃ paṭipadā paññattiyā paññattaṃ, tasmā hi channaṃ vivareyyāti anusāsanapaññattiyā paññattaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti niddhānapaññattiyā paññattaṃ, ayaṃ paññatti hāro. त्यात प्रज्ञप्ति हार कोणता? 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' हे क्लेश-भागीयामध्ये प्रज्ञप्त केले आहे. 'उघड्यावर पाऊस पडत नाही' हे स्वतःचे सद्धर्म-कार्य आहे, जे प्रतिपदा प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहे. म्हणूनच, 'झाकलेले उघडावे' असे अनुशासनी प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहे. 'उघड्यावर पाऊस पडत नाही' हे निधान प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहे. हा प्रज्ञप्ति हार होय. Tattha katamo otaraṇo hāro? Channamativassatīti tayo kilesā rāgo doso moho, te khandhesu saṅkhārakkhandho…pe… te purā yathā niddiṭṭhaṃ khandhadhātuāyatanesu, ayaṃ otaraṇo hāro. त्यात ओतरण हार कोणता? 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' म्हणजे राग, द्वेष आणि मोह हे तीन क्लेश होत. ते स्कंधांमध्ये 'संस्कार स्कंध' आहेत... (इत्यादी)... त्यांना पूर्वीप्रमाणेच स्कंध, धातू आणि आयतनांमध्ये निर्देशित केले आहे. हा ओतरण हार होय. Tattha katamo sodhano hāro? Yenārambhena idaṃ suttaṃ bhāsati so ārambho niyutto. त्यात शोधन हार कोणता? ज्या आरंभाने (प्रयत्नाने) हे सूत्र उपदेशिले आहे, तो आरंभ (त्या सूत्राशी) युक्त केला आहे. Adhiṭṭhānoti channamativassatīti ekattatāya paññattaṃ. Kiṃkāraṇaṃ? Idaṃ hi ativassatīti imassa ca ativassati evañca ativassatīti ayaṃ vemattatāya yā suṇasādhāraṇehi lakkhaṇehi paññāpiyati, sā ekattapaññatti. 'अधिष्ठान' म्हणजे 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' हे एकत्वभावाने प्रज्ञप्त केले आहे. कारण काय? 'पाऊस पडतो' हे वाक्य 'या व्यक्तीवर पाऊस पडतो' आणि 'अशा प्रकारे पाऊस पडतो' या नानात्वाच्या (भिन्नतेच्या) रूपाने ऐकण्याच्या सामान्य लक्षणांद्वारे जे प्रज्ञप्त केले जाते, ती एकत्व प्रज्ञप्ति होय. Tattha katamo parikkhāro? Yañca taṃ ativassiyanti, tassa dve hetū dve paccayā akusalapasuteva vācakattābhirati ca. Ime dve ayonisomanasikāro ca kusalā dhammā vopasaggā ca, ime dve paccayā. त्यात परिकार हार कोणता? ज्या व्यक्तीला ते (क्लेश) अतिशय ओले करतात, त्याचे दोन हेतू आणि दोन प्रत्यय आहेत. अकुशलाच्या अभ्यासात प्रवृत्त असणे आणि त्यातच रममाण होणे, हे दोन हेतू आहेत. अयोनिशोमनसिकार आणि कुशल धर्मांचा ऱ्हास होणे, हे दोन प्रत्यय आहेत. Tattha katamo samāropano? Channamativassatīti vemati passatīti channaṃ yaṃ pariggahituṃ yaṃ adesituṃ appassutaṃ yaṃ kathaṃkathā vibhūtena akusalamūlena yaṃ taṇhāya ca te vaḍḍhati dosāti sannitvā te appasakkhayena saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano[Pg.303]. Yaṃ puna tathā desanā, tasseva akusalā dhammā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjati tassa saṅkhārā nirodhā, ayaṃ samāropano. त्यात समारोपण हार कोणता? 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' यात 'संशय पाहतो' म्हणजे जे झाकलेले ग्रहण करण्यासाठी, ज्या अल्पश्रुताला उपदेश न करण्यासाठी, जी शंका प्रकट झालेल्या अकुशल मुळामुळे आणि तृष्णेमुळे 'तुझा द्वेष वाढतो' असा निश्चय करून, त्यांच्या अल्प सामर्थ्यामुळे संस्कार वाढतात. संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान जरामरणापर्यंत वाढते. हा समारोपण हार होय. पुन्हा, त्याच प्रकारे जो उपदेश आहे, ज्यामुळे त्याच्याच अकुशल धर्मांची वृद्धी, रूढी आणि विपुलता होते, आणि त्याच्या संस्कारांचा निरोध होतो, हा समारोपण हार होय. 102. Cattāro puggalā tamo tamaparāyanoti…pe… tattha katamo vuccate tamo nāma? Yo tamo andhakāro, yathā vuttaṃ bhagavatā ‘‘yathā andhakāre tasmiṃ bhayānake sakampidhātupuriso na passati, evameva aññāṇato tamopanandhakāro pāpakasakammasavipākaṃ na saddho hoti. Iti evaṃ lakkhaṇatā aññāṇaṃ tamo avijjā moho, yena sattā yathābhūtaṃ nappajānanti, iti vuccati tamoti. So tiṇṇaṃ cakkhūnaṃ tamo maṃsacakkhuno dibbacakkhuno paññācakkhuno, imesaṃ cakkhūnaṃ idha tamo niddisiyati aññāṇanti. Tattha katamaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ? Atha nissaye yaṃ pubbante aññāṇaṃ aparante aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ hetumhi aññāṇaṃ paccayamhi aññāṇaṃ tassa aññāṇino samādhibhūtassa eso nissando. Yaṃ na jānāti idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na manasikātabbanti. So tena tamena niddisiyati tamopi yathā vuccati. Mūḷhoti evaṃ cetanā. Tena tamena so puggalo vuccati. Tamoti so tena tamena asamūhatena asamucchinnena tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccati puggalo tamo tamaparāyanoti. Parāyanoyeva dhammo manasikātabbo so tamo dahati aññacittaṃ upaṭṭhapeti. Te cassa dhammā nijjhānakkhamanti. So sutamayāya paññāya samanupassati. १०२. पुद्गल (व्यक्ती) 'तम-तमपरायण' इत्यादी असे चार आहेत. त्यात 'तम' कोणाला म्हटले जाते? जो तम आहे तो अंधकारासारखा आहे. ज्याप्रमाणे भगवंतांनी म्हटले आहे, 'त्या भयानक अंधकारात थरथरणारा मनुष्य पाहू शकत नाही, त्याचप्रमाणे अज्ञानामुळे तम हा अंधकार आहे, पापी मनुष्य स्वतःच्या कर्माच्या विपाकावर श्रद्धा ठेवत नाही.' अशा लक्षणांमुळे अज्ञान हे तम, अविद्या आणि मोह आहे, ज्यामुळे प्राणी यथार्थ जाणत नाहीत; म्हणून त्याला 'तम' म्हटले जाते. तो तीन चक्षूंचा—मांसचक्षू, दिव्यचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षूचा अंधकार आहे. येथे या चक्षूंच्या अंधकाराला 'अज्ञान' असे निर्देशित केले आहे. त्यात अज्ञान कोणते? अदर्शन (न पाहणे). तसेच, आश्रय असलेल्या पूर्व अंताविषयी (भूतकाळाविषयी) जे अज्ञान आहे, पूर्व-अपर अंताविषयी जे अज्ञान आहे, हेतूविषयी जे अज्ञान आहे, प्रत्ययाविषयी जे अज्ञान आहे, समाधी नसलेल्या त्या अज्ञानी व्यक्तीचे जे अज्ञान आहे, हा त्याचा निष्यंद (परिणाम) आहे. तो जाणत नाही की 'हे सेवन करण्यायोग्य आहे, याचे मनसिकार करू नये'. त्या अज्ञानरूपी तमाने त्याला निर्देशित केले जाते. ज्याप्रमाणे त्याला 'तम' म्हटले जाते, 'तो मूढ आहे' अशी त्याची चेतना असते. त्या मोहामुळे ती व्यक्ती 'तम' म्हटली जाते. ती व्यक्ती पूर्णपणे नष्ट न झालेल्या, पूर्णपणे उच्छेद न झालेल्या त्या मोहामुळे त्यातच रममाण असणारी आणि त्याचाच आश्रय घेणारी होते. या व्यक्तीला 'तम-तमपरायण' असे म्हटले जाते. पुढील जन्मात तोच धर्म मनन करण्यायोग्य असतो, तो तमाला जाळून टाकतो आणि अर्हतफळ चित्ताला प्रस्थापित करतो. त्याच्यासाठी ते धर्म चिंतनास योग्य वाटतात. तो श्रुतमय प्रज्ञेने पाहतो. Tattha katamo tamo jotiparāyano? So tena paññāvasena iriyati evaṃ tasseva iriyantassa parāyano bhavati. Ayaṃ vuccate puggalo tamo jotiparāyano. त्यात 'तम-ज्योतिपरायण' कोणता? तो त्या प्रज्ञेच्या बळाने वर्तन करतो आणि अशा प्रकारे वर्तन करणाऱ्यासाठी ती प्रज्ञाच आश्रयस्थान होते. या व्यक्तीला 'तम-ज्योतिपरायण' असे म्हटले जाते. Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano ? Tattha vuccati joti nāma yaṃ tassa ce tamassa paṭipakkhena ye ca dhamme antamaso ñāṇāloko, so suṇadhammo puggalo tamo jotiparāyano, tattha vuccate, yoyaṃ puggalo tamo jotiparāyano, so yadi tathārūpaṃ kalyāṇamittaṃ paṭilabhati, yo naṃ akusalato ca nivāreti [Pg.304] bhāvitakusalatāva bhāvī niyojetīti. Evañca saddhammaṃ deseti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhajitabbā, ime dhammā na bhajitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. Paccate saññāya yathā saññāyati satindriyāni, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvetabbā, ime dhammā na bhāvetabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. So te dhamme susuyyati, sotaṃ odahati, aññaṃ cittaṃ upaṭṭhapeti, te cassa dhammā nijjhānakkhamanti, so sutamayāya paññāya samannāgato so tena paccayavasena iriyati evaṃ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano. त्यात 'ज्योति-ज्योतिपरायण' व्यक्ती कोणती? येथे 'ज्योति' म्हणजे ज्या कारणामुळे त्याच्या तमाच्या (अंधकाराच्या) विरुद्ध जे धर्म आहेत, किमानपक्षी ज्ञानरूपी प्रकाश आहे, धर्म ऐकणारा स्वभाव आहे. जर त्या व्यक्तीला 'तम-ज्योतिपरायण' म्हटले गेले, तर त्यावर उत्तर दिले जाते: जी व्यक्ती 'तम-ज्योतिपरायण' आहे, तिला जर तशा प्रकारचा कल्याणमित्र लाभला, जो त्याला अकुशलापासून परावृत्त करतो आणि कुशल भावना वाढवून भावना करण्यास प्रवृत्त करतो. आणि अशा प्रकारे सद्धर्माचा उपदेश करतो: 'हे धर्म कुशल आहेत, हे धर्म अकुशल आहेत. हे धर्म सदोष आहेत, हे धर्म निर्दोष आहेत. हे धर्म सेवन करण्यायोग्य आहेत, हे धर्म सेवन न करण्यायोग्य आहेत. हे धर्म भजण्यायोग्य आहेत, हे धर्म न भजण्यायोग्य आहेत. हे धर्म अंगीकारून राहावे, हे धर्म अंगीकारून राहू नये. हे धर्म मननात आणण्यायोग्य आहेत, हे धर्म मननात न आणण्यायोग्य आहेत.' असे संज्ञेने जाणले जाते, ज्याप्रमाणे स्मृतींद्रिये संज्ञेने जाणली जातात. तो अशा प्रकारे जाणतो: 'हे धर्म कुशल आहेत, हे धर्म अकुशल आहेत. हे धर्म सदोष आहेत, हे धर्म निर्दोष आहेत. हे धर्म सेवन करण्यायोग्य आहेत, हे धर्म सेवन न करण्यायोग्य आहेत. हे धर्म भावित करण्यायोग्य आहेत, हे धर्म भावित न करण्यायोग्य आहेत. हे धर्म अंगीकारून राहावे, हे धर्म अंगीकारून राहू नये. हे धर्म मननात आणण्यायोग्य आहेत, हे धर्म मननात न आणण्यायोग्य आहेत.' तो त्या धर्मांना चांगल्या प्रकारे ऐकतो, कान देऊन ऐकतो, अर्हतफळ चित्ताला प्रस्थापित करतो, आणि त्याचे ते धर्म चिंतनास योग्य वाटतात. तो श्रुतमय प्रज्ञेने युक्त होतो. तो त्या प्रत्ययाच्या बळाने वर्तन करतो. अशा प्रकारे त्याच्यासाठीच वर्तन घडते, तो त्यातच रममाण होतो आणि त्याचाच आश्रय घेणारा होतो. या व्यक्तीला 'तम-तमपरायण' असे म्हटले जाते. Tattha katamo puggalo joti tamaparāyano? Joti nāma yā tasseva tamassa paṭipakkhena ye dhammā antamaso ñāṇāloko, so puna dhammo. Katamā uccate? Paññāyato paṇḍitoti vuccate, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvitabbā, ime dhammā na bhāvitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbā. Idha pana pāpamittasaṃsevano pāpamittavasānugo akusale dhamme abhivaḍḍheti, kusale dhamme pajahati. So tena pamādena paccayasaññā amanasikatvā assatiasampajaññaṃ āsevati. Tayā yo paṭipakkho tamo, so pavaḍḍheti. So tamābhibhūto parāyano tamaparamo ceva bhavati. Ayaṃ vuccati puggalo joti tamaparāyano. तेथे 'ज्योतीकडून अंधकाराकडे जाणारा' (जोती-तमपरायण) व्यक्ती कोणता? 'ज्योती' म्हणजे त्या अंधकाराच्या विरुद्ध असलेले जे धर्म आहेत, अगदी कनिष्ठ पातळीवर जे ज्ञानाचा प्रकाश आहे, तो पुन्हा धर्म होय. तो कसा सांगितला जातो? प्रज्ञावान असल्यामुळे त्याला 'पंडित' (बुद्धिमान) म्हटले जाते, तो अशा प्रकारे जाणतो: 'हे धर्म कुशल आहेत, हे धर्म अकुशल आहेत. हे धर्म सदोष आहेत, हे धर्म निर्दोष आहेत. हे धर्म सेवन करण्यायोग्य आहेत, हे धर्म सेवन न करण्यायोग्य आहेत. हे धर्म भावना (विकसित) करण्यायोग्य आहेत, हे धर्म भावना न करण्यायोग्य आहेत. हे धर्म प्राप्त करून विहरण्यायोग्य आहेत, हे धर्म प्राप्त न करून विहरण्यायोग्य आहेत. हे धर्म मनसिकार (मनन) करण्यायोग्य आहेत, हे धर्म मनसिकार न करण्यायोग्य आहेत.' परंतु, या जगात पापी मित्रांची संगत करणारा, पापी मित्रांच्या आहारी गेलेला मनुष्य अकुशल धर्मांची वृद्धी करतो आणि कुशल धर्मांचा त्याग करतो. तो त्या प्रमादामुळे (बेसावधपणामुळे) प्रत्यय-संज्ञेकडे (कारणाच्या जाणिवेकडे) मनसिकार न करता, स्मृतिहीनता आणि असं प्रजन्य (अज्ञान) यांचे सेवन करतो. त्यामुळे जो (कुशलाचा) विरोधी अंधकार आहे, तो त्याला वाढवतो. तो अंधकाराने ग्रासलेला, अंधकाराचा आश्रय घेणारा आणि अंधकारातच रमणारा होतो. या व्यक्तीला 'ज्योतीकडून अंधकाराकडे जाणारा' (जोती-तमपरायण) व्यक्ती असे म्हटले जाते. 103. Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano? Tattha vuccate soyaṃ puggalo kalyāṇamittassa sannissito bhavati sakkā saṃyogī kusalaṃ [Pg.305] gavesī, so kalyāṇamitte upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhayati? Kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ? Kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ? Kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ? Kiṃ bhāvitabbaṃ, kiṃ na bhāvitabbaṃ? Kiṃ upasampajja vihātabbaṃ, kiṃ na upasampajja vihātabbaṃ? Kiṃ manasikātabbaṃ, kiṃ na manasikātabbaṃ? Kathaṃ saṃkileso hoti, kathaṃ vodānaṃ hoti? Kathaṃ pavatti hoti, kathaṃ nivatti hoti? Kathaṃ bandho hoti, kathaṃ mokkho hoti? Kathaṃ sakkāyasamudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hoti? So ettha desitaṃ yathā upaṭṭhitaṃ tathā sampaṭipajjanto so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Evaṃ…pe… yāva kathaṃ sakkāyasamudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hotīti vitthārena kātabbaṃ. So te dhamme adhipāṭikaṅkhāti evaṃ lakkhaṇaṃ ñāṇaṃ vijjā ālokaṃ vaḍḍheti. So puggalo tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccate puggalo joti jotiparāyano. १०३. तेथे 'ज्योतीकडून ज्योतीकडे जाणारा' (जोती-जोतीपरायण) व्यक्ती कोणता? तेथे उत्तर दिले जाते: तो हा व्यक्ती कल्याणमित्राच्या आश्रयाला जातो, (कुशलाशी) युक्त होतो, कुशल शोधणारा बनतो. तो कल्याणमित्रांकडे जाऊन विचारतो, प्रश्न करतो: 'कुशल काय आहे, अकुशल काय आहे? सदोष काय आहे, निर्दोष काय आहे? सेवन करण्यायोग्य काय आहे, सेवन न करण्यायोग्य काय आहे? भावना करण्यायोग्य काय आहे, भावना न करण्यायोग्य काय आहे? प्राप्त करून विहरण्यायोग्य काय आहे, प्राप्त न करून विहरण्यायोग्य काय आहे? मनसिकार करण्यायोग्य काय आहे, मनसिकार न करण्यायोग्य काय आहे? संक्लेश (मलिनता) कसा होतो, वोदान (शुद्धता) कशी होते? प्रवृत्ती कशी होते, निवृत्ती कशी होते? बंध कसा होतो, मोक्ष कसा होतो? सत्काय-समुदय कसा होतो, सत्काय-निरोध कसा होतो?' तो येथे उपदेशिलेल्या धर्माचे जसे समोर येईल तसे योग्य प्रकारे आचरण करत, अशा प्रकारे जाणतो: 'हे धर्म कुशल आहेत, हे धर्म अकुशल आहेत...' अशा प्रकारे... 'सत्काय-समुदय कसा होतो आणि सत्काय-निरोध कसा होतो' इथपर्यंत विस्ताराने जाणावे. तो त्या धर्मांची अत्यंत आकांक्षा बाळगतो, अशा प्रकारे लक्षण, ज्ञान, विद्या आणि प्रकाश वाढवतो. तो व्यक्ती त्यातच रमणारा, त्याचाच आश्रय घेणारा होतो. या व्यक्तीला 'ज्योतीकडून ज्योतीकडे जाणारा' (जोती-जोतीपरायण) व्यक्ती असे म्हटले जाते. Tattha katamo puggalo tamo tamaparāyano? Yo akusalaṃ dhammaṃ dīpeti. Taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano. तेथे 'अंधकाराकडून अंधकाराकडे जाणारा' (तमो-तमपरायण) व्यक्ती कोणता? जो अकुशल धर्माला प्रकट करतो. तो भावनेद्वारे हीन गतींमध्ये उत्पत्ती (पुनर्जन्म) दर्शवतो, त्यातच रमणारा आणि त्याचाच आश्रय घेणारा होतो. या व्यक्तीला 'अंधकाराकडून अंधकाराकडे जाणारा' (तमो-तमपरायण) व्यक्ती असे म्हटले जाते. Tattha yo puggalo tamo jotiparāyano? So tamena akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti. Tameti yaṃ cakkhu kalyāṇamittassa yena akusale dhamme pajahati, kusale dhamme abhivaḍḍhati. तेथे 'अंधकाराकडून ज्योतीकडे जाणारा' (तमो-जोतीपरायण) व्यक्ती कोणता? वो अंधकाराने अकुशल कर्माचा विपाक (परिणाम) दर्शवतो. अंधकारात टाकणारे जे चक्षू (अज्ञान) आहे, ते कल्याणमित्राच्या साहाय्याने दूर होते, ज्याद्वारे तो अकुशल धर्मांचा त्याग करतो आणि कुशल धर्मांची वृद्धी करतो. Tattha yo ca paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo tena vuccate tamo jotiparāyano. तेथे जो श्रेष्ठ गतींमध्ये उत्पत्ती (पुनर्जन्म) दर्शवतो आणि त्यातच रमणारा होतो, म्हणून त्याला 'अंधकाराकडून ज्योतीकडे जाणारा' (तमो-जोतीपरायण) असे म्हटले जाते. Tattha yo puggalo joti tamaparāyano? Kusalassa kammavipākaṃ dasseti. Yaṃ cakkhu pāpamittasaṃsaggena pāpamittupasevena pāpamittavasānugo akusalaṃ dhammaṃ abhivaḍḍhati, taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tena vuccate joti tamaparāyano. तेथे 'ज्योतीकडून अंधकाराकडे जाणारा' (जोती-तमपरायण) व्यक्ती कोणता? जो कुशल कर्माचा विपाक दर्शवतो. परंतु पापी मित्रांच्या संगतीने, पापी मित्रांच्या सेवनाने आणि पापी मित्रांच्या आहारी गेल्याने जे प्रज्ञा-चक्षू नष्ट होते आणि तो अकुशल धर्माची वृद्धी करतो, तो भावनेद्वारे हीन गतींमध्ये उत्पत्ती दर्शवतो. त्यातच रमणारा असल्यामुळे त्याला 'ज्योतीकडून अंधकाराकडे जाणारा' (जोती-तमपरायण) असे म्हटले जाते. Tattha yo puggalo joti jotiparāyano so jotitā pabhātā yāva paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tenāha joti jotiparāyano. तेथे जो 'ज्योतीकडून ज्योतीकडे जाणारा' (जोती-जोतीपरायण) व्यक्ती आहे, तो प्रकाशित आणि देदीप्यमान होऊन श्रेष्ठ गतींमध्ये उत्पत्ती दर्शवतो. त्यातच रमणारा असल्यामुळे त्याला 'ज्योतीकडून ज्योतीकडे जाणारा' (जोती-जोतीपरायण) असे म्हटले आहे. Jotitamaparāyanena [Pg.306] dasa akusalānaṃ kammānaṃ udayaṃ dasseti. Tamena puggalena akusalānaṃ kammānaṃ vipākaṃ dasseti. Na akusalānaṃ dhammānaṃ vipākaṃ dasseti. Tamena aṭṭha micchattāni dasseti. Jotinā aṭṭha sammattāni dasseti. Jotinā tamaparāyanena dasa akusalakammapathe dasseti. Jotinā paṇītattaṃ dasseti. Tamena jotiparāyanena atapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena tapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho. 'ज्योतीकडून अंधकाराकडे जाणाऱ्या' (जोती-तमपरायण) द्वारे दहा अकुशल कर्मांचा उदय दर्शवला जातो. अंधकारमय व्यक्तीद्वारे अकुशल कर्मांचा विपाक दर्शवला जातो, अकुशल धर्मांचा विपाक दर्शवला जात नाही. अंधकाराने (मोहाने) आठ मिच्छात्त (मिथ्यात्व) दर्शवले जातात. ज्योतीने आठ सम्मत्त (सम्यक्त्व) दर्शवले जातात. ज्योती असलेल्या तमपरायणाद्वारे दहा अकुशल कर्मपथ दर्शवले जातात. ज्योतीने श्रेष्ठत्व दर्शवले जाते. अंधकार असलेल्या जोतीपरायणाद्वारे अतपनीय (संताप न देणारा) धर्म दर्शवला जातो. ज्योती असलेल्या तमपरायणाद्वारे तपनीय (संताप देणारा) धर्म दर्शवला जातो. हा सूत्राचा अर्थ आहे. 104. Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Tattha vuccate imamhi sutte kusalākusalā dhammā desitā. Kusalākusalānañca dhammānaṃ vipāko desito. Hīnappaṇītānañca sattānaṃ gati nānākāraṇaṃ desitaṃ. Ayaṃ desanā hāro. १०४. तेथे 'देशना हार' कोणता? या सूत्रात काय उपदेशिले आहे? तेथे उत्तर दिले जाते: या सूत्रात कुशल आणि अकुशल धर्म उपदेशिले आहेत. तसेच कुशल आणि अकुशल धर्मांचा विपाक उपदेशिला आहे. आणि हीन व श्रेष्ठ प्राण्यांच्या गतींमधील वैविध्य उपदेशिले आहे. हा 'देशना हार' होय. Tattha katamo vicayo hāro? Akusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito akusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Kusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito kusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Ayaṃ vicayo yutti ca. तेथे 'विचय हार' कोणता? जो अकुशल कर्माचा विपाक भोगतो, तेथे स्थित राहून तो अकुशल धर्म उत्पन्न करतो, त्याचे विश्लेषण करणे योग्य आहे. जो कुशल कर्माचा विपाक भोगतो, तेथे स्थित राहून तो कुशल धर्म उत्पन्न करतो, त्याचे विश्लेषण करणे योग्य आहे. हा 'विचय हार' आणि 'युक्ती हार' देखील आहे. Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yo puggalo joti, so paccavekkhaṇāya padaṭṭhānaṃ. Yo puggalo tamo, so tamādinnaṃ vānupassanāya padaṭṭhānanti dasseti. Tamena jotiparāyanena appamādassa padaṭṭhānaṃ dasseti, tamo avijjāya ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena pamādassa ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Ayaṃ padaṭṭhāno. तेथे 'पदस्थान हार' कोणता? जो व्यक्ती ज्योती (प्रकाशमान) आहे, तो प्रत्यवेक्षणाचा (पुनरावलोकनाचा) जवळचा हेतू (पदस्थान) आहे. जो व्यक्ती अंधकारमय आहे, तो अंधकाराने ग्रहण केलेल्या गोष्टींच्या अनुपश्यनेचा (वारंवार पाहण्याचा) जवळचा हेतू आहे, असे दर्शवले जाते. अंधकार असलेल्या जोतीपरायणाद्वारे अप्रमादाचा (जागरूकतेचा) जवळचा हेतू दर्शवला जातो. अंधकार हा अविद्येचा आणि दृष्टीचा (मिथ्यादृष्टीचा) जवळचा हेतू दर्शवतो. ज्योती असलेल्या तमपरायणाद्वारे प्रमादाचा (बेसावधपणाचा) आणि दृष्टीचा जवळचा हेतू दर्शवला जातो. हा 'पदस्थान हार' होय. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Tamena tamaparāyanena tamoti avijjāya niddiṭṭhāya sabbakilesadhammā niddiṭṭhā honti. Tamena jotiparāyanena jotivijjāya niddiṭṭhāya sabbe bodhipakkhiyadhammā niddiṭṭhā honti. Jotitamaparāyanena pamādo niddiṭṭho hoti. Tamena jotiparāyanena appamādo niddiṭṭho hoti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. तेथे 'लक्षण हार' कोणता? अंधकार असलेल्या तमपरायणाद्वारे 'अंधकार' म्हणून अविद्येचा निर्देश केला असता, सर्व क्लेश-धर्मांचा निर्देश केला जातो. अंधकार असलेल्या जोतीपरायणाद्वारे 'ज्योती' म्हणून विद्येचा निर्देश केला असता, सर्व बोधिपक्षीय धर्मांचा निर्देश केला जातो. ज्योती असलेल्या तमपरायणाद्वारे प्रमादाचा निर्देश केला जातो. अंधकार असलेल्या जोतीपरायणाद्वारे अप्रमादाचा निर्देश केला जातो. हा 'लक्षण हार' होय. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā nīcakulino, na te imaṃ sutvā kusale dhamme samādāya vattissanti. Ye sattā uccakulino, te imaṃ dhammadesanaṃ sutvā [Pg.307] bhiyyoso mattāya kusale dhamme samādāya vattissantīti. Ayaṃ catubyūho hāro. Bhūmiyaṃ upadeso. तेथे 'चतुर्व्यूह हार' कोणता? या सूत्रात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे प्राणी नीच कुळातील आहेत, ते हे ऐकून कुशल धर्मांचे ग्रहण करून आचरण करणार नाहीत. जे प्राणी उच्च कुळातील आहेत, ते हा धर्मोपदेश ऐकून अधिक प्रमाणात कुशल धर्मांचे ग्रहण करून आचरण करतील. हा 'चतुर्व्यूह हार' होय. हा भूमीवरील उपदेश आहे. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yā avijjāto pabhūti taṇhā, ayaṃ samudayo. Yo tamo tamaparāyano, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca joti yena suttena dhammena paññāpiyati, so dhammo paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Tena amohena tīṇi kusalamūlāni pāripūriṃ gacchanti saggassa padaṭṭhānaṃ. त्यात आवट्ट हार (आवर्त हार) कोणता? जी अविद्यापासून सुरू होणारी तृष्णा आहे, तो समुदय आहे. जो अंधकार (मोह) अंधकारपरायण आहे, ते दुःख आहे. दुःख आणि समुदय ही दोन सत्ये आहेत. ज्या सूत्राने किंवा धर्माने 'जोती' (प्रकाश) प्रज्ञापित केला जातो, तो धर्म प्रज्ञेंद्रियाचे पदस्थान (निकटचे कारण) आहे. त्या अमोहाने तीन कुशलमुळे परिपूर्णतेला प्राप्त होतात, जे स्वर्गाचे पदस्थान आहे। Tattha katamā vibhatti? Tamo tamaparāyanoti na ekaṃsena. Kiṃ kāraṇaṃ? Atthi tamo ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca kusalena jotinā puggalena sahopattibhāve. Atthi joti ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca akusalena tamena puggalena sahopattibhāve parivattanā tamesu paṭipakkhoti jotinā tamaparāyano. त्यात विभत्ती हार (विभक्ती हार) कोणता? 'अंधकार अंधकारपरायण आहे' हे एकांताने (निश्चितपणे) नाही. काय कारण आहे? अपरापरियवेदनीय कुशल कर्म असलेल्या प्रकाशमान पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) सह-उत्पत्तीच्या अवस्थेत अंधकार आणि भव देखील असतो. तसेच, अपरापरियवेदनीय अकुशल कर्म असलेल्या अंधकारमय पुद्गलाच्या सह-उत्पत्तीच्या अवस्थेत प्रकाश आणि भव देखील असतो. अंधकारामध्ये परिवर्तन हे प्रतिपक्ष (विरोधी) आहे, म्हणून प्रकाशाने अंधकारपरायण होतो। Tattha katamo vevacano? Yo tamo, so evaṃ attabyāpādāya paṭipanno, so assaddhāya bālo akusalo abyatto anādīnavadassī. Yo joti, so attahitāya paṭipanno paṇḍito kusalo byatto ādīnavadassī. Ayaṃ vevacano. त्यात वेवचन हार कोणता? जो अंधकार (मोह) आहे, तो स्वतःच्या विनाशासाठी प्रवृत्त झालेला असतो; तो अश्रद्ध, बाल (मूर्ख), अकुशल, अव्यक्त आणि आदीनव (दोष) न पाहणारा असतो. जो प्रकाश (जोती) आहे, तो स्वतःच्या हितासाठी प्रवृत्त झालेला असतो; तो पंडित, कुशल, व्यक्त आणि आदीनव (दोष) पाहणारा असतो. हा वेवचन हार आहे। Tattha katamā paññatti? So puggalo vipākapaññattiyā paññāpiyati, akusale pariyādinnatā paññāpiyati. Jotikusaladhammupapattipaññattiyā paññāpiyati kusaladhammavipākapaññattiyā cāti. त्यात पण्णत्ती हार (प्रज्ञप्ती हार) कोणता? तो पुद्गल विपाक-प्रज्ञप्तीने प्रज्ञापित केला जातो, अकुशल धर्मांच्या क्षीणतेने प्रज्ञापित केला जातो. प्रकाश (जोती) हा कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीच्या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञापित केला जातो आणि कुशल धर्मांच्या विपाकाच्या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञापित केला जातो। Otaraṇoti ye avijjāpaccayā saṅkhārā yañca jarāmaraṇaṃ yā ca avijjā, taṃ padaṭṭhānaṃ, niddesena vijjuppādo avijjānirodho yo yāva jarāmaraṇanirodho, ime dve dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannā. Dhammadhātu dhammāyatanañca padaṭṭhānaṃ niddesena dhātūsu. ओतरण (अवतरण हार) म्हणजे: अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) जे संस्कार उत्पन्न होतात, आणि जे जरामरण आहे व जी अविद्या आहे, ते पदस्थान (निकटचे कारण) आहे. निर्देशानुसार, विद्येचा उत्पाद (उत्पत्ती) आणि अविद्येचा निरोध, जो जरामरणाच्या निरोधापर्यंत आहे, हे दोन धर्म संस्कारस्कंधात समाविष्ट आहेत. धम्मधातू आणि धम्मायतन हे धातूंच्या निर्देशात पदस्थान आहेत। Tattha katamo sodhano? Imassa suttassa desitassa ārambho. Adhiṭṭhānoti tamoti bhagavā bravīti, na ekaṃ puggalaṃ deseti. Yāvatā sattānaṃ gati, tattha ye duccaritadhammena upapannā, te bahulādhivacanena tamo niddisati. Yā joti sabbasattesu kusaladhammopapatti sabbaṃ taṃ jotīti abhilapati ayamekatā paccayo yonisomanasikārapaññatti catunnaṃ mahābhūtānaṃ puggalānaṃ. त्यात सोधन हार (शोधन हार) कोणता? या देशित केलेल्या सूत्राचा आरंभ होय. अधिष्ठान हार म्हणजे: 'अंधकार' असे भगवान म्हणतात, ते केवळ एका पुद्गलाला (व्यक्तीला) उद्देशून देशित करत नाहीत. जितकी प्राण्यांची गती आहे, त्यात जे दुश्चरित धर्माने उत्पन्न झाले आहेत, त्यांना बहुवचनाने 'अंधकार' असे निर्देशित करतात. सर्व प्राण्यांमध्ये जी कुशल धर्मांची उत्पत्ती आहे, त्या सर्वांना 'प्रकाश' (जोती) असे म्हणतात. हा चार महाभूतांच्या पुद्गलांसाठी एकतेचा प्रत्यय (कारण) आणि योनिशोमनसिकार प्रज्ञप्ती आहे। Tattha [Pg.308] katamo parikkhāro? Akusalassa pāpamittatā paccayo, ayoniso manasikāro hetu. Kusalassa kalyāṇamittatā paccayo, yoniso manasikāro hetu. त्यात परिक्खार हार (परिकार हार) कोणता? अकुशलासाठी पापमित्रता हा प्रत्यय (कारण) आहे आणि अयोनिशोमनसिकार हा हेतू आहे. कुशलासाठी कल्याणमित्रता हा प्रत्यय आहे आणि योनिशोमनसिकार हा हेतू आहे। Tattha katamā samāropanāti? Idhekacco nīce kule paccājāto hotīti nīce kule paccājāto rūpesu saddesu gandhesu rasesu phassesu, so upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge. Joti paṇītesu kusalesu upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge upapannoti. त्यात समारोपना हार (समारोपण हार) कोणता? 'येथे एखादा नीच कुळात जन्माला येतो' म्हणजे नीच कुळात जन्माला येऊन रूप, शब्द, गंध, रस आणि स्पर्श यांमध्ये तो संपूर्ण मानवी उपभोग-परिभोगात उत्पन्न होतो. प्रकाश (जोती) हा प्रणीत (उत्कृष्ट) कुशल धर्मांमध्ये उत्पन्न होऊन संपूर्ण मानवी उपभोग-परिभोगात उत्पन्न होतो। 105. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nibbedhabhāgiyaṃ ca suttaṃ? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti gāthā. Kena kāraṇena taṃ bandhanaṃ daḷhaṃ? Catūhi kāraṇehi issariyena sakkā mocetuṃ dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā. Yesu ca ayaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca yā apekkhā, idamassa cetasikabandhanaṃ. Taṃ na sakkā issariyena vā dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā mocetuṃ. Na ca tattha koci atthi pāṭibhogo. Iminā bandhanato mocayitthāti devo vā manusso vā tadidaṃ bandhanaṃ rāgānusayena ca chasu bāhiresu ca āyatanesu bandhati. Rūpesu rūpataṇhā bandhati, yāva dhammesu dhammataṇhā. Yo idha loke bandho paralokasmiṃ bandho nīyati. So bandho jāyati, bandho mīyati. Bandho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Na sakkā mocetuṃ aññatra ariyamaggena imañca bandhanaṃ. Maraṇabhāvañca upapattibhāvañca bhayato viditvā chandarāgaṃ pajahati. So imaṃ chandarāgaṃ pajahitvā atikkamati. Ayañca loko ito paraṃ dutiyo. १०५. त्यात संकिलेसभागिय (संक्लेशभागीय) आणि निब्बेधभागिय (निर्वेधभागीय) सूत्र कोणते? 'धीर पुरुष त्याला दृढ बंधन म्हणत नाहीत' ही गाथा होय. कोणत्या कारणाने ते बंधन दृढ असते? चार कारणांनी: ऐश्वर्याने, धनाने, किंवा इतर याचनेने किंवा आश्रयाने ते सोडवता येऊ शकते. परंतु ज्यांच्यामध्ये हा राग (आसक्ती) मणिकुंडल, पुत्र आणि पत्नी यांच्याविषयी जी अपेक्षा (आसक्ती) असते, हे त्याचे चेतसिक (मानसिक) बंधन आहे. ते ऐश्वर्याने, धनाने, इतरांनी, याचनेने किंवा आश्रयाने सोडवता येत नाही. आणि तिथे कोणीही जामीनदार नसतो की 'या बंधनातून मुक्त करा'. देव किंवा मनुष्य असो, हे बंधन रागानुशयाने आणि सहा बाह्य आयतनांमध्ये बांधते. रूपांमध्ये रूपतृष्णा बांधते, धर्मांमध्ये धर्मतृष्णा बांधते. जो या लोकात बांधलेला आहे, तो परलोकातही बांधलेलाच नेला जातो. तो बांधलेलाच जन्मतो, बांधलेलाच मरतो. बांधलेलाच या लोकातून परलोकात जातो. आर्यमार्गाशिवाय या बंधनातून मुक्त होणे शक्य नाही. मरणभाव आणि उत्पत्तीभाव यांना भय म्हणून जाणून तो छंदरागाचा त्याग करतो. तो या छंदरागाचा त्याग करून (संसाराला) ओलांडून जातो. आणि हा लोक यानंतर दुसरा (परलोक) होतो। Tattha yaṃ bandhanāsaṅkhārānaṃ pahānaṃ idaṃ vuccati ubhayesu ṭhānesu vīriyaṃ, gandhaparivāto sumuni nopalimpati. Tatheva pariggahesu puttesu dāresu ca avūḷho salloti tasseva taṇhāya pahānaṃ dasseti. Ayaṃ taṇhāmūlassa pahānā vare appamattoti kāmo pamādavattati pahānāya nekkhammābhirato appamādavihārī bhavati. Tassa āsayaṃ pahānāya neva imaṃ lokaṃ āsīsati na paralokaṃ. Na idhalokaṃ nissitaṃ, piyarūpaṃ sātarūpaṃ ākaṅkhati. Nāpi paralokaṃ nissitaṃ piyarūpaṃ sātarūpaṃ [Pg.309] ākaṅkhati, tena vuccate ‘‘nāsīsate lokamimaṃ paraṃ lokañcā’’ti. Yaṃ tassa pahānaṃ taṃ chedanaṃ aṭṭhakavaggiyesu muni niddiṭṭho. So idha virodho aṭṭhakavaggiyesu nāsīsanaṃ idha anāthā. Tathāyaṃ taṇhāya tassa pariggahassa vatthukāmassa ekagāthāya ete sabbe kāmā dassitā. Tena bhagavā deseti ‘‘etampi chetvāna paribbajanti anapekkhino sabbakāme pahāyā’’ti. Imissā gāthāya dvidhā niddeso saṃsandananiddeso ca samayaniddeso ca, yathā ayaṃ gāthā saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, evaṃ tāya gāthāya saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca visajjanā. Evaṃ gāthā sabbagāthāsu byākaraṇesu vā niddiṭṭhaṃ suttaṃ. त्यात बंधनरूप संस्कारांचा जो प्रहाण (त्याग) आहे, त्याला दोन्ही स्थानांमध्ये 'वीर्य' (प्रयत्न) म्हटले जाते. ग्रंथांनी (बंधनांनी) वेढलेला नसलेला सुमुनी (उत्कृष्ट मुनी) लिप्त होत नाही. तसेच परिग्रहांमध्ये, पुत्रांमध्ये आणि पत्नींमध्ये जो शल्याने (लोभरूपी शल्याने) विद्ध झालेला नाही, तो त्याच्या तृष्णेचा प्रहाण दर्शवतो. हा तृष्णामुळाच्या प्रहाणामुळे श्रेष्ठ धर्मात अप्रमत्त (सावध) असतो. वट्टातून (संसारातून) मुक्त होण्याची इच्छा असणारा, प्रमादाचा त्याग करण्यासाठी नैष्क्रम्यात (संन्यासात) अभिरत राहून अप्रमादविहारी होतो. त्याच्या आशयाचा (इच्छेचा) प्रहाण झाल्यामुळे तो या लोकाची आकांक्षा करत नाही आणि परलोकाचीही आकांक्षा करत नाही. तो या लोकावर आश्रित असलेल्या प्रियरूप आणि सातरूपाची (सुखद रूपाची) आकांक्षा करत नाही. तसेच परलोकावर आश्रित असलेल्या प्रियरूप आणि सातरूपाची आकांक्षा करत नाही, म्हणून म्हटले जाते: 'तो या लोकाची आणि परलोकाची आकांक्षा करत नाही'. त्याचा जो प्रहाण आणि छेद आहे, तो अठ्ठकवग्गिय सूत्रांमध्ये मुनींनी (बुद्धांनी) निर्दिष्ट केला आहे. तो येथे विरोध आहे, अठ्ठकवग्गिय सूत्रांमध्ये आकांक्षा नसणे आणि येथे अनाथ (आश्रयहीन) असणे आहे. तसेच तृष्णेने वस्तूकामाचा परिग्रह करणाऱ्या त्या पुद्गलाचे एका गाथेने हे सर्व काम दर्शवले आहेत. म्हणून भगवान उपदेश करतात: 'यालाही छेदून, अपेक्षारहित होऊन, सर्व कामांचा त्याग करून ते परिव्राजक होतात (प्रव्रज्या घेतात)'. या गाथेचा दोन प्रकारे निर्देश आहे: संसंदन-निर्देश (तुलना) आणि समय-निर्देश. जशी ही गाथा संक्लेशभागीय आणि निर्वेधभागीय आहे, तसेच त्या गाथेने संक्लेशभागीय आणि निर्वेधभागीय उत्तर दिले आहे. अशा प्रकारे सर्व गाथांमध्ये आणि व्याकरणांमध्ये सूत्राचा निर्देश केला आहे। 106. Tattha katamā desanā? Imaṃ suttaṃ kenādhippāyena desitaṃ. Ye rāgacaritā sattā, te kāme pajahissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. १०६. त्यात देसना हार (देशना हार) कोणता? हे सूत्र कोणत्या अभिप्रायाने (हेतूने) देशित केले आहे? जे रागचरित प्राणी आहेत, ते कामांचा त्याग करतील, हाच तेथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे। Tattha katamo vicayo? Yassa dasavatthukā kilesā uttiṇṇā vantā viditā. Katame dasavidhāti, kilesakāmā ca orambhāgiyauddhambhāgiyā ca saṃyojanā dasavatthukāni āyatanāni, ayaṃ vicayo. त्यात विचय हार कोणता? ज्याचे दहा वस्तूंचे (कारणांचे) क्लेश पार झाले आहेत, ओकून टाकले (नष्ट केले) गेले आहेत आणि जाणले गेले आहेत. ते दहा प्रकार कोणते? क्लेशकाम, ओरंभागीय (अधोभागीय) आणि उद्धंभागीय (ऊर्ध्वभागीय) संयोजने, आणि दहा वस्तूंचे आयतने; हा विचय हार आहे। Tattha katamā yutti? Ye sārattā te gāḷhabandhanena bandhanti atthi esā yutti. त्यात युत्ती हार (युक्ती हार) कोणता? जे अत्यंत आसक्त (सारत्त) आहेत, त्यांना दृढ बंधनाने बांधले जाते; ही युक्ती आहे। Tattha katamo padaṭṭhāno? Sāratto maṇikuṇḍalesu mamaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Apekkhāti atītavatthussa sarāgassa padaṭṭhānaṃ. Etampi chetvāti bhāvanāya padaṭṭhānaṃ. तेथे पदट्ठान हार कोणता आहे? मणिकुंडलांमध्ये (रत्नजडित कर्णभूषणांमध्ये) तीव्र आसक्त असणे हे 'ममंकार' (माझेपणा) चे पदट्ठान (निकटचे कारण) आहे. 'अपेक्षा' म्हणजे भूतकाळातील वस्तूंच्या संदर्भातील सरागतेचे (आसक्तीचे) पदट्ठान होय. 'यालाही तोडून' हे भावनेचे पदट्ठान आहे. Tattha katamo lakkhaṇo? Sārattacitto maṇikuṇḍalesu yo ahaṃkāre visatto mamaṃkāre visatto, yo puttadāre sāratto. Khettavatthusmiṃ sāratto. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. तेथे लक्षण हार कोणता आहे? मणिकुंडलांमध्ये तीव्र आसक्त चित्त असलेला जो मनुष्य अहंकारात आसक्त आहे, ममंकारात आसक्त आहे, जो पुत्र आणि पत्नीमध्ये आसक्त आहे, शेत आणि जमिनीत आसक्त आहे; हा लक्षण हार होय. Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo. Ye nibbānena chandikā bhavissanti, te puttadāre taṇhaṃ pajahissanti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Imāni cattāri saccāni. तेथे चतुब्यूह हार कोणता आहे? या सूत्तात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे निर्वाणाची आकांक्षा बाळगणारे असतील, ते पुत्र आणि पत्नीवरील तृष्णेचा त्याग करतील. हा तेथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. ही चार आर्यसत्ये आहेत. Tattha katamo āvaṭṭo? Yā puttadāre taṇhā, ayaṃ samudayo. Ye upādinnakkhandhā, te ye ca bāhiresu rūpesu rūpapariggaho, idaṃ dukkhaṃ, yaṃ [Pg.310] tattha chedanīyaṃ, ayaṃ nirodho. Yena bhijjati, ayaṃ maggo. Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi, parivattanoti paṭipakkho niddiṭṭho. तेथे आवट्ट हार कोणता आहे? पुत्र आणि पत्नीविषयी जी तृष्णा आहे, तो 'समुदय' आहे. जे उपादानस्कंध आहेत आणि बाह्य रूपांमध्ये जे रूपाचे ग्रहण आहे, ते 'दुःख' आहे. तेथे जे छेदून टाकण्यासारखे आहे, तो 'निरोध' आहे. ज्याने (क्लेशांचा) नाश होतो, तो 'मार्ग' आहे. 'विभत्ती' च्या बाबतीत येथे विभत्तीची भूमी नाही. 'परिवत्तन' द्वारे प्रतिपक्षाचे निर्देश केले आहे. Tattha katamo vevacano? Niddiṭṭho vevacano. Tattha katamo otaraṇo? Atthi taṇhā eko satto otiṇṇo tappaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ. Yā tattha vedanā, ayaṃ avijjā vijjuppādā avijjānirodho yāva jarāmaraṇanirodho. तेथे वेवचन हार कोणता आहे? वेवचन निर्देशित केले आहे. तेथे ओतरण हार कोणता आहे? तृष्णा अस्तित्वात आहे, ज्यामध्ये एक प्राणी प्रविष्ट झालेला आहे; तिच्या प्रत्ययाने (कारणाने) विज्ञानाचा जरामरणापर्यंत प्रवेश होतो. तेथे जी वेदना आहे, ती अविद्या आहे. विद्येच्या उत्पत्तीने अविद्येचा निरोध होतो आणि जरामरणाचा निरोध होतो. Tattha katamo sodhano? Suddho gāthāya ārambho. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti ekattatāya paññattā, na vemattatāya. Cattāro rāgā kāmarāgo rūparāgo bhavarāgo diṭṭhirāgo cāti ekattatāya paññattā. तेथे सोधन हार कोणता आहे? गाथेचा आरंभ शुद्ध आहे. तेथे अधिठ्ठान हार कोणता आहे? 'धीरांनी त्याला दृढ बंधन म्हटले नाही' (न तं दळ्हं बन्धनमाहु धीरा) या गाथेत एकत्वाच्या रूपाने प्रज्ञप्त केले आहे, भिन्नतेच्या रूपाने नाही. चार प्रकारचे राग—कामराग, रूपराग, भवराग आणि दिठ्ठिराग—हे एकत्वाच्या रूपाने प्रज्ञप्त केले आहेत. Tattha katamo parikkhāro? Yesaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu tassa subhasaññā hetu, anubyañjanaso ca nimittaggāhitā paccayo. Yāya te chinnāni tassa asubhasaññā hetu, nimittaggahaṇaanubyañjanaggahaṇavinodanaṃ paccayo. तेथे परिक्खार हार कोणता आहे? ज्यांचा मणिकुंडलांवर राग (आसक्ती) आहे, त्यांच्यासाठी 'सुभसञ्ञा' (शुभसंज्ञा) हे हेतू आहे, आणि अनुव्यंजनांसह निमित्तग्रहण करणे हा प्रत्यय आहे. ज्या प्रज्ञेने ते छेदले जातात, तिच्यासाठी 'असुभसञ्ञा' (अशुभसंज्ञा) हे हेतू आहे, आणि निमित्तग्रहण व अनुव्यंजनग्रहाचा त्याग करणे हा प्रत्यय आहे. Tattha katamo samāropano? Sāratto maṇikuṇḍalesu sammūḷhavidho duṭṭhātipi etampi chetvāna paribbajantīti taṃ pariññātatthaṃ parivajjitatthaṃ pajahitā, ayaṃ samāropano. तेथे समारोपन हार कोणता आहे? मणिकुंडलांमध्ये तीव्र आसक्त असलेला, संमोहित झालेला आणि द्वेषयुक्त असलेला मनुष्यसुद्धा 'याला छेदून प्रव्रजित होतो'. म्हणून, त्या रागादींना परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यासाठी) आणि परिवर्जनीय (त्याग करण्यासाठी) सोडून दिले जाते; हा समारोपन हार आहे. 107. Yaṃ cetasikaṃ yaṃ pakappitaṃ vitthārena paccayo, yaṃ vā cetasikaṃ kāyikaṃ cetasikaṃ kammaṃ. Kiṃkāraṇā? Cetasikā hi cetanā manokammāti vuccate, sā cetanākammaṃ, yaṃ cetasikaṃ imaṃ kāyikañca vācasikañca imāni tīṇi kammāni niddiṭṭhāni. Kāyakammaṃ vacīkammañca tāni kusalāni piyaṃ kāyena ca vācāya ca ārabhati parāmasati, ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso. Saṅkappanā te tividhā saṅkhārā puññamayā apuññamayā āneñjamayā, tappaccayā viññāṇaṃ te ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā. Yā subhasaññā sukhasaññā attasaññā ca. Idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhitaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchati, ayaṃ saṅkappanā, iti yaṃ viññāṇaṭṭhitīsu [Pg.311] ṭhitaṃ paṭhamābhinibbattiārammaṇavasena upādānaṃ, idaṃ vuccati cetasikanti. १०७. जे चैतसिक आहे आणि जे कल्पित आहे, ते विस्ताराने प्रत्यय आहे; किंवा जे चैतसिक, कायिक आणि चैतसिक कर्म आहे. कोणत्या कारणाने? कारण चैतसिक चेतनेलाच 'मनोकम' (मनोकर्म) असे म्हटले जाते, ती चेतनाच कर्म आहे. जे चैतसिक आहे, ते कायिक आणि वाचिक देखील आहे; ही तीन कर्मे निर्देशित केली आहेत. कायकर्म आणि वचीकर्म हे कुशल देखील असतात. जे कायेने आणि वाचेने आरंभ करतो आणि स्पर्श करतो (परामर्श करतो), त्याला 'सीलब्बतपरामास' (शीलव्रतपरामर्श) असे म्हटले जाते. संकल्पना आणि ते त्रिविध संस्कार—पुण्यमय, अपुण्यमय आणि आनेञ्जमय—आहेत; त्यांच्या प्रत्ययाने विज्ञान उत्पन्न होते. ते विज्ञानाच्या स्थितीसाठी आलंबन बनते. जी सुभसञ्ञा, सुखसञ्ञा आणि अत्तसञ्ञा आहे, ती चैतसिक आहे. जे रूपाप्रत पोहोचलेले विज्ञान टिकून राहते, ते रूपाचे आलंबन घेणारे, रूपात प्रतिष्ठित असलेले आणि नंदीने (तृष्णेने) सिंचित होऊन वृद्धी, विरूढी आणि विपुलतेला प्राप्त होते; ही संकल्पना आहे. अशा प्रकारे, विज्ञानस्थितींमध्ये जे स्थित आहे, ते प्रथम अभिनिर्वृत्तीच्या आलंबनाच्या वशाने 'उपादान' आहे; याला 'चैतसिक' असे म्हटले जाते. Tattha ṭhitassa arūpassa yā nikanti ajjhosānaṃ, idampi sakampitaṃ manāpikesu rūpesu piyarūpasātarūpesu ābhogo, idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ ceteti sattesu manāpikesu abhijjhākāyagantho paṭighānusayesu byāpādakāyagantho sabbe cattāro ganthā, ayaṃ pañcasu kāmaguṇesu paṭhamābhinipāto cittassa yā cetanā yassa tattha assādānupassissa anekā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ arūpavatiyo honti. Puggalo rāgānubandhibhūto tehi kilesakāmehi yathā kāmakaraṇīyo, ayaṃ vuccate kāmesu pakappanā. Evaṃ sabbe cattāro oghā. Yaṃ tehi kāmehi saṃyutto viharati bhāvito ajjhosanno, ayaṃ cetanā. Yassa tathāyaṃ avītarāgassa adhigatapemassa tassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā dukkhānuparivattitaṃ viññāṇaṃ hoti saritassa vayadhammasamuppādo cittaṃ pariyādiyati, idaṃ vuccati pakappitanti. तेथे स्थित असलेल्या अरूपाची (नामाची) जी निकंती (आसक्ती) आणि अध्यवसान आहे, ते देखील सकंपित आहे. मनपसंत रूपांमध्ये, प्रिय आणि सुखद रूपांमध्ये जो आभोग आहे, ते चैतसिक आहे. मनपसंत प्राण्यांच्या बाबतीत जे चेतित होते, तो 'अभिज्झाकायगंथ' आहे; आणि प्रतिघानुशयांमध्ये 'ब्यापादकायगंथ' आहे; हे सर्व चार कायग्रंथ आहेत. पाच कामगुणांमध्ये चित्ताचा जो प्रथम अभिनिपात होतो, ती चेतना आहे. तेथे आस्वाद पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या चित्तात अनेक पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होतात. रागाने अनुबंधित झालेला पुद्गल त्या क्लेशयुक्त कामांद्वारे आपल्या इच्छेनुसार वागवला जातो; याला कामांमधील 'पकप्पना' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे सर्व चार ओघ आहेत. जो त्या कामांशी संयुक्त होऊन, प्रभावित होऊन आणि आसक्त होऊन विहार करतो, ती चेतना आहे. ज्या अवीतराग आणि अतिशय प्रेम असलेल्या व्यक्तीला तशा प्रकारे जे प्राप्त होते, त्याच्यासाठी विपरिणाम आणि अन्यथाभावामुळे शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात. दुःखानुपरिवर्तित विज्ञान निर्माण होते. स्मरण करणाऱ्या व्यक्तीच्या चित्ताला व्ययधर्माचा उदय व्यापून टाकतो; याला 'पकप्पिक' असे म्हटले जाते. Ekamekassa ceteti ca pakappeti ca viññāṇassa ṭhiti yā hoti, sā ca ṭhiti dvidhā ārammaṇaṭṭhiti ca āhāraṭṭhiti ca. Tattha yā ārammaṇaṭṭhiti, ayaṃ nāmarūpassa paccayo. Yā āhāraṭṭhiti yā punabbhavābhinibbattikā ṭhiti yā ca ponobhavikā ṭhiti, ayaṃ vuccati ārammaṇaṃ. Taṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā tassa viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇañca ceteti, atha ca puna patthayate yato na ponobhavikā anāgatavatthumhi, ayaṃ paṭipakkho niddiṭṭho. Na ceteti na patthayati atha ca dūsetīti duvidho niddeso. Assa pubbe hoti taṃ cetasikaṃ taṃ pakappitaṃ asamūhataṃ tappaccayā, ayaṃ viññāṇassa ṭhiti hoti. प्रत्येक आलंबनाचा जो चेतित करतो आणि कल्पित करतो, ती विज्ञानाची जो स्थिती होते, ती स्थिती दोन प्रकारची असते—आलंबनस्थिती आणि आहारस्थिती. तेथे जी आलंबनस्थिती आहे, ती नामरूपाचा प्रत्यय आहे. जी आहारस्थिती आहे, ती पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारी स्थिती आहे; आणि जी पुनरुत्पत्तीशी संबंधित स्थिती आहे, तिला आलंबन असे म्हटले जाते. ती विज्ञानाच्या स्थितीसाठी कारणीभूत ठरते. विज्ञानाच्या प्रत्ययाने तो नामरूपाचा जरामरणापर्यंत विचार करतो. आणि पुन्हा, ज्या कारणाने तो अनागत वस्तूंमध्ये पुनरुत्पत्ती न होण्याची आकांक्षा बाळगतो, हा प्रतिपक्ष निर्देशित केला आहे. 'तो विचार करत नाही, आकांक्षा बाळगत नाही आणि तरीही दूषित करतो' असा निर्देश दोन प्रकारचा आहे. त्याच्यासाठी पूर्वी जे चैतसिक आणि कल्पित होते, ते त्या प्रत्ययाने उन्मूलित न झालेले असते; ही विज्ञानाची स्थिती होते. 108. Atha vā tassa anusayā āvibhavanti tappaccayā tassa punabbhavo nibbattati. Atha vā naṃ saṃkiyate appetu āgāre vā, sukhumā vā santi vā na saṃkiyate kāme taṃ evaṃ niccesupi āgāresu jāto hoti. Taṃ nayati yaṃ no kappetuṃ evaṃ saṅkhārā cetitā pakappitā ca ārammaṇabhūtā [Pg.312] honti, yā ca cetanā yā ca pakappanā yañca vatthu nibbattaṃ, ubhopi ete ārammaṇaṃ viññāṇassa tathā cetanāya ca saṅkappanāya ca patthanāya ca bhūtā sattā ceteti ca saṅkappeti ca. Yaṃ gavesanā na ca ceteti na ca saṅkappeti. Katame ca sattā bhūtā? Ye ca tanujātaaṇḍajāpi aṇḍakā anubhinnā saṃsedajā na ca sambhinnā ime bhūtā. Katame sambhavesino gabbhagatā aṇḍagatā saṃsaranto ime na ceteti na pattheti na ca saṅkappeti. Anusaye na ca punabbhavo nibbattīti? Ye bhūtā sattā ye sambhavesino, te thāvarā. Ye vā sato cetenti patthenti ca ye thāvarā. Te na ca cetenti, na ca patthenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti. १०८. किंवा, त्याचे अनुशय प्रकट होतात आणि त्या कारणामुळे त्याचा पुनर्जन्म होतो. किंवा, त्याला घरात प्रवेश दिला तरी त्याची प्रशंसा केली जाते. सूक्ष्म किंवा शांत अशा कामांमध्ये त्याची प्रशंसा केली जात नाही. अशा प्रकारे तो नित्य घरांमध्ये जन्मलेला असतो. भिक्खू त्याला नेतो ज्याची कल्पना करणे शक्य नाही. अशा प्रकारे संस्कार चेतित आणि कल्पित होऊन आलंबनभूत होतात, आणि जी चेतना, जी कल्पना आणि जे उत्पन्न झालेले वस्तू-आलंबन आहे, हे दोन्ही विज्ञानाचे आलंबन आहेत. त्याचप्रमाणे चेतना, संकल्प आणि प्रार्थना यांच्याद्वारे उत्पन्न झालेले प्राणी चेतना करतात आणि संकल्प करतात. जे शोधत असताना चेतना करत नाही आणि संकल्पही करत नाही. 'भूत' प्राणी कोणते? जे अंड्यातून उत्पन्न झालेले (अंडज) आहेत, जे अंडकोशात राहून बाहेर पडतात, आणि जे संस्वेदज (ओलाव्यापासून उत्पन्न होणारे) आहेत जे फुटत नाहीत, हे 'भूत' प्राणी आहेत. 'संभवेसी' कोणते? जे गर्भाशयात असलेले, अंड्यात असलेले आणि संसरण करणारे आहेत, जे चेतना करत नाहीत, प्रार्थना करत नाहीत आणि संकल्प करत नाहीत. अनुशायामुळे पुनर्जन्म उत्पन्न होतो का? जे भूत प्राणी आणि जे संभवेसी आहेत, ते स्थावर आहेत. किंवा जे स्मृती ठेवून चेतना करतात आणि प्रार्थना करतात, ते स्थावर आहेत. ते चेतना करत नाहीत, प्रार्थना करत नाहीत, संकल्प करत नाहीत, आणि अनुशायामुळे संसरण करतात. Aparo pariyāyo. Ye ariyapuggalā sekkhā, tattha te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena puna uppajjanti. दुसरा पर्याय: जे आर्यपुद्गल शैक्ष (अद्याप अर्हत्त्व न पावलेले) आहेत, ते तिथे चेतना करत नाहीत, संकल्प करत नाहीत, परंतु अनुशायामुळे पुन्हा जन्म घेतात. Aparo pariyāyo. Sukhumā pāṇā bhūmigatā udakagatā cakkhuno āpāthaṃ nāgacchanti, te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti. दुसरा पर्याय: जे सूक्ष्म प्राणी जमिनीत किंवा पाण्यात राहतात आणि डोळ्यांच्या दृष्टीपथात येत नाहीत, ते चेतना करत नाहीत, संकल्प करत नाहीत, आणि अनुशायामुळे संसरण करतात. Aparo pariyāyo. Bāhikā sabbe bhikkhū abhimānikā, te na ca cetenti, na ca patthayanti, anusayena ca saṃsaranti, na ca cetenti, na ca saṅkappenti, na ca anusenti. Ārammaṇampetaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā. दुसरा पर्याय: जे बाह्य (शासनाबाहेरील) आणि अत्यंत अभिमानी असलेले सर्व भिक्खू आहेत, ते चेतना करत नाहीत, प्रार्थना करत नाहीत, आणि अनुशायामुळे संसरण करतात; ते चेतना करत नाहीत, संकल्प करत नाहीत, आणि अनुशयित होत नाहीत. हे विज्ञानाच्या स्थितीसाठी आलंबन होत नाही. Na ca cetetīti pariyuṭṭhānasamugghātaṃ dasseti. Na ca anusetīti anusayasamugghātaṃ dasseti. Na ca cetetīti oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca anusetīti sukhumānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca cetetīti yena bhūmi ca na ca patthayantīti sakadāgāmī anāgāmī, na ca anusetīti arahaṃ, na ca cetetīti sīlakkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti samādhikkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca anusayatīti paññākkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti apuññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti puññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca anusetīti āneñjamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti anaññātaññassāmītindriyaṃ, na ca patthayatīti aññindriyaṃ, na ca anusayatīti aññātāvino indriyaṃ. Na ca cetetīti mudukā indriyabhāvanā, na ca patthayatīti [Pg.313] majjhaindriyabhāvanā, na ca anusetīti adhimattā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttattho. 'चेतना करत नाही' याने परियुत्थान (उफाळून येणारे क्लेश) चा समूळ नाश दर्शवला जातो. 'अनुशयित होत नाही' याने अनुशायाचा समूळ नाश दर्शवला जातो. 'चेतना करत नाही' याने स्थूल क्लेशांचे प्रहाण दर्शवले जाते. 'अनुशयित होत नाही' याने सूक्ष्म क्लेशांचे प्रहाण दर्शवले जाते. 'चेतना करत नाही' याने दर्शनभूमी दर्शवली जाते, 'प्रार्थना करत नाही' याने सकदागामी व अनागामी दर्शवले जातात, आणि 'अनुशयित होत नाही' याने अर्हत दर्शवला जातो. 'चेतना करत नाही' याने शीलस्कंधाच्या विरोधी धर्मांचे प्रहाण दर्शवले जाते. 'प्रार्थना करत नाही' याने समाधिस्कंधाच्या विरोधी धर्मांचे प्रहाण दर्शवले जाते. 'अनुशय करत नाही' याने प्रज्ञास्कंधाच्या विरोधी धर्मांचे प्रहाण दर्शवले जाते. 'चेतना करत नाही' याने अपुण्यमय (अकुशल) संस्कारांचे प्रहाण दर्शवले जाते. 'प्रार्थना करत नाही' याने पुण्यमय (कुशल) संस्कारांचे प्रहाण दर्शवले जाते. 'अनुशयित होत नाही' याने आनिंजमय (अचल) संस्कारांचे प्रहाण दर्शवले जाते. 'चेतना करत नाही' याने 'अनज्ञातज्ञास्यामीतीन्द्रिय' दर्शवले जाते. 'प्रार्थना करत नाही' याने 'अज्ञिन्द्रिय' दर्शवले जाते. 'अनुशय करत नाही' याने 'अज्ञातावीन्द्रिय' दर्शवले जाते. 'चेतना करत नाही' याने मृदू इंद्रियभावना दर्शवली जाते, 'प्रार्थना करत नाही' याने मध्यम इंद्रियभावना दर्शवली जाते, आणि 'अनुशयित होत नाही' याने अधिमात्र (तीव्र) इंद्रियभावना दर्शवली जाते. हा सूत्राचा अर्थ आहे. 109. Tattha katamā desanā? Idha sutte cattāri saccāni desitāni. Yañca cetayitaṃ yañca pakappitaṃ atthi etaṃ ārammaṇaṃ cittaṃ patiṭṭhati vicinati yujjati. Na ca cetetīti na ca patthayatīti atthi evaṃ ārammaṇaṃ anusaye viññāṇamiti viciniyati yujjati na ca ceteti na ca patthayati. Anusayappahānā viññāṇaṭṭhitiṃ na gavesanti, viciyantaṃ yujjati. Ayaṃ yuttivicayo. १०९. त्यामध्ये देशना कोणती? या सूत्रात चार आर्यसत्ये उपदेशिली आहेत. जे चेतित (प्रेरित) आहे आणि जे कल्पित आहे, ते आलंबन चित्तात प्रतिष्ठित होते, त्याचे परीक्षण केले जाते आणि ते जोडले जाते. 'चेतना करत नाही' आणि 'प्रार्थना करत नाही' असे असताना, अनुशायामध्ये विज्ञानाचे आलंबन आहे असे परीक्षण केले जाते आणि जोडले जाते, तो चेतना करत नाही आणि प्रार्थना करत नाही. अनुशायाच्या प्रहाणामुळे ते विज्ञानस्थितीचा शोध घेत नाहीत, परीक्षणाशी ते जुळते. हा युक्तिविचय आहे. Tattha katamo padaṭṭhāno? Cetanā pariyuṭṭhānaṃ cetanāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṅkappanaṃ upādānassa padaṭṭhānaṃ. Anusayo pariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Tesaṃ chandarāgavināsāya bhāvanā bhavarāgassa pahānaṃ. त्यामध्ये पदस्थान (जवळचे कारण) कोणते? चेतना हे परियुत्थानाचे पदस्थान आहे. संकल्प हे उपादानाचे पदस्थान आहे. अनुशय हा परियुत्थानाचा पदस्थान आहे. त्यांच्या छंदरागाच्या विनाशासाठी केलेली भावना ही भवरगाचे प्रहाण आहे. Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ cetasikanti vedayitaṃ pakappitaṃ uggahitaṃ viññātaṃ tabbiññāṇaṃ ārammaṇampi paccayopi. त्यामध्ये लक्षण कोणते? जे चैतसिक म्हणून वेदित (अनुभवलेले), कल्पित, ग्रहण केलेले आणि विज्ञात आहे, ते विज्ञान आलंबनही आहे आणि प्रत्यय (कारण) देखील आहे. Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye punabbhavaṃ na icchanti, te na cetayissanti na ca patthayissantīti, ayaṃ adhippāyo. त्यामध्ये चतुर्व्यूह कोणता? या सूत्रात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? 'जे पुनर्जन्म इच्छित नाहीत, ते चेतना करणार नाहीत आणि प्रार्थनाही करणार नाहीत', हा अभिप्राय आहे. Āvaṭṭoti yā ca cetanā patthanā ca anusayo ca viññāṇaṭṭhitipahānā ca, imāni dve saccāni. Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi. Parivattanā pana paṭipakkhaṃ suttaṃ. आवर्त म्हणजे जी चेतना, प्रार्थना, अनुशय आणि विज्ञानस्थितीचे प्रहाण आहे, ही दोन सत्ये आहेत. विभक्ती म्हणजे विभक्तीसाठी कोणतीही भूमी नाही. परिवर्तन म्हणजे विरोधी (प्रतिपक्ष) सूत्र होय. Tattha katamo vevacano? Cetanā rūpasañcetanā yāvadhammasañcetanā. Yo anusayo, te satta anusayā. त्यामध्ये वेवचन (समानार्थी शब्द) कोणते? चेतना म्हणजे रूपसंचेतना ते धर्मसंचेतना पर्यंत होय. जो अनुशय आहे, ते सात अनुशय आहेत. Paññattīti cetanāpariyuṭṭhānaṃ paññattiyā paññattā. Saṅkappanaṃ upādānapaññattiyā paññattaṃ. Anusayo hetupaññattiyā paññatto. Viññāṇaṭṭhiti upapattihetupaññattiyā paññattā. Cetanā saṅkappanā anusayo samucchedo chandarāgavinayapaññattiyā paññatto. Paṭhame keci dvīhi parivattakehi paṭiccasamuppādo idappaccayatāya majjhapaññatti. प्रज्ञप्ती म्हणजे चेतना ही परियुत्थान-प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केली आहे. संकल्प हा उपादान-प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केला आहे. अनुशय हा हेतू-प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केला आहे. विज्ञानस्थिती ही उपपत्तीहेतू-प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केली आहे. चेतना, संकल्प, अनुशय आणि समुच्छेद हे छंदराग-विनय-प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केले आहेत. पहिल्या भागात काही दोन आवर्तनांद्वारे प्रतीत्यसमुत्पाद हा इदंप्रत्ययतेमुळे मध्य-प्रज्ञप्ती आहे. Otaraṇoti [Pg.314] dvīhi parivattakehi dukkhañca samudayo ca majjhimakehi maggo ca nirodho ca. Sodhanoti sutte suttassa ārambho. अवतरण म्हणजे दोन आवर्तनांद्वारे दुःख आणि समुदय यांचे, आणि मध्यम मार्गांद्वारे मार्ग आणि निरोध यांचे अवतरण करणे होय. शोधन म्हणजे सूत्रात सूत्राचा आरंभ करणे होय. Adhiṭṭhānoti yañcetayitaṃ sabbaṃ adhiṭṭhānena ekattāya paññattaṃ. Saṅkappitanti upādānekattāya paññattaṃ. Viññāṇaṃ ekattāya paññattaṃ. अधिष्ठान म्हणजे जे काही चेतित आहे, ते सर्व अधिष्ठानाद्वारे एकत्वामध्ये प्रज्ञप्त केले आहे. कल्पित हे उपादान-एकत्वामध्ये प्रज्ञप्त केले आहे. विज्ञान हे एकत्वामध्ये प्रज्ञप्त केले आहे. Parikkhāroti subhañca ārammaṇaṃ ayoniso manasikāro cetanā hetupaccayatāya paccayo. Viññāṇassa patiṭṭhāno dhammo ārammaṇapaccayatāya paccayo. Tassa manasikāro hetupaccayatāya paccayo. परिकार म्हणजे शुभ आलंबन, अयोनिशो मनसिकार आणि चेतना हे हेतू-प्रत्ययतेने प्रत्यय (कारण) होतात. विज्ञानाचा प्रतिष्ठा-धर्म हा आलंबन-प्रत्ययतेने प्रत्यय होतो. त्याचा मनसिकार हा हेतू-प्रत्ययतेने प्रत्यय होतो. Tattha katamo samāropano? Idaṃ suttaṃ saññitaṃ tattha ceteti visajjanā iti niddisitabbā. Tassa diṭṭhiyā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano. Ārammaṇametaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā yāva jarāmaraṇanirodho. त्यामध्ये समारोपण कोणता? हे सूत्र संज्ञित आहे, तिथे 'चेतना करतो' हे उत्तर म्हणून निर्देशित केले पाहिजे. त्याच्या दृष्टीने विज्ञान-प्रत्ययामुळे नामरूप आणि जरामरणापर्यंतची उत्पत्ती होते, हा समारोपण आहे. हे आलंबन विज्ञानाच्या स्थितीसाठी होत नाही; विज्ञान-निरोधाने नामरूप-निरोध होतो, आणि नामरूप-निरोधाने जरामरण-निरोधापर्यंत निरोध होतो. 110. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ? Ayaṃ loko santāpajāto yāva ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu. Saṃkilesabhāgiyaṃ upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, yā tā pana taṇhā pahīyanti, bhavaṃ nābhinandatīti nibbedhassa nibbutassa bhikkhuno anupādāya punabbhavo na hoti. Upaccagā sabbabhavāni tādīti asekkhabhāgiyaṃ. ११०. तेथे संकिलेसभागिय (संक्लेशभागीय), निब्बेधभागिय (निर्वेधभागीय) आणि असेक्खभागिय (अशैक्ष्यभागीय) सुत्त कोणते आहे? 'हा लोक संतापाने युक्त आहे, ज्या काही श्रमण किंवा ब्राह्मणांनी भवाच्या माध्यमातून भवापासून मुक्ती सांगितली आहे.' हे संकिलेसभागिय आहे. 'कारण उपधीवर अवलंबून हे दुःख निर्माण होते, परंतु ज्या तृष्णा नष्ट केल्या जातात, तो भवाचे अभिनंदन करत नाही,' म्हणून निब्बेध आणि निब्बुता भिक्खूचा उपादानरहित पुनर्जन्म होत नाही. 'अशा पुरुषाने सर्व भवांचे उल्लंघन केले आहे,' हे असेक्खभागिय आहे. Tattha santāpajātoti rāgajo santāpo dosajo mohajoti. Tesaṃ sattānaṃ ṭhānaṃ dasseti. Loko santāpajātoti phasso tividho sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyo. Tattha sukhavedanīyo phasso rāgasantāpo, dukkhavedanīyo dosasantāpo, adukkhamasukhavedanīyo mohasantāpo. Yathā ca bhagavā āha paṭhamakassa valāhakassa gomagge yehi gahapatiputta rāgajehi dosajehi mohajehi santāpehi dukkhaṃ supati, te mama santāpā na santi. तेथे 'संतापजातो' म्हणजे रागापासून उत्पन्न झालेला संताप, द्वेषापासून उत्पन्न झालेला संताप आणि मोहापासून उत्पन्न झालेला संताप होय. हे त्या प्राण्यांची स्थिती दर्शवते. 'लोको संतापजातो' म्हणजे फस्स (स्पर्श) तीन प्रकारचा आहे: सुखवेदनीय, दुःखवेदनीय आणि अदुःखमसुखवेदनीय. तेथे सुखवेदनीय फस्स हा रागसंताप आहे, दुःखवेदनीय फस्स हा दोससंताप (द्वेषसंताप) आहे, आणि अदुःखमसुखवेदनीय फस्स हा मोहसंताप आहे. जसे की भगवंतांनी पहिल्या वलाहक सुत्तात गृहपतीच्या पुत्राला मार्गामध्ये विचारले होते: 'हे गृहपतीपुत्र! ज्या रागजन्य, द्वेषजन्य आणि मोहजन्य संतापांमुळे दुःख होते, ते संताप माझ्यात अस्तित्वात नाहीत.' Rogaṃ [Pg.315] vadati attatoti tehi santāpehi santāpito tividhaṃ vipallāsaṃ paṭilabhati saññāvipallāsaṃ cittavipallāsaṃ diṭṭhivipallāsaṃ. Tattha asubhe subhanti saññāvipallāso. Dukkhe sukhanti cittavipallāso. Anicce niccanti anattani attāti diṭṭhivipallāso. 'रोगाला आत्मा मानणे' म्हणजे त्या संतापांनी संतप्त झालेला मनुष्य तीन प्रकारचा विपल्लास प्राप्त करतो: सञ्ञाविपल्लास, चित्तविपल्लास आणि दिट्ठिविपल्लास. तेथे असुभाला सुभ मानणे हा सञ्ञाविपल्लास आहे. दुःखाला सुख मानणे हा चित्तविपल्लास आहे. अनित्याला नित्य मानणे आणि अनात्म्याला आत्मा मानणे हा दिट्ठिविपल्लास आहे. Yathā cittassa vipallāso saññādiṭṭhite tividhā vitakkā – cittavitakko vipallāso saññāvitakko vipallāso diṭṭhivitakko vipallāsopi. Tattha avijjā vipallāso gocarā gatipateyyabhūmi, yathā hi taṃ sañjānāti yathā vijānāti yathā sañjānāti ca vijānāti ca. Yathā khanti ceteti ime cattāro vipallāsā sattā yehi catubbidhaṃ attabhāvavatthuṃ rogabhūtaṃ gaṇḍabhūtaṃ ‘‘attā’’ti vadanti. Rogaṃ vadati attatoti ayaṃ āvaṭṭo. Yena yena hi maññati tato taṃ hoti aññathāti subhanti maññati na tathā hoti. Evaṃ sukhanti niccaṃ attāti so aññathā bhavameva santaṃ anāgataṃ bhavaṃ patthayati, tena vuccati ‘‘bhavarāgo’’ti. Bhavamevābhinandati, yaṃ abhinandati, taṃ dukkhanti pañcakkhandhe niddisiyati. Yañca tappaccayā sokaparidevadukkhaṃ tassa hi bhāvessati. Ettāvatā saṃkileso hoti. Pahānatthaṃ kho pana brahmacariyaṃ vussati. Tiṇṇaṃ santāpānaṃ chandarāgavinayo hoti. जसा चित्ताचा विपल्लास असतो, तसेच संज्ञा आणि दृष्टीच्या बाबतीत तीन प्रकारचे वितक्क असतात - चित्तवितक्क विपल्लास, सञ्ञावितक्क विपल्लास आणि दिट्ठिवितक्क विपल्लास. तेथे अविज्जा विपल्लास हा गोचर आणि गतीचा आधार आहे, कारण तो जसे ओळखतो, जसे जाणतो, आणि जसे ओळखतो व जाणतो. जशी क्षंती आणि चेतना असते, या चार विपल्लासांमुळे प्राणी चार प्रकारच्या आत्मभाव-वस्तूला, जी रोगरूप आणि गंड (गळू) रूप आहे, 'आत्मा' म्हणतात. रोगाला आत्मा म्हणणे हा 'आवट्त' हार आहे. कारण ज्या ज्या प्रकारे तो विचार करतो, त्यापेक्षा ते वेगळे होते. तो 'शुभ' मानतो, पण ते तसे नसते. अशा प्रकारे 'सुख', 'नित्य' आणि 'आत्मा' मानून तो विपरीतपणे वर्तमान भवाचा किंवा अनागत भवाचाच अभिलाष करतो, म्हणून त्याला 'भवराग' म्हटले जाते. तो भवाचेच अभिनंदन करतो; ज्याचे तो अभिनंदन करतो, ते दुःख आहे, असे पंचक्खंधांच्या संदर्भात निर्देशिले जाते. आणि त्याच्या प्रत्ययाने जे शोक, परिदेव आणि दुःख निर्माण होते, ते त्याच्यासाठी वाढेल. एवढ्याने संकिलेस होतो. परंतु प्रहाणासाठी ब्रह्मचर्य आचरले जाते. तीन संतापांच्या छंदरागाचा विनय होतो. Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ bhavatīti ye bhavamevābhinandanti yassa bhāvessati, taṃ dukkhaṃ tassa dukkhassa pahānamāha. Sabbaso upādānañca yaṃ natthi dukkhassa sambhavoti cattāro vipallāsā yathā niddiṭṭhaupādānamāha. Tassa paṭhamo vipallāso kāmupādānaṃ, dutiyaṃ diṭṭhupādānaṃ, tatiyaṃ sīlabbatupādānaṃ, catutthaṃ attavādupādānaṃ, tesaṃ yo khayo natthi dukkhassa sambhavo upadhi nidānaṃ dukkhanirodhamāha. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato vibhavataṇhā na hoti. Vibhavaṃ nābhinandatīti dassanabhūmiṃ manteti sabbaso taṇhakkhayaṃ nibbānanti dve vimuttiyo katheti rāgavirāgañca avijjāvirāgañca. Tassa bhikkhunoti anupādisesanibbānadhātuṃ manteti. Ayaṃ suttassa atthaniddeso. 'उपधीवर अवलंबून हे दुःख निर्माण होते' - जे केवळ भवाचेच अभिनंदन करतात, ज्यांच्यासाठी ते वाढेल, त्या दुःखाच्या प्रहाणाविषयी भगवंतांनी सांगितले आहे. 'सर्व प्रकारे उपादान नसणे हा दुःखाचा असंभव आहे' - येथे चार विपल्लासांना निर्दिष्ट उपादान म्हटले आहे. त्यातील पहिला विपल्लास म्हणजे कामुपादान, दुसरा दिट्ठुपादान, तिसरा सीलब्बतुपादान आणि चौथा अत्तवादुपादान होय. त्यांचा जो क्षय आहे, तो दुःखाचा असंभव आहे, कारण उपधी हे त्याचे निदान आहे, असे सांगून दुःख निरोधाविषयी सांगितले आहे. अशा प्रकारे याला यथार्थपणे सम्यक् प्रज्ञेने पाहणाऱ्याला विभवतण्हा होत नाही. 'तो विभवाचे अभिनंदन करत नाही' - हे दस्सनभूमीचे वर्णन करते. सर्व प्रकारे तृष्णेचा क्षय म्हणजे निब्बान होय, असे सांगून दोन विमुक्तींविषयी सांगितले आहे - रागविराग आणि अविज्जाविराग. 'त्या भिक्खूचा' या शब्दाने अनुपदिसेस निब्बानधातूचा निर्देश केला आहे. हा सुत्ताचा अर्थनिर्देश आहे. 111. Tattha katamo vicayo? Yassa yattha pariḷāheti tassa pariḍayhantassa so yathābhūtaṃ natthi nibbindati ca, ayaṃ vicayo ca yutti ca. Padaṭṭhāno [Pg.316] rāgajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Dosajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Mohajo pariḷāho upekkhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. १११. तेथे विचय कोणता आहे? ज्याला ज्या संसारात राग इत्यादींनी संतप्त केले जाते, त्या संतप्त होणाऱ्या व्यक्तीला यथार्थ ज्ञान होत नाही आणि तो कंटाळतही नाही, हा 'विचय' आणि 'युत्ती' हार आहे. पदट्ठान म्हणजे: रागजन्य परिळाह हा सुखिंद्रिय आणि दोमनस्सिंद्रियाचे पदट्ठान आहे. दोसजन्य परिळाह हा सुखिंद्रिय आणि दोमनस्सिंद्रियाचे पदट्ठान आहे. मोहजन्य परिळाह हा उपेक्खिंद्रिय आणि दोमनस्सिंद्रियाचे पदट्ठान आहे. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Phassapareto vedanāpareto saññāparetopi saṅkhāraparetopi yena yena maññati yadi subhanimittena yadi sukhanimittena yadi niccanimittena yadi attanimittena asubhe subhanti maññati, evaṃ sabbaṃ rāgaje pariḷāhe vutte cattāro pariḷāhā vuttā bhavanti. Rāgajo dosajo mohajo diṭṭhijo ca rāgaṃ vadāmīti attato vadati. Sabbāni pannarasa padāni aniccaṃ dukkhanti. तेथे लक्खण हार कोणता आहे? फस्स पीडित, वेदना पीडित, सञ्ञा पीडित किंवा संखाराने पीडित असलेला मनुष्य ज्या ज्या प्रकारे विचार करतो - मग ते शुभनिमित्ताने असो, सुखनिमित्ताने असो, नित्यनिमित्ताने असो किंवा आत्मनिमित्ताने असो - तो असुभाला सुभ मानतो. अशा प्रकारे सर्व रागजन्य परिळाहाविषयी सांगितले असता, चार परिळाह सांगितले जातात. रागजन्य, दोसजन्य, मोहजन्य आणि दिट्ठिजन्य या सर्वांना मी 'राग' म्हणतो, असे आत्म्याच्या संदर्भात सांगितले आहे. ही सर्व पंधरा पदे अनित्य आणि दुःख अशी जाणावीत. Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye pariḷāhena na acchanti te bhavaṃ nābhinandanti. Ye bhavaṃ nābhinandanti, te parinibbāyissanti. Ayaṃ adhippāyo. तेथे चतुब्यूह हार कोणता आहे? या सुत्तात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे परिळाहाने युक्त राहत नाहीत, ते भवाचे अभिनंदन करत नाहीत. जे भवाचे अभिनंदन करत नाहीत, ते परिनिब्बान प्राप्त करतील. हा भगवंतांचा अभिप्राय आहे. Tattha katamo āvaṭṭo? Saṃkilesabhāgiyena dukkhañca samudayañca niddisati. Nibbedhabhāgiyena maggañca nirodhañca. तेथे आवट्ट हार कोणता आहे? संकिलेसभागिय सुत्ताद्वारे दुःख आणि समुदय निर्देशित केले जातात. निब्बेधभागिय सुत्ताद्वारे मग्ग आणि निरोध निर्देशित केले जातात. Tattha katamā vibhatti? Santāpajāto rogajāto rogaṃ vadati attato taṃ na ekaṃsena hoti amanasikārā santāpajāto kho na ca rogaṃ attato vadati. तेथे विभत्ती हार कोणता आहे? संतापजन्य हा रोगजन्य आहे. रोगाला आत्मा म्हणणे हे एकांताने होत नाही. अमनसिकारामुळे संतापजन्य असलेला रोगाला आत्मा म्हणत नाही. Tattha katamo parivattano? Pakkhapaṭipakkhanidassanatthaṃ bhūmi parivattanāya. तेथे परिवत्तन हार कोणता आहे? पक्ष आणि प्रतिपक्ष दर्शवण्यासाठी परिवर्तनाची ही भूमी आहे. Tattha katamo vevacano hāro? Rogañca attato vadati sallaṃ attato vadati. Pannarasa padāni sabbāni vattabbāni. तेथे वेवचन हार कोणता आहे? रोगाला आत्मा म्हणणे, सल्ल याला आत्मा म्हणणे. ही सर्व पंधरा पदे सांगावीत. Tattha katamā paññatti? Santāpajātoti domanassapadaṭṭhānaṃ. Sabbe vacanapaññattiyā paññapeti. Rogaṃ vadati attato vipallāso saṃkilesapaññattiyā paññapeti. Yaṃ nābhinandati, taṃ dukkhanti vipallāsanikkhepapaññattiyā paññattā. Te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā. तेथे पञ्ञत्ती हार कोणती आहे? 'संतापजातो' हे दोमनस्सचे पदट्ठान आहे. सर्व वचनांना वचनपञ्ञत्तीद्वारे प्रज्ञापित केले जाते. रोगाला आत्मा म्हणणे हा विपल्लास आहे, जो संकिलेसपञ्ञत्तीद्वारे प्रज्ञापित केला जातो. 'ज्याचे अभिनंदन केले जात नाही, ते दुःख आहे' हे विपल्लास-निक्खेप-पञ्ञत्तीद्वारे प्रज्ञापित केले आहे. ते अकृतसत्त्व लोक मध्यम वेमत्ततेने प्रज्ञापित केले आहेत. Tattha katamo otaraṇo? Santāpajātoti tīṇi akusalamūlāni, te saṅkhārā saṅkhārakkhandhapariyāpannā, dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Indriyesu itthindriyaṃ purisindriyañca padaṭṭhānaṃ. तेथे ओतरण हार कोणता आहे? 'संतापजातो' म्हणजे तीन अकुशलमुळे होत. ते संखारांमध्ये संखारकंधात समाविष्ट आहेत. धातूंमध्ये ती धम्मधातू आहे, आयतनांमध्ये धम्मायतन आहे. इंद्रियांमध्ये इत्थिंद्रिय आणि पुरिसिंद्रिय हे पदट्ठान आहे. Tattha [Pg.317] katamo sodhano? Suddho suttassa ārambho. तेथे सोधन हार कोणता आहे? सुत्ताचा आरंभ शुद्ध आहे. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Pariḷāhoti ye sattā lokā ekattapaññattiyā paññattā, te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā. तेथे अधिष्ठान हार (अधिट्ठानहार) कोणता? 'परिळाह' (दाह/संताप) म्हणजे जे आसक्त प्राणी एकात्मतेच्या प्रज्ञप्तीने (एकत्व-प्रज्ञप्तीने) प्रज्ञप्त केले आहेत, आणि जे अनासक्त प्राणी मध्यम मार्गाने विविधतेच्या (नानात्वाच्या) स्वरूपात प्रज्ञप्त केले आहेत. Tattha katamo parikkhāro? Santāpajātoti ayoniso manasikāro hetu, vipallāsañca paccayo. Tattha dvīhi dhammehi attā abhiniviṭṭhā cittañca cetasikañca dhamme ubhayāni tassa viparītena parāmasato. Aparo pariyāyo, cetasikehi dhammehi attasaññā anattasaññā samugghāteti. Aparo pariyāyo. Aniccasaññā cetasikesu dhammesu, na tu attasaññā. Idaṃ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā idaṃ dīgharattaṃ abbhuggataṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti. Tattha cetasikā dhammānupassanā esāpi dhammasaññā. Tassa ko hetu, ko paccayo? Ahaṃkāro hetu, mamaṃkāro paccayo. तेथे परिक्खार हार (परिकराचा हार) कोणता? 'संतापजात' म्हणजे अयोनिसो मनसिकार (अयोग्य मनन) हा हेतू आहे आणि विपल्लास (विपर्यास) हा प्रत्यय (कारण) आहे. तेथे चित्त आणि चैतसिक या दोन्ही धर्मांच्या विपरीत परामर्शाने (चुकीच्या आकलनाने) आत्म्याचा अभिनिवेश होतो. दुसरा पर्याय: चैतसिक धर्मांद्वारे आत्मसंज्ञा आणि अनात्मसंज्ञा यांचे उच्चाटन (नष्ट) केले जाते. आणखी एक पर्याय: चैतसिक धर्मांमध्ये अनित्यसंज्ञा नष्ट केली जाते, परंतु आत्मसंज्ञा नाही. यालाच 'चित्त', 'मन' किंवा 'विज्ञान' असे म्हटले जाते, जे दीर्घकाळापासून 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' अशा प्रकारे दृढ झाले आहे. तेथे चैतसिक धर्मांचे अनुपश्यन (धम्मानुपस्सना) ही देखील धर्मसंज्ञा (धम्मसञ्ञा) आहे. त्याचा हेतू काय आणि प्रत्यय काय? अहंकार हा हेतू आहे आणि ममकार हा प्रत्यय आहे. Tattha katamo samāropano? Ayaṃ loko santāpajātoti akusalaṃ manteti viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo yāva jarāmaraṇanti, ayaṃ samāropano. तेथे समारोपन हार कोणता? 'हा लोक संतापयुक्त (तप्त) आहे' असे अकुशल चिंतन करणे, आणि 'विज्ञान हे नामरूपाचे कारण आहे, जे जरा-मरणापर्यंत चालते' असे मानणे, हा समारोपन हार आहे. 112. Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passati akusalamūlānaṃ pahānaṃ. Tattha avijjānirodho avijjānirodhā yāva jarāmaraṇanirodho, ayaṃ samāropano. ११२. अशा प्रकारे, मनुष्य यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने अकुशल मुळांचा प्रहाण (नाश) पाहतो. तेथे अविद्येचा निरोध होतो आणि अविद्येच्या निरोधाने जरा-मरणापर्यंत सर्वांचा निरोध होतो; हा समारोपन हार आहे. Cattāro puggalā – anusotagāmī paṭisotagāmī ṭhitatto, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti. चार प्रकारचे पुद्गल (व्यक्ती) असतात – अनुसोतगामी (प्रवाहाच्या दिशेने जाणारा), पटिसोतगामी (प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणारा), ठितत्त (स्थिरचित्त असलेला), आणि पार गेलेला जो किनाऱ्यावर (थले) उभा आहे असा ब्राह्मण (अर्हत). Tattha yo anusotagāmī ayaṃ kāme sevati. Pāpañca kammaṃ karoti yāva kāme paṭisevati. Idaṃ lobho akusalamūlaṃ, so yeva taṇhā, so tehi kāmehi vuyhati anusotagāmīti vuccati. Yo puggalo tāhi gamito tappaccayā tassa hetu akusalakammaṃ karoti kāyena ca vācāya ca, ayaṃ vuccati pāpakammaṃ karotīti. Tassa tīṇi sotāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso. Imehi tīhi sotehi [Pg.318] tividhadhātuyaṃ uppajjati kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyaṃ arūpadhātuyaṃ. Tena paṭipakkhena yo kāme na paṭisevati. Yo sīlavataṃ na parāmasati. Yo sakkāyadiṭṭhīnaṃ pahānāya kāmesu yathābhūtaṃ ādīnavaṃ passati. Yena ca te dhamme paṭisevati. Yañca tappaccayā tiṭṭhati brāhmaṇoti arahaṃ kira. Tattha arahaṃ tassa pāraṅgato hoti, pāraṅgatassa thale tiṭṭhati sopādisesā nibbānadhātu. Anusotagāminīti dassanappahātabbānaṃ saṃyojanānaṃ appahānamāha. Paṭisotagāminīti phale diṭṭhekaṭṭhānañca kilesānaṃ pahānamāha, ṭhitattena pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānamāha. Tattha anusotagāminā maggarūpimāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena ca maggamitimāha. Pāraṅgatena sāvakā asekkhā ca sammāsambuddhā ca vuttā. Anusotagāminā sakkāyasamudayagāminiṃ paṭipadamāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena sakkāyanirodhagāminiṃ paṭipadamāha. Pāraṅgatena dasa asekkhā arahantā dhammā vuttā. Ayaṃ suttattho. तेथे जो अनुसोतगामी (प्रवाहाच्या दिशेने जाणारा) आहे, तो कामांचे (भोगविलासांचे) सेवन करतो. आणि जोपर्यंत तो कामांचे सेवन करतो, तोपर्यंत तो पापकर्म करतो. हे लोभ नावाचे अकुशल मूळ आहे, तीच तृष्णा आहे. तो त्या कामांमुळे वाहून जातो, म्हणून त्याला 'अनुसोतगामी' म्हटले जाते. जो पुद्गल त्या तृष्णेने वाहून नेला जातो आणि त्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) काया व वाचेने अकुशल कर्म करतो, त्याला 'पापकर्म करणारा' म्हटले जाते. त्याचे तीन प्रवाह (सोत) आहेत: सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि), विचिकित्सा (विचीकिच्छा) आणि शीलव्रतपरामर्श (सीलब्बतपरामासो). या तीन प्रवाहांद्वारे तो तीन धातूंमध्ये उत्पन्न होतो: कामधातू, रूपधातू आणि अरूपधातू. त्याच्या विरुद्ध (प्रतिपक्षाने) जो कामांचे सेवन करत नाही, जो शील आणि व्रतांचा चुकीचा परामर्श करत नाही, जो सत्कायदृष्टीच्या प्रहाणासाठी कामांमधील यथार्थ दोष (आदीनव) पाहतो, आणि ज्या कारणाने तो त्या धर्मांचे सेवन करतो, आणि ज्या प्रत्ययामुळे तो स्थिर राहतो, तो 'ब्राह्मण' म्हणजेच खरोखर 'अर्हत' होय. तेथे अर्हत हा पार गेलेला (पारंगत) असतो. पार गेलेल्यासाठी किनाऱ्यावर (थले) उभे राहणे म्हणजे सोपादिशेष निर्वाणधातू (सोपादिसेस निब्बानधातु) होय. 'अनुसोतगामी' द्वारे दर्शन-प्रहातव्य (दर्शनाने नष्ट होणाऱ्या) संयोजनांचे अप्रहाण (नष्ट न करणे) सांगितले आहे. 'पटिसोतगामी' द्वारे फळ प्राप्त झाल्यावर क्लेशांचे प्रहाण सांगितले आहे. 'ठितत्त' (स्थिरचित्त) द्वारे पाच ओरामभागीय (खालच्या स्तरातील) संयोजनांचे प्रहाण सांगितले आहे. तेथे 'अनुसोतगामी' द्वारे मार्गाचे रूप (अंधपुथुज्जन अवस्था) सांगितले आहे. 'पटिसोतगामी' आणि 'ठितत्त' द्वारे मार्गाची स्थिरता सांगितली आहे. 'पारंगत' द्वारे अशैक्ष (असेक्ख) श्रावक आणि सम्यक संबुद्ध सांगितले आहेत. 'अनुसोतगामी' द्वारे सत्काय-समुदयगामी प्रतिपदेचा (मार्गाचा) निर्देश केला आहे. 'पटिसोतगामी' आणि 'ठितत्त' द्वारे सत्काय-निरोधगामी प्रतिपदेचा निर्देश केला आहे. 'पारंगत' द्वारे दहा अशैक्ष अर्हत धर्म सांगितले आहेत. हा सूत्राचा अर्थ आहे. 113. Tattha katamā desanā? Imasmiṃ hi sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tedhātukalokasamatikkamanañca. ११३. तेथे देसना हार (देशना हार) कोणता? या सूत्रात चार आर्यसत्ये उपदेशिली आहेत, आणि तिन्ही धातूंमधील लोकांचे अतिक्रमण (पार जाणे) देखील उपदेशिले आहे. Tattha katamo vicayo hāro? Yo kāme paṭisevati pāpaṃ kareyyāti yo ca kāme na paṭisevati so pāpakammaṃ na kareyyāti yo ca imehi dvīhi bhūmīhi uttiṇṇo pāraṅgatoti yā vīmaṃsā ayaṃ vicayo. तेथे विचय हार कोणता? 'जो कामांचे सेवन करतो तो पापकर्म करतो', 'जो कामांचे सेवन करत नाही तो पापकर्म करत नाही', आणि 'जो या दोन्ही भूमींमधून पार जाऊन पलीकडच्या किनाऱ्याला पोहोचला आहे' अशी जी मीमांसा (तपासणी) आहे, तो विचय हार आहे. Yuttīti yujjati suttesu, nāyujjatīti yā vīmaṃsāya, ayaṃ yutti. Padaṭṭhānoti anusotagāminā sattannaṃ saṃyojanānaṃ padaṭṭhānaṃ. Akusalassa kiriyā akusalassa mūlānaṃ padaṭṭhānaṃ. Paṭisotagāminā yathābhūtadassanassa padaṭṭhānaṃ. Ṭhitattena asaṃhāriyāya padaṭṭhānaṃ. Pāraṅgatoti kadāci bhūmiyā padaṭṭhānaṃ. 'युक्ती' म्हणजे सूत्रांमध्ये काय जुळते आणि काय जुळत नाही, अशी जी मीमांसा आहे, तो युक्ती हार आहे. 'पदस्थान' (पदट्ठान) म्हणजे: अनुसोतगामी द्वारे सात संयोजनांचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे; अकुशल क्रिया हे अकुशल मुळांचे पदस्थान आहे; पटिसोतगामी द्वारे यथाभूत दर्शनाचे (यथार्थ ज्ञानाचे) पदस्थान आहे; ठितत्त द्वारे असंहार्यतेचे (अविचलतेचे) पदस्थान आहे; आणि 'पारंगत' हे काही भूमींचे पदस्थान आहे. Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Yo anusotaṃ gacchati taṇhāvasena. Sabbesampi kilesānaṃ vasena gacchati. Yo paṭisotaṃ vāyamati. Taṇhāya sabbesampi so kilesānaṃ vāyamati paṭisotaṃ. Yo [Pg.319] attanā ṭhito kāyenapi so ṭhito vācācittenapi so ṭhito. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. तेथे लक्षण हार कोणता? जो तृष्णेच्या प्रभावाने प्रवाहाच्या दिशेने (अनुसोत) जातो, तो सर्व क्लेशांच्या प्रभावाने जातो. जो तृष्णेच्या विरुद्ध प्रवाहाच्या विरुद्ध (पटिसोत) जाण्याचा प्रयत्न करतो, तो सर्व क्लेशांच्या विरुद्ध प्रवाहाच्या विरुद्ध जाण्याचा प्रयत्न करतो. जो स्वतः कायेने स्थिर आहे, तो वाचा आणि चित्ताने देखील स्थिर आहे. हा लक्षण हार आहे. Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye anusotagāminiyā paṭipadāya nābhiramissanti, te paṭisotaṃ vāyamissantīti yāva kadāci bhūmiyaṃ, ayaṃ adhippāyo. Āvaṭṭoti idha sutte cattāri suttāni desitāni. तेथे चतुब्यूह हार कोणता? या सूत्रात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? 'जे अनुसोतगामी प्रतिपदेमध्ये (मार्गात) रममाण होणार नाहीत, ते प्रवाहाच्या विरुद्ध (पटिसोत) जाण्याचा प्रयत्न करतील', काही भूमींपर्यंत प्रयत्न करतील, हा अभिप्राय आहे. 'आवृत्त' (आवट) म्हणजे या सूत्रात चार सूत्रांचा उपदेश केला आहे. Tattha katamo vibhatti hāro? Yo kāme paṭisevati pāpañca kammaṃ karoti. So anusotagāmīti na ekaṃsena sotāpannopi kāme paṭisevati. Taṃ bhāgiyañca pāpakammaṃ karoti. Kiñcāpi sekkhopi kareyya pāpaṃ yathā sutte niddiṭṭho na ca so anusotagāmī, idaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Na ca kāme paṭisevati na ca pāpakammaṃ karoti paṭisotagāmī na ca ekaṃsena sabbe bāhirako kāmesu vītarāgo na ca kāme paṭisevati, tena ca pāpakammaṃ karoti anusotagāmī paṭisotagāmī, ayaṃ vibhatti. तेथे विभक्ती हार कोणता? 'जो कामांचे सेवन करतो आणि पापकर्म करतो, तो अनुसोतगामी आहे' असे एकांताने (निश्चितपणे) म्हणता येत नाही; कारण स्रोतापन्न देखील कामांचे सेवन करतो आणि त्या भागाचे पापकर्म करतो. जरी शैक्ष (सेक्ख) देखील पापकर्म करू शकतो, जसे सूत्रात दाखवले आहे, तरी तो अनुसोतगामी नाही. हे विभज्य-व्याकरणीय (विश्लेषण करून उत्तर देण्याजोगे) आहे. 'जो कामांचे सेवन करत नाही आणि पापकर्म करत नाही, तो पटिसोतगामी आहे', परंतु एकांताने सर्व बाह्य कामांमध्ये वीतराग नसतात आणि कामांचे सेवन करत नाहीत असे नाही. आणि त्यामुळे अनुसोतगामी आणि पटिसोतगामी दोघेही पापकर्म करू शकतात. हा विभक्ती हार आहे. Tattha katamo parivattano hāro? Niddiṭṭho paṭipakkho. Vevacanoti kāmesu vatthukāmāpi kilesakāmāpi rūpasaddagandharasaphassaputtadāradāsakammakaraporisañca pariggahā. तेथे परिवर्तन हार कोणता? जेथे प्रतिपक्षाचा (विरोधी बाजूचा) निर्देश केला जातो. 'वेवचन' (वेवचन हार) म्हणजे: कामांमध्ये वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम देखील आहेत; रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, पुत्र, पत्नी, दास, कामगार आणि पुरुष यांचा परिग्रह (संग्रह) होय. Paññattīti sabbe puthujjanā ekattāya paññattā. Anusotagāmīti kilesasamudācārapaññattiyā paññattā. Ye pana sekkhā puggalā, te nibbānapaññattiyā paññattā. Ye pana anāgāmī, te asaṃhāriya paññattiyā paññattā, ayaṃ paññatti. 'प्रज्ञप्ती' (पञ्ञत्ति) म्हणजे: सर्व पृथग्जन एकात्मतेने प्रज्ञप्त केले आहेत. 'अनुसोतगामी' हे क्लेशांच्या निरंतर प्रवृत्तीच्या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहेत. जे शैक्ष पुद्गल आहेत, ते निर्वाण-प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहेत. जे अनागामी आहेत, ते असंहार्य-प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहेत. हा प्रज्ञप्ती हार आहे. Otaraṇoti yo anusotagāmī, so dukkhaṃ. Ye tassa dhammā, te dukkhassa samudayo. Yaṃ rūpaṃ, ayaṃ rūpakkhandho, evaṃ pañcapi khandhā paṭiccasamuppādo, te kilesā saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammāyatanaṃ dhammadhātu indriyesu ca paññattā. 'ओतरण' (ओतरण हार) म्हणजे: जो अनुसोतगामी आहे, तो दुःख आहे. त्याचे जे धर्म आहेत, ते दुःखाचा समुदय आहेत. जे रूप आहे, तो रूपस्कंध आहे. अशा प्रकारे पाचही स्कंध आणि प्रतीत्यसमुत्पाद आहेत. ते क्लेश संस्कारस्कंधात समाविष्ट आहेत, आणि ते धर्मायतन, धर्मधातू व इंद्रियांमध्ये प्रज्ञप्त केले आहेत. Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ, so ārambho sabbo suddho. शोधन (शुद्धीकरण) म्हणजे ज्या प्रयत्नाने (आरंभाने) हे सुत्त देशित केले गेले आहे, तो सर्व प्रयत्न शुद्ध आहे. Adhiṭṭhānoti [Pg.320] paṭisotagāminā sabbe sotāpannā ekattena vā niddiṭṭhā rāgānusayapaṭisotagāmino sekkhāva maggo ca sekkho ca puggalo ṭhitattoti. अधिट्ठान (अधिष्ठान) म्हणजे: प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणाऱ्या (पटिसोतगामी) साधकाद्वारे सर्व सोतापन्न (स्रोतापन्न) व्यक्ती एकत्वभावाने निर्देशित केल्या जातात. रागानुशय (रागाची सुप्त प्रवृत्ती) असूनही प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणाऱ्या शैक्ष (सेक्ख - शिकणारे) व्यक्तीसाठी मार्ग आणि शैक्ष पुद्गल (व्यक्ती) हे आत्म-स्थित (ठितत्त) असतात. Vītarāgo ekattāya paññatto. Pāraṅgatoti sabbe arahanto sabbe paccekabuddhā sammāsambuddhā ca ekattāya paññattā. वीतराग (अर्हत) हे एकत्वभावाने प्रज्ञप्त (दर्शविले) केले आहेत. 'पारंगत' म्हणजे सर्व अर्हत, सर्व प्रत्येकबुद्ध आणि सम्यक्संबुद्ध हे एकत्वभावाने प्रज्ञप्त केले आहेत. Parikkhāroti anusotagāmino pāpamittapaccayo kāmapariyuṭṭhānaṃ hetu. Paṭisotagāmino dve hetū dve paccayā ca yāva sammādiṭṭhiyā uppādāyadiṭṭhi, tassa paṭiladdhamaggo hetu ārambho paccayo kāyiko cetasikassa koṭṭhāso ca. Samāropanoti vibhatti idaṃ suttaṃ natthi samāropanāya bhūmi. परिक्खार (परिकार) म्हणजे: प्रवाहाच्या दिशेने जाणाऱ्या (अनुसोतगामी - अंध पृथग्जन) व्यक्तीसाठी पापमित्र हा प्रत्यय (कारण) असतो आणि काम-परियुत्थान (कामाची तीव्र इच्छा) हे हेतू (जनक कारण) असते. प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणाऱ्या (पटिसोतगामी) व्यक्तीसाठी दोन हेतू आणि दोन प्रत्यय असतात. सम्यक् दृष्टीच्या उत्पत्तीपर्यंत जी दृष्टी असते, तिच्यासाठी प्राप्त झालेला मार्ग हा हेतू आहे आणि शारीरिक व चैतसिक भागांचा आरंभ (प्रयत्न) हा प्रत्यय आहे. समारोपना म्हणजे या सुत्ताचे विश्लेषण (विभत्ती) होय; समारोपनासाठी येथे कोणतीही भूमी (स्थान) नाही. 114. Pañcānisaṃsā sotānugatānaṃ dhammānaṃ yāva diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ suttaṃ vitthārena kātabbaṃ. Yuñjato ghaṭentassa vāyamato gilāno maraṇakāle devabhūto paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Sotānugatāti saddhammassavanena kataṃ hoti. Na ca adhipaññādhammavipassanāya tassa cittaṃ tasitaṃ hoti, na ca anibbiddhattaṃ, idaṃ ca suttaṃ pañcannaṃ puggalānaṃ desitaṃ, saddhānusārino mudindriyassa tikkhindriyassa ca dhammānusārino tikkhindriyassa mudindriyassa ca. Yo pana mohacarito puggalo na sakkoti yuñjituṃ ghaṭituṃ vāyamituṃ yathābhūtaṃ yathāsamādhikā vimutti taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhuttaṃ phalaṃ dasseti. Sādhu parihāyati paro taṃ duyhati, no tu sukhaavipākinī bhavati. Tassa diṭṭhe yeva ca dhamme upapajjaaparāpariyavedanīyaṃ. Tattha yo puggalo dhammānusārī tassa yadi sotānugatā dhammā honti so yuñjanto pāpuṇāti. Yo dhammānusārī mudindriyo, so gilāno pāpuṇāti. Yo saddhānusārī tikkhindriyo, so maraṇakālasamaye pāpuṇāti. Yo mudindriyo, so devabhūto pāpuṇāti. Yadā devabhūto na pāpuṇāti, na so teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Yo sotānugatesu yuñjati ghaṭeti vāyamati, so pubbāpannena visesaṃ sañjānāti, sañjānanto pāpuṇāti. Sace pana gilānassa manasikāro hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti. Sace panassa maraṇakāle saṃviggo hoti, tattha [Pg.321] yuñjanto pāpuṇāti. Sace pana na katthaci saṃvego hoti, tassa devabhūtassa sukhino dhammabhūtā pādā evaṃ avilapati. So evaṃ jānāti ‘‘ayaṃ so dhammavinayo yattha mayaṃ pubbe manussabhūtā brahmacariyaṃ carimhā’’ti. Atha devabhūto pāpuṇāti. Dibbesu vā pañcasu kāmaguṇesu ajjhosito hoti pamādavihārī, so tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti. ११४. स्रोतानुगत (ऐकलेल्या) धम्मांचे पाच अनिसंस (फायदे) आहेत; दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेल्या धम्मांपर्यंतचे सुत्त विस्ताराने सांगितले पाहिजे. प्रयत्न करणाऱ्या, उद्योग करणाऱ्या आणि वीर्य (परिश्रम) करणाऱ्या आजारी व्यक्तीला, मरणाच्या वेळी किंवा देव बनल्यावर प्रत्येकबोधी प्राप्त होते. 'स्रोतानुगत' म्हणजे सद्धम्म-श्रवणाने जे ग्रहण केले जाते. अधिप्रज्ञा-धम्म-विपश्यनेमुळे त्याचे चित्त भयभीत होत नाही आणि कंटाळतही नाही. हे सुत्त पाच प्रकारच्या पुद्गलांसाठी (व्यक्तींसाठी) देशित केले आहे: मृदू इंद्रिये व तीक्ष्ण इंद्रिये असलेले सद्धानुसारी (श्रद्धानुसारी), आणि तीक्ष्ण इंद्रिये व मृदू इंद्रिये असलेले धम्मानुसारी. परंतु जो मोहचरित (मोहाने ग्रासलेला) पुद्गल आहे, जो प्रयत्न करण्यास, उद्योग करण्यास आणि वीर्य करण्यास असमर्थ आहे, त्याला समाधीतून मिळणारी विमुक्ती त्याच क्षणी, त्याच लयात, त्याच मुहूर्ताला फळ दाखवते. तो चांगल्या प्रकारे घसरतो (पतन पावतो), दुसरा त्याचा नाश करतो, परंतु ते सुखावह विपाक देणारे ठरत नाही. त्याला या जन्मातच (दिट्ठधम्म), किंवा पुढील जन्मात (उपपज्ज) किंवा त्यानंतरच्या जन्मात (अपरापरिय) त्याचे फळ मिळते. तेथे जो पुद्गल धम्मानुसारी आहे, जर त्याचे धम्म स्रोतानुगत असतील, तर तो प्रयत्न करत (मार्ग) प्राप्त करतो. जो मृदू इंद्रिय असलेला धम्मानुसारी आहे, तो आजारी असताना प्राप्त करतो. जो तीक्ष्ण इंद्रिय असलेला सद्धानुसारी आहे, तो मरणसमयी प्राप्त करतो. जो मृदू इंद्रिय असलेला आहे, तो देव बनून प्राप्त करतो. जेव्हा देव बनूनही तो प्राप्त करत नाही, तेव्हा तो त्याच धम्मरागाने आणि धम्मानंदाने प्रत्येकबोधी प्राप्त करतो. जो स्रोतानुगत धम्मांमध्ये प्रयत्न करतो, उद्योग करतो आणि वीर्य करतो, तो पूर्वी प्राप्त केलेल्या विशेषाला जाणतो आणि जाणत असतानाच (ध्येय) प्राप्त करतो. जर आजारी व्यक्तीला मनसिकार (स्मरण) असेल, तर तो तेथे प्रयत्न करत प्राप्त करतो. जर त्याला मरणसमयी संवेग (आध्यात्मिक संवेग) उत्पन्न झाला, तर तो तेथे प्रयत्न करत प्राप्त करतो. जर त्याला कुठेही संवेग उत्पन्न झाला नाही, तर देव बनलेल्या त्या सुखी व्यक्तीला धम्म-पदे प्रकट होतात आणि तो विलाप करत नाही. तो असे जाणतो: 'हा तोच धम्म-विनय आहे, ज्यामध्ये आम्ही पूर्वी मनुष्य असताना ब्रह्मचर्य पाळले होते.' मग तो देव बनून प्राप्त करतो. किंवा जर तो पाच दिव्य कामगुणांमध्ये आसक्त होऊन प्रमादविहारी (असावध) बनला, तरी तो त्या कुशलमुळामुळे प्रत्येकबोधी प्राप्त करतो. Yā paratoghosena vacasā suparicitā, ayaṃ sutamayī paññā. Ye pana dhammā honti manasā anupekkhitā, ayaṃ cintāmayī paññā. Yaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhā, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Yaṃ sotānugatā vacasā paricitā honti, so ca diṭṭhe yeva dhamme parinibbāyī, ayaṃ arahaṃ puggalo. Yo upapajjati devabhūto pāpuṇāti, tattha ca parinibbāyati, ayaṃ anāgāmī. Yo tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ pubbayogasambhārasambhūto puggalo. जी परतोघोषामुळे (इतरांकडून ऐकून) वाणीने चांगल्या प्रकारे परिचित झाली आहे, ती 'श्रुतमयी प्रज्ञा' (सुतमयी पञ्ञा) होय. जे धम्म मनाने अनुपेक्षित (चिंतन केलेले) असतात, ती 'चिंतामयी प्रज्ञा' होय. जे दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदले (अनुभवले) गेले आहेत, ती 'भावनामयी प्रज्ञा' होय. जे धम्म स्रोतानुगत असून वाणीने परिचित असतात, आणि तो याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'अर्हत पुद्गल' (व्यक्ती) होय. जो उत्पन्न होऊन देव बनतो, तेथे (ध्येय) प्राप्त करतो आणि तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'अनागामी' होय. जो त्या कुशलमुळामुळे प्रत्येकबोधी प्राप्त करतो, तो 'पूर्वयोगसंभारसंभूत' (पूर्वीच्या पुण्याचा संचय असलेला) पुद्गल होय. Sotānugatā dhammāti paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ, vacasā paricitāti dutiyaṃ tatiyañca vimuttāyatanaṃ, manasā anupekkhitāti catutthaṃ vimuttāyatanaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ. 'स्रोतानुगत धम्मा' या पदाने पहिले विमुक्तायतन (विमुक्तीचे स्थान) दर्शविले आहे. 'वाणीने परिचित' (वचसा परिचिता) या पदाने दुसरे आणि तिसरे विमुक्तायतन दर्शविले आहे. 'मनाने अनुपेक्षित' (मनसा अनुपेक्खिता) या पदाने चौथे विमुक्तायतन दर्शविले आहे. 'दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले' (दिट्ठिया सुप्पटिविद्धा) या पदाने पाचवे विमुक्तायतन दर्शविले आहे. Sotānugatāya vimuttiyā vacasā yā vācā suppaṭividdhā anupubbadhammassa sotena sutvā sīlakkhandhe paripūreti, manasā anupekkhitā samādhikkhandhaṃ paripūreti, diṭṭhiyā suppaṭividdhā paññākkhandhaṃ paripūreti. स्रोतानुगत विमुक्तीसाठी, जी वाणीद्वारे चांगल्या प्रकारे भेदलेली वाणी आहे, ती अनुक्रमिक धम्माला कानाने ऐकून शीलस्कंध पूर्ण करते; मनाने अनुपेक्षित (चिंतन केलेली) समाधिस्कंध पूर्ण करते; आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेली प्रज्ञास्कंध पूर्ण करते. Sotānugatā dhammā bahussutā hontīti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ saddhāpadānaṃ manasā anupekkhitāti paṭisallānabahulo viharati, vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ dutiyaṃ saddhāpadānaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti anāsavā cetovimuttiyā nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Idaṃ tatiyaṃ saddhāpadānaṃ. 'स्रोतानुगत धम्म बहुश्रुत असतात' हे विस्ताराने सांगितले पाहिजे. हे पहिले श्रद्धा-पद (श्रद्धापद) आहे. 'मनाने अनुपेक्षित' म्हणजे तो एकांतात (प्रतिसंलयनात) अधिक काळ विहरतो; हे विस्ताराने सांगितले पाहिजे. हे दुसरे श्रद्धा-पद आहे. 'दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले' म्हणजे तो जाणतो की: 'अनास्रव चेतोविमुक्तीमुळे या अस्तित्वासाठी (पुनर्जन्मासाठी) आता काही उरलेले नाही.' हे तिसरे श्रद्धा-पद आहे. Sotānugatā dhammāti sekkhaṃ satthā dasseti. Manasā anupekkhitāti arahattaṃ satthā dasseti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ satthā dasseti. 'स्रोतानुगत धम्मा' या पदाने शास्ता (बुद्ध) शैक्षाला (सेक्ख) दर्शवितात. 'मनाने अनुपेक्षित' या पदाने शास्ता अर्हत्त्वाला दर्शवितात. 'दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले' या पदाने शास्ता तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना दर्शवितात. Sotānugatā [Pg.322] dhammāti kāmānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Manasā anupekkhitāti rūpadhātuyā nissaraṇaṃ dasseti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tedhātukānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho. 'स्रोतानुगत धम्मा' या पदाने कामांमधून (कामलोकातून) निस्सरण (मुक्त होणे) दर्शविले आहे. 'मनाने अनुपेक्षित' या पदाने रूपधातू मधून निस्सरण दर्शविले आहे. 'दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले' या पदाने तिन्ही धातूंमधून (तेधातुक - काम, रूप, अरूप) निस्सरण दर्शविले आहे. हा सुत्ताचा अर्थ (सुत्तत्थ) आहे. 115. Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte tayo esanā desitā sotānugatehi dhammehi vacasā paricitehi kāmesanāya samathamaggo. Diṭṭhiyā suppaṭividdhehi brahmacariyesanāya samathamaggo. ११५. तेथे देसनाहार (देशनाहार) कोणता आहे? या सुत्तात तीन प्रकारच्या एषणा (शोध/इच्छा) देशित केल्या आहेत. स्रोतानुगत धम्मांद्वारे आणि वाणीने परिचित असलेल्या धम्मांद्वारे कामैषणा (काम-शोध) साठी शमथ-मार्ग (समथमग्गो) होतो. दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेल्या धम्मांद्वारे ब्रह्मचर्यैषणा (ब्रह्मचर्य-शोध) साठी शमथ-मार्ग होतो. Vicayoti yathā suttaṃ manasikaronto vicinanto sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā ca so manasikarotīti yathā sutadhammā tadā cintāmayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā diṭṭheva dhamme manasikaroti tadā bhāvanāmayipaññaṃ paṭilabhati. Ayaṃ vicayo. विचय (विचयहार) म्हणजे: सुत्तानुसार मनसिकार (चिंतन) करत आणि शोध घेत असताना मनुष्य श्रुतमयी प्रज्ञा प्राप्त करतो. आणि जसा तो ऐकलेल्या धम्मांचा मनसिकार करतो, तेव्हा तो चिंतामयी प्रज्ञा प्राप्त करतो. जसा तो या प्रत्यक्ष जन्मातच (दिट्ठधम्म) मनसिकार करतो, तेव्हा तो भावनामयी प्रज्ञा प्राप्त करतो. हा विचय होय. Sutena sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Cintāya cintāmayipaññaṃ bhāvanāya bhāvanāmayipaññaṃ paṭilabhati. Atthi esā yutti. श्रवणाने (ऐकण्याने) श्रुतमयी प्रज्ञा प्राप्त होते. चिंतनाने चिंतामयी प्रज्ञा आणि भावनेने (विपश्यनेने) भावनामयी प्रज्ञा प्राप्त होते. ही युक्ती (तर्कसंगती) आहे. Padaṭṭhānoti sotānugatā dhammāti dhammassavanassa padaṭṭhānaṃ. Vacasā paricitāti yuñjanāya padaṭṭhānaṃ. Manasā anupekkhitāti dhammānudhammāya vipassanāya padaṭṭhānaṃ. Diṭṭhiyā anupekkhitāti paññāyapi anupekkhitā diṭṭhiyāpi anupekkhitā. पदट्ठान (पदस्थान/निकटचे कारण) म्हणजे: 'स्रोतानुगत धम्मा' हे धम्मश्रवणाचे निकटचे कारण आहे. 'वाणीने परिचित' हे योगाचे (प्रयत्नाचे) निकटचे कारण आहे. 'मनाने अनुपेक्षित' हे धम्मानुधम्म विपश्यनेचे निकटचे कारण आहे. 'दृष्टीने अनुपेक्षित' (किंवा भेदलेले) हे प्रज्ञेने आणि दृष्टीने देखील अनुपेक्षित (अवलोकन केलेले) असण्याचे निकटचे कारण आहे. Catubyūhoti imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye imāhi dvīhi paññāhi samannāgatā tehi…. चतुब्यूह (चतुर्व्यूहहार) म्हणजे: या सुत्तात भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे या दोन प्रज्ञांनी संपन्न आहेत, त्यांच्याद्वारे... Sa nibbutoti maggaphalaṃ anupādisesañca nibbānadhātuṃ manteti, dānena oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ manteti. Sīlena majjhimānaṃ, paññāya sukhumakilesānaṃ manteti, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti katā ca bhūmi. ‘तो शांत झाला’ (स निब्बुतो) याने मार्गफल आणि अनुपधिशेष निर्वाणधातू सूचित होते. दानाने स्थूल क्लेशांचे प्रहाण सूचित होते. शील पाळल्याने मध्यम क्लेशांचे आणि प्रज्ञेने सूक्ष्म क्लेशांचे प्रहाण सूचित होते. ‘राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत झाला’ याने ती भूमी सिद्ध होते। Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati; Kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto; Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti maggaphalamāha. ‘दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही; आणि कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो’ याने मार्ग सांगितला आहे. ‘राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत झाला’ याने मार्गफल सांगितले आहे। Dadato [Pg.323] puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamatoti tīhi padehi lokikaṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lokuttaraṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ. ‘दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे...’ या तीन पदांनी लौकिक कुशलमूळ सांगितले आहे. ‘राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत झाला’ याने लोकोत्तर कुशलमूळ सांगितले आहे। Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti puthujjanabhūmiṃ manteti. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhabhūmiṃ manteti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhabhūmi vuttā. ‘दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही’ याने पृथग्जनभूमी सूचित होते. ‘कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो’ याने शैक्षभूमी सूचित होते. ‘राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत झाला’ याने अशैक्षभूमी सांगितली आहे। Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti magganiyā paṭipadā vuttā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhavimutti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhavimutti. ‘दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही’ याने मार्गाकडे नेणारी प्रतिपदा (आचरण) सांगितली आहे. ‘कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो’ याने शैक्षविमुक्ती सांगितली आहे. ‘राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत झाला’ याने अशैक्षविमुक्ती सांगितली आहे। Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti dānakathaṃ sīlakathaṃ maggakathaṃ lokikānaṃ dhammānaṃ desanamāha. Kusalo ca jahāti pāpakanti loke ādīnavānupassanā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti sāmukkaṃsikāya dhammadesanāyapi paṭividdhā. ‘दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही’ याने दानकथा, शीलकथा, मार्गकथा आणि लौकिक धर्मांची देशना सांगितली आहे. ‘कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो’ याने जगातील आदीनवानुपश्यना (दोषांचे दर्शन) सांगितली आहे. ‘राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत झाला’ याने भगवंतांच्या स्वतःच्या विशिष्ट धर्मदेशनेचे आकलन (प्रतिवेध) सांगितले आहे। Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti pāṇānaṃ abhayadānena pāṇātipātā veramaṇisattānaṃ abhayaṃ deti. Evaṃ sabbāni sikkhāpadāni kātabbāni. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīle patiṭṭhāya cittaṃ saṃyameti, tassa saṃyamato pāripūriṃ gacchati. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve vimuttiyo. Ayaṃ suttaniddeso. ‘दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते’ याने प्राण्यांना अभयदान देऊन, प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरत राहणाऱ्या प्राण्यांना अभय दिले जाते. अशा प्रकारे सर्व शिक्षापदांचे पालन केले पाहिजे. ‘संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही’ याने शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन चित्ताचा संयम केला जातो; त्या संयम राखणाऱ्याची परिपूर्ती होते. ‘राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत झाला’ याने दोन विमुक्ती (चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती) सांगितल्या आहेत. हा ‘सुत्तनिर्देश’ होय। 116. Tattha katamā desanā? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Dve sugatiyo devā ca manussā ca, dibbā ca pañcakāmaguṇā, mānussakā ca. Dvīhi padehi niddeso. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati, kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve nibbānadhātuyo desitā sopādisesā ca anupādisesā ca. Ayaṃ desanā. ११६. त्यात ‘देशना’ कोणती? या सुत्तात काय उपदेशिले आहे? देव आणि मनुष्य या दोन सुगती, तसेच दिव्य आणि मानुषी असे पाच कामगुण उपदेशिले आहेत. दोन पदांनी हा निर्देश केला आहे. ‘दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही, आणि कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो’ याने मार्ग सांगितला आहे. ‘राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत झाला’ याने सोपाधिशेष आणि अनुपधिशेष अशा दोन निर्वाणधातू उपदेशिल्या आहेत. हा ‘देशना हार’ होय। Vicayoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti iminā paṭhamena padena dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Tenassa ānantariyānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Dutiyena padena… yanti, niyyānikaṃ sāsananti, ayaṃ adhippāyo. Assavanena ca amanasikārena ca appaṭivedhena ca sakkāyasamudayagāminī paṭipadā vuttā. Savanena [Pg.324] ca manasikārena ca paṭivedhena ca sakkāyanirodhagāminī paṭipadā vuttā. Ayaṃ āvaṭṭo. ‘विचय’ म्हणजे ‘दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते’ या पहिल्या पदाने दानमय पुण्यक्रियावस्तू सांगितली आहे. त्यामुळे त्याला अनंतर (लगेचच) कुशल धर्म प्राप्त होतात. दुसऱ्या पदाने... ते जातात, हे शासन मोक्षाकडे नेणारे आहे, हा अभिप्राय आहे. धर्म न ऐकल्याने, मनसिकार न केल्याने आणि प्रतिवेध (आकलन) न केल्याने सत्काय-समुदयाकडे नेणारी प्रतिपदा सांगितली आहे. धर्म ऐकल्याने, मनसिकार केल्याने आणि प्रतिवेध केल्याने सत्काय-निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा सांगितली आहे. हा ‘आवर्त हार’ होय। Vibhattīti ekaṃsabyākaraṇīyo. Natthi tattha vibhattiyā bhūmi. Parivattanāti ye pañcānisaṃsā, te pañcādinā paṭipakkhena teneva diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, taṃ upapajjamānā aparo pariyāyo. ‘विभक्ती’ म्हणजे एकांशव्याकरणीय (निश्चित उत्तर देण्यायोग्य). तिथे विभक्तीला (विभाजनाला) वाव नाही. ‘परिवर्तना’ म्हणजे जे पाच आनिशंस (फायदे) आहेत, ते पाच इत्यादी विरोधी पक्षांद्वारे याच प्रत्यक्ष जीवनात प्राप्त होतात; ते उत्पन्न झाल्यावर प्राप्त होणे हा दुसरा पर्याय आहे। Vevacananti sotānugatā dhammāti yaṃ suttaṃ diṭṭhampi paññindriyaṃ viññattampi diṭṭhiyā suppaṭividdhampi vibhāvitampi. ‘वेवचन’ (समानार्थी शब्द) म्हणजे ‘स्रोतानुगत धर्म’ होय, जे सुत्त पाहिले गेले आहे, प्रज्ञेंद्रियात विज्ञापित झाले आहे, प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध केले गेले आहे आणि स्पष्ट झाले आहे। Paññattīti sotānugatādhammāti desanā avijjāpaññattiyā paññattaṃ. Manasikāro pāmojjapaññattiyā paññatto, diṭṭhadhammāpi ānisaṃsapaññattiyā paññattā. ‘प्रज्ञप्ती’ म्हणजे ‘स्रोतानुगत धर्म’ ही देशना अविद्या-प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त (स्पष्ट) केली आहे. मनसिकार हा प्रामोद्य-प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केला आहे, आणि प्रत्यक्ष पाहिलेले धर्म देखील आनिशंस-प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केले आहेत। Otaraṇoti tisso paññā vacasā paricitesu sutamayīpaññā manasā anupekkhitesu cintāmayīpaññā diṭṭhiyā suppaṭividdhāsu bhāvanāmayīpaññā. Imāni ariyasaccāni indriyāni vijjuppādā avijjānirodho paṭiccasamuppādo indriyesu tīṇi indriyāni, āyatanesu dhammāyatanapariyāpannā dhātūsu dhammadhātupariyāpannāti. Sodhanoti yo ārambho suttassa paveso niyutto. ‘अवतरण’ म्हणजे तीन प्रकारच्या प्रज्ञा आहेत: वाणीने अभ्यासलेल्या विषयांमध्ये ‘श्रुतमयी प्रज्ञा’, मनाने चिंतन केलेल्या विषयांमध्ये ‘चिंतामयी प्रज्ञा’ आणि प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध केलेल्या विषयांमध्ये ‘भावनामयी प्रज्ञा’. ही आर्यसत्ये, इंद्रिये, विद्येचा उत्पाद, अविद्येचा निरोध, प्रतीत्यसमुत्पाद, इंद्रियांमध्ये तीन इंद्रिये, आयतनांमध्ये धर्मायतन-अंतर्गत आणि धातूंमध्ये धर्मधातू-अंतर्गत आहेत. ‘शोधन’ म्हणजे सुत्ताचा जो आरंभ आणि प्रवेश योग्य प्रकारे जोडला गेला आहे. Adhiṭṭhānoti pañcānisaṃsāti vemattatāya paññattā ānisaṃsā sotā anugatāti vemattatāya ariyavohāro paññatto, dhamme ca savananti ekattatāya paññattaṃ. ‘अधिष्ठान’ म्हणजे पाच आनिशंस हे भिन्नतेने (वेमत्तता) प्रज्ञप्त केले आहेत. ‘स्रोतानुगत आनिशंस’ हे भिन्नतेने आर्य-व्यवहार म्हणून प्रज्ञप्त केले आहेत, आणि ‘धर्माचे श्रवण’ हे एकतेने (समानतेने) प्रज्ञप्त केले आहे। Parikkhāroti dhammassavanassa payirupāsanā paccayo, saddhā hetu. Manasā anupekkhitāti atthappaṭisaṃveditā paccayo, dhammappaṭisaṃveditā hetu, diṭṭhiyā suppaṭividdhāti saddhammassavanañca manasikāro ca paccayo, sutamayī cintāmayī paññā hetu. Samāropanoti vibhattaṃ suttaṃ aparo pariyāyo nibbatti bale natthi. Tattha samāropanāya bhūmi. ‘परिकार’ म्हणजे धर्मश्रवणासाठी (सज्जनांची) उपासना हा प्रत्यय (कारण) आहे आणि श्रद्धा हा हेतू आहे. ‘मनाने चिंतन करणे’ यासाठी अर्थ-प्रतिसंवेदिता हा प्रत्यय आहे आणि धर्म-प्रतिसंवेदिता हा हेतू आहे. ‘प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध करणे’ यासाठी सद्धर्मश्रवण आणि मनसिकार हे प्रत्यय आहेत, तर श्रुतमयी व चिंतामयी प्रज्ञा हा हेतू आहे. ‘समारोपण’ म्हणजे विभाजित केलेले सुत्त हा दुसरा पर्याय आहे, जो उत्पत्तीच्या सामर्थ्यात नाही. तिथे समारोपणाला वाव नाही। 117. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ? Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā. Dadatoti dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīlamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca pahānamāha. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa [Pg.325] ca chandarāgavinayamāhāti. Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā alobho kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adoso kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti averā asapattā abyāpādatāya sadā. Kusalo ca jahāti pāpakanti ñāṇuppādā aññāṇanirodho. Catutthapadena rāgadosamohakkhayena rāgavirāgā cetovimuttimohakkhayena avijjāvirāgā paññāvimutti, ayaṃ vicayo. ११७. त्यामध्ये वासनाभागीय आणि निर्वेधभागीय सुत्त कोणते? 'देणाऱ्याचे पुण्य वाढते' ही गाथा होय. 'देणाऱ्याचे' (ददतो) याने दानमय पुण्यक्रियावस्तू सांगितली आहे. 'संयम राखणाऱ्याचे वैर साठत नाही' याने शीलमय पुण्यक्रियावस्तू सांगितली आहे. 'कुशल पापाचा त्याग करतो' याने लोभ, मोह आणि व्यापादाचा प्रहाण (त्याग) सांगितला आहे. 'राग, द्वेष आणि मोहाच्या क्षयाने तो निवृत्त होतो' याने लोभ, मोह आणि व्यापादाच्या छंदरागाचे नियंत्रण (विनय) सांगितले आहे. 'देणाऱ्याचे पुण्य वाढते' या गाथेनुसार अलोभ हे कुशलमूळ होते. 'संयम राखणाऱ्याचे वैर साठत नाही' यानुसार अद्वेष हे कुशलमूळ होते. 'संयम राखणाऱ्याचे वैर साठत नाही' म्हणजे अव्यापादतेमुळे नेहमी वैररहित व शत्रूरहित असणे होय. 'कुशल पापाचा त्याग करतो' म्हणजे ज्ञानाच्या उत्पत्तीने अज्ञानाचा निरोध होणे होय. चौथ्या पदाने, 'राग, द्वेष आणि मोहाच्या क्षयाने' - रागाच्या विरागामुळे चेतोविमुक्ती आणि मोहाच्या क्षयाने (अविद्येच्या विरागामुळे) प्रज्ञाविमुक्ती होते; हा 'विचय' (विचयहार) होय. Yuttīti dāne ṭhito ubhayaṃ hi paripūreti. Macchariyañca pajahati. Puññañca pavaḍḍhati. Atthi esā yutti. युक्ती (युक्तिहार) म्हणजे: दानात स्थित असलेला मनुष्य दोन्ही गोष्टी पूर्ण करतो; तो मत्सराचा त्याग करतो आणि त्याचे पुण्य वाढते. ही 'युक्ती' आहे. Padaṭṭhānanti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti paññādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti saccādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti upasamādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Ayaṃ padaṭṭhāno. पदस्थान (पदट्ठानहार) म्हणजे: 'देणाऱ्याचे पुण्य वाढते' हे त्याग-अधिष्ठानाचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे. 'संयम राखणाऱ्याचे वैर साठत नाही' हे प्रज्ञा-अधिष्ठानाचे पदस्थान आहे. 'कुशल पापाचा त्याग करतो' हे सत्य-अधिष्ठानाचे पदस्थान आहे. 'राग, द्वेष आणि मोहाच्या क्षयाने तो निवृत्त होतो' हे उपशम-अधिष्ठानाचे पदस्थान आहे. हा 'पदस्थान' (पदट्ठानहार) होय. Tattha katamo lakkhaṇo? Dadato puññaṃ pavaḍḍhati saṃyamato veraṃ na cīyati. Dadatopi veraṃ na kariyāti kusalo ca jahāti pāpakaṃ rāgadosamohakkhayā sa nibbuto rūpakkhayāpi vedanakkhayāpi, yena rūpena diṭṭhaṃ, tena tathāgato paññapento paññapeyya rūpassa khayā virāganirodhāti evaṃ pañcakkhandhā. त्यामध्ये लक्षण हार कोणता आहे? 'दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर साठत नाही.' दान देणाऱ्याने देखील वैर करू नये. तसेच कुशल (धर्म) पापाचा (अकुशलाचा) त्याग करतो. राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत (परिनिर्वृत) होतो; रूपाच्या क्षयामुळे आणि वेदनेच्या क्षयामुळे देखील तो शांत होतो. ज्या रूपाने (ते) पाहिले गेले आहे, त्या रूपाने प्रज्ञापित करताना तथागत प्रज्ञापित करतील. रूपाच्या क्षयामुळे, विरागामुळे आणि निरोधाने; अशा प्रकारे पाचही स्कंध (निरुद्ध होतात). Catubyūho idha bhagavato ko adhippāyo? Ye mahābhogānaṃ patthayissanti? Te dānaṃ dassanti parissayapahānāya, ye averābhichandakā, te pañca verāni pajahissanti, ye kusalābhichandakā, te aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessanti aṭṭhannaṃ micchattānaṃ pahānāya. Ye nibbāyitukāmā, te rāgadosamohaṃ pajahissantīti ayaṃ bhagavato adhippāyo. चतुब्यूह हार: येथे भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे महाभोगांची (मोठ्या संपत्तीची) इच्छा करतील, ते संकटांच्या प्रहाणासाठी दान देतील. ज्यांना वैररहित होण्याची तीव्र इच्छा आहे, ते पाच वैरांचा त्याग करतील. ज्यांना कुशलाची तीव्र इच्छा आहे, ते आठ मिथ्यात्वांच्या प्रहाणासाठी अष्टांगिक मार्गाची भावना करतील. ज्यांना निर्वाण प्राप्त करण्याची इच्छा आहे, ते राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग करतील; हा भगवंतांचा अभिप्राय आहे. Āvaṭṭoti yañca adadato macchariyaṃ yañca asaṃyamato veraṃ yañca akusalassa pāpassa appahānaṃ, ayaṃ dukkhaniddeso na samudayo. Alobhena ca adosena ca amohena ca kusalena imāni tīṇi kusalamūlāni. Tesaṃ paccayo aṭṭha sammattāni, ayaṃ maggo. Tesaṃ rāgadosamohānaṃ khayā, ayaṃ nirodho. आवट्ट हार: दान न देणाऱ्याचा जो मत्सर (कंजूषपणा) आहे, संयम न राखणाऱ्याचे जे वैर आहे आणि अकुशल पापाचा जो त्याग न करणे आहे; हा दुःखाचा निर्देश आहे, समुदयाचा नाही. अलोभ, अद्वेष आणि अमोहाने युक्त असलेले हे तीन कुशलमुळे आहेत. आठ सम्यक्त्व हे त्यांचे प्रत्यय (कारण) आहेत, हा मार्ग आहे. त्या राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय होणे, हा निरोध आहे. Vibhattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti na ekaṃsena yo rājadaṇḍabhayena deti, yo ca akappiyassa paribhogena sīlavantesu deti, na tassa puññaṃ [Pg.326] pavaḍḍhatīti so cetaṃ dānaṃ akusalena deti, daṇḍadānaṃ satthadānaṃ apuññamayaṃ pavaḍḍhati, na puññaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti na ekaṃsena kiṃ kāraṇaṃ yañca yo padaṃ diṭṭhadhammikaṃ passati yadi mama rājāno gahetvā hatthaṃ vā chindeyya…pe… na tena saṃyamena veraṃ na karoti. Yo tu evaṃ samādiyati pāṇātipātassa pāpako vipākoti, diṭṭhe yeva dhamme abhisamparāye ca evaṃ sabbassa akusalassa hetuto ārati. Iminā saṃyamena veraṃ na cīyati. विभत्ती हार: 'दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते' हे एकांताने (निश्चितपणे) खरे नाही. जो राजाच्या दंडाच्या भयाने दान देतो, आणि जो अकल्पनीय (अयोग्य) वस्तूंच्या उपभोगाने शीलवानांना दान देतो, त्याचे पुण्य वाढत नाही; कारण तो ते दान अकुशल चित्ताने देतो. दंडाचे दान, शस्त्राचे दान हे अपुण्यमय (पाप) वाढवते, पुण्य नाही. 'संयम राखणाऱ्याचे वैर साठत नाही' हे देखील एकांताने खरे नाही. कारण काय? जो या प्रत्यक्ष जीवनात (दृष्टधर्मात) हे पाहतो की, 'जर राजांनी मला पकडून माझा हात कापला... इत्यादी', त्या संयमाने तो वैर करत नाही असे नाही. परंतु जो 'प्राणातिपाताचा (जीवहत्येचा) परिणाम या जन्मात आणि परलोकात देखील वाईट असतो' असे समजून समादान करतो, आणि अशा प्रकारे सर्व अकुशलाच्या कारणांपासून दूर राहतो; या संयमाने वैर साठत नाही. Parivattanāti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti adadato puññaṃ na pavaḍḍhati. Yaṃ dānamayaṃ, taṃ saṃyamato veraṃ na cīyati, asaṃyamato veraṃ karīyati. Kusalo ca jahāti pāpakaṃ akusalo na jahāti. Rāgadosamohakkhayā sanibbutoti dūtaṃ pesetvā paṇītaṃ pesetvāpi na pakkosāmi, so sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto amhehi ca santhāgārasālā kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpemāti cintetvā upasaṅkamiṃsu. Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira santhāgāre cittakammaṃ niṭṭhāpetvā aṭṭakā muttamattā honti. Buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vāti tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭijaggitukāmā yena santhāgāraṃ, tenupasaṅkamiṃsu. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti evaṃ yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti. Ettha pana te mallarājāno santhāgāraṃ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā suvaṇṇaghaṭikadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā khīrapake dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mākari, ajja ekarattiṃ satthā antogāmeva vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍakadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu. Bhagavantaṃ yeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā, tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati. Samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo puratthimakāyato [Pg.327] suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇarasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇabuddharasmiyo vijjotamānā vitaṇḍamānā vidhāvanti, sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā vviya verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakiṃsukārakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakasantaṃ asītianubyañjanabyāmappabhā dvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ vikasitamiva padumavanaṃ sabbaphāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ nibbuto asekkhassa natthi nibbuti. परिवर्तना हार: 'दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते' या वाक्यात, दान न देणाऱ्याचे पुण्य वाढत नाही. जे दानमय (पुण्य) आहे, ते संयम राखणाऱ्याचे वैर साठू देत नाही, तर असंयम राखणाऱ्याचे वैर निर्माण करते. कुशल पापाचा त्याग करतो, अकुशल त्याग करत नाही. 'राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत होतो' या संदर्भात, 'मी दूत पाठवून किंवा उत्तम वस्तू पाठवूनही त्यांना बोलावणार नाही, ते स्वतःच महाभिक्षुसंघाच्या परिवारासह आमच्या निवासस्थानी आले आहेत आणि आम्ही संथागार शाळा (सभागृह) तयार केली आहे; येथे आम्ही दशबलांना (बुद्धांना) आणून मंगल पाठ म्हणवून घेऊ' असा विचार करून ते जवळ गेले. 'जेथे संथागार होते, तेथे ते गेले' कारण त्या दिवशी संथागारातील चित्रकाम पूर्ण करून ते मंचावरून नुकतेच उतरले होते. 'बुद्ध हे अरण्यात राहण्याची इच्छा असणारे, अरण्यात रमणारे असतात; ते गावात राहतील की नाही (नक्की नाही)' म्हणून भगवंतांचे मन जाणूनच आम्ही त्यांची सेवा करू असा विचार करून ते भगवंताकडे गेले. आता मात्र भगवंतांची संमती मिळवून, सेवा करण्याच्या इच्छेने जेथे संथागार होते, तेथे ते गेले. 'सर्वसंथरी' म्हणजे जसे सर्व काही अंथरलेले (सजविलेले) असते, तसे जेथे भगवान होते, तेथे ते गेले. येथे त्या मल्ल राजांनी संथागार स्वच्छ करून, नगराचे रस्ते झाडून, ध्वज उभारून, सोन्याचे कलश व केळीचे खांब लावून, संपूर्ण नगर दिव्यांच्या माळांनी आकाशातील ताऱ्यांप्रमाणे प्रकाशित केले आणि 'स्तनपान करणाऱ्या बालकांना दूध पाजा, लहान मुलांना लवकर जेवण देऊन झोपवा, मोठा आवाज करू नका; आज एका रात्रीसाठी शास्ता (बुद्ध) गावातच राहतील, बुद्ध हे शांतताप्रिय असतात' अशी दवंडी पिटवून, स्वतः मशाली हातात घेऊन जेथे भगवान होते, तेथे ते गेले. 'भगवंतांनाच पुढे करून' म्हणजे भगवंतांना पुढे ठेवून; तेथे भगवान भिक्षूंच्या आणि उपासकांच्या मध्ये बसलेले अत्यंत शोभून दिसत होते. ते सर्व बाजूंनी प्रसन्न करणारे, सुवर्णवर्णी, अत्यंत रूपवान आणि दर्शनीय होते. त्यांच्या शरीराच्या पूर्वभागातून सुवर्णवर्णी रश्मी निघून आकाशात ऐंशी हातांच्या अंतरापर्यंत पसरत होत्या. शरीराच्या मागील भागातून, उजव्या हातातून, डाव्या हातातून सुवर्णवर्णी आणि पायांच्या तळव्यांतून प्रवाळवर्णी रश्मी निघून घन पृथ्वीमध्ये ऐंशी हातांच्या अंतरापर्यंत पसरत होत्या. अशा प्रकारे चहूबाजूंनी ऐंशी हातांच्या अंतरापर्यंत बुद्धांचे षड्वर्णी किरण तळपत, थरथरत आणि धावत होते. सर्व दिशा जणू सुवर्ण चाफ्याच्या फुलांनी विखुरल्यासारख्या, सोन्याच्या कलशातून निघणाऱ्या सुवर्णरसाच्या धारांनी सिंचित केल्यासारख्या, पसरलेल्या सुवर्णवस्त्राने वेढल्यासारख्या, आणि वेरंभ वाऱ्याने उडविलेल्या पळस, कांचन व कण्हेर फुलांच्या परागकणांनी भरल्यासारख्या शोभत होत्या. ऐंशी अनुव्यंजने आणि व्यामप्रभेने युक्त, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी देदीप्यमान असलेले त्यांचे शरीर ताऱ्यांनी भरलेल्या आकाशमंडळाप्रमाणे, उमललेल्या कमळांच्या वनाप्रमाणे, किंवा शंभर योजने पसरलेल्या आणि पूर्णपणे बहरलेल्या पारिजात वृक्षाप्रमाणे शोभत होते. ते एका ओळीत ठेवलेल्या बत्तीस चंद्रांच्या, बत्तीस सूर्यांच्या, बत्तीस चक्रवर्ती राजांच्या, बत्तीस देवराजांच्या आणि बत्तीस महाब्रह्मांच्या तेजाप्रमाणे देदीप्यमान होते. बत्तीस लक्षणांनी युक्त असलेले ते महापरिनिर्वृत झाले होते. अशैक्षाला (अर्हताला) पुन्हा शांत होणे (पुनर्जन्म) नसते. Vevacananti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, anumodatopi puññaṃ pavaḍḍhati. Cittassa samādahatopi veyyāvaccakiriyāyapi puññaṃ pavaḍḍhatīti. वेवचन (पर्यायवाची) हार: 'दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते', अनुमोदन करणाऱ्याचे देखील पुण्य वाढते. चित्त एकाग्र करणाऱ्याचे आणि वैयावृत्य (सेवाकार्य) करणाऱ्याचे देखील पुण्य वाढते. Paññattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, alobhassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adosassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti amohassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ. पण्णत्ती (प्रज्ञप्ती) हार: 'दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते', हे अलोभाच्या प्रतिनिसर्ग (त्याग) आणि प्रहाणाच्या प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केले आहे. 'संयम राखणाऱ्याचे वैर साठत नाही', हे अद्वेषाच्या प्रतिनिसर्ग आणि प्रहाणाच्या प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केले आहे. 'कुशल पापाचा त्याग करतो', हे अमोहाच्या प्रतिनिसर्ग आणि प्रहाणाच्या प्रज्ञप्तीमध्ये प्रज्ञप्त केले आहे. Otaraṇoti pañcasu indriyesu dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati saṃyamena sīlakkhandho. Otiṇṇo chasu indriyesu saṃvaro, ayaṃ samādhikkhandho, yaṃ kusalo ca jahāti pāpakaṃ, ayaṃ paññākkhandho, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti vimuttikkhandho. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ. ओतरण (अवतरण) हार म्हणजे: पाच इंद्रियांमध्ये दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते; संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही; संयमाने शीलस्कंध जाणावा. पार गेलेल्याचा सहा इंद्रियांमधील संवर हा समाधिस्कंध होय. कुशल धर्माने जे पाप त्यागले जाते, तो प्रज्ञास्कंध होय. राग, द्वेष आणि मोहाच्या क्षयाने जो शांत (निर्वृत) होतो, तो विमुक्तिस्कंध होय. धातूंमध्ये धम्मधातू आणि आयतनांमध्ये मनायतन होय. Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ so ārambho suddho. शोधन हार म्हणजे: ज्या आरंभाने (प्रयत्नाने) हे सुत्त उपदेशिले गेले आहे, तो आरंभ शुद्ध आहे. Adhiṭṭhāno dānanti ekattatāya paññattaṃ. Cāgo pariccāgo dhammadānaṃ āmisadānaṃ, aṭṭha dānāni vitthārena kātabbāni, ayaṃ vemattatā. Na ca dadato [Pg.328] ekattapaññattiyā paññattaṃ. Khantī anavajjanti paññattiyā paññattaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rodhavīriyapaññattiyā paññattā. अधिष्ठान हार म्हणजे: 'दान' हे एकत्वभावाने प्रज्ञप्त केले आहे. त्याग, परित्याग, धम्मदान, आमिषदान, ही आठ दाने विस्ताराने जाणावीत; ही विविधता (वेमत्तता) होय. परंतु दान देणाऱ्याला एकत्वप्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केलेले नाही. क्षमा ही अनवद्य (दोषरहित) प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केली आहे. 'राग, द्वेष आणि मोहाच्या क्षयाने जो शांत होतो' हे वीर्याने क्लेशांचा निरोध करण्याच्या प्रज्ञप्तीने प्रज्ञप्त केले आहे. Parikkhāroti dānassa pāmojjaṃ paccayo, alobho hetu. Saṃyamato yoniso manasikāro hetu, pariccāgo paccayo. Kusalo ca jahāti pāpakanti yathābhūtadassanaṃ paccayo, ñāṇappaṭilābho hetu. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro maggo ca hetu ca paccayo ca. परिकार हार म्हणजे: दानाचा प्रत्यय प्रमोद आहे, अलोभ हा हेतू आहे. संयम राखणाऱ्याचा योनिशो मनसिकार हा हेतू आहे, परित्याग हा प्रत्यय आहे. 'कुशल धर्माने पाप त्यागले जाते' यामध्ये यथाभूतदर्शन हा प्रत्यय आहे, ज्ञानप्राप्ती हा हेतू आहे. 'राग, द्वेष आणि मोहाच्या क्षयाने जो शांत होतो' यामध्ये परतोघोष (दुसऱ्याकडून ऐकलेला उपदेश), अध्यात्मिक योनिशो मनसिकार आणि मार्ग हे हेतू आणि प्रत्यय दोन्ही आहेत. Samāropanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā tassa sīlampi vaḍḍhati. Saṃyamopi vaḍḍhati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti. Aññepi kilesā na cīyanti yepissa tappaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātā, tepissa na uppajjanti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rāgadosassāpi khayā rāgānusayassapi khayā dosassa mohassāpi sa nibbutoti sopādisesā nibbānadhātu anupādisesāpi. Ayaṃ samāropano. समारोपन हार म्हणजे: 'दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते' ही गाथा आहे; त्याचे शीलही वाढते, संयमही वाढतो. 'संयम राखणाऱ्याचे वैर साचत नाही' असे जाणावे. इतर क्लेशही साचत नाहीत; आणि त्या क्लेशांच्या प्रत्ययाने जे आसव व विघात (त्रास) उत्पन्न होऊ शकले असते, तेही त्याला उत्पन्न होत नाहीत. 'राग, द्वेष आणि मोहाच्या क्षयाने जो शांत होतो' म्हणजे राग-द्वेषाच्या क्षयामुळे, रागाच्या अनुशायाच्या क्षयामुळे, तसेच द्वेष आणि मोहाच्या क्षयामुळे तो शांत होतो. ही सोपादिशेष निर्वाणधातू आणि अनुपपादिशेष निर्वाणधातू देखील होते. हा समारोपन हार होय. Therassa mahākaccāyanassa peṭakopadese स्थवीर महाकात्यायनांच्या पेटकोपदेशामध्ये... Hārassa sampātabhūmi samattā. हारांची संपातभूमी समाप्त झाली. 8. Suttavebhaṅgiyaṃ ८. सुत्तविभंग. 118. Pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya ca. Tattha avijjānīvaraṇānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ pubbakoṭi na paññāyati. Tattha ye sattā taṇhāsaṃyojanā, te ajjhosānabahulā mandavipassakā. Ye pana ussannadiṭṭhikā sattā, te vipassanābahulā mandajjhosānā. ११८. अविद्या आणि भवतृष्णेची पूर्व कोटी (सुरुवात) समजत नाही. त्यामध्ये, अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेचे संयोजन असलेल्या प्राण्यांची पूर्व कोटी समजत नाही. त्यामध्ये जे प्राणी तृष्णा-संयोजनयुक्त आहेत, ते अध्यवसानबहुल (विषयांमध्ये अत्यंत आसक्त) आणि मंदविपश्यना असणारे असतात. परंतु जे प्राणी प्रबळ दृष्टी असणारे असतात, ते विपश्यनाबहुल आणि मंदअध्यवसान असणारे असतात. Tattha taṇhācaritā sattā sattasaññābhiniviṭṭhā anuppādavayadassino. Te pañcasu khandhesu attānaṃ samanupassanti ‘‘rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attāna’’nti. Evaṃ pañcakkhandhā. Aññehi khandhehi attānaṃ samanupassanti tassa ussannadiṭṭhikā sattā vipassamānā khandhe ujuṃ attato samanupassanti. Te rūpaṃ attako samanupassanti. Yaṃ rūpaṃ, so attā. Yo ahaṃ, taṃ rūpaṃ. So rūpavināsaṃ passati, ayaṃ ucchedavādī[Pg.329]. Iti pañcannaṃ khandhānaṃ paṭhamābhinipātā sakkāyadiṭṭhiyo pañca ucchedaṃ bhajanti ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti. Ekamekamhi khandhe tīhi padehi pacchimakehi sassataṃ bhajati ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti. Ito bahiddhāte pabbajitā taṇhācaritā kāmasukhallikānuyogamanuyuttā viharanti. Tena ye ca nissandena diṭṭhicaritā attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Tena yeva diṭṭhisukhena ettāvatā bāhirako payogo. त्यामध्ये तृष्णाचरित प्राणी 'प्राणी' अशा संज्ञेमध्ये अभिनिविष्ट असतात आणि उत्पाद व व्यय न पाहणारे असतात. ते पाच स्कंधांमध्ये आत्म्याला पाहतात—'आत्मा रूपवान आहे, किंवा आत्म्यामध्ये रूप आहे, किंवा रूपामध्ये आत्मा आहे' असे. याप्रमाणे पाचही स्कंधांच्या बाबतीत इतर स्कंधांद्वारे आत्म्याला पाहतात. त्या प्रबळ दृष्टी असणाऱ्या प्राण्यांना पाहताना, ते स्कंधांना थेट आत्मा म्हणून पाहतात. ते रूपाला आत्मा म्हणून पाहतात—'जे रूप आहे, तोच आत्मा आहे; जो मी आहे, तेच रूप आहे.' तो रूपाचा विनाश पाहतो, हा उच्छेदवादी होय. अशा प्रकारे पाच स्कंधांच्या पहिल्या अभिनिपाताने पाच सत्कायदृष्टी उच्छेदाचा आश्रय घेतात की, 'तोच जीव आणि तेच शरीर आहे.' प्रत्येक स्कंधामध्ये मागील तीन पदांनी ते शाश्वतवादाचा आश्रय घेतात की, 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे.' या शासनाबाहेर प्रव्रजित झालेले तृष्णाचरित लोक कामसुखल्लिकानुयोगात मग्न होऊन राहतात. आणि त्याच्याच परिणामाने जे दृष्टीचरित लोक आहेत, ते आत्मक्लेशानुयोगात मग्न होऊन राहतात. त्याच दृष्टीसुखाने एवढाच बाह्य प्रयत्न होतो. Tattha diṭṭhicaritā sattā ye ariyadhammavinayaṃ otaranti, te dhammānusārino honti. Ye taṇhācaritā sattā ariyaṃ dhammavinayaṃ otaranti, te saddhānusārino honti. त्यामध्ये जे दृष्टीचरित प्राणी आर्य धम्म-विनयात प्रवेश करतात, ते धम्मानुसारी होतात. जे तृष्णाचरित प्राणी आर्य धम्म-विनयात प्रवेश करतात, ते सद्धानुसारी होतात. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te kāmesu dosadiṭṭhī, na ca ye kāmesu anusayā samūhatā, te attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Tesaṃ satthā dhammaṃ deseti. Añño vā sāvako kāmehi natthi atthoti te ca pubbeyeva kāmehi anatthikā iti kāme appakasirena paṭinissajjanti. Te cetasikena dukkhena anajjhositā. Tena vuccati ‘‘sukhā paṭipadā’’ti. Ye pana taṇhācaritā sattā, te kāmesu ajjhositā, tesaṃ satthā vā dhammaṃ deseti. Aññataro vā bhikkhu kāmehi natthi atthoti, te piyarūpaṃ dukkhena paṭinissajjanti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā’’ti. Iti ime sabbasattā dvīsu paṭipadāsu samosaraṇaṃ gacchanti dukkhāyañca sukhāyañca. त्यामध्ये जे दृष्टीचरित प्राणी आहेत, ते कामभोगांमध्ये दोष पाहणारे असतात; परंतु कामभोगांमधील अनुशय पूर्णपणे नष्ट झालेले नसतात, म्हणून ते आत्मक्लेशानुयोगात मग्न होऊन राहतात. त्यांना शास्ता (भगवान बुद्ध) किंवा इतर श्रावक 'कामभोगांमध्ये काही हित नाही' असा धम्म उपदेशितात. ते पूर्वीच कामभोगांमध्ये अनर्थ पाहत असल्याने, कामभोगांचा विनासायास (सहजपणे) त्याग करतात. ते मानसिक दुःखाने आसक्त होत नाहीत, म्हणून त्याला 'सुखा प्रतिपदा' (सुकर मार्ग) म्हटले जाते. परंतु जे तृष्णाचरित प्राणी आहेत, ते कामभोगांमध्ये आसक्त असतात. त्यांना शास्ता किंवा एखादा भिक्खू 'कामभोगांमध्ये काही हित नाही' असा धम्म उपदेशितात, तेव्हा ते प्रिय रूपाचा दुःखाने (कष्टाने) त्याग करतात. म्हणून त्याला 'दुःखा प्रतिपदा' (कठीण मार्ग) म्हटले जाते. अशा प्रकारे हे सर्व प्राणी दुःखा आणि सुखा या दोन प्रतिपदांमध्ये समाविष्ट होतात. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te dvidhā mudindriyā ca tikkhindriyā ca. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā tikkhindriyā sukhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti, tena vuccati ‘‘khippābhiññā sukhā paṭipadā’’ti. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te sukhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘sukhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Tattha taṇhācaritā sattā dvidhā tikkhindriyā ca mudindriyā ca. Tattha ye taṇhācaritā sattā tikkhindriyā dukkhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā khippābhiññā’’ti. Tattha ye taṇhācaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te dukkhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Imā catasso paṭipadāyo apañcamā achaṭṭhā. Ye hi keci nibbutā nibbāyissanti [Pg.330] vā imāhi catūhi paṭipadāhi anaññāhi ayaṃ paṭipadācatukkena kilese niddisati. Yā catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbā, ayaṃ vuccati sīhavikkīḷito nāma nayo. त्यामध्ये जे दृष्टीचरित प्राणी आहेत, ते दोन प्रकारचे असतात: मृदू-इंद्रिय आणि तीक्ष्ण-इंद्रिय. त्यामध्ये जे दृष्टीचरित तीक्ष्ण-इंद्रिय प्राणी आहेत, ते सहजपणे त्याग करतात आणि वेगाने ज्ञान प्राप्त करतात; म्हणून त्याला 'सुखा प्रतिपदा क्षिप्रामिज्ञा' म्हटले जाते. त्यामध्ये जे दृष्टीचरित मृदू-इंद्रिय प्राणी आहेत, ते प्रथम तीक्ष्ण इंद्रियाचा आश्रय घेऊन हळूहळू ज्ञान प्राप्त करतात; ते सहजपणे त्याग करतात आणि हळूहळू ज्ञान प्राप्त करतात; म्हणून त्याला 'सुखा प्रतिपदा दंधाभिज्ञा' म्हटले जाते. त्यामध्ये तृष्णाचरित प्राणी देखील दोन प्रकारचे असतात: तीक्ष्ण-इंद्रिय आणि मृदू-इंद्रिय. त्यामध्ये जे तृष्णाचरित तीक्ष्ण-इंद्रिय प्राणी आहेत, ते कष्टाने त्याग करतात आणि वेगाने ज्ञान प्राप्त करतात; म्हणून त्याला 'दुःखा प्रतिपदा क्षिप्रामिज्ञा' म्हटले जाते. त्यामध्ये जे तृष्णाचरित मृदू-इंद्रिय प्राणी आहेत, ते प्रथम तीक्ष्ण इंद्रियाचा आश्रय घेऊन हळूहळू ज्ञान प्राप्त करतात; ते कष्टाने त्याग करतात आणि हळूहळू ज्ञान प्राप्त करतात; म्हणून त्याला 'दुःखा प्रतिपदा दंधाभिज्ञा' म्हटले जाते. या चारच प्रतिपदा आहेत, पाचवी किंवा सहावी नाही. जे कोणी शांत झाले आहेत किंवा शांत होतील, ते या चारच प्रतिपदांद्वारे होतील, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही. हा प्रतिपदा-चतुष्काद्वारे क्लेशांचा निर्देश करतो. जो चतुष्कमार्गाने आर्य धम्मांमध्ये निर्देशित केला पाहिजे, याला 'सीहविक्किळित' नावाचा नय (पद्धत) म्हटले जाते. 119. Tatrime cattāro āhārā. Cattāro vipallāsā upādānā yogā ganthā āsavā oghā sallā viññāṇaṭṭhitiyo agatigamanāti, evaṃ imāni sabbāni dasa padāni. Ayaṃ suttassa saṃsandanā. ११९. त्यामध्ये हे चार आहार आहेत. चार विपर्यास, उपादान, योग, ग्रंथ, आसव, ओघ, शल्य, विज्ञाणस्थिती आणि अगतिगमन; याप्रमाणे हे सर्व दहा पदे आहेत. ही सुत्ताची संसंदना (मेळ) होय. Cattāro āhārā. Tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro yo ca phasso āhāro, ime taṇhācaritena pahātabbā. Tattha yo ca manosañcetanāhāro yo ca viññāṇāhāro, ime diṭṭhicaritena pahātabbā. चार आहार आहेत. त्यांपैकी जो कवळिकार आहार आणि जो स्पर्श आहार आहे, हे दोन्ही तृष्णाचरित (तृष्णाप्रधान स्वभाव असलेल्या) व्यक्तीने प्रहाण करावेत (त्याग करावेत). त्यांपैकी जो मनोसंचेतना आहार आणि जो विज्ञान आहार आहे, हे दोन्ही दृष्टीचरित (दृष्टीप्रधान स्वभाव असलेल्या) व्यक्तीने प्रहाण करावेत. Paṭhamo āhāro paṭhamo vipallāso, dutiyo āhāro dutiyo vipallāso, tatiyo āhāro tatiyo vipallāso, catuttho āhāro catuttho vipallāso. Ime cattāro vipallāsā apañcamā achaṭṭhā. Idañca pamāṇā cattāro āhārā. पहिला आहार हा पहिला विपरितभाव (विपल्लास) आहे, दुसरा आहार हा दुसरा विपरितभाव आहे, तिसरा आहार हा तिसरा विपरितभाव आहे, आणि चौथा आहार हा चौथा विपरितभाव आहे. हे चार विपरितभाव आहेत, पाचवा किंवा सहावा नाही. आणि हेच चार आहारांचे प्रमाण (मर्यादा) आहे. Tattha paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyati, idaṃ kāmupādānaṃ. Dutiye vipallāse ṭhito anāgataṃ bhavaṃ upādiyati, idaṃ sīlabbatupādānaṃ. Tatiye vipallāse ṭhito viparīto diṭṭhiṃ upādiyati, idaṃ diṭṭhupādānaṃ. Catutthe vipallāse ṭhito khandhe attato upādiyati, idaṃ attavādupādānaṃ. त्यात, पहिल्या विपरितभावात स्थित असलेला कामांचे (इंद्रियभोगांचे) उपादान करतो (त्यांच्यात आसक्त होतो), याला 'कामोपादान' (कामुपादान) म्हणतात. दुसऱ्या विपरितभावात स्थित असलेला अनागत (भविष्यातील) भवाचे उपादान करतो, याला 'शीलव्रत-उपादान' (सीलब्बतउपादान) म्हणतात. तिसऱ्या विपरितभावात स्थित असलेला विपरित दृष्टीचे उपादान करतो, याला 'दृष्टी-उपादान' (दिट्ठुपादान) म्हणतात. चौथ्या विपरितभावात स्थित असलेला स्कंधांना 'आत्मा' मानून उपादान करतो, याला 'आत्मवाद-उपादान' (अत्तवादुपादान) म्हणतात. Tattha kāmupādāne ṭhito kāme abhijjhāyati ganthati, ayaṃ abhijjhākāyagantho. Sīlabbatupādāne ṭhito byāpādaṃ ganthati, ayaṃ byāpādakāyagantho. Diṭṭhupādāne ṭhito parāmāsaṃ ganthati, ayaṃ parāmāsakāyagantho. Attavādupādāne ṭhito papañcanto ganthati, ayaṃ idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. त्यात, कामोपादानात स्थित असलेला कामांचे (इंद्रियभोगांचे) अभिध्यान (अभिलाषा) करतो आणि स्वतःला बांधून घेतो, हा 'अभिध्यान-कायग्रंथ' (अभिज्झाकायगंथ) होय. शीलव्रत-उपादानात स्थित असलेला व्यापादाला (द्वेषाला) बांधून घेतो, हा 'व्यापाद-कायग्रंथ' (ब्यापादकायगंथ) होय. दृष्टी-उपादानात स्थित असलेला परामर्शाला (चुकीच्या धारणेला) बांधून घेतो, हा 'परामर्श-कायग्रंथ' (परामासकायगंथ) होय. आत्मवाद-उपादानात स्थित असलेला प्रपंच (विस्तार) करत स्वतःला बांधून घेतो, हा 'इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रंथ' (हाच एकमेव सत्य आहे असा अभिनिवेश असणारा कायग्रंथ) होय. Tassa ganthitā kilesā āsavanti. Kiñci pana vuccati vippaṭisāro. Ye vippaṭisārā te anusayā. Tattha abhijjhākāyaganthena kāmāsavo, byāpādakāyaganthena bhavāsavo, parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavo, idaṃ saccābhinivesakāyaganthena avijjāsavo. त्या ग्रंथांमुळे (बंधनांमुळे) त्याचे क्लेश पाझरतात (आसवतात). काही प्रमाणात याला विप्रतिसार (पश्चात्ताप/खंत) असेही म्हणतात. जे विप्रतिसार आहेत, ते अनुशय (सुप्त क्लेश) आहेत. त्यात, अभिध्यान-कायग्रंथाने कामासव होतो, व्यापाद-कायग्रंथाने भवासव होतो, परामर्श-कायग्रंथाने दृष्टीआसव होतो, आणि इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रंथाने अविद्यासव होतो. Te [Pg.331] cattāro āsavā vepullabhāvaṃ gatā oghā honti, tena vuccanti ‘‘oghā’’ti. Tattha kāmāsavo kāmogho, bhavāsavo bhavogho, avijjāsavo avijjogho, diṭṭhāsavo diṭṭhogho. ते चार आसव जेव्हा विपुलतेला (पूर्णत्वाला) प्राप्त होतात, तेव्हा ते 'ओघ' (पूर/प्रवाह) बनतात; म्हणूनच त्यांना 'ओघ' असे म्हटले जाते. त्यांत, कामासव हा कामौघ आहे, भवासव हा भवौघ आहे, अविद्यासव हा अविद्याौघ आहे, आणि दृष्टीआसव हा दृष्टीौघ आहे. Te cattāro oghā āsayamanupaviṭṭhā anusayasahagatā vuccanti. Sallāti hadayamāhacca tiṭṭhantā. Tattha kāmogho rāgasallaṃ, bhavogho dosasallaṃ, avijjogho mohasallaṃ, diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ. ते चार ओघ आशयात (चित्ताच्या सुप्त भागात) प्रवेश करून अनुशायांसह राहतात, म्हणून त्यांना 'अनुशयसहगत' म्हटले जाते. 'शल्य' (बाण/काटा) म्हणजे जे हृदयाला भेदून तिथेच राहतात. त्यांत, कामौघ हे 'रागशल्य' (आसक्तीचा काटा) आहे, भवौघ हे 'द्वेषशल्य' (द्वेषाचा काटा) आहे, अविद्याौघ हे 'मोहशल्य' (मोहाचा काटा) आहे, आणि दृष्टीौघ हे 'दृष्टीशल्य' (चुकीच्या मताचा काटा) आहे. Imehi catūhi sallehi pariyādinnaṃ viññāṇaṃ catūsu dhammesu tiṭṭhati rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresu. Imā catasso viññāṇaṭṭhitiyo. Tattha rāgasallena nandūpasecanaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. Dosasallena vedanūpagaṃ mohasallena saññūpagaṃ diṭṭhisallena nandūpasecanaṃ saṅkhārūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. या चार शल्यांनी ग्रासलेले विज्ञान चार धर्मांमध्ये (स्कंधांमध्ये) स्थित होते—रूप, वेदना, संज्ञा आणि संस्कार यांमध्ये. या चार 'विज्ञानस्थिती' (विञ्ञाणट्ठिती) आहेत. त्यांत, रागशल्यामुळे नंदीने (आनंदाने) सिंचित झालेले आणि रूपाप्रत गेलेले विज्ञान स्थित होते. द्वेषशल्यामुळे वेदनेप्रत गेलेले, मोहशल्यामुळे संज्ञेप्रत गेलेले, आणि दृष्टीशल्यामुळे नंदीने सिंचित झालेले व संस्काराप्रत गेलेले विज्ञान स्थित होते. Catūhi viññāṇaṭṭhitīhi catubbidhaṃ agatiṃ gacchanti chandā dosā bhayā mohā. Rāgena chandā agatiṃ gacchati, dosena dosā agatiṃ gacchati, mohena mohā agatiṃ gacchati, diṭṭhiyā bhayā agatiṃ gacchati. Iti idañca kammaṃ ime ca kilesā. Ayaṃ saṃsārassa hetu. चार विज्ञानस्थितींमुळे लोक छंद (आसक्ती), द्वेष, भय आणि मोह या scars (चार प्रकारच्या) अगतीला (चुकीच्या मार्गाला) जातात. रागामुळे छंदाने अगतीला जातो, द्वेषामुळे द्वेषाने अगतीला जातो, मोहामुळे मोहाने अगतीला जातो, आणि दृष्टीमुळे भयाने अगतीला जातो. अशा प्रकारे हे कर्म आणि हे क्लेश आहेत. हाच संसाराचा हेतू (कारण) आहे. 120. Tatthimā catasso disā kabaḷīkārāhāro ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso kāmupādānaṃ kāmayogo abhijjhākāyagantho kāmāsavo kāmogho rāgasallaṃ rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti chandā agatigamanaṃ. Ayaṃ paṭhamā disā. १२०. त्यात या चार दिशा आहेत: कवळिकार आहार, 'अशुभाला शुभ' मानणारा विपरितभाव, कामोपादान, कामयोग, अभिध्यान-कायग्रंथ, कामासव, कामौघ, रागशल्य, रूपाप्रत गेलेली विज्ञानस्थिती, आणि छंदाने अगतीला जाणे. ही पहिली दिशा होय. Phasso āhāro ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso sīlabbatupādānaṃ bhavayogobyāpādo kāyagantho bhavāsavo bhavogho dosasallaṃ vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti dosā agatigamanaṃ, ayaṃ dutiyā disā. स्पर्श आहार, 'दुःखाला सुख' मानणारा विपरितभाव, शीलव्रत-उपादान, भवयोग, व्यापाद-कायग्रंथ, भवासव, भवौघ, द्वेषशल्य, वेदनेप्रत गेलेली विज्ञानस्थिती, आणि द्वेषाने अगतीला जाणे. ही दुसरी दिशा होय. Manosañcetanāhāro ‘‘anattani attā’’ti vipallāso diṭṭhupādānaṃ diṭṭhiyogo parāmāsakāyagantho diṭṭhāsavo diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ saññūpagā viññāṇaṭṭhiti bhayā agatigamanaṃ. Ayaṃ tatiyā disā. मनोसंचेतना आहार, 'अनात्म्याला आत्मा' मानणारा विपरितभाव, दृष्टी-उपादान, दृष्टीयोग, परामर्श-कायग्रंथ, दृष्टीआसव, दृष्टीौघ, दृष्टीशल्य, संज्ञेप्रत गेलेली विज्ञानस्थिती, आणि भयाने अगतीला जाणे. ही तिसरी दिशा होय. Viññāṇāhāro ‘‘anicce nicca’’nti vipallāso attavādupādānaṃ avijjāyogo idaṃsaccābhiniveso kāyagantho avijjāsavo avijjogho mohasallaṃ saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti mohā agatigamanaṃ, ayaṃ [Pg.332] catutthī disā. Iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ paṭhamena padena paṭhamāya disāya ālokanaṃ. Ayaṃ vuccati disālokanā. विज्ञान आहार, 'अनित्याला नित्य' मानणारा विपरितभाव, आत्मवाद-उपादान, अविद्यायोग, इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रंथ, अविद्यासव, अविद्याौघ, mohasalla (मोहशल्य), संस्काराप्रत गेलेली विज्ञानस्थिती, आणि मोहाने अगतीला जाणे. ही चौथी दिशा होय. अशा प्रकारे, या दहा सूत्रांमधील पहिल्या पदाने पहिल्या दिशेचे जे अवलोकन होते, त्याला 'दिशालोकन' (दिसालोकना) असे म्हटले जाते. Catūhi vipallāsehi akusalapakkhe disāvilokanā kilesaṃ saṃyojetvā ayaṃ akusalapakkhe disāvilokanāya bhūmi pañcannaṃ dasannaṃ suttānaṃ yāni paṭhamāni padāni imesaṃ dhammānaṃ ko attho? Eko attho, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ dutiyā evaṃ tatiyā evaṃ catutthī. Ayaṃ paṭhamā saṃsandanā. चार विपरितभावांद्वारे अकुशल पक्षात क्लेशांना जोडून जी दिशांचे विलोकन (अवलोकन) होते, ती अकुशल पक्षात 'दिशाविलोकन' करण्याची भूमी (स्थान) आहे. पंधरा सूत्रांमध्ये जी पहिली पदे आहेत, त्या धर्मांचा अर्थ काय आहे? अर्थ एकच आहे, केवळ व्यंजन (शब्दरचना) भिन्न आहे. याचप्रमाणे दुसरी, तिसरी आणि चौथी पदे समजावीत. ही पहिली 'संसंदना' (तुलना/मेळ) होय. Iminā peyyālena sabbe kilesā catūsu padesu pakkhipitabbā. Tato kusalapakkhe catasso paṭipadā cattāri jhānāni cattāro satipaṭṭhānā cattāro vihārā dibbo brahmā ariyo āneñjo cattāro sammappadhānā cattāro acchariyā abbhutadhammā cattāro adhiṭṭhānā cattāro samādhayo chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhi. Cattāro dhammā sukhabhāgiyā nāññatra bojjhaṅgā nāññatra tapasā nāññatindriyasaṃvarā nāññatra sabbanissaggā cattāri appamāṇāni. या पेयालाने (संक्षेपाने) सर्व क्लेश चार पदांमध्ये समाविष्ट केले पाहिजेत. त्यानंतर कुशल पक्षात चार प्रतिपदा (मार्ग), चार ध्यान, चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान), चार विहार—दिव्य, ब्रह्म, आर्य आणि आणेञ्ज (अकंपित), चार सम्यक्प्रधान (सम्मप्पधान), चार आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म, चार अधिष्ठान, चार समाधी—छंदसमाधी, वीर्यसमाधी, चित्तसमाधी आणि विमंसासमाधी (मीमांसासमाधी) कडे नेले पाहिजे. सुखाचे भागीदार असणारे चार धर्म आहेत—बोध्यंगांशिवाय (बोज्झंगांशिवाय) सुख नाही, तपाशिवाय सुख नाही, इंद्रिय संवराशिवाय सुख नाही, आणि सर्व-निसर्गाशिवाय (सर्व आसक्तींच्या त्यागाशिवाय/सब्बनिस्सग्ग) सुख नाही; आणि चार अप्रमाण (अप्पमाण) आहेत. Tattha dukkhā paṭipadā dandhābhiññā bhāviyamānā bahulīkariyamānā paṭhamaṃ jhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ jhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūreti, paṭhamo vihāro paripuṇṇo paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ acchariyaṃ abbhutadhammaṃ paripūreti, paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo paripuṇṇo paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ chandasamādhiṃ paripūreti, chandasamādhi paripuṇṇo indriyasaṃvaraṃ paripūreti, indriyasaṃvaro paripuṇṇo paṭhamaṃ mettāappamāṇaṃ paripūreti. Evaṃ yāva sabbanissaggo catutthaṃ appamāṇaṃ paripūreti. त्यात, 'दुःखा प्रतिपदा दंधाभिज्ञा' (कष्टकर सराव आणि संथ ज्ञान) हिची भावना केली असता, वारंवार सराव केला असता, ती पहिल्या ध्यानाला परिपूर्ण करते. पहिले ध्यान परिपूर्ण झाले असता, ते पहिल्या स्मृतिप्रस्थानाला परिपूर्ण करते. पहिले स्मृतिप्रस्थान परिपूर्ण झाले असता, ते पहिल्या विहाराला परिपूर्ण करते. पहिला विहार परिपूर्ण झाला असता, तो पहिल्या सम्यक्प्रधानाला परिपूर्ण करतो. पहिले सम्यक्प्रधान परिपूर्ण झाले असता, ते पहिल्या आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्माला परिपूर्ण करते. पहिला आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म परिपूर्ण झाला असता, तो पहिल्या अधिष्ठानाला परिपूर्ण करतो. पहिले अधिष्ठान परिपूर्ण झाले असता, ते छंदसमाधीला परिपूर्ण करते. छंदसमाधी परिपूर्ण झाली असता, ती इंद्रिय संवराला परिपूर्ण करते. इंद्रिय संवर परिपूर्ण झाला असता, तो पहिल्या मैत्री-अप्रमाणाला (मेत्ता-अप्पमाण) परिपूर्ण करतो. याचप्रमाणे, सर्व-निसर्गापर्यंत (सर्व आसक्तींच्या त्यागापर्यंत) चौथे अप्रमाण परिपूर्ण होते. Tattha paṭhamā ca paṭipadā paṭhamañca jhānaṃ paṭhamañca satipaṭṭhānaṃ paṭhamo ca vihāro paṭhamañca sammappadhānaṃ paṭhamo ca acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānañca chandasamādhi ca indriyasaṃvaro ca mettā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ paṭhamā disā. तेथे पहिली प्रतिपदा, पहिले ध्यान, पहिले सतिपट्ठान, पहिला विहार, पहिले सम्मप्पधान, पहिला अच्छरिय-अब्भुत धम्म, सच्चअधिट्ठान, छंदसमाधी, इंद्रियसंवर आणि मेत्ता अप्पमाण हे आहेत. ही पहिली दिशा होय. Dukkhā ca paṭipadā khippābhiññā dutiyaṃ jhānaṃ dutiyañca satipaṭṭhānaṃ dutiyo ca vihāro dutiyañca sammappadhānaṃ dutiyo ca acchariyo abbhuto [Pg.333] dhammo cāgādhiṭṭhānaṃ cittasamādhi cattāro iddhipādā karuṇā ca appamāṇaṃ, ayaṃ dutiyā disā. दुःख प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा, दुसरे ध्यान, दुसरे सतिपट्ठान, दुसरा विहार, दुसरे सम्मप्पधान, दुसरा अच्छरिय-अब्भुत धम्म, चागाधिट्ठान, चित्तसमाधी, चार इद्धिपाद आणि करुणा अप्पमाण हे आहेत. ही दुसरी दिशा होय. Sukhā ca paṭipadā dandhābhiññā tatiyañca jhānaṃ tatiyañca satipaṭṭhānaṃ tatiyo ca vihāro tatiyañca sammappadhānaṃ tatiyo ca acchariyo abbhuto dhammo paññādhiṭṭhānañca vīriyasamādhi ca bojjhaṅgā ca muditā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ tatiyā disā. सुख प्रतिपदा दंधाभिज्ञा, तिसरे ध्यान, तिसरे सतिपट्ठान, तिसरा विहार, तिसरे सम्मप्पधान, तिसरा अच्छरिय-अब्भुत धम्म, पञ्ञाधिट्ठान, वीरियसमाधी, बोज्झंग आणि मुदिता अप्पमाण हे आहेत. ही तिसरी दिशा होय. Sukhā ca paṭipadā khippābhiññā catutthaṃ jhānaṃ catutthañca satipaṭṭhānaṃ catuttho ca vihāro catutthañca sammappadhānaṃ catuttho ca acchariyo abbhuto dhammo upasamādhiṭṭhānañca vīmaṃsāsamādhi ca sabbanissaggo ca upekkhā appamāṇañca. Ayaṃ catutthī disā. Imāsaṃ catassannaṃ disānaṃ ālokanā. Ayaṃ vuccati disālokano nāma nayo. सुख प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा, चौथे ध्यान, चौथे सतिपट्ठान, चौथा विहार, चौथे सम्मप्पधान, चौथा अच्छरिय-अब्भुत धम्म, उपसमाधिट्ठान, वीमंसासमाधी, सब्बनिस्सग्ग आणि उपेक्खा अप्पमाण हे आहेत. ही चौथी दिशा होय. या चार दिशांचे जे अवलोकन आहे, त्याला 'दिसालोकन' नावाचा नय असे म्हटले जाते. Tatthāyaṃ yojanā. Cattāro ca āhārā catasso ca paṭipadā, cattāro ca vipallāsā cattāro ca satipaṭṭhānā, cattāri ca upādānāni cattāri ca jhānāni cattāro ca yogā vihārā ca, ganthā ca sammappadhānā ca, āsavā ca acchariyā abbhutadhammā ca, oghā ca adhiṭṭhānāni ca, sallā ca samādhayo, viññāṇaṭṭhitiyo cattāro ca sukhabhāgiyā dhammā, cattāri ca agatigamanāni cattāri ca appamāṇāni iti kusalākusalānaṃ paṭipakkhavasena yojanā, ayaṃ vuccati disālokano nayo. तेथे ही योजना आहे: चार आहार आणि चार प्रतिपदा, चार विपल्लास आणि चार सतिपट्ठान, चार उपादान आणि चार ध्यान, चार योग आणि विहार, गंथ आणि सम्मप्पधान, आसव आणि अच्छरिय-अब्भुत धम्म, ओघ आणि अधिट्ठान, सल्ल आणि समाधी, विञ्ञाणट्ठिती आणि चार सुखभागीय धम्म, चार अगतिगमन आणि चार अप्पमाण - अशा प्रकारे कुशल आणि अकुशल धर्मांची त्यांच्या परस्परविरोधी भावाने केलेली जुळणी म्हणजे 'दिसालोकन नय' म्हटले जाते. Tassa cattāri sāmaññaphalāni pariyosānaṃ, yo ca dhammo kusalākusalaniddese paṭhamo disāniddeso, imassa sotāpattiphalaṃ pariyosānaṃ dutiyaṃ sakadāgāmiphalaṃ, tatiyaṃ anāgāmiphalaṃ, catutthaṃ arahattaphalaṃ. या पद्धतीचा शेवट चार सामञ्ञफल हा आहे. कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या निर्देशामध्ये जो पहिला दिशा-निर्देश आहे, त्याचा शेवट सोतापत्तिफल हा आहे; दुसऱ्याचा सकदागामिफल, तिसऱ्याचा अनागामिफल आणि चौथ्याचा अरहत्तफल हा शेवट आहे. Tattha katamo tipukkhalo nayo? Ye ca dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti dve puggalā, ye ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti dve puggalā. तेथे 'तिपुक्खल नय' कोणता आहे? जे दुःख प्रतिपदेने, दंधाभिज्ञेने आणि क्षिप्राभिज्ञेने मुक्त होतात, ते दोन पुद्गल; आणि जे सुख प्रतिपदेने, दंधाभिज्ञेने आणि क्षिप्राभिज्ञेने मुक्त होतात, ते दोन पुद्गल. Imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ yo puggalo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, yo ca puggalo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti. Ime dve puggalā bhavanti. Tattha yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti[Pg.334], ayaṃ ugghaṭitaññū. Yo pacchimo puggalo sādhāraṇo, ayaṃ vipañcitaññū. Yo puggalo dandhābhiññāya dukkhāya paṭipadāya niyyāti, ayaṃ neyyo. Ime cattāro bhavitvā tīṇi honti, tattha ugghaṭitaññussa samathapubbaṅgamā vipassanā, neyyassa vipassanāpubbaṅgamo samatho, vipañcitaññussa samathavipassanā yuganaddhā. Ugghaṭitaññussa mudukā desanā, neyyassa tikkhā desanā, vipañcitaññussa tikkhamudukā desanā. या चार पुद्गलांपैकी, जो पुद्गल सुख प्रतिपदेने व दंधाभिज्ञेने मुक्त होतो, आणि जो पुद्गल दुःख प्रतिपदेने व क्षिप्राभिज्ञेने मुक्त होतो, हे दोन पुद्गल होतात. त्यापैकी, जो सुख प्रतिपदेने व क्षिप्राभिज्ञेने मुक्त होतो, तो 'उग्घटितञ्ञू' होय. जो शेवटचा सामान्य पुद्गल आहे, तो 'विपञ्चितञ्ञू' होय. जो पुद्गल दंधाभिज्ञेने व दुःख प्रतिपदेने मुक्त होतो, तो 'नेय्य' होय. हे चार पुद्गल विकसित होऊन तीन होतात. त्यामध्ये, उग्घटितञ्ञू पुद्गलासाठी समथ-पूर्वांगम विपस्सना असते; नेय्य पुद्गलासाठी विपस्सना-पूर्वांगम समथ असतो; आणि विपञ्चितञ्ञू पुद्गलासाठी समथ-विपस्सना युगबद्ध असतात. उग्घटितञ्ञू पुद्गलासाठी मृदू देशना असते; नेय्य पुद्गलासाठी तीक्ष्ण देशना असते; आणि विपञ्चितञ्ञू पुद्गलासाठी तीक्ष्ण-मृदू देशना असते. Ugghaṭitaññussa adhipaññāsikkhā, neyyassa adhicittasikkhā, vipañcitaññussa adhisīlasikkhā. Iti imesaṃ puggalānaṃ catūhi paṭipadāhi niyyānaṃ. उग्घटितञ्ञू पुद्गलासाठी अधिपञ्ञा-सिक्खा असते, नेय्य पुद्गलासाठी अधिचित्त-सिक्खा असते, आणि विपञ्चितञ्ञू पुद्गलासाठी अधिसील-सिक्खा असते. अशा प्रकारे, या पुद्गलांचे चार प्रतिपदांद्वारे होणारे निय्यान समजून घ्यावे. Tattha ayaṃ saṃkileso, tīṇi akusalamūlāni tayo phassā tisso vedanā tayo upavicārā tayo saṃkilesā tayo vitakkā tayo pariḷāhā tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatāti. तेथे हा संकिलेस आहे: तीन अकुशलमुळे, three फस्स, तीन वेदना, तीन उपविचार, तीन संकिलेस, तीन वितक्क, तीन परिळाह, तीन संखत-लक्षणे आणि तीन दुःखता. Tīṇi akusalamūlānīti lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Tayo phassāti sukhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyo phasso. Tisso vedanāti sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Tayo upavicārāti somanassopavicāro domanassopavicāro upekkhopavicāro. Tayo saṃkilesāti rāgo doso moho. Tayo vitakkāti kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko. Tayo pariḷāhāti rāgajo dosajo mohajo. Tīṇi saṅkhatalakkhaṇānīti uppādo ṭhiti vayo. Tisso dukkhatāti dukkhadukkhatā vipariṇāmadukkhatā saṅkhatadukkhatā. 'तीन अकुशलमुळे' म्हणजे: लोभ अकुशलमूळ, दोस अकुशलमूळ आणि मोह अकुशलमूळ. 'तीन फस्स' म्हणजे: सुखवेदनीय फस्स, दुःखवेदनीय फस्स आणि अदुःखमसुखवेदनीय फस्स. 'तीन वेदना' म्हणजे: सुख वेदना, दुःख वेदना आणि अदुःखमसुख वेदना. 'तीन उपविचार' म्हणजे: सोमनस्स-उपविचार, दोमनस्स-उपविचार आणि उपेक्खा-उपविचार. 'तीन संकिलेस' म्हणजे: राग, दोस आणि मोह. 'तीन वितक्क' म्हणजे: कामवितक्क, ब्यापादवितक्क आणि विहिंसावितक्क. 'तीन परिळाह' म्हणजे: रागजन्य परिळाह, दोसजन्य परिळाह आणि मोहजन्य परिळाह. 'तीन संखत-लक्षणे' म्हणजे: उप्पाद, ठिती आणि वय. 'तीन दुःखता' म्हणजे: दुःखदुःखता, विपरिणामदुःखता आणि संखतदुःखता. Tattha lobho akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Tividhaṃ ārammaṇaṃ manāpikaṃ amanāpikaṃ upekkhāṭhāniyañca. Tattha manāpikena ārammaṇena lobho akusalamūlaṃ samuṭṭhahati. Iti manāpikā ārammaṇā sukhavedanīyo phasso, sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate sukhavedanā, sukhavedanaṃ paṭicca uppajjate somanassūpavicāro, somanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjate rāgo, rāgaṃ paṭicca uppajjate kāmavitakko, kāmavitakkaṃ paṭicca uppajjate rāgajo pariḷāho rāgajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate uppādo saṅkhatalakkhaṇo, uppādaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate vipariṇāmadukkhatā. त्या अकुशलमुळांमध्ये, loभ अकुशलमूळ कशापासून उत्पन्न होते? मनापिक, अमनापिक आणि उपेक्खाठानीय असे तीन प्रकारचे आरम्मण असतात. त्यापैकी, मनापिक आरम्मणामुळे लोभ अकुशलमूळ उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, मनापिक आरम्मणापासून सुखवेदनीय फस्स उत्पन्न होतो; सुखवेदनीय फस्सावर अवलंबून सुख वेदना उत्पन्न होते; सुख वेदनेवर अवलंबून सोमनस्स-उपविचार उत्पन्न होतो; सोमनस्स-उपविचारावर अवलंबून राग उत्पन्न होतो; रागावर अवलंबून कामवितक्क उत्पन्न होतो; कामवितक्कावर अवलंबून रागजन्य परिळाह उत्पन्न होतो; रागजन्य परिळाहावर अवलंबून उप्पाद संखत-लक्षण उत्पन्न होते; आणि उप्पाद संखत-लक्षणावर अवलंबून विपरिणामदुःखता उत्पन्न होते. Doso [Pg.335] akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Amanāpikena ārammaṇena doso akusalamūlaṃ samuṭṭhitaṃ. Iti amanāpikā ārammaṇā dukkhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate dukkhavedanā, dukkhavedanaṃ paṭicca uppajjate domanassūpavicāro, domanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjate doso, dosaṃ paṭicca uppajjate byāpādavitakko, byāpādavitakkaṃ paṭicca uppajjate dosajo pariḷāho, dosajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate dukkhadukkhatā vedanā. दोस अकुशलमूळ कशापासून उत्पन्न होते? अमनापिक आरम्मणामुळे दोस अकुशलमूळ उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, अमनापिक आरम्मणापासून दुःखवेदनीय फस्स उत्पन्न होतो; दुःखवेदनीय फस्सावर अवलंबून दुःख वेदना उत्पन्न होते; दुःख वेदनेवर अवलंबून दोमनस्स-उपविचार उत्पन्न होतो; दोमनस्स-उपविचारावर अवलंबून दोस उत्पन्न होतो; दोसावर अवलंबून ब्यापादवितक्क उत्पन्न होतो; ब्यापादवितक्कावर अवलंबून दोसजन्य परिळाह उत्पन्न होतो; दोसजन्य परिळाहावर अवलंबून ठितीचे अन्यथात्व संखत-लक्षण उत्पन्न होते; आणि ठितीच्या अन्यथात्व संखत-लक्षणावर अवलंबून दुःखदुःखता वेदना उत्पन्न होते. Moho akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Upekkhāṭhāniyena ārammaṇena moho akusalamūlaṃ samuṭṭhitaṃ. Iti upekkhāṭhāniyā ārammaṇā adukkhamasukhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate adukkhamasukhā vedanā, adukkhamasukhavedanaṃ paṭicca uppajjate upekkhūpavicāro, upekkhūpavicāraṃ paṭicca uppajjate moho, mohaṃ paṭicca uppajjate vihiṃsāvitakko, vihiṃsāvitakkaṃ paṭicca uppajjate mohajo pariḷāho, mohajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate vayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, vayaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate saṅkhatadukkhatā, iti ayaṃ tiṇṇaṃ kilesānaṃ niddeso, ayaṃ vuccate kusalapakkhe tipukkhalo nayo. मोह हे अकुशलमूळ कशापासून उत्पन्न होते? उपेक्षा-स्थानिय (उपेक्षेचे स्थान असलेल्या) आलंबनामुळे मोह हे अकुशलमूळ उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, उपेक्षा-स्थानिय आलंबनामुळे अदुःख-असुख-वेदनीय स्पर्श उत्पन्न होतो; अदुःख-असुख-वेदनीय स्पर्शावर अवलंबून अदुःख-असुख वेदना उत्पन्न होते; अदुःख-असुख वेदनेवर अवलंबून उपेक्षोपविचार उत्पन्न होतो; उपेक्षोपविचारावर अवलंबून मोह उत्पन्न होतो; मोहावर अवलंबून विहिंसा-वितर्क उत्पन्न होतो; विहिंसा-वितर्कावर अवलंबून मोहजन्य परिदाह उत्पन्न होतो; मोहजन्य परिदाहावर अवलंबून 'वय' (क्षय) हे संस्कृत-लक्षण उत्पन्न होते; आणि 'वय' या संस्कृत-लक्षणावर अवलंबून संस्कृत-दुःखता उत्पन्न होते. हा तीन क्लेशांचा निर्देश आहे. याला कुशल पक्षातील 'तिपुक्खल नय' (त्रिपौद्गलिक पद्धत) असे म्हटले जाते. Iti tīṇi akusalamūlāni na catutthāni na pañcamāni, tayo phassāti tisso vedanā yāva saṅkhatadukkhatāti, yo koci akusalapakkho, sabbo so tīsu akusalamūlesu samosarati. अशा प्रकारे, अकुशलमुळे तीनच आहेत, चौथे किंवा पाचवे नाही. तीन स्पर्श, तीन वेदना, आणि संस्कृत-दुःखतेपर्यंत सर्व काही तीनच आहेत. जो काही अकुशल पक्ष आहे, तो सर्व या तीन अकुशलमुळांमध्येच समाविष्ट होतो. Tattha katamo kusalapakkho? Tīṇi kusalamūlāni, tisso paññā sutamayī paññā cintāmayī paññā bhāvanāmayī paññā. Tayo samādhī savitakkasavicāro…pe… tisso sikkhā adhisīlasikkhā…pe… sikkhā. Tīṇi nimittāni samathanimittaṃ paggahanimittaṃ upekkhānimittaṃ. Tayo vitakkā nekkhammavitakko…pe… avihiṃsāvitakko. Tīṇi indriyāni anaññātaññassāmītindriyanti vitthāro. Tayo upavicārā nekkhammūpavicāro abyāpādūpavicāro avihiṃsūpavicāro. Tisso esanā kāmesanā bhavesanā brahmacariyesanā. Tayo khandhā sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandho. तेथे कुशल पक्ष कोणता आहे? तीन कुशलमुळे; तीन प्रज्ञा: श्रुतमयी प्रज्ञा, चिंतामयी प्रज्ञा आणि भावनामयी प्रज्ञा; तीन समाधी: सवितर्क-सविचार समाधी... इत्यादी...; तीन शिक्षा: अधिसील-शिक्षा... इत्यादी... शिक्षा; तीन निमित्ते: शमथ-निमित्त, प्रग्रह-निमित्त आणि उपेक्षा-निमित्त; तीन वितर्क: नैष्क्रम्य-वितर्क... इत्यादी... अविहिंसा-वितर्क; तीन इंद्रिये: 'अनाज्ञातमज्ञास्यामीतीन्द्रिय' इत्यादी विस्तार; तीन उपविचार: नैष्क्रम्य-उपविचार, अव्यापाद-उपविचार आणि अविहिंसा-उपविचार; तीन एषणा (शोध): कामैषणा, भवैषणा आणि ब्रह्मचर्यैषणा; तीन स्कंध: शीलस्कंध, समाधिस्कंध आणि प्रज्ञास्कंध. Tattha [Pg.336] yaṃ alobho kusalamūlaṃ, taṃ sutamayipaññaṃ paripūreti, sutamayī paññā paripuṇṇā savitakkaṃ savicāraṃ samādhiṃ paripūreti, savitakko savicāro samādhi paripuṇṇo adhicittasikkhaṃ paripūreti, adhicittasikkhā paripuṇṇā samathanimittaṃ paripūreti, samathanimittaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammavitakkaṃ paripūreti, nekkhammavitakko paripuṇṇo anaññātaññassāmītindriyaṃ paripūreti, anaññātaññassāmītindriyaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammūpavicāraṃ paripūreti, nekkhammūpavicāro paripuṇṇo kāmesanaṃ pajahati, kāmesanappahānaṃ samādhikkhandhaṃ paripūreti. त्यामध्ये जे अलोभ कुशलमूळ आहे, ते श्रुतमयी प्रज्ञेला परिपूर्ण करते; श्रुतमयी प्रज्ञा परिपूर्ण झाली असता, ती सवितर्क-सविचार समाधीला परिपूर्ण करते; सवितर्क-सविचार समाधी परिपूर्ण झाली असता, ती अधिचित्त-शिक्षेला परिपूर्ण करते; अधिचित्त-शिक्षा परिपूर्ण झाली असता, ती शमथ-निमित्ताला परिपूर्ण करते; शमथ-निमित्त परिपूर्ण झाले असता, ते नैष्क्रम्य-वितर्काला परिपूर्ण करते; नैष्क्रम्य-वितर्क परिपूर्ण झाला असता, तो 'अनाज्ञातमज्ञास्यामीतीन्द्रिय' या इंद्रियाला परिपूर्ण करतो; 'अनाज्ञातमज्ञास्यामीतीन्द्रिय' परिपूर्ण झाले असता, ते नैष्क्रम्य-उपविचाराला परिपूर्ण करते; नैष्क्रम्य-उपविचार परिपूर्ण झाला असता, तो कामैषणेचा त्याग करतो; आणि कामैषणेचा त्याग समाधिस्कंधाला परिपूर्ण करतो. Adoso kusalamūlaṃ cintāmayipaññaṃ paripūreti, cintāmayī paññā paripuṇṇā avitakkavicāramattaṃ samādhiṃ paripūreti. Avitakkavicāramatto samādhi paripuṇṇo adhisīlasikkhaṃ paripūreti, adhisīlasikkhā paripuṇṇā upekkhānimittaṃ paripūreti, upekkhānimittaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādavitakkaṃ paripūreti, abyāpādavitakko paripuṇṇo aññindriyaṃ paripūreti, aññindriyaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādūpavicāraṃ paripūreti, abyāpādūpavicāro paripuṇṇo bhavesanaṃ pajahati, bhavesanappahānaṃ sīlakkhandhaṃ paripūreti. अद्वेष कुशलमूळ चिंतामयी प्रज्ञेला परिपूर्ण करते; चिंतामयी प्रज्ञा परिपूर्ण झाली असता, ती अवितर्क-विचारमात्र समाधीला परिपूर्ण करते; अवितर्क-विचारमात्र समाधी परिपूर्ण झाली असता, ती अधिसील-शिक्षेला परिपूर्ण करते; अधिसील-शिक्षा परिपूर्ण झाली असता, ती उपेक्षा-निमित्ताला परिपूर्ण करते; उपेक्षा-निमित्त परिपूर्ण झाले असता, ते अव्यापाद-वितर्काला परिपूर्ण करते; अव्यापाद-वितर्क परिपूर्ण झाला असता, तो 'आज्ञेंद्रिय' याला परिपूर्ण करतो; 'आज्ञेंद्रिय' परिपूर्ण झाले असता, ते अव्यापाद-उपविचाराला परिपूर्ण करते; अव्यापाद-उपविचार परिपूर्ण झाला असता, तो भवैषणेचा त्याग करतो; आणि भवैषणेचा त्याग शीलस्कंधाला परिपूर्ण करतो. Amoho kusalamūlaṃ bhāvanāmayipaññaṃ paripūreti, bhāvanāmayīpaññā paripuṇṇā avitakkaavicāraṃ samādhiṃ paripūreti, avitakko avicāro samādhi paripuṇṇo adhipaññāsikkhaṃ paripūreti, adhipaññāsikkhā paripuṇṇā paggahanimittaṃ paripūreti, paggahanimittaṃ paripuṇṇaṃ aññātāvino indriyaṃ paripūreti, aññātāvino indriyaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsūpavicāraṃ paripūreti, avihiṃsūpavicāro paripuṇṇo brahmacariyesanaṃ paripūreti, brahmacariyesanā paripuṇṇā paññākkhandhaṃ paripūreti. अमोह कुशलमूळ भावनामयी प्रज्ञेला परिपूर्ण करते; भावनामयी प्रज्ञा परिपूर्ण झाली असता, ती अवितर्क-अविचार समाधीला परिपूर्ण करते; अवितर्क-अविचार समाधी परिपूर्ण झाली असता, ती अधिपज्ञा-शिक्षेला परिपूर्ण करते; अधिपज्ञा-शिक्षा परिपूर्ण झाली असता, ती प्रग्रह-निमित्ताला परिपूर्ण करते; प्रग्रह-निमित्त परिपूर्ण झाले असता, ते 'आज्ञातावींद्रिय' याला परिपूर्ण करते; 'आज्ञातावींद्रिय' परिपूर्ण झाले असता, ते अविहिंसा-उपविचाराला परिपूर्ण करते; अविहिंसा-उपविचार परिपूर्ण झाला असता, तो ब्रह्मचर्यैषणेला परिपूर्ण करतो; आणि ब्रह्मचर्यैषणा परिपूर्ण झाली असता, ती प्रज्ञास्कंधाला परिपूर्ण करते. Iti ime tayo dhammā kusalapakkhikā sabbe kusalā dhammā tīhi tikaniddesehi niddisiyanti tīṇi vimokkhamukhāni tassa pariyosānaṃ. Tattha paṭhamena appaṇihitaṃ, dutiyena suññataṃ, tatiyena animittaṃ. Ayaṃ vuccati dutiyo tipukkhalo nāma nayo. अशा प्रकारे, हे तीन धर्म कुशल पक्षाचे आहेत. सर्व कुशल धर्म तीन त्रिक-निर्देशांद्वारे निर्देशित केले जातात. तीन विमोक्षमुखे हा त्याचा शेवट (पर्यवसान) आहे. त्यामध्ये पहिल्याने अप्रणिहित, दुसऱ्याने शून्यत, आणि तिसऱ्याने अनिमित्त विमोक्षमुख प्राप्त होते. याला दुसरा 'तिपुक्खल नय' (त्रिपौद्गलिक पद्धत) असे म्हटले जाते. Tattha ye ime tayo puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyoti. Imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ ye ca puggalā sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya, sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti, te dve puggalā. Ye ca dve puggalā dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya, dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti[Pg.337], ime cattāro tena visesena dve bhavanti diṭṭhicarito ca taṇhācarito ca. Ime cattāro bhavitvā tayo bhavanti, tayo bhavitvā dve bhavanti. Imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso, avijjā ca taṇhā ca, ahirikañca anottappañca, assati ca asampajaññañca, nīvaraṇāni ca saṃyojanāni ca, ajjhosānañca abhiniveso ca, ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca, assaddhiyañca dovacassañca, kosajjañca ayoniso ca manasikāro, vicikicchā ca abhijjhā ca, asaddhammassavanañca asamāpatti ca. तेथे हे तीन प्रकारचे पुद्गल (व्यक्ती) आहेत: उद्घटितज्ञू, विपंचितज्ञू आणि नेय्य. या तीन पुद्गलांपैकी जे पुद्गल सुख-प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञाने (सुखकर मार्गाने व जलद ज्ञानाने) आणि सुख-प्रतिपदा दंधाभिज्ञाने (सुखकर मार्गाने व संथ ज्ञानाने) संसारातून मुक्त होतात, ते दोन पुद्गल आहेत. आणि जे दोन पुद्गल दुःख-प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञाने (कठीण मार्गाने व जलद ज्ञानाने) आणि दुःख-प्रतिपदा दंधाभिज्ञाने (कठीण मार्गाने व संथ ज्ञानाने) मुक्त होतात, असे हे चार पुद्गल होतात. त्या वैशिष्ट्यामुळे ते दोन होतात: दृष्टिचरित आणि तृष्णाचरित. हे चार होऊन तीन होतात, आणि तीन होऊन दोन होतात. या दोन पुद्गलांचा हा संक्लेश (अशुद्धता) आहे: अविद्या आणि तृष्णा, अहीरिक (लज्जाहीनता) आणि अनोत्तप्प (भयहीनता), असंस्मरण (स्मृतीचा अभाव) आणि असंप्रजन्य (प्रज्ञेचा अभाव), नीवरणे आणि संयोजने, अध्यवसान (आसक्ती) आणि अभिनिवेश, अहंकार आणि ममकार, अश्रद्धा आणि दौर्वचस्य (हट्टीपणा), आळस आणि अयोनिशो मनसिकार, विचिकित्सा आणि अभिध्या, असद्धर्म-श्रवण आणि असमापत्ती. Tattha avijjā ca ahirikañca assati ca nīvaraṇāni ca ajjhosānañca ahaṃkāro ca assaddhiyañca kosajjañca vicikicchā ca asaddhammassavanañca, ayaṃ ekā disā. त्यामध्ये अविद्या, अहीरिक (लज्जाहीनता), असंस्मरण (स्मृतीचा अभाव), नीवरणे, अध्यवसान (आसक्ती), अहंकार, अश्रद्धा, आळस, विचिकित्सा आणि असद्धर्म-श्रवण, ही पहिली दिशा (बाजू) आहे. Taṇhā ca anottappañca asampajaññañca saṃyojanāni ca abhiniveso ca mamaṃkāro ca dovacassatā ca ayoniso manasikāro ca abhijjhā ca asamāpatti ca, ayaṃ dutiyā disā. Dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni paṭhamāni kātabbāni. Saṃkhittena atthaṃ ñāpenti paṭipakkhe kaṇhapakkhassa sabbesaṃ dukānaṃ dasa padāni dutiyakāni, ayaṃ dutiyā disā. तृष्णा, अनोत्तप्प (भयहीनता), असंप्रजन्य (प्रज्ञेचा अभाव), संयोजने, अभिनिवेश, ममकार, दौर्वचस्य (हट्टीपणा), अयोनिशो मनसिकार, अभिध्या आणि असमापत्ती, ही दुसरी दिशा आहे. दहा द्विकांपैकी पहिली दहा पदे घेतली पाहिजेत. ती संक्षेपाने कृष्णपक्षाच्या (अकुशल पक्षाच्या) प्रतिपक्षाचा अर्थ स्पष्ट करतात. सर्व द्विकांमधील दुसरी दहा पदे ही दुसरी दिशा आहे. Iti akusalānaṃ dhammānaṃ dukkhaniddeso, ayaṃ samudayo. Yaṃ taṃ dhammaṃ ajjhāvasati nāmañca rūpañca idaṃ dukkhaṃ iti ayañca samudayo, idañca dukkhaṃ, imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca nandiyāvaṭṭassa nayassa paṭhamaniddeso. अशा प्रकारे, अकुशल धर्मांचा हा दुःख-निर्देश आहे, हा 'समुदय' (दुःखाचे कारण) आहे. ज्या धर्मामध्ये जीव आसक्त होतो, ते नाम आणि रूप हे 'दुःख' आहे. अशा प्रकारे, हा समुदय आणि हे दुःख, ही दुःख आणि समुदय ही दोन सत्ये आहेत. हा 'नंदियावट्ट नय' (नंद्यावर्त पद्धत) चा पहिला निर्देश आहे. Tattha katamo kusalapakkho? Samatho ca vipassanā ca, vijjā ca caraṇañca, sati ca sampajaññañca, hirī ca ottappañca, ahaṃkārappahānañca mamaṃkārappahānañca, sammāvāyāmo ca yoniso ca manasikāro, sammāsati ca sammāsamādhi ca, paññā ca nibbidā ca, samāpatti ca saddhammassavanañca, somanassañca dhammānudhammappaṭipatti ca. तेथे कुशलपक्ष कोणता? समथ आणि विपस्सना, विज्जा आणि चरण, सति आणि सम्पजञ्ञ, हिरि आणि ओत्तप्प, अहंकार-प्रहाण आणि ममंकार-प्रहाण, सम्मावायाम आणि योनिसो मनसिकार, सम्मासति आणि सम्मासमाधि, पञ्ञा आणि निब्बिदा, समापत्ति आणि सद्धम्मसवण, सोमनस्स आणि धम्मानुधम्मपटिपत्ति हे होय. Tattha samatho ca vijjā ca sati ca hirī ca ahaṃkārappahānañca sammāvāyāmo ca sammāsati ca paññā ca samāpatti ca somanassañca, ime dhammā ekā disā. Vipassanā ca caraṇañca sampajaññañca ottappañca mamaṃkārappahānañca yoniso manasikāro ca sammāsamādhi ca nibbidā ca saddhammassavanañca dhammānudhammappaṭipatti ca, ayaṃ dutiyā disā. Iti kusalapakkhe ca akusalapakkhe ca nandiyāvaṭṭassa pana nayassa catasso disā. त्यामध्ये समथ, विज्जा, सति, हिरि, अहंकार-प्रहाण, सम्मावायाम, सम्मासति, पञ्ञा, समापत्ति आणि सोमनस्स—हे धर्म पहिली दिशा आहेत. विपस्सना, चरण, सम्पजञ्ञ, ओत्तप्प, ममंकार-प्रहाण, योनिसो मनसिकार, सम्मासमाधि, niब्बिदा, सद्धम्मसवण आणि धम्मानुधम्मपटिपत्ति—ही दुसरी दिशा आहे. अशा प्रकारे, कुशलपक्षात आणि अकुशलपक्षात नन्दियावट्ट नयाच्या चार दिशा होतात. Tāsu [Pg.338] yāni akusalapakkhassa paṭhamāni padāni akusalāni kusalehi pahānaṃ gacchanti, tāni kusalapakkhe dutiyehi padehi pahānaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā rāgavirāgā cetovimutti yāni akusalapakkhassa dutiyāni akusalapadāni pahānaṃ gacchanti, tāni kusalapakkhassa paṭhamehi padehi pahānaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā avijjāvirāgā paññāvimutti pariyosānaṃ. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ paṭhamo nayo sīhavikkīḷito nāma. Aṭṭha padāni cattāri ca kusalāni cattāri ca akusalāni imāni aṭṭha padāni mūlapadāni, atthanayena dutiyo tipukkhalo. So chahi dhammehi neti kusalamūlāni ca neti akusalamūlāni ca, iti imāni cha padāni purimakāni ca aṭṭha mūlapadāni imāni cuddasa padāni aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ. Tattha yo pacchimako nayo nandiyāvaṭṭo, so catūhi dhammehi neti. Avijjāya ca taṇhāya ca samathena ca vipassanāya ca, ime cattāro dhammā imāni aṭṭhārasa mūlapadāni tīsu nayesu niddiṭṭhāni. त्यांच्यामध्ये, अकुशलपक्षाची जी पहिली अकुशल पदे आहेत, जी कुशलांद्वारे प्रहाणास प्राप्त होतात, ती कुशलपक्षातील दुसऱ्या पदांद्वारे प्रहाणास प्राप्त होतात. त्यांच्या प्रहाणाने रागविरागा चेतोविमुत्ति होते. अकुशलपक्षाची जी दुसरी अकुशल पदे प्रहाणास प्राप्त होतात, ती कुशलपक्षाच्या पहिल्या पदांद्वारे प्रहाणास प्राप्त होतात. त्यांच्या प्रहाणाने अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ति हा अंतिम निष्कर्ष होतो. या तीन नयांपैकी पहिला नय 'सीहविक्कीळित' नावाचा आहे. आठ पदे—चार कुशल आणि चार अकुशल—ही आठ पदे मूळ पदे आहेत. अर्थनयानुसार दुसरा नय 'तिपुक्खल' आहे. तो सहा धर्मांद्वारे नेतो—कुशल मुळांना नेतो आणि अकुशल मुळांना नेतो; अशा प्रकारे ही सहा पदे आणि पूर्वीची आठ मूळ पदे मिळून ही चौदा पदे अठरा मूळ पदांपैकी होतात. त्यामध्ये जो शेवटचा नय 'नन्दियावट्ट' आहे, तो चार धर्मांद्वारे नेतो—अविज्जा, तण्हा, समथ आणि विपस्सना द्वारे. हे चार धर्म आणि ही अठरा मूळ पदे तीन नयांमध्ये निर्देशित केली आहेत. Tattha yāni nava padāni kusalāni, tattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. Tesañca navannaṃ mūlānaṃ cattāri padāni sīhavikkīḷitanaye tīṇi tipukkhale dve nandiyāvaṭṭe, iccete kusalassa pakkhā. Tattha yāni nava padāni kusalāni, tattha sabbaṃ kusalaṃ yujjati. Tattha sīhavikkīḷite naye cattāri padāni tīṇi tipukkhale dve nandiyāvaṭṭe imāni nava padāni kusalāni niddiṭṭhāni. त्यामध्ये जी नऊ कुशल पदे आहेत, त्यामध्ये सर्व कुशल समाविष्ट होते. आणि त्या नऊ मूळ पदांपैकी चार पदे सीहविक्कीळित नयामध्ये, तीन तिपुक्खल नयामध्ये आणि दोन नन्दियावट्ट नयामध्ये आहेत; हे कुशलाचे पक्ष आहेत. तेथे जी नऊ कुशल पदे आहेत, त्यामध्ये सर्व कुशल जुळते. तेथे सीहविक्कीळित नयामध्ये चार पदे, तिपुक्खल नयामध्ये तीन आणि नन्दियावट्ट नयामध्ये दोन, अशी ही नऊ कुशल पदे निर्देशित केली आहेत. Tattha yāni nandiyāvaṭṭe naye cattāri padāni, tattha aṭṭhārasa mūlapadāni samosaranti. Yathā kathaṃ, samatho ca alobho ca adoso ca asubhasaññā ca dukkhasaññā ca imāni kusalapakkhe pañca padāni samathaṃ bhajanti. Vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā ca imāni cattāri padāni vipassanaṃ bhajanti. Imāni nava padāni kusalāni dvīsu padesu yojitāni, tattha akusalapakkhe navannaṃ akusalamūlapadānaṃ yā ca taṇhā yo ca lobho yo ca doso yā ca subhasaññā yā ca sukhasaññā, imāni pañca padāni taṇhaṃ bhajanti. Yā ca avijjā yo ca moho yā ca niccasaññā yā ca attasaññā, imāni cattāri padāni avijjaṃ bhajanti. Etāni nava padāni akusalāni susaṃkhittāni. Iti tayo nayā ekaṃ nayaṃ na paviṭṭhā. Evaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni nandiyāvaṭṭanaye niddisitabbāni. त्यामध्ये, नन्दियावट्ट नयामध्ये जी चार पदे आहेत, त्यामध्ये अठरा मूळ पदे एकत्र येतात. ते कसे? समथ, अलोभ, अदोस, असुभसञ्ञा आणि दुक्खसञ्ञा—ही कुशलपक्षातील पाच पदे समथाचा आश्रय घेतात. विपस्सना, अमोह, अनिच्चसञ्ञा आणि अनत्तसञ्ञा—ही चार पदे विपस्सनाचा आश्रय घेतात. ही नऊ कुशल पदे दोन पदांमध्ये जोडली जातात. तेथे अकुशलपक्षामध्ये, नऊ अकुशल मूळ पदांपैकी जी तण्हा, जो लोभ, जो दोस, जी सुभसञ्ञा आणि जी सुखसञ्ञा आहे—ही पाच पदे तण्हाचा आश्रय घेतात. आणि जी अविज्जा, जो मोह, जी निच्चसञ्ञा आणि जी अत्तसञ्ञा आहे—ही चार पदे अविज्जेचा आश्रय घेतात. ही नऊ अकुशल पदे सुसंक्षिप्त केली आहेत. अशा प्रकारे, हे तीन नय एकाच नयामध्ये समाविष्ट होत नाहीत. याप्रमाणे, अठरा मूळ पदे नन्दियावट्ट नयामध्ये निर्देशित करावीत. Kathaṃ [Pg.339] aṭṭhārasa mūlapadāni, tipukkhale naye yujjanti? Navannaṃ padānaṃ kusalānaṃ, vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā ca, imāni cattāri padāni; amoho ca samatho ca alobho ca asubhasaññā ca, imāni cattāri padāni; lobho ca doso ca, evaṃ imāni nava padāni tīsu kusalesu yojetabbāni. Tattha navannaṃ padānaṃ akusalānaṃ taṇhā ca lobho ca subhasaññā ca sukhasaññā ca, imāni cattāri padāni lobho akusalamūlaṃ; avijjā ca moho ca niccasaññā ca attasaññā ca ayaṃ moho ayaṃ doso, ye ca imāni nava padāni tīsu akusalesu yojitāni. Evaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni kusalamūlesu ca yojetvā tipukkhalena nayena niddisitabbāni. अठरा मूळ पदे तिपुक्खल नयामध्ये कशी जुळतात? नऊ कुशल पदांपैकी—विपस्सना, अमोह, अनिच्चसञ्ञा आणि अनत्तसञ्ञा ही चार पदे; अमोह, समथ, अलोभ आणि असुभसञ्ञा ही चार पदे; आणि लोभ व दोस—अशा प्रकारे ही नऊ पदे तीन कुशलांमध्ये जोडली जावीत. तेथे नऊ अकुशल पदांपैकी—तण्हा, लोभ, सुभसञ्ञा आणि सुखसञ्ञा ही चार पदे 'लोभ' या अकुशलमुळात; अविज्जा, मोह, निच्चसञ्ञा आणि अत्तसञ्ञा ही चार पदे, आणि हा मोह व हा दोस—अशा प्रकारे ही नऊ पदे तीन अकुशलांमध्ये जोडली जातात. अशा प्रकारे, अठरा मूळ पदे कुशलमुळांमध्ये जोडून तिपुक्खल नयाद्वारे निर्देशित करावीत. Kathaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni sīhavikkīḷite naye yujjanti? Taṇhā ca subhasaññā ca, ayaṃ paṭhamo vipallāso. Lobho ca sukhasaññā ca, ayaṃ dutiyo vipallāso. Avijjā ca niccasaññā ca, ayaṃ tatiyo vipallāso. Moho ca attasaññā ca, ayaṃ catuttho vipallāso. Iti nava padāni akusalamūlāni catūsu padesu yojitāni. Tattha navannaṃ mūlapadānaṃ kusalānaṃ samatho ca asubhasaññā ca, idaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Alobho ca dukkhasaññā ca, idaṃ dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ. Vipassanā ca aniccasaññā ca, idaṃ tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ. Amoho ca anattasaññā ca, idaṃ catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ. Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni sīhavikkīḷitanayaṃ anupaviṭṭhāni. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ yā bhūmi ca yo rāgo ca yo doso ca ekaṃ nayaṃ pavisati. Ekassa nayassa akusale vā dhamme kusale vā dhamme viññāte paṭipakkho anvesitabbo, paṭipakkhe anvesitvā so nayo niddisitabbo, tamhi naye niddiṭṭho. Yathā ekamhi naye sabbe nayā paviṭṭhā tathā niddisitabbā. Ekamhi ca naye aṭṭhārasa mūlapadāni paviṭṭhāni, tamhi dhamme viññāte sabbe dhammā viññātā honti. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ sīhavikkīḷitanayassa cattāri phalāni pariyosānaṃ. Paṭhamāya disāya paṭhamaṃ phalaṃ, dutiyāya disāya dutiyaṃ phalaṃ, tatiyāya disāya tatiyaṃ phalaṃ, catutthāya disāya catutthaṃ phalaṃ. Tipukkhalassa nayassa tīṇi vimokkhamukhāni pariyosānaṃ. Paṭhamāya disāya appaṇihitaṃ, dutiyāya disāya suññataṃ, tatiyāya disāya animittaṃ. Nandiyāvaṭṭassa nayassa rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā ca paññāvimutti pariyosānaṃ[Pg.340]. Paṭhamāya disāya rāgavirāgā cetovimutti, dutiyāya disāya avijjāvirāgā paññāvimutti. Ime tayo nayā imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ ālokanā, ayaṃ vuccati disālokano nayo. Āloketvāna jānāti ‘‘ayaṃ dhammo imaṃ dhammaṃ bhajatī’’ti sammā yojanā. Kusalapakkhe akusalapakkhe ca ayaṃ nayo aṅkuso nāma. Ime pañca nayā. कशा प्रकारे अठरा मूळ पदे सीहविक्कीळित नयामध्ये (सिंहविक्रीडित पद्धतीमध्ये) जोडली जातात? तृष्णा आणि शुभसंज्ञा, हा पहिला विपर्यास (विपल्लास) आहे. लोभ आणि सुखसंज्ञा, हा दुसरा विपर्यास आहे. अविद्या आणि नित्यसंज्ञा, हा तिसरा विपर्यास आहे. मोह आणि आत्मसंज्ञा, हा चौथा विपर्यास आहे. अशा प्रकारे ही नऊ अकुशल-मूळ पदे चार पदांमध्ये जोडली आहेत. त्यामध्ये, नऊ कुशल मूळ पदांपैकी: शमथ आणि अशुभसंज्ञा, हे पहिले स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) आहे. अलोभ आणि दुःखसंज्ञा, हे दुसरे स्मृतिप्रस्थान आहे. विपश्यना आणि अनित्यसंज्ञा, हे तिसरे स्मृतिप्रस्थान आहे. अमोह आणि अनात्मसंज्ञा, हे चौथे स्मृतिप्रस्थान आहे. ही अठरा मूळ पदे सीहविक्कीळित नयामध्ये समाविष्ट होतात. या तीन नयांची जी भूमी, जो राग आणि जो द्वेष आहे, तो एका नयामध्ये प्रवेश करतो. एका नयाच्या अकुशल किंवा कुशल धर्मांचे ज्ञान झाल्यावर, त्याच्या प्रतिपक्षाचा शोध घेतला पाहिजे; प्रतिपक्षाचा शोध घेऊन तो नय निर्देशित केला पाहिजे, आणि त्या नयामध्ये तो निर्देशित केला जातो. ज्याप्रमाणे एका नयामध्ये सर्व नय समाविष्ट होतात, त्याप्रमाणे ते निर्देशित केले पाहिजेत. आणि एका नयामध्ये अठरा मूळ पदे समाविष्ट होतात; त्या धर्माचे ज्ञान झाल्यावर सर्व धर्म ज्ञात होतात. या तीन नयांपैकी, सीहविक्कीळित नयाचा शेवट चार फळांमध्ये होतो. पहिल्या दिशेने पहिले फळ, दुसऱ्या दिशेने दुसरे फळ, तिसऱ्या दिशेने तिसरे फळ, आणि चौथ्या दिशेने चौथे फळ प्राप्त होते. तिपुक्खल नयाचा शेवट तीन विमोक्षमुखांमध्ये होतो. पहिल्या दिशेने अप्रणिहित, दुसऱ्या दिशेने शून्यता, आणि तिसऱ्या दिशेने अनिमित्त प्राप्त होते. नन्दियावट्ट नयाचा शेवट रागविरागा चेतोविमुक्ती आणि अविद्याविरागा प्रज्ञाविमुक्तीमध्ये होतो. पहिल्या दिशेने रागविरागा चेतोविमुक्ती, आणि दुसऱ्या दिशेने अविद्याविरागा प्रज्ञाविमुक्ती प्राप्त होते. हे तीन नय या तीन नयांच्या अठरा मूळ पदांचे अवलोकन करतात; याला 'दिसालोकन नय' (दिशा-अवलोकन पद्धती) असे म्हटले जाते. अवलोकन करून तो जाणतो की, 'हा धर्म या धर्माचे सेवन करतो', हीच सम्यक योजना होय. कुशल पक्षात आणि अकुशल पक्षात असणारा हा नय 'अंकुश नय' म्हणून ओळखला जातो. हे पाच नय आहेत. Tatthimā uddānagāthā त्यावर या संग्रह-गाथा (उद्दान-गाथा) आहेत: Taṇhā ca avijjāpi ca, lobho doso tatheva moho ca; Cattāro ca vipallāsā, kilesabhūmī nava padāni. तृष्णा आणि अविद्या, तसेच लोभ, द्वेष आणि मोह; आणि चार विपर्यास – ही क्लेशभूमीची नऊ पदे आहेत. Ye ca satipaṭṭhānā, samatho ca vipassanā kusalamūlā; Etaṃ sabbaṃ kusalaṃ, indriyabhūmī nava padāni. जे स्मृतिप्रस्थान, शमथ, विपश्यना आणि कुशलमुळे आहेत; हे सर्व कुशल असून, ही इंद्रियभूमीची नऊ पदे आहेत. Sabbakusalaṃ navahi padehi yujjati, navahi ceva akusalaṃ; Ete te mūlapadā, ubhato aṭṭhārasa padāni. सर्व कुशल नऊ पदांशी जोडले जाते, आणि अकुशल देखील नऊ पदांशीच जोडले जाते; ही ती मूळ पदे आहेत, जी दोन्ही बाजूने मिळून अठरा पदे होतात. Taṇhā ceva avijjā ca, samatho ca vipassanā; Yo neti sabbesu yogayutto, ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo. तृष्णा आणि अविद्या, तसेच शमथ आणि विपश्यना; जो सर्व नयांमध्ये योगाशी युक्त होऊन धर्मांना नेतो, तो 'नन्दियावट्ट नय' होय. Yaṃ kusalamūlehi, nayati kusalaakusalamūlehi; Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ, tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhu. जो कुशलमुळांद्वारे आणि कुशल-अकुशलमुळांद्वारे धर्मांना नेतो; जे सत्य, यथार्थ आणि अवितथ आहे, त्याला 'तिपुक्खल नय' असे म्हणतात. So neti vipallāsehi, kilesaindriyehi ca; Dhamme taṃ nayaṃ vinayamāhu, sīhavikkīḷitaṃ nāma. जो विपर्यासांद्वारे आणि क्लेश-इंद्रियांद्वारे धर्मांना नेतो, त्या नयाला 'सीहविक्कीळित' नावाचा नय म्हणतात. Veyyākaraṇe vutte, kusalatāhi akusalatāhi ca; Tayo ālokayati, ayaṃ nayo disālocano nāma. व्याकरण (स्पष्टीकरण) सांगितले असता, कुशलतेने आणि अकुशलतेने जो तीन दिशांचे अवलोकन करतो, तो 'दिसालोकन' नावाचा नय होय. Oloketvā disālocanena, ukkhipiya yaṃ samāneti; Sabbe kusalākusale, ayaṃ nayo aṅkuso nāma. दिसालोकनाने पाहून, जे वर उचलून सर्व कुशल आणि अकुशल धर्मांना एकत्र आणते, तो 'अंकुश' नावाचा नय होय. Nayasamuṭṭhānaṃ. नय-समुत्थान (नयांची उत्पत्ती). Peṭakopadese mahākaccāyanassa therassa suttavibhaṅgassa पेटकोपदेशातील महाकात्यायन स्थविरांचे सुत्तविभंग (सूत्रांचे विश्लेषण) Dassanaṃ samattaṃ. दर्शन समाप्त झाले. Yāni [Pg.341] catukkāni akusalāni kusalāni ca sīhavikkīḷite naye niddiṭṭhāni, tikāni kusalāni ca akusalāni ca tipukkhale naye niddiṭṭhāni, dukāni kusalāni ca akusalāni ca nandiyāvaṭṭe naye niddiṭṭhāni. Yesu dvīsu dhammesu kusalesu so attho tikesu vibhajjamānassa bhavabhūmi, atha ca sabbo ca attho tīhi byañjanehi niddisati. Tattakāni vuccati. Yo attho catūhi padehi aṭṭhavīsatibhāgehi natthibhūmi niddisituṃ, avacarantova catūhi padehi niddisati. Iti yaṃ yathāniddiṭṭhassa avikosanā idaṃ pamāṇaṃ. Yathā sabbe samādhayo tīsu samādhīsu pariyesitabbā, savitakkasavicāre avitakkavicāramatte avitakkaavicāre idaṃ pamāṇaṃ, natthi catuttho samādhi. Tathā tisso paññā cintāmayī sutamayī bhāvanāmayī sabbāsu paññāsu niddisati, natthi catutthī paññā na cintāmayī na sutamayī na bhāvanāmayī, paññā nāssa atthi imesaṃ dhammānaṃ yā avikkhepanā, idaṃ vuccati pamāṇanti. जे अकुशल आणि कुशल चतुष्क सीहविक्कीळित नयामध्ये निर्देशित केले आहेत, जे कुशल आणि अकुशल त्रिक तिपुक्खल नयामध्ये निर्देशित केले आहेत, आणि जे कुशल आणि अकुशल द्विक नन्दियावट्ट नयामध्ये निर्देशित केले आहेत. ज्या दोन कुशल धर्मांमध्ये तो अर्थ त्रिकांमध्ये विभागला जातो, ती 'भवभूमी' होय. आणि तसेच सर्व अर्थ तीन व्यंजनांद्वारे निर्देशित केले जातात. त्यांना 'तत्तक' असे म्हटले जाते. जो अर्थ चार पदांद्वारे आणि अठ्ठावीस भागांद्वारे 'नित्तिभूमी' निर्देशित करण्यासाठी प्रवृत्त होतो, तो चार पदांद्वारेच निर्देशित केला जातो. अशा प्रकारे, जसे निर्देशित केले आहे तसा विनाश न होणे, हे 'प्रमाण' आहे. ज्याप्रमाणे सर्व समाधींचा शोध तीन समाधींमध्ये घेतला पाहिजे – सवितर्क-सविचार समाधी, अवितर्क-विचारमात्र समाधी आणि अवितर्क-अविचार समाधी; हेच प्रमाण आहे, चौथी समाधी अस्तित्वात नाही. त्याचप्रमाणे, तीन प्रकारच्या प्रज्ञा – चिंतामयी प्रज्ञा, श्रुतमयी प्रज्ञा आणि भावनामयी प्रज्ञा – सर्व प्रज्ञांमध्ये निर्देशित केल्या जातात, चौथी प्रज्ञा अस्तित्वात नाही. जर चिंतामयी नाही, श्रुतमयी नाही आणि भावनामयी नाही, तर त्या व्यक्तीकडे प्रज्ञाच नसते. या धर्मांचे जे अविक्षेपण (विचलित न होणे) आहे, त्याला 'प्रमाण' असे म्हटले जाते. Therassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadeso जंबूवनात राहणाऱ्या महाकात्यायन स्थविरांचा पेटकोपदेश Samatto. समाप्त. Peṭakopadesapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. पेटकोपदेश प्रकरण समाप्त झाले. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |